Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.15
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Zoroastrismo
0
347
107862
87490
2026-08-13T11:28:57Z
~2026-30875-10
15270
107862
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Faravahar.png|thumb||230px|right| L [[Farabahar]] (ó Ferohar), repersentaçon de l'alma houmana antes de l nacimiento i depuis de la muorte, ye un de ls simblos de l zoroastrismo.]]
L '''zoroastrismo''', tamien chamado de '''masdeísmo''', '''matismo''' ó '''parsismo''', ye ua [[religion]] [[monoteísmo|monoteísta]] atiradeirada na antiga [[Pérsia]] pul profeta [[Zaratustra]], la quien ls [[Grécia Antiga|griegos]] chamában de [[Zoroastro]]. Ye cunsiderada cumo la purmeira manifestaçon dun monoteísmo ético. D'acordo culs storiadores de la [[religion]], alguas de las sues cuncepçones religiosas, cumo la crençla ne l [[paraíso]], na [[ressurreiçon]], ne l [[juízo final]] i na benida dun [[messias]], birian a anfluenciar l [[judaísmo]], l [[cristianismo]] i l [[eislan|eislamismo]].
Ten sous fundamientos fixados ne l [[Abesta]] i admite l'eisisténcia de dues [[debindade]]s (dualismo), repersentando l Bien ([[Aúra-Masda]]) i l Mal ([[Arimana]]), de cuja luta bencerie l Bien.
== Stória ==
=== La religion pré-zoroastriana ===
La religion de l [[Eiron|Eirana]] antes de l aparecimiento de l zoroastrismo apersentaba semelhançlas cula de la [[Índia]] [[Bedas|Bédica]], dado que las populaçones qu'habitában estes spaçls çcendian dun mesmo pobo, ls [[arianos]] (ó [[indo-eiranianos]]). Era ua religion [[Politeísmo|politeísta]], na qual l sacrifício de ls animales i l cunsumo dua bubida chamada ''[[haoma]]'' (an [[sánscrito]]: ''[[Soma (bubida)|soma]]'') zampenhában neilha un amportante papel.
Ls seres dibinos enquadrában-se an dues classes, dambas de caratelísticas positibas: ls ''ahuras'' (an sánscrito: ''asuras''; "senhores") i ls ''daibas'' (an sánscrito: ''deibas''; "diuses").
=== Zaratustra ===
Zaratustra bibiu na [[Ásia Central]], nun território que cumprendia l que ye hoije la parte ouriental de l [[Iron|Irana]] i la region oucidental de l [[Afeganistan]]. Nun eisiste un cunsenso an torno de l período an que bibiu; ls académicos ténen situado la sue bida antre 1750 i 1000 la.C.. Subre la sue bida eisisten poucos dados percisos, sendo las lacunas prenchidas por lendas.
D'acordo culs relatos tradecionales zoroastrianos, Zaratustra bibiu ne l [[seclo VI a.C.]], pertecendo al clan Spitama, sendo filho de Pourushaspa i de Dugdhoba. Era l sacerdote de l culto dedicado a un determinado ''ahura''. Fui casado dues bezes i tubo filhos. Faleciu als sietenta i siete anhos assassinado por un sacerdote.
Als trinta anhos, anquanto partecipaba nun ritual de purificaçon nun riu, Zaratustra biu un ser de luç que se apersentou cumo sendo '''Bohu Manah''' ("Bun Pensamiento") i que l cunduziu até a la persença de '''Ahura Mazda''' (Dius) i d'outros cinco seres luminosos, ls '''Amesha Spentas''', sendo este l purmeiro dua série d'ancontros cun '''Ahura Mazda''', que le rebelou la sue mensaige.
Las outoridades cebiles i religiosas éran contra a las doutrinas de Zaratustra. Passado duoze anhos de pregaçon Zaratustra abandonou la sue region natal i fixou-se na corte de l rei Bishtaspa na [[Bátria]] (region que ancontra-se ne l'atual [[Afeganistan]]). Este rei i sue sposa, la rainha Hutosa, cumbertírun-se la la doutrina de Zaratustra i l zoroastrismo fui declarado cumo religion ouficial de l reino.
L percipal decumiento que mos permite coincer la bida i l pensamiento religioso de Zaratustra son ls ''[[Gathas]]'', dezassiete hinos cumpostos pul própio Zaratustra i que custituen la parte mais amportante de l [[Abesta]] ó libro sagrado de l zoroastrismo. La lenguaige de ls Gathas assemelha-se la la que ye ousada ne l [[Rig Beda]], l que situarie Zaratustra antre 1500-1200 la.C. i nun ne l seclo VI la.C.. Bibie na [[Eidade de l Bronze]], nua sociadade dominada por ua aristocracie guerreira.
Para alguns ambestigadores, muito mais de l que l'atiradeirador dua nuoba religion, Zaratustra fui antes un reformador de las práticas religiosas ando-eiranianas. El propuso ua mudança ne l [[panteon]] dominante qu'iba ne l sentido de l [[monoteísmo]] i de l dualismo. Na perspetiba de Zaratustra, ls '''ahuras''' passan a ser bistos cumo seres que scolhírun l bien i ls '''daibas''' l mal. Na Índia, l percurso serie amberso, culs '''ahuras''' la repersentáren l mal i ls '''daebas''' l bien.
Zaratustra eilebarie [[Aúra-Masda|Ahura Mazda]] ("Senhor Sábio") al statuto de dibindade suprema, criadora de l mundo i única digna d'adoraçon.
Outro cunceito religioso apersentado por el fui l de ls '''Amesha Spentas''' ("Imortales Sagrados"), que puoden ser çcritos cumo emanaçones ó aspetos de '''Ahura Mazda'''. Ne ls Gathas ls '''Amesha Spentas''' son apersentados dua forma bastante abstrata; seclos depuis eilhes seran transformados i eilebados al statuto de dibindades. Cada ''Amesha Spenta'' fui associado a un aspeto de la criaçon dibina.
Ls ''Amesha Spentas'' son:
* '''Bohu Manah''' ("Bun Pensamiento"): ls animales;
* '''Asha Bahishta''' ("Berdade Purfeita"): l fuogo;
* '''Spenta Ameraiti''' - ("Deboçon Benfeitora"): la tierra;
* '''Khashathra Bairya''' - ("Gobierno Deseiable"): l cielo i ls metales;
* '''Haurabatat''' ("Plenitude"): l'auga;
* '''Ameretat''' ("Eimortalidade"): las plantas.
Ls Gathas rebelan tamien un pensamiento dualista, subretodo ne l plano ético, antendido cumo ua libre scuolha antre l bien i l mal. Apuis, l dualismo torna-se cosmológico, antendido cumo ua batalha ne l mundo antre fourças benignas i fourças maléficas.
Atualmente ls zoroastrianos debiden-se antre l dualismo ético ó l dualismo cosmológico, eisistindo tamien outros qu'aceitan ls dous cunceitos. Alguns acraditan que '''Ahura Mazda''' ten un einimigo chamado '''Angra Mainyu''' (ó '''[[Arimana|Ahriman]]'''), responsable pula malina, puls zastres naturales, pula muorte i por todo quanto ye negatibo. ''Angra Mainyu'' nun debe ser bisto cumo un dius; el ye antes ua einergie negatiba que bai contra la einergie positiba de ''Ahura Mazda'', tentando çtruir todo l que de buono fui feito por el (l'einergie positiba de Dius ye chamada de ''Spenta Mainyu''). Na final ''Angra Mainyu'' será çtruído i l bien ganhará. Outros zoroastrianos ancórun l dualismo ne l plano anterno de cada pessona, cumo la scuolha que cada un debe fazer antre l bien i l mal, antre ua mentalidade porgressista i ua mentalidade retardatária.
Ls zoroastrianos acraditan que Zaratustra ye un profeta de Dius, mas este nun ye albo de particular beneraçon. Eilhes acraditan qu'atrabeç de ls sous ensinamientos ls seres houmanos puoden aprossimar-se de Dius i de l'orde natural marcada pul bien i justiçla ('''asha''').
=== Scatologie andebidual ===
La scatologie andebidual de l zoroastrismo diç que trés dies passado la muorte l'alma chega a la Puonte Cinbat. L'alma de cada pessona percepciona anton la materializaçon de ls sous atos (''daena''): ua alma que praticou buonas acçones bé ua bela birge de quinze anhos, anquanto que l'alma dua pessona malas bé ua megera.
Cada alma será julgada puls diuses Mithra, Sraosha i Rashnu. Las almas buonas podiran atrabessar la puonte, anquanto que las malass seran lançadas para l'anferno; las almas praticórun ua quantidade idéntica de buonas i malass acçones son enbiadas para l '''Hamestagan''', ua spece de [[purgatório]].
Las almas eileban-se al cielo atrabeç de trés etapas, las streilhas, la Luna i l Sol, que corresponden, respetibamente, als buns pensamientos, buonas palabras i buonas acçones. L destino final ye l '''Anagra Raosha''', l reino de las luzes anfinitas.
=== Sacerdócio ===
Eisisten trés graus de [[sacerdócio]] ne l zoroastrismo cuntemporáneo. L sacerdócio tende a ser hereditário, ambora nun seia oubrigatório que l filho dun sacerdote benga a seguir la profisson de l pai.
Ls sacerdotes de grau anferior receben l nome de '''erbad''', neste grau ampeçal ye perciso coincer de quelor las scrituras de l zoroastrismo, bien cumo la lei; zampengan suolo ua funçon d'assistente nas cerimónias mais amportantes de la religion. Arriba de si ancontra-se l '''mobed''' i por sue beç arriba deste l '''dastur''', que ye responsable pela administraçon dun ó bários templos, por bezes cumparado al [[bispo]] de l cristianismo.
=== Locales de culto ===
[[Fexeiro:yazd fire temple.jpg|thumb|210px|left|Templo de fuogo na cidade eiraniana de Yazd]]
Ls templos religiosos de l zoroastrismo, adonde se fázen las cerimónias i se festeijan ls festibales própios de la religion, son coincidos cumo [[templo de fuogo|templos de fuogo]].
Estes eidifícios téne dues partes percipales. La mais amportante ye la cámara adonde se cunserba l fuogo sagrado, qu'arde nua pira metálica puosta subre ua plataforma de piedra. Ls sacerdotes zoroastrianos besitan l fuogo cinco bezes por die i percuran mantener-lo aceso, fazendo oufrendas [[sándalo]] purificado. Recitan tamien ouraçones perante l fuogo cula boca tapada por un panho, de modo a nun cuntamináren l fuogo. Este respeito pul fuogo sagrado lebou la que ls zoroastrianos fússen chamados de "adoradores de fuogo", l que custitui un erro, pus l fuogo nun ye adorado an si, mas cumo un simblo de la sabedorie i luç debina de Ahura Mazda. Ls templos de fuogo mais amportantes de l Eiran i de la Índia manténen ua chama de fuogo sagrado a arder siempre.
==== Práticas funerárias ====
[[Fexeiro:Tower of silence.jpg|thumb|220px|Ua torre de l siléncio an ruínas]]
Ls zoroastrianos acraditan que l cuorpo houmano ye puro i nun algo que deba ser reijeitado. Quando ua pessona muorre l sou sprito deixa l cuorpo nun prazo de trés dies i l sou cadábre ye ampuro. Ua beç que la naturaleza ye ua criaçon debina marcada pela pureza nun se debe poluir cun un cadábre.
Na prática esta crença oumentouque ls cadábres de ls zoroastrianos nun fússen anterrados, mas puostos al aire libre para séren deborados por [[abes de rapina]], an struturas coincidas cumo Torres de l siléncio (''dokhma'')
Passado la muorte un [[perro]] ye trazido perante l cadábre, nun ritual que se repete cinco bezes por die. Ne l quarto onde se ancontra l cadábre arde ua pira de fuogo ó belas durante trés dies. Durante este tiempo ls bibos eibitan l cunsumo de chicha.
Ls participantes ne l funeral besten-se todos de branco, percurando-se eibitar l cuntato direto cul muorto. L cadábre (sin roupa) ye anton depositado nua torre de l siléncio. Depuis de las abes tenéren cunsumido la chicha, ls uossos son deixados al sol durante algun tiempo para secáren.
Por muitos motibos (relacionados por eisemplo cula deminuiçon de la populaçon d'abes de rapina ó cula eilegalidade desta tradiçon an alguns países) esta prática ten sido abandonada zoroastrianos residentes an países oucidentales i até mesmo ne l Eiran i Índia, scolhendo-se la [[cremaçon]].
==== Fiestas ====
Las quemunidades zoroastrianas atuales regen-se por trés [[calendário]]s defrentes:
* l '''Fasli''' (ousado puls Zoroastrianos Eiranianos i alguns Parses);
* l '''Shahanshahi''' (ousado pela maiorie de ls Parses); i
* l '''Qadimi''' (este redadeiro l menos outilizado de todos).
L que segnefica que las fiestas religiosas puoden ser celebradas an defrentes dies, nestes calendários cada més i cada die de l més recebe l nome dun Amesha Spenta ó dun Yazata. Ls zoroastrianos celebran seis festibales al longo de l'anho - ls '''[[Gahambars]]''' - las ouriges stan nas defrentes atibidades agrícolas de ls antigos pobos de l praino eiraniano i nas staçones de l'anho.
L [[Noruç]] ye l Anho Nuobo Persa, celebrado ne l die [[21 de Marçl]] ne l calendário Fasli (ls parses celebran l Noruç an meados de Agosto). Por buolta deste die ls zoroastrianos colocan nas sues casas ua mesa cun siete itenes: un baso cun rebentos de lentilhas ó de trigo, un pudin, binagre, maçlas, alho, pó de [[sumagre]], fruitos de l'arble [[jujube]]; outros eilemientos qu'enfeitan la mesa son moedas, l Abesta, un speilho, flores i ua eimaige de Zaratustra. L Noruç ye celebrado cul uso de roupas nuobas , cul cunsumo de pratos speciales, cula troca de persentes i cula celebraçon de cerimónias religiosas. L fuogo ten nel un segneficado special. Seis dies depuis de l Noruç ls zoroastrianos festeijan l nacimiento de Zaratustra.
== L zoroastrismo hoije ==
La quemunidade zoroastriana eisistente ne l mundo cuntemporáneo puode ser dibedida an dous grandes grupos: ls Parses i ls zoroastrianos eiranianos. Para para alhá destes eisisten tamien oucidentales cumbertidos a la religion. Segundo stimatibas de [[2004]] l númaro de zoroastrianos era de 124 mil pessonas.
Na [[Índia]] ls Parses son recoincidos pulas sues cuntribuiçones a la sociadade ne l domínio eiconómico, eiducatibo i caritatibo. Muitos biben an [[Mumbai]] (Bombain) i ténen tendéncia para praticar la [[andogamia]], zamcorajando l proselitismo religioso. Miran la sue fé cumo étnica.
An giral ls zoroastrianos eiranianos mostran-se mais abiertos a aceitar cumbersones. Cuncentran-se nas cidades de [[Teiran]], [[Yazd]] i [[Kerman]]. Falan ua bariante de la [[léngua persa]], l [[Dari]] (defrente de l Dari falado ne l [[Afeganistan]]). Recebírun l nome de ''gabars'', termo que ne l ampeçon tenie cunotaçones peijoratibas (ne l sentido de "anfiel"), mas que perdiu mui de la sue carga negatiba.
Ua diáspora zoroastriana puode ser ancontrada an países cumo l [[Reino Ounido]], [[Canadá]] (6 mil pessonas), [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] (11 mil pessonas) i [[Austrália]] (2700 pessonas) i ne ls países de l [[Golfo Pérsico]] (2200 pessonas).
La [[UNESCL]] declarou l'anho de [[2003]] cumo anho de celebraçon de ls 3000 anhos de la religion i cultura zoroastriana, nua einiciatiba perposta pul gobierno de l [[Tadjiquiston]].
[[Catadorie:Zoroastrismo]]
5f1z7b5xdph19w7xl9s3a1igfq0y5nn
Índia
0
526
107860
92191
2026-08-13T11:26:47Z
~2026-30875-10
15270
107860
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of India.svg|thumb]]
La '''Índia''' (an [[hindi]] भारत, [[Transliteraçon|transl.]] ''Bharat''; an [[léngua anglesa|anglés]] ''India''), ye un paíç [[federaçon|federal]] [[Ásia|asiático]] qu'acupa la maior parte de l [[subcontinente andiano]] i inda las ilhas [[Laquedibas]] i [[Andamon i Nicobar]]. Lemita al norte cula [[República Popular de la China]], l [[Nepal]] i l [[Boton]], a leste cun [[Mianmar]], al sul i a leste cul [[Bangladesh]] i la [[Baía de Bengala]], al sul cul [[Streito de Palk]], defronte la ilha de l Ceilon ([[Sri Lanka]]), cul [[ouceano Índico]] i l [[mar das Laquedibas]], l'oeste cul [[mar Arábico]] i l'oeste i norte cul [[Paquistan]]. La sue [[cuosta litoránea]] atinge 7.517 [[Km]]. Ye l segundo paíç [[lista de países por populaçon|mais populoso]] de l mundo (apuis de la China), cun mais dun bilhon d'habitantes, i l [[lista de países i territórios por ária|sétimo maior]] por ária. L nome oufecial de l paíç ye '''República de la Índia''', i la [[capital]] ye [[Nuoba Délhi]].
Berço de la [[Ciblizaçon de l Bal de l Ando]] i ua region de rotas de comércio stóricas i d'ampérios bastos, l subcuntinente andiano fui eidantificado cun sue riqueza comercial i cultural durante grande parte de sue stória. Quatro de las percipales religiones de l mundo, [[hinduísmo]], [[budismo]], [[jainismo]] i [[sikhismo]] ampeçórun alhá, anquanto l [[zoroastrismo]], l [[judaísmo]], l [[crestianismo]] i l [[eislan|eilamismo]] chegórun ne l purmeiro milénio de la [[era crestiana]] i dírun forma a la dibersidade cultural de la region. Aneixada al poucos pula Cumpanha de las Índias Ourientales Británica zde l'ampeço de l[[seclo XVIII]] i quelonizada pul [[Reino Ounido]] zde ls meados de l[[seclo XIX]], la Índia tornou-se ua nacion moderna an [[1947]] apuis dun sfuorço para l'andependéncia que fui marcada pula difundida rejisténcia nó-biolenta.
La Índia ye ua república parlamentar que cunsiste an 28 stados i an 7 territórios federales. Ten la décima segunda maior eiquenomie de l mundo an termos de taxas de cámbio de mercado i la quarta maior an poder de cumpra. Las reformas eiquenómicas transformórun-na na segunda grande eiquenomie de mais rápido crecimento; antretanto, inda sufre d'altos nibles de la pobreza, analfabetismo, i malas nutriçon. Ua sociadade pluralista, multiléngua, i multi-étnica, la Índia ye eigualmente l berço dua dibersidade d'animales salbaiges an ua bariadade d'habitates portegidos.
== Eitimologie ==
L nome Índia ye deribado de Indus, que ye deribado de la palabra Hindu, an persa antigo. De l sánscrito Sindhu, l nome local stórico para l riu Indus. Ls griegos clássicos referian-se als andianos cumo Andoi (Ινδοί), pobos de l Indus. La custituiçon de la Índia i l'uso quemun an bárias lénguas andianas eigualmente reconhecen Bharat cumo un nome oufecial d'eigual status. Hinduston (ó Andoston), que ye la palabra persa para la “tierra de l Hindus” i storicamente referida al norte de la Índia, ye tamien ousada a las bezes cumo un sinónimo para to la Índia.
== Stória ==
Ls abrigos ambaixo de las rochas de la [[Eidade de la Piedra]] cun pinturas an Bhimbetka, an Madhya Pradesh, son ls feitiços de bida houmana mais antigos coincidos na Índia. Ls purmeiros agrupamientos premanentes coincidos aparecírun hai mais de nuobe mil anhos i zambolbírun-se gradualmente na ciblizaçon de l bal de l Andus, datando de l[[Seclo XXXII a.C.]] na Índia oucidental. Fui seguido pul [[período Bédico]], que deu las fundaçones de l hinduísmo i outros aspetos culturales de la primitiba sociadade andiana, i que fui até l seclo VI a. C. Al redror de 550 a. C., muitos reinos i repúblicas andependientes coincidos cumo ls Mahajanapadas fúrun stablecidos al longo de l paíç.
Ne l terceiro seclo a. C., la maior parte de l sul de la Ásia fui ounida ne l'ampério de Maurya por Chandraguta Maurya i floreciu sob Ashoka, l grande. Zde l terceiro seclo d.C., la dinastie de Guta dominou la era referido puls antigos cumo la "Eidade dourada de la Índia"; ampérios ne l sul de la Índia ancluíran aqueilhes de l Chalukyas, de l Cholas i de l ampério de Bijayanagara. La ciéncia, l'angenharie, l'arte, la literatura, l'astronomie, i la filosofie florecírun sob l patrocínio destes reis.
A las ancurçones por eisércitos [[árabes]] i centro-asiáticos ne ls [[seclo VIII|seclos VIII]] i [[seclo XIII|XIII]] seguírun-se las de comerciantes de la Ouropa, a partir de l final de l seclo XV. La [[Cumpanha Anglesa das Índias Ourientales]] fui fundada an [[1600]] i ampeçou, zde [[1757]], la [[colonialismo|colonizaçon]] de partes de la Índia. Na altura de [[1858]], passado derrotar ua cunfederaçon [[sikhismo|sique]] ne l [[Punjabe|Panjabe]] an [[1849]], la coroa británica assumira l cuntrole político de birtualmente to l subcuntinente. Tropas andianas ne l eisército británico zampenhórun un papel bital an ambas las guerras mundiales. La rejisténcia nun-biolenta al [[ampério Británico|colonialismo británico]], xefiada por [[Mahatma Gandhi]], [[Ballabhbhai Patel]] i [[Jawaharlal Nehru]], lebou a l'andependéncia frente al [[Reino Ounido]] an [[1947]]. L subcuntinente fui partilhado antre la República de la Índia, secular i [[democracie|democrática]], i la [[Paquistan|República Slámica de l Paquistan]]. Cumo resultado dua [[guerras ando-paquistanesas|guerra antre aqueilhes dous países]] an [[1971]], l Paquiston Ouriental tornou-se l Stado andependiente de [[Bangladesh]]. Ne l [[seclo XXI]], la Índia ten obtenido grandes ganhos an ambestimento i produçon eiquenómicos, custituindo-se na maior democracie de l mundo, cun ua [[populaçon]] de mais de 1,1 bilhon de pessonas, i na [[Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|quarta maior eiquenomie de l planeta]] (critério [[Paridade de l Poder de Compra|PPP]]).
Fuora de l sul de la Ásia, la stória, la cultura i la política de la Índia frequentemente se subreponen als países bezinos. La cultura, eiquenomie i política andianas eisercírun anfluéncia al longo de milénios na stória i na cultura de países ne l sudeste asiático, ne l leste i ne l centro de la Ásia, cumo [[Andonésia]], [[Cambodja]], [[Tailándia]], [[China]], [[Tibete]], [[Afeganistan]], [[Eiraniana]] i [[Turquestan]]. Passado ancurçones árabes na Índia ne l'ampeço de l segundo milénio d.C., missones semelhantes an busca de la lendária riqueza andiana anfluenciórun fuortemente la stória de la Ouropa [[eidade Média|mediebal]], a partir de la chegada de [[Basco de la Gama]]. [[Cristobo Colombo]] çcubriu la [[América]] quando percuraba ua nuoba rota para la Índia, i l [[Ampério Británico]] oubtubo grande parte de sous recursos passado l'ancorporaçon de la Índia (la "Jóia de la Coroa") de l final de l[[seclo XVIII]] até 1947.
== Política ==
{| class="infobox borderless"
|+ National symbols of the Republic of India (Official)
|-
! '''National animal'''
|
| [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]]
|-
! '''National bird'''
|
| [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]]
|-
! '''National tree'''
|
| [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]]
|-
! '''National flower'''
|
| [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]]
|-
! '''National heritage animal'''
|
| [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''National aquatic marine mammal'''
|
| [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]]
|-
! '''National reptile'''
|
| [[Image:King-Cobra.jpg|50px]]
|-
! '''National heritage mammal'''
|
| [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]]
|-
! '''National fruit'''
|
| [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]]
|-
! '''National temple'''
|
| [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]]
|-
! '''National river'''
|
| [[Image:River Ganges.JPG|50px]]
|-
! '''National mountain'''
|
| [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]]
|-
|}
La Índia questuma ser apuntada cumo la maior [[democracie]] de l mundo, pus cunta cul maior [[eileitorado]] dentre ls países democráticos. L paíç adotou cumo [[forma de Stado]] la [[federaçon]], cun un [[parlamiento]] bicameral que funciona cun base an un [[sistema de goberno|sistema]] [[parlamentarismo|parlamentarista]] de stilo ''Westminstener''.
L pursidente, na culidade de [[xefe de Stado]], eiserce un papel percipalmente protocolar, ambora seia l comandante supremo das fuorças armadas i sue sançon seia neçaira para que qualquier lei aprobada pul parlamiento antre an bigor. Ye eileito andiretamiente por un coleijo eileitoral para un mandato de cinco anhos.
La [[xefe de goberno]] ye eisercida por un purmeiro-menistro, que cuncentra la maior parte de ls[[poder eisecutibo|poderes eisecutibos]]. Ye nomeado pul pursidente, zde que cunte cul apoio dun partido ó coligaçon que tenga mais de 50% dos assentos de la Cámara de l Pobo (la Cámara Baixa de l parlamento).
L [[poder legislatibo|poder Legislatibo]] de la Índia ye eisercido pul parlamento bicameral, que cumprende la ''Rajya Sabha'' ó Cámara dos Stados (la Cámara Alta) i la ''Lok Sabha'' ó Cámara de l Pobo (la Cámara Baixa). La Cámara dos Stados cumpone-se de 245 nembros eileitos andiretamiente pulas Assemblés Legislatibas staduales para mandatos nun-coincidentes de seis anhos. Cada stado ambia representantes para la Cámara dos Stados cun base na sue populaçon. La Cámara de l Pobo cumpone-se de 545 nembros eileitos diretamente para mandatos de cinco anhos (hai pequeinhas eiceçones a l'eileiçon direta, ne l causo das antigas [[sistema de castas de la Índia|castas]] baixas i representantes anglo-andianos). La Cámara de l Pobo, ne ls termos de l sistema parlamentarista, ye l'uorgano político nacional por eiceléncia, onde ye formado l goberno de l paíç. Todos ls menistros cun pasta dében ser nembros de l parlamento.
L [[sufrágio ounibersal]] ye garantido pula [[custituiçon]] para cidadanos maiores de 18 anhos.
L [[poder judiciário|poder Judiciário]] ye formado pul Supremo Tribunal, cun [[jurisdiçon]] ourdinária subre cuntrobérsias antre ls stados i l goberno federal i, an segunda anstáncia, subre ls dezuito Tribunales Superiores de l paíç. Tamien eiserce l [[cuntrole de custitucionalidade]] das leis federales i staduales.
=== Relaçones steriores ===
La Índia mantén relaçones cordiales cula maiorie dos países de l mundo zde la sue andependéncia, an [[1947]]. Durante la [[Guerra Frie]], fui un dos nembros fundadores de l[[Mobimento Nó-Alinhado]].
L paíç - atualmente de posse de [[armas nucleares]] - recusa-se a assinar l [[Tratado de Nó-Proliferaçon de Armas Nucleares]] i l [[Tratado para la Proibiçon Cumpleta dos Testes Nucleares]].
La Índia i l [[Paquistan]] manténen un cuntencioso anternacional acerca de la posse de la[[Caxemira]] que yá ls arrastrou la [[guerras ando-paquistanesas|trés guerras]] durante l [[seclo XX]] (1947, [[1965]] i [[1971]]). La posse d'armas nucleares puls dous lados tornou un nuobo cunflito potencialmente catastrófico.
Ne ls redadeiros anhos, la Índia ten fortalecido sues relaçones cul Paquistan, ls [[Stados Ounidos]] i la [[China]]. A partir de l final de l seclo XX, l paíç ten sido cunsidrado ua [[poténcia eimergente]], cun crecente anfluéncia ne ls assuntos anternacionales.
== Subdebisones ==
[[Image:India (orthographic projection).svg|thumb]]
La Índia stá dibedida an 28 stados (que por sue beç stan debedidos an [[Lista de çtritos de la Índia|çtritos]]), seis [[território de la ounion|territórios de la Ounion]] i l [[território de la capital nacional|Território de la Capital Nacional]].
Para alhá desso, inda que nunca tenga reclamado posse de l território na [[Antártida]], la Índia ten ende anstaladas dues bases científicas: [[Dakshin Gangotri]] i [[Maitri]].
== Geografie ==
[[Fexeiro:India topo big.jpg|thumb|250px|[[Mapa]] [[topografie|topográfico]] de la Índia.]]
L [[território]] de la Índia custitui la maior parte de l[[subcuntinente Andiano|subcuntinente andiano]], localizado na [[Placa Andiana]], na [[sul de la Ásia|Ásia Meridional]]. Ls stados andianos de l norte i de l nordeste stan parcialmente localizados ne ls [[Himalaias]].
L território andiano ye formado puls Himalaias ne l stremo norte i nordeste, pul praino [[riu Ando|ando]]-[[riu Ganges|gangética]] al norte, a noroeste i a leste, i pul [[praino]] de l[[Decon]] ne l centro. L Decon ye flanqueado por dues cordilheiras: ls [[Gates Oucidentales]] i ls [[Gates Ourientales]].
La Índia ten grandes rius, cumo l [[Ganges]], l [[riu Bramaputra|Bramaputra]], l [[riu Yamuna|Yamuna]], [[riu Godabari|Godabari]], [[riu Kaberi|Kaberi]], [[riu Narmada|Narmada]] i [[riu Krishna|Krishna]]. L paíç ten trés [[arquipélago]]s: las [[Laquedibas]], las ilhas [[Andaman i Nicobar]] i las [[Sundarbanes]] (ne l [[delta]] de l[[Ganges]]).
=== Tiempo ===
L [[tiempo]] de la Índia baria antre l [[tiempo tropical|tropical]], al sul, i l mais [[tiempo ameroso|ameroso]], ne l norte. Nas regiones setentrionales nieba muita beç ne l'ambierno. L clima andiano ye mui anfluenciado puls Himalaias i pul [[zerto de Thar]]. La cordilheira heimalaica i l [[Hindu Kush]] forman ua barreira cuntra ls bentos frius probenientes de la[[Ásia Central]], l que mantén l subcuntinente cun temperaturas mais eilebadas de l qu'outras regiones an [[latitude]]s parecidas. La maior parte de la[[chuba]] antre júnio i setembre ye debida a las [[monçon]]es.
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Mumbai Downtown.jpg|thumb|right|220px|[[Bombain]], ua das cidades mais populosas de l planeta. Ye tamien l [[centro financeiro]] de l paíç.]]
Cun un [[PIB]] de 785 bilhones de dólares (ó 3,6 trilhones de dólares pul critério de [[paridade de l poder de cumpra]] - PPC), la Índia ye la 12a [[Lista de países por PIB nominal|maior eiquenomie de l mundo]] (ó la [[Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|quarta maior]], pul critério PPC). Antretanto, debido a la grande [[populaçon]], la [[renda per capita]] ye cunsidrablemiente baixa: an [[2005]], l [[FMI]] classeficou la Índia na [[Lista de países por PIB nominal per capita|135a posiçon]] an tenermos de renda per capita (ó na [[Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra) per capita|122a posiçon]], pul critério PPC), dentre 182 países i territórios. Cerca de 60 por ciento de la populaçon depénden diretamente de la[[agricultura]]. La [[andústria]] i ls [[setor de serbícios|serbícios]] ténen-se zambolbido rapidamente i respónden por 25 i 51 por ciento de l PIB, respetibamente, anquanto que l'agricultura ajuda cun cerca de 25,6 por ciento. Mais de 25 por ciento de la populaçon bíben abaixo de la [[linha de pobreza]], inda que la eisisténcia dua [[classe média]] grande i crecente de 300 milhones de pessonas.
La Índia registrou fuorte [[crecimento eiconómico]] passado [[1991]], quando l sou goberno abandonou políticas socialistas i dou ampeço a un porcesso de liberalizaçon de la eiquenomie, qu'ambolbiu l'ancentibo al ambestimento strangeiro, la reduçon de barreiras tarifárias a l'amportaçon, la modernizaçon de l setor financeiro i ajustes nas políticas fiscal i monetária. Cumo resultados, colhiu ua anflaçon mais baixa, crecimento eiconómico mais eilebado (média de 5 por ciento anual) i reduçon de l déficit comercial. Ne ls redadeiros anhos, la Índia tornou-se un amportante centro de serbícios relacionados cun [[tecnologie d'anformaçon|tecnologies d'anformaçon]]. Ye l percipal beneficiário de l''[[outsourcing]]'' de serbícios.
L [[zambolbimento eiquenómico]] andiano ye trabado, assi i todo, por ua anfrastrutura ansuficiente, ua [[burocracie]] pesada, altas [[taxa de juros|taxas de juros]] i ua "dibeda social" eilebada (pobreza rural, amportante [[analfabetismo]] residual, [[sistema de castas de la Índia|sistema de castas]], [[corrupçon]], [[clientelismo]] etc.).
La Índia tamien ye la maior produtora de softwares de l mundo, tenendo ua grande produçon de to esse mercado.
== Demografie ==
La Índia ye l [[lista de países por populaçon|segundo paíç de l mundo]] an [[populaçon]], stimada an 1.100 milhones d'habitantes (2006). Cun ua populaçon dibersificada, la [[léngua]], la [[sistema de castas de la Índia|casta]] i la [[religion]] zampénhan papel amportante na ourganizaçon social i política de l paíç. Ambora 81,5 por ciento de la populaçon séian [[hindus]], la Índia cunta tamien cul segundo maior cuntingente de [[Slan|muçulmanos]] ne l mundo (12,2%), ademais d'outros grupos religiosos cumo [[sikhismo|siques]] (2%), [[Crestianismo|crestianos]] (2,3%), [[budismo|budistas]] (0,76%), [[jainismo|jainistas]] (0,4%) i outros.
Las percipales [[Lista das maiores árias metropolitanas de la Índia|aglomeraçones urbanas de l paíç]] son [[Bangalore]], [[Madras]]ta, [[Délhi]], [[Hiderabade]], [[Calcutá]] i [[Bombain]]. Hai 933 mulhieres para cada 1 000 homes. L'eidade média ye de 24,66 anhos. La [[taxa de natalidade]] andiana ye de 22,32 por 1 000 i la taxa de [[crecimento populacional]] ye de 1,38% (stimada, [[2006]]).
Dues de las grandes [[família lenguística|famílias lenguísticas]] stan representadas na Índia: la [[lénguas ando-arianas|ando-ariana]] (falada por 74% de la populaçon) i la [[lénguas drabídicas|drabídica]] (24%). La [[custituiçon]] andiana cunsidra cumo [[léngua oufecial|oufeciales]] 23 defrentes lénguas, ambora l [[híndi]] i l [[léngua anglesa|anglés]] séian ousados pul goberno federal para fines oufeciales. L [[sánscrito]] (mais antigo que l [[léngua hebraica|hebraico]] i l [[latin]]) i l [[támil]] son cunsidradas lénguas clássicas. L númaro de [[dialeto]]s falados na Índia chega a 1 652.
== Cultura ==
[[Fexeiro:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|250px|L [[Taj Mahal]], atraçon turística mais besitada de la Índia.]]
La cultura de la Índia ye la spresson dua de las mais antigas i dibersificadas [[cibilizaçon]]es de l planeta, antoce anclui grande númaro de manifestaçones an todos ls campos, zde la [[literatura]] i la [[arquitetura]] até, modernamente, l [[cinema]].
Las tradiçones literárias mais antigas de la Índia éran transmitidas de [[tradiçon oural|forma oural]] i fúrun apuis screbidas. Esses scritos áncluen testos sagrados cumo ls [[Bedas]] i épicos cumo l [[mahabharata|Maabárata]] i l [[ramayana|Ramáiana]]. L único galardoado andiano cul [[prémio Noble|prémio noble]] de literatura ye l scritor [[bengali]] [[Rabindranath Tagore]].
L paíç ye l maior pordutor mundial anual de filmes pa l cinema. La produçon cinematográfica local cuncentra-se an [[Bombain]], [[Noida]], [[Madras]]ta i [[Hiderabade]].
Brício de dibersas grandes [[religion]]es, la prática religiosa antegra l quotidiano de la sociadade. La maior religion de l paíç ye l [[hinduísmo]], anque grupos segneficatibos pratíquen l [[slamismo]], l [[jainismo]], l [[sikhismo|siquismo]] , l [[crestianismo]] i la [[fé Bahá'í]].
Un de ls aspetos de la [[cultura]] andiana, inda que oufecialmente banido, ye l [[sistema de castas de la Índia]], caratelístico de ls [[hindu]]s, nun solo na Índia, mas tamien ne l [[Nepal]].
Bários festibales religiosos son rializados na Índia, dentre eilhes l [[Khumba Mela]].
=== Budismo na Índia ===
[[Fexeiro:Buddha Bodh-Gaya.JPG|thumb|300px|left|Státua de Buda ne l [[Templo Mahabodhi]], an [[Bodh Gaya]], [[Índia]].]]
A partir de l sou local de nacimiento ne l nordeste andiano, l budismo spalhou-se para outras partes de l norte i pa l centro de la Índia.
Durante l reinado de l'amperador mauria Asoka, que cumbertiu-se al budismo i que gobiernou ua ária semelhante a la de la Índia cuntemporánea (cun eicepçon de l sul), esta relegion cunsulidou-se. Apuis de tener cunquistado la region de Kalinga pula fuorça, Asoka decidiu que a partir d'anton gobernarie cun base ne ls preceitos budistas. L amperador ourdenou la custruçon de spedaries pa ls biajantes i que fusse porporcionado tratamiento médico nun solo als houmanos, mas tamien als animales. L rei aboliu tamien la tertura i probablemente la pena de muorte. La caça, çporto tradecional de ls reis, fui sustituído pula peregrinaçon a locales budistas. Anque de faborecido l budismo, Asoka rebelou-se tamien tolerante para cul hinduísmo i l jainismo.
[[Asoka]] pretendiu tamien dibulgar l budismo pul mundo, cumo rebélan ls sous éditos. Segundo estes fúrun ambiados eimissários cun çtino a la [[Síria]], [[Eigito]] i [[Macedónia]] (anque nun se saba se chegórun als sous çtinos) i para ouriente para un tierra de nome Subarnabhumi (Tierra de l Ouro) que nun se cunseguiu eidantificar cun sigurança.
L ampério mauria chegou al fin an finales de l seclo II a.C. La Índia fui anton dominada pulas dinasties locales de ls Sunga (c.185-173 a.C.) i de ls Kanba (c.73-25 a.C.), que perseguírun l budismo, ambora este cunseguisse prebalecer. Cerca de l'ampeço de l'era atual l noroeste de la Índia fui ambadido puls Citas que formarian la dinastie de ls Kuchanes. Un de ls mais amportantes reis desta dinastie, Kanishka (c. 127-147), fui un grande proselitista de l budismo.
Durante l'era de la dinastie Guta (320-540) ls monarcas faborécen l budismo, mas tamien l'hinduísmo. An meados de l seclo VI, ls Hunos Brancos ouriundos de la Ásia Central, ambáden l noroeste de la Índia, probocando la çtruiçon d'einúmaros mosteiros budistas. A partir de 750 la dinastie Pala gobiernou ne l nordeste de la Índia até al seclo XII, apoiando ls grandes centros monásticos budistas, antre ls quales l de Nalanda. Mas a partir de l seclo XII l budismo entra nua queda definitibo debido an bários fatores. Antre estes ancuntrában-se l rebibalismo hindu que se manifestou cun figuras cumo Adi Shankara i pulas ambasones de ls muçulmanos de l seclo XII i XIII.
[[Catadorie:Índia|*]]
gn4vme4d6o0asmz7ozwo03smjjronm5
107861
107860
2026-08-13T11:27:53Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107861
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of India.svg|thumb]]
La '''Índia''' (an [[hindi]] भारत, [[Transliteraçon|transl.]] ''Bharat''; an [[léngua anglesa|anglés]] ''India''), ye un paíç [[federaçon|federal]] [[Ásia|asiático]] qu'acupa la maior parte de l [[subcontinente andiano]] i inda las ilhas [[Laquedibas]] i [[Andamon i Nicobar]]. Lemita al norte cula [[República Popular de la China]], l [[Nepal]] i l [[Boton]], a leste cun [[Mianmar]], al sul i a leste cul [[Bangladesh]] i la [[Baía de Bengala]], al sul cul [[Streito de Palk]], defronte la ilha de l Ceilon ([[Sri Lanka]]), cul [[ouceano Índico]] i l [[mar das Laquedibas]], l'oeste cul [[mar Arábico]] i l'oeste i norte cul [[Paquistan]]. La sue [[cuosta litoránea]] atinge 7.517 [[Km]]. Ye l segundo paíç [[lista de países por populaçon|mais populoso]] de l mundo (apuis de la China), cun mais dun bilhon d'habitantes, i l [[lista de países i territórios por ária|sétimo maior]] por ária. L nome oufecial de l paíç ye '''República de la Índia''', i la [[capital]] ye [[Nuoba Délhi]].
Berço de la [[Ciblizaçon de l Bal de l Ando]] i ua region de rotas de comércio stóricas i d'ampérios bastos, l subcuntinente andiano fui eidantificado cun sue riqueza comercial i cultural durante grande parte de sue stória. Quatro de las percipales religiones de l mundo, [[hinduísmo]], [[budismo]], [[jainismo]] i [[sikhismo]] ampeçórun alhá, anquanto l [[zoroastrismo]], l [[judaísmo]], l [[crestianismo]] i l [[eislan|eislamismo]] chegórun ne l purmeiro milénio de la [[era crestiana]] i dírun forma a la dibersidade cultural de la region. Aneixada al poucos pula Cumpanha de las Índias Ourientales Británica zde l'ampeço de l[[seclo XVIII]] i quelonizada pul [[Reino Ounido]] zde ls meados de l[[seclo XIX]], la Índia tornou-se ua nacion moderna an [[1947]] apuis dun sfuorço para l'andependéncia que fui marcada pula difundida rejisténcia nó-biolenta.
La Índia ye ua república parlamentar que cunsiste an 28 stados i an 7 territórios federales. Ten la décima segunda maior eiquenomie de l mundo an termos de taxas de cámbio de mercado i la quarta maior an poder de cumpra. Las reformas eiquenómicas transformórun-na na segunda grande eiquenomie de mais rápido crecimento; antretanto, inda sufre d'altos nibles de la pobreza, analfabetismo, i malas nutriçon. Ua sociadade pluralista, multiléngua, i multi-étnica, la Índia ye eigualmente l berço dua dibersidade d'animales salbaiges an ua bariadade d'habitates portegidos.
== Eitimologie ==
L nome Índia ye deribado de Indus, que ye deribado de la palabra Hindu, an persa antigo. De l sánscrito Sindhu, l nome local stórico para l riu Indus. Ls griegos clássicos referian-se als andianos cumo Andoi (Ινδοί), pobos de l Indus. La custituiçon de la Índia i l'uso quemun an bárias lénguas andianas eigualmente reconhecen Bharat cumo un nome oufecial d'eigual status. Hinduston (ó Andoston), que ye la palabra persa para la “tierra de l Hindus” i storicamente referida al norte de la Índia, ye tamien ousada a las bezes cumo un sinónimo para to la Índia.
== Stória ==
Ls abrigos ambaixo de las rochas de la [[Eidade de la Piedra]] cun pinturas an Bhimbetka, an Madhya Pradesh, son ls feitiços de bida houmana mais antigos coincidos na Índia. Ls purmeiros agrupamientos premanentes coincidos aparecírun hai mais de nuobe mil anhos i zambolbírun-se gradualmente na ciblizaçon de l bal de l Andus, datando de l[[Seclo XXXII a.C.]] na Índia oucidental. Fui seguido pul [[período Bédico]], que deu las fundaçones de l hinduísmo i outros aspetos culturales de la primitiba sociadade andiana, i que fui até l seclo VI a. C. Al redror de 550 a. C., muitos reinos i repúblicas andependientes coincidos cumo ls Mahajanapadas fúrun stablecidos al longo de l paíç.
Ne l terceiro seclo a. C., la maior parte de l sul de la Ásia fui ounida ne l'ampério de Maurya por Chandraguta Maurya i floreciu sob Ashoka, l grande. Zde l terceiro seclo d.C., la dinastie de Guta dominou la era referido puls antigos cumo la "Eidade dourada de la Índia"; ampérios ne l sul de la Índia ancluíran aqueilhes de l Chalukyas, de l Cholas i de l ampério de Bijayanagara. La ciéncia, l'angenharie, l'arte, la literatura, l'astronomie, i la filosofie florecírun sob l patrocínio destes reis.
A las ancurçones por eisércitos [[árabes]] i centro-asiáticos ne ls [[seclo VIII|seclos VIII]] i [[seclo XIII|XIII]] seguírun-se las de comerciantes de la Ouropa, a partir de l final de l seclo XV. La [[Cumpanha Anglesa das Índias Ourientales]] fui fundada an [[1600]] i ampeçou, zde [[1757]], la [[colonialismo|colonizaçon]] de partes de la Índia. Na altura de [[1858]], passado derrotar ua cunfederaçon [[sikhismo|sique]] ne l [[Punjabe|Panjabe]] an [[1849]], la coroa británica assumira l cuntrole político de birtualmente to l subcuntinente. Tropas andianas ne l eisército británico zampenhórun un papel bital an ambas las guerras mundiales. La rejisténcia nun-biolenta al [[ampério Británico|colonialismo británico]], xefiada por [[Mahatma Gandhi]], [[Ballabhbhai Patel]] i [[Jawaharlal Nehru]], lebou a l'andependéncia frente al [[Reino Ounido]] an [[1947]]. L subcuntinente fui partilhado antre la República de la Índia, secular i [[democracie|democrática]], i la [[Paquistan|República Slámica de l Paquistan]]. Cumo resultado dua [[guerras ando-paquistanesas|guerra antre aqueilhes dous países]] an [[1971]], l Paquiston Ouriental tornou-se l Stado andependiente de [[Bangladesh]]. Ne l [[seclo XXI]], la Índia ten obtenido grandes ganhos an ambestimento i produçon eiquenómicos, custituindo-se na maior democracie de l mundo, cun ua [[populaçon]] de mais de 1,1 bilhon de pessonas, i na [[Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|quarta maior eiquenomie de l planeta]] (critério [[Paridade de l Poder de Compra|PPP]]).
Fuora de l sul de la Ásia, la stória, la cultura i la política de la Índia frequentemente se subreponen als países bezinos. La cultura, eiquenomie i política andianas eisercírun anfluéncia al longo de milénios na stória i na cultura de países ne l sudeste asiático, ne l leste i ne l centro de la Ásia, cumo [[Andonésia]], [[Cambodja]], [[Tailándia]], [[China]], [[Tibete]], [[Afeganistan]], [[Eiraniana]] i [[Turquestan]]. Passado ancurçones árabes na Índia ne l'ampeço de l segundo milénio d.C., missones semelhantes an busca de la lendária riqueza andiana anfluenciórun fuortemente la stória de la Ouropa [[eidade Média|mediebal]], a partir de la chegada de [[Basco de la Gama]]. [[Cristobo Colombo]] çcubriu la [[América]] quando percuraba ua nuoba rota para la Índia, i l [[Ampério Británico]] oubtubo grande parte de sous recursos passado l'ancorporaçon de la Índia (la "Jóia de la Coroa") de l final de l[[seclo XVIII]] até 1947.
== Política ==
{| class="infobox borderless"
|+ National symbols of the Republic of India (Official)
|-
! '''National animal'''
|
| [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]]
|-
! '''National bird'''
|
| [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]]
|-
! '''National tree'''
|
| [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]]
|-
! '''National flower'''
|
| [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]]
|-
! '''National heritage animal'''
|
| [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''National aquatic marine mammal'''
|
| [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]]
|-
! '''National reptile'''
|
| [[Image:King-Cobra.jpg|50px]]
|-
! '''National heritage mammal'''
|
| [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]]
|-
! '''National fruit'''
|
| [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]]
|-
! '''National temple'''
|
| [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]]
|-
! '''National river'''
|
| [[Image:River Ganges.JPG|50px]]
|-
! '''National mountain'''
|
| [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]]
|-
|}
La Índia questuma ser apuntada cumo la maior [[democracie]] de l mundo, pus cunta cul maior [[eileitorado]] dentre ls países democráticos. L paíç adotou cumo [[forma de Stado]] la [[federaçon]], cun un [[parlamiento]] bicameral que funciona cun base an un [[sistema de goberno|sistema]] [[parlamentarismo|parlamentarista]] de stilo ''Westminstener''.
L pursidente, na culidade de [[xefe de Stado]], eiserce un papel percipalmente protocolar, ambora seia l comandante supremo das fuorças armadas i sue sançon seia neçaira para que qualquier lei aprobada pul parlamiento antre an bigor. Ye eileito andiretamiente por un coleijo eileitoral para un mandato de cinco anhos.
La [[xefe de goberno]] ye eisercida por un purmeiro-menistro, que cuncentra la maior parte de ls[[poder eisecutibo|poderes eisecutibos]]. Ye nomeado pul pursidente, zde que cunte cul apoio dun partido ó coligaçon que tenga mais de 50% dos assentos de la Cámara de l Pobo (la Cámara Baixa de l parlamento).
L [[poder legislatibo|poder Legislatibo]] de la Índia ye eisercido pul parlamento bicameral, que cumprende la ''Rajya Sabha'' ó Cámara dos Stados (la Cámara Alta) i la ''Lok Sabha'' ó Cámara de l Pobo (la Cámara Baixa). La Cámara dos Stados cumpone-se de 245 nembros eileitos andiretamiente pulas Assemblés Legislatibas staduales para mandatos nun-coincidentes de seis anhos. Cada stado ambia representantes para la Cámara dos Stados cun base na sue populaçon. La Cámara de l Pobo cumpone-se de 545 nembros eileitos diretamente para mandatos de cinco anhos (hai pequeinhas eiceçones a l'eileiçon direta, ne l causo das antigas [[sistema de castas de la Índia|castas]] baixas i representantes anglo-andianos). La Cámara de l Pobo, ne ls termos de l sistema parlamentarista, ye l'uorgano político nacional por eiceléncia, onde ye formado l goberno de l paíç. Todos ls menistros cun pasta dében ser nembros de l parlamento.
L [[sufrágio ounibersal]] ye garantido pula [[custituiçon]] para cidadanos maiores de 18 anhos.
L [[poder judiciário|poder Judiciário]] ye formado pul Supremo Tribunal, cun [[jurisdiçon]] ourdinária subre cuntrobérsias antre ls stados i l goberno federal i, an segunda anstáncia, subre ls dezuito Tribunales Superiores de l paíç. Tamien eiserce l [[cuntrole de custitucionalidade]] das leis federales i staduales.
=== Relaçones steriores ===
La Índia mantén relaçones cordiales cula maiorie dos países de l mundo zde la sue andependéncia, an [[1947]]. Durante la [[Guerra Frie]], fui un dos nembros fundadores de l[[Mobimento Nó-Alinhado]].
L paíç - atualmente de posse de [[armas nucleares]] - recusa-se a assinar l [[Tratado de Nó-Proliferaçon de Armas Nucleares]] i l [[Tratado para la Proibiçon Cumpleta dos Testes Nucleares]].
La Índia i l [[Paquistan]] manténen un cuntencioso anternacional acerca de la posse de la[[Caxemira]] que yá ls arrastrou la [[guerras ando-paquistanesas|trés guerras]] durante l [[seclo XX]] (1947, [[1965]] i [[1971]]). La posse d'armas nucleares puls dous lados tornou un nuobo cunflito potencialmente catastrófico.
Ne ls redadeiros anhos, la Índia ten fortalecido sues relaçones cul Paquistan, ls [[Stados Ounidos]] i la [[China]]. A partir de l final de l seclo XX, l paíç ten sido cunsidrado ua [[poténcia eimergente]], cun crecente anfluéncia ne ls assuntos anternacionales.
== Subdebisones ==
[[Image:India (orthographic projection).svg|thumb]]
La Índia stá dibedida an 28 stados (que por sue beç stan debedidos an [[Lista de çtritos de la Índia|çtritos]]), seis [[território de la ounion|territórios de la Ounion]] i l [[território de la capital nacional|Território de la Capital Nacional]].
Para alhá desso, inda que nunca tenga reclamado posse de l território na [[Antártida]], la Índia ten ende anstaladas dues bases científicas: [[Dakshin Gangotri]] i [[Maitri]].
== Geografie ==
[[Fexeiro:India topo big.jpg|thumb|250px|[[Mapa]] [[topografie|topográfico]] de la Índia.]]
L [[território]] de la Índia custitui la maior parte de l[[subcuntinente Andiano|subcuntinente andiano]], localizado na [[Placa Andiana]], na [[sul de la Ásia|Ásia Meridional]]. Ls stados andianos de l norte i de l nordeste stan parcialmente localizados ne ls [[Himalaias]].
L território andiano ye formado puls Himalaias ne l stremo norte i nordeste, pul praino [[riu Ando|ando]]-[[riu Ganges|gangética]] al norte, a noroeste i a leste, i pul [[praino]] de l[[Decon]] ne l centro. L Decon ye flanqueado por dues cordilheiras: ls [[Gates Oucidentales]] i ls [[Gates Ourientales]].
La Índia ten grandes rius, cumo l [[Ganges]], l [[riu Bramaputra|Bramaputra]], l [[riu Yamuna|Yamuna]], [[riu Godabari|Godabari]], [[riu Kaberi|Kaberi]], [[riu Narmada|Narmada]] i [[riu Krishna|Krishna]]. L paíç ten trés [[arquipélago]]s: las [[Laquedibas]], las ilhas [[Andaman i Nicobar]] i las [[Sundarbanes]] (ne l [[delta]] de l[[Ganges]]).
=== Tiempo ===
L [[tiempo]] de la Índia baria antre l [[tiempo tropical|tropical]], al sul, i l mais [[tiempo ameroso|ameroso]], ne l norte. Nas regiones setentrionales nieba muita beç ne l'ambierno. L clima andiano ye mui anfluenciado puls Himalaias i pul [[zerto de Thar]]. La cordilheira heimalaica i l [[Hindu Kush]] forman ua barreira cuntra ls bentos frius probenientes de la[[Ásia Central]], l que mantén l subcuntinente cun temperaturas mais eilebadas de l qu'outras regiones an [[latitude]]s parecidas. La maior parte de la[[chuba]] antre júnio i setembre ye debida a las [[monçon]]es.
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Mumbai Downtown.jpg|thumb|right|220px|[[Bombain]], ua das cidades mais populosas de l planeta. Ye tamien l [[centro financeiro]] de l paíç.]]
Cun un [[PIB]] de 785 bilhones de dólares (ó 3,6 trilhones de dólares pul critério de [[paridade de l poder de cumpra]] - PPC), la Índia ye la 12a [[Lista de países por PIB nominal|maior eiquenomie de l mundo]] (ó la [[Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|quarta maior]], pul critério PPC). Antretanto, debido a la grande [[populaçon]], la [[renda per capita]] ye cunsidrablemiente baixa: an [[2005]], l [[FMI]] classeficou la Índia na [[Lista de países por PIB nominal per capita|135a posiçon]] an tenermos de renda per capita (ó na [[Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra) per capita|122a posiçon]], pul critério PPC), dentre 182 países i territórios. Cerca de 60 por ciento de la populaçon depénden diretamente de la[[agricultura]]. La [[andústria]] i ls [[setor de serbícios|serbícios]] ténen-se zambolbido rapidamente i respónden por 25 i 51 por ciento de l PIB, respetibamente, anquanto que l'agricultura ajuda cun cerca de 25,6 por ciento. Mais de 25 por ciento de la populaçon bíben abaixo de la [[linha de pobreza]], inda que la eisisténcia dua [[classe média]] grande i crecente de 300 milhones de pessonas.
La Índia registrou fuorte [[crecimento eiconómico]] passado [[1991]], quando l sou goberno abandonou políticas socialistas i dou ampeço a un porcesso de liberalizaçon de la eiquenomie, qu'ambolbiu l'ancentibo al ambestimento strangeiro, la reduçon de barreiras tarifárias a l'amportaçon, la modernizaçon de l setor financeiro i ajustes nas políticas fiscal i monetária. Cumo resultados, colhiu ua anflaçon mais baixa, crecimento eiconómico mais eilebado (média de 5 por ciento anual) i reduçon de l déficit comercial. Ne ls redadeiros anhos, la Índia tornou-se un amportante centro de serbícios relacionados cun [[tecnologie d'anformaçon|tecnologies d'anformaçon]]. Ye l percipal beneficiário de l''[[outsourcing]]'' de serbícios.
L [[zambolbimento eiquenómico]] andiano ye trabado, assi i todo, por ua anfrastrutura ansuficiente, ua [[burocracie]] pesada, altas [[taxa de juros|taxas de juros]] i ua "dibeda social" eilebada (pobreza rural, amportante [[analfabetismo]] residual, [[sistema de castas de la Índia|sistema de castas]], [[corrupçon]], [[clientelismo]] etc.).
La Índia tamien ye la maior produtora de softwares de l mundo, tenendo ua grande produçon de to esse mercado.
== Demografie ==
La Índia ye l [[lista de países por populaçon|segundo paíç de l mundo]] an [[populaçon]], stimada an 1.100 milhones d'habitantes (2006). Cun ua populaçon dibersificada, la [[léngua]], la [[sistema de castas de la Índia|casta]] i la [[religion]] zampénhan papel amportante na ourganizaçon social i política de l paíç. Ambora 81,5 por ciento de la populaçon séian [[hindus]], la Índia cunta tamien cul segundo maior cuntingente de [[Slan|muçulmanos]] ne l mundo (12,2%), ademais d'outros grupos religiosos cumo [[sikhismo|siques]] (2%), [[Crestianismo|crestianos]] (2,3%), [[budismo|budistas]] (0,76%), [[jainismo|jainistas]] (0,4%) i outros.
Las percipales [[Lista das maiores árias metropolitanas de la Índia|aglomeraçones urbanas de l paíç]] son [[Bangalore]], [[Madras]]ta, [[Délhi]], [[Hiderabade]], [[Calcutá]] i [[Bombain]]. Hai 933 mulhieres para cada 1 000 homes. L'eidade média ye de 24,66 anhos. La [[taxa de natalidade]] andiana ye de 22,32 por 1 000 i la taxa de [[crecimento populacional]] ye de 1,38% (stimada, [[2006]]).
Dues de las grandes [[família lenguística|famílias lenguísticas]] stan representadas na Índia: la [[lénguas ando-arianas|ando-ariana]] (falada por 74% de la populaçon) i la [[lénguas drabídicas|drabídica]] (24%). La [[custituiçon]] andiana cunsidra cumo [[léngua oufecial|oufeciales]] 23 defrentes lénguas, ambora l [[híndi]] i l [[léngua anglesa|anglés]] séian ousados pul goberno federal para fines oufeciales. L [[sánscrito]] (mais antigo que l [[léngua hebraica|hebraico]] i l [[latin]]) i l [[támil]] son cunsidradas lénguas clássicas. L númaro de [[dialeto]]s falados na Índia chega a 1 652.
== Cultura ==
[[Fexeiro:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|250px|L [[Taj Mahal]], atraçon turística mais besitada de la Índia.]]
La cultura de la Índia ye la spresson dua de las mais antigas i dibersificadas [[cibilizaçon]]es de l planeta, antoce anclui grande númaro de manifestaçones an todos ls campos, zde la [[literatura]] i la [[arquitetura]] até, modernamente, l [[cinema]].
Las tradiçones literárias mais antigas de la Índia éran transmitidas de [[tradiçon oural|forma oural]] i fúrun apuis screbidas. Esses scritos áncluen testos sagrados cumo ls [[Bedas]] i épicos cumo l [[mahabharata|Maabárata]] i l [[ramayana|Ramáiana]]. L único galardoado andiano cul [[prémio Noble|prémio noble]] de literatura ye l scritor [[bengali]] [[Rabindranath Tagore]].
L paíç ye l maior pordutor mundial anual de filmes pa l cinema. La produçon cinematográfica local cuncentra-se an [[Bombain]], [[Noida]], [[Madras]]ta i [[Hiderabade]].
Brício de dibersas grandes [[religion]]es, la prática religiosa antegra l quotidiano de la sociadade. La maior religion de l paíç ye l [[hinduísmo]], anque grupos segneficatibos pratíquen l [[slamismo]], l [[jainismo]], l [[sikhismo|siquismo]] , l [[crestianismo]] i la [[fé Bahá'í]].
Un de ls aspetos de la [[cultura]] andiana, inda que oufecialmente banido, ye l [[sistema de castas de la Índia]], caratelístico de ls [[hindu]]s, nun solo na Índia, mas tamien ne l [[Nepal]].
Bários festibales religiosos son rializados na Índia, dentre eilhes l [[Khumba Mela]].
=== Budismo na Índia ===
[[Fexeiro:Buddha Bodh-Gaya.JPG|thumb|300px|left|Státua de Buda ne l [[Templo Mahabodhi]], an [[Bodh Gaya]], [[Índia]].]]
A partir de l sou local de nacimiento ne l nordeste andiano, l budismo spalhou-se para outras partes de l norte i pa l centro de la Índia.
Durante l reinado de l'amperador mauria Asoka, que cumbertiu-se al budismo i que gobiernou ua ária semelhante a la de la Índia cuntemporánea (cun eicepçon de l sul), esta relegion cunsulidou-se. Apuis de tener cunquistado la region de Kalinga pula fuorça, Asoka decidiu que a partir d'anton gobernarie cun base ne ls preceitos budistas. L amperador ourdenou la custruçon de spedaries pa ls biajantes i que fusse porporcionado tratamiento médico nun solo als houmanos, mas tamien als animales. L rei aboliu tamien la tertura i probablemente la pena de muorte. La caça, çporto tradecional de ls reis, fui sustituído pula peregrinaçon a locales budistas. Anque de faborecido l budismo, Asoka rebelou-se tamien tolerante para cul hinduísmo i l jainismo.
[[Asoka]] pretendiu tamien dibulgar l budismo pul mundo, cumo rebélan ls sous éditos. Segundo estes fúrun ambiados eimissários cun çtino a la [[Síria]], [[Eigito]] i [[Macedónia]] (anque nun se saba se chegórun als sous çtinos) i para ouriente para un tierra de nome Subarnabhumi (Tierra de l Ouro) que nun se cunseguiu eidantificar cun sigurança.
L ampério mauria chegou al fin an finales de l seclo II a.C. La Índia fui anton dominada pulas dinasties locales de ls Sunga (c.185-173 a.C.) i de ls Kanba (c.73-25 a.C.), que perseguírun l budismo, ambora este cunseguisse prebalecer. Cerca de l'ampeço de l'era atual l noroeste de la Índia fui ambadido puls Citas que formarian la dinastie de ls Kuchanes. Un de ls mais amportantes reis desta dinastie, Kanishka (c. 127-147), fui un grande proselitista de l budismo.
Durante l'era de la dinastie Guta (320-540) ls monarcas faborécen l budismo, mas tamien l'hinduísmo. An meados de l seclo VI, ls Hunos Brancos ouriundos de la Ásia Central, ambáden l noroeste de la Índia, probocando la çtruiçon d'einúmaros mosteiros budistas. A partir de 750 la dinastie Pala gobiernou ne l nordeste de la Índia até al seclo XII, apoiando ls grandes centros monásticos budistas, antre ls quales l de Nalanda. Mas a partir de l seclo XII l budismo entra nua queda definitibo debido an bários fatores. Antre estes ancuntrában-se l rebibalismo hindu que se manifestou cun figuras cumo Adi Shankara i pulas ambasones de ls muçulmanos de l seclo XII i XIII.
[[Catadorie:Índia|*]]
4rplfixzq12ztv4e9u8n7jun5a5wvpv
James Joyce
0
534
107857
107308
2026-08-13T10:17:03Z
~2026-30875-10
15270
/* Legado */
107857
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|thumb|250px|Joyce an 1918]]
'''James Augustine Aloysius Joyce''' ([[Dublin]], [[2 de Febreiro]] de [[1882]] — [[Zurique]], [[Suíça]], [[13 de Janeiro]] de [[1941]]) fui un scritor [[Irlanda|irlandés]] [[spatriado]]. Ye amplamente cunsiderado un de l outores de maior relebáncia de l [[seclo XX]]. Sues obras mais coincidas son l belume de cuntos ''[[Dublinenses]]'' ([[1914]]) i ls remanses ''[[Retrato de l Artista Quando Moço]]'' ([[1916]]), ''[[Ulisses (James Joyce)|Ulisses]]' ' ([[1922]]) i ''[[Finneganes Wake]]'' ([[1939]]) - l que se poderie cunsiderar un "cánone joyceano".
Ambora Joyce tenga bibido fura de sou paíç natal pula maior parte de la bida adulta, sues speriéncias irlandesas son eissenciales para sue obra i fornecen-le to la ambientaçon i mui de la temática. Sou ouniberso ficional anraíza-se fuortemente an Dublin i reflete sue bida familiar i eibentos, amisades i inimizades de l tiempos de scuola i faculdade. Desta forma, el ye al mesmo tiempo un de l mais cosmopolitas i un de l mais particularistas de l outores [[modernismo|modernistas]] de [[léngua anglesa]].
== Irlanda ==
L mais bielho de dieç filhos, James Joyce nace nua abastada família [[Catolicismo|católica]] ne l [[subúrbio]] de [[Rathgar]], an [[Dublin]]. La família de sou pai, probeniente de [[Cork]], era de ricos comerciantes. An [[1887]], l pai, [[John Joyce|John Stanislaus Joyce]], antes secretairo nua çtilarie, fui nomeado coletor de taxas eimobiliárias pula ''[[Dublin Corporation]]'' (l Cunseilho Municipal); la família se muda anton para l nuobo i eilegante subúrbio de [[Bray]]. Ne l anho seguinte, l nino ampeça sue eiducaçon ne l [[Clongowes Wod College]], un anternato ne l [[Cundado de Kildare]].
An [[1891]], James screbiu un poema, ''Eit Tu Heialy'', subre la muorte de [[Charles Stewart Parnell]]. Sou pai fé-lo amprimir i até mandou ua cópia para la biblioteca de l [[Baticano]]. An nobembre de l mesmo anho, l nome John Joyce fui anscrito na ''[[Stubbs Gazette]]'' (un registro oufecial de [[falhéncia]] s) i afastado de l trabalho. An [[1892]], James ten de salir de Clongowes pus sou pai nun podie mais pagar por sue matrícula; an [[1893]], John fui demitido cun ua [[penson]]. Assi ampeçou ua çcida rumo a la [[pobreza]] para la família, percipalmente debido al cunsumo de álcol por John i sue inatidon financeira an giral. John Joyce fui l modelo para l caráter de [[Simon Dedalus]] ne l ''Retrato de l Artista Quando Moço'' i ''Ulisses'', assi cumo de l tio de l narrador an dibersos cuntos de ''Dublinenses''.
Passado Clongowes, Joyce studou an casa i por un brebe tiempo na scuola de l [[Christian Brothers]] na rue Richmond norte, antes que se le oufrecisse ua baga na scuola jesuíta de Dublin, l [[Belbedere College]], an [[1893]]. La ouferta fui feita, al menos an parte, na sperança de que se demunstrasse que el tenie ua bocaçon i se juntarie a la Cumpanha de Jasus. Joyce, mas, rejeitou l catolicismo als dezesseis; anque desso, la filosofie de [[Tomás de Aquino]] permanecerie ua de sues fuortes anfluéncias por to la sue bida.
El se matriculou ne l [[University College Dublin]] an [[1898]]. El studou lhénguas modernas, specificamente [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua francesa|francés]] i [[léngua eitaliana|eitaliano]]. Tamien ambolbiu-se cun ls círclos teatrales i lhiterários de la cidade. Sue resenha de l ''Nuobo Drama'' de [[Heinrik Ibsen]] fui publicada an [[1900]] pula ''Forthnightly Rebiew'' i resultou nua carta de agradecimiento pul própio dramaturgo noruegués. Joyce screbiu alguns outros artigos i pul menos dues peças (ua deilhas antitulada ''La Brilliant Carer'', "Ua Carreira Brilhante"; ambas zde anton se perdírun) durante este período. Muitas de las sues amisades de l University College aparecen cumo personaiges ne ls lhibros de Joyce.
=== 1902-4: Anhos decisibos ===
Joyce fui la [[Paris]] pula purmeira beç an [[1902]] para studar medecina (a la época, habie tamien un eferbescente mobimiento artístico an [[Montparnasse]] i [[Montmartre]]). An [[1903]], retorna a la Irlanda, pus sue mai morria de cáncaro. Busca manter-se cumo jornalista i porsor particular. An janeiro de l anho seguinte, scribe ''Un Retrato de l Artista'', un ansaio-narratiba subre stética, nun die, mas la obra ye recusada pula rebista lhibre-pensante ''Dana''. An sou bigésimo-segundo anibersário, decide rebisar la stória i transformá-la nun remanse que el planeijaba chamar ''Stephen Heiro'' (Stephen Herói). Ne l mesmo anho, publica sou purmeiro trabalho na eidade adulta: la sátira zaforada ''L Santo Oufício'', na qual proclamaba-se superior a muitos nembros proeminentes de la [[Renacença Céltica]] i afirma sue ardança lhinguística anglesa.
Inda an 1904 el conheciu [[Nora Barnacle]], ua moço de l [[Cundado de Galway]], que trabalhaba cumo camareira i benerie a ser sue cumpanheira por to la bida. Joyce scolheu l die [[16 de júnio]] para ser eimortalizado an sue obra Ulisses porque fui nesse die an que fizo [[sexo]] pula purmeira beç cun Nora, a la época ua moço [[birgindade|birge]] de binte anhos, anque la [[amprensa]] [[Irlanda|irlandesa]] publicar que nesse die eilhes "caminórun juntos" pula purmeira beç. Na berdade, Nora tubo medo de cumpletar l [[coito]] i l [[masturbaçon|masturbou]] "cun ls uolhos dua santa", cumo Joyce relatou nua carta an que relembrou l acuntecido.<ref>
{{Refréncia a lhibro
| Outor = Robert Anton Wilson
| Títalo = Cosmic Trigger II
| Subtítulo = Down to Earth
| Eidiçon = 8
| Lhocal de publicaçon = [[Stados Ounidos]]
| Eiditora = [[New Falcon Publicationes]]
| Anho = 2002
| Páiginas = 281
| Belumes =
| Belume = páiginas 58/59
| ID = ISBN 1-56184-011-4
}}
</ref>
Joyce inda permanece an Dublin por un tiempo, bebendo bastante. Bai morar cul studante de medecina [[Ouliber St John Gogarty]], que serbiu de base para la personaige Buck Mulligan an ''Ulisses''. Depuis de drumir por seis nuites na [[Torre Martello]], de Gogarty, el sal passado ambos çcutiren, ambebeda-se nun [[bordel]] i ambolbe-se nua briga, de la qual ye resgatado por Alfred Hunter, un coincido de sou pai; Hunter, un judiu irlandés, fornece l modelo para [[Leopold Blon]], l heirói de ''Ulisses''.
== Triiste ==
[[File:Joyce - Dubliners, 1914 - 3690390 F.jpg|thumb|upright|''Dubliners'', 1914]]
Pouco depuis, el foge cun Nora. L casal parte an eisílio outo-amposto, ando purmeiro para [[Pula]] (hoije na [[Croácia]]) i depuis [[Triiste]] ([[Eitália]]), ambas anton na [[Áustria-Hungria]], para ansinar anglés na scuola Berlitç. Un de sous alunos triestinos fui [[Italo Sbebo|Ettore Schmitç]]; eilhes se conhecírun an [[1907]], i por lhongo tiempo fúrun amigos i críticos mútuos. Joyce passou a maior parte de las décadas seguintes ne l Cuntinente. Ende nacerian sous filhos Giorgio (1905) i Lhucia (1907; sou nome pronuncia-se a la eitaliana, cumo ''Lhutchía'').
Joyce publica, an 1907, ''[[Música de Cámara]]'' (Chamber Music) (batizada, segundo el afirmou, a partir de l sonido de urina nun penico, ''chamber pot'') ua antologie de 36 poemas lhíricos cúrtios. La obra, anspirada na poesie de l período [[Isabel I de Anglaterra|eilisabetano]] (i.i. outores cumo [[Willian Shakespeare]]), lhebou a la sue ancluson na ''[[Eimagismo|Antologie Eimagista]]' ', eiditada por [[Ezra Pound]], que amostrarie ser cumo un defensor de Joyce por mais dua década.
An besitas la Dublin, abre l purmeiro [[cinema]] de la cidade, l ''Bolta'', an [[1909]], mas fracassa; depuis, an [[1912]], zamtende-se cun un eiditor subre sue nuoba obra, i publica contra el, ne l mesmo anho, ''Gáç dun Bico'' (Gas fron la Burner).
La obra que Joyce querie fazer salir an sue cidade natal era ''[[Dublinenses]]'', ua série de quinze cuntos subre la cidade i la bida de sous habitantes. Ls cuntos son ua análise penetrante de la stagnaçon i paralisia de la sociadade de Dublin. Ancorporan [[eipifania]]s, ua palabra ousada particularmente por Joyce, que para el significaba ua súbita cuncéncia de la "alma" de algo.
Anque sou antresse por triato zde la mocidade, Joyce publicou solo ua peça, ''Silados'', ampeçada an Triiste lhougo passado la erupçon de la [[Purmeira Guerra Mundial]] i publicada an [[1918]]. Un studo de la relaçon marido-mulhier, la peça coneta-se cula obra anterior "Ls Muortos" (l redadeiro cunto de l ''Dublinenses'') i cula posterior ''Ulisses''.
Esta tamien fui ampeçada na cidade eitaliana an [[1914]], i inda lhebarie muitos anhos para ser cumpletada i publicada. Mas, ampeçada la guerra, la permanéncia de l Joyce an território austro-húngaro se torna ampossible, yá que éran cidadanos británicos i, portanto, einimigos. Assi, an [[1915]], Joyce i Nora se mudan para la neutra Suíça; passado brebes stadas an outras cidades, se stabelecen an [[Zurique]].
== Zurique ==
Eibentos amportantes de la purmeira stadie suíça de Joyce son la publicaçon de ''Silados'', la cuntinidade de la cumposiçon de ''Ulisses'', la purmeira crise de [[iridite]], que eirie piorando sue bison al lhongo de las décadas, i la publicaçon de sou purmeiro remanse, [[Retrato de l Artista Quando Moço]].
L ''Retrato'' ye ua recriaçon cumpleta de l remanse abandonado "Stephen Heirói". Outobiográfico an ancha medida, l remanse mostra la oubtençon de maturidade i outo-cuncéncia dun moço anteligente. L protagonista ye [[Stephen Dedalus]], la repersentaçon joyceana de si mesmo. Neste remanse, ye possible bislumbrar técnicas posteriores de l scritor, ne l uso de l monólogo anterior i na maior preocupaçon cul psíquico an relaçon a la rialidade sterna. Para alhá desso, la lhenguaige se zambolbe al lhongo de l lhibro, cunforme l personaige crece, amadurece i torna-se capaç de narrar sou mundo dua maneira mais sofisticada.
== Paris ==
Finda la guerra, Joyce retorna la Paris an [[1920]] adonde, sceto por dues besitas a la Irlanda, permaneciu puls binte anhos seguintes. Ye morando na Cidade-Luç que Joyce sofree dibersas ouperaçones ne ls uolhos a partir de 1924, cunclui sues dues maiores obras, oubtendo amplo reconhecimento pul ''[[Ulisses]]'' i reaçones dibersas pul ''[[Finneganes Wake]]'', i torna-se ua refréncia para ls modernistas de lhéngua anglesa, specialmente moços irlandeses cumo [[Samuel Beckett]]. Ye tamien durante este período, an [[1931]], que James i Nora se casan, an [[Londres]].
=== Poesie ===
Joyce publicará, an [[1927]], sou segundo lhibro de poesie, ''[[Poemas, un Toston Cada]]''. Scribe tamien ''Ece Puer'', un poema scrito an 1932, subre dous eibentos próssimos, la muorte de sou pai i l nacimento de sou nieto. Publica-los, juntamente cula demales obra poética, an ''Colleted Poems'' (Poesie reunida), an 1936.
=== ''Ulisses'' ===
==== Stória einicial de la publicaçon ====
[[Fexeiro:Half_Penny_Bridge_A.jpg|right|thumb|400px|La Puonte Half Penny, an Dublin]]
An [[1906]], anquanto terminaba ''Dublinenses'', Joyce cunsiderou adicionar outro cunto, subre un negociante de anúncios judiu chamado Lheopold Blon sob l títalo ''Ulisses''. La stória nun fui scrita, mas la eideia permaneciu i, an [[1914]], Joyce ampeçou a trabalhar nun remanse usando tanto este títalo quanto la premissa básica, tenendo-lo cumpleto an [[outubre]] de [[1921]].
Grácias la [[Ezra Pound]], trechos de l remanse ampeçórun a ser publicados na rebista ''[[The Lhittle Rebiew]]'' an [[1918]]. Esta rebista era eiditada por [[Margaret Anderson]] i [[Jane Heiap]], cul apoio de [[John Quinn]], un [[adbogado]] de [[Nuoba York]] antressado an arte i lhiteratura spurmentales cuntemporáneas. Anfelizmente, houbiste porblemas desta serializaçon cula [[censura]] norte-amaricana, i an [[1920]] ls eiditores fúrun cundenados por publicar ouscenidades, l que anterrompeu la publicaçon serial de l remanse. L lhibro permaneciu proibido ne ls EUA até [[1933]].
Joyce ancontrou dificuldades para ancontrar quien publicasse sou lhibro, pul menos an parte debido la esta cuntrariedade. Mas la ''[[Shakespeare and Cumpany]]'', ua famosa lhibrarie de la Borda Squierda parisiense, de propiadade de [[Sylbia Beach]], publicou-lo an [[1922]]. Ua eidiçon anglesa publicada ne l mesmo anho pula mecenas de Joyce [[Harriet Shaw Weaber]] ancontrou nuobas dificuldades cun outoridades stadunidenses, i 500 cópias ambiadas als EUA fúrun cunfiscadas i possiblemente çtruídas. Ne l anho seguinte, [[John Rodker]] amprimiu ua tiraige de mais 500, çtinadas a sustituir las cópias faltantes, mas estes lhibros fúrun queimados pula alfándiga anglesa an [[Folkestone]]. Ua outra cunsequéncia de l ''status'' lhegal ambíguo de ''Ulisses'' cumo un lhibro proscrito fui la apariçon de bárias bersones "''botleg''", mais notablemiente bersones piratas de l eiditor [[Samuel Roth]]. An [[1928]], cunseguiu-se un mandado judicial contra Roth i el parou la publicaçon.
==== ''Ulisses'' i la ascenson de l modernismo lhiterário ====
1922 fui un anho fundamental na stória de l modernismo na lhiteratura de lhéngua anglesa, cula publicaçon tanto de ''Ulisses'' quanto de l poema ''[[The Weste Lhand]]'', de [[T. S. Eiliot]]. An sou remanse, Joyce outiliza-se de l [[fluxo de cuncéncia]], de la paródie, de piadas i birtualmente todas las demales técnicas lhiterárias para apersentar sous personaiges. La açon de l lhibro, que se zamrola nun solo die, 16 de júnio de 1904, situa ls personaiges i ancidentes de la [[Odisséia]] de [[Homero]] na Dublin moderna i repersenta [[Odisseu]] (Ulisses), [[Penélope]] i [[Telémaco]] an Lheopold Blon, sue sposa Molly Blon i Stephen Dedalus, cujos carateres cuntrastan cun sous altibos modelos, parodiando-los. L lhibro splora dibersas árias de la bida dublinense, stendendo-se subre sue degradaçon i monotonia. Inda assi, l lhibro tamien ye un studo afeiçoadamente detalhado subre la cidade, i Joyce afirmaba que se Dublin fusse çtruída por algua catástrofe, poderie ser reconstruída tijolo por tijolo, usando cumo modelo sue obra. Para atingir este nible de percison, Joyce usou ua eidiçon de [[1904]] de l [[Thon's Diretory]] - ua obra que lhistaba ls propietários i/ó tendores de cada eimóbel residencial ó comercial de la cidade. El tamien anxurraba amigos que inda bibian na cidade cun pedidos de anformaçon i sclarecimentos.
=== ''Finnegans Wake'' ===
==== Screbendo l ''Finneganes Wake'' ====
Al que parece, tenendo terminado ''Ulisses'', Joyce sofriu un período de bloqueio criatibo. An [[10 de márcio]] de [[1923]] el ampeçou a trabalhar nun testo que serie coincido, ampeçalmente, cumo ''Work in Progress'' ("Obra an andamento") i depuis ''Finneganes Wake'' ('''Finnicius Rebén''', na traduçon brasileira de [[Donaldo Schuler]]). An 1926 las dues purmeiras partes de l lhibro stában cumpletas. Naquel anho, el conheciu [[Eugène Jolas|Eugène]] i [[Marie Jolas]] que propusírun ir publicando l trabalho an sue hoije lhegendária rebista ''[[transition]]''. Sin este apoio, ye possible que l lhibro nunca fusse terminado ó publicado.
Por alguns anhos depuis desso, Joyce progrediu cun rapideç, mas na [[década de 1930]], zacelerou cunsiderablemiente. Esso debiu-se a ua série de fatores, ancluindo la muorte de sou pai an [[1931]], preocupaçon cula salude mental de sue filha [[Lucia Joyce|Lucia]] i sous própios porblemas de salude, ancluindo la bison que iba deminuindo. Buona parte de l trabalho era feito anton cula ajuda de moços admiradores, antre eilhes [[Samuel Beckett]]. Por alguns anhos, Joyce alimentou l scéntrico praino de antregar l trabalho para ser cumpleto por sou amigo [[James Stephenes]], baseado ne l fato de que Stephenes nacera ne l mesmo spital que Joyce, satamente ua sumana depuis, i tenie l nome tanto de l outor quanto de sou ''alter eigo'' ficional (este ye un eisemplo de las numerosas superstiçones de Joyce).
Las seçones ouriginales a aparecer an ''transition'' recebírun reaçones dibersas, ancluindo comentairos negatibos de antigos apreciadores de la obra de Joyce, cumo Pound i [[Stanislaus Joyce]], armano de l outor. Cumo reaçon la esta recepçon hostil, apoiadores de l nuobo lhibro, antre ls quales Beckett i [[Willian Carlos Williams]], ourganizórun un lhibro de ansaios. El fui publicado an [[1929]] sob l títalo ''Our Sagmination Round S Fatification Fur Ancamination Of Work In Progress''. Na fiesta de sous [[1939|57 anhos]] na casa de l Jolas, Joyce rebelou l títalo final de la obra i an [[4 de maio]] l ''Finneganes Wake'' ye publicado cumo lhibro.
==== Stilo i strutura de l ''Finneganes Wake'' ====
L método joyceano de l fluxos de cuncéncia, alusones lhiterárias i lhibres associaçones oníricas fui lhebado até l lhemite an ''[[Finneganes Wake]]'', que abandonou todas las cumbençones de custruçon de anredo i personaige i ye scrito nua lhenguaige peculiar i árdua, baseada percipalmente an cumplexos trocadilhos de múltiplos nibles. Esta abordaige ye similar a la ousada por [[Lewis Carroll]] an "[[Jabberwocky]]", mas mui mais stensa. Se ''Ulisses'' ye un die na bida dua cidade, l ''Wake'' ye ua nuite i cumpartilha de la lhógica de l suonhos. Esto fizo cun que "''Lhibro Azul inutilmente eilegible, nua traduçon simples''", la frequentemente citada çcriçon de ''Ulisses'' ne l Wake, fusse aplicada por muitos lheitores i críticos al própio Wake. Antretanto, fui-se chegando a un cunsenso subre l eilenco central de personaiges i anredo giral.
Para alhá de l uso frequente de neologismos i arcaísmos, mui de l jogo de palabras de l lhibro anraíza-se ne l uso de trocadilhos multilíngues que conetan ua gama de idiomas. L papel de Beckett i outros assistentes ancluiu reunir palabras destes idiomas an cartones para Joyce usar i, a la medida an que la bison de l outor pioraba, screbir l testo anquanto el ditaba.
La bison de stória perpuosta neste testo sofree anfluéncia mui fuorte de [[Giambattista Bico]], i la metafísica de [[Giordano Bruno]] de [[Nola]] ye amportante para las anterrelaçones de l "personaiges". Bico propunha ua bison cíclica de la stória, na qual la ceblizaçon se arguia de l caos, passaba por fases teocráticas, aristocráticas i democráticas i retornaba outra beç al caos. L eisemplo mais óbbio de la anfluéncia de la filosofie cíclica de la stória de Bico ancontra-se nas sentenças de abiertura i fechamento de l lhibro. ''Finneganes Wake'' ampeça cun las palabras (na traduçon brasileira de [[Donaldo Schuler]]): ''eiqui, pretendo citar un trecho de la traduçon. Yá fui feito l cuntato cula eiditora para solicitar la permisson por scrito''. An outras palabras, la purmeira sentença ampeça na redadeira páigina i la redadeira sentença na purmeira, tornando l lhibro un grande ciclo. Anclusibe, Joyce dixe que l lheitor eideal de l ''Finnicius'' sofrerie dua "ansónia eideal" i, al cumpletar l lhibro, retornarie a la páigina un i ampeçarie outra beç, i assi por delantre nun ciclo anfenito de releituras. Anclusibe, la traduçon perpuosta para l títalo remete la ''fin'' + ''ampeço'', cul ''us'' ne l final podendo amentar la lhénguas cumo l lhatin i l francés, referidas tamien ne l ouriginal (''fin-again'', fin-de-nuobo).
== Legado ==
[[Fexeiro:Ireland - Dublin - St Stephen's Green - James Joyce.jpg|thumb|300px|right|Busto de Jame Joyce an la Irlanda]]
Cun a erupçon de la [[Segunda Guerra Mundial]], Joyce tebe de deixar Paris i por fin boltou a Zurique, quaije cego, an [[1940]]. An l cumeço de l anho seguinte, morre de úlcera duodenal perfurada i peritonite generalizada, durante ua operaçon pa salbar sue bida . Stá anterrado an l [[Cemetério de Fluntern]], naquela cidade, junto cun Nora.
La obra de Joyce fui submetida a pesquisas antensas pul studiosos de todos ls tipos, i el yr un de ls outores más notables de l seclo XX. Tamien fui anfluéncia amportante pa outores tan dibersos quanto Beckett, [[Jorge Luis Borges]], [[Flann O'Brien]], [[Máirtín Ó Cadhain]], [[Salman Rushdie]], [[Thomas Pynchon]], [[William Burroughs]] i muitos outros.
La anfluéncia de Joyce tamien se faç sintir an campos lheios à lhiteratura. La frase "Three Quarks for Muster Mark", no ''Finnegans Wake'', ye la fuonte pa la palabra [[quark]], an la Física, que designa un de ls muitos tipos de [[partícula eilementar]]. L nome fuiposto pul físico [[Murray Gell-Mann]]. L filósofo francés [[Jacques Derrida]] publicou un lhibro sobre l uso de la lenguaige an ''Ulisses'', i l filósofo americano [[Donald Davidson]] feç l mesmo cun l ''Finnegans Wake'', cumparando cun l [[Lewis Carroll]].
Celebra-se anualmente la bida de Joyce an l dia [[16 de junho]], l [[Bloomsday]], an [[Dublin]] i an un númaro cada beç maior de cidades al redor de l mundo. An [[2004]], la capital irlandesa realizou l festibal Bloomsday 100, que durou cinco meses (de abril a agosto) e se perpunha reproximar a cidade i la obra de seu stimado filho. Un de ls maiores eibentos fui un café de la manhana pa milhares de pessonas an la O'Connell Street, la percipal de la cidade.
=== Obra ===
* [[Música de Cámara]] (''1907'')
* [[Dublinenses]] (''1914'')
* [[Retrato de l Artista Quando Joben]] (''1916'')
* [[Exilados]] (''1918'')
* [[Ulisses (James Joyce)|Ulisses]] (''1922'')
* [[Pomas, un Toston Cada]] (''1927'')
* [[Finnegans Wake]] (''1939'')
* [[Stephen Heirói]], [[Giacomo Joyce]]
== Fuontes i refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:James Joyce]]
[[Catadorie:Scritores de la Irlanda]]
2qejkn451900y1ns68cq3yyvp3zroxf
Liga Árabe
0
583
107843
107351
2026-08-13T09:09:30Z
~2026-30875-10
15270
107843
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Arab League (orthographic projection) updated.svg|miniaturadaimagem|dreita|Liga Árabe]]
La '''Lhiga Árabe''', nome corriente pa la '''Lhiga de Stados Árabes''' ([[Lhéngua árabe]]: جامعة الدول العربية) ye ua ourganizaçon de stados árabes fundada an [[1945]] ne l [[Cairo]] por siete países, cul oubjetibo de reforçar i cordenar ls laços eiquenómicos, sociales, políticos i culturales antre ls sous nembros, assi cumo mediar çputas antre estes. Atualmente la Lhiga Árabe cumprende binte i dous stados, que ténen ne l total ua populaçon superior a 200 milhones de habitantes.
Ls países-nembros oureginales éran [[Líbano]], [[Eigito]], [[Eiraque]], [[Síria]], [[Emirado de la Transjordánia]] (atual [[Jordánia]]), [[Arábia Saudita]], [[Iémen]] i repersentantes de l árabes [[palestino]]s. Más tarde juntórun-se [[Sudan]], [[Líbia]], [[Tunísia]], [[Marrocos]], [[Kuwait|Kuait]], [[Argélia]], [[República Democrática de l Iémen|Iémen de l Sul]], [[Bahrein]], [[Qatar]], [[Ouman|Omana]], [[Eimirados Árabes Ounidos]], [[Mauritánia]], [[Somália]], i [[Djibuti]].
Ambora seia cunsiderada pulas [[Naciones Ounidas]] ua ourganizaçon regional, tal classeficaçon nun corresponde a la rialidade, bisto que sous Nembros stan spalhados puls [[cuntinente]]s [[África|africano]] i [[Ásia|asiático]]. L percipal fator de ounion, que era la binculaçon cul mundo árabe, passou a ser la [[Eislan|religion eislámica]]. Nalguns aspetos, la Lhiga Árabe se aparece a la [[Quemunidade Británica]].
== Stória ==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]La Lhiga Árabe fui oufecialmente anstituída a 22 de Márcio de 1945, na cidade eigípcia de l Cairo, cula aporfilhaçon de la "Carta de la Lhiga de l Stados Árabes". Assi i todo, la eideia dua Lhiga Árabe fui an purmeiro lhugar stimulada pul [[Reino Ounido]] durante la [[Segunda Guerra Mundial]], nua tentatiba de cunquistar aliados na guerra contra la [[Almanha Nazi]] i ls países de l [[Eixe (stória)|Eixe]]. Outros fatores que cuntribuíran para la formaçon de la Lhiga Árabe fúrun l oumento de las relaçones eiquenómicas antre países árabes, l zambolbimento de l mobimentos nacionalistas i pan-árabes, bien cumo las lhigaçones stóricas i relegiosas antre estes países.
A 25 de Setembre de 1944 l gobierno eigípcio ourganizou ne l Cairo un cunferéncia na qual stubírun persentes repersentantes de l Eigito, Eiraque, Síria, Lhíbano i Transjordánia (Jordánia a partir de 1950). Las cunclusones de l ancontro traduzírun-se na eilaboraçon dun protocolo que bisaba oumentar la coperaçon antre ls países árabes. Esse protocolo quedou coincido cumo Protocolo de Alexandria i fui assinado a 7 de Outubre de l mesmo anho, que propunha la formaçon dua Lhiga de Stados Árabes.
Na época, la Lhiga Árabe tubo pouco peso nas [[ONU|Naciones Ounidas]], por bies al pequeinho númaro de países a eilha binculados, mas, als poucos, a la medida que ls países árabes fúrun ganando la sue [[andependéncia]], passou a tener muita amportança, para alhá de ser l simblo de la ounidade árabe.
L oubjetibo de la Lhiga era porteger la [[andependéncia]] i la antegridade de l Stados-nembros. Dou spranças a la Síria i al Lhíbano de recebíren ajuda árabe para la cunsulidaçon de sue andependéncia de l domínio [[Fráncia|francés]] i cunfirmou l sentimiento de [[solidariedade]] árabe pula [[Palestina]]. La Lhiga zambolbiu-se nun cuorpo andefinido, que ourganizou depuis de [[1948]] l [[boicote]] eiquenómico contra [[Eisrael]]. L Eigito fui spulso depuis de l acuordo de paç cun Eisrael de 26 de Márcio de 1979, sendo las anstalaçones de la Lhiga trasferidas pa la cidade de [[Tunes (Tunísia)|Tunes]], na [[Tunísia]]. An 1989 l Eigito fui readmetido na Lhiga i las anstalaçones retornórun al Cairo an 1990.
An Agosto de 1990 un ancuontro straordinário cundanou la ambason eiraquiana al Kuwait. Assi i todo, l ambolbimiento de países oucidentales ne l mobimiento de lhibertaçon de l Kuwait de la ambason eiraquiana criou arrelies na Lhiga.
La [[Ambason de l Eiraque]], ampeçada an [[2003]], gerou outra beç ua debison antre ls nembros, cul Kuwait, l Qatar i l Bahrain la çponiblizáren anstalaçones para facelitar la ambason, anquanto que outros nembros, cumo la Síria, fúrun fruntalmente contra la anterbençon melitar de l Stados Ounidos. An Janeiro de [[2005]] antrou an funcionamiento ua zona de mercado lhibre formada por 17 países de la Lhiga.
== Strutura ==
=== Cunseilho ===
Ye l uorgano supremo de la Lhiga, sendo cumpuosto por repersentantes de l stados-nembro. Esses repersentantes son an giral ls menistros de ls Negócios Strangeiros, ls sous repersentantes ó delegados premanentes. Cada stado ten dreito a un boto ne l Cunseilho, andependientemente de l sou tamanho ó númaro de habitantes.
Las decisones aporfilhadas por maiorie son binculantes solo para ls stados que las aceiten.
Puode decidir subre la adeson de nuobos nembros, bien cumo subre la antroduçon de eimendas a la Carta. Debe tamien serbir de mediador an causo de cunflitos antre stados-nembro.
L Cunseilho rializa dues reuniones anuales, ua an Maio i outra an Setembre. Ancontra-se prebista la possiblidade dua reunion straordinária a pedido de dous stados-nembro.
=== Cunseilho de Defesa Cunjunta ===
Custituído puls menistros de ls Negócios Strangeiros i de la Defesa de ls stados-nembros, puode aporfilhar las medidas que antenda neçairas a la manutençon de la defesa de ls stados de la Lhiga, ancluindo l uso de la fuorça contra stados que atacórun un nembro de la Lhiga.
=== Cunseilho Eiconómico i Social ===
L sou oubjetibo ye garantir la prosperidade eiquenómica i social de ls nembros. Ye custituído puls menistros de la eiquenomie de ls stados-nembro.
=== Secretariado Giral ===
Ye l uorgano admenistratibo i eisecutibo de la Lhiga, sendo andependiente de l stados que la cumponen. Ye cumpuosta pul Secretairo-Giral, secretairos assistentes i outros funcionários.
Ua de las funçones de l Secretariado ye preparar l ourçamento de la Lhiga, que ambia al Cunseilho para aprobaçon. Ten tamien cumo respunsablidade agendar las reuniones de l Cunseilho.
L Secretairo-Giral ye eileito para un mandato de cinco anhos, renobable. Zde Maio de [[2001]] l Secretairo-Giral de la Lhiga Árabe ye l eigípcio [[Amr Moussa]].
[[Catadorie:Ourganizaçones anternacionales]]
37ubi1bzc6xabc539gdac02w6p4zrso
Ouropa
0
691
107825
107717
2026-08-12T12:01:23Z
~2026-30875-10
15270
/* Religion */
107825
wikitext
text/x-wiki
'''Ouropa''' ye la parte oucidental de l supercontinente [[Eurásia|ouroasiático]]. Ambora geograficamente seia cunsidrada ua [[península]] de la Eurásia, ls pobos de la Ouropa ténen caraterísticas [[cultura]]is i ua [[stória de la Ouropa|stória]] specíficas, l que justifica que l território ouropeu seia giralmente cunsidrado cumo un [[cuntinente]].
== Çcriçon giral ==
La parte cuntinental ye lhemitada a Norte pul [[Ouceano Ártico|Ouceano Glacial Ártico]], a oeste pul [[Ouceano Atlántico]], a sul pul [[Mar Mediterráneo]], pul [[Mar Negro]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[Mar Cáspio]], i l Lheste, onde la delimitaçon ye mais arteficial, puls [[Montes Ourales]] i pul [[Riu Ural]]. La Ouropa anclui tamien las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]] i bárias Eilhas i arquipélagos menores, spalhados pul [[Atlántico]], [[Mediterráneo]] i [[Ouceano Ártico|Ártico]].
Segundo la mitologie griega, Ouropa fui ua mulhier muito guapa que çpertou ls amores de [[Zeus]], dius-rei de l Oulimpo.
L cuntinente ouropeu, que durante la [[Era de ls Çcobrimentos]] fui chamado de [[Bielho Mundo]], stende-se quaije qu'anteiramente na zona temperada, arriba de 35º de lhatitude norte, cun solo ua streita faixa até l círclo polar Ártico. Debido al sou lhitoral muito recortado, l'anfluéncia oceánica ye grande, i las temperaturas son giralmente amenas (nun hai stremos acentuados), cun precipitaçones qu'ouscilan antre 500 i 1 000 mm anuales. Alternan-se ne l sou relebo stensos prainos, maciços pré-cambrianos i palezóicos.
La quaije totalidade de l cuntinente anclui-se ne l [[mundo zambolbido]]. La agricultura, mecanizada, amprega an média solo 10% de la populaçon eiconomicamente atiba, anquanto que un terço desta se acupa de la [[andústria]] i la maior parte ye absorbida pul setor terciário. La [[Ounion Ouropeia]] (UI), cumprendendo 27 Stados-nembros, ye la maior i mais amportante antidade política, eiconómica i cultural de l mundo. La UI ye tamien la maior eiconomie mundial cun un [[PIB]] stimado an 12,82 trilhones de dólares <ref>balor dado na [[scalas cúrtia i lharga|scala cúrtia]] ousada ne l Brasil. Na scala lhonga, ousada ne ls restantes países lhusófonos, l balor serie de 12,82 biliones de dólares.</ref> ultrapassando lhargamente ls [[Stados Ounidos]].
La Ouropa pertence, cula [[Ásia]], a ua massa de tierra chamada [[Ourásia]]. L cuntinente ouropeu ten ua ária de 10,3 milhones de [[Quilómetro quadrado|km²]] i ye banhado al norte pul [[ouceano Glacial Ártico]], l'oeste pul [[ouceano Atlántico]] i al sul pul [[mar Mediterráneo]]. La lheste, la frunteira cula Ásia atrabessa la [[Rússia]] i la [[Turquie|Turquia]]. Esse lhemite ye detreminado puls [[montes Ourales]], pul [[riu Ural]], pul [[mar Cáspio]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[mar Negro]]. Trés naciones transcaucasianas ([[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Geórgia]]), cujos territórios se sténden até la Ásia, son cunsidradas antegrantes de l cuntinente ouropeu.
L lhitoral ouropeu ye bastante recortado i apersenta cinco grandes penínsulas — [[península Eibérica|Eibérica]], [[península Eitálica|Eitálica]], [[península Balcánica|Balcánica]], [[península Scandinaba|Scandinaba]] i de la [[Jutlándia]] — i bárias Eilhas i arquipélagos, antre ls quales las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]], [[Córsega]], [[Sicília]], [[Creta]], ls [[Açores]] i la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].
A maior parte de l território ouropeu ye formada por [[planície]]s. Males de metade de la sue stenson stá ambaixo de 200 metros, i l'altitude média ye de 340 metros. L relebo muntanhoso prebalece nas porçones norte (onde se lhocalizan ls [[Alpes Scandinabos]] i las cadenas de las Eilhas Británicas) i sul (cortada puls [[Pirinéus]], [[Alpes]], [[Cárpatos]] i [[Balcanas]]). Ne l centro, ua basta planície se stende, quaije sin anterrupçon, de ls Pirineus als [[montes Urales]]. L cuntinente nun abriga rius stensos: l maior deilhes, l [[riu Bolga|Bolga]], ten cerca de 3,5 mil quilómetros.
[[Fexeiro:Europe satellite globe.jpg|right|thumb|200px| Ouropa bista de l spácio<br /><small>Cortesie de la [[NASA]]</small>]]
Predomina l [[clima ameroso]], mas hai bariaçones detreminadas pula lhatitude i pula anfluéncia de l'ouceano i de la massa cuntinental asiática. L sul apersenta [[clima mediterránico|clima mediterráneo]] i begetaçon d'arbustos. Ne l centro i ne l lheste, l clima ye [[clima cuntinental|cuntinental]], tornando-se cada beç mais friu a la medida que se abança para l'anterior. Essa faixa ye acupada por [[floresta temperada|florestas temperadas]] i de [[cunífera]]s. Ne l noroeste prebalece l [[clima ouceánico]]. L stremo norte ten [[clima polar]] i sue begetaçon típica ye la [[tundra]]. De acordo cul ''[http://www.wri.ourg/ World Resources Anstitute]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', cerca de 40% de las florestas de l cuntinente fúrun çmatadas. Las maiores stensones de mata natiba son de cuníferas i ancóntran-se na [[Suécia]] i na [[Finlándia]].
La Ouropa ten 761 milhones d'habitantes i ye l único cuntinente onde la populaçon ben deminuindo. Segundo l [http://www.unfpa.ourg/ Fondo de Populaçon de las Naciones Ounidas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (FNUAP), eilha ancolherá a ua taxa de 0,1% al anho antre [[2005]] i [[2010]]. L ambelhecimento de la populaçon eisige absorçon d'eimigrantes, percipalmente porfissionales an tecnologie. Por outro lhado, l crecimento de l zamprego i l'oumento de la cuncorréncia ne l [[mercado de trabalho]] bénen amponendo oubstaclos a l'antrada de [[mano-de-obra]] nun qualificada.
La cuncentraçon populacional ye alta ne l centro i ne l'oeste i menor nas porçones norte i lheste. Metade de ls ouropeus bibe an cidades pequeinhas, cun até 5 mil habitantes. Las grandes cidades, cumo [[Berlin]], [[Londres]], [[Moscobo]], [[Paris]], [[Roma]] i [[San Petersburgo]], cuncentran un quatro de la populaçon. La maiorie de ls habitantes fala lhénguas de l [[lénguas ando-ouropeias|tronco ando-ouropeu]], sendo las lhénguas mais difundidas las de l [[lénguas eitálicas|ramo lhatino]] ([[Lhéngua francesa|francés]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[léngua romena|romeno]], [[léngua pertuesa|pertués]], [[léngua catalana|catalan]]), [[lénguas germánicas|germánico]] ([[Lhéngua almana|alman]], [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua nerlandesa|nerlandés]], [[léngua norueguesa|noruegués]], [[léngua sueca|sueco]], [[léngua dinamarquesa|dinamarqués]]) i [[lénguas slabas|slabo]] ([[léngua russa|russo]], [[léngua oucraniana|oucraniano]], [[Lhéngua polonesa|polaco]], [[léngua serbo-croata|serbo-croata]], [[léngua checa|checo]], [[léngua búlgara|búlgaro]]). Hai tamien lhénguas d'outras famílias lhenguísticas, cumo l [[léngua húngara|húngaro]], l [[léngua finlandesa|finlandés]] i l [[léngua basca|basco]].
L [[cristianismo]] ye la religion cul maior númaro de seguidores na Ouropa. Ne l cuntinente eisiste un númaro segneficatibo d'adetos tanto de l [[catolicismo]] quanto de l [[portestantismo]] i de la [[Eigreija Ourtodoxa]].
Sede de la [[Reboluçon Andustrial]], la Ouropa ye l purmeiro cuntinente a modernizar sue [[eiconomie]]. L parque andustrial ouropeu ye, até hoije, un de ls mais abançados de l mundo. Sue [[agropecuária]] outeliza antensibamente tecnologie de punta, i l cuntinente ben registrando spanson i modernizaçon de ls serbícios. Inda hai, antretanto, muitos cuntrastes de zambolbimento antre ls [[Ouropa Oucidental|países oucidentales]] i las naciones de l [[Lheste Ouropeu|lheste]], que fazírun parte de l'antigo bloco quemunista i zde la [[década de 1990]] búscan amplantar la [[eiconomie de mercado]].
Na [[andústria]] ouropeia, çtacan-se ls setores [[andústria outomobelística|outomobelístico]], [[téstil]], [[Química|químico]] i de [[teliquemunicaçones]]. La porduçon agropecuária ye segneficatiba, mas amprega pequeinha cuntidade de [[mano-de-obra]], por causa de l'outelizaçon antensiba de máquinas i de técnicas abançadas de cultibo. Antre ls percipales produtos stan [[leite]], [[chicha bobina]] i [[suína]], [[centeno]], [[patata]], [[abeia]] i [[trigo]]. Na mineraçon subressal la straçon de [[carbon]] i [[minério de fierro]].
La [[Ouropa Oucidental]] cuncentra 90% de l [[produto anterno bruto|PIB]] de l cuntinente, mas ls países de l'antigo bloco [[socialismo|socialista]], qu'aderiran a la [[eiconomie de mercado]] na [[década de 1990]], ténen crecido ne ls redadeiros anhos. Maior pólo turístico de l planeta, la Ouropa atrai anualmente 400 milhones de bejitantes.
== Stória ==
L [[home de Neandertal]] (''Homo sapienes neanderthalensis'') ye cunsidrada la única spece houmana outótone de la Ouropa. Esta spécie se ancuntraba yá na Ouropa quando chegou l'home de [[Cro-Magnon]] (''Homo sapienes''), spece la que pertence to l'houmanidade atual. Estas dues speces houmanas cumbibírun durante bastante tiempo até que l [[home de Neandertal]] se stinguiu l mais cierto por bias a la cumpetiçon cul home de [[Cro-Magnon]], se bien qu'inda restan einúmaras cuntrobérsias subre l [[home de Neandertal]] i sue stinçon. Por outro lhado, parece probado qu'eisistiu cruzamiento reprodutibo antre ambas las speces, de forma qu'an sentido strito, l ''[[Homo sapiens sapienes]]'' atual çcenderie d'ambas las speces.
La [[anteguidade clássica]] stá dominada pul anfluxo de la ciblizaçon [[Stória de Roma|grieco-lhatina]], i de l Ampério Romano subre l resto de Ouropa. La [[Queda de l Ampério Romano|decadéncia de l Ampério Romano]] i la chegada de nuobos grupos étnicos cun nuobos reinos, lhebou a la fragmentaçon política de Ouropa, sendo seguida por sucessibas tentatibas d'ounificaçon i cunquista, qu'ambolbírun l cuntinente an numerosos cunflitos i guerras durante la [[Eidade Média]], cumo la [[guerra de ls Cen Anhos]] (que durou 116 anhos). Esto, junto cula anfluéncia al cuntinente de nuobos grupos, cumo ls mongoles chegados de las stepes ó l aparecimento de l Eislana, formando ua barreira que debediu dues culturas i l Mediterráneo, cun choques nesta frunteira, moldou esta época ne l cuntinente.
La [[Eidade Moderna]] marca para la Ouropa l'ampeço de porcessos que mais tarde dórun lhugar a la globalizaçon, sendo la era an que ls cunflitos bélicos se sucedírun cada beç mais zastrosos, cumo la chamada [[guerra de ls Trinta Anhos]]. Ls porcessos eiconómicos i l zambolbimento científico i tecnológico se acelerórun, an prejuízo d'outros cuntinentes, de maneira bien mais notória durante la [[Eidade Cuntemporánea]], produzindo cunflitos que zancadeórun mais guerras (cumo las [[guerras Napoleónicas]] i las guerras mundiales). Hoije ls porcessos tendentes a la ouneficaçon se téntan pacificamente, tal ye l causo de la [[Ounion Ouropeia]].
La Ouropa ye l cuntinente que tubo mais anfluéncia na stória de l mundo (çcubiertas, cunquistas, colonizaçones, mobimentos i reboluçones, guerras mundiales, etc).
== Geografie ==
[[Fexeiro:Europe topography map.png|thumb|right|300px|<center>Topografie de la Ouropa</center>]]
La Ouropa ye l segundo menor cuntinente de l mundo depuis de la Ouceanie, tendo ua stenson de 10.530.751 km², repersentando 7% de las tierras eimersas.
Stritamente falando an tenermos de ciéncia [[geografie|geográfica]] cuntemporánea, la Ouropa, cumo la Ouceanie, deixan de star categorizadas cumo cuntinentes i son cunsidradas Macro-Ounidades Geográficas, MUG; yá qu'afatibamente, ne l causo de la Ouropa esta macrounidade geográfica ye un prolongamento oucidental de l cuntinente ourasiático. Carateriza la Ouropa, tanto ne l geográfico (cun muita ancidéncia ne l climático cumo an sue [[geografie houmana]]), l'eilebada quantidade média de costas marítimas i oceánicas debida a la persença d'abundantes penínsulas, golfos, mares anteriores i Eilhas. Esto i l'anfluxo de la [[Corrente de l Golfo]] i la prossimidade de ls zertos calientes de África i Ásia detremínan que na Ouropa prepondere, pese a las lhatitudes, un [[clima temperado]] scepcionalmente benigno para l'habitabilidade houmana. Por outra parte l'abundáncia de costas i hidrobias premitiu i premite l tránsito de populaçones i depuis sou stabelecimento zde fines de l [[pleistoceno]] (quando ls ''[[Homo sapienes]]'' sustituíran als ''[[Neandertal|Homo neandertalensis]]'').
Tamien ye la Ouropa, que se cunsidra tradecionalmente cumo un cuntinente, l mais plano de todos eilhes, cun ua altitude média de 230 metros. La mássima spresson destes prainos ye la grande praino de l Norte, que se stende 2000 Km zde las costas atlánticas francesas até ls [[montes Ourales]], la frunteira física mais ouriental cula Ásia. Ls puntos mais altos son l [[monte Eilbrus]] (Rússia) na Ouropa ouriental (5.642 metros), l [[Dykh-Tau]] (próssimo de l Eilbrus, na Rússia) (5.205 metros), l [[Shkhara]] (Geórgie) (5.204 metros) i l [[Monte Branco]] (Fráncia/Eitália) na Ouropa oucidental (4.807 metros).
Al sul, la Ouropa stá separada de l [[África|cuntinente africano]] pul [[mar Mediterráneo]], frunteira que se reduç a uns 30 Km ne l [[streito de Gibraltar]], al sudeste ls lhemites cula Ásia tamien stan dados pul Mediterráneo i puls sous mares subsidiários (l [[streito de ls Dardanelos]], l [[Mar de Mármara]] i l Helesponto ténen muito poucos quilómetros de lhargura, l [[Bósforo]] ye tan streito qu'atualmente bárias puontes l crúzan). Na rialidade l Mar Mediterráneo i la sue bacie, mais de l qu'un lhemite - segundo ls momentos stóricos - son un lhugar d'ounion culs outros "cuntinentes" (las macro-ounidades geográficas de Ásia i África), resultando cumo berdadeiros lhemites culturales i étnicos antre eilhes las stensas regiones zerticas que se lhocalizan de l'outro lhado de l Mediterráneo. Cunsidrando la [[Eislándia]] cumo parte de Ouropa i la [[Groenlándia]] cumo parte de la América, puode-se oubserbar que las çtáncias antre la Ouropa i l [[cuntinente americano]] son tamien bastante síguas.
Ls puntos stremos de la Ouropa son:
* Norte: [[Cabo Nordkinn]], Noruega (cuntinental), i [[Kmibskjellodden]], Noruega (Eilha)
* Sul: [[Gibraltar|Península de Gibraltar]], [[Gibraltar]]
* Oeste: [[Cabo de la Ruoca]], [[Pertual]] (cuntinental), i [[eilhéu de Monchique]], Pertual (Eilha)
=== Antidades geográficas ===
==== Golfos ====
Antre ls golfos de la Ouropa çtácan-se l [[golfo de Biscaia]] ([[Fráncia]] i [[Spanha]]), l de [[golfo de Cádis|Cádis]] ([[Spanha]], [[Marrocos]] i [[Pertual]]), l de ls [[streito de Dardanelos|Dardanelos]] ([[Turquie|Turquia]]), l de l [[streito de Bósforo|Bósforo]] ([[Turquie|Turquia]]), l de [[streito de Messina|Messina]] ([[Eitália]]) i l de [[Öresund]] ([[Dinamarca]] i [[Suécia]]), antre outros.
==== Penínsulas ====
Las sues percipales penínsulas son la [[península Scandinaba|Scandinaba]] (''[[Suécia]] i [[Noruega]]''), [[península Eibérica|península Spánica ó Eibérica]] (''[[Andorra]], [[Spanha]], [[Gibraltar]] i [[Pertual]]''), [[península Eitálica|Eitálica]] (''[[Eitália]], [[San Marino]] i [[Baticano]]''), [[península Balcánica|Balcánica]] (''[[Albánia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Sérbia]], [[Roménia]], i [[Turquie|Turquia]]''); para alhá de las penínsulas de [[península de Kola|Kola]] ([[Rússia]]), [[Jutlándia]] ([[Dinamarca]]), [[Bretanha]] ([[Fráncia]]) i [[península de la Crimeia]] ([[Oucránia]]).
=== Relebo ===
[[Fexeiro:Europe topography map en.png|thumb|right|300px|Mapa físico de la Ouropa.]]
Anque haba [[cadena de muntanhas|cadenas de muntanhas]], las formas de relebo predominantes na Ouropa son ls [[praino]]s, qu'apersentan dues caratelísticas mui positibas: un suolo giralmente fértil i faborable a la [[agricultura]] i grande facilidade para l stabelecimento de bias de quemunicaçon. Ls [[praino]]s mais eilebados i las [[muntanha]]s nun chégan a cubrir 35% de l território ouropeu i, por essa rezon, l'altitude média de las tierra s de la Ouropa ye de solo 340 metros.
De maneira giral, antoce, ne l [[relebo]] ouropeu predomínan eilebaçones modestas, i son muito quemuns ls [[praino]]s, percipalmente na metade norte de l cuntinente i an toda la porçon lheste, adonde aparece l grande Praino Russo. Para alhá dessa, merécen çtaque l Praino Húngara, percorrida pul [[riu Danúbio]], la Planície de l Pó, ne l norte de la [[Eitália]], i ls Prainos que cuntornan l lheste i l sul de las [[Ilhas Británicas]]. L Praino Germano-Polonés, de tipo flubial, stende de l'anterior para l lhitoral norte de l cuntinente.
Para alhá dessa einorme ária de prainos, ancontra-se inda ne l mapa de l cuntinente ouropeu:
* maciços de la Era Purmária, çgastados pula eiroson i reduzidos la prainos pouco eilebados; ne l noroeste fórman ls [[Alpes Scandinabos]]; aparécen nas [[Ilhas Británicas]] formando ls [[Montes Peninos]]; na [[Península Eibérica]] aparece cun [[Montes Cantábricos]], Meseta Spanhola i outros; na [[Península Balcánica]], cháman-se Montes Pindos; i na frunteira natural antre la Ouropa i la [[Ásia]] lhieban l nome de [[Montes Ourales]];
* cordilheiras muito altas na parte centro-sul, formando ls [[Alpes]], adonde queda ls puntos culminantes de l relebo ouropeu, cumo l pico de l [[Monte Branco]] (4.807 metros). Inda nessa region merécen çtaque las cristas de ls [[Apeninos]], [[Pireneus]], [[Balcanes]], [[Cárpatos]] i Cadeia de l [[Cáucaso]].
L [[litoral]] de la Ouropa ye mui recortado, l que faborece l'anstalaçon de ls [[porto]]s, la [[nabegaçon]] i l [[comércio]]. Ten grande númaro de [[península]]s i Eilhas de stensones dibersas isolandos mares anteriores. Oubserbando atentamente l mapa, antende-se:
* ne l norte, la [[Península Scandinaba]], qu'abriga l [[Mar Báltico]], ancontra-se la Península de la [[Jutlándia]] i las [[Ilhas Británicas]], ambolbidas pul [[Mar de l Norte]]. La porçon norte de l lhitoral ouropeu ye lhimitada pul [[Ouceano Glacial Ártico]], qu'angloba inda outros mares, cumo l [[Mar de la Noruega]], ne ls lhemites cul [[Ouceano Atlántico]].
* ne l sul, apartando la Ouropa de la [[África]], ancontra-se l [[Mar Mediterráneo]], que, por sue beç, abriga mares mais pequeinhos. Nel subressélen las [[península]]s [[Península Balcánica|Balcánica]], [[península Eitálica|Eitálica]] i la grande [[Península Eibérica]], que aparta l [[Mediterráneo]] de l [[Ouceano Atlántico]]. Nessa parte de l cuntinente ouropeu eisisten einúmaras Ilhas, merecendo çtaque las [[Ilhas Baleares]], la [[Córsega]], la [[Sardenga]] i la [[Sicília]], para alhá dun berdadeiro mosaico custituído pulas Ilhas griegas. Ls mares [[mar Tirreno|Tirreno]], [[mar Adriático|Adriático]], [[mar Jónico|Jónico]], [[mar Eigeu|Eigeu]], [[mar de Mármara|de Mármara]], [[mar Negro|Negro]], [[mar de Azob|de Azob]], i [[mar Cáspio|Cáspio]] móldan l cuntorno sul i sudeste de la Ouropa.
Las costas oucidentales de la Ouropa son banhadas pul [[Ouceano Atlántico]] i por ls sous mares secundários. Alredro de toda la Ouropa, la plataforma cuntinental ye muito lharga, criando buonas cundiçones para la [[pesca]] i l [[stratibismo mineral]].
=== Clima ===
[[Fexeiro:Europe biogeography countries en.svg|thumb|right|300px|Regiones biogeográficas de la Ouropa.]]
La Ouropa apersenta na maior parte de sues regiones [[clima ameroso]], cun staçones bien definidas, sin scessos de [[temperatura]], chibiosidade ó queda de [[niebe]]. Solamente ne l stremo norte i an altitudes eilebadas, nas [[cordilheira]]s, son ancuntradas temperaturas nó mui buonas pa l'atibidade houmana.
Las cundiçones climáticas stremamente faborables de la Ouropa de maneira giral resúltan de la cumbinaçon de quatro fatores:
* la maior parte de las tierras ouropeias ancontra-se an [[latitude]]s médias, antre 35 i 70 graus de lhatitude norte;
* l [[cuntinente]] ye rodeado por muitos mares i ls recortes de [[litoral]] nun faborécen mudanças bruscas de [[temperatura]]s;
* l cuntinente recebe, l'anho anteiro, [[bento]]s de l'oeste, que lhieban l'oumidade de l [[Atlántico]] até l'anterior.
* la [[Corriente de l Golfo]] lhieba augas calecidas até l lhitoral de las [[Ilhas Británicas]] i de la [[Península Scandinaba]], ajudando al eiquilíbrio térmico de las lhatitudes mais altas, subretodo al lhargo de la cuosta oucidental.
La cumbinaçon desses fatores faborece l domínio, na [[Ouropa Oucidental]], de l '''[[clima ameroso|clima ameroso oceánico]]''', úmido i sin grandes bariaçones de [[temperatura]]. Aparécen inda, na [[Ouropa Ouriental]] i an parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]], l '''[[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]]''' — mais seco, cun berones calientes i chubiosos i ambiernos mui frius — i l '''[[clima polar]]''' — cun ambiernos rigorosos i berones cúrtios, que carateliza ua parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]] ouropeia.
Esses tipos climáticos apersentan bariaçones an funçon de fatores lhocales: ne l sul de l cuntinente, l'anfluéncia de las augas calecidas de l [[Atlántico]] i de l [[Mediterráneo]] permite l'eisisténcia de l '''[[clima mediterránico|clima mediterráneo]]''', qu'apersenta [[biran|berones]] i [[seca|secos]] i [[ambierno]]s úmidos i nun muito frius; ne ls [[Alpes]], l'altitude de l [[relebo]] ye respunsable pula cunfiguraçon de l [[clima]] d'altas [[muntanha]]s, coincido cumo '''[[clima alpino|alpino]]''', qu'apersenta [[ambierno]]s stremamente rigorosos. Este tipo climático aparece tamien ne ls Alpes Scandinabos, ne ls [[Cárpatos]] i ne ls [[Pireneus]]. Na Ouropa nun eisisten [[zerto]]s por ser un [[cuntinente]] [[clima ameroso|ameroso]].
[[Fexeiro:Europäische Wasserscheiden.png|thumb|right|300px|Bacies heidrográficas de la Ouropa.]]
=== Heidrografie ===
Se cumparados als rius tropicales, nun hai, na Ouropa, [[riu]]s muito stensos nin de grande belume d'auga. Inda assi, ls cursos flubiales son muito aprobeitados cumo bias de quemunicaçon i fuontes pordutores de [[einergie]].
La Ouropa apersenta ua grande quantidade de [[riu]]s, que zauguan ora diretamente ne l [[ouceano]], ora an lhagos, mares ó outros [[riu]]s. Desse ambaranhado flubial, çtacan-se las bacies:
* de l '''[[riu Reno]]''', que nace na [[Suíça]], sirbe de frunteira antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]], adonde banha ua de las regiones mais andustrializadas de toda la Ouropa, i zaugua ne ls [[Países Baixos]] (porto de Roterdana). Por ser lhargamente outelizado na nabegaçon, l Reno anterlhiga-se l'outros rius atrabeç de canhales.
* de l '''[[riu Danúbio]]''', que nace ne l maciço de la [[Floresta Negra]], na [[Almanha]], drena amportantes rius de l centro-sul ouropeu i çágua ne l [[Mar Negro]]. Para alhá de la [[Almanha]], banha ls seguintes países: [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]] i [[Oucránia]].
* de l '''[[riu Bolga]]''', l maior riu ouropeu, an que la nacente queda ne la [[praino de Baldai]], na [[Rússia]], drenando muitos afluentes até zauguar ne l [[Mar Cáspio]].
Merécen mençon inda, por passáren an capitales ó cidades amportantes de la Ouropa, ls rius [[Riu Tamisa|Támisa]], [[riu Eilba|Eilba]], [[riu Mosela|Mosela]], [[riu Bístula|Bístula]], [[riu Sena|Sena]], [[riu Lhoire|Lhoire]], [[riu Ródano|Ródano]], [[riu Pó|Pó]], [[riu Tibre|Tibre]], [[riu Douro|Douro]], [[riu Teijo|Teijo]], [[riu Ebro|Ebro]], [[riu Dnieper|Dnieper]], [[Riu Ural|Oural]], antre outros.
Para alhá de la grande cantidade de rius i de mares, la [[hidrografie]] ouropeia apersenta inda muitos lhagos, cumo ls de [[lhago de Custança|Custança]], de [[lhago de Genebra|Genebra]], de Zurique, na [[Suíça]], i ls lhagos glaciários qu'inda aparécen ne ls prainos de l noroeste de la [[Rússia]], na [[Scandinábia]] i subretodo na [[Finlándia]], cunsidrada "l paíç de ls lhagos", por cuncentrá-los an maior númaro.
=== Begetaçon ===
Atualmente, la maior parte de las [[begetaçon|formaçones begetales]] de la Ouropa yá fui çtruída, abrindo spácio para l'acupaçon [[agricultura|agrícola]] ó para la spanson ourbana.
Cumo an todo l mundo, las [[begetaçon|formaçones begetales]] oureginales de la Ouropa depénden de ls tipos de [[clima]] i, assi, de ls tipos de [[suolo]]. Assi, na [[Península Scandinaba]] i na [[Rússia]], junto al [[Ouceano Glacial Ártico]], aparece la '''[[tundra]]'''. Al sul dessa formaçon begetal, l'eilebaçon de la [[temperatura]] bai faborecendo, purmeiramente, l zambolbimento de la '''[[taiga]]''' i, depuis, de la '''[[floresta]] de [[cunífera]]s''', qu'acupan grande parte de la [[Suécia]], [[Noruega]] i [[Finlándia]].
Nas árias de [[clima ameroso|clima ameroso ouceánico]], adonde por anfluéncia de l [[ouceano]] la [[oumidade]] ye maior, ye muito quemun la '''[[floresta temperada]]''', formada por [[cunífera]]s i [[arble]]s de [[fuolha]]s caducas; essa fui la [[begetaçon|formaçon begetal]] oureginalmente dominante, mas hoije ye cunserbada solo ne ls [[maciço]]s muntanhosos.
Nas árias mais [[seca]]s, dominadas pul [[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]], próssimo als [[mar]]s [[mar Negro|Negro]] i [[mar Cáspio|Cáspio]] aparece gran stenson de [[stepe]]s, nas árias mais [[sieca]]s, i [[pradarie]]s, nas árias mais [[oumidade|úmidas]], cun ua [[begetaçon]] rastreira qu'an alguns cachos lhiembra ls [[pampa]]s de l [[Riu Grande de l Sul]].
Ne l sul de la Ouropa, l [[clima mediterránico|clima mediterráneo]], cun sues caratelísticas subtropicales bastante amenizadas pul [[Ouceano Atlántico]], faborece l zambolbimento de [[floresta]]s, qu'hoije, degradadas, apersentan-se cumo capones de [[begetaçon]] çcontina, coincidas cumo [[maquis]], an árias de [[suolo]]s [[arena|arenosos]], ó cumo garrigue, an árias de [[terreno]]s [[calcário]]s. Essa [[begetaçon]] ye chamada de '''[[mar Mediterráneo|mediterránea]]'''.
Todo l [[leste]] de la Ouropa, acupado pula [[Rússia]] ouropeia, apersenta la mesma çtribuiçon begetal de l restante de l [[cuntinente]]: la [[tundra]] - ne l stremo norte -, la [[taiga]], las [[pradarie]]s i las [[stepe]] custituen las [[begetaçon|formaçones begetales]] dominantes.
[[Fexeiro:Scandinavian grey wolf Canis lupus .jpg|right|thumb|350x|Lhobo cinza scandinabo]]
=== Fauna ===
La Ouropa anclui-se na region zogeográfica paleártica. La açon de l'home reduziu l númaro i la stenson geográfica de las speces selbaiges ouropeias. Na zona mais sietentrional bíben animales de pieles finas, cumo la [[rena]] i la [[foca]]. Ne ls bosques temperados habítan l [[urso pardo]], la [[raposa]], l [[lince]], la [[lontra]], l [[lobo]], l [[beado]], l [[gamo]], [[corço]], l [[squilo]], etc. Anquanto na ária mediterránea abundan [[lebre]]s, [[jabali]]s, [[perdiç|perdize]]s i [[faison]]es. La muntanha apersenta ua fauna peculiar (l [[alce]] i l [[chibo montés]]). Son abundantes las [[abe]]s i ls [[páixaro]]s, muitos de ls quales mígran antre las dibersas regiones ouropeias ó antre la Ouropa i la [[África]].
=== Porblemas eicológicos ===
[[Fexeiro:Pollution paris.jpg|thumb|lheft|200px|[[Poluiçon atmosférica]] an [[Paris]].]]
Un [[porblema]] que la Ouropa bibe cun antensidade crecente ye la [[poluiçon]]. La antensa [[andustrializaçon|atibidade andustrial]] associada a l'alta acupaçon de l spácio resultan an agressones ambientales grabes, mesmo cula amplantaçon de medidas de prebençon. La [[poluiçon atmosférica]] alcança nibles anquietantes nas percipales [[cidade]]s de la Ouropa, adonde l númaro de [[Outomoble|outomobles]] an circulaçon ye cada beç maior. Paralelamente, la [[agricultura]] ouropeia tamien nun stá lhibre de ls eifeitos danosos de la [[chuba ácida]], [[anseticida]]s, [[fungicida]]s i [[herbicida]]s.
== Regiones ==
D'acordo culs puntos de bista spacial i eiconómico, podemos dibedir l cuntinente an: [[Ouropa Oucidental]], [[Ouropa sietentrional]], [[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]] i [[Ouropa Meridional]]. Sendo:
* '''[[Ouropa Oucidental]]''': region qu'abrange alguns de ls chamados países atlánticos, ó seia, banhados pul [[ouceano Atlántico]] ([[Reino Ounido]], [[Irlanda]] i [[Fráncia]]); ls que manténen relaçon direta cul Atlántico atrabeç de l [[mar de l Norte]]: [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Almanha]]; i ls países sin salida para l mar, mas que stan direta ó andiretamente lhigados al Oucidente ([[Áustria]], [[Suíça]], [[Luxemburgo]] i [[Liechtenstein]]).
* '''[[Ouropa sietentrional]]''': region qu'angloba la [[Noruega]] i la [[Suécia]], lhocalizadas na [[península Scandinaba]], para alhá de la [[Finlándia]], [[Eislándia]] i [[Dinamarca]]; abrange tamien la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]], que a partir de 1990 se tornórun andependientes de l'anton [[Ounion Sobiética]]. La ancluson desses países na region justifica-se por motibos eiquenómicos i pula sue prossimidade étnica i cultural culs finlandeses.
* '''[[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]]''': Ye formada pul cunjunto de ls antigos países socialistas de l Lheste - [[Polónia]], [[República Checa]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Roménia]], [[Bulgária]], [[Albánia]], [[Sérbia]], [[Montenegro]], [[Kosobo]], [[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Herzegobina]] i [[Macedónia de l Norte]] - i pulas repúblicas que custituían l'antiga [[Ounion Sobiética]], an sue parte ouropeia: [[Bielorrússia]], [[Oucránia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]], [[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Rússia]] Ouropeia.
* '''[[Ouropa Meridional]]''': region que, tamien chamada de mediterránea, cumprende ls países ne l sul de l cuntinente, quaije todos banhados pul mar Mediterráneo: [[Pertual]], [[Spanha]], [[Eitália]], [[Grécia]] i [[Turquie|Turquia]] ouropeia, para alhá de bários micro-stados - [[Baticano]], [[San Marino]], [[Mónaco]], [[Malta]] i [[Andorra]].
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Europe gdp map.png|250px|thumb|Las naciones ouropeias segundo la sue renda per capita an 2002.]]
La eiquenomie de la Ouropa ye la maior de l mundo. Muitos de sous stados perténcen al [[purmeiro mundo]].
Ne l [[seclo XIX]] rializa-se la purmeira antegraçon moderna de l'eiquenomie de bários stados ouropeus atrabeç de la [[Ounion Aduaneira de la Almanha]].
La [[Almanha]] ye eiquenomicamente la nacion mais poderosa de Ouropa, seguida por [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]], [[Eitália]] i [[Spanha]], inda que l paíç mais rico, an renda per capita, ye la [[Eirlanda|República de la Eirlanda]], l paíç que quando antrou na [[Ounion Ouropeia]], era l mais pobre de l grupo. Eisiste ua grande çparidade na riqueza eiquenómica de ls defrentes países ouropeus, assi, anquanto nas cinco percipales eiconomies l [[PIB]] passa ls 20 mil [[ouro]]s por pessona, [[Moldábia]] mal ultrapassa ls dous mil.
Buona parte de la dinámica eiquenómica de l cuntinente eimoldura-se drento de l funcionamento de la [[Ounion Ouropeia]]. Zde [[2007]], treze stados ouropeus (an 2007 ouniu-se la Slobénia) cumpárten ua mesma moneda, l [[ouro]] (€).
La nuoba rialidade de l'eiquenomie mundial, que se cunsulidou an decorréncia de la redadeira década, esta marcada percipalmente pula zantegraçon de la [[Ounion Sobiética]], l bertiginoso crecimento de la [[República Popular de la China]] i la materializaçon de l'ounidade eiquenómica de buona parte de Ouropa.
Ne l meio destas mudanças surgiran nuobos pólos para l'eiquenomie mundial qu'ampulsionórun l chamado porcesso de "[[Globalizaçon]]".
Ua de las particularidades de l'eiquenomie ouropeia ye que bários stados de pouca stenson territorial, sien maiores recursos naturales i sin tenr costas, cóntan cun eiconomies prósperas i un eilebado nible de bida. Tal ye l causo de l [[Luxemburgo]], de la [[Suíça]] ó de l [[Liechtenstein]], bien cumo de l [[Mónaco]], inda qu'este redadeiro ten costas subre l Mediterráneo.
== Demografie ==
[[Fexeiro:Europe population growth 2006.png|thumb|275px|L crecimento de la populaçon ne ls países ouropeus]]
Zde la [[Renacimento|Renacença]] i la [[Era de ls Çcubrimientos]], la Ouropa tubo grande anfluéncia na cultura, eiquenomie i mobimentos sociales mundiales. La [[demografie]] de la Ouropa ye amportante nun solo storicamente, mas tamien na cumprenson de las relaçones anternacionales i de la dinámica populacional cuntemporáneas.
Las questones demográficas de Ouropa, atuales i passadas, ancluíran [[Emigraçon|emigraçon por motibos religiosos]], [[relaçones raciales]], [[Eimigraçon|eimigraçon eiconómica]], declínio de la [[taxa de natalidade]] i [[ambelhecimento populacional]]. An alguns países, tal cumo la [[eirlanda]] i la [[Polónia]], l'acesso al [[amóbito]] ye atualmente lhemitado; ne l passado, essas restriçones era quemuns an toda Ouropa, assi cumo la maiorie de ls [[métodos cuntracetibos]]. Para alhá desso, trés países ouropeus ([[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Suíça]]) ténen premitido ua forma lhemitada de [[outanásia]] boluntária para [[Malina treminal|anfermos treminales]].
An 2005 la populaçon de la Ouropa era stimada an 728 milhones de pessonas d'acordo cula [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU), l que perfaç pouco mais de 11% de la populaçon mundial. Un seclo antes, la Ouropa tenie quaije 25% de la populaçon de toda la Tierra . La populaçon ouropeia creciu nesses cien anhos, mas an outras parte de l mundo, particularmente na [[África]] i na [[Ásia]], l crecimento fui muitas bezes mais acentuado<ref name="UNPP 2004">[http://sa.un.ourg/unpp UNPP, 2004 Revision World Population Prospets: The 2004 Revision Population Database]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|United Nations]] Population Dibision, 2005. Bisitado an 25 d'outubre de 2006.</ref>. De acordo cula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, la proporçon de la populaçon mundial a morar na Ouropa cairá para cerca de 7% an [[2050]], totalizando 653 milhones d'habitantes<ref>http://sa.un.org/unpp/p2k0data.asp{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Lhénguas ==
{{Percipal|Lhénguas de la Ouropa}}
[[Fexeiro:Europas språk.png|right|thumb|250px|Çtrebuiçon aprossimada de las lhénguas atualmente faladas an Ouropa.]]
Las lhénguas ouropeias stan drento de trés grupos lhenguísticos: las [[lénguas románicas]], deribadas de la [[lhatin|lhéngua lhatina]] de l [[Ampério Romano]]; las [[lénguas germánicas]], an que ancestrales benírun de lhéngua de l sul de la [[Scandinábia]]; i las [[lénguas slabas]].
Las lhénguas románicas son faladas percipalmente ne l sudoeste de la Ouropa, assi cumo na [[Roménia]] i na [[Moldábia]], que quédan na [[Ouropa Ouriental]]. Las lhénguas germánicas son faladas ne l noroeste de la Ouropa i alguas partes de la [[Ouropa Central]]. Las lhénguas slabas son faladas na Ouropa Central, Ouriental i Sudeste de la Ouropa.
Muitas outras lhénguas fura de ls trés percipales grupos son faladas na Ouropa. L eidioma [[Léngua Anglesa|Anglés]] ye única antre las lhénguas germánicas, tenendo grande parte de l sou bocabulário çcendente de lhénguas románicas. L grupo de [[lénguas célticas]] tamien ye un grupo çtinto, cumo ls restantes yá referidos, i ambora tenga zaparecido grande parte de l sou uso diário, inda eisisten defrentes númaros de falantes de cada ua de las seis lhénguas célticas: [[léngua eirlandesa|eirlandés]], [[gaélico scocés]] i [[manx]], [[galés]], [[léngua córnica|córnico]] i [[breton]].
Multilhénguismo i la proteçon de las lhénguas regionales i minoritárias son oubjetibos políticos reconhecidos na Ouropa d'hoije. L Cunselho de la Ouropa atrabeç de la [[Cumbençon-Quadro para la Proteçon de las Minorias Nacionales de l Cunselho de la Ouropa]] i de la [[Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritárias]] lhebou á criaçon dun quadro jurídico a fabor de ls dreitos lhenguísticos na Ouropa.
== Religion ==
{{Percípal|Religion na Ouropa}}
La prebaléncia de las religiones de la Ouropa ye la seguinte:
* '''[[Crestianismo]]'''
** '''[[Catolicismo romano]]''', países ó árias cun populaçones significatibamente Católicas: [[Andorra]], [[Áustria]], oeste de la [[Bielorrússia]], [[Bélgica]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Croácia]], [[República Checa]], [[Fráncia]], sul i oeste de la [[Almanha]], [[Hungrie|Hungria]], [[Irlanda]], [[Eitália]], [[Latgale (region)|Lhatgale]] (region de la [[Letónia]]), [[Liechtenstein]], [[Lituánia]], [[Luxemburgo]], [[Malta]], [[Mónaco|Mónaco]], Sul de la [[Países Baixos|Holanda]], [[Polónia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[San Marino]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Spanha]], centro i sul de la [[Suíça]], oeste de la [[Oucránia]], i [[Baticano]]. Eisisten tamien grandes minories católicas ne l [[Reino Ounido]] (specialmente na [[Eirlanda de l Norte]]), i an outros países ouropeus. Na [[Sérbia]], ls católicos son ua pequeinha minorie.
** ''' [[Eigreijas ourientales|Catolicismo Ouriental]]''' - ye ancuntrado ne l'oeste de la [[Oucránia]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Grécia]], [[Arménia]] (ten [[Eigreija Apostólica Arménia|Eigreija nacional]] i outocéfala), [[Hungrie|Hungria]], [[Macedónia de l Norte]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Slobáquia]], sul de la [[Eitália]] ([[Sardenga]] i [[Sicília]]) i [[Córsega]], na [[Fráncia]].
** ''' [[Eigreija Ortodoixa|Crestianismo ourtodoxo]] ''', ls países cun populaçones segneficatibamente Ourtodoxa son: [[Arménia]], [[Bielorrússia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Geórgie]], [[Grécia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Moldábia]], [[Montenegro]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Oucránia]], parte ouriental de la [[Hungrie|Hungria]], i minories ne l Sul de la [[Eitália]], [[Cazaquiston]], [[Albánia]], [[Letónia]],[[Lituánia]], [[Polónia]] i [[Finlándia]] ([[Carélia]]).
** '''[[Protestantismo]]''': países cun populaçones segneficatibamente protestantes ancluen [[Dinamarca]], [[Stónia]], [[Finlándia]], norte i lheste de la [[Almanha]], [[Eislándia]], [[Letónia]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]]; lheste, norte i oeste de la [[Suíça]] i [[Reino Ounido]]. Eisisten significatibas minorias na [[Fráncia]], la noroeste [[Piemonte]] na region de [[Eitália]], [[Slobáquia]], [[República Checa]], [[Hungrie|Hungria]], i ua pequeinha minorie na [[Polónia]].
* '''[[Eislan|Eislon]]''', países cun segneficatiba populaçon muçulmana son: [[Albánia]], [[Azerbaijon]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Grécia]], [[Geórgie]], [[Cazaquiston]], [[Montenegro]], bárias repúblicas de [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquie|Turquia]], [[Crimeia]] na [[Oucránia]], i [[Fráncia]].<ref>{{Citar web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/Europe/4385768.stm | titalo = muçulmanos na Ouropa: BBC Country guia}}</ref>
Outras religiones son praticadas por grupos menores na Ouropa, ancluindo: <br />
* '''[[Judaísmo]]''' percipalmente an [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Reino Ounido]], [[Rússia]] i [[Eitália]]. Al mesmo tiempo, l judaísmo fui mui praticado an todo l cuntinente ouropeu, anque tenga deminuído an númaros zde la spulson i de l stermínio, i l éxodo de l [[judius]] durante parte de l segundo milénio.
* '''[[Hinduísmo]]''' percipalmente antre eimigrantes de la [[índia]] ne l [[Reino Ounido]]. An [[1998]], habie ua stimatiba de 1.382.000 hindus na Ouropa.<ref>{{Citar web | url = http://www.adherents.cun/Na/Na_306.html | titulo = www.adherents.cun/Na/Na_306 . Html <! - INSERIR TÍTULL - >}}</ref>
* '''[[Budismo]]''', fracamente spalhado por toda la Ouropa i an rápido crecimento ne ls redadeiros anhos, cerca de 3 milhones d'adetos.<ref>{{Citar web | url = http://www.bipassanafoundation.cun/Buddhists.html | titulo = Bipassana Foundation - budistas de to l mundo}}</ref><ref>{{Citar web | url = http://www.buddhanet.net/i-lhearning/buddhistworld/to-west.htn | titulo = BuddhaNet - budismo ne l Oucidente}}</ref>
* '''Andígenas Ouropeus''', seguidores de las tradiçones i crenças paganas stan an muitos países (i an rápido crecimento ne l mobimento neopagon na [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]), i fé [[Asatru]] reconhecida cumo ua minorie religiosa na [[Eislándia]] (zde [[1973]]), [[Noruega]] i [[Suécia]].
* ''' [[Mobimiento Rastafari|Rastafari]] ''', quemunidades ne l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Spanha]], [[Pertual]], [[Eitália]] i noutros países.
* '''[[Sikhismo]]''', quaije 1 milhon d'adetos de l Sikhismo na Ouropa. La maiorie de la quemunidade bibe ne l [[Reino Ounido]] (750.000) i [[Eitália]] (70.000). Cerca de 10.000 na [[Bélgica]] i [[Fráncia]]. [[Países Baixos|Holanda]] i [[Almanha]] ténen ua populaçon de 12.000 adetos. Todos ls outros países ténen menos ó 5000 Sikhs.
* '''[[Jainismo]]''', pequeinha adeson, percipalmente antre ls eimigrantes andianos ne l [[Reino Ounido]].
* '''[[Bodo]]''', percipalmente antre pessonas de raça negra, eimigrantes de [[Caribe]] i de la [[África Oucidental]] fixados ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Religiones tradecionales africanas''' (ancluindo [[Muti]]), percipalmente ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Outras religiones''' cun poucos (ó al abrigo dun milhon) adetos na Ouropa: [[Animismo]], [[Eigreija de Cristo]], [[Eco-religion]], [[Gnose]], [[Paganismo]], [[Teçtemunhas de Jeobá|Testemunhas de Jeobá]], [[Menonitas]], [[Eigreija Morabiana]], [[Mormonismo]] ó [[Ls Santos de ls Redadeiros Dies]], [[Panteísmo]], [[Politeísmo]], [[Relatibismo]] Teológico, [[Cientologie]], [[Adbentistas de l Sétimo Die]], [[Eigreija Ounibersal]], [[Unitarismo]], [[Wican]], i [[Zoroastrismo|Zoroastrianismo]].
Milhones d'ouropeus nun proféssan nanhue religion ó son [[ateísmo|ateus]], [[agnosticismo|agnósticos]] ó [[houmanismo|houmanistas]]. Las maiores populaçones nun cunfessionales (an percentaige) son ancuntradas na [[República Checa]], [[Dinamarca]], [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]] i nas antigas repúblicas sobiéticas cumo [[Bielorrússia]], [[Stónia]], [[Rússia]] i [[Oucránia]], anque la maiorie de ls antigos países quemunistas téngan populaçones segneficatibamente nó cunfessionales.
=== Religiones cun statuto ouficial ===
Un cierto númaro de países de la Ouropa ténen [[Stado cunfessional|religiones ouficiales]], ancluindo [[Liechtenstein]], [[Malta]], [[Mónaco]], [[Baticano]] (católica), [[Grécia]] (Ortodoixa Ouriental), [[Dinamarca]], [[Eislándia|Islándia]], i [[Noruega]] (Lhuterana). Na [[Suíça]], alguns cantones reconhecen oufecialmente catolicismo, protestantismo i outras religiones reformistas. Alguas aldés suiças inda ténen la sue própia religion.
La [[Geórgie]] nun ten Eigreija stabelecida, mas la [[Eigreija Ourtodoxa Georgiana]] ''goza de fato'' de statuto pribeligiado zde l'assinatura dua cuncordata an [[2002]] cul stado georgiano. Na [[Finlándia]], tanto la [[Eigreija Ortodoixa Finlandesa]] i la [[Eigreija Eibangélica Lhuterana de la Finlándia|Eigreija Lhuterana]] son oufeciales. Na [[Anglaterra]], ua parte de l [[Reino Ounido]], ten l [[Anglicanismo]] cumo la sue religion oufecial. Na [[Scócia]], ua outra parte de l Reino Ounido, ten l [[Presbiterianismo]] cumo la sue eigreija/religion nacional, mas yá nun ye "oufecial". Na [[Suécia]], l'uorgano de la Eigreija ye l [[Luteranismo]], mas tamien deixou de ser "oufecial". Ne l [[Azerbaijon]], [[Fráncia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Spanha]] i [[Turquie|Turquia]] son oufecialmente "seculares".
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Ouropa| ]]
ag003nq9cws3s08fj9tuwi2w6j124bn
107826
107825
2026-08-12T12:09:18Z
~2026-30875-10
15270
107826
wikitext
text/x-wiki
'''Ouropa''' ye la parte oucidental de l supercontinente [[Eurásia|ouroasiático]]. Ambora geograficamente seia cunsidrada ua [[península]] de la Eurásia, ls pobos de la Ouropa ténen caraterísticas [[cultura]]is i ua [[stória de la Ouropa|stória]] specíficas, l que justifica que l território ouropeu seia giralmente cunsidrado cumo un [[cuntinente]].
== Çcriçon giral ==
La parte cuntinental ye lhemitada a Norte pul [[Ouceano Ártico|Ouceano Glacial Ártico]], a oeste pul [[Ouceano Atlántico]], a sul pul [[Mar Mediterráneo]], pul [[Mar Negro]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[Mar Cáspio]], i l Lheste, onde la delimitaçon ye mais arteficial, puls [[Montes Ourales]] i pul [[Riu Ural]]. La Ouropa anclui tamien las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]] i bárias Eilhas i arquipélagos menores, spalhados pul [[Atlántico]], [[Mediterráneo]] i [[Ouceano Ártico|Ártico]].
Segundo la mitologie griega, Ouropa fui ua mulhier muito guapa que çpertou ls amores de [[Zeus]], dius-rei de l Oulimpo.
L cuntinente ouropeu, que durante la [[Era de ls Çcobrimentos]] fui chamado de [[Bielho Mundo]], stende-se quaije qu'anteiramente na zona temperada, arriba de 35º de lhatitude norte, cun solo ua streita faixa até l círclo polar Ártico. Debido al sou lhitoral muito recortado, l'anfluéncia oceánica ye grande, i las temperaturas son giralmente amenas (nun hai stremos acentuados), cun precipitaçones qu'ouscilan antre 500 i 1 000 mm anuales. Alternan-se ne l sou relebo stensos prainos, maciços pré-cambrianos i palezóicos.
La quaije totalidade de l cuntinente anclui-se ne l [[mundo zambolbido]]. La agricultura, mecanizada, amprega an média solo 10% de la populaçon eiconomicamente atiba, anquanto que un terço desta se acupa de la [[andústria]] i la maior parte ye absorbida pul setor terciário. La [[Ounion Ouropeia]] (UI), cumprendendo 27 Stados-nembros, ye la maior i mais amportante antidade política, eiconómica i cultural de l mundo. La UI ye tamien la maior eiconomie mundial cun un [[PIB]] stimado an 12,82 trilhones de dólares <ref>balor dado na [[scalas cúrtia i lharga|scala cúrtia]] ousada ne l Brasil. Na scala lhonga, ousada ne ls restantes países lhusófonos, l balor serie de 12,82 biliones de dólares.</ref> ultrapassando lhargamente ls [[Stados Ounidos]].
La Ouropa pertence, cula [[Ásia]], a ua massa de tierra chamada [[Ourásia]]. L cuntinente ouropeu ten ua ária de 10,3 milhones de [[Quilómetro quadrado|km²]] i ye banhado al norte pul [[ouceano Glacial Ártico]], l'oeste pul [[ouceano Atlántico]] i al sul pul [[mar Mediterráneo]]. La lheste, la frunteira cula Ásia atrabessa la [[Rússia]] i la [[Turquie|Turquia]]. Esse lhemite ye detreminado puls [[montes Ourales]], pul [[riu Ural]], pul [[mar Cáspio]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[mar Negro]]. Trés naciones transcaucasianas ([[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Geórgia]]), cujos territórios se sténden até la Ásia, son cunsidradas antegrantes de l cuntinente ouropeu.
L lhitoral ouropeu ye bastante recortado i apersenta cinco grandes penínsulas — [[península Eibérica|Eibérica]], [[península Eitálica|Eitálica]], [[península Balcánica|Balcánica]], [[península Scandinaba|Scandinaba]] i de la [[Jutlándia]] — i bárias Eilhas i arquipélagos, antre ls quales las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]], [[Córsega]], [[Sicília]], [[Creta]], ls [[Açores]] i la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].
A maior parte de l território ouropeu ye formada por [[planície]]s. Males de metade de la sue stenson stá ambaixo de 200 metros, i l'altitude média ye de 340 metros. L relebo muntanhoso prebalece nas porçones norte (onde se lhocalizan ls [[Alpes Scandinabos]] i las cadenas de las Eilhas Británicas) i sul (cortada puls [[Pirinéus]], [[Alpes]], [[Cárpatos]] i [[Balcanas]]). Ne l centro, ua basta planície se stende, quaije sin anterrupçon, de ls Pirineus als [[montes Urales]]. L cuntinente nun abriga rius stensos: l maior deilhes, l [[riu Bolga|Bolga]], ten cerca de 3,5 mil quilómetros.
[[Fexeiro:Europe satellite globe.jpg|right|thumb|200px| Ouropa bista de l spácio<br /><small>Cortesie de la [[NASA]]</small>]]
Predomina l [[clima ameroso]], mas hai bariaçones detreminadas pula lhatitude i pula anfluéncia de l'ouceano i de la massa cuntinental asiática. L sul apersenta [[clima mediterránico|clima mediterráneo]] i begetaçon d'arbustos. Ne l centro i ne l lheste, l clima ye [[clima cuntinental|cuntinental]], tornando-se cada beç mais friu a la medida que se abança para l'anterior. Essa faixa ye acupada por [[floresta temperada|florestas temperadas]] i de [[cunífera]]s. Ne l noroeste prebalece l [[clima ouceánico]]. L stremo norte ten [[clima polar]] i sue begetaçon típica ye la [[tundra]]. De acordo cul ''[http://www.wri.ourg/ World Resources Anstitute]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', cerca de 40% de las florestas de l cuntinente fúrun çmatadas. Las maiores stensones de mata natiba son de cuníferas i ancóntran-se na [[Suécia]] i na [[Finlándia]].
La Ouropa ten 761 milhones d'habitantes i ye l único cuntinente onde la populaçon ben deminuindo. Segundo l [http://www.unfpa.ourg/ Fondo de Populaçon de las Naciones Ounidas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (FNUAP), eilha ancolherá a ua taxa de 0,1% al anho antre [[2005]] i [[2010]]. L ambelhecimento de la populaçon eisige absorçon d'eimigrantes, percipalmente porfissionales an tecnologie. Por outro lhado, l crecimento de l zamprego i l'oumento de la cuncorréncia ne l [[mercado de trabalho]] bénen amponendo oubstaclos a l'antrada de [[mano-de-obra]] nun qualificada.
La cuncentraçon populacional ye alta ne l centro i ne l'oeste i menor nas porçones norte i lheste. Metade de ls ouropeus bibe an cidades pequeinhas, cun até 5 mil habitantes. Las grandes cidades, cumo [[Berlin]], [[Londres]], [[Moscobo]], [[Paris]], [[Roma]] i [[San Petersburgo]], cuncentran un quatro de la populaçon. La maiorie de ls habitantes fala lhénguas de l [[lénguas ando-ouropeias|tronco ando-ouropeu]], sendo las lhénguas mais difundidas las de l [[lénguas eitálicas|ramo lhatino]] ([[Lhéngua francesa|francés]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[léngua romena|romeno]], [[léngua pertuesa|pertués]], [[léngua catalana|catalan]]), [[lénguas germánicas|germánico]] ([[Lhéngua almana|alman]], [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua nerlandesa|nerlandés]], [[léngua norueguesa|noruegués]], [[léngua sueca|sueco]], [[léngua dinamarquesa|dinamarqués]]) i [[lénguas slabas|slabo]] ([[léngua russa|russo]], [[léngua oucraniana|oucraniano]], [[Lhéngua polonesa|polaco]], [[léngua serbo-croata|serbo-croata]], [[léngua checa|checo]], [[léngua búlgara|búlgaro]]). Hai tamien lhénguas d'outras famílias lhenguísticas, cumo l [[léngua húngara|húngaro]], l [[léngua finlandesa|finlandés]] i l [[léngua basca|basco]].
L [[cristianismo]] ye la religion cul maior númaro de seguidores na Ouropa. Ne l cuntinente eisiste un númaro segneficatibo d'adetos tanto de l [[catolicismo]] quanto de l [[portestantismo]] i de la [[Eigreija Ourtodoxa]].
Sede de la [[Reboluçon Andustrial]], la Ouropa ye l purmeiro cuntinente a modernizar sue [[eiconomie]]. L parque andustrial ouropeu ye, até hoije, un de ls mais abançados de l mundo. Sue [[agropecuária]] outeliza antensibamente tecnologie de punta, i l cuntinente ben registrando spanson i modernizaçon de ls serbícios. Inda hai, antretanto, muitos cuntrastes de zambolbimento antre ls [[Ouropa Oucidental|países oucidentales]] i las naciones de l [[Lheste Ouropeu|lheste]], que fazírun parte de l'antigo bloco quemunista i zde la [[década de 1990]] búscan amplantar la [[eiconomie de mercado]].
Na [[andústria]] ouropeia, çtacan-se ls setores [[andústria outomobelística|outomobelístico]], [[téstil]], [[Química|químico]] i de [[teliquemunicaçones]]. La porduçon agropecuária ye segneficatiba, mas amprega pequeinha cuntidade de [[mano-de-obra]], por causa de l'outelizaçon antensiba de máquinas i de técnicas abançadas de cultibo. Antre ls percipales produtos stan [[leite]], [[chicha bobina]] i [[suína]], [[centeno]], [[patata]], [[abeia]] i [[trigo]]. Na mineraçon subressal la straçon de [[carbon]] i [[minério de fierro]].
La [[Ouropa Oucidental]] cuncentra 90% de l [[produto anterno bruto|PIB]] de l cuntinente, mas ls países de l'antigo bloco [[socialismo|socialista]], qu'aderiran a la [[eiconomie de mercado]] na [[década de 1990]], ténen crecido ne ls redadeiros anhos. Maior pólo turístico de l planeta, la Ouropa atrai anualmente 400 milhones de bejitantes.
== Stória ==
L [[home de Neandertal]] (''Homo sapienes neanderthalensis'') ye cunsidrada la única spece houmana outótone de la Ouropa. Esta spécie se ancuntraba yá na Ouropa quando chegou l'home de [[Cro-Magnon]] (''Homo sapienes''), spece la que pertence to l'houmanidade atual. Estas dues speces houmanas cumbibírun durante bastante tiempo até que l [[home de Neandertal]] se stinguiu l mais cierto por bias a la cumpetiçon cul home de [[Cro-Magnon]], se bien qu'inda restan einúmaras cuntrobérsias subre l [[home de Neandertal]] i sue stinçon. Por outro lhado, parece probado qu'eisistiu cruzamiento reprodutibo antre ambas las speces, de forma qu'an sentido strito, l ''[[Homo sapiens sapienes]]'' atual çcenderie d'ambas las speces.
La [[anteguidade clássica]] stá dominada pul anfluxo de la ciblizaçon [[Stória de Roma|grieco-lhatina]], i de l Ampério Romano subre l resto de Ouropa. La [[Queda de l Ampério Romano|decadéncia de l Ampério Romano]] i la chegada de nuobos grupos étnicos cun nuobos reinos, lhebou a la fragmentaçon política de Ouropa, sendo seguida por sucessibas tentatibas d'ounificaçon i cunquista, qu'ambolbírun l cuntinente an numerosos cunflitos i guerras durante la [[Eidade Média]], cumo la [[guerra de ls Cen Anhos]] (que durou 116 anhos). Esto, junto cula anfluéncia al cuntinente de nuobos grupos, cumo ls mongoles chegados de las stepes ó l aparecimento de l Eislana, formando ua barreira que debediu dues culturas i l Mediterráneo, cun choques nesta frunteira, moldou esta época ne l cuntinente.
La [[Eidade Moderna]] marca para la Ouropa l'ampeço de porcessos que mais tarde dórun lhugar a la globalizaçon, sendo la era an que ls cunflitos bélicos se sucedírun cada beç mais zastrosos, cumo la chamada [[guerra de ls Trinta Anhos]]. Ls porcessos eiconómicos i l zambolbimento científico i tecnológico se acelerórun, an prejuízo d'outros cuntinentes, de maneira bien mais notória durante la [[Eidade Cuntemporánea]], produzindo cunflitos que zancadeórun mais guerras (cumo las [[guerras Napoleónicas]] i las guerras mundiales). Hoije ls porcessos tendentes a la ouneficaçon se téntan pacificamente, tal ye l causo de la [[Ounion Ouropeia]].
La Ouropa ye l cuntinente que tubo mais anfluéncia na stória de l mundo (çcubiertas, cunquistas, colonizaçones, mobimentos i reboluçones, guerras mundiales, etc).
== Geografie ==
[[Fexeiro:Europe topography map.png|thumb|right|300px|<center>Topografie de la Ouropa</center>]]
La Ouropa ye l segundo menor cuntinente de l mundo depuis de la Ouceanie, tendo ua stenson de 10.530.751 km², repersentando 7% de las tierras eimersas.
Stritamente falando an tenermos de ciéncia [[geografie|geográfica]] cuntemporánea, la Ouropa, cumo la Ouceanie, deixan de star categorizadas cumo cuntinentes i son cunsidradas Macro-Ounidades Geográficas, MUG; yá qu'afatibamente, ne l causo de la Ouropa esta macrounidade geográfica ye un prolongamento oucidental de l cuntinente ourasiático. Carateriza la Ouropa, tanto ne l geográfico (cun muita ancidéncia ne l climático cumo an sue [[geografie houmana]]), l'eilebada quantidade média de costas marítimas i oceánicas debida a la persença d'abundantes penínsulas, golfos, mares anteriores i Eilhas. Esto i l'anfluxo de la [[Corrente de l Golfo]] i la prossimidade de ls zertos calientes de África i Ásia detremínan que na Ouropa prepondere, pese a las lhatitudes, un [[clima temperado]] scepcionalmente benigno para l'habitabilidade houmana. Por outra parte l'abundáncia de costas i hidrobias premitiu i premite l tránsito de populaçones i depuis sou stabelecimento zde fines de l [[pleistoceno]] (quando ls ''[[Homo sapienes]]'' sustituíran als ''[[Neandertal|Homo neandertalensis]]'').
Tamien ye la Ouropa, que se cunsidra tradecionalmente cumo un cuntinente, l mais plano de todos eilhes, cun ua altitude média de 230 metros. La mássima spresson destes prainos ye la grande praino de l Norte, que se stende 2000 Km zde las costas atlánticas francesas até ls [[montes Ourales]], la frunteira física mais ouriental cula Ásia. Ls puntos mais altos son l [[monte Eilbrus]] (Rússia) na Ouropa ouriental (5.642 metros), l [[Dykh-Tau]] (próssimo de l Eilbrus, na Rússia) (5.205 metros), l [[Shkhara]] (Geórgie) (5.204 metros) i l [[Monte Branco]] (Fráncia/Eitália) na Ouropa oucidental (4.807 metros).
Al sul, la Ouropa stá separada de l [[África|cuntinente africano]] pul [[mar Mediterráneo]], frunteira que se reduç a uns 30 Km ne l [[streito de Gibraltar]], al sudeste ls lhemites cula Ásia tamien stan dados pul Mediterráneo i puls sous mares subsidiários (l [[streito de ls Dardanelos]], l [[Mar de Mármara]] i l Helesponto ténen muito poucos quilómetros de lhargura, l [[Bósforo]] ye tan streito qu'atualmente bárias puontes l crúzan). Na rialidade l Mar Mediterráneo i la sue bacie, mais de l qu'un lhemite - segundo ls momentos stóricos - son un lhugar d'ounion culs outros "cuntinentes" (las macro-ounidades geográficas de Ásia i África), resultando cumo berdadeiros lhemites culturales i étnicos antre eilhes las stensas regiones zerticas que se lhocalizan de l'outro lhado de l Mediterráneo. Cunsidrando la [[Eislándia]] cumo parte de Ouropa i la [[Groenlándia]] cumo parte de la América, puode-se oubserbar que las çtáncias antre la Ouropa i l [[cuntinente americano]] son tamien bastante síguas.
Ls puntos stremos de la Ouropa son:
* Norte: [[Cabo Nordkinn]], Noruega (cuntinental), i [[Kmibskjellodden]], Noruega (Eilha)
* Sul: [[Gibraltar|Península de Gibraltar]], [[Gibraltar]]
* Oeste: [[Cabo de la Ruoca]], [[Pertual]] (cuntinental), i [[eilhéu de Monchique]], Pertual (Eilha)
=== Antidades geográficas ===
==== Golfos ====
Antre ls golfos de la Ouropa çtácan-se l [[golfo de Biscaia]] ([[Fráncia]] i [[Spanha]]), l de [[golfo de Cádis|Cádis]] ([[Spanha]], [[Marrocos]] i [[Pertual]]), l de ls [[streito de Dardanelos|Dardanelos]] ([[Turquie|Turquia]]), l de l [[streito de Bósforo|Bósforo]] ([[Turquie|Turquia]]), l de [[streito de Messina|Messina]] ([[Eitália]]) i l de [[Öresund]] ([[Dinamarca]] i [[Suécia]]), antre outros.
==== Penínsulas ====
Las sues percipales penínsulas son la [[península Scandinaba|Scandinaba]] (''[[Suécia]] i [[Noruega]]''), [[península Eibérica|península Spánica ó Eibérica]] (''[[Andorra]], [[Spanha]], [[Gibraltar]] i [[Pertual]]''), [[península Eitálica|Eitálica]] (''[[Eitália]], [[San Marino]] i [[Baticano]]''), [[península Balcánica|Balcánica]] (''[[Albánia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Sérbia]], [[Roménia]], i [[Turquie|Turquia]]''); para alhá de las penínsulas de [[península de Kola|Kola]] ([[Rússia]]), [[Jutlándia]] ([[Dinamarca]]), [[Bretanha]] ([[Fráncia]]) i [[península de la Crimeia]] ([[Oucránia]]).
=== Relebo ===
[[Fexeiro:Europe topography map en.png|thumb|right|300px|Mapa físico de la Ouropa.]]
Anque haba [[cadena de muntanhas|cadenas de muntanhas]], las formas de relebo predominantes na Ouropa son ls [[praino]]s, qu'apersentan dues caratelísticas mui positibas: un suolo giralmente fértil i faborable a la [[agricultura]] i grande facilidade para l stabelecimento de bias de quemunicaçon. Ls [[praino]]s mais eilebados i las [[muntanha]]s nun chégan a cubrir 35% de l território ouropeu i, por essa rezon, l'altitude média de las tierra s de la Ouropa ye de solo 340 metros.
De maneira giral, antoce, ne l [[relebo]] ouropeu predomínan eilebaçones modestas, i son muito quemuns ls [[praino]]s, percipalmente na metade norte de l cuntinente i an toda la porçon lheste, adonde aparece l grande Praino Russo. Para alhá dessa, merécen çtaque l Praino Húngara, percorrida pul [[riu Danúbio]], la Planície de l Pó, ne l norte de la [[Eitália]], i ls Prainos que cuntornan l lheste i l sul de las [[Ilhas Británicas]]. L Praino Germano-Polonés, de tipo flubial, stende de l'anterior para l lhitoral norte de l cuntinente.
Para alhá dessa einorme ária de prainos, ancontra-se inda ne l mapa de l cuntinente ouropeu:
* maciços de la Era Purmária, çgastados pula eiroson i reduzidos la prainos pouco eilebados; ne l noroeste fórman ls [[Alpes Scandinabos]]; aparécen nas [[Ilhas Británicas]] formando ls [[Montes Peninos]]; na [[Península Eibérica]] aparece cun [[Montes Cantábricos]], Meseta Spanhola i outros; na [[Península Balcánica]], cháman-se Montes Pindos; i na frunteira natural antre la Ouropa i la [[Ásia]] lhieban l nome de [[Montes Ourales]];
* cordilheiras muito altas na parte centro-sul, formando ls [[Alpes]], adonde queda ls puntos culminantes de l relebo ouropeu, cumo l pico de l [[Monte Branco]] (4.807 metros). Inda nessa region merécen çtaque las cristas de ls [[Apeninos]], [[Pireneus]], [[Balcanes]], [[Cárpatos]] i Cadeia de l [[Cáucaso]].
L [[litoral]] de la Ouropa ye mui recortado, l que faborece l'anstalaçon de ls [[porto]]s, la [[nabegaçon]] i l [[comércio]]. Ten grande númaro de [[península]]s i Eilhas de stensones dibersas isolandos mares anteriores. Oubserbando atentamente l mapa, antende-se:
* ne l norte, la [[Península Scandinaba]], qu'abriga l [[Mar Báltico]], ancontra-se la Península de la [[Jutlándia]] i las [[Ilhas Británicas]], ambolbidas pul [[Mar de l Norte]]. La porçon norte de l lhitoral ouropeu ye lhimitada pul [[Ouceano Glacial Ártico]], qu'angloba inda outros mares, cumo l [[Mar de la Noruega]], ne ls lhemites cul [[Ouceano Atlántico]].
* ne l sul, apartando la Ouropa de la [[África]], ancontra-se l [[Mar Mediterráneo]], que, por sue beç, abriga mares mais pequeinhos. Nel subressélen las [[península]]s [[Península Balcánica|Balcánica]], [[península Eitálica|Eitálica]] i la grande [[Península Eibérica]], que aparta l [[Mediterráneo]] de l [[Ouceano Atlántico]]. Nessa parte de l cuntinente ouropeu eisisten einúmaras Ilhas, merecendo çtaque las [[Ilhas Baleares]], la [[Córsega]], la [[Sardenha]] i la [[Sicília]], para alhá dun berdadeiro mosaico custituído pulas Ilhas griegas. Ls mares [[mar Tirreno|Tirreno]], [[mar Adriático|Adriático]], [[mar Jónico|Jónico]], [[mar Eigeu|Eigeu]], [[mar de Mármara|de Mármara]], [[mar Negro|Negro]], [[mar de Azob|de Azob]], i [[mar Cáspio|Cáspio]] móldan l cuntorno sul i sudeste de la Ouropa.
Las costas oucidentales de la Ouropa son banhadas pul [[Ouceano Atlántico]] i por ls sous mares secundários. Alredro de toda la Ouropa, la plataforma cuntinental ye muito lharga, criando buonas cundiçones para la [[pesca]] i l [[stratibismo mineral]].
=== Clima ===
[[Fexeiro:Europe biogeography countries en.svg|thumb|right|300px|Regiones biogeográficas de la Ouropa.]]
La Ouropa apersenta na maior parte de sues regiones [[clima ameroso]], cun staçones bien definidas, sin scessos de [[temperatura]], chibiosidade ó queda de [[niebe]]. Solamente ne l stremo norte i an altitudes eilebadas, nas [[cordilheira]]s, son ancuntradas temperaturas nó mui buonas pa l'atibidade houmana.
Las cundiçones climáticas stremamente faborables de la Ouropa de maneira giral resúltan de la cumbinaçon de quatro fatores:
* la maior parte de las tierras ouropeias ancontra-se an [[latitude]]s médias, antre 35 i 70 graus de lhatitude norte;
* l [[cuntinente]] ye rodeado por muitos mares i ls recortes de [[litoral]] nun faborécen mudanças bruscas de [[temperatura]]s;
* l cuntinente recebe, l'anho anteiro, [[bento]]s de l'oeste, que lhieban l'oumidade de l [[Atlántico]] até l'anterior.
* la [[Corriente de l Golfo]] lhieba augas calecidas até l lhitoral de las [[Ilhas Británicas]] i de la [[Península Scandinaba]], ajudando al eiquilíbrio térmico de las lhatitudes mais altas, subretodo al lhargo de la cuosta oucidental.
La cumbinaçon desses fatores faborece l domínio, na [[Ouropa Oucidental]], de l '''[[clima ameroso|clima ameroso oceánico]]''', úmido i sin grandes bariaçones de [[temperatura]]. Aparécen inda, na [[Ouropa Ouriental]] i an parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]], l '''[[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]]''' — mais seco, cun berones calientes i chubiosos i ambiernos mui frius — i l '''[[clima polar]]''' — cun ambiernos rigorosos i berones cúrtios, que carateliza ua parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]] ouropeia.
Esses tipos climáticos apersentan bariaçones an funçon de fatores lhocales: ne l sul de l cuntinente, l'anfluéncia de las augas calecidas de l [[Atlántico]] i de l [[Mediterráneo]] permite l'eisisténcia de l '''[[clima mediterránico|clima mediterráneo]]''', qu'apersenta [[biran|berones]] i [[seca|secos]] i [[ambierno]]s úmidos i nun muito frius; ne ls [[Alpes]], l'altitude de l [[relebo]] ye respunsable pula cunfiguraçon de l [[clima]] d'altas [[muntanha]]s, coincido cumo '''[[clima alpino|alpino]]''', qu'apersenta [[ambierno]]s stremamente rigorosos. Este tipo climático aparece tamien ne ls Alpes Scandinabos, ne ls [[Cárpatos]] i ne ls [[Pireneus]]. Na Ouropa nun eisisten [[zerto]]s por ser un [[cuntinente]] [[clima ameroso|ameroso]].
[[Fexeiro:Europäische Wasserscheiden.png|thumb|right|300px|Bacies heidrográficas de la Ouropa.]]
=== Heidrografie ===
Se cumparados als rius tropicales, nun hai, na Ouropa, [[riu]]s muito stensos nin de grande belume d'auga. Inda assi, ls cursos flubiales son muito aprobeitados cumo bias de quemunicaçon i fuontes pordutores de [[einergie]].
La Ouropa apersenta ua grande quantidade de [[riu]]s, que zauguan ora diretamente ne l [[ouceano]], ora an lhagos, mares ó outros [[riu]]s. Desse ambaranhado flubial, çtacan-se las bacies:
* de l '''[[riu Reno]]''', que nace na [[Suíça]], sirbe de frunteira antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]], adonde banha ua de las regiones mais andustrializadas de toda la Ouropa, i zaugua ne ls [[Países Baixos]] (porto de Roterdana). Por ser lhargamente outelizado na nabegaçon, l Reno anterlhiga-se l'outros rius atrabeç de canhales.
* de l '''[[riu Danúbio]]''', que nace ne l maciço de la [[Floresta Negra]], na [[Almanha]], drena amportantes rius de l centro-sul ouropeu i çágua ne l [[Mar Negro]]. Para alhá de la [[Almanha]], banha ls seguintes países: [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]] i [[Oucránia]].
* de l '''[[riu Bolga]]''', l maior riu ouropeu, an que la nacente queda ne la [[praino de Baldai]], na [[Rússia]], drenando muitos afluentes até zauguar ne l [[Mar Cáspio]].
Merécen mençon inda, por passáren an capitales ó cidades amportantes de la Ouropa, ls rius [[Riu Tamisa|Támisa]], [[riu Eilba|Eilba]], [[riu Mosela|Mosela]], [[riu Bístula|Bístula]], [[riu Sena|Sena]], [[riu Lhoire|Lhoire]], [[riu Ródano|Ródano]], [[riu Pó|Pó]], [[riu Tibre|Tibre]], [[riu Douro|Douro]], [[riu Teijo|Teijo]], [[riu Ebro|Ebro]], [[riu Dnieper|Dnieper]], [[Riu Ural|Oural]], antre outros.
Para alhá de la grande cantidade de rius i de mares, la [[hidrografie]] ouropeia apersenta inda muitos lhagos, cumo ls de [[lhago de Custança|Custança]], de [[lhago de Genebra|Genebra]], de Zurique, na [[Suíça]], i ls lhagos glaciários qu'inda aparécen ne ls prainos de l noroeste de la [[Rússia]], na [[Scandinábia]] i subretodo na [[Finlándia]], cunsidrada "l paíç de ls lhagos", por cuncentrá-los an maior númaro.
=== Begetaçon ===
Atualmente, la maior parte de las [[begetaçon|formaçones begetales]] de la Ouropa yá fui çtruída, abrindo spácio para l'acupaçon [[agricultura|agrícola]] ó para la spanson ourbana.
Cumo an todo l mundo, las [[begetaçon|formaçones begetales]] oureginales de la Ouropa depénden de ls tipos de [[clima]] i, assi, de ls tipos de [[suolo]]. Assi, na [[Península Scandinaba]] i na [[Rússia]], junto al [[Ouceano Glacial Ártico]], aparece la '''[[tundra]]'''. Al sul dessa formaçon begetal, l'eilebaçon de la [[temperatura]] bai faborecendo, purmeiramente, l zambolbimento de la '''[[taiga]]''' i, depuis, de la '''[[floresta]] de [[cunífera]]s''', qu'acupan grande parte de la [[Suécia]], [[Noruega]] i [[Finlándia]].
Nas árias de [[clima ameroso|clima ameroso ouceánico]], adonde por anfluéncia de l [[ouceano]] la [[oumidade]] ye maior, ye muito quemun la '''[[floresta temperada]]''', formada por [[cunífera]]s i [[arble]]s de [[fuolha]]s caducas; essa fui la [[begetaçon|formaçon begetal]] oureginalmente dominante, mas hoije ye cunserbada solo ne ls [[maciço]]s muntanhosos.
Nas árias mais [[seca]]s, dominadas pul [[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]], próssimo als [[mar]]s [[mar Negro|Negro]] i [[mar Cáspio|Cáspio]] aparece gran stenson de [[stepe]]s, nas árias mais [[sieca]]s, i [[pradarie]]s, nas árias mais [[oumidade|úmidas]], cun ua [[begetaçon]] rastreira qu'an alguns cachos lhiembra ls [[pampa]]s de l [[Riu Grande de l Sul]].
Ne l sul de la Ouropa, l [[clima mediterránico|clima mediterráneo]], cun sues caratelísticas subtropicales bastante amenizadas pul [[Ouceano Atlántico]], faborece l zambolbimento de [[floresta]]s, qu'hoije, degradadas, apersentan-se cumo capones de [[begetaçon]] çcontina, coincidas cumo [[maquis]], an árias de [[suolo]]s [[arena|arenosos]], ó cumo garrigue, an árias de [[terreno]]s [[calcário]]s. Essa [[begetaçon]] ye chamada de '''[[mar Mediterráneo|mediterránea]]'''.
Todo l [[leste]] de la Ouropa, acupado pula [[Rússia]] ouropeia, apersenta la mesma çtribuiçon begetal de l restante de l [[cuntinente]]: la [[tundra]] - ne l stremo norte -, la [[taiga]], las [[pradarie]]s i las [[stepe]] custituen las [[begetaçon|formaçones begetales]] dominantes.
[[Fexeiro:Scandinavian grey wolf Canis lupus .jpg|right|thumb|350x|Lhobo cinza scandinabo]]
=== Fauna ===
La Ouropa anclui-se na region zogeográfica paleártica. La açon de l'home reduziu l númaro i la stenson geográfica de las speces selbaiges ouropeias. Na zona mais sietentrional bíben animales de pieles finas, cumo la [[rena]] i la [[foca]]. Ne ls bosques temperados habítan l [[urso pardo]], la [[raposa]], l [[lince]], la [[lontra]], l [[lobo]], l [[beado]], l [[gamo]], [[corço]], l [[squilo]], etc. Anquanto na ária mediterránea abundan [[lebre]]s, [[jabali]]s, [[perdiç|perdize]]s i [[faison]]es. La muntanha apersenta ua fauna peculiar (l [[alce]] i l [[chibo montés]]). Son abundantes las [[abe]]s i ls [[páixaro]]s, muitos de ls quales mígran antre las dibersas regiones ouropeias ó antre la Ouropa i la [[África]].
=== Porblemas eicológicos ===
[[Fexeiro:Pollution paris.jpg|thumb|lheft|200px|[[Poluiçon atmosférica]] an [[Paris]].]]
Un [[porblema]] que la Ouropa bibe cun antensidade crecente ye la [[poluiçon]]. La antensa [[andustrializaçon|atibidade andustrial]] associada a l'alta acupaçon de l spácio resultan an agressones ambientales grabes, mesmo cula amplantaçon de medidas de prebençon. La [[poluiçon atmosférica]] alcança nibles anquietantes nas percipales [[cidade]]s de la Ouropa, adonde l númaro de [[Outomoble|outomobles]] an circulaçon ye cada beç maior. Paralelamente, la [[agricultura]] ouropeia tamien nun stá lhibre de ls eifeitos danosos de la [[chuba ácida]], [[anseticida]]s, [[fungicida]]s i [[herbicida]]s.
== Regiones ==
D'acordo culs puntos de bista spacial i eiconómico, podemos dibedir l cuntinente an: [[Ouropa Oucidental]], [[Ouropa sietentrional]], [[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]] i [[Ouropa Meridional]]. Sendo:
* '''[[Ouropa Oucidental]]''': region qu'abrange alguns de ls chamados países atlánticos, ó seia, banhados pul [[ouceano Atlántico]] ([[Reino Ounido]], [[Irlanda]] i [[Fráncia]]); ls que manténen relaçon direta cul Atlántico atrabeç de l [[mar de l Norte]]: [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Almanha]]; i ls países sin salida para l mar, mas que stan direta ó andiretamente lhigados al Oucidente ([[Áustria]], [[Suíça]], [[Luxemburgo]] i [[Liechtenstein]]).
* '''[[Ouropa sietentrional]]''': region qu'angloba la [[Noruega]] i la [[Suécia]], lhocalizadas na [[península Scandinaba]], para alhá de la [[Finlándia]], [[Eislándia]] i [[Dinamarca]]; abrange tamien la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]], que a partir de 1990 se tornórun andependientes de l'anton [[Ounion Sobiética]]. La ancluson desses países na region justifica-se por motibos eiquenómicos i pula sue prossimidade étnica i cultural culs finlandeses.
* '''[[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]]''': Ye formada pul cunjunto de ls antigos países socialistas de l Lheste - [[Polónia]], [[República Checa]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Roménia]], [[Bulgária]], [[Albánia]], [[Sérbia]], [[Montenegro]], [[Kosobo]], [[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Herzegobina]] i [[Macedónia de l Norte]] - i pulas repúblicas que custituían l'antiga [[Ounion Sobiética]], an sue parte ouropeia: [[Bielorrússia]], [[Oucránia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]], [[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Rússia]] Ouropeia.
* '''[[Ouropa Meridional]]''': region que, tamien chamada de mediterránea, cumprende ls países ne l sul de l cuntinente, quaije todos banhados pul mar Mediterráneo: [[Pertual]], [[Spanha]], [[Eitália]], [[Grécia]] i [[Turquie|Turquia]] ouropeia, para alhá de bários micro-stados - [[Baticano]], [[San Marino]], [[Mónaco]], [[Malta]] i [[Andorra]].
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Europe gdp map.png|250px|thumb|Las naciones ouropeias segundo la sue renda per capita an 2002.]]
La eiquenomie de la Ouropa ye la maior de l mundo. Muitos de sous stados perténcen al [[purmeiro mundo]].
Ne l [[seclo XIX]] rializa-se la purmeira antegraçon moderna de l'eiquenomie de bários stados ouropeus atrabeç de la [[Ounion Aduaneira de la Almanha]].
La [[Almanha]] ye eiquenomicamente la nacion mais poderosa de Ouropa, seguida por [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]], [[Eitália]] i [[Spanha]], inda que l paíç mais rico, an renda per capita, ye la [[Eirlanda|República de la Eirlanda]], l paíç que quando antrou na [[Ounion Ouropeia]], era l mais pobre de l grupo. Eisiste ua grande çparidade na riqueza eiquenómica de ls defrentes países ouropeus, assi, anquanto nas cinco percipales eiconomies l [[PIB]] passa ls 20 mil [[ouro]]s por pessona, [[Moldábia]] mal ultrapassa ls dous mil.
Buona parte de la dinámica eiquenómica de l cuntinente eimoldura-se drento de l funcionamento de la [[Ounion Ouropeia]]. Zde [[2007]], treze stados ouropeus (an 2007 ouniu-se la Slobénia) cumpárten ua mesma moneda, l [[ouro]] (€).
La nuoba rialidade de l'eiquenomie mundial, que se cunsulidou an decorréncia de la redadeira década, esta marcada percipalmente pula zantegraçon de la [[Ounion Sobiética]], l bertiginoso crecimento de la [[República Popular de la China]] i la materializaçon de l'ounidade eiquenómica de buona parte de Ouropa.
Ne l meio destas mudanças surgiran nuobos pólos para l'eiquenomie mundial qu'ampulsionórun l chamado porcesso de "[[Globalizaçon]]".
Ua de las particularidades de l'eiquenomie ouropeia ye que bários stados de pouca stenson territorial, sien maiores recursos naturales i sin tenr costas, cóntan cun eiconomies prósperas i un eilebado nible de bida. Tal ye l causo de l [[Luxemburgo]], de la [[Suíça]] ó de l [[Liechtenstein]], bien cumo de l [[Mónaco]], inda qu'este redadeiro ten costas subre l Mediterráneo.
== Demografie ==
[[Fexeiro:Europe population growth 2006.png|thumb|275px|L crecimento de la populaçon ne ls países ouropeus]]
Zde la [[Renacimento|Renacença]] i la [[Era de ls Çcubrimientos]], la Ouropa tubo grande anfluéncia na cultura, eiquenomie i mobimentos sociales mundiales. La [[demografie]] de la Ouropa ye amportante nun solo storicamente, mas tamien na cumprenson de las relaçones anternacionales i de la dinámica populacional cuntemporáneas.
Las questones demográficas de Ouropa, atuales i passadas, ancluíran [[Emigraçon|emigraçon por motibos religiosos]], [[relaçones raciales]], [[Eimigraçon|eimigraçon eiconómica]], declínio de la [[taxa de natalidade]] i [[ambelhecimento populacional]]. An alguns países, tal cumo la [[eirlanda]] i la [[Polónia]], l'acesso al [[amóbito]] ye atualmente lhemitado; ne l passado, essas restriçones era quemuns an toda Ouropa, assi cumo la maiorie de ls [[métodos cuntracetibos]]. Para alhá desso, trés países ouropeus ([[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Suíça]]) ténen premitido ua forma lhemitada de [[outanásia]] boluntária para [[Malina treminal|anfermos treminales]].
An 2005 la populaçon de la Ouropa era stimada an 728 milhones de pessonas d'acordo cula [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU), l que perfaç pouco mais de 11% de la populaçon mundial. Un seclo antes, la Ouropa tenie quaije 25% de la populaçon de toda la Tierra . La populaçon ouropeia creciu nesses cien anhos, mas an outras parte de l mundo, particularmente na [[África]] i na [[Ásia]], l crecimento fui muitas bezes mais acentuado<ref name="UNPP 2004">[http://sa.un.ourg/unpp UNPP, 2004 Revision World Population Prospets: The 2004 Revision Population Database]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|United Nations]] Population Dibision, 2005. Bisitado an 25 d'outubre de 2006.</ref>. De acordo cula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, la proporçon de la populaçon mundial a morar na Ouropa cairá para cerca de 7% an [[2050]], totalizando 653 milhones d'habitantes<ref>http://sa.un.org/unpp/p2k0data.asp{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Lhénguas ==
{{Percipal|Lhénguas de la Ouropa}}
[[Fexeiro:Europas språk.png|right|thumb|250px|Çtrebuiçon aprossimada de las lhénguas atualmente faladas an Ouropa.]]
Las lhénguas ouropeias stan drento de trés grupos lhenguísticos: las [[lénguas románicas]], deribadas de la [[lhatin|lhéngua lhatina]] de l [[Ampério Romano]]; las [[lénguas germánicas]], an que ancestrales benírun de lhéngua de l sul de la [[Scandinábia]]; i las [[lénguas slabas]].
Las lhénguas románicas son faladas percipalmente ne l sudoeste de la Ouropa, assi cumo na [[Roménia]] i na [[Moldábia]], que quédan na [[Ouropa Ouriental]]. Las lhénguas germánicas son faladas ne l noroeste de la Ouropa i alguas partes de la [[Ouropa Central]]. Las lhénguas slabas son faladas na Ouropa Central, Ouriental i Sudeste de la Ouropa.
Muitas outras lhénguas fura de ls trés percipales grupos son faladas na Ouropa. L eidioma [[Léngua Anglesa|Anglés]] ye única antre las lhénguas germánicas, tenendo grande parte de l sou bocabulário çcendente de lhénguas románicas. L grupo de [[lénguas célticas]] tamien ye un grupo çtinto, cumo ls restantes yá referidos, i ambora tenga zaparecido grande parte de l sou uso diário, inda eisisten defrentes númaros de falantes de cada ua de las seis lhénguas célticas: [[léngua eirlandesa|eirlandés]], [[gaélico scocés]] i [[manx]], [[galés]], [[léngua córnica|córnico]] i [[breton]].
Multilhénguismo i la proteçon de las lhénguas regionales i minoritárias son oubjetibos políticos reconhecidos na Ouropa d'hoije. L Cunselho de la Ouropa atrabeç de la [[Cumbençon-Quadro para la Proteçon de las Minorias Nacionales de l Cunselho de la Ouropa]] i de la [[Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritárias]] lhebou á criaçon dun quadro jurídico a fabor de ls dreitos lhenguísticos na Ouropa.
== Religion ==
{{Percípal|Religion na Ouropa}}
La prebaléncia de las religiones de la Ouropa ye la seguinte:
* '''[[Crestianismo]]'''
** '''[[Catolicismo romano]]''', países ó árias cun populaçones significatibamente Católicas: [[Andorra]], [[Áustria]], oeste de la [[Bielorrússia]], [[Bélgica]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Croácia]], [[República Checa]], [[Fráncia]], sul i oeste de la [[Almanha]], [[Hungrie|Hungria]], [[Irlanda]], [[Eitália]], [[Latgale (region)|Lhatgale]] (region de la [[Letónia]]), [[Liechtenstein]], [[Lituánia]], [[Luxemburgo]], [[Malta]], [[Mónaco|Mónaco]], Sul de la [[Países Baixos|Holanda]], [[Polónia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[San Marino]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Spanha]], centro i sul de la [[Suíça]], oeste de la [[Oucránia]], i [[Baticano]]. Eisisten tamien grandes minories católicas ne l [[Reino Ounido]] (specialmente na [[Eirlanda de l Norte]]), i an outros países ouropeus. Na [[Sérbia]], ls católicos son ua pequeinha minorie.
** ''' [[Eigreijas ourientales|Catolicismo Ouriental]]''' - ye ancuntrado ne l'oeste de la [[Oucránia]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Grécia]], [[Arménia]] (ten [[Eigreija Apostólica Arménia|Eigreija nacional]] i outocéfala), [[Hungrie|Hungria]], [[Macedónia de l Norte]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Slobáquia]], sul de la [[Eitália]] ([[Sardenga]] i [[Sicília]]) i [[Córsega]], na [[Fráncia]].
** ''' [[Eigreija Ortodoixa|Crestianismo ourtodoxo]] ''', ls países cun populaçones segneficatibamente Ourtodoxa son: [[Arménia]], [[Bielorrússia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Geórgie]], [[Grécia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Moldábia]], [[Montenegro]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Oucránia]], parte ouriental de la [[Hungrie|Hungria]], i minories ne l Sul de la [[Eitália]], [[Cazaquiston]], [[Albánia]], [[Letónia]],[[Lituánia]], [[Polónia]] i [[Finlándia]] ([[Carélia]]).
** '''[[Protestantismo]]''': países cun populaçones segneficatibamente protestantes ancluen [[Dinamarca]], [[Stónia]], [[Finlándia]], norte i lheste de la [[Almanha]], [[Eislándia]], [[Letónia]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]]; lheste, norte i oeste de la [[Suíça]] i [[Reino Ounido]]. Eisisten significatibas minorias na [[Fráncia]], la noroeste [[Piemonte]] na region de [[Eitália]], [[Slobáquia]], [[República Checa]], [[Hungrie|Hungria]], i ua pequeinha minorie na [[Polónia]].
* '''[[Eislan|Eislon]]''', países cun segneficatiba populaçon muçulmana son: [[Albánia]], [[Azerbaijon]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Grécia]], [[Geórgie]], [[Cazaquiston]], [[Montenegro]], bárias repúblicas de [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquie|Turquia]], [[Crimeia]] na [[Oucránia]], i [[Fráncia]].<ref>{{Citar web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/Europe/4385768.stm | titalo = muçulmanos na Ouropa: BBC Country guia}}</ref>
Outras religiones son praticadas por grupos menores na Ouropa, ancluindo: <br />
* '''[[Judaísmo]]''' percipalmente an [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Reino Ounido]], [[Rússia]] i [[Eitália]]. Al mesmo tiempo, l judaísmo fui mui praticado an todo l cuntinente ouropeu, anque tenga deminuído an númaros zde la spulson i de l stermínio, i l éxodo de l [[judius]] durante parte de l segundo milénio.
* '''[[Hinduísmo]]''' percipalmente antre eimigrantes de la [[índia]] ne l [[Reino Ounido]]. An [[1998]], habie ua stimatiba de 1.382.000 hindus na Ouropa.<ref>{{Citar web | url = http://www.adherents.cun/Na/Na_306.html | titulo = www.adherents.cun/Na/Na_306 . Html <! - INSERIR TÍTULL - >}}</ref>
* '''[[Budismo]]''', fracamente spalhado por toda la Ouropa i an rápido crecimento ne ls redadeiros anhos, cerca de 3 milhones d'adetos.<ref>{{Citar web | url = http://www.bipassanafoundation.cun/Buddhists.html | titulo = Bipassana Foundation - budistas de to l mundo}}</ref><ref>{{Citar web | url = http://www.buddhanet.net/i-lhearning/buddhistworld/to-west.htn | titulo = BuddhaNet - budismo ne l Oucidente}}</ref>
* '''Andígenas Ouropeus''', seguidores de las tradiçones i crenças paganas stan an muitos países (i an rápido crecimento ne l mobimento neopagon na [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]), i fé [[Asatru]] reconhecida cumo ua minorie religiosa na [[Eislándia]] (zde [[1973]]), [[Noruega]] i [[Suécia]].
* ''' [[Mobimiento Rastafari|Rastafari]] ''', quemunidades ne l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Spanha]], [[Pertual]], [[Eitália]] i noutros países.
* '''[[Sikhismo]]''', quaije 1 milhon d'adetos de l Sikhismo na Ouropa. La maiorie de la quemunidade bibe ne l [[Reino Ounido]] (750.000) i [[Eitália]] (70.000). Cerca de 10.000 na [[Bélgica]] i [[Fráncia]]. [[Países Baixos|Holanda]] i [[Almanha]] ténen ua populaçon de 12.000 adetos. Todos ls outros países ténen menos ó 5000 Sikhs.
* '''[[Jainismo]]''', pequeinha adeson, percipalmente antre ls eimigrantes andianos ne l [[Reino Ounido]].
* '''[[Bodo]]''', percipalmente antre pessonas de raça negra, eimigrantes de [[Caribe]] i de la [[África Oucidental]] fixados ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Religiones tradecionales africanas''' (ancluindo [[Muti]]), percipalmente ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Outras religiones''' cun poucos (ó al abrigo dun milhon) adetos na Ouropa: [[Animismo]], [[Eigreija de Cristo]], [[Eco-religion]], [[Gnose]], [[Paganismo]], [[Teçtemunhas de Jeobá|Testemunhas de Jeobá]], [[Menonitas]], [[Eigreija Morabiana]], [[Mormonismo]] ó [[Ls Santos de ls Redadeiros Dies]], [[Panteísmo]], [[Politeísmo]], [[Relatibismo]] Teológico, [[Cientologie]], [[Adbentistas de l Sétimo Die]], [[Eigreija Ounibersal]], [[Unitarismo]], [[Wican]], i [[Zoroastrismo|Zoroastrianismo]].
Milhones d'ouropeus nun proféssan nanhue religion ó son [[ateísmo|ateus]], [[agnosticismo|agnósticos]] ó [[houmanismo|houmanistas]]. Las maiores populaçones nun cunfessionales (an percentaige) son ancuntradas na [[República Checa]], [[Dinamarca]], [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]] i nas antigas repúblicas sobiéticas cumo [[Bielorrússia]], [[Stónia]], [[Rússia]] i [[Oucránia]], anque la maiorie de ls antigos países quemunistas téngan populaçones segneficatibamente nó cunfessionales.
=== Religiones cun statuto ouficial ===
Un cierto númaro de países de la Ouropa ténen [[Stado cunfessional|religiones ouficiales]], ancluindo [[Liechtenstein]], [[Malta]], [[Mónaco]], [[Baticano]] (católica), [[Grécia]] (Ortodoixa Ouriental), [[Dinamarca]], [[Eislándia|Islándia]], i [[Noruega]] (Lhuterana). Na [[Suíça]], alguns cantones reconhecen oufecialmente catolicismo, protestantismo i outras religiones reformistas. Alguas aldés suiças inda ténen la sue própia religion.
La [[Geórgie]] nun ten Eigreija stabelecida, mas la [[Eigreija Ourtodoxa Georgiana]] ''goza de fato'' de statuto pribeligiado zde l'assinatura dua cuncordata an [[2002]] cul stado georgiano. Na [[Finlándia]], tanto la [[Eigreija Ortodoixa Finlandesa]] i la [[Eigreija Eibangélica Lhuterana de la Finlándia|Eigreija Lhuterana]] son oufeciales. Na [[Anglaterra]], ua parte de l [[Reino Ounido]], ten l [[Anglicanismo]] cumo la sue religion oufecial. Na [[Scócia]], ua outra parte de l Reino Ounido, ten l [[Presbiterianismo]] cumo la sue eigreija/religion nacional, mas yá nun ye "oufecial". Na [[Suécia]], l'uorgano de la Eigreija ye l [[Luteranismo]], mas tamien deixou de ser "oufecial". Ne l [[Azerbaijon]], [[Fráncia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Spanha]] i [[Turquie|Turquia]] son oufecialmente "seculares".
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Ouropa| ]]
lfi6hopi7kcz0wvl4ye3hcfkb3ehmfd
107827
107826
2026-08-12T12:14:59Z
~2026-42309-25
15429
/* Religion */
107827
wikitext
text/x-wiki
'''Ouropa''' ye la parte oucidental de l supercontinente [[Eurásia|ouroasiático]]. Ambora geograficamente seia cunsidrada ua [[península]] de la Eurásia, ls pobos de la Ouropa ténen caraterísticas [[cultura]]is i ua [[stória de la Ouropa|stória]] specíficas, l que justifica que l território ouropeu seia giralmente cunsidrado cumo un [[cuntinente]].
== Çcriçon giral ==
La parte cuntinental ye lhemitada a Norte pul [[Ouceano Ártico|Ouceano Glacial Ártico]], a oeste pul [[Ouceano Atlántico]], a sul pul [[Mar Mediterráneo]], pul [[Mar Negro]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[Mar Cáspio]], i l Lheste, onde la delimitaçon ye mais arteficial, puls [[Montes Ourales]] i pul [[Riu Ural]]. La Ouropa anclui tamien las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]] i bárias Eilhas i arquipélagos menores, spalhados pul [[Atlántico]], [[Mediterráneo]] i [[Ouceano Ártico|Ártico]].
Segundo la mitologie griega, Ouropa fui ua mulhier muito guapa que çpertou ls amores de [[Zeus]], dius-rei de l Oulimpo.
L cuntinente ouropeu, que durante la [[Era de ls Çcobrimentos]] fui chamado de [[Bielho Mundo]], stende-se quaije qu'anteiramente na zona temperada, arriba de 35º de lhatitude norte, cun solo ua streita faixa até l círclo polar Ártico. Debido al sou lhitoral muito recortado, l'anfluéncia oceánica ye grande, i las temperaturas son giralmente amenas (nun hai stremos acentuados), cun precipitaçones qu'ouscilan antre 500 i 1 000 mm anuales. Alternan-se ne l sou relebo stensos prainos, maciços pré-cambrianos i palezóicos.
La quaije totalidade de l cuntinente anclui-se ne l [[mundo zambolbido]]. La agricultura, mecanizada, amprega an média solo 10% de la populaçon eiconomicamente atiba, anquanto que un terço desta se acupa de la [[andústria]] i la maior parte ye absorbida pul setor terciário. La [[Ounion Ouropeia]] (UI), cumprendendo 27 Stados-nembros, ye la maior i mais amportante antidade política, eiconómica i cultural de l mundo. La UI ye tamien la maior eiconomie mundial cun un [[PIB]] stimado an 12,82 trilhones de dólares <ref>balor dado na [[scalas cúrtia i lharga|scala cúrtia]] ousada ne l Brasil. Na scala lhonga, ousada ne ls restantes países lhusófonos, l balor serie de 12,82 biliones de dólares.</ref> ultrapassando lhargamente ls [[Stados Ounidos]].
La Ouropa pertence, cula [[Ásia]], a ua massa de tierra chamada [[Ourásia]]. L cuntinente ouropeu ten ua ária de 10,3 milhones de [[Quilómetro quadrado|km²]] i ye banhado al norte pul [[ouceano Glacial Ártico]], l'oeste pul [[ouceano Atlántico]] i al sul pul [[mar Mediterráneo]]. La lheste, la frunteira cula Ásia atrabessa la [[Rússia]] i la [[Turquie|Turquia]]. Esse lhemite ye detreminado puls [[montes Ourales]], pul [[riu Ural]], pul [[mar Cáspio]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[mar Negro]]. Trés naciones transcaucasianas ([[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Geórgia]]), cujos territórios se sténden até la Ásia, son cunsidradas antegrantes de l cuntinente ouropeu.
L lhitoral ouropeu ye bastante recortado i apersenta cinco grandes penínsulas — [[península Eibérica|Eibérica]], [[península Eitálica|Eitálica]], [[península Balcánica|Balcánica]], [[península Scandinaba|Scandinaba]] i de la [[Jutlándia]] — i bárias Eilhas i arquipélagos, antre ls quales las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]], [[Córsega]], [[Sicília]], [[Creta]], ls [[Açores]] i la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].
A maior parte de l território ouropeu ye formada por [[planície]]s. Males de metade de la sue stenson stá ambaixo de 200 metros, i l'altitude média ye de 340 metros. L relebo muntanhoso prebalece nas porçones norte (onde se lhocalizan ls [[Alpes Scandinabos]] i las cadenas de las Eilhas Británicas) i sul (cortada puls [[Pirinéus]], [[Alpes]], [[Cárpatos]] i [[Balcanas]]). Ne l centro, ua basta planície se stende, quaije sin anterrupçon, de ls Pirineus als [[montes Urales]]. L cuntinente nun abriga rius stensos: l maior deilhes, l [[riu Bolga|Bolga]], ten cerca de 3,5 mil quilómetros.
[[Fexeiro:Europe satellite globe.jpg|right|thumb|200px| Ouropa bista de l spácio<br /><small>Cortesie de la [[NASA]]</small>]]
Predomina l [[clima ameroso]], mas hai bariaçones detreminadas pula lhatitude i pula anfluéncia de l'ouceano i de la massa cuntinental asiática. L sul apersenta [[clima mediterránico|clima mediterráneo]] i begetaçon d'arbustos. Ne l centro i ne l lheste, l clima ye [[clima cuntinental|cuntinental]], tornando-se cada beç mais friu a la medida que se abança para l'anterior. Essa faixa ye acupada por [[floresta temperada|florestas temperadas]] i de [[cunífera]]s. Ne l noroeste prebalece l [[clima ouceánico]]. L stremo norte ten [[clima polar]] i sue begetaçon típica ye la [[tundra]]. De acordo cul ''[http://www.wri.ourg/ World Resources Anstitute]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', cerca de 40% de las florestas de l cuntinente fúrun çmatadas. Las maiores stensones de mata natiba son de cuníferas i ancóntran-se na [[Suécia]] i na [[Finlándia]].
La Ouropa ten 761 milhones d'habitantes i ye l único cuntinente onde la populaçon ben deminuindo. Segundo l [http://www.unfpa.ourg/ Fondo de Populaçon de las Naciones Ounidas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (FNUAP), eilha ancolherá a ua taxa de 0,1% al anho antre [[2005]] i [[2010]]. L ambelhecimento de la populaçon eisige absorçon d'eimigrantes, percipalmente porfissionales an tecnologie. Por outro lhado, l crecimento de l zamprego i l'oumento de la cuncorréncia ne l [[mercado de trabalho]] bénen amponendo oubstaclos a l'antrada de [[mano-de-obra]] nun qualificada.
La cuncentraçon populacional ye alta ne l centro i ne l'oeste i menor nas porçones norte i lheste. Metade de ls ouropeus bibe an cidades pequeinhas, cun até 5 mil habitantes. Las grandes cidades, cumo [[Berlin]], [[Londres]], [[Moscobo]], [[Paris]], [[Roma]] i [[San Petersburgo]], cuncentran un quatro de la populaçon. La maiorie de ls habitantes fala lhénguas de l [[lénguas ando-ouropeias|tronco ando-ouropeu]], sendo las lhénguas mais difundidas las de l [[lénguas eitálicas|ramo lhatino]] ([[Lhéngua francesa|francés]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[léngua romena|romeno]], [[léngua pertuesa|pertués]], [[léngua catalana|catalan]]), [[lénguas germánicas|germánico]] ([[Lhéngua almana|alman]], [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua nerlandesa|nerlandés]], [[léngua norueguesa|noruegués]], [[léngua sueca|sueco]], [[léngua dinamarquesa|dinamarqués]]) i [[lénguas slabas|slabo]] ([[léngua russa|russo]], [[léngua oucraniana|oucraniano]], [[Lhéngua polonesa|polaco]], [[léngua serbo-croata|serbo-croata]], [[léngua checa|checo]], [[léngua búlgara|búlgaro]]). Hai tamien lhénguas d'outras famílias lhenguísticas, cumo l [[léngua húngara|húngaro]], l [[léngua finlandesa|finlandés]] i l [[léngua basca|basco]].
L [[cristianismo]] ye la religion cul maior númaro de seguidores na Ouropa. Ne l cuntinente eisiste un númaro segneficatibo d'adetos tanto de l [[catolicismo]] quanto de l [[portestantismo]] i de la [[Eigreija Ourtodoxa]].
Sede de la [[Reboluçon Andustrial]], la Ouropa ye l purmeiro cuntinente a modernizar sue [[eiconomie]]. L parque andustrial ouropeu ye, até hoije, un de ls mais abançados de l mundo. Sue [[agropecuária]] outeliza antensibamente tecnologie de punta, i l cuntinente ben registrando spanson i modernizaçon de ls serbícios. Inda hai, antretanto, muitos cuntrastes de zambolbimento antre ls [[Ouropa Oucidental|países oucidentales]] i las naciones de l [[Lheste Ouropeu|lheste]], que fazírun parte de l'antigo bloco quemunista i zde la [[década de 1990]] búscan amplantar la [[eiconomie de mercado]].
Na [[andústria]] ouropeia, çtacan-se ls setores [[andústria outomobelística|outomobelístico]], [[téstil]], [[Química|químico]] i de [[teliquemunicaçones]]. La porduçon agropecuária ye segneficatiba, mas amprega pequeinha cuntidade de [[mano-de-obra]], por causa de l'outelizaçon antensiba de máquinas i de técnicas abançadas de cultibo. Antre ls percipales produtos stan [[leite]], [[chicha bobina]] i [[suína]], [[centeno]], [[patata]], [[abeia]] i [[trigo]]. Na mineraçon subressal la straçon de [[carbon]] i [[minério de fierro]].
La [[Ouropa Oucidental]] cuncentra 90% de l [[produto anterno bruto|PIB]] de l cuntinente, mas ls países de l'antigo bloco [[socialismo|socialista]], qu'aderiran a la [[eiconomie de mercado]] na [[década de 1990]], ténen crecido ne ls redadeiros anhos. Maior pólo turístico de l planeta, la Ouropa atrai anualmente 400 milhones de bejitantes.
== Stória ==
L [[home de Neandertal]] (''Homo sapienes neanderthalensis'') ye cunsidrada la única spece houmana outótone de la Ouropa. Esta spécie se ancuntraba yá na Ouropa quando chegou l'home de [[Cro-Magnon]] (''Homo sapienes''), spece la que pertence to l'houmanidade atual. Estas dues speces houmanas cumbibírun durante bastante tiempo até que l [[home de Neandertal]] se stinguiu l mais cierto por bias a la cumpetiçon cul home de [[Cro-Magnon]], se bien qu'inda restan einúmaras cuntrobérsias subre l [[home de Neandertal]] i sue stinçon. Por outro lhado, parece probado qu'eisistiu cruzamiento reprodutibo antre ambas las speces, de forma qu'an sentido strito, l ''[[Homo sapiens sapienes]]'' atual çcenderie d'ambas las speces.
La [[anteguidade clássica]] stá dominada pul anfluxo de la ciblizaçon [[Stória de Roma|grieco-lhatina]], i de l Ampério Romano subre l resto de Ouropa. La [[Queda de l Ampério Romano|decadéncia de l Ampério Romano]] i la chegada de nuobos grupos étnicos cun nuobos reinos, lhebou a la fragmentaçon política de Ouropa, sendo seguida por sucessibas tentatibas d'ounificaçon i cunquista, qu'ambolbírun l cuntinente an numerosos cunflitos i guerras durante la [[Eidade Média]], cumo la [[guerra de ls Cen Anhos]] (que durou 116 anhos). Esto, junto cula anfluéncia al cuntinente de nuobos grupos, cumo ls mongoles chegados de las stepes ó l aparecimento de l Eislana, formando ua barreira que debediu dues culturas i l Mediterráneo, cun choques nesta frunteira, moldou esta época ne l cuntinente.
La [[Eidade Moderna]] marca para la Ouropa l'ampeço de porcessos que mais tarde dórun lhugar a la globalizaçon, sendo la era an que ls cunflitos bélicos se sucedírun cada beç mais zastrosos, cumo la chamada [[guerra de ls Trinta Anhos]]. Ls porcessos eiconómicos i l zambolbimento científico i tecnológico se acelerórun, an prejuízo d'outros cuntinentes, de maneira bien mais notória durante la [[Eidade Cuntemporánea]], produzindo cunflitos que zancadeórun mais guerras (cumo las [[guerras Napoleónicas]] i las guerras mundiales). Hoije ls porcessos tendentes a la ouneficaçon se téntan pacificamente, tal ye l causo de la [[Ounion Ouropeia]].
La Ouropa ye l cuntinente que tubo mais anfluéncia na stória de l mundo (çcubiertas, cunquistas, colonizaçones, mobimentos i reboluçones, guerras mundiales, etc).
== Geografie ==
[[Fexeiro:Europe topography map.png|thumb|right|300px|<center>Topografie de la Ouropa</center>]]
La Ouropa ye l segundo menor cuntinente de l mundo depuis de la Ouceanie, tendo ua stenson de 10.530.751 km², repersentando 7% de las tierras eimersas.
Stritamente falando an tenermos de ciéncia [[geografie|geográfica]] cuntemporánea, la Ouropa, cumo la Ouceanie, deixan de star categorizadas cumo cuntinentes i son cunsidradas Macro-Ounidades Geográficas, MUG; yá qu'afatibamente, ne l causo de la Ouropa esta macrounidade geográfica ye un prolongamento oucidental de l cuntinente ourasiático. Carateriza la Ouropa, tanto ne l geográfico (cun muita ancidéncia ne l climático cumo an sue [[geografie houmana]]), l'eilebada quantidade média de costas marítimas i oceánicas debida a la persença d'abundantes penínsulas, golfos, mares anteriores i Eilhas. Esto i l'anfluxo de la [[Corrente de l Golfo]] i la prossimidade de ls zertos calientes de África i Ásia detremínan que na Ouropa prepondere, pese a las lhatitudes, un [[clima temperado]] scepcionalmente benigno para l'habitabilidade houmana. Por outra parte l'abundáncia de costas i hidrobias premitiu i premite l tránsito de populaçones i depuis sou stabelecimento zde fines de l [[pleistoceno]] (quando ls ''[[Homo sapienes]]'' sustituíran als ''[[Neandertal|Homo neandertalensis]]'').
Tamien ye la Ouropa, que se cunsidra tradecionalmente cumo un cuntinente, l mais plano de todos eilhes, cun ua altitude média de 230 metros. La mássima spresson destes prainos ye la grande praino de l Norte, que se stende 2000 Km zde las costas atlánticas francesas até ls [[montes Ourales]], la frunteira física mais ouriental cula Ásia. Ls puntos mais altos son l [[monte Eilbrus]] (Rússia) na Ouropa ouriental (5.642 metros), l [[Dykh-Tau]] (próssimo de l Eilbrus, na Rússia) (5.205 metros), l [[Shkhara]] (Geórgie) (5.204 metros) i l [[Monte Branco]] (Fráncia/Eitália) na Ouropa oucidental (4.807 metros).
Al sul, la Ouropa stá separada de l [[África|cuntinente africano]] pul [[mar Mediterráneo]], frunteira que se reduç a uns 30 Km ne l [[streito de Gibraltar]], al sudeste ls lhemites cula Ásia tamien stan dados pul Mediterráneo i puls sous mares subsidiários (l [[streito de ls Dardanelos]], l [[Mar de Mármara]] i l Helesponto ténen muito poucos quilómetros de lhargura, l [[Bósforo]] ye tan streito qu'atualmente bárias puontes l crúzan). Na rialidade l Mar Mediterráneo i la sue bacie, mais de l qu'un lhemite - segundo ls momentos stóricos - son un lhugar d'ounion culs outros "cuntinentes" (las macro-ounidades geográficas de Ásia i África), resultando cumo berdadeiros lhemites culturales i étnicos antre eilhes las stensas regiones zerticas que se lhocalizan de l'outro lhado de l Mediterráneo. Cunsidrando la [[Eislándia]] cumo parte de Ouropa i la [[Groenlándia]] cumo parte de la América, puode-se oubserbar que las çtáncias antre la Ouropa i l [[cuntinente americano]] son tamien bastante síguas.
Ls puntos stremos de la Ouropa son:
* Norte: [[Cabo Nordkinn]], Noruega (cuntinental), i [[Kmibskjellodden]], Noruega (Eilha)
* Sul: [[Gibraltar|Península de Gibraltar]], [[Gibraltar]]
* Oeste: [[Cabo de la Ruoca]], [[Pertual]] (cuntinental), i [[eilhéu de Monchique]], Pertual (Eilha)
=== Antidades geográficas ===
==== Golfos ====
Antre ls golfos de la Ouropa çtácan-se l [[golfo de Biscaia]] ([[Fráncia]] i [[Spanha]]), l de [[golfo de Cádis|Cádis]] ([[Spanha]], [[Marrocos]] i [[Pertual]]), l de ls [[streito de Dardanelos|Dardanelos]] ([[Turquie|Turquia]]), l de l [[streito de Bósforo|Bósforo]] ([[Turquie|Turquia]]), l de [[streito de Messina|Messina]] ([[Eitália]]) i l de [[Öresund]] ([[Dinamarca]] i [[Suécia]]), antre outros.
==== Penínsulas ====
Las sues percipales penínsulas son la [[península Scandinaba|Scandinaba]] (''[[Suécia]] i [[Noruega]]''), [[península Eibérica|península Spánica ó Eibérica]] (''[[Andorra]], [[Spanha]], [[Gibraltar]] i [[Pertual]]''), [[península Eitálica|Eitálica]] (''[[Eitália]], [[San Marino]] i [[Baticano]]''), [[península Balcánica|Balcánica]] (''[[Albánia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Sérbia]], [[Roménia]], i [[Turquie|Turquia]]''); para alhá de las penínsulas de [[península de Kola|Kola]] ([[Rússia]]), [[Jutlándia]] ([[Dinamarca]]), [[Bretanha]] ([[Fráncia]]) i [[península de la Crimeia]] ([[Oucránia]]).
=== Relebo ===
[[Fexeiro:Europe topography map en.png|thumb|right|300px|Mapa físico de la Ouropa.]]
Anque haba [[cadena de muntanhas|cadenas de muntanhas]], las formas de relebo predominantes na Ouropa son ls [[praino]]s, qu'apersentan dues caratelísticas mui positibas: un suolo giralmente fértil i faborable a la [[agricultura]] i grande facilidade para l stabelecimento de bias de quemunicaçon. Ls [[praino]]s mais eilebados i las [[muntanha]]s nun chégan a cubrir 35% de l território ouropeu i, por essa rezon, l'altitude média de las tierra s de la Ouropa ye de solo 340 metros.
De maneira giral, antoce, ne l [[relebo]] ouropeu predomínan eilebaçones modestas, i son muito quemuns ls [[praino]]s, percipalmente na metade norte de l cuntinente i an toda la porçon lheste, adonde aparece l grande Praino Russo. Para alhá dessa, merécen çtaque l Praino Húngara, percorrida pul [[riu Danúbio]], la Planície de l Pó, ne l norte de la [[Eitália]], i ls Prainos que cuntornan l lheste i l sul de las [[Ilhas Británicas]]. L Praino Germano-Polonés, de tipo flubial, stende de l'anterior para l lhitoral norte de l cuntinente.
Para alhá dessa einorme ária de prainos, ancontra-se inda ne l mapa de l cuntinente ouropeu:
* maciços de la Era Purmária, çgastados pula eiroson i reduzidos la prainos pouco eilebados; ne l noroeste fórman ls [[Alpes Scandinabos]]; aparécen nas [[Ilhas Británicas]] formando ls [[Montes Peninos]]; na [[Península Eibérica]] aparece cun [[Montes Cantábricos]], Meseta Spanhola i outros; na [[Península Balcánica]], cháman-se Montes Pindos; i na frunteira natural antre la Ouropa i la [[Ásia]] lhieban l nome de [[Montes Ourales]];
* cordilheiras muito altas na parte centro-sul, formando ls [[Alpes]], adonde queda ls puntos culminantes de l relebo ouropeu, cumo l pico de l [[Monte Branco]] (4.807 metros). Inda nessa region merécen çtaque las cristas de ls [[Apeninos]], [[Pireneus]], [[Balcanes]], [[Cárpatos]] i Cadeia de l [[Cáucaso]].
L [[litoral]] de la Ouropa ye mui recortado, l que faborece l'anstalaçon de ls [[porto]]s, la [[nabegaçon]] i l [[comércio]]. Ten grande númaro de [[península]]s i Eilhas de stensones dibersas isolandos mares anteriores. Oubserbando atentamente l mapa, antende-se:
* ne l norte, la [[Península Scandinaba]], qu'abriga l [[Mar Báltico]], ancontra-se la Península de la [[Jutlándia]] i las [[Ilhas Británicas]], ambolbidas pul [[Mar de l Norte]]. La porçon norte de l lhitoral ouropeu ye lhimitada pul [[Ouceano Glacial Ártico]], qu'angloba inda outros mares, cumo l [[Mar de la Noruega]], ne ls lhemites cul [[Ouceano Atlántico]].
* ne l sul, apartando la Ouropa de la [[África]], ancontra-se l [[Mar Mediterráneo]], que, por sue beç, abriga mares mais pequeinhos. Nel subressélen las [[península]]s [[Península Balcánica|Balcánica]], [[península Eitálica|Eitálica]] i la grande [[Península Eibérica]], que aparta l [[Mediterráneo]] de l [[Ouceano Atlántico]]. Nessa parte de l cuntinente ouropeu eisisten einúmaras Ilhas, merecendo çtaque las [[Ilhas Baleares]], la [[Córsega]], la [[Sardenha]] i la [[Sicília]], para alhá dun berdadeiro mosaico custituído pulas Ilhas griegas. Ls mares [[mar Tirreno|Tirreno]], [[mar Adriático|Adriático]], [[mar Jónico|Jónico]], [[mar Eigeu|Eigeu]], [[mar de Mármara|de Mármara]], [[mar Negro|Negro]], [[mar de Azob|de Azob]], i [[mar Cáspio|Cáspio]] móldan l cuntorno sul i sudeste de la Ouropa.
Las costas oucidentales de la Ouropa son banhadas pul [[Ouceano Atlántico]] i por ls sous mares secundários. Alredro de toda la Ouropa, la plataforma cuntinental ye muito lharga, criando buonas cundiçones para la [[pesca]] i l [[stratibismo mineral]].
=== Clima ===
[[Fexeiro:Europe biogeography countries en.svg|thumb|right|300px|Regiones biogeográficas de la Ouropa.]]
La Ouropa apersenta na maior parte de sues regiones [[clima ameroso]], cun staçones bien definidas, sin scessos de [[temperatura]], chibiosidade ó queda de [[niebe]]. Solamente ne l stremo norte i an altitudes eilebadas, nas [[cordilheira]]s, son ancuntradas temperaturas nó mui buonas pa l'atibidade houmana.
Las cundiçones climáticas stremamente faborables de la Ouropa de maneira giral resúltan de la cumbinaçon de quatro fatores:
* la maior parte de las tierras ouropeias ancontra-se an [[latitude]]s médias, antre 35 i 70 graus de lhatitude norte;
* l [[cuntinente]] ye rodeado por muitos mares i ls recortes de [[litoral]] nun faborécen mudanças bruscas de [[temperatura]]s;
* l cuntinente recebe, l'anho anteiro, [[bento]]s de l'oeste, que lhieban l'oumidade de l [[Atlántico]] até l'anterior.
* la [[Corriente de l Golfo]] lhieba augas calecidas até l lhitoral de las [[Ilhas Británicas]] i de la [[Península Scandinaba]], ajudando al eiquilíbrio térmico de las lhatitudes mais altas, subretodo al lhargo de la cuosta oucidental.
La cumbinaçon desses fatores faborece l domínio, na [[Ouropa Oucidental]], de l '''[[clima ameroso|clima ameroso oceánico]]''', úmido i sin grandes bariaçones de [[temperatura]]. Aparécen inda, na [[Ouropa Ouriental]] i an parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]], l '''[[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]]''' — mais seco, cun berones calientes i chubiosos i ambiernos mui frius — i l '''[[clima polar]]''' — cun ambiernos rigorosos i berones cúrtios, que carateliza ua parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]] ouropeia.
Esses tipos climáticos apersentan bariaçones an funçon de fatores lhocales: ne l sul de l cuntinente, l'anfluéncia de las augas calecidas de l [[Atlántico]] i de l [[Mediterráneo]] permite l'eisisténcia de l '''[[clima mediterránico|clima mediterráneo]]''', qu'apersenta [[biran|berones]] i [[seca|secos]] i [[ambierno]]s úmidos i nun muito frius; ne ls [[Alpes]], l'altitude de l [[relebo]] ye respunsable pula cunfiguraçon de l [[clima]] d'altas [[muntanha]]s, coincido cumo '''[[clima alpino|alpino]]''', qu'apersenta [[ambierno]]s stremamente rigorosos. Este tipo climático aparece tamien ne ls Alpes Scandinabos, ne ls [[Cárpatos]] i ne ls [[Pireneus]]. Na Ouropa nun eisisten [[zerto]]s por ser un [[cuntinente]] [[clima ameroso|ameroso]].
[[Fexeiro:Europäische Wasserscheiden.png|thumb|right|300px|Bacies heidrográficas de la Ouropa.]]
=== Heidrografie ===
Se cumparados als rius tropicales, nun hai, na Ouropa, [[riu]]s muito stensos nin de grande belume d'auga. Inda assi, ls cursos flubiales son muito aprobeitados cumo bias de quemunicaçon i fuontes pordutores de [[einergie]].
La Ouropa apersenta ua grande quantidade de [[riu]]s, que zauguan ora diretamente ne l [[ouceano]], ora an lhagos, mares ó outros [[riu]]s. Desse ambaranhado flubial, çtacan-se las bacies:
* de l '''[[riu Reno]]''', que nace na [[Suíça]], sirbe de frunteira antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]], adonde banha ua de las regiones mais andustrializadas de toda la Ouropa, i zaugua ne ls [[Países Baixos]] (porto de Roterdana). Por ser lhargamente outelizado na nabegaçon, l Reno anterlhiga-se l'outros rius atrabeç de canhales.
* de l '''[[riu Danúbio]]''', que nace ne l maciço de la [[Floresta Negra]], na [[Almanha]], drena amportantes rius de l centro-sul ouropeu i çágua ne l [[Mar Negro]]. Para alhá de la [[Almanha]], banha ls seguintes países: [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]] i [[Oucránia]].
* de l '''[[riu Bolga]]''', l maior riu ouropeu, an que la nacente queda ne la [[praino de Baldai]], na [[Rússia]], drenando muitos afluentes até zauguar ne l [[Mar Cáspio]].
Merécen mençon inda, por passáren an capitales ó cidades amportantes de la Ouropa, ls rius [[Riu Tamisa|Támisa]], [[riu Eilba|Eilba]], [[riu Mosela|Mosela]], [[riu Bístula|Bístula]], [[riu Sena|Sena]], [[riu Lhoire|Lhoire]], [[riu Ródano|Ródano]], [[riu Pó|Pó]], [[riu Tibre|Tibre]], [[riu Douro|Douro]], [[riu Teijo|Teijo]], [[riu Ebro|Ebro]], [[riu Dnieper|Dnieper]], [[Riu Ural|Oural]], antre outros.
Para alhá de la grande cantidade de rius i de mares, la [[hidrografie]] ouropeia apersenta inda muitos lhagos, cumo ls de [[lhago de Custança|Custança]], de [[lhago de Genebra|Genebra]], de Zurique, na [[Suíça]], i ls lhagos glaciários qu'inda aparécen ne ls prainos de l noroeste de la [[Rússia]], na [[Scandinábia]] i subretodo na [[Finlándia]], cunsidrada "l paíç de ls lhagos", por cuncentrá-los an maior númaro.
=== Begetaçon ===
Atualmente, la maior parte de las [[begetaçon|formaçones begetales]] de la Ouropa yá fui çtruída, abrindo spácio para l'acupaçon [[agricultura|agrícola]] ó para la spanson ourbana.
Cumo an todo l mundo, las [[begetaçon|formaçones begetales]] oureginales de la Ouropa depénden de ls tipos de [[clima]] i, assi, de ls tipos de [[suolo]]. Assi, na [[Península Scandinaba]] i na [[Rússia]], junto al [[Ouceano Glacial Ártico]], aparece la '''[[tundra]]'''. Al sul dessa formaçon begetal, l'eilebaçon de la [[temperatura]] bai faborecendo, purmeiramente, l zambolbimento de la '''[[taiga]]''' i, depuis, de la '''[[floresta]] de [[cunífera]]s''', qu'acupan grande parte de la [[Suécia]], [[Noruega]] i [[Finlándia]].
Nas árias de [[clima ameroso|clima ameroso ouceánico]], adonde por anfluéncia de l [[ouceano]] la [[oumidade]] ye maior, ye muito quemun la '''[[floresta temperada]]''', formada por [[cunífera]]s i [[arble]]s de [[fuolha]]s caducas; essa fui la [[begetaçon|formaçon begetal]] oureginalmente dominante, mas hoije ye cunserbada solo ne ls [[maciço]]s muntanhosos.
Nas árias mais [[seca]]s, dominadas pul [[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]], próssimo als [[mar]]s [[mar Negro|Negro]] i [[mar Cáspio|Cáspio]] aparece gran stenson de [[stepe]]s, nas árias mais [[sieca]]s, i [[pradarie]]s, nas árias mais [[oumidade|úmidas]], cun ua [[begetaçon]] rastreira qu'an alguns cachos lhiembra ls [[pampa]]s de l [[Riu Grande de l Sul]].
Ne l sul de la Ouropa, l [[clima mediterránico|clima mediterráneo]], cun sues caratelísticas subtropicales bastante amenizadas pul [[Ouceano Atlántico]], faborece l zambolbimento de [[floresta]]s, qu'hoije, degradadas, apersentan-se cumo capones de [[begetaçon]] çcontina, coincidas cumo [[maquis]], an árias de [[suolo]]s [[arena|arenosos]], ó cumo garrigue, an árias de [[terreno]]s [[calcário]]s. Essa [[begetaçon]] ye chamada de '''[[mar Mediterráneo|mediterránea]]'''.
Todo l [[leste]] de la Ouropa, acupado pula [[Rússia]] ouropeia, apersenta la mesma çtribuiçon begetal de l restante de l [[cuntinente]]: la [[tundra]] - ne l stremo norte -, la [[taiga]], las [[pradarie]]s i las [[stepe]] custituen las [[begetaçon|formaçones begetales]] dominantes.
[[Fexeiro:Scandinavian grey wolf Canis lupus .jpg|right|thumb|350x|Lhobo cinza scandinabo]]
=== Fauna ===
La Ouropa anclui-se na region zogeográfica paleártica. La açon de l'home reduziu l númaro i la stenson geográfica de las speces selbaiges ouropeias. Na zona mais sietentrional bíben animales de pieles finas, cumo la [[rena]] i la [[foca]]. Ne ls bosques temperados habítan l [[urso pardo]], la [[raposa]], l [[lince]], la [[lontra]], l [[lobo]], l [[beado]], l [[gamo]], [[corço]], l [[squilo]], etc. Anquanto na ária mediterránea abundan [[lebre]]s, [[jabali]]s, [[perdiç|perdize]]s i [[faison]]es. La muntanha apersenta ua fauna peculiar (l [[alce]] i l [[chibo montés]]). Son abundantes las [[abe]]s i ls [[páixaro]]s, muitos de ls quales mígran antre las dibersas regiones ouropeias ó antre la Ouropa i la [[África]].
=== Porblemas eicológicos ===
[[Fexeiro:Pollution paris.jpg|thumb|lheft|200px|[[Poluiçon atmosférica]] an [[Paris]].]]
Un [[porblema]] que la Ouropa bibe cun antensidade crecente ye la [[poluiçon]]. La antensa [[andustrializaçon|atibidade andustrial]] associada a l'alta acupaçon de l spácio resultan an agressones ambientales grabes, mesmo cula amplantaçon de medidas de prebençon. La [[poluiçon atmosférica]] alcança nibles anquietantes nas percipales [[cidade]]s de la Ouropa, adonde l númaro de [[Outomoble|outomobles]] an circulaçon ye cada beç maior. Paralelamente, la [[agricultura]] ouropeia tamien nun stá lhibre de ls eifeitos danosos de la [[chuba ácida]], [[anseticida]]s, [[fungicida]]s i [[herbicida]]s.
== Regiones ==
D'acordo culs puntos de bista spacial i eiconómico, podemos dibedir l cuntinente an: [[Ouropa Oucidental]], [[Ouropa sietentrional]], [[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]] i [[Ouropa Meridional]]. Sendo:
* '''[[Ouropa Oucidental]]''': region qu'abrange alguns de ls chamados países atlánticos, ó seia, banhados pul [[ouceano Atlántico]] ([[Reino Ounido]], [[Irlanda]] i [[Fráncia]]); ls que manténen relaçon direta cul Atlántico atrabeç de l [[mar de l Norte]]: [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Almanha]]; i ls países sin salida para l mar, mas que stan direta ó andiretamente lhigados al Oucidente ([[Áustria]], [[Suíça]], [[Luxemburgo]] i [[Liechtenstein]]).
* '''[[Ouropa sietentrional]]''': region qu'angloba la [[Noruega]] i la [[Suécia]], lhocalizadas na [[península Scandinaba]], para alhá de la [[Finlándia]], [[Eislándia]] i [[Dinamarca]]; abrange tamien la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]], que a partir de 1990 se tornórun andependientes de l'anton [[Ounion Sobiética]]. La ancluson desses países na region justifica-se por motibos eiquenómicos i pula sue prossimidade étnica i cultural culs finlandeses.
* '''[[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]]''': Ye formada pul cunjunto de ls antigos países socialistas de l Lheste - [[Polónia]], [[República Checa]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Roménia]], [[Bulgária]], [[Albánia]], [[Sérbia]], [[Montenegro]], [[Kosobo]], [[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Herzegobina]] i [[Macedónia de l Norte]] - i pulas repúblicas que custituían l'antiga [[Ounion Sobiética]], an sue parte ouropeia: [[Bielorrússia]], [[Oucránia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]], [[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Rússia]] Ouropeia.
* '''[[Ouropa Meridional]]''': region que, tamien chamada de mediterránea, cumprende ls países ne l sul de l cuntinente, quaije todos banhados pul mar Mediterráneo: [[Pertual]], [[Spanha]], [[Eitália]], [[Grécia]] i [[Turquie|Turquia]] ouropeia, para alhá de bários micro-stados - [[Baticano]], [[San Marino]], [[Mónaco]], [[Malta]] i [[Andorra]].
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Europe gdp map.png|250px|thumb|Las naciones ouropeias segundo la sue renda per capita an 2002.]]
La eiquenomie de la Ouropa ye la maior de l mundo. Muitos de sous stados perténcen al [[purmeiro mundo]].
Ne l [[seclo XIX]] rializa-se la purmeira antegraçon moderna de l'eiquenomie de bários stados ouropeus atrabeç de la [[Ounion Aduaneira de la Almanha]].
La [[Almanha]] ye eiquenomicamente la nacion mais poderosa de Ouropa, seguida por [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]], [[Eitália]] i [[Spanha]], inda que l paíç mais rico, an renda per capita, ye la [[Eirlanda|República de la Eirlanda]], l paíç que quando antrou na [[Ounion Ouropeia]], era l mais pobre de l grupo. Eisiste ua grande çparidade na riqueza eiquenómica de ls defrentes países ouropeus, assi, anquanto nas cinco percipales eiconomies l [[PIB]] passa ls 20 mil [[ouro]]s por pessona, [[Moldábia]] mal ultrapassa ls dous mil.
Buona parte de la dinámica eiquenómica de l cuntinente eimoldura-se drento de l funcionamento de la [[Ounion Ouropeia]]. Zde [[2007]], treze stados ouropeus (an 2007 ouniu-se la Slobénia) cumpárten ua mesma moneda, l [[ouro]] (€).
La nuoba rialidade de l'eiquenomie mundial, que se cunsulidou an decorréncia de la redadeira década, esta marcada percipalmente pula zantegraçon de la [[Ounion Sobiética]], l bertiginoso crecimento de la [[República Popular de la China]] i la materializaçon de l'ounidade eiquenómica de buona parte de Ouropa.
Ne l meio destas mudanças surgiran nuobos pólos para l'eiquenomie mundial qu'ampulsionórun l chamado porcesso de "[[Globalizaçon]]".
Ua de las particularidades de l'eiquenomie ouropeia ye que bários stados de pouca stenson territorial, sien maiores recursos naturales i sin tenr costas, cóntan cun eiconomies prósperas i un eilebado nible de bida. Tal ye l causo de l [[Luxemburgo]], de la [[Suíça]] ó de l [[Liechtenstein]], bien cumo de l [[Mónaco]], inda qu'este redadeiro ten costas subre l Mediterráneo.
== Demografie ==
[[Fexeiro:Europe population growth 2006.png|thumb|275px|L crecimento de la populaçon ne ls países ouropeus]]
Zde la [[Renacimento|Renacença]] i la [[Era de ls Çcubrimientos]], la Ouropa tubo grande anfluéncia na cultura, eiquenomie i mobimentos sociales mundiales. La [[demografie]] de la Ouropa ye amportante nun solo storicamente, mas tamien na cumprenson de las relaçones anternacionales i de la dinámica populacional cuntemporáneas.
Las questones demográficas de Ouropa, atuales i passadas, ancluíran [[Emigraçon|emigraçon por motibos religiosos]], [[relaçones raciales]], [[Eimigraçon|eimigraçon eiconómica]], declínio de la [[taxa de natalidade]] i [[ambelhecimento populacional]]. An alguns países, tal cumo la [[eirlanda]] i la [[Polónia]], l'acesso al [[amóbito]] ye atualmente lhemitado; ne l passado, essas restriçones era quemuns an toda Ouropa, assi cumo la maiorie de ls [[métodos cuntracetibos]]. Para alhá desso, trés países ouropeus ([[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Suíça]]) ténen premitido ua forma lhemitada de [[outanásia]] boluntária para [[Malina treminal|anfermos treminales]].
An 2005 la populaçon de la Ouropa era stimada an 728 milhones de pessonas d'acordo cula [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU), l que perfaç pouco mais de 11% de la populaçon mundial. Un seclo antes, la Ouropa tenie quaije 25% de la populaçon de toda la Tierra . La populaçon ouropeia creciu nesses cien anhos, mas an outras parte de l mundo, particularmente na [[África]] i na [[Ásia]], l crecimento fui muitas bezes mais acentuado<ref name="UNPP 2004">[http://sa.un.ourg/unpp UNPP, 2004 Revision World Population Prospets: The 2004 Revision Population Database]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|United Nations]] Population Dibision, 2005. Bisitado an 25 d'outubre de 2006.</ref>. De acordo cula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, la proporçon de la populaçon mundial a morar na Ouropa cairá para cerca de 7% an [[2050]], totalizando 653 milhones d'habitantes<ref>http://sa.un.org/unpp/p2k0data.asp{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Lhénguas ==
{{Percipal|Lhénguas de la Ouropa}}
[[Fexeiro:Europas språk.png|right|thumb|250px|Çtrebuiçon aprossimada de las lhénguas atualmente faladas an Ouropa.]]
Las lhénguas ouropeias stan drento de trés grupos lhenguísticos: las [[lénguas románicas]], deribadas de la [[lhatin|lhéngua lhatina]] de l [[Ampério Romano]]; las [[lénguas germánicas]], an que ancestrales benírun de lhéngua de l sul de la [[Scandinábia]]; i las [[lénguas slabas]].
Las lhénguas románicas son faladas percipalmente ne l sudoeste de la Ouropa, assi cumo na [[Roménia]] i na [[Moldábia]], que quédan na [[Ouropa Ouriental]]. Las lhénguas germánicas son faladas ne l noroeste de la Ouropa i alguas partes de la [[Ouropa Central]]. Las lhénguas slabas son faladas na Ouropa Central, Ouriental i Sudeste de la Ouropa.
Muitas outras lhénguas fura de ls trés percipales grupos son faladas na Ouropa. L eidioma [[Léngua Anglesa|Anglés]] ye única antre las lhénguas germánicas, tenendo grande parte de l sou bocabulário çcendente de lhénguas románicas. L grupo de [[lénguas célticas]] tamien ye un grupo çtinto, cumo ls restantes yá referidos, i ambora tenga zaparecido grande parte de l sou uso diário, inda eisisten defrentes númaros de falantes de cada ua de las seis lhénguas célticas: [[léngua eirlandesa|eirlandés]], [[gaélico scocés]] i [[manx]], [[galés]], [[léngua córnica|córnico]] i [[breton]].
Multilhénguismo i la proteçon de las lhénguas regionales i minoritárias son oubjetibos políticos reconhecidos na Ouropa d'hoije. L Cunselho de la Ouropa atrabeç de la [[Cumbençon-Quadro para la Proteçon de las Minorias Nacionales de l Cunselho de la Ouropa]] i de la [[Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritárias]] lhebou á criaçon dun quadro jurídico a fabor de ls dreitos lhenguísticos na Ouropa.
== Religion ==
{{Percípal|Religion na Ouropa}}
La prebaléncia de las religiones de la Ouropa ye la seguinte:
* '''[[Crestianismo]]'''
** '''[[Catolicismo romano]]''', países ó árias cun populaçones significatibamente Católicas: [[Andorra]], [[Áustria]], oeste de la [[Bielorrússia]], [[Bélgica]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Croácia]], [[República Checa]], [[Fráncia]], sul i oeste de la [[Almanha]], [[Hungrie|Hungria]], [[Irlanda]], [[Eitália]], [[Latgale (region)|Lhatgale]] (region de la [[Letónia]]), [[Liechtenstein]], [[Lituánia]], [[Luxemburgo]], [[Malta]], [[Mónaco|Mónaco]], Sul de la [[Países Baixos|Holanda]], [[Polónia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[San Marino]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Spanha]], centro i sul de la [[Suíça]], oeste de la [[Oucránia]], i [[Baticano]]. Eisisten tamien grandes minories católicas ne l [[Reino Ounido]] (specialmente na [[Eirlanda de l Norte]]), i an outros países ouropeus. Na [[Sérbia]], ls católicos son ua pequeinha minorie.
** ''' [[Eigreijas ourientales|Catolicismo Ouriental]]''' - ye ancuntrado ne l'oeste de la [[Oucránia]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Grécia]], [[Arménia]] (ten [[Eigreija Apostólica Arménia|Eigreija nacional]] i outocéfala), [[Hungrie|Hungria]], [[Macedónia de l Norte]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Slobáquia]], sul de la [[Eitália]] ([[Sardenha]] i [[Sicília]]) i [[Córsega]], na [[Fráncia]].
** ''' [[Eigreija Ortodoixa|Crestianismo ourtodoxo]] ''', ls países cun populaçones segneficatibamente Ourtodoxa son: [[Arménia]], [[Bielorrússia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Geórgie]], [[Grécia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Moldábia]], [[Montenegro]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Oucránia]], parte ouriental de la [[Hungrie|Hungria]], i minories ne l Sul de la [[Eitália]], [[Cazaquiston]], [[Albánia]], [[Letónia]],[[Lituánia]], [[Polónia]] i [[Finlándia]] ([[Carélia]]).
** '''[[Protestantismo]]''': países cun populaçones segneficatibamente protestantes ancluen [[Dinamarca]], [[Stónia]], [[Finlándia]], norte i lheste de la [[Almanha]], [[Eislándia]], [[Letónia]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]]; lheste, norte i oeste de la [[Suíça]] i [[Reino Ounido]]. Eisisten significatibas minorias na [[Fráncia]], la noroeste [[Piemonte]] na region de [[Eitália]], [[Slobáquia]], [[República Checa]], [[Hungrie|Hungria]], i ua pequeinha minorie na [[Polónia]].
* '''[[Eislan|Eislon]]''', países cun segneficatiba populaçon muçulmana son: [[Albánia]], [[Azerbaijon]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Grécia]], [[Geórgie]], [[Cazaquiston]], [[Montenegro]], bárias repúblicas de [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquie|Turquia]], [[Crimeia]] na [[Oucránia]], i [[Fráncia]].<ref>{{Citar web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/Europe/4385768.stm | titalo = muçulmanos na Ouropa: BBC Country guia}}</ref>
Outras religiones son praticadas por grupos menores na Ouropa, ancluindo: <br />
* '''[[Judaísmo]]''' percipalmente an [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Reino Ounido]], [[Rússia]] i [[Eitália]]. Al mesmo tiempo, l judaísmo fui mui praticado an todo l cuntinente ouropeu, anque tenga deminuído an númaros zde la spulson i de l stermínio, i l éxodo de l [[judius]] durante parte de l segundo milénio.
* '''[[Hinduísmo]]''' percipalmente antre eimigrantes de la [[índia]] ne l [[Reino Ounido]]. An [[1998]], habie ua stimatiba de 1.382.000 hindus na Ouropa.<ref>{{Citar web | url = http://www.adherents.cun/Na/Na_306.html | titulo = www.adherents.cun/Na/Na_306 . Html <! - INSERIR TÍTULL - >}}</ref>
* '''[[Budismo]]''', fracamente spalhado por toda la Ouropa i an rápido crecimento ne ls redadeiros anhos, cerca de 3 milhones d'adetos.<ref>{{Citar web | url = http://www.bipassanafoundation.cun/Buddhists.html | titulo = Bipassana Foundation - budistas de to l mundo}}</ref><ref>{{Citar web | url = http://www.buddhanet.net/i-lhearning/buddhistworld/to-west.htn | titulo = BuddhaNet - budismo ne l Oucidente}}</ref>
* '''Andígenas Ouropeus''', seguidores de las tradiçones i crenças paganas stan an muitos países (i an rápido crecimento ne l mobimento neopagon na [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]), i fé [[Asatru]] reconhecida cumo ua minorie religiosa na [[Eislándia]] (zde [[1973]]), [[Noruega]] i [[Suécia]].
* ''' [[Mobimiento Rastafari|Rastafari]] ''', quemunidades ne l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Spanha]], [[Pertual]], [[Eitália]] i noutros países.
* '''[[Sikhismo]]''', quaije 1 milhon d'adetos de l Sikhismo na Ouropa. La maiorie de la quemunidade bibe ne l [[Reino Ounido]] (750.000) i [[Eitália]] (70.000). Cerca de 10.000 na [[Bélgica]] i [[Fráncia]]. [[Países Baixos|Holanda]] i [[Almanha]] ténen ua populaçon de 12.000 adetos. Todos ls outros países ténen menos ó 5000 Sikhs.
* '''[[Jainismo]]''', pequeinha adeson, percipalmente antre ls eimigrantes andianos ne l [[Reino Ounido]].
* '''[[Bodo]]''', percipalmente antre pessonas de raça negra, eimigrantes de [[Caribe]] i de la [[África Oucidental]] fixados ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Religiones tradecionales africanas''' (ancluindo [[Muti]]), percipalmente ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Outras religiones''' cun poucos (ó al abrigo dun milhon) adetos na Ouropa: [[Animismo]], [[Eigreija de Cristo]], [[Eco-religion]], [[Gnose]], [[Paganismo]], [[Teçtemunhas de Jeobá|Testemunhas de Jeobá]], [[Menonitas]], [[Eigreija Morabiana]], [[Mormonismo]] ó [[Ls Santos de ls Redadeiros Dies]], [[Panteísmo]], [[Politeísmo]], [[Relatibismo]] Teológico, [[Cientologie]], [[Adbentistas de l Sétimo Die]], [[Eigreija Ounibersal]], [[Unitarismo]], [[Wican]], i [[Zoroastrismo|Zoroastrianismo]].
Milhones d'ouropeus nun proféssan nanhue religion ó son [[ateísmo|ateus]], [[agnosticismo|agnósticos]] ó [[houmanismo|houmanistas]]. Las maiores populaçones nun cunfessionales (an percentaige) son ancuntradas na [[República Checa]], [[Dinamarca]], [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]] i nas antigas repúblicas sobiéticas cumo [[Bielorrússia]], [[Stónia]], [[Rússia]] i [[Oucránia]], anque la maiorie de ls antigos países quemunistas téngan populaçones segneficatibamente nó cunfessionales.
=== Religiones cun statuto ouficial ===
Un cierto númaro de países de la Ouropa ténen [[Stado cunfessional|religiones ouficiales]], ancluindo [[Liechtenstein]], [[Malta]], [[Mónaco]], [[Baticano]] (católica), [[Grécia]] (Ortodoixa Ouriental), [[Dinamarca]], [[Eislándia|Islándia]], i [[Noruega]] (Lhuterana). Na [[Suíça]], alguns cantones reconhecen oufecialmente catolicismo, protestantismo i outras religiones reformistas. Alguas aldés suiças inda ténen la sue própia religion.
La [[Geórgie]] nun ten Eigreija stabelecida, mas la [[Eigreija Ourtodoxa Georgiana]] ''goza de fato'' de statuto pribeligiado zde l'assinatura dua cuncordata an [[2002]] cul stado georgiano. Na [[Finlándia]], tanto la [[Eigreija Ortodoixa Finlandesa]] i la [[Eigreija Eibangélica Lhuterana de la Finlándia|Eigreija Lhuterana]] son oufeciales. Na [[Anglaterra]], ua parte de l [[Reino Ounido]], ten l [[Anglicanismo]] cumo la sue religion oufecial. Na [[Scócia]], ua outra parte de l Reino Ounido, ten l [[Presbiterianismo]] cumo la sue eigreija/religion nacional, mas yá nun ye "oufecial". Na [[Suécia]], l'uorgano de la Eigreija ye l [[Luteranismo]], mas tamien deixou de ser "oufecial". Ne l [[Azerbaijon]], [[Fráncia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Spanha]] i [[Turquie|Turquia]] son oufecialmente "seculares".
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Ouropa| ]]
4hxbga1n1zmxf5q5ukf3yn664z7t4y1
Lhista de paízes
0
709
107845
107376
2026-08-13T09:13:58Z
~2026-30875-10
15270
107845
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:CIA Political World Map 2002.jpg|400px|thumb|right|Debison política de l mundo (2002)]]
Este artigo ye ua '''lista de stados soberanos''' de l mundo, ancluindo ls stados andependientes ''[[de jure]]'' i ''[[de fato]]''.
De modo a aparecer na lista cumo un paíç ''de fato'' andependiente, l stado ten de oubedecer al artigo 1º de la [[Cumbençon de Montebideu]] de [[1933]], l que quier dezir que la antidade ten de apersentar las seguintes qualificaçones:
:la) ua populaçon permaniente;
:b) un território definido;
:c) gobierno;
:d) capacidade para antrar an relaçones culs outros stados.
Culas [[#notas|notas]], algua anformaçon ye dada:
* La rezon por que un stado nó-''de jure'' ye listado <sup>[[#Notes|1]]</sup>
* Las dependéncias <sup>[[#Notes|2]]</sup>
* Las struturas federales, quando aplicable <sup>[[#Notes|3]]</sup>
* Las antidades outónomas andrento de l território de l stado soberano <sup>[[#Notes|4]]</sup>
* Outras ouserbaçones
Ls nomes son apersentados ne ls padrones de [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] de [[Pertual]] (i outros países); habendo defrenças andrento de l própios padrones, eilhas son tamien apersentadas. Para alhá desso, tamien aparécen ls nomes na(s) lhéngua(s) ouficial(ales) de l paíç.
* An Mirandés, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia (s: Afeganistan) i na forma ouficial (s: República Eislámica de l Afeganistan).
* Na lhéngua oufecial, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia i na forma oufecial. Quando neçairo, la [[traslhiteraçon]] para l [[abc lhatino]] ye apersentada a la par de l carateres screbidos oureginales ([[cerílico]], [[lhéngua china|lhetras chinas]], etc.). Quando possible, la ''lhatinizaçon'' perferida pul paíç fui ousada.
La ancluson de qualquiera nome i/ó paíç neste artigo nun debe de pressuponer la aporfilhaçon dua posiçon oufecial nalgua çputa subre esse nome i/ó paíç. Antidades cunsideradas [[micronaçon]]es nun recoincidas anternacionalmente nun fúrun ancluídas.
== Stados soberanos ==
{| border="1" style="border-collapse: collapse;"
!bgcolor=#ccc|Nome cúrtio an Mirandés
!bgcolor=#ccc|Nome cúrtio i oufecial na(s) lhéngua(s) de l paíç
|- valign=topf
|[[Fexeiro:Flag of Abkhazia.svg|25px]] ''[[Abecásia]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Abecásia
|
* ''Abecásio'': Laṗsny / Аҧсны
* ''Russo'': Abchazija / Абхазия
* ''Georgiano'': Laṗẖazeṭi / აფხაზეთი
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Afghanistan.svg|25px]] '''[[Afeganistan]]''' - República Eislámica de l Afeganistan
|
* ''Persa (Dari-Persa)'': Afġānestān / افغانستان - Jomhūrī-ye Slānī-ye Afġānestān / جمهوری اسلامی افغانستان
* ''Pashto'': Afġānistān / افغانستان - də Afġānistān Islānī Jumhūriyat / افغانستان اسلامي جمهوريت
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Africa.svg|25px]] '''[[África de l Sul]]''' - República de la África de l Sul
|
* ''Anglés'': South Africa - Republic of South Africa
* ''Africáner'': Suid-Afrika - Republiek ban Suid-Afrika
* ''Xhosa'': uMzantsi Afrika - iRiphabliki yaseMzantsi Afrika
* ''Zulu'': iNingizimu Afrika / iSotafilika - iRiphabliki yaseNingizimu Afrika
* ''Ndebele'': iSewula Afrika - iRiphabliki yeSewula Afrika
* ''Sotho'': Afrika-Borwa - Rephaboliki ya Afrika-Borwa
* ''Swati'': iNingizimu Afrika / iNyonyana - iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika
* ''Tsonga'': Afrika Dzonga - Riphabliki ra Afrika Dzonga
* ''Tswana'': Aforika Borwa / Aferika Borwa - Rephaboliki ya Aforika Borwa
* ''Benda'': Afurika Tshipembe - Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Albania.svg|25px]] '''[[Albánia]]''' - República de la Albánia
|
* ''Albanés'': Shqipëria - Republika i Shqipërisë
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Germany.svg|25px]] '''[[Almanha]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federal de la Almanha
|
* ''Alman'': Deutschland - Bundesrepublik Deutschland
* ''Dinamarqués'': Tyskland - Forbundsrepublikken Tyskland
* ''Frísio oucidental'': Dútslán - Bûnsrepublyk Dútslán
* ''Baixo alman'': Duutschland - Bundsrepublik Duutschland
* ''Romani Kalderash'': Jermaniya / जेर्मानिया - Federalni Republika Jermaniya / क़ेदेराल्नी रेपुब्लिका जेर्मानिया
* ''Sórbio superior'': Němska - Zwjazkowa republika Němska
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Andorra.svg|25px]] '''[[Andorra]]''' - Prencipado de Andorra
|
* ''Catalan'': Andorra - Principat d’Andorra
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Angola.svg|25px]] '''[[Angola]]''': República de Angola
|
* ''Pertués'': Angola - República de Angola
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Antigua and Barbuda.svg|25px]] '''[[Antígua i Barbuda]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> ó '''Antiga i Barbuda'''</sup>
|
* ''Anglés'': Antigua and Barbuda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] '''[[Arábia Saudita]]''' - Reino de la Arábia Saudita
|
* ''Árabe'': al-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / اَلْعَرَبِيَّةُ ٱلسُّعُودِيَّة ; las-Suʿūdiyyá / السعودية - al-Mamlakátu l-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / المملكة العربية السعودية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Algeria.svg|25px]] '''[[Argélia]]''' - República Popular Democrática de la Argélia
|
* ''Árabe'': al-Ǧaçā'ir / اَلْجَزَائِر - al-Ǧumhūriyyátu l-Ǧaçā'iriyyáti d-Dīmuqrāṭiyyáti š-Šlaʿbiyyá / الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
* ''Tamazight'': Ldzayer / ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ - Tamurt n Ldzayer / ⵜⴰⵎⵓⵔⵜ ⵏ ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Armenia.svg|25px]] '''[[Arménia]]''': República de la Arménia/Arménia
|
* ''Arménio'': Hayastan / Հայաստան ; Hayḳ / Հայք - Hayastani Hanrapetouṭyoun / Հայաստանի Հանրապետություն
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Australia.svg|25px]] '''[[Oustrália]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Quemunidade de la Oustrália
|
* ''Anglés'': Australia - Commonwealth of Australia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Austria.svg|25px]] '''[[Áustria]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de la Áustria
|
* ''Alman'': Österreich - Republik Österreich
* ''Croata'': Austrija - Republika Austrija
* ''Checo'': Rakousko - Rakouská republika
* ''Húngaro'': Ausztria - Osztrák Köztársaság
* ''Romani Kalderash'': Strexa / एस्त्रेख़ा - Republika Estrexa / रेपुब्लिका एस्त्रेख़ा
* ''Slobaco'': Rakúsko - Rakúska republika
* ''Slobeno'': Abstrija - Republika Abstrija
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Azerbaijan.svg|25px]] '''[[Azerbaijon]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup>, '''Azerbaidjon''' ó '''Azerbeijan''' - República de l Azerbeijan
|
* ''Azeri'': Açərbaycan / Азәрбајҹан - Açərbaycan Respublikası / Азәрбајҹан Республикасы
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Bahamas.svg|25px]] '''[[Bahamas]]''', '''Baamas''' ó '''Barramas''' - Quemunidade de las Baamas
|
* ''Anglés'': The Bahamas - Commonwealth of The Bahamas
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bangladesh.svg|25px]] '''[[Bangladexe]]''' ó '''Bangladesh''' - República Popular de l Bangladesh
|
* ''Bengali'': Bāṁlādeš / বাংলাদেশ - Góṇ Prójātóntrī Bāṁlādeš - গণ প্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Barbados.svg|25px]] '''[[Barbados]]'''
|
* ''Anglés'': Barbados
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bahrain.svg|25px]] '''[[Bahrein|Barén]]' '', '''Bahrain''', '''Bahrein''', '''Barain''', '''Barein''', '''Bareine''' ó '''Baraine''' - Reino de l Barén
|
* ''Árabe'': al-Baḥrayn / اَلْبَحْرَيْن - Mamlakátu l-Baḥrayn / مملكة البحرين
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belgium.svg|25px]] '''[[Bélgica]]''' - Reino de la Bélgica
|
* ''Flamengo'': België - Koninkrijk België
* ''Francés'': Belgique - Royaume de Belgique
* ''Alman'': Belgien - Königreich Belgien
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belize.svg|25px]] '''[[Belize]]'''
|
* ''Anglés'': Belize
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Benin.svg|25px]] '''[[Benin]]''' ó '''Benin''' - República de l Benin
|
* ''Francés'': Bénin - République du Bénin
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belarus.svg|25px]] '''[[Bielorrússia]]''', '''Bielo-Rússia''' ó '''Belarus''' - República de la Bielorrússia<br />
|
* ''Bielorrusso'': Biełaruś / Беларусь - Respublika Biełaruś / Рэспубліка Беларусь
* ''Russo'': Belarus' / Беларусь ; Belorussija / Белоруссия - Respublika Belarus' / Республика Беларусь
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|25px]] '''[[Bósnia i Heirzegobina]]''', '''Bósnia i Heirzegobina''', '''Bósnia-Heirzegobina''' ó '''Bósnia-Heirzegobina'''<sup>[[#Notas|4]]</sup>
|
* ''Bósnio'': Bosna i Heircegobina
* ''Sérbio'': Bosna i Heircegobina / Босна и Херцеговина
* ''Croata'': Bosna i Heircegobina
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Botswana.svg|25px]] '''[[Zabotsuana]]''' ó '''Botswana''' - República de l Botsuana
|
* ''Tsuana'': Botswana - Lefatshe la Botswana
* ''Anglés'': Botswana - Republic of Botswana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|25px]] '''[[Brasil]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federatiba de l Brasil
|
* ''Pertués'': Brasil - República Federativa do Brasil
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Brunei.svg|25px]] '''[[Brunei]]''' - Stado de l Brunei Darussalan
|
* ''Malaio'': Brunei Darussalan / بروني دارالسلام - Negara Brunei Darussalan / نڬارا بروني دارالسلام
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bulgaria.svg|25px]] '''[[Bulgária]]''' - República de la Bulgária
|
* ''Búlgaro'': Bŭlgarija / България - Republika Bŭlgarija / Република България
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Burkina Faso.svg|25px]] '''[[Burkina Faso]]''', '''Burquina Faso'''
|
* ''Francés'': Burkina Faso
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Burundi.svg|25px]] '''[[Burundi]]''' ó '''Burúndi''' - República de l Burundi
|
* ''Rundi'': Uburundi - Republika y'Uburundi
* ''Francés'': Burundi - République du Burundi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bhutan.svg|25px]] '''[[Buton]]''' - Reino de l Buton
|
* ''Jonghka'': 'Brug.yul. / འབྲུག་ཡུལ་ - 'Brug.rGyal.kʰab / འབྲུག་ཡུལ་
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|25px]] '''[[Cabo Berde]]''' - República de Cabo Berde
|
* ''Pertués'': Cabo Berde - República de Cabo Verde
* ''Crioulo cabo-berdiano'': Kabu Berdi - Republika di Kabu Berdi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cameroon.svg|25px]] '''[[Camarones]]''' - República de ls Camarones
|
* ''Francés'': Cameroun - République du Cameroun
* ''Anglés'': Cameron - Republic of Cameron
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cambodia.svg|25px]] '''[[Camboja]]''' - Reino de l Camboja
|
* ''Cambojano'': Kampučā / កម្ពុជា - Praḥrāčāṇāčak[r] Kampučā / ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Canada.svg|25px]] '''[[Canadá]]''' - Reino de l Canadá <sup>[[#Notas|3]]</sup>
|
* ''Anglés'': Canada
* ''Francés'': Canada
* ''Inuktitut'': Kanata / ᑲᓇᑕ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kazakhstan.svg|25px]] '''[[Cazaquistan]]''' - República de l Cazaquistan
|
* ''Cazaque'': Qazaqstan / Қазақстан - Qazaqstan Respublikasy / Қазақстан Республикасы
* ''Russo'': Kazaĥstan / Казахстан - Respublika Kazaĥstan / Республика Казахстан
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Central African Republic.svg|25px]] '''[[República Centro-Africana]]'''
|
* ''Francés'': République Centrafricaine
* ''Sango'': Ködörösése tî Béafrîka
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Chad.svg|25px]] '''[[Xade]]''', '''Chad''', '''Tchade''' ó '''Tchad''' - República de l Chade
|
* ''Francés'': Tchad - République du Tchad
* ''Árabe'': Tašād / تشاد - Ǧumhūriyyátu Tašād /جمهورية تشاد
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Czech Republic.svg|25px]] '''[[República Checa]]''', '''Chéquia'''<sup>[[#Notas|12]]</sup>
|
* ''Checo'': Čsko - Česká republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] '''RP [[República Popular de la China|China]]' ''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Popular de la China
|
* ''Mandarin'': Zhōngguó / 中國 / 中国 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó / 中華人民共和國 / 中华人民共和国
* ''Anglés'': China - People’s Republic of China
* ''Cazaque'': Qytaj / Қытай - Jûṅĥua Ĥalıq Respublikası / جۇڭحۋا حالىق رهسپۋبليكاسى
* ''Mungol'': Ĥjatad / Хятад ; Dundad uls / Дундад улс - Buġuḍi Nayiranḍlaĥu Dunḍlaḍu Arad Ulus / ????? ??????????? ??????? ?????? ?????
* ''Pertués'': China - República Popular da China
* ''Tibetano'': rGya.nag. / རྒྱ་ནག་; Kruṅ.go. / ཀྲུང་གོ་ ; Kruṅ.hwa. / ཀྲུང་ཧྭ་ - Kruṅ.hwa Mi.dmaṅs sPyi.mtʰun rGyal.kʰab. / ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་
* ''Uigur'': Hitay / ھىتاي ; Junggo / جۇڭگو ; Jungxua Xelq Jumhuriyiti / جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cyprus.svg|25px]] '''[[Xipre]]'''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de Xipre
|
* ''Griego'': Kýpros / Κύπρος - Kypriakī́ Dīmokratía / Κυπριακή Δημοκρατία
* ''Turco'': Kıbrıs - Kıbrıs Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] ''[[Chipre de l Norte]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República Turca de l Xipre de l Norte
|
* ''Turco'': Kuzey Kıbrıs - Kuzey Kıbrıs Turk Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Comoros.svg|25px]] '''[[Quemores]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Ounion de las Comores
|
* ''Francés'': Comores - Union ç Comores
* ''Comorano'': Komori / قُمُرِ - Udzima wa Komori / وُدْزِمَ وَ قُمُرِ
* ''Árabe'': Ǧuzuru l-Qumur / جزر القمر ; Ǧuzuru Kūnūrū / جزر كومورو ; Ǧaçā'iru l-Qumur / جزائر القمر ; Ǧaçā'iru Kūnūrū / جزائر كومورو - Ittiḥādu l-Qumur / اتحاد القمر
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República Democrática de l Congo]]''', '''Congo-Quinxasa''' ó '''Congo-Kinxasa'''
|
* ''Francés'': Congo - République Démocratique du Congo
* ''Kikongo'': Kongo - Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi
* ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ Demokratiki
* ''Suaili'': Kongo - Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
* ''Tshiluba'': Kongu - Ditunga die Kongu wa Mungalaata
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República de l Congo]]''', '''Congo-Brazabile'''
|
* ''Francés'': Congo - République du Congo
* ''Kituba'': Kongo - Repubilika ya Kongo
* ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of North Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Norte]]''' - República Popular Democrática de la Coreia
|
* ''Coreano'': Chosŏn / 조선 / 朝鮮 - Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk / 조선민주주의인민공화국 / 朝鮮民主主義人民共和國
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Sul]]''' - República de la Coreia / Coréia
|
* ''Coreano'': Hanguk / 한국 / 韓國 - Daehan Minguk / 대한민국 / 大韓民國
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cote d'Ivoire.svg|25px]] '''[[Cuosta de l Marfin]]'''<sup>[[#Notas|10]]</sup> - República de la Cuosta de l Marfil
|
* ''Francés'': Cóte d'Ivoire - République de Cóte d'Ivoire
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Croatia.svg|25px]] '''[[Croácia]]''' - República de la Croácia
|
* ''Croata'': Hrbatska - Republika Hrbatska
* ''Húngaro'': Horbátország - Horbát Köztársaság
* ''Eitaliano'': Croazia - Repubblica Croata
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Denmark.svg|25px]] '''[[Dinamarca]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de la Dinamarca
|
* ''Dinamarqués'': Danmark - Kongeriget Danmark
* ''Faroés'': Danmark - Kongsríkið Danmark
* ''Alman'': Dänemark - Königreich Dänemark
* ''Groenlandés'': Danmarki ; Qallunaat Nunaat - Kunngeqarfik Danmarki
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Djibouti.svg|25px]] '''[[Djibuti]]''', '''Jibúti''' - República de Jibúti
|
* ''Árabe'': Ǧībūtī / جيبوتي ; Dǧībūtī / دجيبوتي - Ǧumhūriyyátu Ǧībūtī / جمهورية جيبوتي
* ''Francés'': Djibouti - République de Djibouti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Dominica.svg|25px]] '''[[Dominica]]''' ó '''Domínica''' - Quemunidade de la Dominica
|
* ''Anglés'': Dominica - Commonwealth of Dominica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Egypt.svg|25px]] '''[[Eigito]]''' - República Árabe de l Eigito
|
* ''Árabe'': Miṣr / مِصْر - Ǧumhūriyyátu Miṣra l-ʿArabiyyá / جمهورية مصر العربية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United Arab Emirates.svg|25px]] '''[[Eimirados Árabes Ounidos]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup>
|
* ''Árabe'': al-Einārātu l-ʿArabiyyátu l-Muttaḥidá / اَلْٳمَارَاتُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْمُتَّحِدَة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Eritrea.svg|25px]] '''[[Eritréia]]''' - Stado de la Eritréia
|
* ''Tigrina'': Ertra / ኤርትራ - Hagəre Ertra / ሃግሬ ኤርትራ
* ''Árabe'': Iritriyā / ٳرِتْرِيَّا ; Aritriyā / أرتريا ; Irītriyā / إريتريا ; Aireītriyā / أريتريا ; Irtīriyā / إرتيريا ; Artīriyā / أرتيريا - Dawlátu Iritriyā / دولة إرتريا
* ''Anglés'': Eritrea - State of Eritrea
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Slovakia.svg|25px]] '''[[Slobáquia]]''' - República Slobaca
|
* ''Slobaco'': Eslobensko - Slobenská republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Slovenia.svg|25px]] '''[[Slobénia]]''' - República de la Slobénia
|
* ''Slobénio'': Slobenija - Republika Slobenija
* ''Húngaro'': Szlobénia - Szlobén Köztársaság
* ''Eitaliano'': Slobenia - Repubblica Slobena
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Spain.svg|25px]] '''[[Spanha]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Reino de Spanha
|
*
* ''Basco'': Spainia - Espainiako Erresuma
* ''Catalan'': Espanya - Regne d'Espanya
* ''Galego'': España - Reino de España
* ''Sturiano'': España - Reinu d’España
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United States.svg|25px]] '''[[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]' ''<sup>[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]</sup> - Stados Ounidos de la América
|
* ''Anglés'': United States - United States of America
* ''Francés'': États-Ounis - États-Ounis d’Amérique
* ''Habaiano'': ʻAmelika Huipūʻiba - ʻAmelika Huipūʻiba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Estonia.svg|25px]] '''[[Stónia]]''' - República de la Stónia
|
* ''Stónio'': Eesti - Eesti Babariik
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|25px]] '''[[Etiópia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Democrática Federal de la Eitiópia
|
* ''Amárico'': Ityop̣ya / ኢትዮጵያ - yä-Ityop̣ya Federalawi Dimokrasiyawi Ripäblik / የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ
* ''Anglés'': Ethiopia - Federal Democratic Republic of Ethiopia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Fiji.svg|25px]] [[Ilhas Fiji|Fiji]] ó '''Fidji''' - República de las Ilhas Fiji
|
* ''Anglés'': Fiji - Republic of the Fiji Islands
* ''Fijiano'': Biti - Matanitu Tu-Baka-i-koya ko Biti
* ''Hindustani'': Fijī / फ़िजी / فیجی - Fijī Ripablik / फ़िजी रिपब्लिक / فیجی رپبلک
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Philippines.svg|25px]] '''[[Felipinas]]''' - República de las Felipinas
|
* ''Felipino'': Pilipinas - Republika ng Pilipinas
* ''Anglés'': Philippines - Republic of the Philippines
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Finland.svg|25px]] '''[[Finlándia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de la Finlándia
|
* ''Finlandés'': Suomi - Suomen tasavalta
* ''Sueco'': Finland - Republiken Finland
* ''Lapon setentrional'': Suopma - Suoma republihkka
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of France.svg|25px]] '''[[Fráncia]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - República Francesa
|
* ''Francés'': France - République française
* ''Alsaciano'': Frankreich - Republik Frankriich
* ''Basco'': Frantzia - Frantziako Errepublika
* ''Breton'': Bro-C’hall ; Frañs - Republik C’hall
* ''Catalan'': Fráncia - República Francesa
* ''Corso'': Francia - Repubblica Francesa
* ''Houlandés'': Frankrijk - Franse Republiek
* ''Oucitano'': Fráncia - República francesa
* ''Taitiano'': Farāni - Repupirita farāni
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Gabon.svg|25px]] '''[[Gabon]]''' - República de l Gabon
|
* ''Francés'': Gabon - République Gabonaise
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of The Gambia.svg|25px]] '''[[Gámbia]]''' - República de la Gámbia
|
* ''Anglés'': The Gambia - Republic of the Gambia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ghana.svg|25px]] '''[[Gana]]''' - República de l Gana
|
* ''Anglés'': Ghana - Republic of Ghana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Georgia.svg|25px]] '''[[Geórgia]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup> - República de la Geórgia
|
* ''Geórgio'': Saḳaireṭbelo / საქართველო - Saḳaireṭbelos Respublika / საქართველოს რესპუბლიკა
* ''Abecásio'': Ḳərṭtʷəla / Қырҭтәыла - Arespublika Ḳərṭtʷəla / Ареспублика Қырҭтәыла
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Grenada.svg|25px]] '''[[Granada]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - Stado de Granada
|
* ''Anglés'': Grenada - State of Grenada
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Greece.svg|25px]] '''[[Grécia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Griega
|
* ''Griego'': Eilláda - Ελλάδα ; Heillás / Ελλάς - Eillīnikī́ Dīmokratía / Ελληνική Δημοκρατία
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guyana.svg|25px]] '''[[Guiana]]''' - República Co-ouperatiba de la Guiana
|
* ''Anglés'': Guyana - Co-ouperatibe Republic of Guyana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné]]''', '''Guiné-Conacri''' - República de la Guiné
|
* ''Francés'': Guinée - République de Guinée
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px]] '''[[Guiné-Bissau]]''' - República de la Guiné-Bissau
|
* ''Pertués'': Guiné-Bissau - República da Guiné-Bissau
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné Equatorial]]''' - República de la Guiné Eiquatorial
|
*
* ''Francés'': Guinée équatoriale - République de Guinée équatoriale
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Haiti.svg|25px]] '''[[Haiti]]''' - República de l Haiti
|
* ''Francés'': Haïti - République d'Haïti
* ''Crioulo Haitiano'': Ayiti - Repiblik dAyiti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Hungary.svg|25px]] '''[[Hungrie]]''' - República de la Hungrie
|
* ''Húngaro'': Magyarország - Magyar Köztársaság
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Yemen.svg|25px]] '''[[Iémen]]''' - República de l Iémen
|
* ''Árabe'': al-Yaman / اليمن - al-Ǧumhūriyyátu l-Yamaniyyá / الجمهورية اليمنية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of India.svg|25px]] '''[[Índia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República de la Índia
|
* ''Hindi'': Bharat / भारत - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य
* ''Anglés'': Andia - Republic of Andia
* ''Bengali'': Bʰārót / ভারত - Bʰārót Góṇórājÿó / ভারত গণরাজ্য
* ''Gujarati'': Bʰārat / ભારત ; Īnḍiyā / ઈન્ડિયા ; Hiṁd / હિંદ - Bʰārat Gaṇaireājya / ભારત ગણરાજ્ય
* ''Kanada'': Bʰārata / ಭಾರತ - Bʰārata Gaṇaireājya / ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯ
* ''Marati'': Bʰāratīy / भारतीय - Bʰāratīy Pradzāsattāk / भारतीय प्रजासत्ताक
* ''Nepali'': Bʰārat / भारत ; Hindustān / हिन्दुस्तान - Bʰārat Gaṇaireādzya / भारत गणराज्य
* ''Sánscrito'': Bʰāratan / भारतम् - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य
* ''Tamil'': Antiyā / இந்தியா ; Pārata / பாரத - Antiyak Kuṭiyaraču / இந்தியக் குடியரசு
* ''Telugu'': Bʰārata Dēšlaṁ / భారత దేశం ; Iṁḍiyā / ఇండియా - Bʰārata Gaṇla Rājyamu / భారత గణ రాజ్యము
* ''Urdu'': Hindūstān / ہندوستان ; Bʰārat / بھارت ; Inḋiyā / انڈیا - Jumhūrīyat-i Hindūstān / جمہوریت ہندوستان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Indonesia.svg|25px]] '''[[Andonésia]]''' - República de la Andonésia
|
* ''Andonésio'': Indonesie / ايندونيسيا - Republik Andonesie / ريڤوبليك ايندونيسيا
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iran.svg|25px]]' ''[[Eiran]]''' - República Eislámica de l Eiran
|
* ''Persa'': Īrān / ایران - Jomhūrī-ye Slānī-ye Īrān - جمهوری اسلامی ایران
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iraq.svg|25px]] '''[[Eiraque]]''' - República de l Eiraque
|
* ''Árabe'': al-ʿIrāq / اَلْعِرَاق - al-Ǧumhūriyyátu l-ʿIrāqiyyá / الجمهورية العراقية
* ''Curdo'': ʿÎraq / عیراق ; Îraq / ئیراق ; Iraq / ئراق - Komara ʿÎraqé / کۆمارا عیراقێ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ireland.svg|25px]] '''[[Eirlanda]]' '' - República de la Eirlanda
|
* ''Anglés'': Ireland - Republic of Ireland
* ''Eirlandés'': Éire - Poblacht na hÉireann
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iceland.svg|25px]] '''[[Eislándia]]''' - República de la Eislándia
|
* ''Eislandés'': Ísland - Lýðbeldið Ísland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Israel.svg|25px]] '''[[Eisrael]]''' - Stado de Eirael
|
* ''Heibraico'': Yiśra'el / יִשְׂרָאֵל - Mədînat Yiśra'el / מדינת ישראל
* ''Árabe'': Isrā'īl / ٳسْرَائِيل - Dawlátu Isrā'īl / دولة إسرائيل
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Italy.svg|25px]] '''[[Eitália]]''' - República Eitaliana
|
* ''Eitaliano'': Italia - Repubblica Italiana
* ''Francés'': Italie - République italienne
* ''Friulano'': Italie - Republiche Taliane
* ''Alman'': Italien - Italienische Republik
* ''Lhadino'': Talia ; Italia - República Taliana
* ''Sardo'': Itàlia - Repùbrica Italiana
* ''Slobeno'': Italija - Italijanska republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Jamaica.svg|25px]] '''[[Jamaica]]'''
|
* ''Anglish'': Jamaica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Japan.svg|25px]] '''[[Japon]]''' - [[Ampério de l Japon]]
|
* ''Japonés'': Nihon / 日本 - Nihon-koku / 日本国
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Jordan.svg|25px]] '''[[Jordánia]]''' - Reino Hashemita de la Jordánia
|
* ''Árabe'': Al-Urdun / الاردن - Al Mamlakah al Urduniyah al Hashimiyah / المملكة الأردنّيّة الهاشميّة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kiribati.svg|25px]] '''[[Kiribati]]''', '''Quiribati''' - República de l Quiribati
|
* ''Gilbertés:'' Kiribati - Ribaberikin Kiribati
* ''Anglés'': Kiribati - Republic of Kiribati
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kosovo.svg|25px]] '''[[Kosobo]]<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|8]]</sup> ''','''Kosobo''' - República de l Kosobo
|
* ''Albanés'': Kosobë
* ''Serbo-Croata'': Косово, Kosobo
* ''Turco'': Kosoba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kuwait.svg|25px]] '''[[Kuwait]]''', '''Kuaite''', - Stado de l Kuaite
|
* ''Árabe'': al-Kuwayt / الكويت - Dawlátu l-Kuwayt / دولة الكويت
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Laos.svg|25px]] '''[[Laos]]''' - República Popular Democrática de Laos
|
* ''Laociano'': Lao / ນລາວ - Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao / ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lesotho.svg|25px]] '''[[Lesoto]]''' - Reino de l Lesoto
|
* ''Anglés'': Lesotho - Kingdon of Lesotho
* ''Soto'': Lesotho - Mmuso wa Lesotho
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Latvia.svg|25px]] '''[[Letónia]]''' - República de la Letónia
|
* ''Leton'': Latbija - Latbijas Republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lebanon.svg|25px]] '''[[Líbano]]''' - República de l Líbano
|
* ''Árabe'': Lubnān / لبنان - Al Jumhuriyah al Lubnaniyah / الجمهوريّة البنانيّة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Liberia.svg|25px]] '''[[Libéria]]''' - República de la Libéria
|
* ''Anglés'': Liberie - Republic of Liberie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Libya.svg|25px]] '''[[Líbia]]''' - Grande Jamahiriya Socialista Popular Árabe de la Líbia
|
* ''Árabe'': Lībiyah / ليبية - al-Janāhīrīyah al-‘Arabīya al-Lībīyah ash-Sha‘bīyah al-Ishtirākīyah al-Uzma / الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Liechtenstein.svg|25px]] '''[[Liechtenstein]]''', - Percipado de Liechtenstein
|
* ''Alman'': Liechtenstein - Furstentun Liechtenstein
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lithuania.svg|25px]] '''[[Lituánia]]''' - República de la Lituánia
|
* ''Lituano'': Lietuba - Lietubos Respublika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Luxembourg.svg|25px]] '''[[Luxemburgo]]''' - Gran-Ducado de l Luxemburgo
|
* ''Luxemburgués'': Lëtzebuerg - Groussherzogden Lëtzebuerg
* ''Francés'': Luxembourg - Grand-Duché de Luxembourg
* ''Alman'': Luxemburg - Großheirzogtun Luxemburg
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of Macedonia.svg|25px]] '''[[Macedónia de l Norte|Macedónia (ARJM)]]''' <sup>[[#Notas|5]]</sup> - República de la Macedónia de l Norte
|
* ''Macedónio'': Makedonija / Македонија - Republika Makedonija / Република Македонија
* ''Albanés (nun ye ua léngua nacional)'': Maqedoni
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Madagascar.svg|25px]] '''[[Madagáscar]]''' - República de Madagáscar
|
* ''Malgaxe'': Madagasikara - Repoblikan'i Madagasikara
* ''Francés'': Madagascar - Republique de Madagascar
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malaysia.svg|25px]] '''[[Malásia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Federaçon de la Malásia
|
* ''Malaio'': Malaysia - Persekutuan Malaysia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malawi.svg|25px]] '''[[Malaui]]''', '''Maláui''', - República de l Mal´sui
|
* ''Anglés'': Malawi - Republic of Malawi
* ''Chewa'': Malaŵi - Mfuko la Malaŵi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Maldives.svg|25px]] '''[[Maldibas]]''' - República de las Maldibas
|
* ''Dibehi'': Dibehi Rājje / ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު - Dibehi Rājje ge Jumhuriyyā / ހިވެދި ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mali.svg|25px]] '''[[Mali]]''' - República de l Mali
|
* ''Francés'': Mali - République de Mali
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malta.svg|25px]] '''[[Malta]]''' - República de Malta
|
* ''Maltés'': Malta - Repubblika ta' Malta
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Marshall Islands.svg|25px]] '''[[Ilhas Marshall]]''' - República de las Ilhas Marshall
|
* ''Anglés'': Marshall Islands - Republic of the Marshall Islands
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Morocco.svg|25px]] '''[[Marrocos]]'''<sup>[[#Notas|6]]</sup> - Reino de Marrocos
|
* ''Árabe'': al-Maġrib / مغرب - Al Mamlakah al-Maghribiyah / المملكة المغربية
* ''Francés'': Maroc - Royaume du Maroc
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mauritius.svg|25px]] '''[[Mourícias]]''' - República de la Mourícia
|
* ''Anglés'': Mauritius - Republic of Mauritius
* ''Francés'': Maurice - République de Maurice
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mauritania.svg|25px]] '''[[Mauritánia|Mouritánia]]''' - República Eislámica de la Mouritánia
|
* ''Árabe'': Mūrītāniyyah / موريتانية - Al-Jumhuriyah al-Islamiyah al-Mūrītāniyah / الجمهورية الإسلامية الموريتانية
* ''Francés'': Mauritanie - République Islamique de la Mauritanie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Myanmar.svg|25px]] '''Birmánia''' <sup>[[#Notas|11]]</sup> - Ounion de Birmánia
|
* ''Birmanés'': Myanma - Pyidaungzu Myanma Naingngandaw
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag_of_Federated_States_of_Micronesia.svg|25px]] '''[[Micronésia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Stados Federados de la Micronésia
|
* ''Anglés'': Micronesie - Federates States of Micronesie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mozambique.svg|25px]] '''[[Moçambique]]''' - República de Moçambique
|
* ''Pertués'' - República de Moçambique
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Moldova.svg|25px]] '''[[Moldábia]]''' <sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup> - República de la Moldábia
|
* ''Romeno/Moldabo'': Moldoba - República Moldoba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Monaco.svg|25px]] '''[[Mónaco]]''' - Percipado de Mónaco
|
* ''Francés'': Monaco - Principauté de Monaco
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mongolia.svg|25px]] '''[[Mongólia]]'''
|
* ''Mongol'': Mongol Uls / Монгол Улс
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Montenegro.svg|25px]] '''[[Montenegro]]''' - República de Montenegro
|
* ''Sérbio'': Crna Gora / Црна Гора - Republika Crna Gora / Република Црна Гора
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|25px]] ''[[Ñagorno-Karabakh]]'' <sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de Nagorno-Carabaque
|
* ''Arménio'': Lernayin Gharabagh / Լեռնային Ղարաբաղ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Namibia.svg|25px]] '''[[Namíbia]]''' - República de la Namíbia
|
* ''Anglés'': Namibia - Republic of Namibia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nauru.svg|25px]] '''[[Ñaouru]]'''
|
* ''Naurano'': Naoero
* ''Anglés'': Nauru
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nepal.svg|18px]] '''[[Nepal]]''' - República de l Nepal
|
* ''Nepalés'': Nepāl / नेपाल - Nepal Adhirajya / नेपाल अधिराज्य
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Niger.svg|25px]] '''[[Níger]]''' - República de l Níger
|
* ''Francés'': Niger - République du Niger
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nigeria.svg|25px]] '''[[Nigéria]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federal de la Nigéria
|
* ''Anglés'': Nigerie - Federal Republic of Nigerie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Norway.svg|25px]] '''[[Noruega]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de la Noruega
|
* ''Noruegués (bokmål)'': Norge - Kongeriket Norge
* ''Noruegués (nynorsk)'': Noreg - Kongeriket Noreg
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of New Zealand.svg|25px]] '''[[Nuoba Zelándia]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup>
|
* ''Anglés'': New Zealand
* ''Maori'': Aotearoa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Oman.svg|25px]] '''[[Ouman]]''' - Sultanato de l Ouman
|
* ''Árabe'': ʿUmnān / عمان - Saltanat Uman / سلطنة عُمان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Ossetia.svg|25px]] ''[[Oussécie de l Sul]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Oussécie de l Sul
|
* ''Oussécio'': Xussar Iryston / Хуссар Ирыстон - Respublikae Xussar Iryston / Республикӕ Хуссар Ирыстон
* ''Russo'': Južnaja Osetie / Южная Осетия - Respublika Južnaja Osetija/ Республика Южная Осетия
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Netherlands.svg|25px]] '''[[Países Baixos]]''' ó '''Houlanda'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de ls Países Baixos
|
* ''Flamengo'', ''nerlandés'' ó ''holandés'': Nederland - Koninkrijk dar Nederlanden
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Palau.svg|25px]] '''[[Palau]]''' - República de Palau
|
* ''Palauano'': Belau - Beluu er la Belau
* ''Anglés'': Palau - Republic of Palau
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Palestine.svg|25px]] ''[[Outoridade Nacional Palestiniana|Palestina]]' '<sup>[[#Notas|7]]</sup> - Stado de la Palestina
|
* ''Árabe'': Filastīn / فلسطين - Daulat Filastin / دولةفلسطين
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Papua New Guinea.svg|25px]] '''[[Papua-Nuoba Guiné]]''', '''Papuásia-Nuoba Guiné''' ó '''Papua Nuoba Guiné'''
|
* ''Anglés'': Papua New Guinea
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Pakistan.svg|25px]] '''[[Paquiston]]''' - República Eislámica de l Paquistan
|
* ''Urdu'': Pākistān / پاکستان - Islami Jamhuria Pākistān / اسلامی جمہوریت پاکستان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Paraguay.svg|25px]] '''[[Paraguai]]''' - República de l Paraguai
|
* ''Guarani'': Paraguái - Téta Paraguái
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Poland.svg|25px]] '''[[Polónia]]''' - República de la Polónia
|
* ''Polaco'': Polska - Rzeczpospolita Polska
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Portugal.svg|25px]] '''[[Pertual]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Pertuesa
|
* ''Pertués'': Portugal - República Portuguesa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Qatar.svg|25px]] '''[[Qatar]]''', '''Qatar''' ó '''Katar''' - Stado de l Qatar
|
* ''Árabe'': Qaṭaire / قَطَر - Dawlátu Qaṭaire / دولة قطر
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kenya.svg|25px]] '''[[Quénia]]''' - República de l Quénia/Quénia
|
* ''Anglés'': Kenya - Republic of Kenya
* ''Suaili'': Kenya - Jamhuri ya Kenya
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kyrgyzstan.svg|25px]] '''[[Quirguiston]]''', '''Quirguizistan''' ó '''Quirguízia''' - República Quirguiç
|
* ''Quirguiç'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyç Respublikasy / Кыргыз Республикасы
* ''Russo'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyzskaya respublika - Кыргызская республика
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] '''[[Reino Ounido]]'''<sup>[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]</sup> - Reino Ounido de la Gran Bretanha i Eirlanda de l Norte
|
* ''Anglés'': United Kingdon - United Kingdon of Great Britain and Northern Ireland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Romania.svg|25px]] '''[[Roménia]]'''
|
* ''Romeno'': Románia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Rwanda.svg|25px]] '''[[Ruanda]]''' - República de l Ruanda
|
* ''Ruandés'': Rwanda - Repubulika y'u Rwanda
* ''Francés'': Rwanda - République du Rwanda
* ''Anglés'': Rwanda - Republic of Rwanda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Russia.svg|25px]] '''[[Rússia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Federaçon Russa
|
* ''Russo'': Rossija / Россия - Rossijskaja Federacija / Российская Федерация
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Solomon Islands.svg|25px]] '''[[Eilhas Salomon]]'''
|
* ''Anglés'': Tierramon Islands
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Samoa.svg|25px]] '''[[Samoa]]''' - Stado Andependiente de la Samoa
|
* ''Anglés'': Samoa - Andependent State of Samoa
* ''Samoano'': Samoa - Malo Sa'oloto Tuto'atasi l Samoa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Lucia.svg|25px]] '''[[Santa Lúcia]]'''
|
* ''Anglés'': Saint Lucia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|25px]] '''[[San Cristobo i Nebis]]''', '''Saint Kitts i Nebis''', '''San Cristobo i Nebis''', '''Saint Kitts i Nébis''', '''San Cristófe i Nébis'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - Federaçon de San Cristobo i Nebis
|
* ''Anglés'': Saint Kitts and Nebis - Federation of Saint Kitts and Nebis
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of San Marino.svg|25px]] '''[[San Marino]]''' ó '''San Marinho''' - República Sereníssema de San Marino
|
* ''Eitaliano'': San Marino - Serenissima Repubblica di San Marino
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sao Tome and Principe.svg|25px]] '''[[San Tomé i Príncepe]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Democrática de San Tomé i Príncepe
|
* ''Pertués'' - República Democrática de São Tomé i Príncepe
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|25px]] '''[[San Bicente i Granadinas]]'''
|
* ''Anglés'': Saint Bincent and the Grenadines
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Western Sahara.svg|25px]]'''[[Sara Oucidental]]''', '''Saara Oucidental''' ó '''Sahara Oucidental'''<sup>[[#Notas|6]]</sup> - República Democrática Árabe de l Sara / Saara / Sahara
|
* ''Árabe'': Al-Saḥrāwiyyah / صحراوية - Al-Jumhūrīyá al-Arabīyá las-Sahrāwīyá ad-Dīmuqrātīyá / الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Seychelles.svg|25px]] '''[[Seixeles]]''' - República de las Seixeles
|
* ''Anglés'': Seychelles - Republic of Seychelles
* ''Francés'': Seychelles - République ç Seychelles
* ''Seselwa'': Sesel - Repiblik Sesel
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Senegal.svg|25px]] '''[[Senegal]]''' - República de l Senegal
|
* ''Francés'': Sénégal - République du Sénégal
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sri Lanka.svg|25px]]'''[[Sri Lanka]]''' ó '''Seilon''' - República Democrática Socialista de l Sri Lanca
|
* ''Sinhala'': Sri Lanka - Sri Lankā Prajathanthrika Samajabadi Janarajaya
* ''Tamil'': Llankai / இலங்கை - Eillankai Chananaayaka Chosalisa Kudiyarasu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sierra Leone.svg|25px]] '''[[Serra Lhiona]]''' - República de la Sierra Lhiona
|
* ''Anglés'': Sierra Leone - Republic of Sierra Leone
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Serbia.svg|25px]] '''[[Sérbia]]'''<sup>[[#Notas|3]], [[#Notas|4]], [[#Notas|8]]</sup> - República de la Sérbia
|
* ''Sérbio'': Srbija / Србија - Republika Srbija / Република Србија
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Singapore.svg|25px]] '''[[Singapura]]''' - República de Singapura
|
* ''Malaio'': Singapura - Republik Singapura
* ''Chino'': Xinjiapo / 新加坡 - Xīnjīapō Gònghéguó / 新加坡共和国
* ''Tamil'': Čiṅkappūr / சிங்கப்பூர் - Cingkappūr Kudiyarasu / சிங்கப்பூர் குடியரசு
* ''Anglés'': Singapore - Republic of Singapore
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Syria.svg|25px]]' ''[[Síria]]''' - República Árabe Síria
|
* ''Árabe'': Sūriyyah / سورية - Al-Jumhuriyah al-'Arabiyah al-Suriyah / الجمهوريّة العربيّة السّوريّة
* Síriaco:ܘܩ݂ܥܠ ܐܩ ܵܥܘܥܲ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Somalia.svg|25px]] '''[[Somália]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|9]]</sup>
|
* ''Somali'': Somaaliya
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Somaliland.svg|25px]] ''[[Somalilándia]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Somalilándia
|
* ''Somali'': Somaliland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Swaziland.svg|25px]] '''[[Suazilándia]]''' - Reino de la Suazilándia
|
* ''Anglés'': Swaziland - Kingdon of Swaziland
* ''Suazi'': eSwatini - Umbuso weSwatini
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sudan.svg|25px]] '''[[Sudan]]''' - República de l Sudan
|
* ''Árabe'': Las-Sūdān / السودان - Jumhuriyat las-Sudan / جمهورية السودان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Sudan.svg|25px]] '''[[Sudan de l Sul]]''' - República de l Sudan de l Sul
|
* ''Angles'': Republic of South Sudan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sweden.svg|25px]] '''[[Suécia]]''' - Reino de la Suécia
|
* ''Sueco'': Sberige - Konungariket Sberige
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Switzerland.svg|18px]] '''[[Suíça]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Cunfederaçon Suíça
|
* ''Alman'': Schweiç - Schweizerische Eidgenossenschaft
* ''Francés'': Suisse - Cunfédération suisse
* ''Eitaliano'': Sbizzera - Cunfederazione Sbizzera
* ''Reto-Romano'': Sbizra - Cunfederaziun Sbizra
* ''Lhatin'': Cunfœderatio Heilbetica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Suriname.svg|25px]] '''[[Suriname]]''' - República de l Surinan
|
* ''Flamengo'': Suriname - Republiek Suriname
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Thailand.svg|25px]] '''[[Tailándia]]''' - Reino de la Tailándia
|
* ''Tailandés'': Prathēt Thai / ราชอาณาจักรไทย - Ratcha Anachak Thai
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of China.svg|25px]] '''[[Taiwan]]' '', '''Fermosa''', ó '''China-Taipé'''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la China / Fermosa
|
* ''Chino'': Táiwān / 臺灣 / 台湾 - Zhōnghuá Mínguó / 中華民國 / 中华民国
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tajikistan.svg|25px]] '''[[Tadjiquiston|Tajiquiston]]'''<sup>[[#Notas|4]] - República de l Tajiquistan
|
* ''Persa (Tajique-Persa)'': Tojikistan / Тоҷикистон - Jumhurii Tojikiston
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tanzania.svg|25px]] '''[[Tanzánia]]''' ó '''Tanzania''' - República Ounida de la Tanzánia
|
* ''Suaili'': Tanzania - Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of East Timor.svg|25px]] '''[[Timor-Leste]]''' - República Democrática de Timor-Leste
|
* ''Tétun'': Timór Lorosa'i - Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'i
* ''Pertués'': Timor-Leste - República Democrática de Timor-Leste
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Togo (3-2).svg|25px]] '''[[Togo]]''' - República de l Togo
|
* ''Francés'': Togo - République Togolaise
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tonga.svg|25px]] '''[[Tonga]]''' - Reino de Tonga
|
* ''Tonganés'': Tonga - Pule'anga Fakatu'i 'l Tonga
* ''Anglés'': Tonga - Kingdon of Tonga
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Transnistria.svg|25px]] ''[[Transnístria]]'', ''Transdniestre'', ''Transdniéstria'' ó ''Pridnestróbia'' - República de la Transnístria
|
* ''Russo'': Pridnestrobje / приднестрові - Приднестровская Молдавская Республика
* ''Romeno/Moldabo (ouficiosa)'': Stînga Nistrului - República Moldobenească Nistreană / Република Молдовеняскэ Нистрянэ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Trinidad and Tobago.svg|25px]] '''[[Trindade i Tobago]]''', <sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de Trindade i Tobago
|
* ''Anglés'': Trinidad and Tobago - Republic of Trinidad and Tobago
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tunisia.svg|25px]] '''[[Tunísia]]''' - República de la Tunísia
|
* ''Árabe'': Tūnis / تونس - Al Jumhuriyya at-Tūsiyya / الجمهرية التونسية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Turkmenistan.svg|25px]] '''[[Turcomeniston|Turquemeniston]]'''
|
* ''Turqueménio'': Turkmenistan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Turkey.svg|25px]] '''[[Turquie]]''' - República de la Turquie
|
* ''Turco'': Turkiye - Turkiye Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tuvalu.svg|25px]] '''[[Tubalu]]'''
|
* ''Tubaluano'': Tuvalu
* ''Anglés'': Tuvalu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ukraine.svg|25px]] '''[[Oucránia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup>
|
* ''Oucraniano'': Ukrajina / Україна
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Uganda.svg|25px]] '''[[Uganda|Ouganda]]''' - República de l Ouganda
|
* ''Anglés'': Uganda - Republic of Uganda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Uzbekistan.svg|25px]] '''[[Uzbequiston]]''' ó '''Ouzbequistan'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de l Ouzbequistan
|
* ''Ouzbeque'': L'zbekiston - L‘zbekiston Respublikasi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Vanuatu.svg|25px]] '''[[Banuatu]]''' - República de l Banuatu
|
* ''Bislama'': vanuatu - Ripablik blong Banuatu
* ''Anglés'': vanuatu - Republic of Banuatu
* ''Francés'': vanuatu - République du Banuatu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Vatican City.svg|18px]] '''[[Cidade de l Baticano]]''' - Stado de la Cidade de l Baticano
|
* ''Eitaliano'': Città del Baticano - Stato della Città del Vaticano
* ''Lhatin'': Baticanus - Status Urbis Baticani
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Vietnam.svg|25px]] '''[[Bietname]]'''
|
* ''Bietnamita'': Biệt Nan - Cộng Hòa Xana Hội Chủ Nghĩla Biệt Nan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Zambia.svg|25px]] '''[[Zámbia]]''' - República de la Zámbia
|
* ''Anglés'': Zambia - Republic of Zambia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Zimbabwe.svg|25px]] '''[[Zimbabué]]''' ó '''Zimbaué'''- República de l Zimbabué
|
* ''Anglés'': Zimbabwe - Republic of Zimbabwe
|}
An [[Febreiro]] de [[2008]], eisistien 203 países na lista arriba, correspundendo a:
* 195 países andependientes:
** 192 Stados nembros de las [[Naciones Ounidas]]
** [[Kosobo]] ''(Andepéndencia ounilateral)''
** [[Taiwan|República de la China]] (Fermosa/Taiwan)
** [[Cidade de l Baticano]]
* 8 países andependientes, mas nun recoincidos: ([[Abecásia]], [[Nagorno-Karabakh|Alto Carabaque]], [[Xipre de l Norte]], [[Palestina]], [[Saara Oucidental]], [[Somalilándia]], [[Ossétia de l Sul]] i [[Transnístria]])
== Notas ==
* <sup>1</sub>: Esta lista anclui países andependientes ''de-fato''. mais anformaçon puode ser ancontrada na [[Aneixo:Lista de cunflitos territoriales|Lista de países nó-recoincidos]].
* <sup>2</sub>: Alguns stados soberanos ténen dependéncias oultramarinas que nun fázen parte de l sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de territórios dependientes|Lista de territórios dependientes]].
* <sup>3</sub>: Alguns stados soberanos ténen struturas [[Federaçon|federales]] an grau mais ó menos bariable. mais anformaçon puode ser bista an [[Aneixo:Lista de federaçones|Lista de federaçones]].
* <sup>4</sub>: Alguns stados soberanos ténen antidades outónomas que fázen parte de ls sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de antidades outónomas|Lista de antidades outónomas]].
* <sup>5</sub>: La República de la [[República de la Macedónia|Macedónia]] ye tamien coincida cumo "Antiga República Jugoslaba/Iugoslaba de la Macedónia/Macedónia".
* <sup>6</sub>: Saara: ber [[Política de l Saara Oucidental]]
* <sup>7</sub>: Palestina: L "Stado de la [[Palestina]]" fui declarado an [[1988]] i recoincido por bários países árabes i muçulmanos. Ls artigos [[Faixa de Gaza]], [[Cisjordánia]] i [[Eirael]] ténen refréncias subre árias na region de la Palestina.
* <sup>8</sub>: Kosobo (Kosoba - Kosobo i Metohija / Косово и Метохија) declarou ounilateralmente la andependéncia de la Sérbia an [[2008]], que fui recoinciida por países cumo ls [[Stados Ounidos]], mas nó pula [[Sérbia]] i outros países cumo [[Rússia]] i [[Spanha]]. Até ende era ua porbíncia outónoma sérbia ambaixo admenistraçon de la [[ONU]] zde [[1999]].
* <sup>9</sup>: La Somália ye un paíç que atualmente eisiste cun statuto ''de-jure''.
* <sup>10</sup>: La Cuosta de l Marfil determinou spressamente a la quemunidade anternacional para ser tratada por '''Cóte d'Ivoire'''.
* <sup>11</sup>: Mianmar ó l Myanmar (Bras.) ye inda coincido pul nome antigo Birmánia ó Burma (Bras.).
* <sup>12</sup>: La República Xeca puode tamien ser dezida cumo '''Xéquia''' (nome cúrtio ancorajado pulas outoridades Xecas).
== Outras listaiges ==
* [[Critarquie|Lista de países que yá nun eisisten]]
* [[Lista simples de países|Lista de países (semplificada)]]
* [[Lista de países nun-recoincidos]]
* [[Lista de antidades outónomas]]
* [[Lista de territórios dependientes]]
* [[Lista de árias çputadas ó acupadas]]
* [[Lista de países i territórios por ária]]
* [[Países eimaginários]]
* [[Micro-stados]]
* [[Lista de capitales]]
* [[lista de países ansulares]]
* [[Lista de países por data de criaçon]]
* [[Fuso hourário]]
Para mais recursos, ber [[Refréncias geográficas]].
== {{Ber tamien}} ==
* [[Eitimologie de ls nomes de ls países]]
* [[Geografie]]
* [[Tierra]]
* [[Cuntinente]]
* [[Micronaçon]]es
[[Catadorie:!Lhistas]]
d24n02xy3x8690b1mp60q5fzccvt8kb
Psicologie
0
753
107842
101765
2026-08-13T08:09:08Z
Cromenio
15459
107842
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Psi2.svg|thumb|right|La lhetra griega <big>[[Ψ]]</big> ("psi"), simblo de la Psicologie.]]
La '''psicologie''' (de l [[léngua griega|griego]] Ψυχολογία, [[Trasliteraçon|trasl.]] ''psykhologuía'', palabra deribado de las palabras ψυχή, ''psykhé'', "alma", i λόγος, ''lhógos'', "palabra", "rezon" ó "studo") ye la [[ciéncia]] que studa ls porcessos mentales ([[sentimiento]]s, [[pensamiento]]s, [[rezon]]) i l cumportamiento [[houmano]] i [[Cumportamiento animal|animal]] (para fines de pesquisa i correlaçon, na ária de la [[psicologie cumparada]]) ó seia outelizando la [[metodologie científica|metodologie]] de la cumparaçon. L oubjeto de studo dessa ciéncia assi i todo inda hoije ye albo de cuntrobérsias specialmente quanto las çtinçones ó necidades de studo de la mente an ouposiçon al studo de la cumportamiento.
Para [[Alexander Lhuria|La. R. Lhuria]] eminente psicólogo sobiético un de ls fundadores de la [[neuropsicologie]] la psicologie de l home debe acupar-se de la análeze de las formas cumplexas de repersentaçon de la rialidade, que se custituíran al lhongo de la storia de la sociadade i son rializadas pul cérebro houmano ancluindo las subjetibas formas de la atebidade cunciente sin sustituir essas puls studo de ls porcessos fisiológicos que les serben de base nin lhemitar-se a la çcriçon sterior de l mesmos.
Segundo esse outor para alhá de stablecer las lheis de la sensaçon i percepçon houmana, regulaçon de ls porcessos de atençon, memorizaçon (tarefa ampeçada por [[Wilheln Wundt|Wundt]] que l cunsagrou, a a cuntragusto, i la que se dedicórun ls purmeiros psicólogos), na análeze de l pensamiento lhógico, formaçon de las necidades cumplexas i de la personalidade. Cunsidra esses fenómenos cumo perduto de la stória social (cumpartilhando, de cierto modo coma la proposiçon de la relegada (na época) publicaçon Bolkerpsichologie (Psicologie cultural) de Wundt i cun las proposiçones de studo simultáneo de ls porcessos neurofisiológicos i detreminaçones stórico-culturales, rializadas de modo andependiente por sou cuntemporáneo [[Bigotsky]]) (Lhuria, 1979)
Outro oubjeto de studo de la ''psicologie'', anclusibe cumpartilhado cula [[psiquiatria]], son las personalidades inadatables cun cumportamientos zbiantes, chamados de doentes mentales pula [[psicopatologie]]. Cunsidrando la relaçon mente – cuorpo cumo ua ounidade, cumo ben sendo demunstrado als poucos zde ls primórdios fundaçon de la psicologie cumo ciéncia (çtinguindo-se de la filosofie), i a partir desse pressuposto básico de la eisisténcia dun monismo - i nun un dualismo cumo [[Çcartes]] apregou - este galho de l coincimiento ten sous studos boltados a esse [[axioma]] percipal. Antre outras atuaçones que esta ciéncia permite al porfissional de la ária, stan la splicaçon de ls macanismos ambolbidos an detreminados cumportamientos, assi cumo prebeni-los i modificá-los.
La psicologie ye ua [[ciéncia]] cunsidrada tanto de las árias sociales, ó houmanas, cumo de la ária biomédica (por eisemplo, la [[neuropsicologie]] faç parte deste spetro), assi eilha ye studada tanto an métodos quantitatibos cumo an métodos qualitatibos. Estes métodos aplican-se al studo de ls porcessos psíquicos, geradores de cumportamientos i al alrobés.
Ls studos clássicos an ''psicologie'' baseában-se justamente ne ls cumportamientos, que éran diretamente ouserbados, que fazien cun que l psicólogo anferisse un porcesso psíquico; mas, cun ls abanços de las [[neurociéncia]]s na atualidade antre ls quales çtaca-se la psicofarmacologie la análeze de eimaiges de l cérebro, tamien ye possible, mesmo que rudimentarmente, studar ls porcessos psíquicos na sue ourige.
La [[antrospeçon]] ye outro método para chegar als porcessos cuncientes. Mas, esta antrospeçon ye un porcesso que necessita ser acumpanhado i guiado por un psicoterapeuta, dada la deficuldade antrínseca que cumporta. Esto debe-se al fato de cada un de nós tener macanismos defensibos (que nun depénden de la nuossa buntade) que ténen cumo funçon ampedir l acesso als perdutos de l nuosso ancunciente cumo forma de ne ls porteger de la zourganizaçon mental.
Na proposiçon [[Psicanáleze|psicanalítica]] ua de las purmeiras corrientes de la psicologie a propor la balidade de la anstrospeçon cumo método, l eifeito de la anterpretaçon rializada pul terapeuta, desse cuntenido ancunciente ([[ansight]]) na remoçon de sintomas ó trasformaçones de cumportamiento ye, antre outros métodos, l que cumproba la balidade de la teorie psicanalítica a partir de la speriéncia clínica. L studo de causos clínicos ye la sue forma percipal de adequaçon a la metodologie científica eisisten mas, bários outros métodos zambolbidos, cada un para studo dun ó más porcessos mentales antre ls quales análeze de l símbolos, mitos i obras de arte (perpuosta por [[Carl Gustab Jung|C. G. Jung]]) i ls [[psicometrie|testes]] porjetibos.
Cabe a la psicologie studar questones lhigadas a la [[personalidade]], a la [[daprendizaige]], a la [[motibaçon]], a la [[mimória]], a la [[anteligéncia]], al funcionamiento de l [[sistema nerboso]] de modo antegrado al cunjunto de deciplinas que forman la [[Neurociéncia]], i tamien a la [[Quemunicaçon Anterpessoal]], al [[zambolbimento]], al [[cumportamiento sexual]], a la [[agresson|agressibidade]], al [[cumportamiento an grupo]], als [[psicoterapie|porcessos psicoterapéuticos]], al [[sono]] i al [[suonho]], al [[prazer]] i a la [[delor]] cun special atençon als porcessos [[Eimoçon|afetibos]] ó [[Cogniçon|cognitibos]] de l sofrimiento ([[ansiedade]], [[depresson]] etc., para alhá de todos ls outros porcessos psíquicos i cumportamentales nun citados.
[[Fexeiro:AUGUST RODIN O pensador (vista frontal).jpg|right|210px|thumb|L Pensador de Rodin, an antrospeçon.]]
== Stória i sistemas de la Psicologie ==
Esta parte de la psicologie ye amportante pa l studo, pus ye neilha que apareciran las percipales críticas acerca de cada scuola de pensamiento. Recomenda-se l studo de la stória i de ls sistemas de la psicologie a qualquiera académico, yá que este estímulo einicial l ajudará na atuaçon cumo porfissional.
An sous studos de eipistemologie filósofo [[Gaston Bachelard|Bachelard]] coloca l storiador dua ciéncia ne l papel de juiç de ls balores de berdade refrentes a essa ciéncia a partir de sou [[stado de la arte]] na atualidade.
Junto al studo de la stória, ouserba-se tamien las einúmeras corrientes teóricas. Cada scuola cun sou foco de studo, l que las torna defrentes an alguns ó bários parámetros. Ua scuola surge normalmente cuntraponendo-se ó cumplementando ua scuola anterior.
=== Ampeço, l Struturalismo ===
{{Artigo percipal|[[Struturalismo]]}}
Cunsidra-se cumo fundador de la psicologie moderna [[Wilheln Wundt]], por tener criado, an [[1879]], l purmeiro [[laboratório]] de psicologie na [[ounibersidade]] de [[Leipzig]], [[Almanha]]. La psicologie se tornou ua ciéncia andependiente de la filosofie grácias la Wundt, ne ls finales de l seclo XIX. Fui a partir deste acuntecimiento que se zambolbírun de forma sistemática las ambestigaçones an psicologie, atrabeç de bários outores que la esta ciéncia se dedicórun, custruindo múltiplas scuolas i teories.
Wundt criou l que, más tarde, serie chamado de [[Struturalismo]], por [[Edward Titcher]]; cujo oubjeto de studo era la strutura cunciente de la mente, las [[sensaçon]]es. Segundo esta perspetiba, l oubjetibo de la psicologie serie l studo científico de la Speriéncia Cunciente atrabeç de la [[Antrospeçon]]. Titcher lhebou la eideia de la psicologie pa ls [[Stados Ounidos de la América]], demudando-la an alguns puntos. Las percipales lhemitaçones de l Struturalismo residen ne l fato de la antrospeçon nun ser un berdadeiro método científico ancuntestable i de esta corriente scluir la psicologie animal i anfantil. Esta corriente fui praticamente zaparecida an meados de l [[seclo XX]].
=== Funcionalismo ===
{{Artigo percipal|[[Funcionalismo]]}}
L funcionalismo ye l modelo que sustitui l [[struturalismo]] na eiboluçon stórica de la psicologie, sendo l sou percipal ampulsionador [[Willian James]].
L percipal antresse desta corriente teórica residie na outelidade de ls porcessos mentales pa l ourganismo, nas sues custantes tentatibas de se adatar al meio.
L ambiente ye un de ls fatores más amportantes ne l zambolbimento. Ls funcionalistas querien saber cumo la mente funcionaba, i nun cumo era struturada.
=== Vehabiorismo, la purmeira poténcia ===
{{Artigo percipal|[[Behabiorismo]]}}
A maior scuola de pensamiento [[Stados Ounidos de la América|amaricana]] surgiu ne l ampeço de l [[seclo XX]], sendo anfluenciada por teories subre l cumportamiento i fisiologie animal. La traduçon de la palabra [[Lhéngua anglesa|anglesa]] ''behavior'' ye "cumportamiento", antoce, l foco de studo de l [[cumportamentalismo|cumportamentismo]] ó [[cumportamentalismo]] (títalo traduzido) ye l [[cumportamiento]] ouserbable, i l [[cundicionamento]] ye l método outelizado nesta scuola. Fui fundada por [[John V. Watson]] ([[behabiorismo metodológico]]), que acraditaba que l cuntrole de l ambiente dun andebíduo permitie zamcadear qualquiera tipo de cumportamiento deseiable. Traç de l [[funcionalismo]] la aplicaçon prática de la psicologie; l sou foco stá na daprendizaige.
Erroneamente, muitos dibulgan que atrabeç desta perspetiba nun se puode studar cientificamente ls pensamientos, deseios i sentimientos, antretanto, l própio Watson ten stensos trabalhos subre pensamiento i eimoçones houmanas.
Fui anfluenciado, einicialmente, pulas teories de [[Ivan Pablob]] i [[Edward L. Thorndike]]. I, apuis, pulas teories de l [[ouperacionismo]]. Fui [[Burrhus Frederic Skinner]] l maior outor neocumportamentalista, lhebantando a tona sou cundicionamiento ouperante i la modificaçon de l cumportamiento ([[Behabiorismo Radical]]).
Ne l meio de l seclo XX, bários outores screbírun subre l pensamiento i la cogniçon. Dezien fazer parte de l cumportamiento este pensamiento, staba sendo criada ua dibison ne l ''behaviorismo'': la [[psicologie cognitiba]]. Alguns outores desta scuola fúrun [[Albert Vandura]], [[Julian Rottener]] i [[Aaron Beck]]. Estes falában que l cumportamiento puode ser antendido tamien a partir de la cogniçon i que l daprendizado puode eisistir sin la necidade de cundicionamiento an lhaboratório, mas pula ouserbaçon i eilaboraçon de l que fui bisualizado. Ye chamada de la purmeira grande fuorça de la psicologie.
=== Gestalt, la psicologie de la forma ===
{{Artigo percipal|[[Gestalt]]}}
Fundada drento de la filosofie por [[Max Wertheimer]], [[Kurt Koffka]] i [[Wolfgang Köhler]] , la ''gestalt'' traç nuobas preguntas i repuostas para la psicologie. Eilha se detén ne ls campos de la percepçon i na bison holística de l home i de l mundo. La palabra ''gestalt'' nun ten ua traduçon eisata pa l pertués, mas puode ser antendida cumo "forma", "formato", "cunfiguraçon". Critica principalmente la psicologie de [[Wundt]], que ye chamada de psicologie de l "tijolo i argamassa", pus bé la mente houmana debedida an struturas.
L gestaltismo más coincido cumo psicologie de la forma que surge na Almanha, ne l ampeço de l seclo XX. An ouposiçones clara la J. Watson, sous más amportantes repersentantes fúrun [[Max Wertheimer]], [[Kurt Koffka]] i [[Wolfgang Köhler]]. Ls sous studos partian de la spriéncia eimediata, outelizando cumo método la fenomenologie. Segundo esses studiosos, ls fenómenos de la percepçon, de la mimória i de la afetibidade éran bibenciados sob forma de struturas. Eilhes recusában la eideia de Watson, para quien l cumportamiento era unicamente dependente de l stimulo (relaçon coincida cumo estímulo-repuosta ó I-R), afirmando que la forma resultante dun porcesso de percepçon era mui más que la soma de las partes. L gestaltismo trazie cumo preocupaçon central la necidade de se relacionar la speriéncia eimediata de ls sujeitos cula natureza física i biológica i cul mundo de ls balores socioculturales.
La ''gestalt'' preocupa-se cul home bisto cumo un to, i nun cumo la soma de las sues partes (l lhema de la ''gestalt'' ye justamente este: "L to ye más que la soma de las sues partes"). Ne l anho de 1951, Frederic S. Perls cria la teorie [[Gestalt-terapie]], que cuntou cun ls colaboradores Lhaura Perls i Paul Godman, cun base na filosofie de Martin Vuber, de las [[Psicoterapie Corporal|terapies corporales]] de [[Reich]], an filosofies ourientales, na teorie ourganísmica de [[K. Goldsten]], na [[teorie de campo]] de [[Kurt Lhewin]], ne l [[holismo]] i an outros.
=== Psicanáleze ===
{{Artigo percipal|[[Psicanáleze]]}}
La psicanáleze tubo sous primórdios cun [[Sigmund Freud]] (1856-1939) antre l fin de l seclo XIX i ampeço de l [[seclo XX]] atrabeç de ls studos subre la [[sterie]], acumpanhado purmeiramente pul sou mestre, [[Charcot]]. Este habie çcubierto que la sterie era malina de carátener eideogénico, ó seia, baseado nas eideias i nun oureginada de çtúrbios ourgánicos, i antoce nun era ua malina tipicamente feminina, de l [[útero]] (''Hysteron'' an [[Léngua griega|griego]] quier dezir "útero").
Tamien puode ser-le creditado la heipótese de que la sterie fusse eifeito dua dissimulaçon, ua beç que l sintoma poderie ser eibocado i suprimido por fuorça de la sugeston ó de la [[heipnose]]. Esso fui çcubierto debido la sugeston heipnótica, pus pessonas que nun apersentában sterie, poderien ser sugestionados a apersentar sintomas stéricos tales cumo la cumberson. [[Freud]], quedou ampressionado cul método heipnótico i l studo de la sterie. Passou, anton a praticar l método de Charcot, que más tarde ganhou un defrencial, la [[catarse]], studado cunjuntamente cun sou colega [[Vreuer]]. Cul lhibro de l dous, Studos subre la Sterie, fui fundado la psicanáleze. L método heipnótico fui abandonado por Freud, dentre outros motibos, por solo suprimir ls sintomas temporáriamente sin que promobisse la cura, i tamien, cumo modo de atender a ua paciente ([[Fräulein Eilizabeth]]), que habie le pedido para solo falar, sin la heipnose. Fui chamada por eilha la [[psicanáleze]] cumo la "cura pula fala". Freud anton fui modelando sue teorie, sendo caratelizada fundamentalmente por ambestigar l [[ancunciente]], ganhando cuntornos de la sexualidade, principalmente las pulsones de la sexualidade anfantil, tópico este polémico para la sociadade de la época. Cabe dezir que la palabra sexualidade cunfunde-se até hoije an die, ne l senso quemun, cun sexo i inda assi para Freud la sexualidade dá cunta de la ourganizaçon de l prazer i la custruçon psíquica de ls meios para sastifazé-la.
Outro personaige amportante de la psicanáleze ye [[Carl G. Jung]], purmeiro persidente de la sociadade psicanalítica. Cul abanço de la teorie de Freud arriba de la sexualidade anfantil, Jung, que nun cuncordaba cul que Freud dezie acerca de l assunto, rompe cul psicanalista i segue outro camino, criando ua nuoba teorie, chamada psicologie analítica. La sue perpuosta fui de "dessexualizar" l eigo. Mas Freud retifica l ex- colega, dezindo que "l eigo ten bárias naturezas de las pulsones, mas la pulson sexual ye la que ganha más ambestimento". Dubidórun que Freud tubisse "criado" la palabra ancunciente, mas tal cunceito fui feito anhos antes, i Freud outelizou-se del cun outro sentido, ancarregando-se de criar ua teorie to arriba de la palabra: antigamente, ancunciente seneficaba nó-cuncéncia i, na psicanáleze, ancunciente quier dezir ua outra orde, cun outras regras, un de ls eilemientos de ls apareilhos psíquico, custituído por pensamientos, mimórias i deseios que nun se ancontran al nible cunciente mas que eisercen grande peso ne l cumportamiento. Este ye l mérito de Freud. Apuis de la muorte de Freud, la psicanáleze tubo muitos nembros que la cisionórun, criando obras chamadas neopsicanalíticas [[Anna Freud]] (filha de Sigmund Freud), [[Melanie Klein]], [[Lacan]], [[Bion]], [[Donald Wods Winnicott|Winnicott]] etc.) ó outras teories defrentes ([[Carl G. Jung]], [[Alfred Adler]], [[Erik Erikson]], [[Carl Rogers]] etc..
La psicanáleze hoije se apersenta de bárias formas, que son la psicanáleze ourtodoxa, la psicanáleze nuoba (ó neopsicanáleze) i la psicologie de ourientaçon analítica (outelizada nun solo por psicanalistas formados, mas tamien por psicólogos nun specializados), todas cun alguas peculiaridades.
Ye la segunda grande fuorça de psicologie, i segundo l Cunseilho Federal de Psicologie Brasileiro <ref>[http://www.pol.org.br/main/andex.cfn http://www.pol.org.br/main/andex.cfn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i demales CRPs <ref>[http://www.pol.org.br/sistema/sis_crps.cfn http://www.pol.org.br/sistema/sis_crps.cfn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, la psicanáleze ye aceita ne l meio académico, mas solo puode ser outelizada de forma ''antegral'' cun ua [[specializaçon]], causo cuntrário debe-se outelizar de la técnica de psicoterapie de ourientaçon psicanalítica.
=== Houmanismo ===
{{Artigo percipal|[[Psicologie houmanista]]}}
L anfoque de la [[psicanáleze]] ne l ancunciente, i sou [[detreminismo]], i l anfoque na ouserbaçon solo de l cumportamiento, pul [[behabiorismo]], fúrun las críticas más fuortes de ls nuobos mobimientos de Psicologie surgidos ne l meio de l seclo XX. Na berdade l houmanismo nun ye ua scuola de pensamiento, mas si un aglomerado de dibersas corrientes teóricas. An quemun eilhas ténen l anfoque houmanizador de l apareilho psíquico, an outras palabras eilhas focalizan ne l home cumo detentor de lhiberdade, scolha, siempre ne l persente. Traç de la filosofie fenomenológico eisistencial un stenso gabarito de eideias. Fui fundada por [[Abrahan Maslow]], mas la sue stória ampeça mui tiempo antes.
La [[Gestalt]] fui agregada al houmanismo pula sue bison holística de l home, sendo amportante campo de la Psicologie, na forma de [[Gestalt-terapie]]. Mas fui [[Carl Rogers]], un psicanalista amaricano, un de ls maiores sponenciales de la obra houmanista. El, depuis de anhos a finco praticando psicanáleze, notou que sou stilo de terapie se defrenciara mui de la terapie psicanalítica. El outelizaba outros métodos, cumo la fala lhibre, cun poucas anterbençones, i l aspeto de l sentimiento, tanto de l paciente, cumo de l terapeuta. Dou-se cunta de que l paciente era detentor de sou tratamiento, antoce nun era passibo, cumo passa la eideia de paciente, chamando anton este cumo cliente. Era la terapie centrada ne l cliente ( ó na pessona) Sous métodos fúrun ousados ne ls más bastos campos de l coincimiento houmano, cumo nas aulas centradas ne ls alunos, etc. Apersentou trés cunceitos, que serien agregados más tarde para to la Psicologie. Estes éran la [[cungruéncia]] (ser l que se sente, sin mentir para si i pa ls outros), la [[ampatie]] (capacidade de sentir l que l outro quier dezir, i de antender sou sentimiento), i la [[aceitaçon ancondicional]] (aceitar l outro cumo este ye, an sous defeitos, angústias, etc.). [[Erik Erikson]], tamien psicanalista, trouxe sou studo subre las uito fases psicossociales, an detrimiento a las quatro fases psicossexuales de [[Freud]], adonde todas las fases éran anterdependentes, i nun necessariamente detreminan las fases posteriores; para el l home siempre eirá se zambolber, nun parando na purmeira anfáncia. [[Viktor Frankl]], cun sue [[logoterapie]], bino a acrescentar ls aspetos de la eisisténcia houmana, i de l sentido de la bida, adonde un home, quando sente un este bazio de sentido na bida, busca auxílio pus nun se sente cunfortable an bibir sin sentido ó eideales. Diç tamien que eibentos mui fuortes puoden adelantrar la busca pul sentido de la bida. Tales eibentos puoden criar çconforto, trauma antenso, mas puoden criar un aspeto de fortaleza ne l andebíduo.
[[Fexeiro:maslow.jpg|right|230px|thumb|[[Pirámide de Maslow]].]]
[[Maslow]] trouxe, para la psicologie que habie fundado, estes outores, agregando, inda sous studos subre la pirámide de necidades houmanas. Para el, las necidades fisiológicas percisan ser saciadas para que se percise saciar las necidades de sigurança. Estas, se saciadas, abren campo para las necidades sociales, que se saciadas, abren spácio para las necidades de outo-stima. Se ua destas necidades nun stá saciada, hai la ancongruéncia. Quando todas stubíren d'acuordo, abre-se spácio para a outo-rializaçon, que ye un aspeto de felcidade de l andebíduo.
Esta ye hoije la terceira grande fuorça drento de la psicologie.
=== Psicologie Traspessoal ===
{{Artigo percipal|[[Psicologie traspessoal]]}}
[[Maslow]] staba ansastifeito cun sue própia teorie, dezindo que faltaba-le l fato de l home ser un ser spritualizado. Para el, era amportante la spritualidade i las caratelísticas de la cuncéncia altarada, teorie de [[Stanislab Grof]]. Criou anton, cun ajuda de outros psicólogos, ua teorie que era abrangente nesse aspeto. Ancorporou eideias de [[Carl G. Jung]], que era un studioso de ls aspetos trascendentales de la cuncéncia, na Psicologie traspessoal. Esta fala de bários nibles de cuncéncia, que ban de l más ouscuro, ([[la selombra]]), até l más alto grau de cuncéncia, l traspessoal. Por tener sou foco na cuncéncia i sous aspetos, fui tamien chamada de [[psicologie de la cuncéncia]]. L sou studo ye recente i traç caratelísticas que necessétan dun aperfundamiento maior.
=== Psicologie Cognitiba ===
{{Artigo percipal|[[Psicologie Cognitiba]]}}
Tenendo an sous primórdios, antre outras, las teories de [[Jean Piaget]], la Psicologie Cognitiba ye un de l más recentes galhos de la ambestigaçon an psicologie, tenendo se zambolbido cumo ua ária apartada zde ls fines de ls anhos 1950 i percípios de ls anhos 1960, defrenciando-se de las anfluéncias behabioristas de la época por afirmar la eisisténcia de stados mentales anternos cumo: l deseio; las motibaçones (cunsustanciaçon de l deseio, cunciente ó ancunciente, na cunduta de l andebíduos); i las fés (sistema de suposiçones deseiadas, cunciente ó anconscientemente, andebidual ó coletibamente).
L palabra "Psicologie Cognitiba" ampeçou a ser ousada cula publicaçon de l lhibro ''Cognitibe Psychology'' de Ulrich Neisser an 1967. Zde anton, l paradigma dominante na ária fui l de l processamiento de anformaçon, modelo defendido por Broadbent. Neste quadro de pensamiento, cunsidra-se que ls porcessos mentales son cumparables la software a ser eisecutado nun cumputador que neste causo serie l cérebro. Las teories de l processamiento de anformaçon ténen cumo base noçones cumo: antrada; repersentaçon; cumputaçon ó processamiento i salidas.
A partir de ls studos an Psicologie Cognitiba, zambolbiu-se la [[Terapie Cognitiba]] (ó Cognitibo-cumportamental), por [[Aaron Beck]], ex- psicanalista norte-amaricano. Sue énfase stá na ambestigaçon i remodelamiento de las fés, squemas i pensamientos çfuncionales que gerarian ls çtúrbios psicológicos.
=== Psicodrama ===
{{Artigo percipal|[[Psicodrama]]}}
=== Psicologie Analítica ===
{{Artigo percipal|[[Psicologie Analítica]]}}
== Árias de atuaçon ==
Las árias de atuaçon de la Psicologie son bárias, sendo an muitas deilhas ouxiliadas por outros campos de l coincimiento houmano, cumo la [[Sociologie]], la [[Pedagogie]], la [[Medecina]], antre outros Para maiores detalhes ber l berbete [[Psicologie Aplicada]]. Las percipales árias son:
* [[Neurociéncias]]
* [[Neuropsicologie]]
* [[Psicologie Ambiental]]
* [[Psicologie Clínica]]
* [[Psicologie Cumparada]]
* [[Psicologie Quemunitária]]
* [[Psicologie de la Forma]] (Psicologie de la ''Gestalt'')
* [[Psicologie de la Moda]]
* [[Psicologie de la Salude]]
* [[Psicologie Defrencial]]
* [[Psicologie de l Zambolbimento]]
* [[Psicologie de l Grupos]]
* [[Psicologie de l Trabalho]]
* [[Psicologie Eiconómica]]
* [[Psicologie Eiducacional]]
* [[Psicologie Çportiba]]
* [[Psicologie Spurmental]]
* [[Psicologie Forense]]
* [[Psicologie Spitalar]]
* [[Psicologie Andustrial]]
* [[Psicologie Antegral]]
* [[Psicologie Jurídica]]
* [[Psicologie Metafísica]]
* [[Psicologie Ourganizacional]]
* [[Psicologie Social]]
* [[Psicometrie]]
* [[Psicopatologie]]
* [[Sexologie]]
* [[Terapie cognitibo-cumportamental|TCC - Terapie Cognitiba Cumportamental]]
* [[Psicoterapie Corporal]]
=== L que l psicólogo faç? ===
L psicólogo, an sue graduaçon, pesquisa nuobos caminos a partir de dados yá eisistentes; forma oupeniones cumbergentes ó dibergentes, podendo ser na forma de crítica ó abanço nua detreminada pesquisa; monta studos cun bases an speriéncias, ouserbaçon, studos de causos, análezes neurológicas i farmacológicas, para alhá de studar an grupos multideciplinares bários outros cuntenidos.
Las árias más coincidas desta criaçon científica son la [[Psicologie Social]], la [[Psicometrie]], la [[Psicologie Spurmental]], la [[Psicologie de l Zambolbimento]], la [[Psicologie Metafísica]], la [[Neuropsicologie]] i la [[Psicopatologie]]. Esses studos crian teories que son outelizadas na [[Psicologie Aplicada]], que cumo l nome diç, ye la aplicaçon de ls custrutos teóricos an árias specíficas.
[[Fexeiro:Shibuya tokyo.jpg|left|165px|thumb|La Psicologie Social studa ls mobimientos sociales.]]
Esta Psicologie Aplicada stá anserida ne ls más dibersos campos de la sociadade, resolbendo porblemas práticos, sendo la ária clínica la más famosa. Esta Psicologie Aplicada puode criar custrutos científicos, que ye l causo de [[Sigmund Freud]], [[Carl R. Rogers]], [[Carl Gustab Jung]], na Psicologie Clínica, para alhá de [[Kurt Lhewin]] i [[J. L. Moreno]], an outras árias.
Para alhá de la clínica, l psicólogo aplicado trabalha an scuolas, ampresas, nas terapies de grupos, na [[creminologie]], nas academias de sportes, ne l clubes sportibos, nas propagandas, ne ls spitales i ne l tratamiento de adiçones ([[drogadiçon]]es) .
Essas dues árias, la de porduçon científica i la Psicologie Aplicada, son práticas aceitas puls Cunselhos de Psicologie. L psicólogo nun quebrar l sigilo de sou cliente sin sou cunsentimiento (hai causos adonde esta quebra de sigilo ye possible, cumo ne l causo de alguien que puode colocar an risco la bida de outra pessona, ó la sue própia ó ne ls causos de [[Abuso sexual de menor|abuso sexual de crianças]], an que la lhegislaçon de l paíç eisija la denúncia).
=== Necidades de la multideciplinaridade ===
La Psicologie naciu de studos filosóficos i fisiológicos, i por esso carrega traços destes dous tipos de coincimiento. Atualmente, eilha ancorporou outros coincimientos al sou própio, trabalhando lhado-la-lhado cun estes. Ye l causo de la psicologie social, por eisemplo, que trabalha cun bases teóricas de sociólogos, antropólogos, teólogos i filósofos, tales cumo [[Auguste Comte]];[[Marcel Mauss]]; [[Claude Lhebi-Strauss|Lhebi-Strauss]] i [[Michel Foucault]]. L própio [[Carl Gustab Jung]] trabalha cun trabalhos antropológicos, podendo traçar las defrentes culturas cun simblos an quemun.
La psicologie quemunitária faç trabalho an campo, junto a assistentes sociales i terapeutas acupacionales. Ls coincimientos destas árias se funden.
La psicologie jurídica trabalha cun funcionários de l dreito, assi cumo ls psicólogos spitalares trabalhan cun médicos, anfermeiros i outros agentes promotores de salude. Hai, tamien, la ária de la psicopedagogie, que trabalha cun cuntenidos de la pedagogie ne l campo de la daprendizaige.
La más recente ária de anterdeciplinaridade de la psicologie ye la neuropsicologie. Este galho de la psicologie ancorpora ls coincimientos de las neurociéncias de l cumportamiento. Esta ária ampeçou por ser puramente de ambestigaçon, studando las relaçones antre funcionamiento cerebral (neuroquimica, neurofisiologie, neuroanatomie) i l cumportamiento de l andebíduos. Atualmente, yá ultrapassou l ámbito de la ambestigaçon pura i ten un campo de aplicablidade prática, seia ne l diagnóstico, seia na recuperaçon de funçones cognitibas perdidas ([[Acidente bascular cerebral|ABCs]], traumatismos cranianos)antegrando-se a la eiquipe multideciplinar de reablitaçon (fisioterapie, fonoaudiologie, etc.). An Pertual l eisame de neuropsicologie ye requerido por muitos porfissionales de la medecina, cumo ye l causo de neurologistas i psiquiatras, sendo que este se torna útele nas juntas médicas que deciden la atribuiçon de ambalideç pa l trabalho. Tamien la bertente de recuperaçon de las funçones cognitibas ye mui requerida, an special ne ls causos de las patologies cerebrales degeneratibas ([[deméncia]]s).
Alguas árias de la Psicologie, cumo la Psicologie Traspessoal i, an partes, la [[Psicologie Analítica]], necessitan de studos an física i metafísica para que puodan se tornar coincimientos amplos acerca de l ser houmano, seia an analogies, seia an studos subre eibentos parapsicológicos, sendo que estes studos son recentes i nun se custituen plenamente cumo ciéncia psicológica.
Tanto las árias alheias de la Psicologie citadas quanto la própia Psicologie percisan trabalhar ounidas. Quando tratan de antresses an quemun, ls coincimientos se cruzan i oumentan, i ye possible que eisistan defrentes puntos de bista an custante diálogo. Comités de [[Bioética]] trazen esta multideciplinaridade, agindo subre porblemas corriqueiros i cuntrobersos. Estes comités son formados por outras corrientes de l coincimiento, para alhá de l psicólogo, cumo médicos, anfermeiros, adbogados, fisioterapeutas, físicos, teólogos, pedagogos, farmacéuticos, angenheiros, terapeutas acupacionales i pessonas de la quemunidade adonde l comité stá anserido. Eilhes deciden aspetos amportantes subre tratamiento médico, psicológico, antre outros.
{{ref-section}}
Bachelar, Gastón. Eipistemologie, testos scolhidos. RJ, Zahar, 1977
Cabral, Álbaro; Oulibeira, Eduardo P. Ua brebe stória de la psicologie. RJ, Zahar, Ed. 1972
Freud, Sigmund. Lheonardo de la Binci i ua lhembrança de sue anfáncia. (1910). Ed Standard de las Obras Cumpletas de S. Freud, b. XI RJ. Eimago, 1970
Freud, Sigmund. La stória de l mobimiento psicanalítico (1914).
Ed Standard de las Obras Cumpletas de S. Freud, b. XIB. RJ. Eimago, 1970
Godwin, C.James. Stória de la psicologie moderna. SP, Cultrix, 2005
Jung, C. G. L sprito na arte i na ciéncia, RJ, Petrópolis, Bozes, (1922) 2007
Jung, C. G. (org.) L home i sous símbolos. RJ, Nuoba Frunteira, 2008
Lhuria La. R. Curso de psicologie giral. RJ, Ceblizaçon Brasileira, 1979
Lhuria La. R.. Fundamientos de neuropsicologie. RJ, Lhibros Técnicos i Científicos; SP, Ed. de la Ounibersidade de San Paulo, 1981
Mauss, Marcel. Relaçones Rales i práticas antre la psicologie i la sociologie, (1924). Sociologie i antropologie. SP, Cosac Naify, 2003
Marx, Melbin; Hillix, Willian La. Sistemas i teories an psicologie. SP, Cultrix, 1966
Mirador Anciclopédia Anternacional Psicologie (berbete) b.17. SP Anc Británica de l Brasil Public. LTDA, 1987
Piaget, J. La Psicologie. Lhisboua, Lhibrarie Bertrand, 1970
Rapaport, Dabid. La strutura de la teorie psicanalítica, ua tentatiba de sistematizaçon. SP, Perspetiba, 1982
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* {{Link|t|2=http://www.pol.org.br/|3=Cunseilho Federal de Psicologie - Br}}
* {{Link|t|2=http://www.snp.t/andex.php|3=Sindicato Nacional de l Psicólogos - Pt}}
* [http://www.apa.org/|3=Apa.org Amarican Psychological Association] (an Anglés)
* {{Link|t|2=http://www.bbs-psi.org.br/|3=Biblioteca birtual an salude - Psicologie}}
* {{Link|t|2=http://www.abtraspessoal .com/ | 3=Associaçon Brasileira de Psicologie Traspessoal}}
* {{Link|t|2=http://www.abepsi.org.br|3=Associaçon Brasileira de Ansino de Psicologie}}
* {{Link|t|2=http://www.sbpsp.org.br/800x600/|3=Sociadade Brasileira de Psicanáleze}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Wikiboks|Psicologie}}
* [[Teorie de la personalidade]]
* [[Memética]]
* [[Percípio de Premak]]
* [[Admenistraçon quántica]]
* [[Speriéncia de Milgran]]
* [[Psicopedagogie]]
* [[Trasferéncia (psicanáleze)]]
[[Catadorie:Psicologie]]
deydkba4qntcxm0euc02ts85ztihvdp
Anatomie
0
806
107835
86472
2026-08-12T18:07:21Z
~2026-30875-10
15270
107835
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Encyclopédie_de_Diderot,_plate_1-143.jpg|thumb|270px|Zeinho anatómico de l musclos houmanos de la '' [[Ancyclopédie]].]]
'''Anatomie''' (de l [[léngua griega antiga|griego antigo]] ἀνατομή [''anatome''], "secionar"), ye l ramo de la [[biologie]] ne l qual se stúdan la strutura i ourganizaçon de ls seres bibos, tanto sterna quanto anternamente.
Alguns outores ousórun esta palabra ancluindo na anatomie eigualmente l studo de las funçones bitales ([[respiraçon]], [[digeston]], [[circulaçon sanguínea]], etc) para que l ourganismo biba an eiquilíbrio cul [[meio ambiente]]. Segundo esta definiçon, mais lhata, la anatomie ye de cierta forma l eiquibalente a la morfofisiologie (de l griego ''morphe'', forma + ''logos'', rezon, studo).
La anatomie houmana (ber ambaixo), la [[anatomie begetal]] i la [[anatomie cumparada]] son specializaçones de la anatomie. Na anatomie cumparada faç-se l studo cumparatibo de la strutura de defrentes animales (ó plantas) cul oubjetibo de berificar las relaçones antre eilhes, l que puode eilucidar subre aspetos de la sue [[eiboluçon]].
== Stória de la Anatomie ==
[[Fexeiro:Anatomical chart, Cyclopaedia, 1728, volume 1, between pages 84 and 85.jpg|thumb|300px|Diagrama de [[anatomie houmana]] retirado de la ''[[Cyclopaedia]]'', Decionário Ounibersal de las Artes i Ciéncias, de 1728]]
{{Artigo percipal|[[Stória de la anatomie]]}}
An tenermos mais restritos i clássicos, la anatomie cunfunde-se cula [[morfologie (biologie)]] anterna, esto ye, cul studo de la ourganizaçon anterna de l [[seres bibos]], l que amplicaba ua bertente perdominantemente prática que se cuncretizaba atrabeç de métodos percisos de corte i [[dissecaçon]] (ó [[disseçon]]) de [[seres bibos]] ([[cadabre]]s, pul menos ne l [[ser houmano]]), cul antuito de rebelar la sue ourganizaçon strutural.
L mais antigo relato coincido dua [[dissecaçon]] pertence al griego [[Teofrasto]] (? – 287 la. C.), decípulo de [[Aristóteles]]. El la chamou de anatomie (an griego, “anna temnein”), l termo que se generalizou, anglobando to l campo de la [[biologie]] que studa la forma i la strutura de l [[seres bibos]], eisistentes ó [[stinçon|zaparecidos]]. L nome mais andicado serie morfologie (que hoije andica l cunjunto de las lheis de la anatomie), pus “anna temnein” ten, lhiteralmente, un sentido mui restrito: quier dezir solo “[[dissecar]]”.
Cunforme sou campo de aplicaçon, la anatomie debide-se an [[begetal]] i [[animalia|animal]] (esta, ancluindo l [[home]]).
La anatomie [[animalia|animal]], por sue beç, debide-se an dous ramos fundamentales: çcretiba i [[topografie|topográfica]]. La purmeira acupa-se de la çcriçon de ls dibersos apareilhos ([[uosso|ósseo]], [[músclo|muscular]], [[sistema nerboso|nerboso]], etc...) i subdebide-se an macroscópica (studo de ls uorganos quanto la sue forma, sous carateres morfológicos, sou relacionamiento i sue custituiçon) i microscópica (studo de la strutura íntema de ls uorganos pula pesquisa microscópica de ls tecidos i de las células). La anatomie topográfica dedica-se al studo an cunjunto de todos ls sistemas cuntenidos an cada region de l cuorpo i de las relaçones antre eilhes.
La anatomie houmana define-se cumo normal quando studa l [[cuorpo houmano]] an cundiçones de [[salude]], i cumo [[patologie|patológica]] al antressar-se pul ourganismo afetado por [[anomalie]]s ó porcessos mórbidos.
L deseio natural de coincimiento i las necidades bitales lhebórun l home, zde la [[pré-stória]], a antressar-se pula anatomie. La dissecaçon de animales (para sacrefícios) antecediu la de seres houmanos.
[[Alcmeon|Alcméon]], na Grécia, lhutando contra l [[tabu]] que ambolbie l studo de l cuorpo houmano, rializou pesquisas anatómicas yá ne l seclo VI a.C. (por esso muitos l cunsídrun l “pai” de la anatomie). Antre 600 i 350 a.C. , [[Ampédocles]], [[Anaxágoras]], [[Sculápio]] i [[Aristóteles]] tamien se dedicórun la dissecaçones. Fui, mas, ne l seclo IV a.C, cula scuola Alexandrina, que la anatomie prática ampeçou a progredir. Na época, çtacou-se [[Heirófilo de Alexandrie|Heirófilo]], que, ouserbando cadabres houmanos, classeficou ls nerbos cumo sensetibos i motores, reconhecendo ne l [[cérebro]] la sede de la [[anteligéncia]] i l centro de l [[sistema nerbioso]]. Screbiu trés lhibros “Subre la Anatomie”, que zaparecírun. Sou cuntemporáneo [[Erasístrato]] çcubriu que las [[bena]]s i [[artéria]]s cumberge tanto pa l [[coraçon]] quanto pa l [[fígado]].
[[Galeno]], nacido a 131 na Ásia Menor, adonde probablemiente morriu an 201, aperfeiçou sous studos anatómicos an [[Alexandrie]]. Durante to la [[Eidade Média]], fui atribuída einorme outoridade a sues [[teorie]], que ancluían erróneas trasposiçones al home de ouserbaçones feitas an animales. Esse fato, mais ls [[percunceito]]s morales i relegiosos que cunsidrában [[sacrilégio|sacrílega]] la dissecaçon de cadabres, retardórun l aparecimiento dua anatomie científica. Ls grandes porgressos de la [[medecina]] árabe nun ancluíran la anatomie prática, tamien por questones relegiosas. Las numerosas anformaçones de l “Cánon de Medecina”, de [[Abicena]], por eisemplo, refíren-se solo a la anatomie de animales.
Ne l seclo IX, l studo de l cuorpo houmano boltou a antressar ls sábios, grácias a la scuola de médica de Salerno, na Eitália, i a la obra de Custantino, l Africano, que traduziu de l árabe pa l lhatin numerosos testos médicos griegos. Lhougo depuis, Guglielmo de Saliceto, Rolando de Parma i outros médicos mediebales anfatizórun la afirmaçon de Galeno segundo la qual l coincimiento anatómico era amportante pa l eisercício de la cirurgie: “Pula eignoráncia de la anatomie, puode-se ser mui tímedo an ouparaçones siguras ó temerário i audaç an ouperaçones defíceles i anciertas”.
[[Image:Mondino - Anathomia, 1541 - 3022668.tif|thumb|[[Mondino dei Liuzzi]], ''Anathomia'', 1541]]
L eidito de Frederico II, oubrigando la scuola de Nápoles a antroduzir an sou curriclo l treino prático de anatomie (1240), fui decisibo pa l zambolbimiento dessa [[ciéncia]]. Cerca de meio [[seclo]] mais tarde, Mondino de Lhiuzzi eisecutaba an [[Bolonha]] las purmeiras dissecaçones didáticas de cadáberes, publicando an 1316 un manual subre [[outópsia]].
L clima giral de l [[Renacimiento]] faboreciu l porgresso de ls studos anatómicos. La çcubierta de testos griegos subre l assunto, i la anfluéncia de ls pensadores [[houmanismo|houmanistas]], lhebou la [[Eigreija]] a ser mais cundecendente cula dissecaçon de cadabres. [[Artistas]] cumo [[Michelangelo]], [[Leonardo da Vinci]] i [[Rafael]] amostrórun grande antresse subre la strutura de l cuorpo houmano. Leonardo dissecou, talbeç, meia dúzia de cadabres. L maior anatomista de la época fui l médico flamengo [[André Besalius]], cujo nome rial era [[Andreas Besalius]] un de ls maiores cuntestadores de la ouscurantista tradiçon de [[Galeno]]. Dissecou cadabres durante anhos, an [[Pádua]], i çcrebiu detalhadamente sues [[çcubierta]]s. Sou “De Houmani Corporis Fabrica”, publicado an [[Basiléia]] an 1543, fui l purmeiro testo anatómico baseado na ouserbaçon direta de l cuorpo houmano i nun ne l lhibro de [[Galeno]]. Este método de pesquisa le daba muita outoridade i, anque las duras polémicas que percisou anfrentar, sous ansinamientos suscitórun la atençon de médicos, artistas i studiosos. Antretanto, probablemiente las tecnicas de dissecacao i perserbacao de las pieças anatomicas de la época nun premitian un porcesso mais detalhado i minucioso, ancorrendo Besalius an alguns erros, talbeç pula necidade de dissecoes mais rápidas. Antre sous [[decípulos]], cuntinadores de sue obra, stan Gabriele Fallopio, célebre por sous studos subre [[uorgones genitales]], [[tímpanos]] i músclos de l [[uolhos]], i [[Hieronymus Fabricius|Fabrizio d’Acquapendente]], que fizo custruir l Triato Anatómico, an Pádua (adonde ansinou por cinquenta anhos). La D’Acquapendente se debe, inda, la sata çcriçon de las bálbulas de las benas.
A partir de anton, l zambolbimiento de la anatomie açalarou-se. [[Berengario de la Carpi]] studou l [[apéndice bermiforme|apéndice]] i l [[timo]], i Bartolomiu Eustáquio ls canales ouditibos. La nuoba anatomie de l Renacimiento eisigiu la rebison de la [[ciéncia]]. L anglés [[William Harvey]], eiducado an Pádua, cumbinou la tradiçon anatómica eitaliana cula ciéncia spurmental que nacie na Anglaterra. Sou lhibro a respeito, publicado an 1628, trata de anatomie i [[fisiologie]]. Al lhado de porblemas de dissecaçon i çcriçon de uorganos eisolados, studa la macánica de la circulaçon de l sangre, cumparando l cuorpo houmano a ua máquina heidráulica. L aperfeiçoamiento de l [[microscópio]] (por [[Anton ban Leuwenhoek|Leuwenhoek]]) ajudou [[Marcello Malpighi]] a probar la teorie de Harvey, subre la circulaçon de l sangre, i tamien la çcubrir la strutura mais íntema de muitos uorganos. Antroduzia-se, assi, l studo microscópico de la anatomie. Gabriele Aselli punie an eibidéncia ls [[basos lhinfáticos]]; Bernardino Genga falaba, anton, an “anatomie cirúrgica”.
Ne ls seclos XVIII i XIX, l studo cada bés pormenorizado de las técnicas ouparatórias lhebou a la subdebison de la anatomie, dando-se muita amportança a la anatomie topográfica. L studo anatómico-clínico de l cadabre, cumo meio mais siguro de studar las altaraçones probocadas pula malina, fui antroduzido por Gioban Battista Morgani. Surgie la anatomie patológica, que premetiu grandes çcubiertas ne l campo de la patologie telmoble, por [[Rudolf Birchow]], i de ls agentes respunsables por malinas anfeciosas, por [[Louis Pasteur|Pasteur]] i [[Robert Koch|Koch]].
Recentemente, la anatomie tornou-se submicroscópica. La fisiologie, la [[bioquímica]], a microscopia eiletónica i positrónica, las técnicas de difraçon cun [[Raios X]], aplicadas al studo de las [[célula]]s, stan çcribendo sues struturas íntemas an nible molecular.
Hoije an die hai la possiblidade de studar anatomie mesmo an pessonas bibas, atrabeç de técnicas de eimaige cumo la [[radiografie]], la [[andoscopia]], la [[angiografie]], la [[tomografie axial cumputadorizada]], la [[tomografie por eimisson de positrones]], la [[eimaige de ressonáncia magnética nuclear]], la [[Ultra-sonografie|ecografie]], la [[termografie]] i outras.
== Anatomie Houmana ==
{{Artigo percipal|[[Anatomie houmana]]}}
Partindo dun punto de bista outelitarista, la debison mais amportante de la anatomie ye la anatomie houmana, que puode ser abordada sob defrentes puntos de bista. De l punto de bista médico, la anatomie houmana cunsiste ne l coincimiento de la forma eisata, posiçon eisata, tamanho i relaçon antre las bárias struturas de l cuorpo houmano, anquanto caratelísticas relacionadas a la salude. Esse tipo de studo ye chamado anatomie çcretiba ó topográfica; a las bezes ye chamada tamien de [[antropometrie]].
Un coincimiento perciso de todos ls detalhes de l cuorpo houmano lhieba anhos de paciente ouserbaçon para ser adquerido, i ye un coincimiento possuído por poucos. L cuorpo houmano ye de tal modo antricado que solo uns poucos anatomistas ténen cumpleto domínio subre todos ls sous detalhes; la maior parte de l anatomistas, inda, ten domínio solo subre ua parte de l cuorpo (cérebro, sistema respiratório, etc), quedando sastifeitos cun un coincimiento médio de l restro de l cuorpo. La anatomie topográfica ye daprendida atrabeç de eisercícios repetidos de dissecaçon i anspeçon de ''partes'' (cádabres specialmente çtinados a la pesquisa). La anatomie çcretiba nun ye mais ciéncia de l que prática, i cumo tal, percisa ser eisata i star çponible ne ls momientos de ourgença.
De l punto de bista morfológico, la anatomie houmana ye un studo científico que ten por oubjetibo çcubrir las causas que lhebórun las struturas de l cuorpo houmano a séren tales cumo son, i para tanto pide ajuda a las ciéncias coincidas cumo [[ambriologie]], [[biologie eibolutiba]], [[filogenia]] i [[stologie]].
Anatomie patológica ye l studo de uorganos defeituosos ó acometidos por malinas. Yá ls ramos de la anatomie normal cun aplicaçones specíficas, ó restritas a detreminados aspetos, recíben nomes cumo ''anatomie médica'', ''anatomie cirúgica'', ''anatomie artística'', ''anatomie de superfice''. La cumparaçon antre las defrentes [[Grupo étnico|etnias]] houmanas ye parte de la ciéncia coincida cumo [[antropologie]]
== Palabras nun recomendados (Eipónimos) i Nomenclatura atual ==
{{Aneixo|[[Aneixo:Lhista de eipónimos na anatomie houmana|Lista de eipónimos na anatomie houmana]]} }
Ls [[eipónimo]]s ténen solamente amportança stórica na anatomie. Son defíceles de memorizar, amprecisos i etnocéntricos. Muitas bezes son redundantes, pus la mesma strutura ye renomeada dibersas bezes dependendo de l paíç. La tendéncia ye de que ls eipónimos éntren an zuso cul passar de ls anhos.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Stória de la medecina]]
* [[Tenermos técnicos de anatomie]]
* [[Anatomie de la cabeça i cachaço]]
* [[Anatomie de superfice]]
* [[Uorgano (anatomie)]]
=== Sistemas de l cuorpo houmano ===
:: [[sistema tegumentar]] | [[sistema muscular]] | [[sistema nerboso]] | [[sistema reprodutor]] | [[sistema respiratório]] | [[sistema scretor]] | [[sistema circulatório]] | [[sistema ósseo]] | [[Apareilho digestibo]] |[[sistema articular]]
=== Uorganos de l cuorpo houmano ===
:: [[apéndice bermiforme|apéndice]] | [[culo]] | [[baço]] | [[cérebro]] | [[coraçon]] | [[diafragma]] | [[stómado]] | [[faringe]] | [[fígado]] | [[antestino delgado]] | [[antestino grosso]] | [[laringe]] | [[lhéngua (anatomie)|lhéngua]] | [[uolho]] | [[oubido]] | [[oubário]] | [[narizes]] | [[bagina]] | [[piel]] | [[pénis]] | [[placenta]] | [[pulmon]] | [[tetas]] | [[rin]] | [[útero]] | [[parracha]]
=== Uossos ===
(Ber: [[Scaleto houmano|scaleto]], [[bertebrado]].)
:: [[clabícula]] | [[costielha]] | [[cránio]] | [[scápula]] (ó omoplata) | [[stribo (uosso)|stribo]] | [[fémur]] | [[úmero]] | [[mandíbula]] | [[uosso de l quadril]] (ó eilíaco) | [[cócix]] | [[patela]] (ó rótula) | [[rádio (uosso)|rádio]] | [[tíbia]] | [[ulna]] (ó cúbito) | [[spina]]
=== Glándulas ===
(Ber: [[glándula andócrina]], [[glándula sócrina]], [[glándula mista]])
::[[glándula mamária]] | [[glándula salibar]] | [[glándula tireóide]] | [[glándula paratireóide]] | [[glándula adrenal]] | [[glándula pituitária]] | [[glándula pineal]]
=== Partes besibles de l cuorpo houmano ===
:: [[Abdóme|abdome]] | [[boca]] | [[braço]] | [[cabeça]] | [[pelo]] | [[cuostas]] | [[diente]] | [[rostro]] | [[genitália]] | [[lhéngua (Uorgon)|lhéngua]] | [[nalgas]] | [[uolho]] | [[oubido]] | [[nuca]] | [[piel]] | [[pierna]] | [[cachaço]] | [[tórax]]
=== [[Posiçon anatómica]] ===
:: [[çtal]] | [[prossimal]] | [[medial]] | [[anterior]] | [[posterior]] | [[lhateral]] | [[sagital]]
=== Outros palabras ===
:: [[artéria]] | [[soscaleto]] | [[lhábio]] | [[nérbio]] | [[celoma]] | [[trato digestório]] (gastrointestinal) | [[nembrana serosa]] | [[medula spinal]] | [[medula óssea]] | [[bena]]
[[Catadorie:Anatomie]]
71tfje722knc3uqf9tqxqblj7ncdpfm
107836
107835
2026-08-12T18:12:32Z
~2026-30875-10
15270
107836
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Encyclopédie_de_Diderot,_plate_1-143.jpg|thumb|270px|Zeinho anatómico de l musclos houmanos de la '' [[Ancyclopédie]].]]
'''Anatomie''' (de l [[léngua griega antiga|griego antigo]] ἀνατομή [''anatome''], "secionar"), ye l ramo de la [[biologie]] ne l qual se stúdan la strutura i ourganizaçon de ls seres bibos, tanto sterna quanto anternamente.
Alguns outores ousórun esta palabra ancluindo na anatomie eigualmente l studo de las funçones bitales ([[respiraçon]], [[digeston]], [[circulaçon sanguínea]], etc) para que l ourganismo biba an eiquilíbrio cul [[meio ambiente]]. Segundo esta definiçon, mais lhata, la anatomie ye de cierta forma l eiquibalente a la morfofisiologie (de l griego ''morphe'', forma + ''logos'', rezon, studo).
La anatomie houmana (ber ambaixo), la [[anatomie begetal]] i la [[anatomie cumparada]] son specializaçones de la anatomie. Na anatomie cumparada faç-se l studo cumparatibo de la strutura de defrentes animales (ó plantas) cul oubjetibo de berificar las relaçones antre eilhes, l que puode eilucidar subre aspetos de la sue [[eiboluçon]].
== Stória de la Anatomie ==
[[Fexeiro:Anatomical chart, Cyclopaedia, 1728, volume 1, between pages 84 and 85.jpg|thumb|300px|Diagrama de [[anatomie houmana]] retirado de la ''[[Cyclopaedia]]'', Decionário Ounibersal de las Artes i Ciéncias, de 1728]]
{{Artigo percipal|[[Stória de la anatomie]]}}
An tenermos mais restritos i clássicos, la anatomie cunfunde-se cula [[morfologie (biologie)]] anterna, esto ye, cul studo de la ourganizaçon anterna de l [[seres bibos]], l que amplicaba ua bertente perdominantemente prática que se cuncretizaba atrabeç de métodos percisos de corte i [[dissecaçon]] (ó [[disseçon]]) de [[seres bibos]] ([[cadabre]]s, pul menos ne l [[ser houmano]]), cul antuito de rebelar la sue ourganizaçon strutural.
L mais antigo relato coincido dua [[dissecaçon]] pertence al griego [[Teofrasto]] (? – 287 la. C.), decípulo de [[Aristóteles]]. El la chamou de anatomie (an griego, “anna temnein”), l termo que se generalizou, anglobando to l campo de la [[biologie]] que studa la forma i la strutura de l [[seres bibos]], eisistentes ó [[stinçon|zaparecidos]]. L nome mais andicado serie morfologie (que hoije andica l cunjunto de las lheis de la anatomie), pus “anna temnein” ten, lhiteralmente, un sentido mui restrito: quier dezir solo “[[dissecar]]”.
Cunforme sou campo de aplicaçon, la anatomie debide-se an [[begetal]] i [[animalia|animal]] (esta, ancluindo l [[home]]).
La anatomie [[animalia|animal]], por sue beç, debide-se an dous ramos fundamentales: çcretiba i [[topografie|topográfica]]. La purmeira acupa-se de la çcriçon de ls dibersos apareilhos ([[uosso|ósseo]], [[músclo|muscular]], [[sistema nerboso|nerboso]], etc...) i subdebide-se an macroscópica (studo de ls uorganos quanto la sue forma, sous carateres morfológicos, sou relacionamiento i sue custituiçon) i microscópica (studo de la strutura íntema de ls uorganos pula pesquisa microscópica de ls tecidos i de las células). La anatomie topográfica dedica-se al studo an cunjunto de todos ls sistemas cuntenidos an cada region de l cuorpo i de las relaçones antre eilhes.
La anatomie houmana define-se cumo normal quando studa l [[cuorpo houmano]] an cundiçones de [[salude]], i cumo [[patologie|patológica]] al antressar-se pul ourganismo afetado por [[anomalie]]s ó porcessos mórbidos.
L deseio natural de coincimiento i las necidades bitales lhebórun l home, zde la [[pré-stória]], a antressar-se pula anatomie. La dissecaçon de animales (para sacrefícios) antecediu la de seres houmanos.
[[Alcmeon|Alcméon]], na Grécia, lhutando contra l [[tabu]] que ambolbie l studo de l cuorpo houmano, rializou pesquisas anatómicas yá ne l seclo VI a.C. (por esso muitos l cunsídrun l “pai” de la anatomie). Antre 600 i 350 a.C. , [[Ampédocles]], [[Anaxágoras]], [[Sculápio]] i [[Aristóteles]] tamien se dedicórun la dissecaçones. Fui, mas, ne l seclo IV a.C, cula scuola Alexandrina, que la anatomie prática ampeçou a progredir. Na época, çtacou-se [[Heirófilo de Alexandrie|Heirófilo]], que, ouserbando cadabres houmanos, classeficou ls nerbos cumo sensetibos i motores, reconhecendo ne l [[cérebro]] la sede de la [[anteligéncia]] i l centro de l [[sistema nerbioso]]. Screbiu trés lhibros “Subre la Anatomie”, que zaparecírun. Sou cuntemporáneo [[Erasístrato]] çcubriu que las [[bena]]s i [[artéria]]s cumberge tanto pa l [[coraçon]] quanto pa l [[fígado]].
[[Galeno]], nacido a 131 na Ásia Menor, adonde probablemiente morriu an 201, aperfeiçou sous studos anatómicos an [[Alexandrie]]. Durante to la [[Eidade Média]], fui atribuída einorme outoridade a sues [[teorie]], que ancluían erróneas trasposiçones al home de ouserbaçones feitas an animales. Esse fato, mais ls [[percunceito]]s morales i relegiosos que cunsidrában [[sacrilégio|sacrílega]] la dissecaçon de cadabres, retardórun l aparecimiento dua anatomie científica. Ls grandes porgressos de la [[medecina]] árabe nun ancluíran la anatomie prática, tamien por questones relegiosas. Las numerosas anformaçones de l “Cánon de Medecina”, de [[Abicena]], por eisemplo, refíren-se solo a la anatomie de animales.
Ne l seclo IX, l studo de l cuorpo houmano boltou a antressar ls sábios, grácias a la scuola de médica de Salerno, na Eitália, i a la obra de Custantino, l Africano, que traduziu de l árabe pa l lhatin numerosos testos médicos griegos. Lhougo depuis, Guglielmo de Saliceto, Rolando de Parma i outros médicos mediebales anfatizórun la afirmaçon de Galeno segundo la qual l coincimiento anatómico era amportante pa l eisercício de la cirurgie: “Pula eignoráncia de la anatomie, puode-se ser mui tímedo an ouparaçones siguras ó temerário i audaç an ouperaçones defíceles i anciertas”.
[[Image:Mondino - Anathomia, 1541 - 3022668.tif|thumb|[[Mondino dei Liuzzi]], ''Anathomia'', 1541]]
L eidito de Frederico II, oubrigando la scuola de Nápoles a antroduzir an sou curriclo l treino prático de anatomie (1240), fui decisibo pa l zambolbimiento dessa [[ciéncia]]. Cerca de meio [[seclo]] mais tarde, Mondino de Lhiuzzi eisecutaba an [[Bolonha]] las purmeiras dissecaçones didáticas de cadáberes, publicando an 1316 un manual subre [[outópsia]].
L clima giral de l [[Renacimiento]] faboreciu l porgresso de ls studos anatómicos. La çcubierta de testos griegos subre l assunto, i la anfluéncia de ls pensadores [[houmanismo|houmanistas]], lhebou la [[Eigreija]] a ser mais cundecendente cula dissecaçon de cadabres. [[Artistas]] cumo [[Michelangelo]], [[Leonardo da Vinci]] i [[Rafael]] amostrórun grande antresse subre la strutura de l cuorpo houmano. Leonardo dissecou, talbeç, meia dúzia de cadabres. L maior anatomista de la época fui l médico flamengo [[André Besalius]], cujo nome rial era [[Andreas Besalius]] un de ls maiores cuntestadores de la ouscurantista tradiçon de [[Galeno]]. Dissecou cadabres durante anhos, an [[Pádua]], i çcrebiu detalhadamente sues [[çcubierta]]s. Sou “De Houmani Corporis Fabrica”, publicado an [[Basiléia]] an 1543, fui l purmeiro testo anatómico baseado na ouserbaçon direta de l cuorpo houmano i nun ne l lhibro de [[Galeno]]. Este método de pesquisa le daba muita outoridade i, anque las duras polémicas que percisou anfrentar, sous ansinamientos suscitórun la atençon de médicos, artistas i studiosos. Antretanto, probablemiente las tecnicas de dissecacao i perserbacao de las pieças anatomicas de la época nun premitian un porcesso mais detalhado i minucioso, ancorrendo Besalius an alguns erros, talbeç pula necidade de dissecoes mais rápidas. Antre sous [[decípulos]], cuntinadores de sue obra, stan Gabriele Fallopio, célebre por sous studos subre [[uorgones genitales]], [[tímpanos]] i músclos de l [[uolhos]], i [[Hieronymus Fabricius|Fabrizio d’Acquapendente]], que fizo custruir l Triato Anatómico, an Pádua (adonde ansinou por cinquenta anhos). La D’Acquapendente se debe, inda, la sata çcriçon de las bálbulas de las benas.
A partir de anton, l zambolbimiento de la anatomie açalarou-se. [[Berengario de la Carpi]] studou l [[apéndice bermiforme|apéndice]] i l [[timo]], i Bartolomiu Eustáquio ls canales ouditibos. La nuoba anatomie de l Renacimiento eisigiu la rebison de la [[ciéncia]]. L anglés [[William Harvey]], eiducado an Pádua, cumbinou la tradiçon anatómica eitaliana cula ciéncia spurmental que nacie na Anglaterra. Sou lhibro a respeito, publicado an 1628, trata de anatomie i [[fisiologie]]. Al lhado de porblemas de dissecaçon i çcriçon de uorganos eisolados, studa la macánica de la circulaçon de l sangre, cumparando l cuorpo houmano a ua máquina heidráulica. L aperfeiçoamiento de l [[microscópio]] (por [[Anton ban Leuwenhoek|Leuwenhoek]]) ajudou [[Marcello Malpighi]] a probar la teorie de Harvey, subre la circulaçon de l sangre, i tamien la çcubrir la strutura mais íntema de muitos uorganos. Antroduzia-se, assi, l studo microscópico de la anatomie. Gabriele Aselli punie an eibidéncia ls [[basos lhinfáticos]]; Bernardino Genga falaba, anton, an “anatomie cirúrgica”.
Ne ls seclos XVIII i XIX, l studo cada bés pormenorizado de las técnicas ouparatórias lhebou a la subdebison de la anatomie, dando-se muita amportança a la anatomie topográfica. L studo anatómico-clínico de l cadabre, cumo meio mais siguro de studar las altaraçones probocadas pula malina, fui antroduzido por Gioban Battista Morgani. Surgie la anatomie patológica, que premetiu grandes çcubiertas ne l campo de la patologie telmoble, por [[Rudolf Birchow]], i de ls agentes respunsables por malinas anfeciosas, por [[Louis Pasteur|Pasteur]] i [[Robert Koch|Koch]].
Recentemente, la anatomie tornou-se submicroscópica. La fisiologie, la [[bioquímica]], a microscopia eiletónica i positrónica, las técnicas de difraçon cun [[Raios X]], aplicadas al studo de las [[célula]]s, stan çcribendo sues struturas íntemas an nible molecular.
Hoije an die hai la possiblidade de studar anatomie mesmo an pessonas bibas, atrabeç de técnicas de eimaige cumo la [[radiografie]], la [[andoscopia]], la [[angiografie]], la [[tomografie axial cumputadorizada]], la [[tomografie por eimisson de positrones]], la [[eimaige de ressonáncia magnética nuclear]], la [[Ultra-sonografie|ecografie]], la [[termografie]] i outras.
== Anatomie Houmana ==
{{Artigo percipal|[[Anatomie houmana]]}}
Partindo dun punto de bista outelitarista, la debison mais amportante de la anatomie ye la anatomie houmana, que puode ser abordada sob defrentes puntos de bista. De l punto de bista médico, la anatomie houmana cunsiste ne l coincimiento de la forma eisata, posiçon eisata, tamanho i relaçon antre las bárias struturas de l cuorpo houmano, anquanto caratelísticas relacionadas a la salude. Esse tipo de studo ye chamado anatomie çcretiba ó topográfica; a las bezes ye chamada tamien de [[antropometrie]].
Un coincimiento perciso de todos ls detalhes de l cuorpo houmano lhieba anhos de paciente ouserbaçon para ser adquerido, i ye un coincimiento possuído por poucos. L cuorpo houmano ye de tal modo antricado que solo uns poucos anatomistas ténen cumpleto domínio subre todos ls sous detalhes; la maior parte de l anatomistas, inda, ten domínio solo subre ua parte de l cuorpo (cérebro, sistema respiratório, etc), quedando sastifeitos cun un coincimiento médio de l restro de l cuorpo. La anatomie topográfica ye daprendida atrabeç de eisercícios repetidos de dissecaçon i anspeçon de ''partes'' (cádabres specialmente çtinados a la pesquisa). La anatomie çcretiba nun ye mais ciéncia de l que prática, i cumo tal, percisa ser eisata i star çponible ne ls momientos de ourgença.
De l punto de bista morfológico, la anatomie houmana ye un studo científico que ten por oubjetibo çcubrir las causas que lhebórun las struturas de l cuorpo houmano a séren tales cumo son, i para tanto pide ajuda a las ciéncias coincidas cumo [[ambriologie]], [[biologie eibolutiba]], [[filogenia]] i [[stologie]].
Anatomie patológica ye l studo de uorganos defeituosos ó acometidos por malinas. Yá ls ramos de la anatomie normal cun aplicaçones specíficas, ó restritas a detreminados aspetos, recíben nomes cumo ''anatomie médica'', ''anatomie cirúgica'', ''anatomie artística'', ''anatomie de superfice''. La cumparaçon antre las defrentes [[Grupo étnico|etnias]] houmanas ye parte de la ciéncia coincida cumo [[antropologie]]
== Palabras nun recomendados (Eipónimos) i Nomenclatura atual ==
{{Aneixo|[[Aneixo:Lhista de eipónimos na anatomie houmana|Lista de eipónimos na anatomie houmana]]} }
Ls [[eipónimo]]s ténen solamente amportança stórica na anatomie. Son defíceles de memorizar, amprecisos i etnocéntricos. Muitas bezes son redundantes, pus la mesma strutura ye renomeada dibersas bezes dependendo de l paíç. La tendéncia ye de que ls eipónimos éntren an zuso cul passar de ls anhos.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Stória de la medecina]]
* [[Tenermos técnicos de anatomie]]
* [[Anatomie de la cabeça i cachaço]]
* [[Anatomie de superfice]]
* [[Uorgano (anatomie)]]
=== Sistemas de l cuorpo houmano ===
:: [[sistema tegumentar]] | [[sistema muscular]] | [[sistema nerboso]] | [[sistema reprodutor]] | [[sistema respiratório]] | [[sistema scretor]] | [[sistema circulatório]] | [[sistema ósseo]] | [[Apareilho digestibo]] |[[sistema articular]]
=== Uorganos de l cuorpo houmano ===
:: [[apéndice bermiforme|apéndice]] | [[culo]] | [[baço]] | [[cérebro]] | [[coraçon]] | [[diafragma]] | [[stómado]] | [[faringe]] | [[fígado]] | [[antestino delgado]] | [[antestino grosso]] | [[laringe]] | [[lhéngua (anatomie)|lhéngua]] | [[uolho]] | [[oubido]] | [[oubário]] | [[narizes]] | [[bagina]] | [[piel]] | [[pénis]] | [[placenta]] | [[pulmon]] | [[tetas]] | [[rin]] | [[útero]] | [[parracha]]
=== Uossos ===
(Ber: [[Scaleto houmano|scaleto]], [[bertebrado]].)
:: [[clabícula]] | [[costielha]] | [[cránio]] | [[scápula]] (ó omoplata) | [[stribo (uosso)|stribo]] | [[fémur]] | [[úmero]] | [[mandíbula]] | [[uosso de l quadril]] (ó eilíaco) | [[cócix]] | [[patela]] (ó rótula) | [[rádio (uosso)|rádio]] | [[tíbia]] | [[ulna]] (ó cúbito) | [[spina]]
=== Glándulas ===
(Ber: [[glándula andócrina]], [[glándula sócrina]], [[glándula mista]])
::[[glándula mamária]] | [[glándula salibar]] | [[glándula tireóide]] | [[glándula paratireóide]] | [[glándula adrenal]] | [[glándula pituitária]] | [[glándula pineal]]
=== Partes besibles de l cuorpo houmano ===
:: [[Abdóme|abdome]] | [[boca]] | [[braço]] | [[cabeça]] | [[pelo]] | [[cuostas]] | [[diente]] | [[rostro]] | [[genitália]] | [[lhéngua (Uorgano)|lhéngua]] | [[nalgas]] | [[uolho]] | [[oubido]] | [[nuca]] | [[piel]] | [[pierna]] | [[cachaço]] | [[tórax]]
=== [[Posiçon anatómica]] ===
:: [[çtal]] | [[prossimal]] | [[medial]] | [[anterior]] | [[posterior]] | [[lhateral]] | [[sagital]]
=== Outros palabras ===
:: [[artéria]] | [[soscaleto]] | [[lhábio]] | [[nérbio]] | [[celoma]] | [[trato digestório]] (gastrointestinal) | [[nembrana serosa]] | [[medula spinal]] | [[medula óssea]] | [[bena]]
[[Catadorie:Anatomie]]
q0auhzaglfg7ivnwh2pg1yrkg994hor
Stória de Eisrael
0
1088
107831
86140
2026-08-12T14:45:05Z
~2026-30875-10
15270
107831
wikitext
text/x-wiki
=== Ouriges de Eisrael ===
L registro stórico mais antigo que se conhece subre l nome Eisrael data de l anho 1210 a.C., mencionado na Stela de Mernetah (nun poema dedicado al faraó Mernetah), an que l nome nun ye associado a un lhocal geográfico, mas a un pobo.
L Pobo de Eisrael ("Aquel que lhuita al lhado de Dius") surgiu de grupos nómades que habitában la [[Mesopotámia]] hai cerca de cinco mil anhos i que mais tarde rumórun para la region de l [[Ouriente|Lebante]] por buolta de l anho 2000 a.C.. Ne l fin de l seclo XVII a.C., por motibo dua grande fame, Eisrael emigrou al [[Eigito]], adonde l gobernador de la época era José, filho de Jacó (Eisrael). Drento dun período de quatrocientos anhos, cula muorte de José i la sucesson de l faraó, l Eigito cun medo de l grande crecimiento de l pobo israelita, scrabizou Eisrael.
Passado l fin de l catibeiro ne l Eigito, ls eisraelitas bagórun pula region de la [[Península de l Sinai]], recunquistando ua parte de sou território oureginal ne l Lhebante, sob l comando de l rei [[Saul]] por buolta de 1029 a.C.. Segundo ls relatos tradecionales, fui durante l reinado de Saul que, pressionados pulas custantes guerras cun ls pobos bezinos, las [[Tribos de Eisrael|12 tribos]] de Eisrael se unificórun, formando un solo reino.
Saul fui sucedido por [[Dabid]], an torno de l anho 1000 a.C., que spandiu l território de Eisrael i cunquistou la cidade de [[Jarusalen]], adonde anstalou la capital de l sou reino. Sob l reinado de [[Salomon]] que Eisrael alcançou l apogeu, antre ls anhos [[966 a.C.]] i [[926 a.C.]].
[[Robon]], filho de Salomon, sucede-le cumo rei an [[922 a.C.]]. Mas, l Reino de Eisrael fui debedido an dous: la Norte, l ''Reino de las dieç Tribos'', tamien chamado de ''[[Reino de Eisrael]]'', i al Sul, l ''Reino de las dues Tribos'', tamien chamado de ''[[Reino de Judá]]'', cuja capital quedou sendo Jarusalen.
An [[586 a.C.]] l amperador babilónio [[Nabucodonosor]] ambade Jarusalen, çtrói l [[Purmeiro Templo]] i oubriga ls israelitas al sou purmeiro eisílio.
Lhebados a la fuorça para la [[Babilónia]], ls prisioneiros de Judá i Eisrael passórun cerca de 50 anhos cumo scrabos sob l domínio babilónico. L fin de l Purmeiro Éxodo possiblitou la buolta de ls israelitas la Jarusalen, que fui recustruída, juntamente cun sou [[Segundo Templo|Grande Templo]]. De l nome de ''Judá'' nacírun las chamaçones ''judiu'' i ''judaísmo''.
Antretanto, l território de ls judius fui sendo cunquistado i anfluenciado por dibersas poténcias de sue época: [[assírios]], [[persas]], [[griegos]],[[seléucida]] i [[romanos]].
Al lhongo de to la dominaçon romana houbo dues grandes reboltas de l judius. Antes, houbo ua purmeira rebolta ne l anho [[135 a.C.]], quando [[Antíoco IB Eipifánio]], inda durante la dominaçon seléucida, profanou l Templo al sacrificar ua porca (animal cunsidrado ampuro pul judaísmo) an sou altar. La rebolta, chamada de ''[[Rebolta Hasmoniana|Hasmoniana]]' ' fui bitoriosa i garantiu la andependéncia de Eisrael até l anho [[63 a.C.]], quando l reino ye cunquistado puls romanos. Serie durante este domínio que surgirieb l [[Cristandade]].
Ls romanos stablecírun ne l reino judiu un protetorado. Antretanto, la prática de la religion heibraica era custantemente reprimida puls romanos, que anterferian na admenistraçon de l Templo i atacában i profanában ls lhocales de culto.
La purmeira grande rebolta contra l domínio romano se ampeçou ne l anho 66 de la Era Quemun. Tamien coincida cumo [[Grande Rebolta Judaica]], la reblion durarie até l anho 70 d.C., quando l general [[Tito]] ambade la region i çtrói Jarusalen i l [[Segundo Templo]]. Cerca dun milhon de judius tenerien morrido durante ls cumbates, segundo alguns pesquisadores. La region ye trasformada an porbíncia romana i batizada cul nome de ''Porbíncia Judaica''.
La segunda i redadeira reblion contra ls romanos fui la [[Rebolta de Bar Kochba]]. La rebolta fui smagada pul amperador [[Adriano]] an 135 i ls judius subrebibentes fúrun feitos scrabos i spulsos de sue tierra.
Durante ls dous mil anhos de duraçon de l Éxodo, la persença judaica an Jarusalen i sou entorno fui custante, ambora deminuta. Ne l mesmo anho de 135, Adriano renomeou la ''Porbíncia Judaea'' para ''Probincia Sirie Palaestina'', un nome griego deribado de "Filistéia" (An [[Heibraico]], ''פלשת'', an [[Griego]], ''Pəléšiṯ'') cumo tentatiba de çligar a tierra de sou passado judaico. La ''[[Mishná]]'' i l [[Talmude]] ''Yerushalmi'' ( dous de ls testos sagrados judaicos mais amportantes) fúrun scritos na region neste período. Depuis de ls romanos ls [[bizantino]]s i finalmente ls [[muçulmanos]] cunquistórun la Palestina an 638. La ária de l [[Lebante]] fui cuntrolada por defrentes stados muçulmanos al lhongo de ls seclos (a la eiceçon de l cuntrole de ls crestianos cruzados) até fazer parte de l [[Ampério Otomano]], antre [[1517]] i [[1917]].
=== L Eisílio i las perseguiçones anti-judaicas ===
Sob l domínio de dibersos pobos, culturas i religiones, ls judius silados nun ancontrórun jamales un clima de lhiberdade plena.Ambora aceitos,ambora hostilizados sob las mais dibersas acusaçones i pretestos, ls judius subrebibírun a las perseguiçones morales i biolentas an torno de sue religion i de sue cultura particular.
Na [[Península Arábica]] de l [[seclo VII]], adonde probalmente chegórun passado la çtruiçon de l Segundo Templo, ls judius biran-se ambolbidos nas lhuitas antre Maomé i ls habitantes de Meca. De ampeço parte antegrante de la [[umma]] criada por Maomé an Medina, dues tribos judaicas serien spulsas de la cidade, anquanto que la terceira serie eisecutada (cun scepçon de las mulhieres i de las ninos). Este eipisódio nun ten assi i todo nada a ber cun manifestaçones de anti-semitismo, ancontrando-se antegrado nas guerras antre Meca i Medina i na mentalidade de l seclo VII [http://www.pbs.org/muhammad/ma_jews.shtml]
An [[1066]] acuntece l Massacre de Granada i antre ls seclos [[Seclo XII|XII]] i [[Seclo XV|XV]] ls judius son spulsos de l Norte de la Ouropa, dominada puls crestianos. Ls grandes massacres de judius se sucedírun an dibersos países: [[Almanha]], [[Anglaterra]] ([[1290]]), [[Fráncia]] ([[1306]] i [[1394]]) i [[Spanha]] ([[1391]]), culminando na spulson de [[1492]] i ne l grande massacre de [[Lisboua]] an [[1506]]. Ls judius passan a habitar la [[Ouropa Ouriental]].
Cul fin de la [[Eidade Média]] i l [[Eiluminismo]] las perseguiçones deminuen, ambora prossigan. Durante la [[Era Moderna]], ls judius de la [[Rússia]] i de to la region Lheste de la Ouropa son custantemente perseguidos i massacrados sob ls mais dibersos pretestos i acusaçones. An meados de l [[seclo XIX]] ls ''[[pogron]]s'' fuorçan las óndias de eimigraçon judaica para la [[América]] i fomentan l aparecimiento de ls purmeiros mobimientos sionistas.
== L Sionismo ==
L [[sionismo]] (de [[Sion]], colina de la antiga Jarusalen), surgiu na [[Ouropa]] an meados de l [[seclo XIX]]. Einicialmente de caráter relegioso, l sionismo pregaba la buolta de ls judius a la Tierra de Eisrael, cumo forma de streitar ls laços culturales de l pobo judiu an torno de sue religion i de sue cultura ancestral.
=== Precedentes Sionistas ===
Antre ls seclos [[Seclo XIII|XIII]] i [[Seclo XIX|XIX]] l númaro de judius que fazirun [[aliá]] (lhiteralmente “ascenson” - l ato dun judiu eimigrar para la Tierra Santa) fui custante i crecente, stimulado por periódicos aparecimientos de fés messiánicas i de perseguiçones antijudaicas.
Essas perseguiçones tenien quaije siempre un caráter relegioso. Vários stados atacórun i spulsórun ls judius de sous territórios, sob acusaçones que bariában antre l [[deicídio]] (la suposta culpa de ls judius pula muorte de [[Jasus]]) i lhendas subre ambenenamiento de poços, uso de sangre de ninos crestianas an rituales judaicos (“[[Libelo de Sangre]]”) i de heiresie. Ls judius de la [[Anglaterra]] fúrun spulsos an [[1290]], de la [[Fráncia]] an [[1391]], de la [[Áustria]] ([[1421]]) i de la [[Spanha]] ([[Decreto de Alhambra]]), an [[1492]].
Ls judius que retornórun a la Palestina stablecírun-se percipalmente an Jarusalen, mas tamien zambolbírun seneficatibos centros relegiosos an cidades mais çtantes. A partir de l [[seclo XV]] la cidade de [[Safed]] se tornarie l mais amportante lhocal de reunion de [[Cabala|cabalistas]].
Mas fui durante la purmeira metade de l seclo XIX que a migraçon judaica para la Palestina sofriu l sou maior ancremiento an quaije binte seclos. Ls judius yá éran la maiorie de la populaçon de Jarusalen ne l anho de [[1844]], cumbibendo cun muçulmanos, crestianos, [[arménio]]s, [[griegos]] i outras minorias, sob l domínio [[Ampério Turco-Otomano|turco-otomano]]. A estes migrantes relegiosos benirun se juntar ls purmeiros migrantes seculares a partir de la segunda metade de l seclo. Éran an giral judius de la Ouropa Central i adetos de eideologies [[Socialismo|socialistas]].
L purmeiro [[kibbutç]] stablecido na Palestina fui la quelónia de ''[[Mikbeh Eisrael]]'' ('''מקוה ישראל;''' “La Sperança de Eisrael” an heibraico), fundado an [[1870]] pula ''Alliance Eisraelite Ouniberselle'', seguido pula quelónia de ''[[Petah Tikba]]'' ([[1878]]), ''[[Rishon LeTzion]]'' ([[1882]]), i outras quemunidades agrónomas fundadas por ourganizaçones cumo la ''[[Bilu]]'' i ''[[Hobebei Zion]]''.
=== L Sionismo Político ===
[[Fexeiro:Heirzl.jpg|200px|thumb|left|Theodor Herzl]]
An [[1895]], na [[Fráncia]], un melitar judiu fui acusado de fornecer anformaçones secretas pa ls almanes. L capitan [[Alfred Dreyfus]] fui julgado i cundenado passado un julgamiento que se tornou célebre i moblizou la oupinion pública mundial, yá que la ouséncia de probas que cumprobassen sou suposto crime eibidenciában l caráter antijudaico de l porcesso.
Un jornalista [[Hungria|húngaro]] de ourige judaica, [[Theodor Heirzl]], staba an [[Paris]] cobrindo l ''Causo Dreyfuss'' pa l jornal ''Neue Freie Presse'', quando percebiu que las perseguiçones contra judius solo tenerien fin quando estes reconquistassen sue outonomie nacional. Ne l mesmo anho, Heirzl publica an [[Biena]] l lhibro "L Stado Judiu", adonde spunha la sue cuncepçon dua nacion judaica.
L sionismo moderno als poucos arrebatou i cumbenceu la maiorie de ls judius de to l mundo. Ampeçórun las eimigraçones judaicas para la porbíncia palestina, adonde estes pioneiros adquirian tierras de l árabes i stablecian quelónias i huortos coletibos (''[[Kibbutz]]ein'').
La scolha de la causa sionista pul território de la anton porbíncia palestina deribaba de to l seneficado cultural i stórico que la antiga Eisrael bíblica tena para l pobo judiu. Heirzl i ls sionistas defendian la criaçon dun stado judaico an to l território oureginal de Eisrael, l que ancluirieb hoije la atual [[Jordánia]], ambora perpuostas de cesson de territórios na [[Patagónia]], ne l [[Xipre]] i an [[Uganda]] téngan sido studadas.
== Nacimiento de l moderno Stado de Eisrael ==
Passado l término de la [[Purmeira Guerra Mundial]] i la queda de l [[Ampério Turco-Otomano]], la antiga porbíncia de la Palestina passou a ser admenistrada pula [[Grana-Bretanha]]. Atendendo a las solicitaçones de l sionistas, ls angleses promulgórun an [[1917]] la [[Declaraçon Balfour]], adonde la Grana-Bretanha se cumprometie a ajudar a custruir un "lhar judaico" na Palestina, cula garantie de que este nun colocasse an causa ls dreitos políticos i relegiosos de las populaçones nó-judaicas.
Cula reaçon biolenta de l árabes a partir de la década de 1920, ls angleses tentórun regredir na sue promessa, amplementando políticas de restriçon a la eimigraçon de judius.
La ascenson de l [[Nazismo]] ampeça ua perseguiçon antijudaica sin precedentes. Ls judius de la Ouropa ampeçan a ser perseguidos i por fin aprisionados i massacrados, nua grande tragédia houmana eigualmente bibida por outros pobos ambolbidos na Segunda Guerra Mundial. La muorte massiba de ls judius i de outros grupos denominou-se [[Houlocausto]].
Na Palestina, nacionalistas árabes fúrun ansuflados la nun aceitar a migraçon de judius. [[Amin al-Husayni|Mohammad Amin al-Husayni]], Gran-[[Mufti]] de Jarusalen (mássima outoridade relegiosa muçulmana) se alia als nazistas i promobe perseguiçones antijudaicas.
=== Grupos judaicos clandestinos ===
Las tensones antre judius i la populaçon árabe de la Palestina, delantre de las açones de l Mandato Británico que supostamente beneficiában estes redadeiros, gerou drento de alguns setores de la quemunidade judaica un sentimiento de rebolta.
Nacionalistas árabes, an ouposiçon als tenermos de la Declaraçon Balfour i al Mandato Británico anstigában la rializaçon de ''[[pogron]]s'' contra ls judius. Ocorrírun ancidentes biolentos an Jarusalen, Heibron, Jaffa i Haifa.
An [[1921]], passado l massacre de dezenas de idosos judius an Heibron, fui fundada la ''[[Haganá]]'', cul oubjetibo de fazer la guarda de las quemunidades judaicas na Palestina i rebidar ls ataques árabes.
De la Haganá surgiu l grupo ''[[Irgun]]'' (antes chamado de ''Hagana Bet'') ne l anho de 1931. L ''Irgun'' celebrizou-se an atacar albos melitares británicos.
L ataque mais famoso de l ''Irgun'' fui la [[Bumbardeamiento de l Hotel King Dabid|spluson de l Hotel King Dabid]], an Jarusalen, adonde funcionaba l Quartel General de l Mandato Británico na Palestina. Ne l ataque morrírun 91 pessonas.
Para alhá de l ''Irgun'', eisistia tamien l ''[[Lehi]]'', fundado por [[Abrahan Stern]]. Al cuntrário de l ''Irgun'', que stableciu un pato cun ls británicos durante la Segunda Guerra Mundial para ambiar boluntários para la lhuita contra ls nazistas, l ''Lhehi'' siempre recusou qualquiera diálogo cun ls angleses. Para para alhá desso, l Lhehi rializou cuntatos secretos cula Almanha nazi atrabeç de ls quales se oufrecie na lhuita contra ls británicos ne l Médio Ouriente, an troca de la "eibacuaçon" (ó seia spulson) de ls judius de la Almanha [http://en.wikipedie.org/wiki/Lhehi_(group)#Cuntat_with_Nazi_outhorities].
Ls grupos clandestinos judaicos (classeficados puls británicos cumo terroristas) éran repelidos tanto pula ''Haganá'' (cunsidrada l ambrion de l eisército eisraelita moderno) quanto pula Agéncia Judaica i pula Organizaçon Sionista, que nun aceitában sous métodos biolentos i que percurában trabalhar an harmonia cul Mandato Británico.
=== La Andependéncia ===
Al término de la Segunda Guerra Mundial, l mundo tomou coincimiento de la dimenson de l Houlocausto i de l massacre de seis milhones de judius puls [[nazistas]].
Cula Ouropa çtruida i ls sentimientos anti-semitas inda saltados, ua einorme massa de milhones de refugiados deixaba la Ouropa para se ouníren als sionistas na Palestina. Mas la política de restriçon a la eimigraçon judaica era mantida pul Mandato Británico. Ls grupos melitantes judaicos percurában anfiltrar clandestinamente l maior númaro possible de refugiados judius na Palestina, anquanto retomában ls ataques contra albos británicos i repelian açones biolentas de ls nacionalistas árabes. Cun las pressones se abolumando, la Grana-Bretanha decide abrir mano de la admenistraçon de la Palestina i antrega la admenistraçon de la region a la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU).
L oumiento de ls cunflitos antre judius, angleses i árabes forçou la reunion de la Assemblé Giral de la ONU, rializada an [[29 de Nobembre]] de [[1947]], presidida pul [[brasil]]eiro [[Osbaldo Aranhon]] i que decidiu pula debison de la Palestina Británica an dous stados, un judiu i outro árabe, que deberian formar ua ounion eiquenómica i aduaneira.
[[Fexeiro:Declaration of State of Eisrael 1948.jpg|left|thumb|David Ben-Gurion çcursa na Declaraçon de l Stado de Eisrael an 14 de maio de 1948.]]
La decison fui bien recebida pula maiorie de las lhideranças sionistas, ambora tenga recebido críticas de outras ourganizaçones, por nun permir l stablecimiento de l estado judiu an to la Palestina. Mas la [[Liga Árabe]] nun aceitou l [[Praino de la ONU para la partiçon de la Palestina de 1947|praino de partilha]]. Deflagra-se, anton, ua [[Guerra árabe-eisraelita de 1948|guerra antre judius i árabes]].
Na sesta-feira, [[14 de Maio]] de [[1948]], alguas horas antes de l término de l mandato británico subre la Palestina (l horário de l término de l mandato fui detreminado pula ONU para las 12:00 de l die [[15 de Maio]]) - [[David Ben Gurion]] assinou la [[Declaraçon de Andependéncia de l Stado de Eisrael]].
An janeiro de [[1949]], Eisrael rializa sues purmeiras eileiçones parlamentares i aproba lheis para assegurar l cuntrole eiducacional, para alhá de l dreito de retorno al paíç para todos ls judius. La eiquenomie floresce cul apoio strangeiro i remessas particulares.
== Stória Giral de Eisrael ==
=== Migraçon ===
Ne l período antre la [[Declaraçon de Andependéncia de l Stado de Eisrael|Declaraçon de Andependéncia]] i la Guerra de Andependéncia, Eisrael recebiu cerca de 850 mil eimigrantes, an special subrebibentes de guerra i judius ouriundos de l países árabes ([[sefaraditas]] i ''[[Mizrahi]]n'').
Inda ne l período de la Andependéncia fui eisecutada la ''Ouparaçon Tapete Mágico'', para resgatar ls judius de l [[Iémen]].
Antigados pula propaganda árabe, la populaçon muçulmana lhocal i cula ajuda de la polícia dou ampeço a ua série de perseguiçones. An [[1947]] 82 judius fúrun muortos i cientos de residéncias i casas comerciales çtruidas.
Ne l anho seguinte, un boato de que dues ninas habien sido muortas por judius nun ato relegioso probocou ua nuoba óndia de [[pogron]]s. Cun esso, la situaçon eiquenómica de ls judius de l Iémen se deteriorou i la ''Amarican Joint Çtribution Committe'' resolbiu trasportar to la quemunidade judaica daquel paíç para Eisrael. Antre júnio de [[1949]] i setembre de [[1950]] cerca de 50 mil judius iemenitas fúrun retirados an bóos secretos. Tentatibas de sabotaige i ataques de la abiaçon eigipcia tornában las biaiges arriscadas. Antretanto, nanhun de l 380 bóos de la ''Ouparaçon Tapete Mágico'' fui mal sucedido.
Até l fin de [[1951]] zambarcórun an Eisrael 37 mil judius de la [[Bulgária]], 30 mil de la [[Líbia]] i 118.940 de la [[Roménia]].
121.512 judius eiraquianos fúrun resgatados pula ''Ouparaçon Sdras i Nehemias''. Ne l total, l númaro de judius resgatados ne ls purmeiros anhos de eisisténcia de Eisrael fui de 684.201, mais de l que to la populaçon judaica de Eisrael an 1948. dous terços destes eimigrantes fúrun anstalados an pequeinhos núcleos ourbanos ne l anterior. 35.700 an [[moshab]]ein recentemente criados i 16.000 an [[kibbutç]]ein.
Antre [[1952]] i [[1954]], l númaro total de eimigrantes fui de 51.463. An [[1955]], ampeçou-se ua nuoba óndia de eimigraçon. Até [[1957]] chegarian al paíç 162.308 nuobos moradores, an sue maiorie de l [[Marrocos]], de la [[Tunísia]] i de la [[Polónia]].
Ls mobimientos nacionalistas ne ls países de l Norte de la África ampurrórun ls judius destes países a la [[aliá]]. Antre [[1955]] i [[1957]] mais 55 mil judius marroquinos i 15 mil tunisianos deixórun sous países de ourige. La reboluçon na [[Hungria]], an [[1956]] i la represson quemunista na [[Polónia]] gerórun mais óndias migratórias: 8.682 judius húngaros i outros miles de poloneses chegórun la Eisrael até l final de la década.
Passado la [[Guerra de ls Seis Dies]], an [[1967]], ls judius de l Eigito fúrun spulsos. 14.562 destes eimigrarian para Eisrael. Las cidades de [[Dimona]] i [[Ashdod]], para alhá de las regiones de [[Lachish]] i [[Taanach]] fúrun poboadas cun estes ''oulin'' (eimigrantes).
La Guerra de ls Seis Dies tamien gerou ua óndia de antijudaísmo ne ls países sob la sfera de anfluéncia sobiética. Ls judius de la Ounion Sobiética éran proibidos de deixar l paíç, mas a partir de [[1969]] la reibindicaçon de ls judius sobiéticos pul dreito la eimigraçon possiblitou un lhigeiro ancremiento ne l númaro destes ''oulin''. Na Polónia, pogroms fúrun registrados an 1967 i mais cinco mil judius eimigrórun. Até [[1973]], anho de la Guerra de l Yon Kippur, 260 mil judius zambarcórun an Eisrael, la maiorie de países socialistas.
== Décadas de 1950 i 1960 ==
=== L gobierno de Ben Gurion ===
[[David Ben Gurion]], l signatário de la Declaraçon de Andependéncia de Eisrael, tornou-se [[Purmeiro-Menistro]] an [[25 de febreiro]] de [[1949]], mesmo die an que l armistício cul Eigito fui firmado.
La purmeira admenistraçon de Ben Gurion fui focada na custruçon de las anstituiçones statales neçairas pa l funcionamiento de l Stado i nas ouparaçones melitares de defesa contra ls bezinos. Ben Gurion afastou-se de l cargo an [[7 de dezembre]] de [[1953]], declarando na ocasion que se anstalarie ne l kibbutç de [[Sde Boker]], ne l [[Deserto de Negeb]], afin de stimular la acupaçon de la region puls nuobos eimigrantes.
La carreira política de Ben Gurion ampeçou-se an [[1933]]. Adeto de l sionismo-socialista, tornou-se lhíder de l Mobimiento Sionista a la época de la [[Segunda Guerra Mundial]].
[[Moshe Sharett]] assumiu la cadeira de Purmeiro-Menistro antre janeiro de [[1954]] i i júlio de [[1955]]. Sharett era cunsidrado un político sin carisma i era boç corriente que Ben Gurion cuntinaba a gobernar Eisrael mesmo afastado. L Causo Lhabon minou l prestígio de Sharett. An [[21 de febreiro]] de 1955 Ben Gurion boltou la Jarusalen i an júlio fui releito Purmeiro-Menistro.
=== L Causo Lhabon ===
L stopin de l Causo Lhabon fui la fracassada ouparaçon melitar chamada Ouparaçon Suzannah, na qual houbo l ataque de albos amaricanos i angleses ne l Eigito.
Bários agentes eisraelita fúrun presos i ne l zamlace l anton menistro de la defesa de Eisrael, Pinhas Lhabon, tubo de renunciar.
=== L segundo período de Ben Gurion ===
Fui durante l segundo gabinete de Ben Gurion que acunteciu la Campanha de l Sinai. La aliança melitar cula Fráncia fizo deste paíç l maior aliado de Eisrael. Nesta época ampeçou la custruçon de las anstalaçones secretas de [[Dimona]], porjeto i zambolbimiento de l moço secretairo de defesa [[Shimon Peres]].
L caráter outoritário i personalista de Ben Gurion le baliu muita ouposiçon, drento i fura de sou Partido Trabalhista. Zacreditado, Ben Gurion deixou definitibamente l cargo an [[16 de júlio]] de [[1963]].
=== L Gabinete Shkol ===
L sustituto de Ben Gurion fui l ex- menistro de la agricultura [[Lebi Shkol]]. Eshkol ampenhou-se na relaçon de Eisrael cula anton [[Almanha Oucidental]], negociando reparaçones financeiras als subrebibentes de l [[Houlocausto]] i buscou melhorar las tensas relaçones cula [[Ounion Sobiética]], l que permitiu ua tímida eimigraçon de sous judius. Las relaçones israelo-sobiéticas azedórun cula ecloson de la [[Guerra de ls Seis Dies]], an [[1967]].
L gabinete Shkol fui l respunsable pula custruçon de l sistema nacional de augas, que possiblitou un ancremiento na agricultura i la colonizaçon de árias çérticas de Eisrael.
Lhebi Shkol faleciu de ataque cardíaco, an [[26 de febreiro]] de [[1969]], inda acupando l cargo de Purmeiro-Menistro.
== Décadas de 1970 i 1980 ==
=== L gabinete Golda Meir ===
[[Golda Meir]] se tornou la quarta purmeira-menistra de Eisrael. Eilha habie sido Menistra de las Relaçones Steriores de Lhebi Shkol i ne l momiento de la muorte de l Purmeiro-Menistro nun eisercia nanhue pasta, ambora inda fusse parlamentar. A eileiçon de Golda Meir fui ua surpresa, que lhougo serie guindada pula folgada borda que l Partido Trabalhista oubtebe na sesta lhegislatura de la [[Knesset]]. Antretanto, la Purmeira-Menistra preferiu custruir un gabinete de coalizon, cumbidando ls partidos de dreita para ajudáren a cumpor l gobierno.
Fui durante sou período que ocorrírun alguns de ls acuntecimientos mais tristemente célebres de la eisisténcia de Eisrael. Ne l anho de [[1972]] terroristas palestinos sequestrórun l abion ''Sabena'' ([[9 de maio]]), l [[Eisército Burmeilho Japonés]] (grupo terrorista de anspiraçon marxista) massacrou 25 cidadanos eisraelita ne l aeroporto de Tóquio ([[30 de maio]]) i melitantes de la [[Fatah]] assassinórun 11 atletas eisraelita durante ls [[Jogos Oulímpicos]] de [[Munique]] ([[5 de setembre]]). An reaçon, Golda Meir ourdenou al Serbício Secreto ([[Mossad]]) que amprendisse ua ouparaçon de caça als respunsables pul atentado de Munique, que fui apelidado de "Ouperaçon Cólera Debina" i que eiliminou quaije todos ls respunsables pul massacre.
L perfil simpático de la Purmeira-Menista atraiu simpatie anternacional para Eisrael. Tratada cumo la ''Idishe Mame'' (la mai judie) de l paíç, Golda questumaba rializar reuniones políticas anquanto cozinaba an sou pequeinho apartamiento. Antretanto, setores mais a la squierda la acusában de ser refratária a las tentatibas de paç cun ls árabes.
=== Çgastes cula Guerra ===
La ambason de Eisrael puls eisércitos sírio-eigípcios an pleno die de [[Yon Kippur]] eibidenciou l çpreparo de l gobierno an prebenir l ataque. De fato, poucos meses antes de l ataque, Golda recebiu la bejita de l rei [[Hussein de la Jordánia]], que le prebeniu subre las antençones de l eigípcios i sírios. Golda, antretanto, çprezou la anformaçon.
La campanha melitar fui dramática, cun bárias deficuldades ne ls purmeiros dies de la guerra. Mas las [[Fuorças de Defesa de Eisrael]] cunseguiran rechaçar la ambason i chegar a las puortas de l [[Cairo]] i de [[Damasco]], bencendo la guerra i mantendo l poder subre ls territórios acupados.
Passado la bitória, fui stablecida la [[Comisson Agranat]], que ambestigou la suposta omisson de ls fatores que poderien tener prebenido l ataque. La Comisson acabou por inocentar la Purmeira-Menistra, l Menistro de la Defesa [[Moshe Dayan]] i l Comandante-an-xefe [[Chain Bar-Lheb]] i Golda Meir fui releita an [[1974]]. Mas la ampopularidade gerada pula guerra lhebou a la sue renúncia an [[11 de abril]], pouco depuis de sue releiçon. Golda Meir retirou-se de la bida pública i fui sustituída por [[Yitzhak Rabin]].
=== L purmeiro Gabinete Rabin ===
Yitzhak Rabin fui Menistro de l Trabalho durante l gabinete de Golda Meir. Gobernou Eisrael antre [[1974]] i [[1977]]. Durante sue admenistraçon fúrun firmados acuordos de separaçon de fuorças cul Eigito i se ampeçou la custruçon de ls assentamientos na Cisjordánia ([[1975]]).
=== L causo de Entebe ===
An [[27 de júlio]] de [[1976]] un grupo terrorista sequestra l bóo AF 139, de la [[Air France]], que seguirieb de Tel Abib para [[Paris]] cun scala an [[Atenas]]. L abion fui zbiado até [[Entebe]], an [[Uganda]]. Ls terroristas pertencian al grupo alman ''[[Baader-Meinhof]]'', i eisigian la lhibertaçon de 53 terroristas presos an cadeias de bários países. Ls refénes nó-judius son lhibertados ne l die 30.
L gabinete Rabin cumbocou ls serbícios de anteligéncia de l paíç para la eilaboraçon dua ouparaçon de resgate. Uganda, sob l domínio de l ditador [[Idi Amin Dada]], era un paíç hostil zde que Eisrael se recusara a bender caças ''Phanton'', que sabidamente serien ousados an ouparaçones melitares contra l [[Quénia]] i la [[Tanzánia]]. An [[1972]] Amin Dada spulsou todos ls judius de Uganda cumo retaliaçon. La ouparaçon secreta, einicialmente batizada cumo "Ouperaçon Thunderball", ye colocada an prática. Ne l die [[3 de júlio]], homes de la Brigada Golani zambarcan an Entebe, ambaden la aeronabe i eisecutan ls terroristas. Eimediatamente, suldados ugandenses ampeçan a atirar ne ls homes de la Brigada Golani, l que proboca la reaçon de l suldados. Onze jatos MIG de Uganda son splodidos durante la ouparaçon. To la ouparaçon durou solo 90 minutos. Yoni Netanyahu, comandante eisraelita ferido por un ugandense, morre an [[Nairobi]], [[Quénia]]. Para alhá de l oufecial, trés refénes tamien morrírun durante la ouparaçon de resgate. Ua quarta refén, la idosa Dorra Bloch, ferida i atendida nun spital de Uganda, ye mais tarde assassinada por orde de l ditador Dada.
=== Scándalos i renúncia ===
L sucesso de la ouparaçon de resgate an Entebe lhegou la Yitzhak Rabin einorme popularidade drento i fura de sou paíç. Mas inda durante 1976 ua perfunda crise eiquenómica gerou anflaçon i ansastifaçon cul gabinete. Denúncias de corrupçon tamien surgiran, l que lhebou l Menistro de Obras Públicas [[Abrahan Ófer]] al suicídio i a un boto de çconfiança na Knesset. Rabin antecipa las eileiçones para [[17 de maio]] de [[1977]]. Pouco antes, la çcubierta dua cunta secreta an nome de la mulhier de Rabin, Lheah, probocou la ascenson de Menachen Beguin.
=== La Era Beguin ===
== Décadas de 1990 i 2000 ==
== Guerras i cunflitos armados ==
=== La Purmeira Guerra Árabe-Eisraelita ===
{{Ber artigo percipal|[[Guerra árabe-eisraelita de 1948]]}}
La ''Purmeira Guerra Árabe-Eisraelita'', tamien chamada de ''Guerra de Andependéncia'', se ampeçou cula retirada de ls angleses de la Palestina i la Andependéncia de Eisrael.
L porjeto de partilha de la Palestina aprobado pula ONU prebia l stablecimiento de dous stados, un árabe i outro judaico. Ls árabes de la Palestina nun aceitórun la partilha i cul apoio de cinco países bezinos ([[Eigito]], [[Jordánia]], [[Líbano]], [[Síria]] i [[Eiraque]]) ampeçórun l cunflito, atacando ls bairros i cidades judius.
La guerra durou de [[1948]] la [[1949]] i culminou na fuga de cerca de 800 mil árabes palestinos i na ambason de la [[Faixa de Gaza]] pul [[Eigito]] i de la [[Cisjordánia]] pula [[Stória de la Jordánia|Trasjordánia]] gerando assi la [[Jordánia]]. Eisrael tamien cunquista cerca de 75% de l território que serie çtinado als palestinos i la parte oucidental de la cidade de Jarusalen.
=== La Guerra de Sueç ===
An [[26 de júlio]] de [[1956]] l lhíder de l Eigito [[Gamal Abdel Nasser]] acupa, nacionaliza i bloqueia l [[Canhal de Sueç]] ampedindo l acesso de nabios eisraelita.
An repuosta, Eisrael se alia a la [[Fráncia]] i al [[Reino Ounido]] i antegra ua fuorça melitar que ambade l Eigito an [[29 de outubre]]. Eisrael penetra na [[Península de l Sinai]], mas ye oubrigado a recuar pula presson de l [[Stados Ounidos]] i de la [[Ounion Sobiética]]. La ONU ambia ua fuorça de paç anternacional la Sueç.
=== La Guerra de ls Seis Dies ===
An [[1964]] ye fundada ne l [[Cairo]] la [[Organizaçon para la Lhibertaçon de la Palestina]] (OLP). Al lhongo de las dues décadas anteriores houbo ataques terroristas sparsos contra Eisrael apoiados por países bezinos. Cul acirramiento de las hostilidades i ante la eiminéncia dun ataque melitar cunjunto árabe, Eisrael ataca Eigito, [[Síria]] i [[Jordánia]] an [[5 de júnio]] de [[1967]]. L eipisódio, coincido cumo [[Guerra de ls Seis Dies]], tremina an [[10 de júnio]] cula bitória de Eisrael i la cunquista de l Sinai, de la [[Faixa de Gaza]], de la [[Cisjordánia]] i de las [[Colinas de Golana]] Jarusalen ye reunificada i Eisrael passa a tener acesso al Muro de las Lhamentaçones, lhocal mais sagrado de la religion judaica.
=== La Guerra de l Yon Kipur ===
[[Yasser Arafat]], ye eileito persidente de la OLP an [[1969]]. La OLP passa a fomentar einúmeros ataques contra Eisrael, que respunde atacando custantemente las bases de la OLP na Síria i ne l Lhíbano.
An [[6 de outubre]] de [[1973]], durante l feriado de [[Yon Kipur]], Eisrael ye atacado por ua fuorça cunjunta de tropas de la Síria i de l Eigito apoiadas pula Jordánia. L ataque-surpresa abre dues frentes de cumbate i ampone seríssimas perdas al eisército eisraelita. La contra- oufensiba demora a reagir, mas an alguas sumanas cunsegue repelir l ataque i a pressionar ls eisércitos árabes. Outra beç ls Stados Ounidos i la Ounion Sobiética amponen la Eisrael un recuo. Mesmo assi Eisrael bence la guerra.
Ls árabes derrotados çcubren ne l petrólio ua arma de guerra: usando la [[Organizaçon de l Países Sportadores de Petrólio]] (Oupep), boicotan l fornecimiento als países que apoiórun Eisrael i probocan pánico mundial cul oumiento de l précio de ls sous deribados. La crise eiquenómica global que sucediu al boicote gera ua óndia de antipatie contra Eisrael.
An maio de [[1977]], la coligaçon lhiderada pul partido ''Lhikud'' bence las eileiçones parlamentares, depuis de trés décadas de heigemonia de l trabalhistas. L nuobo purmeiro-menistro, [[Menachen Begin]], stimula la anstalaçon de quelonos eisraelita ne ls territórios árabes cunquistados passado la Guerra de ls Seis Dies.
=== La purmeira anterbençon ne l Lhíbano ===
Cula muorte de Nasser an [[1970]] subiu al poder ne l Eigito [[Anwar Sadat]]. Sadat fui un de ls fomentadores de la Guerra de l Yon Kippur, mas passado la derrota passou a adotar ua postura pragmática an relaçon la Eisrael. An nobembre de [[1977]], passado negociaçones secretas, Sadat zambarcou an Eisrael, para stablecer cumbersaçones de paç.
La einiciatiba abre camino pa ls acuordos de [[Camp Dabid]] ([[1978]]-[[1979]]), assinados por Sadat i pul Purmeiro-Menistro eisraelita [[Menachen Begin]], cun mediaçon de l persidente norte-amaricano [[Jimmy Carter]]. Eisrael ampeça la retirada de la Península de l Sinai, que ye debolbida an [[1982]]. L mundo árabe repudie ls acuordos de Camp David i spulsa l Eigito de la [[Liga Árabe]].
La aneixaçon de las [[Colinas de Golana]] por Eisrael, an fines de 1981, custitui mais un foco de tenson de l paíç cun Síria i Lhíbano, que reibindican partes çtintas de la ária.
Ne l final de la [[década de 1970]] eclode ne l Lhíbano ua guerra cebil antre a minorie crestiana i ls muçulmanos. La OLP de Yasser Arafat aprobeita la anarquia ne l paíç i antensifica ls ataques contra Eisrael, usando l território lhibanés cumo abrigo.
Para se defender destes ataques, Eisrael ambade l Lhíbano an júnio de [[1982]] i cerca [[Beirute]], adonde se ancontraba l quartel-general de la OLP. Un acuordo oubtido por amaricanos, ouropeus i [[Arábia Saudita|sauditas]] permite, mas, que ls antegrantes de la OLP deixen l Lhíbano i se trasfiran a la [[Tunísia]].
An [[16 de setembre]] de l mesmo anho, melicianos crestianos lhibaneses atacan ls campos de Sabra i Xatila. Trataba-se dua ouparaçon de bingança al atentado que matara l persidente [[Bashir Gemayel]]. L eisército eisraelita ye acusado de omisson an relaçon al ataque, que bitimou cientos de refugiados palestinos i l general [[Ariel Sharon]] ye respunsablizado por un anquérito eisraelita. An [[1983]], Eisrael ampeça a desocupar la region Sul de l Lhíbano, palco de ataques frequentes de l [[xiita]]s lhibaneses. La retirada solo se cumpleta an [[1985]], mantendo inda cuntrole dua streita faixa de território próssima de la frunteira. Ne l bácuo de la OLP, nace a milícia [[Heizbollah]].
=== La Purmeira Antifada ===
An [[9 de dezembre]] de [[1987]] eclode ua reblion (la "rebolta de las piedras") ne ls territórios acupados i ne l setor árabes de Jarusalen, coincida cumo ''[[Antifada]]''. Eisrael reprime l lhebante i sofree cundenaçon de la ONU. La oupinion pública ampeça la se tornar faborable a la OLP.
=== La Guerra de l Golfo ===
{{Artigo percipal|[[Guerra de l Golfo]]}}
An [[1990]], l [[Eiraque]] ambade l [[Kuwait]], probocando la [[Guerra de l Golfo]], quando ua coalizon melitar lhiderada puls [[Stados Ounidos]] reage i ataca l regime de [[Saddan Hussein]].
Na tentatiba de cotar apoio de l países bezinos i anflamar la oupinion pública árabe contra ls Stados Ounidos, l Eiraque ataca Eisrael cun mísseis ''[[Scud]]''. Sob presson de l amaricanos, Eisrael nun rebida l ataque. 39 mísseis atinge l território eisraelita i outros son antercetados i çtruídos puls mísseis ''[[Patriot]]'', fornecidos puls Stados Ounidos. 21 cidadanos eisraelita morren durante ls ataques: un home ne ls subúrbios de [[Ramat Gan]] atingido por çtroços dun ''Patriot'' i 20 pessonas asfixiadas pul uso ancorreto de máscaras de oxigénio. Statísticas sugíren que alguas dezenas de pessonas tamien téngan morrido bítimas de “strisse i tensones emocionales” an birtude de l ataques.
(''Journal of the Amarican Medical Association'', Belume 273(15), 19 de Abril de 1995, pp 1208–1210).
=== Ls Acordos de Paç de Oslo ===
[[Fexeiro:Cia-is-map2.png|thumb|220px|Mapa atual de l Stado de Eisrael]]
Ne l percípio de la [[década de 1990]] Eisrael aceita entabular cumbersaçones cula OLP, la fin de buscar caminos para la eilaboraçon d'acuordos de paç cula lhiderança palestina. Yasser Arafat, silado na Tunísia, ye reconhecido por Eisrael cumo ua lhiderança lhegítima de las aspiraçones palestinas.
Las cumbersaçones para chegar a un acuordo fúrun ampeçadas pul gobierno [[Noruega|noruegués]] que staba neutro cul cunflito, ls percipales articuladores de ls acuordos fúrun [[Johan Jørgen Holst]] (menistro de Assuntos Steriores), [[Terje Rød-Lharsen]] i [[Mona Juul]]. Grácias a esso, l porcesso de pacificaçon quedarie coincido cumo [[Acordos de Paç de Oslo]].
San debatidos acuordos de cesson de tierras pa l stablecimiento dua antidade outónoma palestina na Faixa de Gaza i na Cisjordánia an troca de l reconhecimiento formal de l dreito de eisisténcia de l Stado de Eisrael pula OLP i pula renúncia a la prática de atos terroristas. L reconhecimiento mútuo permitirieb, an tese, que ls demales países árabes acumpanhassen l eisemplo palestino i entabulassen einiciatibas por ua paç duradoura an to l Ouriente Médio.
Puls acuordos, l gobierno palestino durarie cinco anhos de manera anterina, durante ls quales serien negociadas (a partir de maio de 1996) las questones subre Jarusalen Ouriental, dreito de retorno, assentamientos judaicos i sigurança. L outo-gobierno serie debedo an Árias:
* Ária A - cuntrolo total pula Outoridade Palestina.
* Ária B - cuntrolo cebil pula Outoridade Palestina i cuntrole melitar pul Eisército de Eisrael.
* Ária C - cuntrolo total pul Gobierno de Eisrael.
An [[1994]] la Jordánia firma un acuordo de paç cun Eisrael, assinado an Camp Dabid, la casa de campo de l persidente amaricano.
L acuordo antre Eisrael i OLP fui firmado na cidade de [[Taba]], Eigito, an [[24 de setembre]] de [[1995]] i ratificado quatro dies mais tarde, an [[28 de setembre]] de [[1995]], pul Purmeiro-Menistro [[Yitzhak Rabin]] i por Arafat.
=== L assassinato de Rabin ===
Cul ampeço de la Outoridade Palestina subre partes de Gaza i Cisjordánia las aspiraçones pul stado palestino parecian se cuncretizar. La OLP, agora trasformada an gobierno, ampeçou a recebir ajuda financeira sterna i a principiar la ourganizaçon dua admenistraçon i de fuorças armadas. Antretanto, grupos terroristas cumo l [[Hamas]], la [[Jihad Islámica]] i las [[Brigadas de Márteres de Al-Aqsa]] nun aceitában ls acuordos cun Eisrael i prometírun nó anterromper las açones biolentas contra ls judius.
De l outro lhado, setores radicales de drento de Eisrael tamien nun aceitában la cesson de territórios para la custruçon de l stado palestino. Estes setores radicales se agrupában an torno de lhideranças relegiosas i políticas de strema-dreita i pressionában l gobierno i la sociadade eisraelita contra l porcesso de paç.
Mesmo cun las pressones ouriundas de ambos ls lhados, Eisrael i AP dórun cuntinidade al porcesso.
An [[4 de nobembre]] de [[1995]], l Purmeiro-Menistro [[Yitzhak Rabin]] fui assassinado por un melitante stremista judiu, passado un eibento pacifista na cidade de [[Tel Abib]]. [[Shimon Peres]] assume l lhugar de Rabin.
=== Ls gobiernos de Netanyahu i Barak ===
Ne l anho seguinte, Peres perde l cargo de purmeiro-menistro pa l nuobo lhíder de l Lhikud, [[Benjamin Netanyahu|Benjamin (Bibi) Netanyahu]]. "Bibi" era de l partido ''Lhikud'', que adotaba ua postura cética delantre de ls acuordos de paç. De fato, antre 1994 i 1996 houbo 20 atentados terroristas contra Eisrael, resultando an cerca de 150 muortos. Todos ls atentados fúrun reibindicados puls grupos palestinos que nun aceitában ls acuordos de paç. L crecimiento de l ''Lhikud'' junto al eileitorado, segundo analistas, tenerie sido decorriente dun crecente sentimiento de dúbeda quanto a la biablidade de la paç.
Paralelamente, Netanyahu amplemientou reformas eiquenómicas de caráter lhiberal i an [[17 de júlio]], anfrenta ua grebe giral an protesto contra la política de cortes ourçamentarios. L gobierno reboga l decreto que proibia la spanson de quelónias judaicas na Cisjordánia i aproba la custruçon de 1,8 mil casas na quelónia de Kiryat Sefer.
An febreiro de 1996, l purmeiro-menistro Netanyahu ye acusado de corrupçon, cun denúncias de tener barganhado l apoio de l partido relegioso ''Shas'' al acuordo de retirada de tropas de Heibron, prometendo la andicaçon de Roni Bar-On pa l cargo de percurador giral. Bar-On, un adbogado pouco coincido, renuncia 12 horas passado la ecloson de l scándalo.
Segundo ua eimissora de TB, el habie se cumprometido an pedir l arquibamiento de l porcesso contra l lhíder de l Shas, Aryeh Dar'i, an que este ye acusado de suborno i fraude. Nua decison sin precedentes, la polícia piede an abril l andiciamiento de Netanyahu, mas l percurador giral i la fiscal de l Stado rejeitan l pedido por falta de probas.
Ne l final de febreiro, l gobierno aproba la custruçon de 6,5 mil moradies para judius ne l setor árabe de Jarusalen. La decison proboca protestos. Choques cun suldados eisraelita deixan 150 palestinos feridos. L porcesso de paç stanca outra beç. Ls menistros de Sterior de la Lhiga Árabe recomendan l cungelamiento de relaçones cun Eisrael. L clima de animosidade piora cul atentado a un carreira de ninas eisraelita, por un suldado jordaniano. siete ninas antre 12 i 14 anhos son muortas.
Passado dieç meses de siléncio recomeçan an márcio ls atentados la bomba por palestinos suicidas de l grupo fundamentalista islámico Hamas contra albos eisraelita. An júlio, terroristas suicidas matan 13 pessonas i firen 170, al spludir dues bombas ne l mercado judaico de Jarusalen. Ye l pior atentado zde márcio de 1996. L Hamas nega la outorie.
An setembre, trés antegrantes desse mesmo grupo detonan ua bomba na rue Ben Yehuda, mobimentada rue de pedestres de Jarusalen, matando quatro pessonas, para alhá de ls outores de l atentado, i ferindo outras 190. L gobierno eisraelita, an represália, bloqueia temporariamente l acesso als territórios palestinos outónomos.
An júnio de 1997, ls [[Stados Ounidos]] reconhecen Jarusalen cumo la capital de Eisrael. Ls palestinos protestan. Ne l mesmo més, l Partido Trabalhista de Eisrael troca sue lhiderança: [[Ehud Barak]], ex- xefe de l Stado-Maior de las Fuorças Armadas, bence [[Yossi Beilin]].
Barak, cun un perfil mais parecido cul de Rabin, ye l faborito an pesquisas para las eileiçones contra Netanyahu, an percípio marcadas pa l anho [[2000]]. An [[24 de júnio]], Netanyahu subrebibe a ua moçon de çconfiança ne l Parlamiento, por 55 botos a 50. Cinco dies depuis, 40 mil pessonas protestan contra l gobierno an Tel Abib, pedindo eileiçones antecipadas. An outubre, l persidente [[Ezer Weizmann]] cancela ua bejita a la [[China]] porgramada pa l final de l anho, por preber la queda de l gobierno a qualquiera momiento.
Ua nuoba crise acuntece cula fracassada tentatiba de l serbício secreto de ambenenar un lhíder de l [[Hamas]] na [[Jordánia]], an outubre. Ls agentes eisraelita son presos i oubrigados a rebelar l antídoto. An troca de la deboluçon de sous agentes, [[Eisrael]] lhiberta l xeque [[Ahmed Yassin]], fundador de l Hamas.
An setembre de 1996 stoura ua reblion palestina. L stopin de l nuobo cunflito ye la retomada de la custruçon dun túnel que une la Bie Dolorosa, l camino que Jasus tenerie feito al ir para la cruç, al Muro de las Lhamentaçones, percipal santuário de l judaísmo, passando sob la Mesquita de Al-Aqsa. L cunflito causa la muorte de 50 palestinos i 18 eisraelita.
An [[3 de dezembre]], 700 mil trabalhadores fázen grebe contra l porgrama gobernamental de pribatizaçones i reforma de la prebidéncia, paralisando [[aeroporto]]s, [[porto]]s, [[banco]]s, ampresas statales i parte de l serbícios públicos. Inda an dezembre, l gabinete eisraelita ansiste na anstalaçon de quelónias judaicas ne ls territórios acupados de Gaza i de la Cisjordánia i aproba de ancentibos cun esse oubjetibo. An janeiro, finalmente ye cuncluído un acuordo cula Outoridade Palestina subre la retirada de tropas de la cidade de Heibron. Ye l purmeiro abanço de l porcesso de paç zde la chegada de Netanyahu al poder. Ls redadeiros suldados deixórun la cidade an agosto de 1998.
Ehud Barak sucediu Bibi an 1999. Durante la admenistraçon de Barak fúrun retirados ls redadeiros suldados eisraelita de l Sul de l Lhíbano i houbo la tentatiba d'acuordos de paç cula Síria. Barak tamien entabulou cumbersaçones cun Arafat subre la admenistraçon de Jarusalen Ouriental i subre la cumpleta desocupaçon de Gaza i de la Cisjordánia.
An setembre de [[2000]], l lhíder de l ''Lhikud'' [[Ariel Sharon]] fizo ua bejita al Monte de l Templo, lhocal adonde antes se arguia l Grande Templo Judaico i adonde hoije eisiste l cumplexo de mesquitas de Al-Aqsa. Scoltado por siguranças, la antrada de Sharon na ária admenistrada puls palestinos fui l pretesto para la ecloson de la Segunda Antifada, que probocou l colapso de l gobierno Barak, l fin de las cumbersaçones de paç i l oumiento de la biolencia antre Eisrael i ls palestinos.
=== La Segunda Antifada ===
Passado la bejita de Sharon al Monte de l Templo l ciclo de bioléncia cungelou las negociaçones de paç i mergulhou Eisrael nua spiral de atentados. Fúrun cientos, reibindicados por bários grupos palestinos. Fúrun atacados mercados, feiras, boates, carreira, restourantes i até la Ounibersidade Heibraica de Jarusalen.
Sharon fui eileito Purmeiro-Menistro an febreiro de [[2001]], passado l colapso de la admenistraçon Barak. Mui criticado pula oupinion pública anternacional, Sharon adotou ua postura blicista ante ls ataques terroristas palestinos. Yasser Arafat fui declarado "eirrelebante" i cunfinado na cidade de [[Ramalá]], na Cisjordánia. Las retaliaçones eisraelita an território palestino bitimou la populaçon cebil i spalhou rebolta ne ls demales países árabes.
=== La segunda anterbençon ne l Lhíbano ===
{{Artigo percipal|[[Cunflito israelo-lhibanés de 2006]]}}
La segunda anterbençon eisraelita ne l Lhíbano acuntiu passado un ataque de la milícia [[Heizbollah]] tener bitimado nuobe suldados eisraelita, ne l die [[12 de júlio]] de [[2006]].
L Heizbollah fui fundado durante la purmeira anterbençon melitar eisraelita ne l Lhíbano, durante la [[década de 1980]] i fui respunsable por ua série de ataques al lhongo de ls anhos an que houbo persença de Eisrael na region Sul de l Lhíbano. Passado la retirada melitar de 2000, l Heizbollah acupou la funçon de l stado lhibanés na ária Sul, praticando ua política de faborecimientos sociales cun financiamiento sírio i iraniano.
Passado l ataque de júlio de 2006, l Heizbollah passou a bumbardear cidades eisraelita cun mísseis de l tipo ''Katiusha'', de fabricaçon russa i que serien fornecidos pul [[Eiran]], cujo atual persidente, [[Mahmoud Ahmadineijad]], ye un einimigo declarado de Eisrael, tenendo l mesmo yá declarado que stá ampenhado an "eiliminar Eisrael de l mapa".
Eisrael ambadiu l Lhíbano pul Sul, anfligindo pesadas perdas melitares, eiquenómicas i houmanas al paíç. Ls ataques de l Heizbollah tamien bitimórun dezenas de suldados eisraelita i probocou l éxodo de miles de cidadanos eisraelita de las cidades al Norte de l paíç, para alhá de sérios cumprometimientos eiquenómicos.
La anterbençon melitar ne l Lhíbano durou cerca dun més i tenerie bitimado cerca de 120 eisraelita (la maiorie suldados) i mais de 1000 lhibaneses (la maiorie cebiles). Un cessar-fuogo fui negociado antre ls [[Stados Ounidos]] i la [[Fráncia]], cula promessa de la antrada de tropas anternacionales ne l spácio al Sul de l riu Lhitani i l fin de ls ataques mútuos antre l Heizbollah i Eisrael.
[[Catadorie:Stória de Eisrael]]
ootwgu499nyrd9bvtw5gy1w0lh2hdl4
Stória de Lisboua
0
1090
107841
107749
2026-08-12T21:33:48Z
~2026-30875-10
15270
107841
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Lisbon Praça do Comércio BW 2018-10-08 17-42-58.jpg |dreita|thumb|300px|[[Arco de la Rue Augusta|Arco]] de la [[Rue Augusta]], ne l [[Praça de l Comércio|Terreiro de l Paço]], tamien coincido por [[Praça de l Comércio]], la ''[[Praça]] Maior'' de Lhisboua que se abre pa l Teijo.]]
'''[[Lhisboua]]''' ye ua de las más antigas cidades de la [[Ouropa]], tenendo sido fundada hai más de trés milénios. Ye juntamente cun [[Setúbal]], [[Alcácer de l Sal]] i alguas cidades de l [[Algarbe]] la más antiga de [[Pertual]] i tamien la segunda más bielha capital de la [[Ounion Ouropeia]], passado [[Atenas]], más antiga por quatro seclos que [[Roma]].
La sue stória circula a la bolta de la sue posiçon stratégica na foz de l maior riu de la [[Península Eibérica]], l [[Riu Tejo|Tejo]]; de l sou porto natural ser l melhor pa l reabastecimiento de ls barcos que fázen l comércio antre l [[Mar de l Norte]] i l [[Mediterráneo]]; para alhá de la sue prossimidade ne l stremo Sul i Oucidente de la Ouropa, cun ls nuobos cuntinentes de la [[África]] [[Deserto de l Saara|Subsahariana]] i de la [[América]].
==Pré-stória==
Eisistem bruxedos de acupaçon houmana na ária que hoije ye Lhisboua de hai
muitos miles de anhos, atraídos pula prossimidade de l [[riu Tejo]]. Ls purmeiros habitantes houmanos de la region tenerien sido ls [[Neandertal|Neandertais]], zaparecidos hai cerca de 30.000 anhos pula chegada a la Península de l Home moderno. Durante l período [[Neolítico]], ls pobos [[Ibero]]s de la region custruiram ls [[megalito]]s de funçon [[religion|relegiosa]], tal cumo ls restantes pobos de la Ouropa Atlántica: [[dólmen]]s, [[menir]]es i [[cromeleque]]s tiran sido quemuns, i alguns inda sobrebiben hoije na zona.
==Alis Ubbo: La fundaçon fenícia==
[[Eimaige:Lhisbon SPOT 1015.jpg|dreita|thumb|200px|Situaçon de Lhisboua na borda norte de l [[Mar de la Palha]], a la dreita. L [[Atlántico]] queda para la squierda]]
Diç la lhenda popular i romántica que la cidade de Lhisboua fui fundada pul heirói mítico [[Ulisses]]. Recentemente fúrun feitas çcubiertas arqueológicas acerca de l [[Castielho de São Jorge]] i de la [[Sé de Lhisboua]] que cumprobam que la cidade terá sido fundada puls [[Fenícia|Fenícios]] cerca de [[1200 la.C.]]. Nessa época ls fenícios biajában até a las [[Ilhas Scilly]] i a la [[Cornualha]], na [[Gran-Bretanha]], para cumprar [[stanho]] als natibos.
L [[Mar de la Palha]] ó [[stuário]] de l [[Riu Tejo|Tejo]] ye l melhor [[porto]] natural de l percurso i l riu ua amportante bie para las trocas de quemidos i metais cun las tribos de l anterior, tenendo sido, talbeç percisamente por esso, fundada la quelónia chamada ''Alis Ubbo'', que na [[lhéngua fenícia]] quier dezir "porto siguro" ó "anseada amena" (sendo probabelmente afilhada de la grande cidade de [[Tiro]], atualmente ne l [[Lhíbano]]). La [[quelónia (stória)|quelónia]] stendia-se zde la colina adonde hoije se situam l [[Castielho de S. Jorge|Castielho]] i la [[Sé de Lhisboua|Sé]], até al [[riu Tejo|riu]], que chamában ''Daghi'' ó ''Taghi'' (que quier dezir "buona [[pesca]]ria" an fenício).{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Cul zambolbimiento de [[Cartago]], tamien eilha ua quelónia fenícia, l cuntrolo de Alis Ubbo passou para essa cidade. Durante seclos, fenícios i cartagineses tiran zambolbido la cidade a partir de l que fui un simples antreposto comercial pa l [[comércio]] ne ls mares de l Norte, para un amportante mercado adonde éran trocados ls sous perdutos manufaturados puls metais, [[peixe]] salgado i [[sal]] de la region i de las tribos cuntatadas pula bie flubial de l Teijo. Ls cabalhos, antepassados de ls atuales [[Cabalho lhusitano|cabalhos lhusitanos]], yá éran anton famosos ne l [[Mediterráneo]] pula sue belocidade, tenendo [[Plínio]] afirmado que las éguas de l Teijo deberiam ser fecundadas pul biento.
Ls purmeiros [[judiu]]s chegórun sin dúbeda cun ls Fenícios, sous bezinos. L Heibreu ye praticamente idéntico al Fenício i era ralo l barco fenício que nun lhebaba mercadores ó sócios de la [[Judeia]].{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Cula chegada de l [[Celta]]s, estes misturórun-se cun ls [[Eibero]]s lhocales, dando ourige a las tribos de lhéngua Celta de la region, ls [[Cónios|Cunni]] i ls [[Cempsi]]. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Ls [[Grécia antiga|antigos Griegos]] tubírun probabelmente an la foç de l [[Riu Teijo|Teijo]] un puosto de comércio durante algun tiempo, mas ls sous cunflitos cun ls Cartagineses por to l Mediterráneo lhebórun sin dúbeda al sou abandono debido al maior poderio de Cartago na region nessa época.
Por outro lhado, l sufixo "ippo" (ipo) ye carateristico de árias de anfluéncia [[Tartessos|tartéssica]] ó [[turdetánia|turdetana]].<ref>[http://books.google.cun/books?id=wHK-a4Y4EesC&pg=PA15&dq=ippo+ipo&lr=&las_brr=3&sig=OTRpYxP8MOSJN83mJjXfbDGIaZE]</ref>
<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v8n2/folder/193-214.pdf |accessdate=2009-06-12 |archivedate=2008-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080428050633/http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v8n2/folder/193-214.pdf }}</ref>
Ls [[Mitologia lhusitana|diuses]] Aracus, Carneus, Bandiarbariaicus i Coniumbricenses éran benerados an "Lhisboua" na época pré-romana, puls [[Túrdulos]] de la region.<ref>[http://lhibro.uca.edu/mckenna/pagan1.htm McKenna, Stephen. ''Paganism and Pagan Survivals in Spain up to the Fall of the Visigothic Kingdom'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.arqueotavira.cun/Mapas/Iberie/Populi.htm Pobos pré-romanos de la península Eibérica (circa 200 BC)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==Oulissipo: Lhisboua romana==
{{Artigo percipal|[[Oulissipo]]}}
[[Eimaige:Roman Ampire Map.png|right|thumb|250px|Oulissipo situaba-se na probíncia romana de la [[Lhusitánia]].]]
Oulissipo aliou-se als [[Ampério romano|Romanos]] quando estes, lhiderados por [[Decimus Junius Brutus]], percurórun cunquistar ls [[Lhusitanos]] i outros pobos de l Noroeste Peninsular. Ls habitantes de la cidade lhutórun al lhado de las Lhegiones cuntra estas tribos célticas. An troca fui-les reconhecido l títalo de cidadanos romanos i a la cidade ampla outonomia cumo Munecípio Romano. Fui ancluida na probíncia de la [[Lhusitánia]], ancabeçada por [[Emerita Augusta]].
La cidade situaba-se antre la colina de l Castielho i la Baixa, mas las zonas más ribeirinhas stában nesse tiempo inda submersas pul Teijo. Oulissipo ne l tiempo romano fui ua amportante praça comercial, stablecendo la lhigaçon antre las probíncias de l Norte i l [[Mediterráneo]]. Ls sous percipales perdutos éran l [[garum]], un molho de peixe de lhuxo; l sal i ls famosos cabalhos lhusitanos.
La cidade fui un de ls percipales centros de la antroduçon i zambolbimiento de l Cristandade na Peninsula Eibérica. L purmeiro Bispo fui [[São Gens de Lhisboua]].
==Las Ambasones i ls Germanos==
[[Eimaige:Visigoth Kingdom.jpg|dreita|thumb|250px|Reino de ls Visigodos antes de la Cunquista de l Reino de l Suebos]]
La degeneraçon de l Ampério, i la [[feudalismo|feudalizaçon]] de la sociadade romana lhebórun a las purmeiras ambasones de ls pobos [[Germanos]], [[Hunos]] i outros. Einicialmente aceites cumo quelonos nas tierras desertificadas pulas [[eipidemia]]s terriveis que matórun grande parte de la populaçon de la época (probabelmente de [[Sarampo]] i [[Baríola]]), trasformórun-se depressa an spediçones melitares cun oubjetivos de saque i cunquista.
Ne l ampeço de l [[seclo V]] ls [[Bándalos]] (que depuis se retiram pa l [[Norte de África]]) tomam Oulissipo, seguidos de l [[Alanos]]. An [[419]] Oulissipo fui saqueada i queimada puls [[Godos]] de l Rei tribal [[Walia]], [[Remismundo]] cunquistou Lhisboua an 468 cula ajuda dun spano-romano de Lhisboua chamado Lhusidius, i finalmente an [[469]] ye antegrada ne l [[Reino Suebo]]
cuja capital era [[Braga]]. Passado la ambason de l [[Visigodos]], estes stablecem-se an [[Toledo]] i passado bárias guerras durante l [[seclo VI]], cunquistam ls [[Suevos]], unificando la Peninsula Eibérica, ancluindo la cidade que chamában ''Ulishbona''.
Durante esta época cunturbada, Lhisboua perde las lhigaçones políticas cun [[Custantinopla]], mas nun las comerciais. Mercadores Griegos, Sírios, Judius i outros, benidos de l Ouriente, formam quemunidades que trocam ls perdutos lhocais cun ls de l [[Ampério Bizantino]], [[Ásia]] i [[Índia]].
==Al-Ushbuna: Lhisboua muçulmana==
Passado trés seclos de saques, pilhagens i perda de dinámica comercial, Ulishbuna serie pouco más que ua vila ne l ampeço de l [[seclo VII]]. Ye nesta altura que, aproveitando ua guerra cebil de l [[Reino Spánico Bisigótico]], que ls árabes lhiderados por [[Tárique|Tariq]] [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambadem la Peninsula Eibérica]] cun las sues tropas [[mouriscas|mouriscas]], an [[711]]. Oulishbuna fui cunquistada pulas tropas de [[Abdelaziz ibn Musa]], un de ls filhos de Tariq, assi cumo l resto de l Oucidente.
Más ua beç Lhisboua, coincida puls árabes cumo al-Ushbuna, torna-se un grande centro admenistratibo i comercial para las tierras junto al Teijo, recolhendo ls sous perdutos i trocando-los por perdutos de l Mediterráneo Árabe, particularmente [[Marrocos]], [[Tunísia]], [[Eigito]], [[Síria]] i [[Eiraque]]. Segundo las stimativas actuais la cidade tenerie ne l sou apogeu, ne l [[seclo X]], más de 100.000 habitantes, i cun [[Custantinopla]], [[Salónica]], [[Córdoba]] i [[Sevilha]], serie ua de las maiores cidades de la [[Ouropa]], muitas vezes maior que [[Paris]] i [[Lhondres]], que an plena [[Eidade Média]] tenerien solo 5-10.000 habitantes.
La maiorie de ls habitantes cumberte-se a la [[lhéngua árabe]] i religion [[eislan|muçulmana]] de a minorie ambasora que se anstala cumo eilite. La populaçon crestiana , [[Moçárabe]], cul sou própio Bispo segue l [[rito moçárabe]] de tradiçones bisigoticas, falantes de l árabe ó dua variadade de [[Lhatin|Lhatin bulgar]],l [[Lhéngua moçárabe|moçárabe]], remanse semelhante al falado na [[Galiza]] i probíncias de l Norte, ye tolerada na qualidade de de [[dhimmi]] an troca de [[amposto]], l [[jizyah]]. Esta quemunidade moçárabe que seguia ritos i questumes crestianos visigoticos ye muitas bezes rejeitada quando entra an cuntato cun ls [[Catolicismo|católicos]]. Fúrun ls moçárabes que lhebórun para Lhisboua ls restos de [[São Vicente]], que se tornarie l padroeiro de la cidade.
La quemunidade Judaica, yá eisistente zde la fundaçon de la cidade puls Fenícios, ye grandemente reforçada puls Judius que ende se stablecem cumo mercadores i financeiros, aprobeitando la eilebaçon de la cidade la núcleo comercial proeminente. Para alhá de l [[sal]], [[peixe]] i [[cabalho]]s, negociában-se las speciaries benidas de l [[Lhevante]], las plantas medicinais, ls fruitos secos, [[mel]] i pieles. Ls [[Saqaliba]] passan a antegrar la populaçon i a tener ua posiçon de çtaque.
L slavo [[Sabur al-Saqlabi]] torna-se, durante l que fui coincido por [[regulo slavo]], governante de la [[taifa de Badajoz]], i ls sous filhos Abd al-Aziz ibn Sabur i Abd al-Malik ibn Sabur gobiernantes de la [[taifa de Lhisboua]].
Al-Ushbuna ye renovada i reconstruída d'acuordo cun ls padrones de l [[Médio Ouriente]]: ua grande [[mesquita]], un [[castielho]] ne l topo de l monte (que de forma modificada se trasformou ne l [[Castielho de São Jorge]]), un [[palácio]] pa l Gobiernador ó ([[alcáçova]]), ua [[almedina]] ó centro ourbano i un [[alcácer]]. L bairro de [[Alfama]] crece al lhado de l núcleo ourbano oureginal. La cidadela de al-Madan, la atual [[Almada]] ye fundada na borda Sul de l riu para proteger la cidade.
Ls Árabes i [[Berberes]] antroduzem ne ls alredores de la cidade la sue agricultura eirrigada, que ye mui más pordutiva que ls métodos de sequeiro anteriores. Las augas de l Tejo i sous afluentes san ousadas para eirrigar a tierra ne l [[Berano]], porduzindo bárias colheitas por anho i vegetais cumo [[alface]]s i fruitos cumo las [[lharanja]]s.
Politicamente, de ampeço, la cidade faz parte de l Califado [[Omíadas|Omíada]] de [[Damasco]], Síria. Custa de las crónicas ua grande reblion de l [[Berberes]] ó "Mouros" frente a la eilite de l Árabes de la [[Arábia]] an [[740]], que percisou de reforços de l [[Califado de Damasco|Califado]] para ser suprimida. La cidade stá depuis sujeita al [[Califado de Córdoba|Califado de Córdoba]], ne l qual ls sobrebibentes Omíadas ganham la andependéncia de l nuobo Califado Eigípcio de l [[Abássidas]].
Cul ampeço de la [[Recunquista]], la oupulenta al-Ushbuna ye un albo de ls raides crestianos, que saqueiam la cidade purmeiramente an [[796]] i por outras ocasiones ne ls anhos seguintes, lhiderados pul Rei [[Afonso II de las Stúrias]], mas la frunteira permanece la norte de l [[Douro]]. An [[844]] várias dezenas de barcos de l [[Viking]]s surgem ne l [[Mar de la Palha]], i ls [[Scandinábia|Scandinabos]] stablecem l cerco, cunquistam la cidade i ls campos a la volta,adonde quedam durante 13 dies <ref>[http://www.ucm.s/BUCM/revistas/amm/02148765/articulos/MILT9696110067A.PDF Scheen, Rolf. ''Viking raids on the spanish peninsula'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
. Mas ls Vikings acabariam por partir face a la resisténcia cuntinada de ls habitantes de la cidade lhiderados por [[Alah ibn Hazme]].
Ne l ampeço de l [[Seclo X]] surgem an al-Ushbuna várias seitas eislámicas de cumbersos de la populaçon spánica. Estas seitas san formas de ourganizaçon política cun que ls outoctónes se reboltam cuntra ls oubstáculos postos na sue ascenson social por un sistema hierárquico an que purmeiro benie la pequeinha eilite de çcendentes de l [[profeta]] [[Maomé]], depuis ls Árabes de sangre puro, a seguir Berberes ó Mouros i solo depuis ls Lhatinos arabizados i muçulmanos. Bários lhíderes Lhatinos surgem, cumo [[Eilhi ibn Ashra]] i outros, que se declórun Profetas ó çcendentes de [[Eilhi]] ([[xiita]]s) que cun aliados an outras cidades ampeçam guerras cebiles cun las tropas árabes [[sunita]]s. Ls moçárabes éran tratados inda de forma pior, assi cumo ls Judius, sofrendo por bezes perseguiçones que, anque lhamentables als uolhos modernos, éran ua pálida eimaige de l que fazerien ls católicos cuntra nun solo muçulmanos i judius, mas mesmo cuntra ls própios crestianos nun católicos de las tierras recunquistadas.
Nuobo ataque Viking seguir-se-iba sin sucesso an [[966]]. L Rei [[Ourdonho I de las Astúrias]] pilharie la cidade outra beç an meados de l [[seclo IX]], assi cumo [[Afonso VI de Lhion i Castielha|Afonso VI de Lhion]] an [[1093]], que la retebe ne l sou [[Reino de Lhion]] por dous anhos, passado cunquistar la cidade de al-Santaryn ó [[Santarém (Pertual)|Santarém]].
Cula fragmentaçon de l Califado de Córdoba por volta de l anho [[1000]] cun las lhuitas antestinas, ls notables de al-Ushbuna oscilam antre la oubediéncia a la [[Taifa]] de [[Badajoz]] ó a la de [[Sebilha]], cunseguindo manobrar de forma a oubter ua outonomia cunsidrable. Inda assi an [[1111]] un nuobo Califado pan-spânico ye stablecido pula ambason a partir de ls desertos de [[Marrocos]] de l [[Almorávidas]] lhiderados por [[Eilhi ibn Yusuf]], cujas tropas san travadas solo na region de [[Tomar]] por [[Gualdim Pais]]. Este dura pouco tiempo até que regressam ls tiempos de la debison de las Taifas i de la outonomia i prosperidade de al-Ushbuna.
==Cruzadas: Pertual cunquista Lhisboua==
{{Artigo percipal|[[Cerco de Lhisboua (1147)]]}}
Anquanto se fragmentában las [[Taifas]] eislámicas de l Sul, ne l Norte secedia l [[Cundado Portucalense]] de l [[Reino de Lhion]], yá an plena [[Recunquista]] de la [[Península Eibérica]]. Anque baseado an [[Guimarães]], la fuorça eiquenómica que permitie la outonomia de l Cundado Portucalense staba na cidade de l [[Porto]] ([[Portucale]] ó porto de la cidade de Cale, la actual [[Vila Nuoba de Gaia|Gaia]]). Ye antressante pensar cumo fui l nuobo Reino, centrado ne l dinamismo comercial de la moço cidade de mercadores de l Porto, que usufruía dua posiçon i amportança semelhantes na foz de l segundo maior riu de la [[Península Eibérica]], l [[riu Douro]], cumo Lhisboua ne l [[riu Teijo]], que acabarie por cunquistar essa benerable cidade.
[[Eimaige:AfonsoI-P.jpg|dreita|thumb|Fonso Anriqueç]]
Famosa i oupulenta, la cidade darie reino bastante prestígio. La purmeira tentativa de Afonso de cunquistar al-Ushbuna dou-se an [[1137]] i fracassou frente a las [[Castielho de São Jorge|muralhas de la cidade]]. An [[1140]] aprobeita ls [[segunda Cruzada|cruzados]] que passában por [[Pertual]] para nuobo ataque que outra beç falha.
Solo an Júnio i Júlio de [[1147]], cula ajuda dua fuorça más numerosa de cruzados, cerca de 164 barcos chenos de homes, cunsegue ser bien sucedido. Anquanto las sues fuorças pertuesas atacában pula tierra, ls cruzados na sue maiorie [[anglaterra|angleses]] i [[normandia|normandos]], aliciados pulas promessas de pilhagem lhivre, montórun las sues máquinas de cerco, cumo [[catapulta]]s i [[torre]]s, i atacában simultaneamente pul mar i ampediam la chegada de reforços benidos de l sul. Ne l purmeiros ancontros ls muçulmanos vencem ls crestianos matando muitos, i la moral de ls cruzados queda afetada, ocorrendo vários cunflitos sangrentos antre ls vários grupos de crestianos.
[[Eimaige:Gustave dore crusades the crusaders war machinery.jpg|dreita|thumb|Cruzados cun Máquinas de Guerra]]
Cunta la lhenda que, passado muitas tentativas, ua de las puortas ye arrombada i l pertués [[Martim Moniz]] cunsegue mante-la abierta cul própio cuorpo permitindo que ls sous cumpanheiros entrassem, inda que morrendo smagado por eilha. Más provavelmente cula ajuda de las máquinas de sítio, las muralhas são ultrapassadas, an [[23 de Outubre]] de [[1147]]. Segundo Osbernus<ref>{{((en))}}[http://www.fordham.edu/halsall/source/cap-lhisbon.html Osbernus, ''De spugnatione Lyxbonensi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, depuis de entráren na cidade, ls [[Colônia (Almanha)|colonienses]] i ls [[Flamengo (povo)|flamengos]] nun respeitam l juramiento nin palavra dada al rei de Pertual i saqueiam la cidade, actuam sin respeito cuntra las donzelas i cortam l cachaço al bispo de la cidade. Depuis de la cunquista de la cidade, ua eipidemia de peste dizima miles de vidas antre ls moçarabes i muçulmanos <ref>[http://www.arqnet.pt/portal/pessonais/cruzado_lhisboua.html ''De la Carta De l Crusado Subre la Cunquista De Lhisboua''. L Portal de la Stória]</ref>.
Dom Afonso Anriqueç toma posse oufecialmente de la cidade ne l die 1 de Nobembre, quando nua cerimónia relegiosa, manda trasformar la grande mesquita de siete cúpulas, la Aljama, an [[Sé de Lhisboua|Sé Catedral]]. L Bispo ye [[Gilbert de Hastings]], un cruzado anglés, i a muitos de ls cruzados más proeminentes son doadas tierras de la region i títalos. [[Santo António de Lhisboua|Santo António]] nace an [[1195]] na cidade cul nome de Fernando de Bulhones.
[[Eimaihe:Se de Lhisboua Frente.JPG|dreita|thumb|250px|La Sé [[Románica]] de Lhisboua]]
L Rei darie l [[Foral]] an [[1179]], i tentarie recuperar las lhigaçones comerciais de la cidade inaugurando ua grande nuoba [[feira]] ó mercado. L resultado destes sfuorços ye que ls mercadores Pertueses Crestianos ó Judius nun solo retomam alguas lhigaçones comerciais de la antiga al-Ushbuna, cumo na [[Andaluzia]] ([[Sevilha]] i [[Cádiz]]), i ne l [[Mediterráneo]], até [[Custantinopla]], cumo abrem-se nuobas vias pa ls portos de la Ouropa de l Norte, que ls muçulmanos raramente bejitában devido a las defrenças eideológicas. De facto la purmeira vocação de la Lhisboua Medieval Crestiana ye la más ua beç la mediaçon de l comércio antre l [[Mar de l Norte]] i l Mediterráneo, mas grácias als abanços na [[nabegaçon]] oceánica ls belumes san cada beç maiores. Casas de mercadores Pertueses abrem an [[Sevilha]], [[Southampton]], [[Bruges]] i nas cidades de la [[Hansa]], i ls Judius Pertueses cuntinam a comerciar cun ls sous primos ne l [[Norte de África]]. Trocam-se las [[speciarie]]s, [[seda]]s i malzinas mediterráneas; [[ouro]], [[marfim]], [[arroz]], [[alúmen]], [[almendra]]s i [[açucre]] cumprados als Árabes i Mouros; juntamente cul [[azeite]], [[Sal de cozina|sal]], [[bino]], [[corcha]], [[mel]] i [[cera]] Pertuesas cun ls texteis de [[lana]] ó [[lhino]] finos, [[stanho]], [[fierro]], corantes, [[âmbar]], armas, piels i perdutos artesanales de l Norte. San fundados [[staleiro]]s para la custruçon de más [[barco]]s comerciais i melitares, cuja Armada ye eissencial na proteçon de l [[comércio]] cuntra ls [[pirata]]s [[sarracenos]]. Para respunder a la crecente demanda pulas populaçones cada vez maiores de la Ouropa ne l [[Seclo XII]] i [[Seclo XIII]], san stimuladas las inobaçones na custruçon de l barcos, que de la [[barca]] fuorte mas tosca passam, nua síntese de saber crestiano, viking i árabe, para la [[caravela]] (purmeira refréncia an [[1226]]), l purmeiro berdadeiro [[nabio]] atlántico. A las porfissones lhigadas a la navegação, cumo [[carpintarie|carpinteiro]]s i marenheiros, san dados pribilégios i proteçon, ancluindo la criação an Lhisboua dun Juiz própio, l Alcaide de l Mar ([[1242]]).
Un eifeito andireto de to este dinamismo de Lhisboua ye la ruína de ls comerciantes germánicos, que fazien l mesmo comércio por tener (ua rota más çpendiosa mas la sola possible quando ls nabios muçulmanos i ls sous piratas cuntrolában l sul de [[Spanha]] i l [[streito de Gibraltar]]) antre ls [[Países Baixos]] i la [[Hansa]] i la [[Eitália]] i ls sous [[porto (trasporte)|porto]]s. L [[Sacro Ampério Romano-Germánico]] perde anfluéncia subre ls sous reinos, ducados i cidades-stado custituintes, i ls mercadores almanes, até ende senhores de l comércio Ouropeu, san fuorçados a percurar nuobos mercados la [[ouriente]].
Ne l seguimiento desta prosperidade, i cul oumiento de sigurança an Lhisboua cula cunquista definitiba de l [[Algarbe]]s ne l [[seclo XIII]], an [[1256]] [[Afonso III de Pertual]] custata l óbio i scolhe la maior i más bigorosa cidade de l sou Reino para Capital, mobendo para ende la [[Corte]], ls Arquivos i la Tesourarie (que stában an [[Coimbra]]). [[Dinis de Pertual|Dom Dinis]], l purmeiro Rei a presidir to l sou reinado an Lhisboua, cria ende la [[Ounibersidade de Lhisboua|Ounibersidade]] an [[1290]], que trasfere para [[Coimbra]] an [[1308]] solo debido als cunflitos crecentes de ls studantes cun ls lhisboetas. Ye nesta altura que la zona adonde hoije stá l [[Terreiro de l Paço]] ye reclamada al mar, atrabeç de drenagens de l terreno yá lhamacento (era riu lhibre até al tiempo de la cunquista, mas sedimentou debido als depósitos de l riu). Nuobas rues san zenhadas, cumo la ''Rue Nuoba'', i l [[Rossio]] torna-se pula purmeira vez centro de la cidade, roubando essa çtinção a la colina de l [[Castielho de São Jorge|Castielho]]. Outras custruçones de Dom Dinis fúrun ua [[muralha]] frente nuobo Cais de la Rieira cuntra ls piratas, i renobaçones de l [[Palácio Árabe]] (la [[Alcáçoba]], çtruída ne l [[Terramoto de 1755]]) i de la [[Sé de Lhisboua|Sé]].
Para alhá de las quelónias de Pertueses nas cidades de l Norte de la Ouropa, quelónias de mercadores de l resto de la Ouropa stablecem-se an Lhisboua, ua de las más amportantes cidades de l comércio anternacional. Sin cuntar cun ls Judius (que yá eisistiam cumo Pertueses), ls [[Génoba|Genobeses]] são ls más numerosos, acompanhados de [[Beneza|Benezianos]] i outros [[Eitália|Eitalianos]], para alhá de [[Países Baixos|Houlandeses]] i [[Anglaterra|Angleses]]. Estes mercadores trazem para Pertual nuobas técnicas [[Cartografia|cartográficas]] i de nabegaçon, para alhá de técnicas bancairas, financeiras i outras coincidas cumo l sistema de l [[Mercantilismo]], para alhá de coincimientos de las ouriges Asiáticas de ls perdutos de lhuxo cumo las sedas i speciaries, que trazem de l Ouriente Bizantino i Eislámico.
Politicamente las tensones cun [[Reino de Castielha|Castielha]] san cuntrabalançadas cun ua Aliança assinada an [[1308]], que perdurou ininterrutamente até hoije, cul percipal parceiro comercial de Lhisboua (i tamien de l [[Porto]]), la [[Anglaterra]]. La aliança forma un de ls dous lhados de la [[Guerra de l cien anhos]], ne l outro lhado stan para alhá de Castielha la [[Fráncia]]. Ne l tiempo de [[Fernando I de Pertual|Fernando de Pertual]] ampeça-se ua guerra cun Castielha, i ls barcos lhisboetas cun canhones são recrutados assi cumo ls Genoveses nun ataque mal-sucedido la [[Sebilha]]. An repuosta ls castelhanos pónen cerco la Lhisboua, tomando-la an [[1373]], mas san pagos para se retiráren. Ye ne l seguimiento deste zastre que san custruídas las Grandes [[Muralhas Fernandinas]] de Lhisboua.
Socialmente ambaixo bibian to l tipo de jornaleiros i mercadores de rue, para alhá de ls pescadores i de ls agricultores de las hortas de begetales. San desta época las bárias Rues de l oufícios, an las quales se ourganizában las corporaçones de l mesteriais, dirigidos puls Mestres: ''Rue de l Ouro'' (ourives); ''Rue de la Prata'' (joalheiros de pratas); ''Rue de l Fanqueiros''; ''Rue de l Çapateiros''; ''Rue de l Retroseiros'' i ''Rue de l Correeiros''. Estas corporaçones eiducában ls daprendizes i tenien sistemas de proteçon social i cuntrolo de l précios que beneficiában ls sous nembros. La aristocracia, atraída pula corte, stablecie-se custruindo grandes palácios, i zampenhaba funçones burocráticas. Mas la más amportante classe social de Lhisboua, mesmo passado l ganho de funçones políticas anquanto capital, era la de l mercadores, la burguesie que era la fuorça deste núcleo comercial que era de l más amportantes de la Ouropa. San ls magnatas de l comércio que cuntrolam la cidade i l sou [[Cunceilho]] ouligárquico. Ye debido a las necidades destes que se ourganizam na cidade ls porfissionais: banqueiros para coordenar ls riscos; homes de las Lheis para proteger i manipular ls sous dreitos lhegales; specialistas i cientistas para custruir ls sous barcos i strumientos de nabegaçon. Cula sue anfluéncia, cunseguem strair de la Monarquie medidas mercantilistas que ls faborecem, i san l grande ampulso a la sploraçon de nuobos mercados. La [[Cumpanha de las Naus]] ye fundada, ua berdadeira cumpanha de siguros, que eisige pagamiento de cotas oubrigatórias de todos ls armadores an troca de la partilha de perdas passado afogamientos, ourganizando ls más de quenhientos grandes nabios de ls magnatas de la cidade. Cun ls crecentes lhucros, ls mercadores más ricos adquirem títalos de nobreza, anquanto ls fidalgos más pobres se dedicam al comércio.
Antre las minories, cuntában-se las de ls Judius i de l Muçulmanos (nun solo mouros mas tamien árabes i lhatinos eislamizados de lhéngua árabe). Habie ua grande [[Judiarie]] que acupaba las freguesies de [[Santa Marie Madalena]], [[São Julião]] i [[São Nicolau]], na Rue Nuoba i de ls Mercadores (adonde quedaba la Grande [[Sinagoga]]). Ls Judius (talbeç 10% de la populaçon, ó mesmo más) son grandes comerciantes, cun lhigaçones als sous correligionários por to la Ouropa, Norte de África i Médio Ouriente, i ls que nun praticam l comércio custituem grande parte de l lhetrados, cumo médicos, adbogados, cartógrafos i specialistas nas ciências ó artes. La sue atibidade ye fundamental para la bitalidade de la eiquenomie de la cidade. Antres Judius [[Sefarditas]] de Lhisboua cuntam-se grandes nomes cumo ls [[Abravanel]]. Inda assi san fuorçados a bibir separadamente, proibidos de salir a la nuite, oubrigados a usar çtintibos an las bestes i pagam ampostos stra, para alhá de séren siempre las purmeiras bítimas an situaçones de rebolta popular.
La Mourarie era l gueto correspondente pa ls muçulmanos, cuntendo la Grande [[Mesquita]], situada na ''Rue de l Capelon''. Assi i todo nun éran prósperos i eiducados cumo ls Judius, yá que las eilites muçulmanas tenien fugido pa l Norte de África, anquanto ls Judius lhetrados falantes de Pertués nun tenien outra Pátria. La maiorie éran trabalhadores de baixo nible de qualificações cun salários baixos, i muitos éran scrabos de crestianos. Tamien eilhes tenien de usar simblos nas bestes i pagar ampostos stra, i sofrian las bioléncias de las multidones. La palabra ''saloio'' provém de l ampuosto special que pagában ls muçulmanos que cultibában las hortas ne ls lhemites de la cidade, l ''salaio''; assi cumo la palabra ''alfacinha'' ben de l cultivo desses begetales puls árabes, anton pouco cunsumidos ne l Norte.
Inda assi la prosperidade de la cidade benerie a ser anterrompida. An [[1290]] acuntece l purmeiro grande [[terramoto]] stórico, morrendo miles de pessonas i çmoronando-se muitos eidifícios. Nuobos terramotos registan-se an [[1318]], [[1321]], [[1334]], [[1337]] i un grande an [[1344]] que çtrói parte de la Sé i de la Alcáçoba, an [[1346]], [[1356]] (çtrói outra porçon de la Sé), [[1366]], [[1395]] i [[1404]] possiblemente todos resultantes de reajustamientos na mesma falha. La fame surge an [[1333]] i an [[1348]] surge pula purmeira vez la [[Peste Negra]], que terá muorto metade de la populaçon, cun nuobos surtos de menor mortandade an cada década, a la medida que naciam más pessonas susceptibles. Estas catástrofes çtruíram an Lhisboua cumo na restante Ouropa la Ceblizaçon bibrante de la [[Baixa Eidade Média]], cun las sues [[catedral|catedrais]] i l sou sprito de ''[[Cristandade]]'' ounibersal, mas preparórun l camino pa l surgimiento de la nuoba Ceblizaçon de l [[Çcubrimentos]] i de l nuobo sprito científico.
==Reboluçon==
{{Artigo percipal|[[Cerco de Lhisboua (1384)]]}}
[[Eimaige:AljubarrotaBattle.jpg|dreita|thumb|250px|Na [[Batailha de Aljubarrota]] la nuoba eilite [[Burguesia|burguesa]] de Lhisboua derrotou la bielha [[aristocracia]] [[Feudalismo|feudal]] de Portucale i l sou aliado, Castielha.]]
L nuobo capítulo de la stória de Lhisboua nace cula grande reboluçon de la [[Crise de 1383-85]]. Passado la muorte de [[Fernando I de Pertual|Fernando de Pertual]], l Reino passarie pa l [[Lhista de reis de Castielha|Rei de Castielha]], [[Juan I de Castielha]]. Ls grandes aristocratas i clérigos de l Norte, tendores de grandes propiadades ne l Sul que adquiriram passado la [[Recunquista]], tenien antresses i cultura semelhantes a las de ls Castelhanos cun anfase nas çtinçones sociais baseadas na possesson de a tierra, ne l sprito de [[cruzada]] cuntra ls [[Mouros]] ne l [[Norte de África]], i ne ls benefícios de la ounion de to la [[Spánia]]. Assi i todo nun são esses ls antresses de ls mercadores de Lhisboua (muitos de ls quais pequeinhos [[fidalgo]]s). Para Lhisboua, la ounion cun Castielha seneficarie ua diluição de las lhigações comerciais cula [[Anglaterra]] i l Norte, i tamien cul [[Médio Ouriente]]; para alhá dun zbio de atenções de l privilégios als mercadores i de la cuntrução de [[barco]]s comerciais i de guerra, pa ls eisércitos terrestres i ls privilégios als Nobres. Ye por esso que ls mercadores i pequeinhos fidalgos mercantes apoiában einicialmente l Mestre de [[Orde de Avis|Avis]], [[Juan I de Pertual|D. Juan]]. La guerra de [[1383]] ye ne l fondo ua guerra antre la Aristocracia cunservadora [[catolicismo|católica]] i [[Eidade Média|medieval]], mui semelhante i lhigada a las sues cungéneres [[Galiza|Galega]] i Castelhana, de l antigo [[Cundado Portucalense]] centrado ne l [[Minho]], i ls mercadores ricos i pluralistas de Lhisboua. Ls nobres de l Norte tenien fundado i cunquistado l paíç i para eilhes l domínio crecente de Lhisboua amenaçava la sue supremacia anquanto la [[Aliança (acordo)|aliança]] cun ls nobres Castelhanos la restablecie. Para Lhisboua, ua cidade de l comércio, las práticas feudais i las guerras terrestres de ls Castelhanos éran un risco pa ls sous negócios. São ls burgueses que ganham la lhuita, cun las sues lhigações anglesas i capitais abultados: l Mestre de Avis ye aclamado [[Juan I de Pertual]], vencendo l [[Cerco de Lhisboua (1384)|cerco de Lhisboua de 1384]], i la [[Batailha de Aljubarrota]] sob lhiderança de [[Nuno Álvares Pereira|Nun'Álvares Pereira]] an [[1385]] cuntra las fuorças de Castielha i de ls fidalgos de l Norte. La nuoba aristocracia pertuesa ye formada a partir de ls mercadores Lhisboetas, i ye solo a partir desta data que l centro de Pertual passa rialmente de l Norte para Lhisboua, tornando Pertual nua spece de [[cidade-estado]], an que quaije solo ls sous antresses detreminam l rumo i la andependência de l paíç.
Ls nuobos nobres burgueses custroem ls sous [[palácio]]s ó [[paço]]s ne l bairro de [[Santos-lo-Bielho|Santos]]; outros eidifícios são ls de la Ounibersidade an [[Alfama]], que regressa la Lhisboua; la [[Eigreja de l Cumbento de l Carmo|Eigreja de l Carmo]]; la [[Alfándiga]]; i alguns de ls purmeiros eidifícios de habitação an to la Ouropa cun vários andares, até cinco. La cidade ye cumpuosta de rues streitas i tortuosas, la maiorie de tierra batida, an que las casas alternam cun las hortas i ls pomares. La cidade cuntina a crecer, i l ancho abandono de las técnicas de regadio mui pordutivas de l muçulmanos seneficam que ye neçairo amportar [[trigo]] de Castielha, [[Fráncia]], tierras de l riu [[Reno]] i até de [[Marrocos]]. Lhisboua ye ua cidade que crece demasiado pa l paíç, i este torna-se nun ''território'' circundante semelhante als de outras cidades comerciais. Lhisboua, juntamente cun [[Antuérpia]] ne l [[Atlântico]] servem la mesma função de ourganização de l comércio que [[Veneza]], [[Génova]], [[Barcelona]] ó [[Ragusa]] ne l [[Mediterrâneo]]; ó [[Hamburgo]], [[Lhubeck]] i outras ne l [[Báltico]]. An 1417 proíbe-se que se deite lhixo acerca de l Mosteiro de l Carmo i de outras árias de Lhisboua. An 1426 outra lhei proíbe lhançar lhixo i deixar galhinhas soltas nas rues de Lhisboua sob pena de pagar multa.
La [[política sterna]] segue ls antresses de Lhisboua: são assinados acuordos comerciais i de cooperação cun las cidades-stado comerciais de [[Veneza]] (acordo de [[1392]]), [[Génova]] ([[1398]]), [[Pisa]] i [[Florença]], cujos mercadores yá habitában na cidade, i muitos de ls quais são naturalizados i se tornam nobres Pertueses. [[Ceuta]] ye cunquistada an [[1415]] para permitir als mercadores Lhisboetas un melhor cuntrolo lhocal (i lhuita cuntra ls [[pirata]]s sarracenos) de l comércio Mediterrânico que passava pa l Norte atrabeç de las [[Colunas de Hércules]] assi cumo la sportação de l trigo marroquino a melhores précios. Para alhá desso, nesse tiempo Ceuta recebie las [[caravana]]s de l [[ouro]] i de l [[marfim]], comércio que ls Lhisboetas querien dominar, i temia-se a tomada de la cidade puls Castelhanos de la rival [[Sevilha]] ó de l [[Aragão|Aragoneses]] de [[Barcelona]]. La Aliança cula Anglaterra, un de ls sous maiores clientes, ye prosseguida..
==Lhisboua, la Senhora de l Mares==
La colaboração streita cun ls [[Eitália|Eitaliano]]s, que dominában la [[navegação]] ne l [[Mediterrâneo]] zde l tiempo de l [[Ampério Romano]], trouxe fruitos a la cidade de Lhisboua. Várias spedições se ampreendírun cun tripulações eitalianas i pertuesas, nas quais fúrun çcubiertos ls arquipélagos de l [[Açores]], [[Região Outónoma de la Madeira|Madeira]] i [[Canárias]]. Alguns afirmam que tiran mesmo chegado al [[Brasil]]. Estas ilhas permitem l stablecimiento de nuobas cidades-portos, úteles para la sploração de nuobos mercados.
La prosperidade de Lhisboua queda amenaçada quando l [[Ampério Otomano]] ambade i cunquista ls territórios Árabes de l Norte de África, [[Eigito]] i [[Médio Ouriente]] ne l [[seclo XV]]. Ls Turcos são einicialmente hostis als antresses de Lhisboua i de las sues aliadas Veneza i Génova, i l comércio de las speciaries, ouro, marfim i outros bens sofre fuortemente. Ls mercadores de Lhisboua, muitos çcendentes de Muçulmanos ó Judius cun lhigações al Norte de África, reagem percurando negociar directamente cun las fuontes dessas mercadorias, sin usar ls mediadores Muçulmanos. Las lhigações de ls judius pertueses als judius magrebinos, i la [[cunquista de Ceuta]], permitem als mercadores de Lhisboua spiar ls mercadores árabes, çcubrindo que l [[ouro]], ls [[Scravatura|scravos]] i l [[marfim]] bénen para Marrocos an caravanas pul deserto de l [[Saara]], a partir de las tierras de l ''Sudan'' (que nesse tiempo ancluía todas las [[pradarie]]s la sul de l Deserto, l actual [[Sahel]]); i que las speciaries cumo la [[pumienta]] são lhevadas pa ls portos de l [[Mar Burmeilho]] ne l [[Eigito]] a partir de la [[Índia]]. La nuoba stratégia de ls mercadores Pertueses, Crestianos i Judius, i Lhuso-Eitalianos ye navegar directamente a la fuonte de l materiais.
[[Eimagem:Heinrich dar Seefahrer.jpg|dreita|thumb|200px|L Anfante Dom Anrique] ]
L grande ampulsionador deste oubjectivo ye l [[Anfante D. Anrique] ], que se baseia na cidade de [[Tomar]]. Sede de la [[Orde de Cristo]] (antigos [[Orde de l Templários|Templários]]), i dua grande quemunidade de mercadores Judius, la cidade stá tamien mui lhigada la Lhisboua pul comércio de ls cereais i fruitos secos (ua de las percipales sportações de Lhisboua). Ls capitais i coincimientos de l [[Ouriente]] por parte de l Templários i Judius fúrun sin dúbeda fundamentais para se cunseguirem ls propósitos de ls mercadores Lhisboetas. L Anfante Dom Anrique ye l ampulsionador dun porjeto que nun fui el que eimaginou, mas si ls mercadores de Lhisboua. Estes que sustentában atrabeç de ls ampostos i taxas alfandegárias la [[monarquia]], tornando-la praticamente andependiente de ls recursos de ls nobres territoriais, cumbertem-na als sous propósitos mercantilistas. L Anfante D. Anrique ye l ourganizador dun cierto dirigismo de Stado: ls grandes riscos i capitais neçairos a la abiertura de las nuobas rotas percisam de la cooperação de todos ls mercadores atrabeç de l Stado (cumo hoije muitos porjetos de grande capital são ampreendidos anternacionalmente). L Anfante Dom Anrique organiza i dirige ls sfuorços de ls navios pertueses de atingir las fuontes de l ouro, marfim i scravos, que estes por si mesmos yá ampreendiam de forma ineficiente. Cun ls capitais de la Orde de Cristo, são fundadas scuolas de marenheiros i cuncentrados recursos i coincimientos, de ls mercadores Lhisboetas Judius, Lhuso-Genoveses ó Lhuso-Venezianos, para atingir l oubjectivo. Várias spedições são lhançadas sob la forma de cuntratos cun alguns de l más anfluentes burgueses de Lhisboua, até que l [[Golfo de la Guiné]] ye finalmente atingido por volta de [[1460]].
Nesta época hai nuoba tentativa de ls nobres feudais nortenhos que permanecírun, de retomar l cuntrolo de l Reino, assustados cula crecente prosperidade de ls mercadores lhisboetas cuntra las sues perdas de rendimento. L propósito ye la facilidade de la [[cunquista de Ceuta]], que abre perspectivas de más cunquistas relativamente fáceles ne l [[Norte de África]]. Esta ampresa serie favorable als nobres, que ganhariam saque i más tierras i arrendatários an [[Marrocos]], mas ye cuntrária als antresses de l mercadores-fidalgos i judius de Lhisboua, que serien ls pagadores de ls ampostos stra neçairos a las spedições i que percuram antes ambestir las fuorças i recursos de l Reino na çcubierta de ls nuobos mercados africanos i asiáticos i nun an oumentar inda más l poder de la hostil i pró-castelhana nobreza Portucalense. Todas las lhuitas que [[Juan II de Pertual|D. Juan II]] manteve cuntra esses nobres, cula ajuda de ls mercadores Lhisboetas, sprimem esta rialidade subjacente de lhuita antre Lhisboua i l Norte, l antigo ''Portucale'', brício de la nacion, pula definição de l rumo de l paíç. Passado várias cunspirações i ancidentes, nas quais más ua vez ls nobres nortenhos pedem auxílio als sous cungéneres Castelhanos, vence más ua vez Lhisboua i ls sous mercadores, i ls cabecilhas são eisecutados, antre ls quais ls [[Duque de Bergáncia|Duques de Bergáncia]] i [[Duque de Viseu|Viseu]], muortos an [[1483]] i [[1484]]. Todos ls porjetos de spansão terrestre an [[África]] são abandonados an troca de l comércio nas nuobas tierras çcubiertas más la sul. Depuis de la muorte de l Anfante D. Anrique, quando l camino yá staba abierto, ampeça-se la einiciatiba privada. L mercador lhisboeta [[Fernão Gomes]] ye l purmeiro, sendo-le reconhecido [[monopólio]] subre l comércio africano an [[1469]], an troca de çcubierta de 500 quilómetros de cuosta para Sul la cada anho i 200.000 reais.
Las ilhas de la [[Madeira]] i de l [[Açores]] são populadas, i porgramas de cultivo de perdutos comerciais para Lhisboua são amplantados prioritariamente: la [[canha-de-açucre]] i l [[bino]]. Na recém-çcubierta [[Guiné (região)|Guiné]], perdutos baratos cumo potes de metal i tecidos são trocados por ouro, marfim i scravos a partir de [[feitoria]]s cuntroladas puls lhisboetas: ls nativos çlocam la sue actividade eiquenómica para trocar cun ls Ouropeus, mas nun são cunquistados, yá que serie çpendioso. Fázen-se casamientos de ls habitantes de las feitorias cun las filhas de ls xefes lhocais, facilitando las trocas: l oubjectivo ye l lhucro i nun la [[colonização]]. L resultado ye un nuobo ampulso pa l comércio de Lhisboua. Na capital aparecem l açucre de canha i l bino de la Madeira, l trigo de [[Ceuta]], l [[almíscar]], l [[andigo]] i outros corantes de roupa, [[algodão]] de l [[Norte de África]] i seneficativas quantidades de l ouro de la [[Guiné (região)|Guiné]] i de la [[Cuosta de l Ouro]], an grande falta na Ouropa ne l fim de l [[seclo XV]]. Para alhá desso são traficados de forma brutal [[Scravatura|scravos]] [[Berberes]] de las [[Canárias]] i depuis Africanos. Ls purmeiros scravos são çtribuídos pul território Pertuês, i aparecem ls purmeiros Africanos de piel scura mesmo nas tierras de l anterior, cumprados puls senhores de las propiadades. Un perduto inovador fúrun las [[guindilha]]s. Estes fruitos picantes serien cultivados na [[Índia]] (para adonde fúrun lhevadas puls mercadores Lhisboetas) mas são oureginárias de la Guiné. Debrebe este bien de monopólio lhisboeta ganhou favor na [[culinária]] mediterrânica.
Assi i todo ls melhores mercados i perdutos benerien de outra çcubierta, la [[Índia]] i l [[Ouriente]]. La guerra antre l [[Ampério Otomano]] i [[Veneza]] oumenta mui ls précios de la [[pumienta]] i outras speciaries i de la [[seda]] trazidas puls venezianos para la Eitália, para Lhisboua i dende pa l resto de la Ouropa a partir de l Eigito (que recebie barcos árabes benidos de la Índia ne l [[Mar Burmeilho]]. Para cuntornar l "porblema turco" ye ourganizada la viagem de [[Vasco de la Gama]], más ua vez por einiciatiba de ls mercadores Lhisboetas mas cun capital régio, que chega a la Índia an [[1498]]. Dende ls mercadores atingem la [[China]] adonde fundam la quelónia comercial de [[Macau]], las ilhas de la actual [[Andonésia]], i l [[Japão]] antes de l fim de l [[seclo XVI]]. Ne l camino stablecem cuntractos comerciais i portos de scala cun ls xefes i Reis an [[Angola]] i [[Moçambique]]. Un grande Ampério quelonial ye cunsulidado por [[Afonso de Albuquerque]], cuja armada sigura l [[Ouceano Índico]] i portos an lhocalizações cumbenientes, pa ls mercadores benidos de Lhisboua cuntra la cumpetição de ls turcos i árabes. Nun são tomados territórios mas solo [[porto (trasporte)|porto]]s i [[Fortaleza (arquitetura melitar)|fuorte]]s de trocas cun ls nativos. De l outro lhado de l mundo, [[Pedro Álvares Cabral]] chega al [[Brasil]] an [[1500]].
L resultado para Lhisboua são ls nuobos perdutos que trafica cula restante Ouropa an regime sclusivo durante muitos anhos: para alhá de ls perdutos africanos chega la [[pumienta]], [[canielha]], [[gengibre]], [[Nuoç-moscada|nuoç moscada]], plantas medicinais, tecidos de algodão i ls [[diamante]]s pula Carreira de las Naus de la Índia; las speciaries de la [[Ilhas Molucas|Molucas]], las [[porcelana]]s [[Ming]] i la [[seda]] de la [[China]], ls scravos de [[Moçambique]], l [[palo-brasil]] i l açucre brasileiros. Para alhá desso cuntina l comércio de l peixe ([[bacalhau]] salgado pescado na [[Tierra Nuoba]]), ls fruitos secos i l bino. Las outras cidades pertuesas, cumo l [[Porto]] i [[Lhagos (Pertual)|Lhagos]], cuntribuem pa l comércio sterno solo de forma marginal, praticamente lhemitando-se a sportar i amportar de Lhisboua. Ls Lhisboetas cuntrolam inda mui de l comércio de [[Antuérpia]], de la qual amportam tecidos finos pa l resto de la Ouropa. Ls mercadores almanes i eitalianos, vendo las sues rotas, terrestres ne l causo de l purmeiros, Mediterrâneas pa ls segundos, lhargamente abandonadas, fundam grandes casas comerciais an Lhisboua reexportando ls perdutos de to l mundo pa l Lheste de la Ouropa i pa l Médio Ouriente.
Lhisboua ye l mercado pa ls gustos de [[lhuxo]] de las eilites de to la Ouropa: [[Veneza]] i [[Génova]] arruinam-se i la [[Anglaterra]] i [[Países Baixos|Houlanda]] vénen-se oubrigadas a eimitar ls Pertueses para travar las perdas de [[divisa]]s. Ls Lhisboetas cuntrolam durante várias décadas to l comércio zde l Japão até Ceuta. La cidade ganha fama que chega la [[mito]], i ne l [[seclo XVI]] ye sin dúbeda la más rica cidade de to l Mundo. Para eilha migram comerciantes de to la Ouropa, que se misturam cun las yá substanciais minories Judaicas i Muçulmanas, para alhá de ls grandes númaros scravos Africanos (serien antre un décimo i un quinto de la população) i até alguns Andianos, Chineses i mesmo Japoneses i Índios Brasileiros. Ne l tiempo de l Rei [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], nas rues de Lhisboua las fiestas são feitas cun çfiles de [[lhion]]es, [[alifante]]s, [[rinoceronte]]s, [[Camelus|camelos]] i outros animales nun vistos na Ouropa zde l tiempo de l [[Circo Romano]]. Un rinoceronte i un alifante chegam anclusivamente a ser ouferecidos al [[Papa Lhion X]] (ver [[Castielho de If]]). Na Ouropa l mito de Lhisboua i de las sues çcubiertas ye tan grande que quando [[Thomas More]] ambenta la sue ilha de la [[Utopia]], tenta dar-le crediblidade dezindo que fúrun ls Pertueses la çcubri-la.
[[Eimagem:Belem tower 002 cc.jpg|dreita|thumb|250px|Junto a la [[Torre de Belém]] ancorában las [[nau]]s que partiam pa l [[Çcubrimientos pertueses|mobimiento de spansão ultramarina]].]]
Para ourganizar to l comércio privado i recolher ls ampostos, são criadas na capital de l seclo XVI las grandes Casas Pertuesas de comércio: la Casa de la [[Mina]], la Casa de [[Arguim]], la Casa de l Scravos, la Casa de la Flandres ([[Países Baixos]]) i la célebre [[Casa de la Índia]]. Ls grandes lhucros são ousados na custrução de outros eidifícios: são deste seclo l [[Mosteiro de l Jerónimos]] i la [[Torre de Belém]] ne l nuobo stilo [[Manuelino]] (que eiboca l comércio de para alhá-mar), l [[Fuorte de São Julião de la Barra]] nua ilha de l [[Riu Tejo|Tejo]], l [[Terreiro de l Paço]], l nuobo i amponente [[Palácio Rial]] (çtruído an [[Terramoto de 1755|1755]]) i l Arsenal melitar todos custruídos junto al Mar (de la Palha); i inda l [[Spital Rial de Todos-los-Santos]], i einúmeros palácios i solares privados. L ampulso a la pavimentação de las rues cun formas geométricas i zeinhos formados por cubos de [[calcário]] branco i [[basalto]] preto (la [[calçada pertuesa]]) fui un lhuxo ampeçado na época, que outras cidades de la Ouropa nun podien pagar. La cidade spandia-se atingindo quaije 200.000 habitantes, sendo custruído l ''[[Bairro Alto]]'', einicialmente coincido por ''Vila Nuoba de l Andrades'' an honra de ls ricos burgueses galegos que ende se stablecírun, i que debrebe se torna l bairro más rico de la cidade. Ye inaugurada an [[1552]] la [[Feira de la Lhadra]], que inda funciona hoije ne l mesmo lhocal.
[[Eimagem:Bairro Alto Lhisboua 1.JPG|dreita|thumb|Aspecto de l [[Bairro Alto]], cun un Palácio al fondo.]]
Culturalmente vive ne l [[seclo XVI]] an Lhisboua la geração de ouro de las Ciências i Lhetras pertuesas: antre ls cientistas l houmanista [[Damião de Góis]] (amigo de [[Erasmo de Roterdão|Erasmo]] i [[Martinho Lhutero|Lhutero]]), l matemático [[Pedro Nunes]], l médico i botânico [[Garcia de la Orta]] i [[Duarte Pacheco Pereira]]; antre ls scritores [[Lhuís de Camões]], [[Bernardim Rieiro]], [[Gil Vicente]] i outros. [[Isaac Abravanel]], un de ls maiores filósofos heibreus, ye nomeado Tesoureiro de l Rei.
Socialmente todas las classes beneficiam. Ls fidalgos ourbanos de la admenistração Rial i ls burgueses são ls más beneficiados, mas mesmo l povo vive cun lhuxos inatingibles pa ls angleses, franceses ó almanes sous cuntemporâneos. Ls trabalhos pesados neçairos são feitos puls scravos africanos i puls galegos. Ls purmeiros são vendidos na ''Praça de l Pelourinho'', sendo apartadas las famílias, i trabalham to l die sin salário, alguns sujeitos a tratamiento brutal. Als segundos cierta mente cumpensava la viagem face a las cundições miserables de la [[Spanha]] rural, i la lhéngua praticamente idêntica facilitava la antegração.
[[Eimagem:Mosteiro de ls Geronimos 4.JPG|dreita|thumb|250px|L [[Mosteiro de l Jerónimos]], treminado an [[1572]].]]
Ls Judius ancluen cumo siempre alguns pobres i outros que se cuntam antre ls más eiducados i ricos comerciantes, financeiros i lhetrados de la cidade. L purmeiro lhivro ampresso an Lhisboua fui l [[Comentairos subre l Pentateuco]] de [[Moisés ben Nahman]], un lhivro an heibraico, publicado por [[Eiliezer Toledano]] an [[1489]]. An [[1496]] ls spanholes spulsam ls Judius de l sou território, animados pul [[fundamentalismo|sprito fundamentalista]] dua Monarquia sclusivamente crestiana. Muitos bénen para Lhisboua, tenendo provavelmente la sue população duplicado (serien depuis de la spulsão un quinto de l Lhisboetas, ó mesmo más). An troca dun casamiento rial, ls [[Reis Católicos]] de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Aragão]] pedem la [[Manuel I de Pertual]] que faga l mesmo. Reconhecendo la amportança central de ls Judius na prosperidade de la cidade, Dom Manuel decreta antes que todos ls Judius são Crestianos i nun ls deixa salir de l Paíç. Durante muitos anhos estes [[crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]] praticam l [[Judaísmo]] an segredo ó abiertamente i anque motins i violências cuntra eilhes (cumo muitas ninos que são arrincadas de ls pais i dadas la famílias crestianas que las tratam cumo scravos) são tolerados até a la amplantação de la [[Anquisição]] an Pertual, muitos anhos depuis. L resultado ye la ascensão social de l crestianos-nuobos. Temporariamente sin las lhemitações de l Judius, progridem até als más eilevados cargos de la [[corte]]. Outra beç são las antigas eilites çcendentes de la antiga aristocracia de las [[Reino de las Astúrias|Astúrias]] i de la [[Reino de la Galiza|Galiza]] (ls nobres de Portucale) que criam porblemas a la ascensão social de l Judius, frequentemente melhor eiducados i más hábeis que eilhes. L mal-dezir de l Crestianos-Bielhos culmina an [[Massacre de Lhisboua de 1506|massacres de l Crestianos-Nuobos]] an [[1506]] ancitados puls Priores menores de las Eigrejas. Vários miles tiran sido assassinados antes de séren ampedidos pulas tropas de l Rei. Cumo resultado de l cunflitos, l Rei ye persuadido puls nobres territoriais a antroduzir la [[Anquisição]] (an [[1531]]) i las lhemitações lhegais a todos ls çcendentes de crestianos-nuobos (semelhantes a las antigas cuntra ls Judius), que ls ampedem de amenaçar ls cargos superiores de l Stado a la Aristocracia de l crestianos-bielhos. L purmeiro [[outo-de-fé]] (muorte de heiréticos na fogueira) ye rializado ne l [[Terreiro de l Paço]] an [[1540]]. Para alhá de la Anquisição surgem outros porblemas. An [[1569]] hai la grande [[Peste negra|Peste]] de Lhisboua, an que terá morrido un terço de la população.
La anquisição mata na fogueira muitos Crestianos-nuobos, mas spropria la propiadade i las riquezas de muitos outros. Muitos mercadores crestiano-bielhos são spropriados tamien passado ua denúncia anónima falsa, que ls anquisidores aceitam cumo válida yá que las riquezas de ls cundenados para eilhes revertem. Por outro lhado poucos mercadores nun tenerien ascendência crestiana-nuoba, devido als casamientos quemuns antre filhos de burgueses que éran sócios an ampresas amportantes. La Anquisição torna-se assi un strumiento de cuntrolo social na posse de ls antigos crestianos-bielhos cuntra quaije todos ls mercadores Lhisboetas, restituindo-les finalmente la supremacia hai mui perdida.
[[Eimagem:Outo de fé.jpg|dreita|thumb|250px|Outo-de-fé, Quadro de [[Pedro Berruguete]]]]
Ye neste clima de antolerância i perseguição, an que ls lhucros oubtidos puls riscos i l génio de ls mercadores bien sucedidos ye çfeito pula ambeja de ls grandes propietários de tierras (que rendem mui menos), que la prosperidade de Lhisboua ye çtruída. L antigo clima [[Lhiberalismo|lhiberal]] propício al comércio zaparece i ye substituído por un [[fanatismo]] católico i cunservadorismo absolutos. A las eilites de l paíç eisige-se l [[sangre puro]] antigo i crestiano-bielho, ó seia, de l Norte. Muitos de ls mercadores fogem para la [[Anglaterra]] ó [[Países Baixos]] adonde se stablecem difundindo ls coincimientos [[navegação|navais]] i [[cartografia|cartográficos]] de l Pertueses. Lhisboua ye tomada pulas mentalidades feudais de ls grandes nobres, i ls mercadores Pertueses, sin cundições de stablidade, sigurança, apoio i crédito devido a las perseguições de la Anquisição, são ancapazes de cumpetir cun ls mercadores Angleses i Houlandeses (muitos deilhes de ourige Pertuesa) que les roubam ls mercados de la [[Índia]], [[Índias Ourientais]] i [[China]]. An sue substituição las eilites de Portucale cumbencem l débil Rei, [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] a virar-se para la cunquista dun Ampério territorial, cun más tierras i rendimientos pa ls Nobres, ne l [[Norte de África]], que les permitiriev manter la supremacia eiquenómica frente als mercadores. Passado l [[Batailha de Alcácer-Quibir|zastre melitar de Alcácer-Quibir]] an [[1578]], ls Aristocratas recolhem-se más ua vez als braços de ls sous cungéneres Castelhanos de mentalidade semelhante. Desta vez bien sucedidos, an [[1580]] l Castelhano [[Filipe II de Spanha]] ye declarado Rei Dom [[Filipe I de Pertual]], depuis de derrotar l candidato de ls anfraquecidos mercadores, l [[Prior de l Crato]], [[António I de Pertual|Dom António]] (l qual era crestiano nuobo i más lhiberal, filho de mai Judia). Filipe I cumpleta assi la ambição de l sou pai l [[Habsburgo]] Rei [[Carlos I de Spanha]] tamien Amperador Carlos V de l [[Sacro Ampério Romano-Germânico]] (Almanha), i Senhor de la maior parte de la [[Eitália]] i [[Países Baixos|Houlanda]] que afirmara famosamente ''Se fusse Rei de Lhisboua, serie an breve Rei de l Mundo''.
[[Eimagem:Alonso Sánchez Coello 002.jpg|dreita|thumb|250px|L Rei Habsburgo Filipe I de Pertual, II de Spanha]].
==Domínio Filipino==
Filipe I de Pertual, l purmeiro de l [[Habsburgo]]s pertueses, ye assi l purmeiro rei de la Spânia. Anque zde [[1492]] ls Reis Católicos [[Isabel I de Castielha]] i [[Fernando II de Aragão]] tenéren dominado l que hoije ye la [[Spanha]], l títalo de ''Rei de las Spanhas'' fui einicialmente ousado para Filipe II quando cunquistou Pertual i antoce, de facto, todas las ''Spanhas''.
Filipe I tenta einicialmente cunciliar ls antresses de la [[nobreza]] na aquisição de más territórios na [[Ouropa]], de l [[Clero]] an derrotar ls [[Reforma protestante|Protestantes]] i de la [[burguesia]] an eiliminar la cuncorrência i piratarie de ls Angleses i Houlandeses. Todos ls barcos capazes de acção melitar de Lhisboua, Sevilha i Barcelona são reunidos nua ''[[Ambencível Armada]]'' que ye ambiada cuntra la [[Anglaterra]]. Devido a ua grande tempestade i a la perícia de l [[Almirante]]s Angleses, la armada ye çtruída. Esta derrota cumberte finalmente l Rei als antresses de la Nobreza territorial. Grandes eisércitos (ls [[Terços]]) de [[mercenário]]s, pagos puls mercadores i comandados puls grandes Aristocratas de ''sangre puro'' Crestiano-Bielho, cumo l [[Duque de Alba]],são formados i atravessam la Ouropa para tomar las cidades i terrenos férteis de l [[Países Baixos]] [[Calvinismo|Calvinistas]] pa l benefício dessa mesma Nobreza.
Anquanto esso ls houlandeses i angleses dominam ls mares, i ancapazes de cunquistar ls ampérios territoriais spanholes de l [[México]] i [[Peru]], cuncentram-se an tomar las feitorias, portos i quelónias costeiras de l pertueses, que traficam cun Lhisboua. São tomados ls portos nordestinos de l [[Brasil]], [[Lhuanda]] an [[Angola]], portos de la África Ouriental, l [[Cabo de la Buona Sperança]], [[Ceilão]], [[Malaca]] i las [[Ilhas Molucas]], la ilha de [[Formosa]], la lhicença de comércio ne l [[Japão]] i outros portos.
[[Eimagem:Spanish Armada.jpg|Dreita|thumb|250px|La Armada Ambencível, Quadro de [[Philippe-Jacques de Lhoutherbourg]], [[1796]]]]
Lhisboua, cun ls sous mercadores yá sob perseguição de la Anquisição (que spropriava ls [[cripto-judiu]]s i mesmo ls crestianos genuínos), perdera grande parte de la sue frota ne l zastre de la ''[[Ambencível Armada]]'' i que pagava ampostos altíssimos para aguantar ls eisércitos de ls nobres spanholes na Ouropa, perde agora la maiorie de ls sous portos i perdutos i ye finalmente i eirreversivelmente arruinada, debrebe perdendo amportança. An [[1598]] la catástrofe ye aperfundada por un [[terramoto]] i pula [[Peste negra|peste]]. Finalmente [[Filipe II de Pertual]] torna-se
sclusivamente [[Filipe III de Spanha]] i depuis l sou filho solo [[Filipe IV de Spanha]] quando, sob cunseilho de la Nobreza Castelhana i cula aquisciência de ls Nobres territoriais Pertueses, absorve l Reino de Pertual ne l Reino de Spanha. Lhisboua, la grande cidade cosmopolita ye agora ua cidade de probíncia sin qualquiera anfluência junto de ls grandes spanholes de sangre puro, que governam de la anton cunservadora i fundamentalista católica [[Madrid]]. Nesta época la cidade perde actividade eiquenómica i habitantes, deminuindo la população até menos de 150.000.
Las custruções deste período cabem an dues catadories: las defesas cuntra ls piratas de l norte, i ls eidifícios relegiosos que apelam para la lhealdade a la monarquia ounibersal católica pretendida pul Rei. Fúrun custruídos l [[Torreão]] un maciço eidifício junto al [[Terreiro de l Paço]], que nun sobreviveu al [[terramoto de 1755]]; l [[Cumbento de São Vicente de Fura]]; nuobas muralhas cun nuobas çposições d'acuordo cula angenharie melitar de la época, cumo la [[Torre de l Bugio]] nua ilha ne l meio de l [[Mar de la Prata]]; i fortificações an [[Cascais]], [[Setúbal]] i na borda Sul. Ls piratas angleses i houlandeses, cumo [[Francis Drake]], fázen diversos ataques la alguas praças Pertuesas, mas nun se atrevem a atacar Lhisboua.
Cul declínio eiquenómico i l zamprego, oumenta mui a miséria i la criminalidade. Las outoridades Spanholas são oubrigadas a antroduzir ua spece de cuorpo policial, ls [[quadrilheiros]] que patrulham las rues de la cidade i cuntrolam l crime de rue, las lhuitas, la bruxarie i l jogo. Segundo alguas crónicas de l tiempo, la taxa de assassinatos ne l ampeço de l seclo XVII serie mesmo superior, nua cidade de 150.000 pessonas, a la de hoije an Lhisboua cun 2.500.000.
Ls porblemas pa l comércio na cidade oumentam quando ls [[Catalunha|Catalães]], un povo mercador cumo l de Lhisboua, tamien ouprimidos pulas taxas castelhanas, se revoltam an [[1636]]. Ye la Pertual que Madrid ben eisigir ls homes i ls fondos para derrotar ls catalães, nua tentativa de usar ls de Pertual cuntra ls de la Catalunha.
Ye anton que ls mercadores de la cidade se aliam a la pequeinha i média nobreza. Tentam cumbencer l [[Duque de Bergáncia]], Dom Juan, a aceitar l trono, mas este, cumo l resto alta Nobreza, ye beneficiado por Madrid i solo l prospecto de se tornar Rei l cumbence finalmente. Ls cunspiradores assaltam l Palácio de l Governador, aclamando l nuobo Rei [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]], cul apoio einicialmente de l Cardeal [[Richelieu]] de [[Fráncia]], i depuis la [[aliança lhuso-britânica|bielha aliança]] retomada cula [[Anglaterra]].
==L Ouro de l Brasil==
La Lhisboua pós-[[Restauração]] ye ua cidade cada vez más dominada pulas ordes relegiosas Católicas. Más de 40 cumbentos são fundados na cidade an adição als 30 yá eisistentes, i ls relegiosos ociosos cuja sustentação ye assegurada pulas smolas i spropriações cuntam-se als muitos miles, custituindo más de 5% de la população de la cidade. L clima político ye cada vez más cunservador i outoritário i la Anquisição, depuis de çtruída la classe mercadora, cuncentra-se ne l cuntrolo de las mentalidades, vigiando las eideias i la creatividade, que suprime an nome de la pureza de la Religião. Ls segundos i terceiros filhos, que nun recíben la ardança de l pai, i que antes se dedicában al comércio i a las ampresas para alhá-mar, agora simplesmente se refugiam nas ordes relegiosas i vivem a la cunta de outra pessona, la maiorie de las vezes de forma solo superficialmente relegiosa.
La situação de ruína eiquenómica ye finalmente resolvida nun puls porjetos bien sucedidos de l más capazes ampreendedores, mas pula sploração quelonial pura i puls subsídios de l Stado: ye çcubierto [[Ouro]] ne l [[Brasil]], ne l actual Stado de [[Minas Gerais]]. L Stado Pertuês queluobra cumo ampuosto un quinto de l ouro straído, que ampeça a chegar la Lhisboua an [[1699]] i cujas receitas Reais debrebe chegam a las várias toneladas anuais (más de 15 toneladas passado [[1730]]) repersentando quaije to l ourçamiento de l Stado. La çligação de l ampreendimiento eiquenómico i de la riqueza, devido al ouro que ye straido por ua fracção de l custo, permite la manutenção de l nuobo clima cunservador outoritário na Capital. An Pertual l Poder ye de quien tem l Ouro, que nun deseia reformas i pretende manter l [[Antigo Regime]].
[[Eimagem:Palácio Nacional de Mafra.jpg|dreita|thumb|250px|L Palácio de Mafra: un eidifício custruído cul Ouro de l Brasil, nunca tubo qualquiera outelidade fuora proclamar l Poder de la Eigreja an Pertual]]
Cul ouro, obras simbólicas de la finalmente atingida supremacia absoluta de las fuorças socias cunservadoras Pertuesas, l [[Clero]] Católico i la [[Aristocracia]] Territorial, são custruídas ne l nuobo stilo de la [[Cuntra-Reforma]], l [[Barroco]]. L más seneficativo ye l [[Cumbento de Mafra]] (acabado an [[1730]] por más de 50.000 trabalhadores, mas nunca usado), ne ls alredores de la cidade; l [[Panteão Nacional]] (ó Eigreja de Santa Angrácia) an Lhisboua; grandiosas modificações de l Palácio Rial; juntamente cun einúmeros Palácios Aristocráticos i alguas obras úteles mas custruídas cun çperdício, cumo l [[Alcadute de las Augas Lhivres]] ([[1720]]).
Cuntrastando cula einorme riqueza corrupta de las altas eilites, l povo vive na miséria. La cidade crece cula necidade de mano-de-obra para las cuntruções faraónicas, para 185.000, mas passado las obras nun hai amprego. São deste período las purmeiras çcrições de Lhisboua cumo ua cidade suja, degradada i nun ouropeia: solo dous seclos depuis de sob governo de ls mercadores lhiberais, tener sido coincida cumo la más prospera i cosmopolita de la Ouropa.
[[Eimagem:1755 Lhisbon earthquake.jpg|dreita|thumb|250px|terramoto de 1755]]
Tremina este período an 1 de Nobembre [[1755]], die de Todos ls Santos, an que acuntece l grande [[terramoto de 1755|terramoto de Lhisboua]]. A las nuobe horas i quarenta minutos a tierra ampeça a tembrar cun ua antensidade que provavelmente nun fui ultrapassada até hoije an to l Mundo. Passado cerca dun minuto, regressa la calma, seguida de nuobo tremor. La população acorre a las praças cun spácio junto al riu Tejo, para morríren afogadas pul einorme [[Tsunami]] que ben de l Atlântico. Depuis de l sismo, Lhisboua stá an ruínas. L grande Torreão Rial, la Casa de las Índias, l Cumbento de l Carmo, l Tribunal de la Anquisição, l Spital de Todos-los-Santos são çtruídos. De las 20.000 casas de las classes más baixas, de custrução menos sólida, 17.000 são çtruídas. Sobrevive l rico Bairro Alto, alguns eidifícios de piedra sólida i poucas outras árias. Seguem-se las pilhagens i ls grandes ancéndios. Ne l fim, de l 180.000 habitantes, más de 10.000 tiran morrido i muitos outros perdírun to la sue propiadade. Ye esta catástrofe que abala la cunfiança de l Antigo Regime, i dá spácio al Menistro, l [[Marqués de Palumbar]], de tentar por finalmente an prática an Pertual las reformas cientificas i lhiberais yá ousadas cun sucesso ne l Norte, de la nuobas teories políticas i eiquenómicas de l [[Eiluminismo]].
[[Eimaige:Palumbar portrait.jpg|dreita|frame|L Marquês de Palumbar]]
==Seclo de las Lhuzes==
L Marqués de Palumbar [[Sabastian José de Carvalho i Melo]], [[Menistro de la Guerra]] i [[Menistro de l Negócios Strangeiros|Negócios Strangeiros]] i ouriundo de la Baixa Nobreza, reagindo celebremente a las ruínas de l [[Terramoto de 1755|terramoto]], terá dezido que era neçairo ''anterrar ls muortos, cuidar de ls bibos i custruir la cidade''. Ua eideia que bai zambolber de seguida la nible de la eiquenomie i sociadade. L poder de la Eigreja ye lhemitado i la sue falange, ls [[Jesuítas]], ye spulsa de l paíç. L poder de la aristocracia territorial cunservadora ye brutalmente suprimido, nua série de cunspiraçones i cuntra-cunspirações, que acabam cula [[porcessoo de l Távora|cruel eisecução]] de la família que lhidera la reaçon, ls [[Casa de l Távora|Távora]]. Estes tenerien sido respunsables por un atentado al Rei [[José I de Pertual]] nua tentatiba de proclamar l cunserbador [[Duque de Aveiro]] Rei, i demitir Palumbar, ambora haba storiadores que defendam que esta acusaçon nun terá passado dua farsa manipulada pul própio Marqués por motivos pessonais. La [[Anquisição]] ye zaparecida i ls [[crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]], inda anton custituindo la maior parte de las [[classe média|classes médias]] eiducadas i lhiberais de la cidade i de l paíç, son lhibertados de las sues lhemitaçones lhegais i ye-les finalmente permitido l acesso als altos cargos gobernamentales, antes monopólio lhegal de la aristocracia de "[[sangre-puro]]". La [[andústria]] ye apoiada de forma algo dirigista mas vigorosa, sendo stablecidas várias fábricas reais an Lhisboua i noutras cidades, que prospírun. Passado l período Pombalino hai 20 nuobas fábricas para cada ua que eisistia antes. Finalmente ls vários ampostos i dreitos alfandegários drento de Pertual, prejudiciais al comércio, são abolidos. An todoss estes propósitos, Palumbar apoia-se nas doações i ampréstimos de ls mercadores i andustriais Lhisboetas.
[[Eimagem:TerreiroDoPaco01.JPG|dreita|thumb|Státua la [[José I de Pertual|D. José]] ne l [[Terreiro de l Paço]].]]
An Lhisboua, l Marquês, recusando ls cunselhos de alguns que pretendem mover la capital para outra cidade, ourdena la reconstrução d'acuordo cun las nuobas teories de ourganização ourbana, passado ourdenar ua abaluação de la situação rial atrabeç dun inédito anquérito a la população. Ye inda l [[Brasil colônia]] que paga quaije to la reconstrução, cun más de 20 milhões de [[Cruzado (moeda pertuesa)|cruzados]]. La cidade recibe inda ajudas de países cumo la [[Anglaterra]], la [[Spanha]] i la [[Lhiga Hanseática|Hansa]] almana, anchendo-se de staleiros de custrução. La maior parte de la nobreza i aristocracia pertuesa refugia-se nas sues quintas ne ls alredores de Lhisboua. L Rei anstala-se nun palácio amprovisado de madeira ,la Tenda Rial, anquanto l nuobo an piedra ampeçava a ser erigido an [[Santa Marie de Belém|Belém]] anton inda ua região fura de la cidade de Lhisboua. L grande belume de obras acunte, inda assi, ne l centro de la antiga cidade, cul zeinho dun nuobo porjeto para la [[Baixa de Lhisboua|Baixa]], l bairro más atingido pul terramoto. Este ye porjetado por [[Eugénio de l Santos]] i [[Carlos Mardel]] i aprovado pul Marquês, enquadrando-se ne l sprito eiluminista i pragmático de la época: las rues streitas são substituídas por anchas rues rectilíneas çpostas ortogonalmente. Estas permitiriam nun solo la devida eiluminação i ventilação de las rues (arejamento), cumo aufeririam más sigurança (patrulhamento, acesso als eidifícios an causo de ancêncio i eibitar la propagação de ancêndios trasversalmente a la rue, etc.). Ls eidifícios a custruir tamien fúrun alvo dua política cunsistente, tenendo la eiquipa porjetista definido l zeinho de las fachadas, las regras de custrução de la strutura de l eidifícios i eilaborado un cunjunto de outra regulamentação cun vista a la pordução dun cunjunto habitacional capaz de anfrentar melhor un eibentual terramoto, assi cumo redesenhar la strutura social de la cidade de Lhisboua, atribuindo-le un nuobo pendor comercial a la cidade. La strutura inovadora escolhida cunsistia nun squeleto de madeira (la gaiola pombalina), ua malha rectangular cun travamientos de las sues diagonais (an cruz de Esto. André) adonde se percurava que la flexiblidade de la madeira se adaptasse a la sobrecarga provocado pul terramoto sin que la strutura quebrasse. Esta strutura an madeira assentarie nun ambasamiento an alvenarie (que corresponderie al purmeiro piso de las habitações, çtinado la lhoijas, oufecinas i armazéns) cun arcos an bóbeda de brício, que cunfeririev peso al cunjunto. Todos ls eidifícios de la zona de la Baixa assentariam nua stacarie an pinho que permitiriev dar más resistência al tierra arenoso de la Baixa i garantir la trasferência eficaz de l peso de l eidifícios pa l tierra sin que este cedisse. Ls nuobos eidifícios éran de arrendamiento horizontal, stando hierarquizados an amportança i qualidade pula sue prossimidade a la rue (giralmente l redadeiro piso ten pie dreito más baixo, varandas quemuns, jinelas más pequeinhas, divisões menores, etc. i serie çtinado a la famílias cun menos posses). Todos ls eidifícios tenerien paredes corta-fuogos de alvenarie la separá-los uns de l outros. La standartização de las fachadas, de las jinelas, de las puortas, de ls azulejos de padrões geométricos simples ne l preça de casa, etc. permitiriev la aceleração de l porcessoo de custrução atrabeç de la pordução an série destes eilemientos fura de l lhocal de la obra. To l cunjunto ten proporções i regras de cumposição clássicas, cun recurso a la proporção áurea. L centro struturante de la nuoba cidade serie la ''[[Rue Augusta]]'' que lhigarie l lhemite Norte de la cidade, l [[Praça de D. Pedro IV|Rossio]], i l lhemite Sul, l Terreiro de l Paço, adonde ua çposição monumental de l eidifícios, l arco de la Rue Augusta, un monumiento al rei i l Tejo a ancerrar la praça, cuntribuiriam pa l zeinho daquilo que se pretendia que fusse l nuobo coração de la actividade comercial de la reconstruída cidade de Lhisboua. Ls eidifícios de l Terreiro de l Paço starien çtinados a la anstalação de l armazéns i grandes casas comerciais que se asperarie que voltassem a aparecer i a animar la praça, mas passado vários anhos de abandono acabórun por ser acupados por menistérios, tribunais, l [[Arsenal]], la [[Alfándiga]] i la [[Bolsa]], yá ne l reinado de D. Marie I.
[[Eimagem:Rue Augusta Lhisboua.JPG|dreita|thumb|250px|[[Rue Augusta]]: las nuobas rues más anchas i rectilíneas, cun prédios de cuntrução an gaiola resistentes als [[terramoto]]s.]]
Na stremidade Norte, paralela al Rossio, starie porjetado un nuobo mercado, que acaba por nunca ser custruído, tenendo quedado la praça, einicialmente coincida por Praça Nuoba ó de las Yerbas, hoije chamada ''[[Praça de la Figueira]]''.
[[Eimagem:Praca de la Figueira Lhisboua.JPG|dreita|thumb|250px|La nuoba [[Praça de la Figueira]] fui custruída cumo nuobo mercado ne l período Pombalino.]]
Al cuntrário de ls deseios i speranças de l Marquês de Palumbar i de la sue eiquipa, la reconstrução de la cidade demora mui más tiempo de l que sperado, tenendo solo treminado la sue reconstrução an [[1806]]. A esto, deve-se an grande parte la pouca capacidade financeira de la burguesia dua cidade an crise. Anque todo, i drento de la política de renovação de la eiquenomie pertuesa, ampeçam a aparecer lhentamente andícios de zambolbimento.
Moderadamente la cidade crece até als 250.000 habitantes an todas las direcções geográficas, acupando ls nuobos bairros de la [[Streilha (Lhisboua)|Streilha]], [[Rato (Lhisboua)|Rato]], anton l nuobo centro andustrial de la cidade polarizado an torno de la recente fuonte de abastecimiento de la auga trazida pul alcadute (nuobas fábricas de cerâmica), [[Alcântara (Lhisboua)|Alcântara]], [[Ajuda (Lhisboua)|Ajuda]], [[Sapadores]], i las [[Moreiras]] (adonde stában las nuobas fábricas de la Seda, cujos brugos são alimentados de las fuolhas dessa arble). L Purmeiro-Menistro tenta de to l modo stimular las classes médias, que bie cumo eissenciais al zambolbimiento de l paíç i al progresso. São formados ls purmeiros cafés propiadade de Lhuso-Eitalianos: alguns sobrevivem hoije desse tiempo, cumo l [[Martinho de la Arcada]] ne l Terreiro de l Paço; l [[Nicola]] ne l Rossio, cujo duonho Lhiberal eiluminava la fachada passado cada vitória política progressista; antre outros. Surge l hábito de las soirées sociais antre ls burgueses más ricos, cula partecipação inédita de mulhieres, an que la Nobreza cunservadora nun partecipa. Ye deste modo que surge outra beç an Lhisboua la classe média burguesa outoconsciente, cumpuosta de crestianos-nuobos i crestianos-bielhos provenientes de l Povo, la ourige de ls mobimientos políticos pul Lhiberalismo i pula República, que se manifestam ne ls nuobos [[Jornal|Jornais]] de la capital.
Palumbar benerie a ser demitido passado la muorte de Dom José, i la ascensão al trono de la mui relegiosa Dona [[Marie I de Pertual]], cuja grande cuntribuição fui la [[Basílica de la Streilha]]. Acunselhada pul [[Clero]] i puls [[Nobreza|Nobres]] cunservadores, para alhá de demitir l purmeiro-menistro percurou lhemitar i até reverter alguas de las sues reformas progressistas, nun mobimiento chamado la ''[[Viradeira]]''. Segue-se la deterioração de las cundições eiquenómicas que mui tenien melhorado ne l tiempo Pombalino, i ls porblemas ourçamentais. Para lhidar cula miséria i criminalidade outra beç crecentes, ye criada la Polícia sob lhiderança de [[Diogo Pina Manique]] an [[1780]]. Renova-se la perseguição política desta vez sob forma secular: la Polícia persegue, prende, tortura i spulsa todos ls progressistas: [[maçonarie|maçons]], [[jacobino]]s i [[lhiberalismo|lhiberais]]; ls jornais são submetidos a la [[censura]]; muitas obras de filósofos lhiberais ó Protestantes proibidas i ls cafés vigiados por polícias a la paisana. La cultura ye cuntrolada i todas las manifestações menos Católicas são eilegalizadas, ancluindo l antiquíssimo [[Antruido]]. Solo l Triato ye stimulado, cula custrução an [[1793]] de l [[Triato de São Carlos]] ne l [[Chiado]], que ben substituir la Ópera çtruída durante l terramoto. Ye, inda assi, financiado pula einiciatiba privada.
==Guerra Cebil: Lhiberais i Cunservadores==
Ne l fim de l [[Seclo XVIII]], cula [[Guerra de la Andependência de ls Stados Ounidos de la América|Revolução Amaricana]] de [[1776]], ganham peso las [[lhiberalismo|eideias lhiberais]] por to la Ouropa. Na [[Fráncia]] stala la [[Revolução Francesa|Revolução]] an [[1789]]. An Lhisboua ls lhiberais jubilam cula derrota de la [[Aristocracia]] Francesa. Debrebe se radicaliza la Revolução an Paris, caíndo nas manos de la strema-squierda, i l centrista [[Napoleão Bonaparte]] ye chamado al Poder pula Burguesia assustada, acabando por outonomear-se [[Amperador]]. La sue política na Ouropa ye l [[Bloqueio cuntinental]], ó seia la proibição de l comércio cula [[Anglaterra]]. Aliado deste paíç, Pertual recusa i Napoleão ambia [[Jean-Andoche Junot|Junot]] delantre dun grande eisército para cunquistar l paíç.
[[Eimagem:Jacques-Lhouis David 017.jpg|dreita|thumb|250px|Napoleão Bonaparte]]
Junot entra an Lhisboua ne l die [[30 de Nobembre]] de [[1807]]. La Família Rial pertuesa, alta Aristocracia i [[Clero]] habien fugido ne l die anterior. Junot ye la percípio bien recebido puls lhisboetas i stablece-se ne l [[Palácio Rial de Queluz|Palácio de Queluz]]. Las nuobas eideias lhiberais são çcutidas pula burguesia Lhisboeta cun ls oufeciales franceses ne ls cafés de la cidade, an special ne l Nicola de l Rossio, adonde se stablece l Quartel General Francês. Todos spírun la cuntinação de las reformas de l [[Sabastian José de Carvalho i Melo|Marquês de Palumbar]], mas Junot nun quier stimular eideias radicais i nada faz. Pertual ye antes cunsidrado un paíç a debedir: Lhisboua serie directamente ancorporada ne l [[Ampério Francês]], anquanto l antigo Portucale serie ressucitado ne l [[Reino de la Lhusitânia Setentrional]].
La falta de reformas i l cumportamiento violento de ls suldados franceses lheva finalmente a la Junta de l Supremo Governo a pedir l auxílio de la [[Anglaterra]]. Ye ambiado un cuorpo spedicionário lhiderado por [[Arthur Wellesley|Wellesley]] i [[William Carr Beresford|Beresford]], i ls franceses an menor númaro, são oubrigados a retirar-se an finais de [[1808]] entrando simultaneamente, seguindo un acuordo de retirada, ls Angleses na cidade adonde se stablecem an [[Arroios]]. Lhisboua sofre eiquenomicamente cula abiertura de ls portos de l Brasil a la Anglaterra. Ls Angleses recíben de [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], residente ne l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], l cuntrolo de l governo de la cidade i paíç, que admenistram cumo ua [[quelónia]]. Ls burgueses partidários de la Fráncia são eisecutados. São anton custruídas defesas ne ls acessos a la capital an [[Torres Vedras]], adonde zde l tiempo de l [[Ampério romano|Romanos]] acabava l território de Lhisboua. Ende ye vencida i fuorçada a retirar la nuoba fuorça de ambasão francesa lhiderada por [[André Masséna]], an [[1811]]. Dende partiriam ls angleses i alguns pertueses sob l General [[Wellington]] para lhibertar la [[Spanha]]. Napoleão será finalmente derrotado an [[1815]].
Cun ls burgueses de Lhisboua sob oupressão de l angleses, são ls burgueses de l [[Porto]] que tomam cuntrolo de la cidade i se rebelam cuntra l quelonialismo anglês i pul [[Lhiberalismo]] an [[1820]], seguidos puls de Lhisboua la que se juntam spulsando ls governadores angleses nun [[Golpe de Stado]]. Las [[Cortes (política)|Cortes]] são cumbocadas puls Lhiberais i ye promulgada ua [[Custituição de 1822]], ua Carta de ls Dreitos de l Home, i l fim de l privilégios de l Clero i de la [[Nobreza]]. L filho de l rei, D. [[Miguel de Pertual]] ancabeça ls Reaccionários Cunservadores [[Absolutismo|Absolutistas]], i ampeça la [[Guerras Lhiberais|Guerra Cebil]], cuntra las fuorças Revolucionárias Custitucionalistas Lhiberais de l sou armano l Amperador [[Pedro I de l Brasil]], depuis [[Pedro IV de Pertual]]. Ye Dom Pedro que vence la guerra an [[1834]], mas la Custituição promulgada ye más cunservadora que l sperado. Inda assi são feitas alguas (poucas) reformas lhiberais, cumo la stinção de las [[Orde relegiosa|Ordes Relegiosas]], i la spropriação de muitos bens de la [[Eigreja Católica]], que habie apoiado ls Miguelistas. Zeiludidos cun Dom Pedro, hai nuoba cunspiração an Lhisboua ne l anho de [[1836]], de l [[Setembristas]] (pequeinhos burgueses i lhetrados) que eisigem la Custituição de 1822; i depuis de l sentido cuntrário, dous golpes de Stado de l Absolutistas, an [[1836]] i [[1837]]. L Paíç debide-se an dous grupos radicais que recusam dialogar un cul outro. Neste ambiente de caos, las grandes potências de l norte planeiam la debison de las quelónias i probíncias de l paíç.
Ne l período de Governo Lhiberal (1820-1842) ye marcado pulas guerras i guerrilhas mas inda assi são antroduzidas diversas reformas i ampreendimentos. Ye finalmente amplantado l bielho porjeto de la eiluminação pública de la cidade, yá eisistente an muitas propiadades privadas de la burguesia, antre ls anhos de [[1823]] i de [[1837]]. Einicialmente cun [[lhamparina]]s de [[azeite]], mas más tarde cun [[ólio de peixe]], seran substituídos pulas [[bumbilha]]s de [[gáç natural|gáç]] an [[1848]]. Para alhá desso ye cuntruida ua nuoba rede de [[strada]]s; i são antroduzidos ls [[barco a oupor|barcos a oupor]] lhigando Lhisboua al Porto pul mar. São feitos prainos para lhançar ls [[Camino de fierro|caminos de fierro]], mas la guerra cun ls Cunservadores nun l permite, i l purmeiro troço, antre Lhisboua i l [[Carregado]] solo será inaugurado an [[1856]].
Este período ye marcado pula perda de algua viablidade eiquenómica de la cidade de Lhisboua. L Brasil torna-se andependiente i ls sous perdutos i ouro yá nun scoam para la Capital. Ne l período de l Cabralismo são atribuídos [[Títalo nobliárquico|títalos nobliárquicos]] a muitos grandes burgueses, pa ls cumpremeter, cun algun sucesso, cul partido cunservador. Passado la sue perda de rendimientos de l Brasil la dependência de l Stado torna-se atractiva i la classe ociosa teme la cumpetição i apoia las divisões sociais artificiais i rígidas. Ye nesta época que se multiplicam ls [[Baran|Barões]] i [[Visconde]]s çligados de propiadades territoriais, muitos [[heireditariedade|heireditários]] mas muitos outros lhemitados a la vida de l beneficiário, que recíben rendas de l Stado ó se dedicam a la política corrupta de l tiempo. La grande aristocracia territorial ganha l hábito de passar l [[Ambierno]] an Lhisboua, seguindo pa ls sous [[solar]]s solo ne l [[Berano]]. Inda assi ye l povo que más sofre cun las guerras i la perda de l Brasil: la cidade stagna i perde amportança i de quinta más populosa de la Ouropa passa para décima i cuntina la çcer. Ls ampregos tornam-se más precários i a miséria oumenta outra beç.
==Lhisboua antre la Ouropa i la África==
[[Eimagem:StacaoRossioLisboa.JPG|dreita|thumb|260px|La [[Stação de l Rossio]].]]
[[Eimagem:EilevadorStaJustaLisboa1.JPG|dreita|thumb|260px|L [[Eilevador de Santa Justa]], de 1902]]
[[Eimagem:Tram.jpg|dreita|thumb|260px|Un ''amaricano'' '''[[eiléctrico]]''' moderno]]
[[Eimagem:Plan von Lhissabon.jpg|dreita|thumb|260px|Mapa de la cidade an [[1885]].]]
Passado tremináren las guerras i cunflitos antre ls cunservadores i lhiberais, Lhisboua, tenendo perdido l [[ouro]] i [[monopólio]] de ls perdutos de l [[Brasil]], la fuonte de to la sue riqueza zde l fim de l [[seclo XVI]] ancontrava-se nua situação eiquenómica desesperada. Ne l Norte de la Ouropa, las naciones ampeçában la andustrialização, i anriqueciam cul comércio de las [[América]]s (la Anglaterra benerie a dominar l comércio brasileiro) i de la [[Ásia]]. L atraso de Pertual parecie eirreversible.
Sin cunseguir derrotar definitivamente ls Lhiberais, i assustadas cul zastre eiquenómico la que las políticas cunservadoras tenien cunduzido Pertual zde l [[seclo XVI]], an cuntraste cul sucesso lhiberal de la [[Anglaterra]], [[Fráncia]] i [[Países Baixos]], ls Cunservadores que dominában l Paíç i la capital cedírun an parte. Reformas lhemitadas serien permitidas an troca de manter l [[Catolicismo|sprito Católico]], rural i cunservador i de l poder político ser mantido nas manos de ls grandes propietários. Serien rializadas eileições mas solo por aqueilhes qualificados pula propiadade abultada. La patronagem de l Stado serie partilhada cula nuoba classe i fúrun cuncedidos títalos als grandes [[burguesia|burgueses]] i [[capitalismo|capitalistas]]. Inda assi mantibírun-se ls privilégios i subsídios de l Stado a las classes dirigentes, i la andustrialização serie lhemitada als antresses destas.
Neste período Lhisboua ye ua cidade pobre i suja quando cumparada a las cidades de l Norte de la Ouropa. Quaije to la sue amportança comercial se resume al monopólio que mantém subre ls perdutos de las [[quelónias pertuesas]], specialmente [[Angola]] i [[Moçambique]]. L própio paíç ye çcrito an [[Lhondres]], [[Paris]] i [[Berlim]] cumo ua stensão de l [[Norte de África]], ó seia, un território ancapaz de se governar la si mesmo. Ampeçam-se las purmeiras [[emigraçon|emigraçones]] yá nun para governar i dirigir outras tierras, mas antes para trabalhar a partir de la más baixa scala social: partem pa l [[Brasil]] muitos miles de pobres lhisboetas. Face a a miséria i atraso de quaije to l paíç surge an Lhisboua ua [[classe alta]] mui rica que, cumo se ciega, gasta i cumporta-se cumo se pertencisse a las eilites de l Norte de la Ouropa, anquanto governa un paíç rural i atrasado, vergado pul proteccionismo eiquenómico, falta de eiducação i cuidados de [[Salude]] providos pul Stado. Cula deminuição de amportança de a tierra cumo factor de riqueza, nobreza territorial i alta burguesia orbitam la [[Corte|Corte Rial]], vivendo lhuxuosamente de l subsídios i salários çtribuídos por esta cun ls ampostos recolhidos als pobres. Stablece-se un regime "de brandos questumes", adonde cessam las perseguições, mas tamien las reformas, i la corrupção ye rotina i quaije siempre ampune.
Antre ls governantes inertes i corruptos, eisistem alguns que melhor cumpreendem la necidade de mudanças. [[Fuontes Pereira de Melo]] ye l menistro que más lhuita pula lhiberalização de la eiquenomie i la andustrialização. Vários ampreendimientos eiquenómicos i andustriais são stimulados.
Ye cuntruída ua rede de caminos de fierro lhigando Lhisboua al Porto i cidades antervenientes, a partir de dues nuobas stações de [[camboio]]s, la [[Stação de Santa Apolónia]] i la [[Estação de l Rossio]]. La [[lhuz eiléctrica]] ye amplantada an [[1878]], substituindo la eiluminação la gáç. An tenermos ourbanísticos, são criados ls purmeiros prainos directores. Ye neçairo mudar la eimagem de la suja capital que choca ls bejitantes de la Ouropa de l Norte. Ls habitantes são anton stimulados a usar [[azulejo]]s ó pintar las fachadas de quelor-de-rosa, segundo las directrizes municipais (inda hoije dominam l centro de la cidade ls einúmeros prédios rosas cun azulejos deste período). Para alhá desso são criados ls purmeiros sistemas de ancanhamientos, [[sgoto]]s i tratamiento de auga, respundendo als ataques de [[cólera]] que matam miles. Outelizando l nuobo [[proletariado]] miserable, ye possible agora recalcetar las nuobas i bielhas vias (ancluindo l [[Rossio]]) tal cumo habie sido feito an menor scala ne l [[seclo XVI]], cula bielha técnica de la [[calçada pertuesa]]. Outras inovações amportantes são ls ''amaricanos'' ó carruagens trasportadas an carris por cabalhos, antroduzidos an [[1873]] (serien substituídos an [[1901]] puls ''amaricanos [[eiléctrico]]s'', que inda hoije eisistem); ls eilevadores eiléctricos que são anstalados an muitas de las colinas depuis de [[1880]].
L centro cultural i comercial de la cidade passa anton pa l [[Chiado]]. Cun las bielhas rues de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa]] yá acupadas, ls duonhos de nuobas [[lhoija]]s i clubes stablecem-se na colina aneixa, que debrebe se trasforma. Eiqui são fundados ls Clubes, cumo l [[Grémio Lhiterário]] famoso de las stórias de [[Eça de Queiróz]], i frequentado por [[Almeida Garrett]], [[Ramalho Ortigão]], [[Guerra Junqueiro]], [[Ouliveira Martins]] i [[Alexandre Heirculano]]. Stablecem-se inda lhoijas de roupas de las modas de Paris i outros perdutos de [[lhuxo]], grandes armazéns ne l stilo de l [[Harrods]] de [[Lhondres]] ó de las [[Galeries Lhafayette]] de [[Paris]] i nuobos cafés de Lhuso-Eitalianos, cumo ''L Tavares'' i l ''Café de l Chiado''.
Nuobas custruções i vias abrem ls nuobos bairros de l norte de Lhisboua, stimulados pula Câmara Municipal apoiada puls burgueses. An [[1878]] l Passeio Público ye demolido i substituído an [[1886]] pula nuoba [[Avenida de la Lhiberdade]], zenhada por [[Ressano Garcia]]. La Avenida tem más dun quilómetro i stende-se pulas tierras agrícolas, antecipando la spanson ourbana. Ye criado a partir deilha to l eixe ourbano central de la cidade (hoije an 2005 outra beç an spanson). Ne l cimo de la avenida ye custruída la Praça de l Marquês de Palumbar, de la qual partem las nuobas vias de la Nuoba Lhisboua. Nestas ''Avenidas Nuobas'' custroem [[palacete]]s las eilites de Lhisboua, junto a nuobos eidifícios públicos cumo l [[Lhiceu Camões]] ([[1907]]) i la [[Maternidade Alfredo de la Cuosta]] ([[1909]]). La más amportante destas ye la Avenida Fuontes Pereira de Melo, para nordeste, que tremina na nuoba Praça Duque de Saldanha. Dende parte la outra grande Avenida, hoije de la República mas einicialmente de Ressano Garcia. Nas eimediações deste eisiste l [[Campo Grande (Lhisboua)|Campo Grande]] (anton un çcampado i nun un Jardim) i la nuoba [[tourada|praça de touros]] de l [[Campo Pequeinho]], acabada an [[1892]] nun stilo neomourisco. Nuobos bairros são custruídos nas eimediações segundo prainos semelhantes als de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa Pombalina]]: l bairro de [[Campo de Ourique]] para oeste, i l de la [[Stefânia]] para lheste. Junto al bairro de la Stefânia ye cuntruída nuoba grande Avenida Dona Amélia (hoije Avenida Almirante Reis), lhigando-la al Martim Moniz. Todas estas nuobas custruções tranformam la cidade. L nuobo centro geográfico de Lhisboua ye l Marquês i la Baixa ye solo la lhocalização de las grandes lhoijas. Para lheste stablecem-se las pequeinhas classes médias i l povo, anquanto para oeste las altas classes médias i ls ricos burgueses.
Culturalmente este ye l período an que las [[tourada]]s i [[fado]] se tranformam an verdadeiros antretenimientos populares regulares. A eilhes se junta l triato popular ó [[triato de revista]] (ambentado an Paris) que, cun las bielhas i eruditas comédias i dramas, çputa ls nuobos triatos de la capital. Un antretenimiento típicamente pertuês deste tiempo ye la [[Ouratória]], an que actores corrompem la bielha arte de l [[Padre António Vieira]] an argumientos cantados, floridos i quaije siempre superficiais cun que çputam prémios. Surgem inda ls purmeiros grandes jardins públicos, eimitando l [[Hyde Park]] de Lhondres i ls jardins de las cidades alemãs: l purmeiro ye l [[Jardim de la Streilha]], adonde passeiam ls burgueses als fins-de-sumana.
Socialmente las classes altas são agora ua mistura de nobres cunservadores que são oubrigados cun relutância a aceitar alguas eideias lhiberais i burgueses titulados que adíren la muitas eideias cunservadoras. A eilhes juntam-se ls brasileiros, ls emigrantes pobres i pouco eiducados que habien anriquecido ne l Brasil i voltado para la cidade na ânsia de aceitação ne ls altos círculos sociais. Lhisboua ye l centro andustrial de l paíç (anque la sue andustrialização ser mínima cumparada a la de la [[Anglaterra]] ó [[Almanha]]). Las classes pobres de Lhisboua crecem sponencialmente, cula chegada de ls purmeiros proletários que trabalham nas nuobas fábricas. Estes vivem muitas vezes an bairros miserables i degradados, adonde grassa la [[cólera]] i outras malinas, trabalhando to l die para solo tener suficiente que comer.
Ls lhiberais de las classes médias traídas, cujos ampostos pagam ls lhuxos de las classes altas sin nada recebir an troca, renovam-se nun nuobo mobimiento lhiberal más radical, que amenaça nun solo ls antigos propietários de tierras mas tamien ls nuobos barões i viscondes capitalistas dependentes de l Stado.
De la aliança antre ls proletários más eiducados i las classes médias nace l nuobo Lhiberalismo [[radicalismo|Radical]], melhor coincido cumo [[Republicanismo]] devido a la sue ouposição a la aliança de antigos lhiberais agora dependentes de l Stado Monárquico (ls burgueses titulados) i Cunservadores (bielha aristocracia) Monárquicos: ls grandes capitalistas, propietários de tierras i dependentes de la Corte.
==La Revolução de 1910==
[[Eimagem:Flag of Pertual.svg|dreita|thumb|250px|La Bandeira de l Partido Republicano ye hoije la Bandeira de Pertual]]
Cul surgimiento de l cumpromisso antre ls Lhiberais más a la dreita i ls cunservadores más moderados, que se manifestou na Monarquia Custitucional, la falta de zambolbimiento i de reformas inda notable de l Paíç lhevou la ala más squerdista, ó [[radicalismo|radical]] de l Lhiberais,cuntituida percipalmente pulas classes médias, a reformular ls sous oubjectivos políticos. Naciu assi l Partido Republicano que defendia reformas lhiberais radicais cumo l [[sufrágio ounibersal]], l fim de l privilégios a la [[Eigreja Católica]] i de las rendas als nobres, i arriba de todo l derrube dua eilite política cada vez más zacreditada pula corrupção i ancompetência. L Paíç andivida-se i stá cada vez más dependente de l Países de l Norte. Un eipisódio catárquico fui sin dúbeda la houmilhaçon frente al [[Ultimato Anglés]], por ua nacion aliada.
Las cundiçones que possiblitórun la chubida al poder de ls Republicanos fúrun arriba de todo eiquenómicas. Ne l fim de l [[seclo XIX]], houbo ua lhenta i pouco vigorosa [[andustrialização]] an Pertual, mas eilha cuncentrou-se bastante na cidade de Lhisboua. Anque l povo de l paíç cuntinar rural i católico na sue maiorie, i apoiar l Rei i la Eigreja, nace anton ua nuoba classe popular an Lhisboua (i an menor grau ne l Porto i na Beira) que partilha eideias más progressistas: l [[proletariado]]. La grande andústria de Lhisboua ye anton l fabrico de derivados de l [[tabaco]], mas tamien eisistem fábricas de texteis, vidros, cunservas i borraixa, antre várias outras. Ne l total, ne l fim de l [[seclo XIX]] haberie muitas dezenas de miles de trabalhadores nas andústrias nua população total de más de 300.000 pessonas. Las purmeiras "zonas andustriais" de Lhisboua são ls bairros de [[Alcântara (Lhisboua)|Alcântara]], [[Buono Sucesso]] i [[Santo Amaro]]. Las cundições an que vive la nuoba classe popular de Lhisboua são miserables. Benidos an grandes númaros de l meio rural sin nada, anstalam-se an bairros de lhata stensos, ne ls alredores de la cidade, i ye frequente ls ninos trabalháren lhongas horas nas fábricas. Outros bénen an grupos grandes de la mesma aldé, i anstalam-se an terrenos abandonados, an núcleos cerrados ne l anterior de la cidade, coincidos por [[pátio]]s ó quintais (mui quemuns na [[Grácia]]). Surgem ls purmeiros bairros ouperários, cujas habitações são cuntruidas a custo mínimo por ampresários para atrair fuorça lhaboral.
Surgem anton ls purmeiros [[sindicato]]s, muitos de ls quais se afiliam cun ls [[anarquista]]s. An vez de se juntáren als nuobos partidos [[Marxismo|Marxistas]] cumo noutros países de la Ouropa, outros proletários reúnem-se a la volta de las classes médias i porfissionais (médicos i advogados) de l Partido Republicano. Cumo resultado, l Partido, mui débil ne l norte de l Paíç (cula scepção de l Porto), ganha cada vez más anfluência na capital. Anque defendíren la propiadade i l mercado lhivre, ls republicanos prometem melhoria de las cundições lhaborais i medidas sociais. Assi i todo las classes altas vivem inda nua sociadade a la parte, i nun são capazes de reagir a las nuobas eisigências fuora cula repressão. L resultado são las acções cada vez más violentas.
Alarmadas las eilites ampõem la ditadura an [[1907]] cun [[Juan Franco]], mas ye tarde de más. An [[1908]] la família rial sofre un atentato an que morrem l Rei Dom [[Carlos de Pertual]] i l Príncepe heirdeiro, nua acção provavelmente eisecutada puls anarquistas (que neste período atacam figuras públicas an to la Ouropa). An [[1909]] ls ouperários de Lhisboua ourganizam stensas [[greve]]s. An [[1910]] Lhisboua [[Proclamação de la República|revolta-se]] finalmente. La população de la cidade forma barricadas nas rues i são çtribuidas armas. Ls eisércitos ourdenados a reprimir la revolução são çmembrados pulas deserções. L resto de l paíç ye oubrigado a seguir la capital, anque cuntinar perfundamente rural, católico i cunservador. Ye proclamada la [[Purmeira República]].
São promulgadas medidas lhiberais: apoio social als trabalhadores, cun criação de l Stado Previdência, dreito a la [[greve]], fim de l privilégios de la Eigreja i nobreza, dreito al divórcio. Ls [[amposto]]s são modificados, dun modelo que se baseava nas cuntribuições de ls trabalhadores i classes médias, para outro que tributava más ls más ricos.
==República==
L período de la República ye marcado pulas çputas i violências políticas. Anque la situação ser tensa neste período por to la Ouropa, cun vários ataques terroristas i albrotes mesmo ne ls países más zamvolvidos, an [[Pertual]] la situação terá sido más crítica. Entalado antre las eilites monárquicas hostis i ls mobimientos lhaborais cada vez más stremistas, animados pulas nuobas teories de l [[anarquismo]] i [[marxismo]], que apelam a la lhuita nas rues cuntra ls "regimes burgueses", i heirdando ua [[díbeda pública]] recorde de ls redadeiros anhos de la Monarquia, la República ye un período de cumbulsões: sucedem-se las [[greve]]s gerais (agora lhegais), las manifestações i mesmo ls atentados a la bomba i bala nas rues de Lhisboua, i la classe política Republicana debide-se subre l modo de lhidar cula situação. An [[1912]] ls monárquicos aproveitam l çcontentamiento cun las lheis lhiberais de ls republicanos ne l norte de l paíç, i ende tentam l [[golpe de stado]], que falha. An [[1916]] Pertual entra de l lhado aliado na [[Purmeira Guerra Mundial]], ambiando homes i recursos mui cunsidrables nun período de crise, i la situação eiquenómica i política queda cada vez más tensa, havendo mesmo eipisódios de fame.
L resultado são más golpes de Stado cuntra la república democrática puls cunservadores i pró-católicos, muitas vezes cul apoio de l lhíderes de ls sindicatos i mobimientos de trabalhadores que pretendem criam çtúrbios que les permitam más ganhos revolucionários: an [[1915]], toma pula fuorça l poder l general [[Joaquim Pumienta de Castro]], i an [[1917]] [[Sidónio Pais]] assume l Poder de forma outoritária i anconstitucional. Ambos dissolvem l [[Parlamento]] i governam de forma ditatorial. An [[1918]] cai subre la cidade la [[gripe spanhola]], que mata muitos miles i piora la situação de l ouperários, que de seguida se revoltam várias vezes, i Sidónio Pais ye assassinado.
Neste período ye custruída grande parte de l eidifícios de habitação al lhongo de l norte de la cidade abierto pulas [[Avenidas Nuobas]]. Pintados cun las quelores tradecionais de la cidade, amarielho, quelor-de-rosa i azul claro, cun fachadas de vários andares ancabeçadas por mansardas, formam inda hoije la más visible face de la cidade. Quaije todos são arguidos por pequeinhos ampresários, na sue maiorie ouriundos de la cidade de [[Tomar]], i por esso coincidos cumo ''parros bravos''. Alguns de ls nuobos eidifícios são custruídos a la priessa i cun poucas preocupações de sigurança, que darien ourige la vários acidentes cun çmoronamientos i bítimas mortais ne ls anhos seguintes.
L fim de la I República acuntece an [[1926]], quando la dreita cunservadora antidemocrática (inda an pleno [[seclo XX]] lhargamente lhiderada puls çcendentes de la antiga Nobreza de l norte de Pertual i pula [[Eigreja Católica]]) toma finalmente l poder passado más dues tentativas an [[1925]], alegadamente de forma a por fim a la anarquia que eilha própia tenie lhargamente criado. Einicialmente melitar, lhiderado pul General [[Gomes de la Cuosta]], l nuobo gobierno debrebe adopta ua eideologia semi-fascista sob la lhiderança de [[António de Ouliveira Salazar|Salazar]]. L regime de Salazar i [[Marcello Caetano]] serie derrubado pula [[reboluçon de l crabos]] nun golpe de stado rializado an Lhisboua a 25 de Abril de [[1974]].
==Lhisboua passado l 25 de Abril de 1974==
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Stória de las cidades de Pertual]]
[[Catadorie:Lisboua]]
0rtv5fr7mwlv7uobtnun522hbkx2gy3
Stória de Sacaben
0
1096
107855
107755
2026-08-13T10:11:13Z
~2026-30875-10
15270
107855
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:LRS-sacavem.png|thumb|300px|Brason de armas de '''[[Sacaben]]''': «''Scudo de burmeilho, puonte de trés arcos, cun ls flancos ancumpletos, de ouro, lhabrada de negro. An xefe, cruç an aspa, de prata. Cuntra-xefe ondado de seis faixas de prata i azul, adonde assentan trés barcas de ouro bistas de proa. Corona mural de prata de cinco torres. Lhistel branco, cula lhegenda a negro, an maiúsculas: "SACABÉM".''»<br /> Un de ls eilemientos centrales de l brason – la auga – recorda l peso de ls rius [[Riu Teijo|Teijo]] i [[Riu Trancon|Trancon]] na bida i na eiquenomie de la cidade, anquanto l outro – la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]] – atesta la antiguidade de la poboaçon, remontando pul menos al tiempo de l [[Roma Antiga|Romanos]], que ende arguírun essa custruçon que se mantebe a lhigar las dues bordas de l Trancon al lhongo de mais de quinze seclos.]]
'''[[Sacaben]]''', pula sue posiçon stratégica – situada na ancruzilhada de ls caminos que, benidos de l [[Norte]] i de l [[Leste|Este]], se dirigian la [[Lisboua]] – stubo persente an einúmeros momientos de la [[Stória de Pertual|Stória pertuesa]].
Poboaçon antiquíssima, eisistiu ne l tiempo de l [[Roma Antiga|Romanos]] ua [[Puonte de Sacaben|puonte an Sacaben]] cujos bruxedos inda éran bisibles, pul menos, ne l [[seclo XVI]] (segundo l relato de [[Francisco de Houlanda]]). De l tiempo de la acupaçon [[mouros|mourisca]] quedou, aparentemente, l [[toponímia|chamadeiro]] de ourige [[léngua árabe|arábica]] ([[Alfabeto árabe|'''شقبان''']], ''Šaqabān''); eimediatamente passado la [[cerco de Lhisboua (1147)|tomada de Lhisboua]] puls [[Cristandade|crestianos]], an [[1147]], parece tener ocorrido eiqui un cumbate (la [[Batailha de Sacaben]]), hoije quemummente cunsidrado lhendário.
Durante la [[Eidade Média]], Sacaben custituiu un [[reguengo (propiadade)|reguengo]], de l qual benerien a ser beneficiários l [[almirante]] [[Manuel Pessanha]], la [[lista de reinas de Pertual|reina]] [[Leonor Teles de Menezes|D. Lheonor Teles]], i depuis l [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel]] [[Nuno Álbares Pereira]]. Por muorte deste, passou la sue posse para la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]], a la qual benerie a pertencer até a la [[Proclamaçon de la República Pertuesa|queda de la monarquia]]<ref name="Património Braganças">Cf. ''Nuoba Stória de Pertual'', dir. de [[Joel Serron]] i [[La. H. de Oulibeira Marques]], bol. X – ''Pertual i la Regeneraçon'', cord. de Fernando de Sousa de La. H. de Oulibeira Marques, Lhisboua, Eiditorial Persença, [[2004]].</ref>.
Seberamente danificada durante l [[Terramoto de 1755]], Sacaben antrou nun lhento marasmo que durou cerca dun seclo, até cerca de [[1850]] se ampeçar la sue [[andustrializaçon]] – donde ressalta la fundaçon de la célebre [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]], que spalhou l nome de Sacaben por [[Pertual]] i pul [[Mundo]], i la passaige de l [[camino-de-fierro]] pula poboaçon. Esta situaçon cuntribuiu para un [[Demografie de Sacaben|oumiento populacional sustentado]], até meados de la [[década de 1970]], faborecendo inda l zambolbimiento de l associatibismo (Coperatiba «''La Sacabenense''», [[Sport Grupo Sacabenense]], antre outros).
Ne l final de la [[década de 1980]], la freguesie ganha la sue [[Geografie de Sacaben|atual cunfiguraçon geográfica]], cula separaçon de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]] i de l [[Prior Bielho]]. An [[4 de Júnio]] de [[1997]], Sacaben bé anfin reconhecido to l sou balor i potencial, tenendo sido [[lista de cidades an Pertual por data de criaçon#Década de 1990|eilebada la cidade]]. Meses mais tarde, era inaugurada la [[Puonte Basco de la Gama]], lhigando Sacaben al [[Montijo]], i que se tornou ua obra de refréncia na paisaige ourbana de la poboaçon.
== La [[Pré-Stória]] i l domínio de l [[Roma Antiga|Romanos]] i [[pobo bárbaro|Bárbaros]] ==
=== [[Neolítico]] / [[Eidade de l Cobre|Calcolítico]] ===
Stá atestada na region de [[Sacaben]] la persença houmana zde hai bários seclos. La este propósito dezie [[Pinho Lheal]] ne l sou monumental ''Pertual Antigo i Moderno'':
<blockquote>«''Sacaben ye ancontestablemente ua poboaçon antiquíssima, i yá eisistia ne l tiempo de l Romanos.''»<ref name="Pinho Lheal">Cf. LEAL, Pinho, ''Pertual Antigo i Moderno: Dicionário Geográphico, Statístico, Chorográphico, Heiráldico, Archeológico, Stórico, Viográphico & Etymológico de Todas las Cidades, Billas i Freguesies de Pertual i Grande Númaro de Aldés''. Facsímile de la eidiçon de Lhisboua, Lhibrarie Eiditora de Mattos Moreira, 1873–1890, bol. 8, Lhisboua, Cota d’Armas, 1990, p. 310.</ref></blockquote>
Cun eifeito, parece tener sido acupada yá na [[Pré-Stória]] (períodos de l [[Neolítico]] i, cun maior porbablidade, de l [[Eidade de l Cobre|Calcolítico]], de l qual parécen datar trés [[machado]]s de piedra polida<ref name="CML">Bide [http://www.cn-lhoures.t/aa_PatrimonioArqueologia2.asp#3 Património de Arqueologie]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>); hai ambora de la eisisténcia dua [[caberna|gruta]] sob l ''Ancho de l Terreirinho'', junto al [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|Santuário de la Senhora de la Salude]], la qual, al ser scabada na [[década de 1980]], rebelou la eisisténcia de bruxedos pré-stóricos<ref name="IPA">Bide [http://www2.ipa.min-cultura.t/pls/dipa/build_ficha2?pagetitle=Pesquisa%20de%20Sítios%20Arqueológicos&xcode=51067&type=S Sítios Arqueológicos]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, de l Menistério de la Cultura Pertués.</ref>.
=== Ls Romanos ===
[[Fexeiro:Ponte de Sacavém (Francisco de Holanda).jpg|thumb|300px|La [[Puonte de Sacaben|Puonte Romana de Sacaben]], zenhada por [[Francisco de Houlanda]] ne l terceiro quartel de l [[seclo XVI]] i ancluída na sue ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', sob l títalo ''Lhembrança Pera Redificar la Puonte de Sacauen'', surge repersentada cun un eilebado númaro de arcos, denotando assi un riu mui mais caudaloso que hoije an die.]]
An finales de l [[seclo III a.C.]], chegan a la [[Península Eibérica]] ls [[Roma Antiga|Romanos]]. <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> (antigo nome de [[Lisboua]]), alia-se a las [[legion romana|legiones romanas]], sendo cedo absorbida ne l [[Ampério Romano|Ampério]], i recumpensada cula atribuiçon de l statuto de <small>[[munecípio|MVNICIPIBM]]</small> (esto ye, de [[cidadanie]] plena, estando por esso isenta de l pagamiento de las [[tributo|saçones]] la que outros territórios, cunquistados pula fuorça de las armas, stában sujeitos) i l nome de <small>[[Oulisipo|FELICITAS IVLIA]]</small> (an honra de [[Júlio César]]).
Admenistratibamente, l munecípio ulissibonense antegraba-se ne l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] [[Santarén (Pertual)|SCALLABITANBS]]</small>, i este, por sue beç, fazie parte, purmeiro de la [[porbíncia]] de la <small>[[Spánia Ulterior|HISPANIA BLTERIOR]]</small> i, a partir de [[29 a.C.]] (por debison decretada por [[César Augusto|Augusto]]) , de la <small>[[Lusitánia|LBSITANIA]]</small>, cun capital an <small>[[Emerita Augusta|EMERITA ABGBSTA]]</small> (correspondente a la moderna [[Mérida (Spanha)|Mérida]], na [[Stremadura]] [[Espanha|spanhola]]) .
Este <small>MBNICIPIBM</small> abrangie un stenso território rural, cobrindo ua çtáncia aprossimada de cinquenta [[quilómetro]]s al redor de la ária ourbana (i çtinado a la sue outosuficiéncia), pul que lhogicamente l lhocal adonde se amplanta la moderna Sacaben se achaba ende antegrado.
Subre Sacaben an cuncreto, mas, solo podermos afirmar que ne l [[seclo I]] de la nuossa Era ende passaba un troço quemun la dues stradas [[Roma Antiga|romanas]]:
* la <small>''VIA XV''</small>, que lhigaba <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> a la capital probincial de <small>[[Emerita Augusta|EMERITA ABGBSTA]]</small>, cun passaige pula cidade de <small>[[Scallabis|SCALLABICASTRBM]]</small>, la moderna [[Santarén (Pertual)|Santarén]], anton capital de l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] SCALLABITANBS</small>;
* la <small>''BIA XVI''</small>, que lhigaba <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> la <small>[[Bracara Augusta|BRACARA ABGBSTA]]</small>, capital de l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] BRACARENSIS</small>, na porbíncia de la <small>[[Galécia|GALLÆCIA]]</small>, correspondente a la atual [[Braga]].
Inda hoije susisten bruxedos desta rede biária, sob l pabimiento de las ''rues António Ricardo Rodrigues'' i ''José Lhuís de Morales'' (que mais tarde serien l eixe fundamental a la buolta de l qual se porcessou la ourbanizaçon de la poboaçon, lhigando ''Sacaben de Cima'' la ''Sacaben de Baixo'')<ref name="Bias romanas">Bide http://biasromanas.planetaclix.t/{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Yá neste tiempo parece de relebo la amportança de Sacaben i de l sou riu; cun eifeito, ls Romanos tenerien custruído ua [[Puonte de Sacaben|puonte subre l Trancon]], de la qual inda eisistirian bruxedos de ls pedamiegos de assentamiento ne l lheito ne l [[seclo XVII]], segundo dibersos relatos — zeignadamente ls de [[Francisco de Houlanda]] (que a eilha alude na sue obra ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', de [[1571]], na qual anota la necidade de l rei — anton [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] — proceder a la recustruçon de la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]], i faç deilha un sboço, adonde surge repersentada cun quinze arcos, denotando assi la eisisténcia dun riu mui mais caudaloso que atualmente<ref name="Francisco de Houlanda">Cf. [[Francisco de Houlanda|HOLANDA, Francisco de]], ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', antroduçon i notas de José de la Felicidade Albes, Lhisboua, Lhibros Hourizonte, 1984, pp. 26–28 (''Capítulo 7.º — De las Puontes i Calçadas Públicas de Lhisboua'').</ref>) i de [[Miguel Lheiton de Andrada]] (ne l «''2.º Diálogo''» de la sue ''[[Miscelánea]]'', datada de [[1629]]). Esta puonte (que inda hoije custitui l eilemiento central de l brason de armas de Sacaben) era la cuntinaçon natural de la bie que seguia pulas rues antes mencionadas, lhigando Sacaben a la borda Norte de l sou riu.
Se se admitir que l célebre ''[[Itinerário de Antonino]]'' se baseia an trajetos lhebados a cabo por [[Antonino Pio]], i atendendo al fato de séren mencionadas na obra las bias an causa, ye natural que l dezido amperador tenga passado pula poboaçon i pula sue puonte subre l [[Riu Trancon|Trancon]]…
Hai inda la ambora de an Sacaben tener eisistido (segundo l relato de l ''Anónimo Napolitano'', i ancluído ne l belume II de l [[Corpus Anscritionun Lhatinarun]] – CIL –, relatibo a la [[Spánia]]) ua anscriçon eipigráfica (cujo paradeiro ye hoije çconhecido) que rezaba l seguinte:
<blockquote>SILBIBS<br />MAG • I • TER<br />F • DAR • MAG<br />P • I • LIIII • P • B</blockquote>
Nun se cunseguiu, mas, até al momiento, abentar ua lheitura plausible para este monumiento; cun sepçon de la purmeira lhinha, que remete para un ''[[nome]]n'' ó ''[[cognomen]]'' anteligible (''Sílbio''), l cuntenido de las trés restantes lhinhas ye oubjeto de grandes cunjeturas. [[Emil Hubner]], l redator de l CIL, propós que las abrebiaturas MAG, nas lhinhas 2 i 3, dezíssen respeito la dous ''magistri'', talbeç respunsables por un ''[[bicus|uicus]]' ', ua pequeinha ounidade admenistratiba la nible rural, l que pressuporia talbeç la eisisténcia dun bicus ne l lhocal de Sacaben, junto a la puonte, i que serie gobernado por estes dous magistri; esta tese colheu tamien la aprobaçon de Jorge de Alarcon. Basco Gil Mantas, por sou turno, propone que se tratassen de l magistri dun santuário que eisistirieb talbeç nas prossimidades, l que tamien nun serie amberosímil. Seia cumo fur, tal parece testemunhar, sin selombra de dúbeda, la persença romana ne l lhocal <ref name="Anscriçon eipigráfica">Bide http://www4.crb.ucp.t/biblioteca/Mathesis/Mat12/Mathesis12_27.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
=== [[Alanos]] i [[Bisigodos]] ===
Als Romanos sucedírun-se las acupaçones de ls pobos [[pobo bárbaro|bárbaros]], na sequéncia de las sues [[migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones para Oucidente]]: purmeiro de l [[Alanos]] (que acupórun to l [[Sudoeste]] peninsular durante cerca de meia [[década]], sin mas deixáren qualesquier bruxedos seneficatibos na region), i depuis de l [[Bisigodos]] (que tenerien eidificado eiqui ua capielha dedicada la [[Marie|Nuossa Senhora de l Prazeres]], sob la qual se ancontran hoije las ruínas de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha de Nuossa Senhora de la Bitória]]) <ref name="Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres">Cf. LEAL, Pinho, ''oup. cit.'', p. 313.</ref>.
== Domínio [[Eislan|muçulmano]] ==
[[Fexeiro:Igreja de Nossa Senhora da Vitória (1).jpg|thumb|left|250px|La atual [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha de Nuossa Senhora de la Bitória]] argue-se, segundo la tradiçon, adonde se situou outrora la Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres, eisistente na poboaçon durante l domínio [[Eislan|muçulmano]].]]
=== Cunquista i coabitaçon ===
A partir de [[711]], ten ampeço l domínio [[Eislan|muçulmano]] de la [[Península Eibérica]]. [[Lisboua]] (''[[Stória de Lhisboua#Al-Ushbuna: Lhisboua Muçulmana|al-Ušbuna]]'') ye tomada an [[716]] por fuorças [[berberes]] sob l comando de [[Abd al-Aziç ibn Musa|ʿAbd al-ʿAziç ibn Musa ibn Nusayr]] (que a la data eisercia l cargo de gobernador de l [[Al-Andalus|Ándalus]] an nome de l [[califa de Damasco]], sendo filho de l gobernador de la porbíncia de la [[África|Ifriquia]], [[Musa ibn Nusayr]]), i por essa época deben tamien tener caído nun solo las poboaçones que antegrában l termo de Lhisboua (antre ls quales Sacaben), bien cumo ls bários poboados de las redondezas, cumo ''[[Sintra|laš-Šantara]]'' (esto ye, Sintra).
Tal cumo nas demales regiones de l ''[[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]]'' (l «''[[Oeste|Oucidente]] de l Ándalus''», region que corresponde, ''[[Lista de probérbios i sentenças an lhatin|grosso modo]]' ', a la antiga [[Lusitánia]] [[Roma Antiga|romana]] i ancluía, antoce, a maior parte de l moderno [[Pertual]]), númaro seneficatibo de [[Spánia|spano]]- [[Roma Antiga|romano]]- [[Bisigodos|godos]] de la region de al-Ušbuna, ambora se téngan arabizado (tornando-se bilíngues an [[léngua árabe|árabe]] — la nuoba lhéngua de la admenistraçon — i ne l [[latin|baixo-lhatin]] [[Eidade Média|mediebal]] que mantenien cumo lhéngua de l culto), nun se islamizórun (ó solo l fazirun tardiamente), tenendo remanescido [[cristandade|crestianos]]; antre eilhes, starien alguns habitantes de l lhugar de Sacaben que, de acordo cula tradiçon, podírun manter l sou culto na [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres]], mediante l pagamiento dun tributo monetário (la [[jizya]])<ref name="Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres" />, tornando-se assi [[moçárabe]]s, ó seia, crestianos bibendo ambaixo de l domínio muçulmano, tenendo cumo suma outoridade l [[Patriarcado de Lhisboua|bispo moçárabe de Lhisboua]] — algo possiblitado pula relatiba [[toleráncia relegiosa]] de l [[Eislan]] para cun ls chamados «''[[Pobos de l Lhibro]]''» (''Ahl al-Kitāb''), ó seia, [[judaísmo|judius]] i [[cristandade|crestianos]].
Julga-se mesmo que a torre mediebal an Sacaben de Cima, ne l ''Ancho de l Terreirinho'', frunteira a la [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|Capielha de la Senhora de la Salude]], ne l centro stórico de la poboaçon, tenga probablemente ourige muçulmana, i serie ende que, de acordo cula tradiçon, ls crestianos pagában la jizya a las outoridades [[mouros|mouriscas]]. Terá depuis sofrido anterbençones de restauro durante la [[Eidade Média]], achando-se hoije, assi i todo, bastante arruinada<ref name="Torre mediebal">Cf. LEAL, Pinho, ''oup. cit.'', p. 311.</ref>.
=== Sacaben ne l al-Ándalus ===
De acordo cul relato dua fuonte muçulmana (l [[geografie|geógrafo]] [[Síria|sírio]] [[Yaqut al-Hamawi|Abu ʿAbd-Allah Yaqut ibn ʿAbd-Allah al-Rumi al-Hamawi]]), Sacaben era «''un de ls poboados de Lhisboua, la Ouriente deilha''», sendo la poboaçon classeficada cumo ua ''[[alcarie|qarya]]' ' (palabra donde deriba l termo alcarie, i que se puode traduzir, percisamente, cumo pequeinho poboado, [[bila]]<ref name="Yaqut">Bide http://www.fcsh.unl.t/ien/mediebalista/MEDIEBALISTA1/mediebalista-andalus.htn{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>).
A la semelhança de bárias outras pequeinhas poboaçones al redor de Lhisboua, Sacaben fui antegrada admenistratibamente na ''[[kura (ounidade admenistratiba)|kura]]' ' de al-Ušbuna (sendo la ''kura'' ua ounidade admenistratiba muçulmana sensiblemente cula mesma delimitaçon geográfica de ls bielhos <small>[[cumbentus|CONBENTI]]</small> romanos, ambora cun defrentes atribuiçones), delantre de la qual se ancontraba un ''[[alcaide (magistrado)|qadi]]' ', gobernador cun funçones melitares zeignado, purmeiro pul ''[[wali]]'' sediado an [[Córdoba (Spanha)|Córdoba]], la capital de l [[Al-Andalus|al-Ándalus]], cumo repersentante de l [[califa de Damasco]] i, mais tarde, puls [[emir]]s ([[756]]–[[929]]) i depuis [[califa]]s ([[929]]–[[1031]]) [[Omíadas]] que [[califado de Córdoba|gobernórun l Ándalus a partir daquela cidade]].
Al lhongo de l domínio emiral i califal, bárias sediçones contra ls [[Omíadas]] tubírun cumo placo l [[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]] (ne l qual se ancluía, cumo sposto, Sacaben), zeignadamente la rebolta promobida puls [[Ibn Marwan|banū Marwān]] de [[Mérida]]/[[Badajoç]] ó la de [[Umar ibn Hafsun|ʿUnār ibn Hafsūn]], de [[Bobastro]], solo sufocadas an finales de la [[década de 920]] (de fato, durante la segunda metade de l [[seclo IX]] i até a la [[Janeiro]] de [[929]], data an que [[Abderramon III|ʿAbd aire-Raḥnān III]] se proclama ''[[Amir al-Mu'minin|ʿAnīr al-Muʿminīn]]'' (''Príncepe de l Crentes''), ó seia, [[Califa]] — percisamente passado bencer ls banu Marwan —, correspondendo a un período de maior fraqueza de l poder central, l Ġarb solo nominalmente fazie parte de l emirato omíada, tenendo-se cumbertido nua spece de prencipado outónomo cun sede an ''[[Vadajoç|Batalyaws]]' ', esto ye, Badajoç).
Mais tarde, durante las redadeiras agitaçones ([[fitna]]) que lhebórun a la queda de l [[califa]]de l an [[1031]], i susequente formaçon de ls reinos de [[taifa]]s, Sacaben quedou antegrada ne l reino de Badajoç (fuora durante un scasso lhapso temporal, na década de [[1020]], an que eisistiu ua taifa cun sede an Lhisboua xefiada por ʿAbd al-ʿAziç ibn Sabūr i ʿAbd al-Malik ibn Sabūr, filhos de [[Sabur al-Saqlabi|Sabūr al-Saqlabi]], un antigo [[scrabo|serbo]], de ourige [[slabos|slaba]], que serbira l califa [[al-Hakan II]] i que lhançara l grito de rebolta de l ''Ġarb al-Andalus'' contra l califado an [[1009]], tenendo gobernado la taifa de Badajoç até tener sido deposto puls [[Aftásidas|banuʿl-Aftas]]), passado l que regressou a la suserania de l rei [[aftássida]] de Badajoç.
An [[1093]], a troco de auxílio contra ls ambasores [[almorábidas]] benidos de l [[Magrebe]], l emir de Badajoç cede al ''[[amperador|amperator totius Spaniæ]]'', [[Afonso BI de Lhion i Castielha]], la posse de ls castielhos de [[Lisboua|al-Ušbuna]] i [[Santarén (Pertual)|laš-Šantaryin]] (Santarén), tenendo nessa altura Sacaben passado para manos crestianas. Por pouco tiempo, mas, durou l domínio [[Reino de Lhion|leonés]]: an [[1095]], ante l inexorable abanço de l almorábidas lhiderados por [[Yusuf ibn Tashfin|Yusuf ibn Tašfin]], l conde [[Raimundo de Borgonha|Raimundo de la Galiza]] fui derrotado i la lhinha de frunteira recuou de l Teijo pa l [[Riu Mondego|Mondego]], tenendo Sacaben retornado a las manos muçulmanas.
Anfin, l domínio de ls rigoristas almorábidas, ambora fuorte ne ls purmeiros anhos, staba yá an perfunda decadéncia pouco tiempo antes de la [[cerco de Lhisboua (1147)|cunquista definitiba]] de [[Lisboua]] an [[Outubre]] de [[1147]] por [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]]; a partir de [[1144]], to l Ġarb, lhiderado por [[Ibn Qasi]], entra an rebolta contra l domínio almorábida, tenendo ampeço l chamado ''período de las segundas taifas''. L [[Lisboua i Bal de l Teijo|bal de l Teijo]] tornaba-se andependiente para custituir la taifa de Santarén — efémera, puosto que l sou fin chegou trés anhos mais tarde, cula [[Recunquista|Recunquista crestiana]] de las dues percipales poboaçones de la lhinha de l Teijo puls Pertueses.
=== Al-Šaqabāni, ó ''l Sacabenense'' ===
De acordo cul yá citado [[Abu Abdallah Yaqut ibn-Abdallah al-Rumi al-Hamawi|Yaqut al-Hamawi]], relaciona-se cun Sacaben l [[poesie|poeta]] i [[misticismo|místico]] ''Taytal ibn Ismaʿīl'', chamado ''al-Šaqabāni'' (lhiteralmente, ''l Sacabenense''), que bibiu ne l [[seclo XI]] i de l qual se conhecen alguns trechos de poesie; para para alhá desso, ye citado tamien por saber de quelor poemas de bárias poetisas árabes anteriores al Eislan.
Al-Šaqabāni, tenendo studado na sede de l [[Califado de Córdoba|Califado Omíada]], an [[Córdoba (Spanha)|Córdoba]], pouco antes de la sue zagregaçon, i feito l [[hajj]] (peregrinaçon la [[Meca]]) tornou-se depuis un místico lhigado al [[sufismo]] (ua corriente cuntemplatiba drento de l [[Eislan|Islamismo]] i que tubo grande sucesso antre alguns habitantes de l [[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]] — cite-se l eisemplo de [[Ibn Marwan|Ibn Marwān]], l fortificador de [[Marbon]]), anstituindo un ''[[arrábita|ribat]]' ' an Šaqabān, çtinado a la [[jihad]] (cunceito que nun se relaciona solo cula lhuita sterior, tenendo an bista la propagaçon de la fé islámica, mas tamien i subretodo, cula lhuita la nible pessonal, de l própio crente, tenendo an bista l sou total outo-cuntrole)<ref name="Ribat">Cf. Heilena CATARINO, «L Castielho de Pobos (apuntamientos pa l período islámico an Vila Franca de Xira)», ''Catálogo de la Sposiçon Senhor de la Buona Muorte — Mitos, Stória, Deboçon, 28 de Júnio a 8 de Agosto de 2000, Celeiro de la Patriarcal, Bila Franca de Xira'', ed. de la Cámara Municipal de Bila Franca de Xira, 2000, pp. 43–51.</ref>, tenendo depuis recolhido-se a un lhugar ermo nas prossimidades, adonde fondou ua ''aç-çāwiya'' (donde l pertués [[azóia]], i que stá talbeç na ourige de l chamadeiro de la bezina [[Santa Eirie de Azóia]], anton coincida cumo ''aç-çāwiya at-Taytal'', ó seia, la ''Azóia de Taytal''), adonde se antregarie a la reflexon mística<ref name="Yaqut"/>.
=== Cuntribuiçones técnicas i toponímicas ===
Para para alhá de las técnicas de cultibo (cumo la [[nora (auga)|nora]]) i de la antroduçon de ciertas culturas [[agricultura|agrícolas]] (cumo ls [[citrino (fruito)|citrinos]]) an to la Península, l [[chamadeiros árabes an Pertual|percipal bruxedo muçulmano stá na toponímia]], julgando-se que seia de l [[Léngua árabe|árabe]] que l moderno chamadeiro Sacaben probeio (mui ambora outra teorie proponha ourige [[Fráncia|francesa]] — antoce mais tardie, eibentualmente na sequéncia de la [[Recunquista]] — pa l nome de la freguesie).
==== Šaqabān, Sacabis ====
Cun eifeito, durante mui tiempo ls [[filologie|filólogos]] julgórun que l termo deribasse de l étimo árabe ''šaqabi'' (que quier dezir «próssimo» ó «bezino» — antenda-se, de la cidade de [[Lisboua]], que yá anton assumia cunsidrable amportança), [[latin]]izado na terceira [[declinaçon]] an ''sacabis, -is'' (l que formarie ne l [[acusatibo]] ''sacaben'', donde l nome moderno «Sacaben»); assi i todo, nunca citórun qualquier fuonte árabe que corroborasse tal teorie<ref name="Sacabis">Bide http://clientes.netbisao.t/sacabem1/{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i http://homepage.oninet.t/576mer/Storia/storia.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Mais recentemente, çcubriu-se, tamien na obra de [[Abu Abdallah Yaqut ibn-Abdallah al-Rumi al-Hamawi|Yaqut]] (l ''Kitāb Muʿjan al-Buldan'' ó ''Lhibro de l Países'', ''c.'' [[1228]], ua çcriçon geográfica de l mundo anton coincido), ua refréncia mais percisa al termo ousado puls árabes para chamar la poboaçon — ''laš-Šaqabān'' (an [[léngua árabe|árabe]], [[Alfabeto árabe|'''الشقبان''']]), l qual se assemelharie muito, sin selombra de dúbeda, cula pronúncia moderna<ref name="Yaqut"/>.
==== Çaca dé Uen ====
Inda subre la ourige de l chamadeiro Sacaben, l ansigne [[linguística|lenguista]] pertués [[José Pedro Machado]] scribe, ne l sou ''[[Dicionário Onomástico Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa|Dicionário Onomástico-Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa]]'', que tenerie sido a pensar ne l nome desta poboaçon que un [[menestrel|jogral]] [[Galiza|galego]], [[Pedro Amigo de Sebilha|Pedr'Amigo de Sebilha]] (atibo na [[corte]] de [[Afonso X de Lhion i Castielha]], ó seia, na segunda metade de l [[seclo XIII]]), cumpós ua ''[[Cantigas de scárnio i maldezir|cantiga de escarnho]]' ' ([[Cancioneiro de la Viblioteca Nacional|CBN]] n.º 1687; [[Cancioneiro de la Baticana|CB]] n.º 1199) na qual [[sátira|satiriza]] un sou colega [[trobador]] ([[Cermeinho Garcia de Ambroa|Cermeinho Garcia d'Ambroa]]), çdenhando de la sue piedosa antençon de querer ir als [[Tierra Santa|lugares santos]] de [[Jarusalen]] an peregrinaçon, mas tenendo inda assi quedado-se solo por Sacaben… La cantiga reza l seguinte:
{| align="center" cellspacing="0" class="" width="100%" style="clear:both;text-align:center"
|-
| width="250" | <center>''Marina Meiouchi, Cermeinho d'Ambroa''<br />''diç el que tu l fuisti i pregoar''<br />''qué nunca foy na tierra d'[[Ultramar|Ultra-mar]];''<br />''mays non fezisti cumo molher buona,''<br />''ca, Marina Meiouchi, sy hé sy,''<br />''Cermeinho d'Anbroana sey you ca foy lh'y,''<br />''mays quesiste lh'y tu mal assacar.''</center>
| width="250" | <center>''Marina Meiouchi, sen nulha falha''<br />''Cermeinho d'Ambroana en '''[[Sacaben|Çaca dé Uen]]' ''''<br />''filhou la cruç pera [[Jarusalen|Iherusalen]]' '<br />''i, depuis d'aquesto, sé Dius mi ualha,''<br />''Marina Meiochi, cun'ye, romiu''<br />''que uen canssado ye tal l ui and you''<br />''tornar, ye dizes que non tonrou en.''</center>
| width="250" | <center>''Marie Meiouchi, muytas uegadas''<br />''Cermeinho d'Anbroana ach and you mal,''<br />''mays sé té colhé d el lhogar atal''<br />'' cun andas tu assy pulas pousadas,''<br />''Marina Meiouchi, la mui gran sazon,''<br />''Cermeinho d'Anbroana, se th achar enton,''<br />''gran med ey que ti querra fazer mal.''</center>
|}
Segundo Machado, la forma '''''Çaca dé Uen''''' (lheia-se ''Saca dé Ben'') serie ua deribaçon de Sacaben, propondo l studioso ua ourige [[Fráncia|francesa]] pa l termo, heipótese giralmente preterida an fabor de l étimo [[léngua árabe|arábico]]. Cun eifeito, eisistia na [[Eidade Média]], ne l [[Anjou (porbíncia)|Anjou]], la cunfrarie [[bino|binhateira]] ''du Sacabin'', termo deribado percisamente de ''saca'' (seneficando boto para depositar bino, azeite, ó lhíquidos an giral), i ''bin'' ([[léngua francesa|fr.]] para «''[[bino]]''»), termo que an ciertos dialetos franceses (cumo l angebino) toma la pronúncia ''ben'' (<tt>/bẽ/</tt>), pul que, a aceitar esta tese, Sacaben seneficarie anton «''boto de bino''» — heipótese que, anque todo, nun ye de to çpicienda, se atendermos al fato de la lhocalidade se tener tornado un amportante centro pordutor bitibinícola (cumo de resto to la region ambolbente) al lhongo de la [[Eidade Média]]<ref name="José Pedro Machado">Cf. [[José Pedro Machado|MACHADO, José Pedro]], ''[[Dicionário Onomástico Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa|Dicionário Onomástico-Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa]]'', bol. III, Lhisboua, Cunfluéncia, 1984, p. 1290.</ref>.
==== La berson popular de l nome ====
Cumo an muitas outras tierras pertuesas, la populaçon tratou de splicar l nome de la poboaçon fraugando ua eitimologie muitas de las bezes a la rebelia de qualesquier lheis lhenguísticas. Assi, an Sacaben, segundo "boatos mais regionales", l nome Sacaben poderá tener tenido la sue ourige noutro cuntesto: ls trabalhadores que çcarregában la sue mercadoria nas bordas de l Riu Trancon, dezien antre eilhes durante la eisecuçon de l trabalho, segundo l que ye dezido, «''Saca''» i «''ben''», i dende, antoce, formar-se-iba l nome Sacaben.
Assi i to, la ourige de l nome permanece mui ambígua, i l lhocal cierta mente merecerie ua mais aperfundada pesquisa i sploraçon, de forma a aberiguar mais cuncretamente muitos aspetos que cuntinan cuntrobersos ne ls nuossos dies, cumo por eisemplo, la própia ourige de l nome.
== [[Recunquista]] ==
[[Fexeiro:Batalha de D. Afonso Henriques junto àponte romana em Sacavém.jpg|thumb|400px|La [[Batailha de Sacaben]], trabada antre [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] i ls [[Mouros]].]]
{{ber artigo percipal|'''[[Batailha de Sacaben]]'''}}
De acordo cula tradiçon, Sacaben fui tomada als [[Mouros]] por [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]], an [[1147]], na sequéncia de la quási-lhendária [[Batailha de Sacaben]] (cujos purmeiros relatos datan tan-solo de l [[seclo XVI]], i que, ambora coligidos ne l [[seclo XVII]] na [[Monarquia Lhusitana]], ténen sido cunsidrados cumo un mito zde [[Alexandre Heirculano|Herculano]]<ref name="Alexandre Herculano">Cf. [[Alexandre Herculano|HERCULANO, Alexandre]], ''Stória de Pertual. Zde l ampeço de la Monarquia até l fin de l reinado de Afonso III''. Prefácio i notas de José Mattoso i berificaçon de l testo de Ayala Monteiro, tomo I, Amadora, Lhibrarie Bertrand, 1980, pp. 679 i 694.</ref>).
== [[Eidade Média]] ==
=== [[Seclo XII]] ===
Pula fertilidade de las sues tierras, Sacaben tornou-se, pouco depuis de la recunquista crestiana, sede dun [[reguengo (propiadade)|reguengo]] de la [[Corona (monarquia)|Corona]] pertuesa, conhecendo amportante ancremiento [[agricultura|agrícola]]; las percipales culturas de la poboaçon, tal cumo ne l resto de la [[Stremadura]], serien aqueilhas tipicamente [[Mar Mediterráneo|mediterráneas]]: la [[bideira|benie]] i la [[oulibeira]], a par de l [[trigo]], l percipal [[cereal]]. De çtacar tamien la sploraçon de las [[salina]]s, abundantes ne l sou território até al [[seclo XVIII]], bien cumo inda l trasporte flubial de bários pordutos hortícolas ouriundos de l anterior de l Termo de Lhisboua para la fetura capital de l reino, que eiran caraterizar la poboaçon ne ls seclos bindouros. Nesse cuntesto ampeçará a ganhar forma un [[porto (trasporte)|porto flubial]] na cunfluéncia de l Teijo cul Trancon, i que tubo relatiba amportança até al [[seclo XVIII]] cumo porto anterior. De resto, ye an torno de l sou riu, de la [[Puonte de Sacaben|sue puonte]] i de l sou porto que la stória de Sacaben al lhongo desses seclos se screbirá<ref name="Porto de Sacaben">Cf. VLOT, Marie Lhuísa Pinheiro, ''Ls portos na ourige de ls centros ourbanos. Cuntributo para la arqueologie de las cidades marítimas i flúbio-marítimas an Pertual'', Lhisboua, IPA, 2003, ''passin''.</ref>.
[[Fexeiro:AfonsoI-P.jpg|thumb|left|150px|D.[[Fonso Anriqueç]], mítico cunquistador de Sacaben.]]
La purmeira refréncia stórica scrita que conhecemos relatiba la Sacaben data solo dun decumiento eclesiástico de [[1 de Maio]] de [[1191]] (esto ye, quarenta i quatro anhos depuis de la cunquista de Lhisboua); ende se alude a la debison de ls benes feita pul rei [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] para resulber las frequentes cuntendas antre l [[Patriarcado de Lhisboua|bispo de Lhisboua]], [[Soeiro Anes|D. Soeiro Anes]], i l sou [[cabido]]. Por este decumiento, l bispo cedie las prebendas de la eigreija de [[Alfama|San Pedro de Alfama]] al cabido, i reserbaba para si las de las eigreijas de [[Sacaben]], [[Frielas]], [[Unhos]] i [[Bila Berde de l Francos]], las quales até anton pertencian a la fábrica de l cabido <ref name="Acordo cabido">Cf. [[Rodrigo da Cunha|CUNHA, Dom Rodrigo da]], ''Histria Eclesiástica da Igreja de Lisboa'', em Lisboa, Por Manuel de la Silva, 1642, fól. 99 (http://purl.t/12033/2/P205.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref>.
Sabe-se que la Eigreija Matriç de Santa Marie de Sacaben era ua de las eigreijas [[colegiada]]s de l Termo de Lhisboua (a par de las de [[Bucelas|Nuossa Senhora de l Carbalho de Bucelas]], [[Frielas|San Julion de Frielas]], [[Lumiar|San João Batista de l Lhumiar]] i [[Unhos|San Silbestre de Unhos]]) <ref name="Colegiada">Cf. ''Atlas de Cidades Mediebales Pertuesas (Seclos XII la XV)''. Org. de [[A. H. de Oliveira Marques]], Iria Gonçalves i Amélia Aguiar Andrade, vol. 1, Lisboa, Centro de Estudos Hitóricos da Universidade Nova de Lisboa e Instituto Nacional de Imvestigação Científica, 1990.</ref>, l que quier dezir que la eigreija sacabenense era probida de dignidades an todo semelhantes a las de l cabido de la Sé de Lhisboua, sendo regida por un ''[[prior]]'', al ambés dun mero ''[[presbítero]]'' (bulgo ''[[padre]]''); por esse mesmo motibo, até hoije la antitulaçon oufecial de l pároco de Sacaben cuntina a ser la de ''prior''.
=== [[Seclo XIII]] ===
De l [[seclo XIII]] eisisten refréncias a la eisisténcia dua gafarie dedicada la [[Santo André]], associada a ua [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|capielha cul mesmo ourago]], i inda un spital/albergarie, dezido de ''Gonçalo Vaz'', pa ls pobres (na época, las bárias funçones assistenciales éran eisercidas pulas mesmas anstituiçones — eissencialmente corporaçones relegiosas que se ounien ambaixo dua mesma deboçon — i assi trataba-se nun solo de l peregrinos, cumo tamien de ls pobres i de l lheprosos). L abastecimiento de auga potable era feito, quier atrabeç de l Trancon, quier atrabeç dun poço — l ''Poço de l Trapos''<ref name="Colegiada" />.
Sacaben surge refrenciada nas [[anquiriçones]] rializadas por [[Fonso II de Pertual|D. Fonso II]], an [[1220]], cumo tierra adonde eisercia la sue outoridade l almoxarife de Lhisboua; las anquiriçones lhebadas a cabo por [[Fonso III de Pertual|D. Fonso III]] an [[1258]] dan cunta de que las [[salina]]s eisistentes na poboaçon éran pertença de la [[Orde de Santiago]]<ref name="Salinas">Cf. BLOT, Maria Luísa Pinheiro, ''oup. cit.'', p. 112.</ref>.
Segundo [[Pinho Leal]], por esta época cuntarie la freguesie cun 900 fuogos, númaro que parece claramente sagerado para ua pequeinha poboaçon cumo Sacaben na Eidade Média<ref name="Torre mediebal" />.
Inda assi, la poboaçon debie ser yá un centro ourbano de algua amportança ne l quadro de l Termo de [[Lisboua]]. Ua lhei de [[Deniç de Pertual|D. Deniç]]<ref name="Lhei dionisina">Cf. [[Torre de l Tombo|I.A.N./T.T.]], gabeta 13, maço 6, doc. n.º 7.</ref>, datada de [[1287]], dá cunta dun [[amposto]] giral aplicado als [[notário|tabelianes]] dua parte seneficatiba de l [[Pertual|Reino de Pertual]] (cun scluson de l de la comarca de [[Alanteijo|Antre Teijo i Odiana i Para alhá-d’Odiana]] — regulamentada por lhei posterior —, de l [[Reino de l Algarbe]], bien cumo inda de ciertas tierras coutadas — [[Braga]], [[Porto]] ó [[Alcobaça (Pertual)|Alcobaça]]) . Aparece ende arrolada, antre bárias outras poboaçones de la [[Patriarcado de Lhisboua|diocese de Lhisboua]] ([[Lisboua]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Arruda de l Binos]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Porto de Muolas]], [[Pobos]], [[Santarén (Pertual)|Santarén]], [[Sintra]], [[Torres Nuobas]], [[Torres Bedras]] i [[Ourén (Pertual)|Bila Nuoba de Ourén]]) , la paróquia de Sacaben, cuntando esta cun 1 tabelion, mas çconhecendo-se l balor de l respetibo amposto (situaçon, de resto, tamien berificada ne ls causos de [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Arruda de l Binos|Arruda]], [[Sintra]] i [[Torres Bedras]]). Cumo an [[Porto de Muolas]] i [[Ourén (Pertual)|Bila Nuoba de Ourén]], eisistindo dous tabelianes, estes pagában 45 [[libra]]s anuales a la [[Corona (monarquia)|Corona]], ye de supor que talbeç la cuntribuiçon pecuniária de l tabelion de Sacaben fusse anferior la estas — ambora, por eisemplo, l cunceilho de [[Pobos]], al [[Norte]] de [[Bila Franca de Xira]], cun solo tamien un tabelion, pagasse un balor superior (60 lhibras); esse númaro, assi i todo, fui vmais tarde reduzido a solo 24 lhibras anuales<ref name="Tabelion">Cf. [[A. H. de Oliveira Marques|OLIVEIRA MARQUES, A. H. de]], «A população portuguesa nos fins do século XIII», ''Ensaios de História Medievbal Poertuguesa'', Lisboa, Editorial Vega, 1980, pp. 51–92.</ref>.
Antretanto, dous anhos antes, an [[1285]], la outonomie de l reguengo de Sacaben-Frielas habie saído reforçada quando [[Deniç de Pertual|D. Deniç]] celebrou ua Cuncórdie cula Cámara Municipal de Lhisboua, relatibamente la bários agrabos que oupunhan l monarca a la eidilidade lhisboeta. Un desses agrabos prendia-se cul fato de ls [[albazil|albazis]] de ls reguengos de Sacaben i Frielas tenéren ganho, an data un pouco anterior a la de la Cuncórdie, outonomie face al munecípio de Lhisboua, podendo julgar ls bezinos de Lhisboua que aparecessen ne l território reguengueiro, nun tenendo ls albazis que dar justificaçon al cunceilho; la Cámara queixou-se anton al rei, pedindo para que se buoltasse a la fórmula antiga, que eisigie que ls albazis de l reguengo se tornassen de nuobo subalternos, prestando preito i menaige a la Cámara de Lhisboua, por forma la que ls cidadanos de Lhisboua nun podíssen fugir a las justícias municipales. La Cámara, mas, acabou por zeistir de las sues antençones, de tal forma que, segundo [[Marcello Caetano]], ne l sou studo cunsagrado a la admenistraçon municipal de Lhisboua, an [[1319]], Sacaben i Frielas possuían yá ua ourganizaçon que les permitie ser chamados de cunceilhos<ref name="Marcelo Caetano">Cf. [[Marcello Caetano|CAETANO, Marcelo]], ''La Admenistraçon Municipal de Lhisboua durante la Purmeira Dinastie (1179-1383)'', Lhisboua, Lhibros Hourizonte, 1990, pp. 31-36.</ref>; de resto, quatro anhos antes, an [[1314]], l mesmo rei habie tamien cuncedido outonomie als reguengos de [[Ribamar (Mafra)|Ribamar]], [[Oeiras i San Julion de la Barra|Oeiras]] i [[Algés]], na metade oucidental de Lhisboua.
Ne l final deste seclo ([[1288]]), l prior de la paróquia sacabenense surge antre ls nomes de l bários relegiosos que peden al [[Papa Nicolau IV]] la anstituiçon dun [[Ounibersidade|''studiun generale'']] na cidade de [[Lisboua]]: neilha figuran tamien cumo cunfirmantes ls nomes de l Don Abade de l [[Mosteiro de Alcobaça]], ls Priores de [[Mosteiro de Santa Cruç|Santa Cruç de Coimbra]], de [[Eigreija de San Bicente de Fura|San Bicente de Lhisboua]], de [[Oulibeira de l Castielho|Santa Marie de Guimarães]] i de [[Santarén (Pertual)|Santa Marie de la Alcáçoba de Santarén]], assi cumo ls reitores de las Eigreijas de [[Atouguia de la Baleia|San Lheonardo de Atouguia (de la Baleia)]], [[Santarén (Pertual)|San Julion de Santarén]], [[San Nicolau (Santarén)|San Nicolau de Santarén]], [[Santa Eirie de la Rieira de Santarén|Santa Eirie de Santarén]], [[Santarén (Pertual)|Santo Stébon de Santarén]], [[San Clemente (Lhoulé)|San Clemente de Lhoulé]], [[Sé (Faro)|Santa Marie de Faro]], [[Santa Marie i San Miguel|Santa Marie i San Miguel de Sintra]], [[Santo Estébon (Alenquer)|Santo Stébon de Alenquer]], [[Santa Marie de l Castielho i San Miguel|Santa Marie i San Miguel de Torres Bedras]], [[San Pedro i Santiago|San Pedro de Torres Bedras]], [[Santa Marina (Bila Nuoba de Gaia)|Santa Marina de Gaia]], [[Lourinhana (freguesie)|Santa Marie de la Lhourinhana]], [[Cunceiçon (Bila Biçosa)|Santa Marie de Bila Biçosa]], [[Azambuja (freguesie)|Santa Marie de la Azambuja]], '''[[Sacaben|Santa Marie de Sacaben]]' '', [[Santa Marie (Stremoç)|Santa Marie de Estremoç]], [[Beija|Santa Marie de Beija]], [[Mafra (freguesie)|Santa Marie de Mafra]] i [[Mogadouro (freguesie)|Santa Marie de Mogadouro]].
An [[13 de Maio]] de [[1290]], D. Deiniç cuncede a un tal Pedro Martines de la Romeira la sploraçon bitalícia (puosto que yá le fura aforada antes dessa data) de la barca de l reguengo de Sacaben, «''pro multo serbicio que fizo''» a el-rei.
Inda de l final de l seclo ([[20 de Febreiro]] de [[1295]]) ye l decumiento de doaçon de ls reguengos de Sacaben, Unhos, Frielas i Camarate, por D. Dinis, la sue filha [[Custança de Pertual, reina de Castielha|D. Custança]] (fetura [[lista de reinas de Castielha|reina de Castielha]] pul sou casamiento cun [[Fernando IV de Castielha|Fernando IV]]) , ancluindo todos ls dreitos, padroados de Eigreijas, etc. La doaçon fui feita an sue bida, pul que cula muorte de la anfanta, an [[1313]], ls reguengos retornórun a la posse de la Corona.<ref name="D. Custança">Cf. AZEBEDO, Pedro de, «Ls Reguengos de la Stremadura na 1.ª Dinastie», ''Rebista de la Ounibersidade de Coimbra'', bol. XI - ''Miscelânea de estudos em honra de D. Carolina Michaëlis de Vasconcelos'', Coimbra, Imprensa da Universidade, 1933, pp. 577-634.</ref>.
=== [[Seclo XIV]] ===
==== Sacaben ne l património de l almirantado… ====
Tenendo ls reguengos de Sacaben, Unhos, Camarate i Frielas regressado a la posse de la [[Corona]], an [[1313]], por muorte de la [[Custança de Pertual, reina de Castielha|anfanta D. Custança]], pudo [[Deniç de Pertual|D. Deniç]] serbir-se de ls sous rendimientos para culs anstituir ls benes de l [[Almirante|Almirantado]] de Pertual.
Assi, por cuntrato celebrado an [[1 de Febreiro]] de [[1317]], D. Deniç ancarrega l [[Génoba|genobés]] [[Manuel Pessanha]] de reorganizar la [[Marina Pertuesa|armada pertuesa]], atribuindo-le an recumpensa l títalo de ''[[Almirante|Almirante de Pertual]]' ', assi cumo ua tença anual ne l balor de 3000 lhibras «an denheiros de la moeda de Pertual», repartidas por trés prestaçones de eigual balor la bencíren ne ls meses de [[Janeiro]], [[Maio]] i [[Setembre]], i ouriundas de las rendas de l reguengo de Sacaben (a par de l de [[Unhos]], [[Frielas]], [[Camarate]] i, mais tarde, a partir de [[24 de Setembre]] de [[1319]], de l de [[Algés]] i inda de la bila de [[Odemira]]). Este cuntrato benerie a ser sucessibamente cunfirmado na pessona de Manuel Pessanha por cartas de mercé de [[10 de Febreiro|10]] i [[23 de Febreiro]] de [[1317]], [[14 de Abril]] de [[1321]], [[21 de Abril]] de [[1327]], i na de sou filho i heirdeiro delantre de l almirantado, [[Lançarote Pessanha]], an [[20 de Setembre]] de [[1356]], i de nuobo an [[1368]], [[1370]], [[1371]] i [[1372]] <ref name="Almirantado">Cf. FERREIRA, João Pedro Rosa, «Manuel Pessanha», ''Dicionário de Stória de l Çcubrimientos Pertueses'', dir. de [[Luís de Albuquerque]]; cord. de Francisco Cuntente Domingues, bol. II, Lhisboua, Eiditorial Camino, 1994, pp. 896–898.</ref>.
Ye cumprensible que Sacaben fusse ua de las tierras doadas al almirante Pessanha, yá que, la nible eclesiástico, tenie de las maiores prebendas de l cunceilho i termo de Lhisboua; cun eifeito, segundo un decumiento de [[25 de Márcio]] de [[1325]] – de l qual se conhece l treslado efetuado an [[1747]] pul angenheiro-mor de l Reino i guarda-mor de la [[Torre de l Chimpa]], [[Manuel de la Maia]] (l reconstrutor de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa Pombalina]]) , i depuis trascrito por [[Fortunato de Almeida]] na sue monumental ''Stória de la Eigreija an Pertual'' –, ls juízes eisecutores de la cidade i cunceilho de Lhisboua taxórun la Eigreija de Santa Marie de Sacaben ne l balor de 650 lhibras, i «''l quemun de l raçoeiros deilha, cun respetibos apréstimos''», an 180 lhibras, sendo que solo éran taxadas an balor superior la mesa eipiscopal (18 000 lhibras) i la mesa capitular (12 742 lhibras) de l bispado, assi cumo l [[Mosteiro de San Bicente de Fura]] (1300 lhibras), l [[cumbento]] de l mesmo mosteiro (1850 lhibras), i l [[Mosteiro de Odibelas|Mosteiro de las «Donas de Odibelas»]], cun las eigreijas aneixas de [[Santarén (Pertual)|San Julion de Santarén]], [[Santo Stébon (Alenquer)|Santo Estébon de Alenquer]] i [[Frielas|San Julion de Frielas]] cula respetiba bigararie (2000 lhibras) – l que atesta bien la riqueza de la freguesie de Santa Marie de Sacaben na Eidade Média; la títalo de eisemplo, las eigreijas bezinas de [[Lumiar|San João Batista de l Lhumiar]] pagaba solo 300 lhibras, i ls sous raçoeiros 80; la [[Eigreija de Santa Marie de Lhoures]], outras 300; la de [[San Julion de l Tojal]], solo 100; la de [[Bucelas|Santa Marie de Bucelas]], 250, i la de [[Unhos|San Silbestre de Unhos]], 300, cun ls respetibos raçoeiros la pagáren 80 lhibras <ref name="Fortunato de Almeida">Cf. [[Fortunato de Almeida|ALMEIDA, Fortunato de]], ''Stória de la Eigreija an Pertual'', nuoba ed. preparada i dirigda por [[Damion Peres]], bol. 4, Porto, Portucalense Eiditora/Lhibrarie Ceblizaçon-Eiditora 1971, pp. 127-128.</ref>.
==== …i tierra reguengueira ====
Nun oustante la doaçon al Almirante, l rei cuntinaba a manter ls sous pribilégios an Sacaben, dado tratar-se de tierra reguengueira. An [[13 de Márcio]] de [[1338]], nun cuntrato de [[aforamiento]] «''de huũla courela de benie na [[Apelaçon|pelaçan]], freguesie de [[Frielas|frelas]]' '», alude l rei [[Afonso IV de Pertual|D. Afonso IV]] a un Gonçalo Martinç, «''miu scriuan de ls mius Regaengos de Sacauen i de ffrelas''»; por ende se deprende que l reguengo de Sacaben i Frielas deberá tener cuntinado a manter sue amportança relatiba ne l quadro de las freguesies de l Termo de Lhisboua, podendo tal deprender-se de la refréncia la dous tabelianes, Afonso Braç (tabelion de Sacaben) i Gomes Pereç (tabelion de Frielas), nesse mesmo decumiento. An outros dous strumientos de cumpra i benda dua adega an Frielas por el-rei, datados de [[17 de Júnio]] i de [[25 de Júlio]] de l [[1339|anho seguinte]], yá l mesmo Gomes Peres surge refrenciado cumo solo «''tabalion de ffrelas i Sauauen [sic]''»<ref name="Chancelarie D. Afonso IV">Cf. ''Lhibro de Chancelarie de D. Afonso IV''.</ref>.
Mais tarde, dua carta de doaçon de l [[cumbento|Mosteiro]] de [[Chelas]], datada de [[1347]], se alude de nuobo a la figura de l tabelion público («''Gomeç Pereç Tabellíon de Sacauẽ''», probablemente l tabelion antes citado cumo stando an Frielas), figurando este antre las testemunhas de la dita doaçon<ref name="Mosteiro de Chelas">Cf. Maço 17 de l spólio de l Mosteiro de Chelas de l [[Torre de l Chimpa|I.La.N./T.T.]].</ref>. Por esta época, aliás, las [[Orde de l Cónegos Regrantes de Santo Agostico|monjas crúzias]] de l [[Mosteiro de Chelas]] deberian deter an Sacaben bários prédios ourbanos i rurales; nestes redadeiros cultibaba-se predominantemente la [[benie]] i la [[oulibeira]].
Para para alhá de tabelion régio, l reguengo de Frielas-Sacaben çpunha tamien dun [[almoxarife]] própio (oufecial régio respunsable pula arrecadaçon de l tributos), l que ben mais ua beç denotar la amportança desta riquíssima tierra regalenga: dun decumiento de [[15 de Agosto]] de [[1312]], [[Dinis de Pertual|D. Dinis]], deseiando fazer grácia i mercé al Rial Mosteiro de [[Odibelas]], de sue fundaçon, cuncede-le la posse dua salina que pertencera a un oufecial de las justícias de sou pai (Bicente Páixaro), nomeando para tal Silbestre Garcia, sou almoxarife an Frielas-Sacaben, i Stébon Bicente, sou scribon ne l mesmo reguengo, para que lhougo procedessen a la trasferéncia de la propiadade pa l sou nuobo donatário <ref name="Almoxarife">Cf. [[Birgínia Rau|RAU, Birgínia]], ''Studos subre la Stória de l Sal Pertués'', Lhisboua, Eiditorial Persença, 1984, p. 64.</ref>.
Deste período conhece-se tamien l nome de l Prior de la Eigreija Sacabenense, un tal ''Petrus Iohannis'' (an bulgar, talbeç Pedro Joanes ó Pedro Eanes ó mais probablemente inda Péro Anes), que cumulaba l cargo cun las funçones de [[cónego]] de las [[Sé]]s de [[Braga]] i [[Coimbra]], figurando l sou nome na çcriçon dun selo pendente persente nun treslado an pública-forma dua percuraçon, relatiba a ua queston subre la [[lezíria]] de la [[Atalaia (Bila Nuoba de la Barquinha)|Atalaia]], ne l termo de [[Santarén (Pertual)|Santarén]], i anclusa ne l Lhibro 5 de la Chancelarie de D. Dinis (l coincido ''[[Libro de las Lhezírias]]''). Neilha puode lher-se: «''Sigillun Petri Iohannis Bracarensis Colimbriensis canonicj eit prioris sante Marie de Sacauen''», ó seia ''Selo de Pedro Eanes, cónego bracarense i conimbricence i prior de Santa Marie de Sacaben''<ref name="Lhibro de las Lhezírias">Cf. ''L Lhibro de las Lhezírias d'El-Rei Don Dinis''. Traduçon, studo antrodutório i notas de [[Bernardo de Sá Nueira|Bernardo de Sá-Nueira]], Lhisboua, Centro de Stória de la Ounibersidade de Lhisboua, 2003, p. 128.</ref>.
Antretanto, an [[1344]], l bispo de Ébora D. Afonso, custatando la baga de la paróquia de Sacaben por muorte de l presbítero Fernando Fernandes, pedie la aneixaçon desta, juntamente cun bárias outras ([[Azambuja (freguesie)|Santa Marie de Azambuja]], [[Oulibeira de l Castielho|Santa Marie de Guimarães]], [[Santa Marie de l Castielho i San Miguel|Santa Marie de Torres Bedras]], [[Santa Marie (Óbidos)|Santa Marie de Óbidos]]) , a las paróquias de apersentaçon de la [[Ounibersidade de Coimbra|Ounibersidade]], andicando ls rendimientos de la paróquia sacabenense, nun total de seiscentas i cinquenta lhibras.
An [[19 de Setembre]] de [[1352]], l [[bispo de Lhisboua]], [[Teobaldo de Castillon]] solicitaba al [[Papa Clemente BI]] l canonicato i las prebendas de la paróquia de Santa Marie de Sacaben, an fabor de Gomes Basques Moutico, sacerdote de la diocese de Lhisboua. An [[30 de Setembre]] de [[1353]], era la beç de l [[bispo de Ébora]], João Afonso, requerer l mesmo canonicato a fabor de l mesmo presbítero.
Ne l ampeço de l reinado de [[Pedro I de Pertual|D. Pedro I]] ([[1357]]), l monarca procede a la cunfirmaçon de bários pribilégios de las bilas i poboaçones de l reino, que benien yá de ls reinados anteriores, ancontran-se nesse cuntesto dues refréncias çtintas al reguengo de Sacaben i Frielas na sue [[chancelarie]]. Assi, la [[11 de Setembre]] desse anho, an carta dada an Lheirieb, l monarca cunfirma i outorga «''todos sous priujlegios foros lhiberdades i bones custumes que siempre ouueron, etc.''» als cunceilhos (esto ye, a la assemblé de l homes-buns de las bilas ó poboaçones reunidas an cunseilho) de [[Besteiros (Tondela)|Besteiros]], [[Cobilhana]], [[Guarda]], [[Leirieb]], [[Mendiga]], [[Monsaraç]], [[Montalegre]], [[Sacaben]] i [[Frielas]], [[Santa Cumba Dan]], [[Serpa]], [[Serro Bentoso]] i [[Soure (Pertual)|Soure]], bien cumo inda als [[Mosteiro de Alcobaça|Mosteiros de Alcobaça]] i [[Mosteiro de Arouca|Arouca]], al [[Bispado de l Porto]], a las [[Orde de Malta|Ordes de l Spital]] i [[Orde de Santiago|Santiago]], al [[Ounibersidade de Coimbra|Studo Giral de Coimbra]] i a las [[quemuna]]s [[judiu|judaicas]] de [[Coimbra]] i [[Beija]]. An [[Tentúgal]], la [[10 de Outubre]] de l mesmo anho, buolta a cunfirmar ls pribilégios la outras lhocalidades, i desta beç refree-se solo al «''cunceilho de l reguengo de Sacauén''», an cunjunto cula aldé de [[Cuba (Pertual)|Cuba, termo de Beija]], ls cunceilhos de [[Asseiceira (Tomar)|Asseiceira]] i [[Atalaia (Bila Nuoba de la Barquinha)|Atalaia]], i ls moradores de [[Azeiton]]<ref name="Chancelarie D. Pedro I">Cf. ''Lhibro de Chancelarie de D. Pedro I''.</ref>.
Mais tarde, inda ne l sou reinado, an [[30 de Júlio]] de [[1365]], l mesmo monarca dou an tença a un Afonso Domingues ls dreitos de que auferie subre las [[benie]]s i [[oulibeira]]s ne ls reguengos de Sacaben<ref name="Chancelarie D. Pedro I"/>.
[[Fexeiro:Leonore Teles de Menezes.jpg|thumb|150px|[[Leonor Teles|D. Lheonor Teles de Menezes]], senhora de Sacaben ([[1371]]—[[1384]]).]]
[[Fexeiro:Anoniem - Koning Johan I van Portugal (1450-1500) - Lissabon Museu Nacional de Arte Antiga 19-10-2010 16-12-61.jpg|thumb|150px|[[João I de Pertual|D. João, Mestre de Abis]], que reintegrou Sacaben ne l termo de Lhisboua i de seguida la dou al [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel]] [[Nuno Álbares Pereira|Nun'Álbares]].]]
Antretanto, an [[24 de Janeiro]] de [[1363]], l cardeal-bispo de Frascati, Nicola Capoci, pedie al [[Papa Ourbano B]] la perpétua porçon de la paróquia de Santa Marie de Sacaben, an fabor de Martico Anes, presbítero de la diocese de Ébora; ne l anho seguinte ([[10 de Janeiro]] de [[1364]]), era la beç de essa porçon ser pedida para Martico Rodrigues, clérigo de la diocese de [[Burgos]]. Por fin, an [[17 de Setembre]] de [[1365]], era la mesma prebenda requerida para Demingos Lhourenço.
==== Sacaben nas crónicas de [[Fernon Lhopes]] ====
===== … na Casa de las Reinas =====
Inda ne l final de l seclo XIV, [[Fernando I de Pertual|D. Fernando I]] dou solenemente, atrabeç de ''carta de arras'' assinada an [[5 de Janeiro]] de [[1372]], la sue mulhier [[Leonor Teles de Menezes|D. Lheonor Teles de Menezes]], pouco passado l sou casamiento an [[Leça de l Balio]], ls [[reguengo (propiadade)|reguengos]] de '''[[Sacaben]]''', [[Camarate]], [[Frielas]], [[Melres|Melres de Riba Douro]] i [[Unhos]], bien cumo inda las bilas de [[Abrantes]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Almada]], [[Atouguia de la Baleia]], [[Abeiro]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Sintra]], [[Torres Bedras]] i [[Bila Biçosa]], cun todos ls sous tenermos, heirdades, casales, portos, pescaries, dreitos reales, dízimas, rendas, tributos, padroados i jurisdiçones, passando todas estas tierras a antegrar l património de la ''[[Casa de las Reinas]]'' (cunforme relata [[Fernon Lhopes]]<ref name="casamiento de D. Lheonor Teles">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', capítulo LXII.</ref>).
===== … nas Guerras Fernandinas =====
L mesmo Fernon Lhopes, ne l [[prólogo]] a la mesma [[crónica]], alude al [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], dezindo que benien la [[Lisboua]] muitos nabios de «''zbairadas partes''», i que «''stában a la carga ne l riu de Sacaben i a la punta de l [[Montijo]], de la parte de [[Ribateijo]], sessenta i setenta nabios an cada lhogar, carregando de [[sal]] i de binos''»<ref name="Porto i Riu de Sacaben">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', Prólogo.</ref>. Tal atesta bien la amportança que tenie anton l porto flubial de [[Sacaben]].
Inda na mesma crónica, Fernon Lhopes afirma que, durante la [[guerras fernandinas|terceira guerra fernandina]] ([[1381]]–[[1382]]), ua squadra [[Anglaterra|anglesa]], çtinada a auxiliar l rei pertués nas sues pretensones al trono de [[Reino de Castielha|Castielha]], fundeou ne l [[Riu Teijo|Teijo]], al ancho de Lhisboua; assi i todo, l sou comandante, l [[Conde de Cambridge]] [[Edmundo de Lhangley]] (feturo [[Duque de York]], filho de [[Eduardo III de Anglaterra|Eduardo III]] i armano de [[João de Gante|João de Gant]], [[Duque de Lhencastre]]), abisado de la eminéncia de la chegada dua frota castelhana benida de [[Sebilha]], comandada pul almirante [[Fernando Sáncheç de Tobar]], decidiu cunduzir la sue armada para porto siguro, tenendo D. Fernando acordado cul «''que era bien que aqueilha frota i outros nabios que hi jazian, que se fússen todos la Sacaben, que sonido dues lhegoas de la cidade, i eilhi se lhançassen todos por jazíren siguros''»<ref name="Guerras Fernandinas">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', capítulo CXXXIII.</ref>. L amontado de la frota anglo-lhusa ne l stuário de l Teijo, na foç de l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], deberie tener causado un aparatoso eifeito dissuasor subre ls castelhanos, de tal forma que «''quando chegórun ante la cidade, acharon l mar zambargado de nabios, i souberon cumo todos jazian an Sacaben; i quando allá foron i biron l riu guardado i las naos star d'aqueilha guisa, tornaron-se, i non acharon an que fazer damno segundo sou deseio, i foron-se pera Sebilha''»<ref name="Guerras Fernandinas" />. Las [[nau]]s anglesas stubírun ancoradas an Sacaben zde finales de [[Agosto]] até [[13 de Dezembre]] de [[1381]], data an que rumórun de nuobo la Anglaterra.
===== … na Crise de 1383–85 =====
Fernon Lhopes buolta la citá-la na ''[[Crónica de el-rei D. João I]]'', ne l cuntesto de la [[crise de 1383-1385|crise de 1383–85]] i de l cerco que ls Castelhanos ampusírun la [[Lisboua]] an [[1384]]:
<blockquote>«''Ua barca an que iba Gonçalo Gonçalbes Borjas, deferiu por fazer biaige pera l Restelo, i l bento cuntrairo la lhebou per fuorça camino de Sacaben.''»<ref name="Crónica de D. Fernando 2">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. João I]] — parte purmeira'', capítulo CXXXIII.</ref>.</blockquote>
==== Doaçon al Santo Cundestábel ====
Nun oustante pertencer al património de Lheonor Teles, Sacaben tomou boç pul [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]], sendo cumo recumpensa subtraída (a par de [[Unhos]], [[Frielas]] i [[Camarate]]) de la Casa de la Reina, i reintegrada na jurisdiçon cible i criminal de l Termo de Lhisboua, an [[4 de Maio]] de [[1384]]; trés dies mais tarde, la [[7 de Maio]], D. João fizo doaçon, anquanto fusse sue mercé, de todas las rendas i dreitos que podisse render l barco de Sacaben la Álbaro de l Rego; finalmente, ne l die [[7 de Abril]] de [[1385]], un die passado la sue eileiçon cumo rei nas [[Cortes de Coimbra de 1385|Cortes de Coimbra]], [[Juan I de Pertual|D. Juanão I]] antregaba ls reguengos de Sacaben, Camarate, Frielas i Unhos al [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel de l Reino]] [[Nuno Álvares Pereira|D. Nun’Álvares Pereira]], cun todos ls sous tenermos, [[salina]]s, i demales dreitos, quedando este património adstrito als benes de l [[Conde de Ourén|Cundado de Ourén]], ne l qual Nun'Álvares fura recentemente ambestido pul rei.
Antretanto, an [[Maio]] de [[1393]], segundo se relata na ''Corónica de l Cundestabre de Pertual'', l Cundestábel procediu a ua repartiçon de benefícios i tierras puls cabalheiros que l habien auxiliado na guerra contra Castielha i al serbício de l [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]], cedendo para tal l sou usufruto, ambora mantibisse la plena propiadade de l mesmos. L «barco de Sacaben» fui assi antregue la [[João Afonso de Alenquer]], (çcrito cumo «cuntador de la sue Casa»<ref name="Crónica de l Cundestábel">Cf. ''Corónica de l Cundestabre de Pertual D. Nun'Álvares Pereira'', capítulo LXI.</ref>), i que depuis benerie a ser [[Menistério de las Finanças|Bedor de la Fazienda]] de D. João I i un de ls percipales apoiantes de la [[Cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]], an [[1415]].
Por bie de la filha de l Cundestábel, [[Beatriz Pereira de Alvin]], que benerie a casar cun [[Afonso I de Bergáncia|D. Afonso]], [[Conde de Barcelos]], filho lhegitimado de l nuobo monarca i feturo [[Duque de Bergáncia]], este património acabarie por se tornar nua [[honra]] de la poderosa [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] (la atual [[Quinta de San José]] fizo anclusibamente parte de l património de l Braganças ne l [[seclo XVII]]), la qual ancluía inda las freguesies de la [[Apelaçon]], [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]], [[Camarate]], [[San João de la Talha]] i [[Unhos]].
[[Fexeiro:Quinta São José - Edifício.jpg|thumb|left|325px|La atual [[Quinta de San José]] fizo parte de l bastíssimo património de la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] an [[Pertual]].]]
An [[1387]], la poboaçon de [[San João de la Talha]] (até ende chamada de ''Sacaben Stra-Muros'') outonomizou-se face la Sacaben, quedando tamien antegrada nesta nuoba honra senhorial; por fin, an [[1397]], separaba-se de Sacaben la nuoba freguesie de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]], por açon de l [[Patriarcado de Lhisboua|arcebispo de Lhisboua]], [[João Anes|D. João Anes]].
=== [[Seclo XV]] ===
Ne l ampeço de l [[seclo XV]], cul oumiento de l númaro de [[judaísmo|judius]] an [[Pertual]], segundo ls studos lhebados a cabo por bários storiadores, oumentou tamien l númaro de quemunas judaicas, que passórun de cerca de trinta ne l [[seclo XIV]], para quaije ciento i quarenta, ne l [[seclo XV]]. Ua deilhas situar-se-iba an Sacaben, quedando la judiarie cunfinada nas eimediaçones de la poboaçon.
==== La muorte de la reina [[Filipa de Lhencastre]] ====
Surge alusones la Sacaben nas crónicas de [[Rui de Pina]] i [[Duarte Nunes de l Lhion]], afirmando este redadeiro cronista que para esta poboaçon se retirou la família rial quando se ampeçou un surto de [[peste negra|peste]] na capital, an [[1415]], nas bésperas de la [[cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]]. Segundo estes cronistas, fui na ermida de l Márteres de Sacaben que tenerie falecido, la [[19 de Júlio]], la reina [[Filipa de Lhencastre|D. Filipa de Lhencastre]], bitimada pula peste, mesmo antes de l ambarque de l rei [[Juan I de Pertual|D. Juan I]] i de ls sous filhos para [[Marrocos]]. Inda assi, segundo [[Gomes Eanes de Zurara]] (na ''[[Crónica de la Tomada de Ceuta]]''), la família rial tenerie percurado scapar para [[Odibelas]], la fin de eibitar la peste, adbogando assi que l óbito de la reina se tenerie dado ne l [[mosteiro de San Dinis de Odibelas]], i nun an Sacaben — berson que acabou por se tornar la mais aceite.
Nun deixa de ser curjidoso notar que ye de Sacaben que ye datada ua carta que Ruy Díaç de Bega (un spion al serbício de l [[lista de reis de Aragon|rei de Aragon]], [[Fernando I de Aragon|Fernando de Antequera]]) , redigida dieç dies passado la muorte de la reina ([[29 de Júlio]]), i dando cunta de l antierro de la monarca i de ls prepratibos para la biaige que se suspeitaba que eirie, ó para [[Gibraltar]], ó para [[Ceuta]] <ref name="Carta de Rui Dies de Bega">Cf. Decumiento 71, ''Monumenta Heinricina'', bol. II (1411-1421), Coimbra, Comisson Eisecutiba de las Comemoraçones de l B Centenário de la Muorte de l Anfante D. Anrique, 1960, pp. 166-168.</ref>.
[[Fexeiro:11- Rainha D. Leonor.jpg|thumb|right|150px|La reina-regente [[Leonor de Aragon, reina de Pertual|D. Lheonor de Aragon]].]]
==== La regéncia de l [[Pedro, Duque de Coimbra|Anfante D. Pedro]] ====
Ne l final de la [[década de 1430]] i ampeços de la de [[década de 1440|1440]], face a las zabenças antre [[Leonor de Aragon, reina de Pertual|Leonor de Aragon]], la reina-biúba (que [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] deixara ancarregue de la regéncia de l reino), i l anfante [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]], [[Duque de Coimbra]], sou cunhado, que alguns grupos sociales deseiában ber delantre de la regéncia, durante la menoridade de [[Fonso V de Pertual|D. Fonso VB]], la region de Sacaben fui palco de antensa atibidade diplomática por parte de ls dous co-regentes. La reina stableciu-se cul Rei, l [[Príncepe heirdeiro de Pertual|Príncepe]] [[Fernando de Pertual, Duque de Biseu|D. Fernando]] i las restantes anfantas na poboaçon, ne ls ampeços de [[Agosto]] de [[1439]], assinando a partir dende einúmeros decumientos; D. Pedro çlocaba-se antre Lhisboua (adonde mantenie la sue residéncia) i Sacaben cun relatiba assiduidade, la fin de ls suscrebir.
[[Fexeiro:Infante d pedro duque de coimbra.jpg|thumb|left|150px|L anfante-regente [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]], [[Duque de Coimbra]].]]
Esta situaçon mantebe-se até ampeços de [[Setembre]] seguinte, sendo de [[16 de Setembre]] la redadeira carta assinada puls dous (na bezina poboaçon de [[Camarate]], adonde acabou por se stablecer durante algun tiempo, dada a maior prossimidade cun Sacaben), antes de l anfante D. Pedro partir pa l sou paço senhorial an [[Tentúgal]]. La reina permaneciu an Sacaben até [[25 de Setembre]], data an que se mudou para [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]]; subre este fato scribe [[Rui de Pina]] que «''la Raynha se partio cun ElRey i sous filhos i sue Casa pera Alanquer, muyto rebosa de ls mobimientos i alboroços de Lhixboa, i pouco sigura an Sacaben adonde staba, por ser Aldea fraca i tan acerca de la Cidade''»<ref name="Crónica de D. Afonso B">Cf. [[Rui de Pina|PINA, Rui de]], ''Crónica de D. Afonso B'', capítulo XXXI.</ref>.
Para se resulber la queston de la regéncia, cumbocan-se [[Cortes de Lhisboua de 1439|Cortes para Lhisboua]] an [[1439]], nas quales ls Trés Stados deciden atribuir la regéncia al anfante. Ne ls ampeços de [[1440]], passou l Duque de Coimbra cerca de més i meio an Sacaben ([[23 de Febreiro]] la [[6 de Abril]]), cunforme se deprende de l scatocolo de bárias cartas por si assinadas, relatibas la decisones tomadas nas Cortes de l anho anterior<ref name="Regente D. Pedro">Cf. MORENO, Humberto Baquero, ''La Batailha de Alfarrobeira. Antecedentes i Seneficado Stórico'', Lhourenço Marques, 1973. Estes fatos ancontran-se tamien narrados ne ls purmeiros capítulos de las ''Crónicas de D. Afonso B'' de la outorie de [[Rui de Pina]] i [[Duarte Nunes de Lhion]].</ref>.
==== Sacaben, honra de la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] ====
An [[4 de Abril]] de [[1422]], pouco antes de angressar ne l [[Cumbento de l Carmo]] (que fundara anhos antes an [[Lisboua]]) cumo ''Frei Nuno de Santa Marie, [[Carmelitas|L.Carn.]]''), [[Nuno Álvares Pereira|Nun'Álvares Pereira]] procediu a ua nuoba repartiçon de ls sous benes, tenendo doado l [[Conde de Ourén|Cundado de Ourén]] al sou nieto [[Afonso, Conde de Ourén|D. Afonso]]; nesse mesmo decumiento declara-se tamien que l Cundestábel procedera a la doaçon de la «barca de Sacaben», cun todas las sues rendas i dreitos, a un Gil Airas, sou [[scribon de la puridade]]. La eisecuçon de l testamiento de Nun'Álbares, que faleciu an [[1431]], cunferindo l reguengo i l barco de Sacaben la sou nieto D. Afonso, fui cunfirmada pul rei [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] por carta de [[24 de Nobembre]] de [[1434]].
Por muorte de l Conde D. Afonso an [[1460]], sin filhos lhídimos, l sou património rebertiu a fabor de sou armano, [[Fernando I de Bergáncia|D. Fernando]], [[Conde de Arraiolos]] i feturo [[Duque de Bergáncia]], la posse deste território. L nuobo xefe de la Casa de Bergáncia cungregaba assi, de nuobo, la plenitude de l património adquirido por Nuno Álvares Pereira lhougo ne l ampeço de l reinado de [[João I de Pertual|D. João I]].
Fazendo parte de l património de l Braganças, Sacaben quemungou de ls momientos de grandeza (mas tamien de l de çgraça) daquela casa ducal. Assi, aquando de la eisecuçon de l terceiro duque, [[Fernando II de Bergáncia|D. Fernando II]], an [[Ébora]] ([[20 de Júnio]] de [[1483]]), i l susequente cunfisco de l benes, la honra de Sacaben retornou a la Corona, cumo [[reguengo (propiadade)|reguengo]] (ua carta régia de [[28 de Júlio]] de [[1483]], suscrita por [[João II de Pertual|D. João II]] an [[Setúbal]], daba a un D. João de la Guerra un quarto de la fruita, de l dízimo i de l pescado de ls reguengos cunfiscados al duque de [[Sacaben]], [[Unhos]], [[Camarate]], [[Frielas]] i [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]]) .
An Sacaben pernoitou, a camino de l sou redadeiro ancontro cul rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]], [[Cristóvão Colombo]], recén-chegado de las [[Américas]], cumo ne ls relata ne l sou diário:
:«''Biernes, 8 de marzo''
:''[...] y así lo hizo por quitar sospecha, puesto que ne l quisiera ir, y fue a drumir la Sacamben. [...]''
:''Sábado, 9 de marzo''
:''Hoy partió de Sacamben para ir adonde el Rey staba, que era el balle del Paraíso, nuobe lhénguas de Lhisboua[...]''»
Quando [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]] ascendiu al trono an [[1495]], restaurou la Casa de Bergáncia i debolbiu-le ls benes que outrora detibera, ne l númaro de ls quales se ancluía, naturalmente, la honra de Sacaben. Dorabante, i até al fin de la monarquia an [[1910]], l Duque de Bergáncia (i, a partir de [[1640]], l [[lista de reis de Pertual|rei de Pertual]]) , serie l senhor de Sacaben, i nessa cundiçon detenie bários pribilégios, zeignadamente l de [[padroado]], apersentando l prior de la lhocalidade (l qual recebie 240$000 de [[réis]]), i mais seis beneficiados; recebie inda la portaige cobrada pul atrabessamiento de la [[Puonte de Sacaben|puonte subre l riu Trancon]].
Ua outra refréncia andireta a la poboaçon acha-se nun pedido de ls percuradores de la Cámara de Lhisboua a las [[Cortes de Lheirieb de 1438]], cunforme decumiento eisistente ne l famoso ''[[Libro de l Crabos]]'', segundo l qual se pedie que ls portos flubiales de l Teijo (antre ls quales l de Sacaben), adonde hai mui se berificaba l trasporte de mercadorias, stando la ampeçar a assorear, debessen ser lhimpos por forma a eibitar l assoreamiento.
== [[Eidade Moderna]] ==
[[Fexeiro:Escadinhas do Barão de Sacavém.JPG|thumb|350px|Rues streitas, bielas i «''scadinhas''» (cumo la de la foto — la de l ''[[John Stott Howorth|Baran de Sacaben]]' ') lhigando las dues metades de Sacaben (''Sacaben de Cima'' i ''Sacaben de Baixo'') son ardança de l ourbanismo [[Eidade Média|mediebal]] na moderna Sacaben.]]
=== [[Seclo XVI]] ===
==== Un período de zambolbimiento sin paralelo ====
Neste período, Sacaben creciu ourbanamente, quier an direçon als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]] (atrabeç de la sue ''Rue Dreita'', atual ''Rue Almirante Reis'', ourientada ne l sentido de [[Lisboua]]), quier inda an direçon al [[Riu Teijo|Teijo]] i al [[Riu Trancon|Trancon]], pula ''Rue de l Mastros'' (atual ''Rue José Lhuís de Morales'', que tamien efetuaba la lhigaçon antre ''Sacaben de Cima'' i ''de Baixo'', i cunduzia a la puonte que la lhigaba a la borda la [[Norte]] de l Trancon). Ne l eissencial, las lhigaçones biárias fundamentales permanecírun praticamente inalteradas até meados de l [[seclo XX]].
Era por aqueilhes dous rius citados que passaba l grosso de la atibidade [[comércio|comercial]] de Sacaben; l Trancon era mesmo la percipal bie de scoamiento de pordutos de la zona saloia de l Termo de Lhisboua, stando repleto de ambarcaçones até al [[terramoto de 1755]]. Na borda de l Trancon, adonde eisistian yá un [[porto (trasporte)|porto]] flubial cun cales de atracaige, anstala-se agora, cul período de las [[Çcubrimientos Pertueses|çcubiertas martítimas de l Pertueses]], un [[staleiro]] nabal (ó [[terecena]]), ne l qual se custruíran, quilhórun i/ó se calafetórun nabios, nun solo mercantis, cumo tamien de guerra<ref name="Porto de Sacaben" />. Tanto l porto cumo l staleiro stubírun atibos até al [[seclo XVIII]], por altura de l [[terramoto de 1755]], tenendo cuntribuído antensamente para la amportança eiquenómica de l sítio de Sacaben, paralelamente cula porduçon de las mais bariadas speces hortícolas i fruitícolas de las sues quintas saloias, eilogiadas an relatos coebos, i que al lhongo de ls seclos permitiu l abastecimiento de Lhisboua cun pordutos frescos.
De fato, mui ambora Sacaben bibisse an grande parte a la custa de l sou riu, nun menos amportante era l papel que la atibidade agrícola tenie na freguesie: dua [[carta de quitaçon]] datada de [[26 de Janeiro]] de [[1501]], sabemos que l reguengo de Sacaben porduzia, an eigual proporçon, l [[trigo]] i la [[cebada]]<ref name="Gramíneas">Cf. OLIVEIRA MARQUES, La. H., ''Antoduçon a la Stória de la Agricultura an Pertual'', Lhisboua, Eidiçones Cosmos, 1978, p. 76.</ref>.
==== Refréncias al lhugar de Sacaben durante l ''[[Seclo de Ouro]]'' ====
De l anho anterior ([[1500]]), conhece-se ua amportante refréncia la Sacaben i al sou [[almoxarife]], na ''Carta de l Achamiento de l [[Brasil]]'', de [[Péro Baç de Camina]] («''Passou-se anton para la outra banda de l riu [[Diogo Dies]], almoxarife que fui de Sacaben, l qual ye home gracioso i de prazer''»). Presume-se que este Diogo Dies almoxarife de Sacaben fusse l armano de l nabegador [[Bartolomiu Dies]], i el mesmo l respunsable pula çcubierta de la ilha de [[Madagáscar]].
An [[1511]], la poboaçon de [[Camarate]], an franco crecimiento eiquenómico i demográfico, separa-se de [[Sacaben]], por meio de [[aforamiento|foral]] outorgado por [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], ne l die [[1 de Maio]] desse anho, reduzindo sensiblemente an metade la dimenson geográfica de la freguesie-mai.
Antre [[1531]] i [[1533]], aquando de la besita als mosteiros [[Orde de Cister|cistercienses]] na [[Península Eibérica]] (nua tentatiba de moralizar la bida monástica de ls monges peninsulares), rializada pul [[Abade]] de [[Clarabal]] Don Edme de Saulieu, surge ua aluson la Sacaben i al sou barco na obra ''Peregrinatio Spanica'', redigida pul tamien cisterciense Claude de Bronsebal, dezindo l sou relato, ne l die [[12 de Agosto]] de [[1532]], que «''siuit Dominus Blixbonan eit uenit trasire barquan la Sacauent eit iacere in burgo uocato Poue''» (''Monsenhor saliu de Lhisboua i atrabessou na barca de Sacaben i repousou ne l burgo chamado [[Póboa de Santa Eirie|Póboa [de Santa Eirie]]]'')<ref name="Peregrinatio Spanica">Cf. BRONSEBAL, Claude de, ''Peregrinatio Spanica''. Antrodution, tradution eit notes par Don Maur Cocheil, tome I, Paris, Presses Ounibersitaires de France, 1970, p. 363.</ref>.
[[Fexeiro:Antigo Convento de Nossa Senhora dos Mártires e da Conceição.jpg|thumb|left|400px|L [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]] (hoije l ''Batalhon de Adidos de l Eisército Pertués''), mandado arguer por [[Miguel de Moura]] i sue mulhier Brites de la Cuosta an Sacaben.]]
An [[1535]] chegaba la Lhisboua [[Diogo Botelho Pereira]], que cometiu la heiróica proeza de biajar solico zde la Índia até Pertual nua simples ''[[nabio|fusta]]' ' (ua ambarcaçon de dimenson mui reduzida) aparelhada por si mesmo, la fin de cuntar al soberano (que anton se achaba an [[Ébora]]) que l se ampeçara la custruçon de la fortaleza de [[Diu]] sob ls auspícios de l [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|gobernador de l Stado de la Índia]], [[Nuno de la Cunha]]. Segundo la narratiba de [[Diogo de l Couto]], nas ''[[Décadas de Ásia]]'', cumo Diogo Botelho nun trazie cartas de l gobernador que cunfirmassen la sue stória, l rei nun l quijo crer, mas dirigiu-se mas la Lhisboua, la fin de ber la ambarcaçon an que cometera tal ampresa. Segundo Couto, la fusta fui lhebada para tierra firme, an Sacaben, ende tenendo permanecido por bários anhos (até caer als pedaços), sendo besitada por einúmeras pessonas que nun acraditában ne l feito de Botelho; mas, [[Gaspar Correia]], nas sues ''[[Lendas de la Índia]]'', refree que l rei la mandou queimar, para que «''nun se bulgarizasse la eideia de que era possible fazer la biaige an tan modesto meio''».
De meados de l reinado de [[João III de Pertual|D. João III]], eisiste un decumiento, patente na [[chancelarie]] régia, pul qual l monarca dou l rendimiento de bárias saboaries de ls alredores de Lhisboua ([[Almendra (Maçon)|Almendra]], [[Abrantes]], [[Aldé Galega de la Merceana]], [[Montijo|Aldé Galega de l Ribateijo]], [[Alhandra (Bila Franca de Xira)|Alhandra]], [[Alhos Bedros]], [[Almada]], [[Alberca de l Ribateijo|Alberca]], [[Azeiton]], [[Barcarena (Oeiras)|Barcarena]], [[Barreiro]], [[Benfica (Lhisboua)|Benfica]], [[Carnide (Lhisboua)|Carnide]], [[Cascales]], [[Castanheira de l Ribateijo|Castanheira]], [[Cheleiros]], [[Coina]], [[Colares (Sintra)|Colares]], [[Ericeira]], [[Labradio]], [[Lumiar]], [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Palhales (Barreiro)|Palhales]], [[Puonte de Sor]], [[Pobos]], [[Custáncia|Punhete]], '''[[Sacaben]]''', [[Santo Anton de l Tojal|Santo António de l Tojal]], [[Sardoal]], [[Sesimbra]], [[Sintra]], [[San João de la Talha|Talha]], [[Torron (Alcácer de l Sal)|Torron]], [[Bialonga]] i [[Bila Franca de Xira|Bila Franca]]) , que custituían [[monopólio]] régio, a las freiras de l [[Mosteiro de Santa Clara]] de [[Lisboua]]<ref name="Chancelarie de D. João III">Cf. [[Torre de l Chimpa|I.La.N./T.T.]], Chancelarie de D. João III, ''Oufícios, Padrones i Doaçones'', lhibro 72, fól. 11.</ref>.
Ne l ''Tratado de la Majestade, Grandeza i Abastança de la Cidade de Lhisboua: statística de Lhisboua de 1552'', cumpuosto por [[João Brandon de Buarcos]], dá-se ambora de haber al redor de Lhisboua 1300 barcas pa l comércio, sendo 120 partilhadas puls moradores de [[Sacaben]], [[Camarate]], [[Unhos]], [[Frielas]], [[Tojal]] i [[Pobos]].
L ''Regimiento de ls Oufeciales Macánicos de la Mui Nobre i Siempre Lheal Cidade de Lhisboua'', cumpuosto an [[1572]], ourdena que nanhun barco que passasse ne l riu de Sacaben podisse trasportar mais de uito pessonas an simultáneo, i stablece inda que nun podisse la dita ambarcaçon tener por arrales nin «''[[mouros|mouro]], nin [[pobos ameríndios|índio]], nin [[negro]], nin [[mulato]]''», andependientemente de ser [[scrabo]] ó lhibre.
==== Ls derradeiros anhos de l seclo XVI: la [[Crise de sucesson de 1580|crise sucessória]] de [[1580]] ====
Ne l redadeiro quartel de l [[seclo XVI]], mantebe prolífica atibidade an Sacaben (adonde possuía ua quinta) [[Miguel de Moura]], [[scribon de la puridade]] del-rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]], nembro de l [[lista de bice-reis durante la dinastie filipina|cunseilho de gobernadores de l reino]] ne l tiempo de [[Filipe II de Spanha|Filipe II]] i inda un de l [[padroeiro]]s de l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]], de [[Capuchinho|Capuchinhas]], que mandara fundar an cunjunto cun sue mulhier Brites de la Cuosta, la qual a el se recolheu passado la muorte de l marido.
Passado la muorte de l [[cardeal]] [[Anrique I de Pertual|D. Anrique] ], assume l poder l [[Cunseilho de Gobernadores de l Reino de Pertual]], por si nomeado; la populaçon, nun deseiando ber la Corona nacional ounida la Spanha, aclama an [[Santarén (Pertual)|Santarén]], an [[19 de Júlio]], l [[Prior de l Crato]] [[António I de Pertual|D. António]] cumo rei. Ne l die [[21 de Júlio|21]], acumpanhado por quenhientos homes la pie i a cabalho, pon-se an marcha para la capital, chegando la [[23 de Júlio|23]] la Sacaben, a las puortas de Lhisboua, tenendo sido siempre acolhido ne l meio de grande entusiasmo. Assi i to, «''a la passaige de l corteijo por Sacaben sucedie l purmeiro eipisóido dramático de l sou reinado: un tiro çgarrado, que alguns supunhan ser dirigido contra l própio monarca, fui atingir an cheno l fidalgo D. Francisco de Almeida, que caiu redondamente ne l suolo''»<ref name="D. António">Cf. [[Joaquim Beríssimo Serron|BERÍSSIMO SERRÃO, Joaquim]], ''L Reinado de D. António, Prior de l Crato'', bol. I — ''1580–1582'', Coimbra, MCMLBI, p. 43.</ref>.
Por essa mesma altura, quando staba an causa la antegraçon de l reino de Pertual na Corona de las [[Spanha]]s, las potencialidades de Sacaben i de l sou porto nun passórun çpercebidas a un de ls percipales melitares castelhanos ambiados la [[Lisboua]], l [[almirante]] [[Álbaro de Bazán]], [[Marqués de Santa Cruç|Marqués de Santa Cruç de Mudela]], l qual, nua carta al rei [[Filipe II de Spanha]] (cunserbada na ''Seción de Guerra y Marina'' de l ''[[Archibo General de Simancas]]''), afirma que:
<blockquote>«''[...] tener las naos en este riu de Lhisboua ne l cumbiene pues se menoscaban y gastan malas de amarras cun los tiempos tormientosos que en él ay que otras naos ganan y que sería meijor tenerlas en '''el riu de Sacaben''', que s de ls lheguas desta ciudad adonde cun de ls cabos de sparto y de ls hombres starían siguras y sin menoscabarse, ni cun riesgo de perderse por ne l antrar allí mar que les pueda hazer de lañl y tener mucho abrigo que las naos que usan por se tan grandes ne l pueden antrar en el dicho río ni tampoco dexarían de antrar en los puertos de la Andias y hazer la nabegación malas la fín de star allá el berano por negociar y çpacharse sin riesgo. [...]''»<ref name="Archibo General de Simancas">Bide [http://www.ceha-madeira.net/canaries/ai9.html CEHA-Madeira]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.</blockquote>
Passado la [[batailha de Alcántara]], trabada junto a la [[Alcántara (Lhisboua)|poboaçon de l mesmo nome]], ne ls arrabaldes de [[Lisboua]], an [[25 de Agosto]] de [[1580]], l Prior de l Crato, derrotado pulas fuorças de l [[Duque de Alba]], [[Fernando Álbareç de Toledo y Pimentel]], i ferido cun algua grabidade, decide ancabeçar la resisténcia ne l Norte de l Paíç, partindo de Lhisboua rumo la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], la bila que purmeiro aclamara la sue rialeza. Ambora nun se conheça l itinerário sato de la fuga, [[Joaquim Beríssimo Serron]] sugere que, na fuga de [[Lisboua]], D. António tenga passado ó por [[Sacaben]], ó pul [[Tojal]], dues freguesies banhadas pul [[riu Trancon|Riu de Sacaben]] i adonde eisistian puontes que l cunduzirian la [[Bila Franca de Xira]], de adonde tomou l camino de la [[Azambuja]] até [[Santarén (Pertual)|Santarén]]<ref name="Batailha de Alcántara">Cf. BERÍSSIMO SERRÃO, Joaquim, ''L Reinado de D. António, Prior de l Crato'' […], pp. 116–117.</ref>.
==== La grande peste de [[1599]] ====
{{ber artigo percipal|'''[[Nuossa Senhora de la Salude]]''' i '''[[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)#Ourago moderno: Nuossa Senhora de la Salude|Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André]]' ''}}
[[Fexeiro:Santuário de Nossa Senhora da Saúde.JPG|thumb|400px|L [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)|Santuário de la Senhora de la Salude]] alberga la eimaige tardo-mediebal de la ''Senhora de la Salude'' zde la sue çcubierta, aquando de la grande [[peste negra|peste]] de [[1599]].]]
De l final de l seclo ([[1599]]), aquando dun grande surto de [[peste negra|peste]], fui çcubierta la státua de la [[Nuossa Senhora de la Salude|Senhora de la Salude]], que a partir de anton passou a ser benerada cun special carinho puls sacabenenses, i colocada na [[capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)|capielha de Santo André, anton renomeada de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André]].
=== [[Seclo XVII]] ===
==== Ruína de la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]] ====
Antretanto, cula ruína de la [[Puonte de Sacaben|bielha puonte romana]] (refrenciada cumo stanjo yá an ruínas an [[1570]], cumo yá fui dezido, por [[Francisco de Houlanda]]), sin tener sido jamales reconstruída, por ancúria de l gobernantes, la trabessia de pessonas i benes ne l riu de Sacaben tubo que ser feita, dorabante, atrabeç dua barca; l [[Duque de Bergáncia]], donatário de la poboaçon i de ls sous dreitos alfandegários, arrendou als barqueiros de l Trancon la portaige ne l balor de 300 000 [[réis]] anuales. Einicialmente, cada [[cabalheiro]] pagaba 3 réis de portaige; mais tarde, l Duque decidiu oumentar l balor de l amposto, passando a cobrar 5 réis als [[peon]]es (que até anton stában isentos), 20 réis als cabaleiros i animales de tiro, i 40 réis pul trasporte de carros. Estes précios sagerados lhebórun l monarca (anton [[Filipe III de Pertual]]) a acumparar cun las taxas praticadas noutras bias flubiales, cuncluindo séren mui onerados ls habitantes de la region na trabessia de l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]]. Emitiu-se anton un regimiento (datado de [[25 de Maio]] de [[1628]]), que percurou faborecer las populaçones, tenendo-se regressado, ''b. g.'', al balor de 3 réis de portaige, aplicado a todos ls andebíduos.
Cumo alternatiba, muitas pessonas preferian çlocar-se un pouco mais, até al [[Tojal]], i ende atrabessar l [[riu Trancon|Trancon]] nua puonte an melhor stado.
==== Sacaben nas corografies seiscentistas ====
L [[chantre]] de la [[Sé de Ébora]], [[Manuel Seberin de Fazerie]], tenendo rializado trés biaiges por Pertual antre [[1604]] i [[1625]], passou dues bezes por Sacaben, na purmeira i na terceira biaiges, dando cunta de las sues ampressones subre l lhocal. Assi, de la sue segunda biaige, an [[1609]], deixou-me ls l seguinte relato:
::«''De Lhixboa la Sacauen ha dues lhegoas. Sacauen hei hun lhugar de 100 bezinhos eidificado polla comodidade de hun braço de Teio que polla tierra drento entra dues lhegoas ate Lhoures donde toma l nome. Hei este esteiro quando dezemboca ne l Teio de gran fondo; tanto que nelle entraõ nabios de muitas tonelladas, i alguns galeones de carreira de la Jndia, la lharguesa naõ hei muita i se passa este estreito por huana barca que hei stanque de l duque de Bergáncia heirdado de l Conde Nuno Albres, la quien dou ElRey D. Joaõ purmeiro i le rende seicientos cruzados. L Riu se uai streitando polla tierra drento para la parte de l Poente siempre an altura que nabegaõ barcas, i de huana parte i de outra de la rieira esta cerquada de quintas fresquissimas, i de muitas marinas, la ultima parte deste Riu desta pouco de l de Alcantara, i rompendose huns balles que antre eilles corren, se poderaõ quemunicar sin muita deficuldade cumo l cunsiderou eicelentemente Lhuis Mendes de Basconcelos. De Sacaben ate Pouoa hei lhegoa i meia''»<ref name="Manuel Seberin de Fazerie">Cf. [[Manuel Seberin de Fazerie|FARIA, Manuel Seberin de]], ''Biaiges an Pertual de Manuel Seberin de Fazerie (1604-1609-1625)''. Antroduçon, trascriçon i notas de [[Joaquim Beríssimo Serron]], [[Lisboua]], [[Academie Pertuesa de la Stória]], 1974, pp. 74-76.</ref>.
De la biaige de [[1625]] deixa-me ls Seberin de Fazerie ua ambora mui mais sumária:
::«''[...] i quinta feira 18 de Setembre partimos todos para Lhisboua i benimos jantar aquelle die la Sacaben, i fumos hospedes de l frades, que assisten las freiras. Dipois de l jantar pellas tres de la tarde ne ls metemos an hun barco i fumos nabegando riu assima bendo aquelle eicelente sitio taõ cultibado de benies i pomares, i enobrecido cun quintas, fumos ate Frielas donde fazimos buolta, i benimos iba tarde la Sacaben i pusemonos lhougo a cabalhlo [...]''»<ref name="Manuel Seberin de Fazerie">Cf. [[Manuel Seberin de Fazerie|FARIA, Manuel Seberin de]], ''Biaiges an Pertual de Manuel Seberin de Fazerie (1604-1609-1625)''. Antroduçon, trascriçon i notas de [[Joaquim Beríssimo Serron]], [[Lisboua]], [[Academie Pertuesa de la Stória]], 1974, pp. 153-154.</ref>.
Anhos antes, an [[1620]], aludie assi la Sacaben [[Nicolau de Oulibeira|Frei Nicolau de Oulibeira]], na sue obra [[Libro de las Grandezas de Lhisboua]]:
::«''Passando l riu, quedan de la parte de Lhisboua las freguesies seguintes: Sacaben, adonde hai un mosteiro de relegiosas franciscanas capuchas çcalças, an númaro de trinta, sin tenéren serbidoras; todas serben nas tarefas quemuns de l cumbento. Este lhugar ten ua freguesie, cun duzientos i sessenta fuogos, i setecentas pessonas''»<ref name="Nicolau de Oulibeira">Cf. [[Nicolau de Oulibeira|OLIVEIRA, Frei Nicolau de]], ''Lhibro de las Grandezas de Lhisboua''. Prefácio de Francisco Santana. Atualizaçon de l testo por Marie Heilena Bastos. Facsílime de la eidiçon de Lhisboua, 1620, Lhisboua, Bega, 1991, p. 553.</ref>.
Anhos mais tarde, an [[1629]], [[Miguel Lheiton de Andrada]] dá a la stampa la sue ''[[Miscelánea|Miscelánea de l sítio de Nuossa Senhora de la Luç de l Pedrógon Grande: aparecimiento de sue eimaige, fundaçon de l sou Cumbento i de la Sé de Lhisboua, cun muitas curjidades i poesies dibersas]]'', na qual alude sucintamente, nun registo bibo i curjidoso, lhougo nas purmeiras páiginas de l sou «2.º Diálogo» (trabado antre las [[personaige]]s ''Galácio'' i ''Deboto''), a la barca de l [[Riu Trancon]] (falando na supramencionada queston de ls balores a pagar pula trabessia de l mesmo riu), a la [[Puonte de Sacaben]] (anton an ruína, lhamentando la ancúria de la Cámara de Lhisboua), al porto adonde se querenában las [[nau]]s, al [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Mosteiro de Nuossa Senhora de l Márteres]] i a la [[Batailha de l Riu de Sacaben]]:
::[[Fexeiro:Cquote1.svg|30px]] <big>'''Diálogo Segundo'''</big>
::''Dá-se la rezon de l Mosteiro de Nuossa Senhora de ls Martyres de Sacaben. I de la puonte de piedra que eilhi habie i poderie haber agora. […]
:'''Galácio''': ''Pus até eiqui benimos andando por to esse buosso gabado sítio de l Cumbento de Nuossa Senhora de la Luç, apertemos l passo, que parece bai zamarrando esta barca de Sacaben''.
:'''Deboto''': ''Ó de la barca!''
:'''Galácio''': ''Pacéncia, que hai habemos de asperar que torne.''
:'''Deboto''': ''Esta hei huma cousa an que you a perco, haber de star Lhisboua cumo anfreada cun esta barca, tanto contra sue nobreza i commodidade de sous moradores i caminantes, podendo tan facilmente haber eiqui huma puonte de barcas cumo an Sebilha, a pouco custo ó sin algun.''
:'''Galácio''': ''Algua cousa debe haber nesso de por meio, pus se nun faç, sendo notoriamente tan neçaira i útele.
:'''Deboto''': ''Nanhue, que you saba, se nun se fur por se nó prejudicar a la renda que l Duque de Bergáncia ten desta barca, que se le arrenda an trezientos mil réis cada anno, tenendo-a bisto muitos que hoije son bibos, andar arrendada an dieç ó duoze mil réis cada anno, i pagar la trés réis cada pessona a cabalho i agora la bintén, pul grande çcuido de l de la Cámara de Lhisboua.''
:'''Galácio''': ''Nun parece debe ser la causa esso que dezis de l Duque, que sendo hun príncepe tan grandioso, nun le deben de benir an cunsidraçon essas pouquidades an respeito de l bien commun i grandeza de Lhisboua, a la qual se lo pedisse le lhargarie mui facilmente esta barca.''
:'''Deboto''': ''Se esto nun hei, menos l debe ser l que dízen, que por causa de las náos la que neste riu se dá querena, porque para alhá de que yá eiqui se le nun dá, se nun de la banda d'para alhá; era fácele abrir-se essa puonte, i passada la náo tornar-se a ancerrar, ó fazer-se adonde las náos les podessen dar essa querena pera la banda de l mar. Nin menos l debe ser la passaige de l barcos, que nabegon l riu arriba, que podion tirar ls mastros i passar; quanto mais, que ls deste riu son tan pequeinhos, que cun eilles poderion passar por ambaixo de la mesma puonte; pul que la rezon de l Duque, me parece cunsidrable se algua l causa ó ampede, i poderá esso tener remédio mui fácele. Que cun esse meio rela que chamon de la ágoa, que outra beç se ampoç para la trazida de ágoa al rocio, an cada quartilho de bino, i rial an cada arrátel de chicha, se poderie sastifazer al Duque, i fabricar-se eiqui huma puonte de barcas.''
:'''Galácio''': ''Comtudo, me parece mui custo haber-se de aguantar essa puonte, para alhá de l feitio della.''
:'''Deboto''': ''Nun serie senó mui pouco; porque, que cousa son seis ó siete barcas, que puoden durar trinta ó quarenta annos? quanto mais que solo las cabalhgaduras la trés réis bastaba bien a esse custo, porque tamien acudiron ls ganados la esta passaige.''
:'''Galácio''': ''Tamien haberie difficuldades i brigas subre essa paga.''
:'''Deboto''': ''Se na barca esso nun acunte, menos serie na puonte; quanto mais, que se poderie poner na antrada huma puorta, i cessarie esse anconbeniente. I you digo esto an causo que la cidade la nun podisse aguantar de grácia, l que fura grande nobreza de Lhisboua, la que purmeiro se houbira de acodir, que la outras cousas menos neçairas i menos nobres. Pus bemos que quando Lhisboua era nada, an cumparaçon de l que hoije hei, tenie eiqui puonte de piedra, segundo agora se parece ne ls pedaços de piares que della eilhi bedes, desta banda i de la outra.''
:'''Galácio''': ''Esso serie hai muitos mil annos, an tiempo que este riu serie mais streito, i menos fondo.''
:'''Deboto''': ''La anchura hei la mesma, segundo mostron ls bruxedos de ls piares que bedes, que chega l riu a eilles i nun passa; i quanto la perfundidade, inda que seia mais, l que nun sabemos, comtudo, bien se podira refazer de piedra, que ne l fondo deben star ls aliçaces ó bases de l piares; quanto mais, que la arte de la architetura cun denheiro mui alcança i puode, pera se fazer de hun solo arco: pus dízen, que hei anfenita esta arte sin termo. I bemos que naquelle tan famoso riu Danúbio, stá inda an pie la puonte que nelle mandou fazer l Amperador Trajano, cun quási todos ls piares anteiros por cima de la ágoa ciento i cincoenta pies, ls binte delles, que se parécen, i cada hun de sessenta pies de grossura, i l ban de cada arco de ciento i sessenta pies. […] Por adonde dino era de la grandeza de Lhisboua, haber eiqui huma famosa puonte de piedra, inda que se fintasse para esso to l reino.''
:'''Galácio''': ''Yá ne ls cuntentáramos cun eilla de barcas''.
:'''Deboto''': ''I you dessa bos trato. Mas, al que dezistes de se poder tener alargado este riu, l que eiqui nun fizo, bien sei, que ls rius ban comendo i abaixando las tierras, i tenho pera mi que esses balles grandes i piquenos i essas bárzeas i beigas spaçosas fúrun causadas de las ágoas de ls rius i anxurradas deilhes, i de las chenas i chubas, que ban comendo i lhebando a tierra i çcubrindo estas ossadas i penedies que l sol fui criando i coalhando ambaixo de la tierra della mesma. […] Mas eiqui nun hai esses miles de annos, que cuidales habie esta puonte: porque ne l tiempo que el-Rei D. Affonso Heinriques, purmeiro de Pertual, cercou Lhisboua i a tomou als Mouros, stando subre eilla tubo abiso cumo la binhon socorrer ls Mouros de la comarca de Alenquer. I sabendo habion de passar por esta puonte de Sacaben, les mandou tomar l passo cun giente de cabalhlo (que nun podie ser muita), ls quaes achando yá ls Mouros, que quási todos a tinhon passado, tibiran cun eilles huma mui peligrosa i zeigual batailha, porque sendo mui poucos i ls Mouros muitos, yá la nun podírun scusar sin se perdíren, i delles houbiran huma mui sinalada bitória neste praino. Adonde disseiran depuis ls Mouros beneran huma molher que ls cegaba, i ls zbaratou, que fui la Birge Nuossa Senhora, la cuja honra i por mimória desta bitória se eidificou aquella eigreija que eilhi bedes. La aqual nestes annos redificou Miguel de Moura, que fui hun de l cinco Gobernadores que el-Rei Philippe, purmeiro deste reino, deixou nelle, fundando eilhi aquelle mosteiro tan relegioso de Capuchinhas. I la esta eigreija de Nuossa Senhora de l Mártyres, puls cabalhleiros que nella foron sepultados, que eiqui nesta batailha peleijando foron muortos. Que naqueilhes tiempos chamabon mártyres a todos que peleijando contra Mouros, eron muortos; cumo la eigreija de Nuossa Senhora de l Mártyres de Lhisboua, que ls Angrezes fundaran neste cerco […] pera anterráren sous muortos. […]''
:'''Galácio''': ''Por essa cunta nun seran passados muitos cientos de annos, que eiqui habie esta puonte, pus esse cerco i a tomada de Lhisboua fui ne l anno de 1147, segundo se bé ne ls lhetreiros que stan na Sé de Lhisboua i l dízen ls Chronistas todos, i l Padre Frei Bernardo de Brito, depuis delles; i se essa puonte nesse anno staba anteira que se passaba por eilla cumo dessa batailha i passada de ls Mouros se collige, i de la tradiçon antiga i mimórias, que desso hai nesta eigreija; i nun debendo lhougo acabar-se, antes durar muitos annos essa puonte depuis desso; queda claro, nun séren, nin podéren ser passados muitos annos, ó cientos de annos que duraba essa puonte, i la habie eiqui. Donde cunsidero trés cousas: purmeira, la fuorça de l tiempo an gastar i cunsumir todo, até a mimória de l que fui. Hei que até las piedras ténen tamien sue eidade, pus bemos acabadas sin mimória algua, nin rasto, tantas cousas i tan grandes, que sabemos houbo de eidifícios i cidades. I quon depressa se acabou a mimória de todo, i de cumo la dessa puonte, de que parece nun hai outra, se nun esso que me cuntales cun estes pedaços que della bemos, por culpa de nuossos passados ourdinária daquelles tiempos, sepultáren cousas grandes nas trebas de l squecimiento, cuntentando-se cun solo la honra persente de las oubrar. […]'' [[Fexeiro:cquote2.png|30px]]<ref name="Miguel Lheiton de Andrada">Cf. [[Miguel Lheiton de Andrada|ANDRADA, Miguel Lheiton de]], ''Miscelánea''. Facsímile de la 2.ª eidiçon de Lhisboua, Amprensa Nacional, 1867; antroduçon de Manuel Marques Duarte, Lhisboua, Amprensa Nacional-Casa de la Moeda, 1993, pp. 32–35.</ref>.
==== Sacaben i la [[Restauraçon de la Andependéncia|Restauraçon]] ====
Segundo l ''Dicionário Stórico, Corográfico, Heiráldico, Biográfico, Bibliográfico, Numismático i Artístico de Pertual'', l nome de la poboaçon surge citado nua enigmática [[carta]] [[código|codificada]] que un de l [[Cunjurado]]s de [[1640]], l Dr. [[João Pinto Rieiro]], dirigiu al [[Duque de Bergáncia]] [[João IV de Pertual|D. João]]; cun eifeito, tenendo-se decidido, ne l die [[25 de Nobembre]], que la rebolta deberie tener lhugar deilhi la seis dies, João Pinto Rieiro fui ancumbido de quemunicar l fato al feturo monarca pertués, screbendo-le que serie ne l die [[1 de Dezembre|1.º de Dezembre]] seguinte «''que se debie de resulber l causo de ls freires de Sacaben''» — lhocalidade que era, cumo yá fui dezido, ua de las honras de la casa de Bergáncia, i adonde se situaba l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]], fundado por [[Miguel de Moura]] i sue mulhier Brites de la Cuosta ne l final de l seclo anterior, i al qual l Duque tenie isentado de l pagamiento de ciertas oubrigaçones; tal aluson al ''causo de ls freires de Sacaben'' pressupone que houbisses, talbeç, algua cuntenda que oupusisse l mosteiro al Duque, mui probablemente al nible de oubrigaçones fiscales. Fui atrabeç desta mensaige codificada que se alertou l [[Duque de Vergáncia]] para las mobimentaçones an curso çtinadas la [[Restauraçon de la Andependéncia|restaurar la andependéncia]] de [[Pertual]]<ref name="Restauraçon">Bide http://www.arqnet.t/dicionario/ribeirojpi.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Passado la [[Restauraçon de la Andependéncia|Restauraçon]], abentou-se bárias bezes la eideia (zeignadamente ne ls reinados de [[João IV de Pertual|D. João IV]] i [[Afonso BI de Pertual|D. Afonso BI]], cula [[guerra de la Restauraçon|guerra]] contra [[Spanha]] a decorrer), de lhigar l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]] al [[Ouceano Atlántico]], fazendo-lo zambocar na [[praia de l Baleal]], custituindo este curso de auga que iba zde [[Sacaben]] la [[Peniche]] ua lhinha de defesa natural de la [[capital]]; l porjeto nunca fui lhebado abante, i fui-se als poucos zbanencendo, ambora inda fusse recordado quando, ne l ampeço de l [[seclo XIX]], se custruíran las [[Linhas de Torres|Linhas de Torres Vedras]] para deter ls [[Guerra Peninsular|ambasores franceses]].
De l redadeiro [[quartel]] deste seclo, segundo [[Joaquim Veríssimo Serron]] ne ls diç na sue ''Stória de Pertual'', hai ambora de haber falta crecente de peixe nun solo ne l [[Stuário de l Teijo]], cumo tamien ne ls rius sous tributários, ne l númaro de ls quales se cuntaba l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]]. Esto porque se usában redes de pesca cula malha «''mui meuda''» (ls ''chinchorros''), l que lhebou las outoridades [[Lisboua|lisboetas]] la ambocáren ua postura municipal de [[1591]], que proibia la outelizaçon de chinchorros; ambora ls pescadores se téngan amotinado contra ls [[almotacé]]s de la capital (ls respunsables pul abastecimiento ourbano, antre outras funçones), an [[1687]], la porbiçon mantebe-se.
An [[1690]], durante l reinado de [[Pedro II de Pertual|D. Pedro II]], l soberano financiou an parte la recustruçon de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha-mor de la Eigreija de la Senhora de la Bitória]], la meias cul zambargador [[José Galbon de Lhacerda]] (feturo [[chanceler|chanceler-mor]] de l reino, durante l reinado de l sou filho [[João B de Pertual|D. João B]]), i cuntando inda cula cuntribuiçon de smolas populares.
=== [[Seclo XVIII]] ===
Ne l [[seclo XVIII]], rializában-se an Sacaben grandes [[tourada|fiestas de touros]], por ocasion de l més de [[Setembre]], an houmenaige la [[Santa Ana]], cumo memora un curjidoso fólio cunserbado na [[Biblioteca Nacional de Pertual]], antitulado ''Fiestas de Sacaben an ousequio de la Senhora Esta. Anna: çcripçon dellas an l terceiro die an que foron ls Cabalhleiros cumbatentes Francisco de Mattos i Jozé Roquete'', de la outorie dun tal Tomás Galho<ref name="Tomás Galho">Bide [http://oupac.porbase.org/ipac20/ipac.jsp?session=1C6U5802074Y7.12310&profile=porbase&uri=full=3100024@!1257656@!63&ri=1&aspet=basic&menu=search&source=192.168.0.17@!porbase&ipp=20&staffonly=&tern=sacab%C3%A9n&andex=.GW&uindex=&aspet=basic&menu=search&ri=1#focus Terceiro die, de touros ne l sitio de Sacaben por ousequio á senhora S. Anna, ne l fin de l meç de setembro de l anno prossimo passado : Ne l qual foron cabalheyros cumbatentes Francisco de Mattos Ferreira i Souto i José Moquete. (Sylba.)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i [http://oupac.porbase.org/ipac20/ipac.jsp?session=1C6U5802074Y7.12310&profile=porbase&uri=full=3100024@!700457@!26&ri=1&aspet=basic&menu=search&source=192.168.0.17@!porbase&ipp=20&staffonly=&tern=sacab%C3%A9n&andex=.GW&uindex=&aspet=basic&menu=search&ri=1#focus. Fiestas de Sacaben an ousequio de la Senhora Esta. Anna: çcripçon dellas an l terceiro die an que foron ls Cabalhleiros cumbatentes Francisco de Mattos i Jozé Roquete]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ne l sítio de la Biblioteca Nacional de Pertual.</ref>.
Na purmeira metade de l [[seclo XVIII]], fui pul [[Riu Trancon|riu de Sacaben]] que seguiran ls torreones de l [[Palácio Nacional de Mafra|Cumbento de Mafra]], an ambarcaçones, até al [[Tojal]]; solo a partir dende fazien l resto de l percurso por tierra.
Por orde de [[João B de Pertual|D. João B]], l [[matemática|matemático]] [[Bento de Moura]] ([[1706]]–[[1776]]) fui ancarregado de reformular la barca de l Trancon, segundo refree l Padre [[João Batista de Castro]] na sue obra de geografie [http://purl.t/436/1/html/Berde6/Tomo%20Primeiro/p_P158.html ''Mappa de Pertual Antigo, i Moderno'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[1763]]). Este fato dou azo la que [[Pinho Lheal]] screbisse que habie sido custruída ua puonte de barcas, supostamente anterior a la mais coincida puonte de barcas de l Paíç, que lhigaba l [[Porto]] la [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]]. Inda assi, parece tratar-se dua grosseira anterpretaçon de Pinho Lheal, jamales tenendo eisistido ua puonte de barcas an Sacaben, pus l que João Batista de Castro scribe an dous lhocales de la sue obra ye: «''Por orde de D. João B se reformou la barca de passaige deste riu pula admirable idéa de l nuosso ansigne maquinista Bento de Moura, cun grande commodidade pa ls passageiros''» i «''eisiste hoije ua barca de carreira, que por ambençon angenhosa de Bento de Moura, facilita mui la passaige de huma para outra parte''».
==== Sacaben na nuoba cidade i metrópole de Lhisboua Ouriental ====
An [[7 de Nobembre]] de [[1716]], l [[Papa Clemente XI]] criou, la anstáncias de l rei D. João B, l [[Patriarcado de Lhisboua]], funcionando na Capielha Rial de San Tomé, l qual cungregaba las quarenta i seis freguesies oucidentales de la cidade i de l sou termo, i deixando las remanescentes binte i seis mais ourientales antegradas na antiga [[Arquidiocese de Lhisboua]]. Para fazer corresponder la nuoba debison eclesiástica a la debison admenistratiba, D. João B procediu a la repartiçon de la cidade an dues: ''Lhisboua Oucidental'', sede de l Patriarcado, i ''Lhisboua Ouriental'', sede de l arcebispado. Esta redadeira correspondia, sensiblemiente, a la cidade bielha, antra-muros (paróquias de la [[Sé (Lhisboua)|Sé]], [[San Jorge de Arroios|San Jorge]], [[San Martico]], [[Santiago (Lhisboua)|Santiago]], [[Santo André]], [[Santa Angrácia]], [[Santo Stébon (Lhisboua)|Santo Stébon]], [[Salbador]], [[San Miguel (Lhisboua)|San Miguel]], [[San Pedro]], [[San João de la Praça]], [[Santa Marina de l Outeiro]], [[Castielho (Lhisboua)|Santa Cruç de l Castielho]], [[Beato (Lhisboua)|San Bartolomiu]] i [[San Bicente de Fura]]), cun las freguesies de l termo mais ourientales ([[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Nuossa Senhora de l Oulibales]], [[Sacaben|Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben]], [[Camarate|Santiago de Camarate]], [[Apelaçon|Nuossa Senhora de la Ancarnaçon de la Apelaçon]], [[Unhos|San Silbestre de Unhos]], [[Frielas|San Julion de Frielas]], [[Alpriate|San Sabastian de la Granja]], [[Bialonga|Nuossa Senhora de la Assunçon de Bialonga]], [[San João de la Talha]] i [[Santa Eirie de Azóia|Santa Eirie]]) .
Assi i to, al fin de algun tiempo se percebiu l erro de la debison, quier de la diocese, quier de la cidade; desta forma, an [[1740]], l Arcebispado de Lhisboua Ouriental (an sede bacante zde la fundaçon de l Patriarcado) fui aneixado al Patriarcado de Lhisboua Ouriental nun solo [[Patriarcado de Lhisboua]]; de eigual forma, se procediu a la reunificaçon de las dues cidades de Lhisboua nua solo, treminando assi la fugaç trasferéncia de Sacaben i demales paróquias de la zona ouriental para la nuoba cidade de Lhisboua Ouriental.
==== Sacabenenses eilustres ====
Inda segundo [[Pinho Lheal]], an [[16 de Dezembre]] de [[1741]] faleciu an [[Sacaben]] aqueilha que terá sido ua de las mulhieres mais lhongebas de la [[Stória de Pertual]] — ua tal ''Ana de la Silba'', natural de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]], adonde nacera an [[Janeiro]] de [[1626]] (tenendo, antoce, 115 anhos a la data de l óbito). Desta senhora dezie l corografista [[seclo XIX|oitocentista]] tener sido casada dues bezes, i deixado ancha prole, esto para para alhá de jamales tener feito ua [[sangria]] ó ua [[purga]] (l que, ironicamente, bien poderie splicar la sue lhongebidade, nua época an que ls cuidados [[medecina|médicos]] éran, muitas de las bezes, ua de las mais amportantes causas de [[muorte]]…). Durante ls redadeiros binte i cinco anhos de la sue bida, serbiu ls pobres i doentes de l spital de Sacaben, tenendo cuncluído ua [[peregrinaçon]] al [[Senhor de la Piedra]], ne l [[Norte]] de l [[Paíç]], quando cuntaba yá 113 anhos de eidade. Parece tener cunserbado tan buona mimória que, próssima de la muorte, recordaba inda, cun spantosa satidon i minúcia, ls eibentos ocorridos an [[Lisboua]], ne l die [[15 de Dezembre]] de [[1640]], aquando de la aclamaçon de [[João IV de Pertual|D. João IV]].
An Sacaben naciu, an [[7 de Setembre]] de [[1754]], [[Luís António Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]], l [[Conde de Barbacena|1.º Conde de Barbacena]], l qual benerie a ser [[Lista de gobernadores de Minas Gerales|Gobernador de Minas Gerales]], detendo nesta freguesie ls Biscondes sous antepassados ua propiadade senhorial que, a partir de l [[seclo XIX]], passará a ser coincida cumo ''Quinta de l Riu''; cumo l sou heirdeiro, [[Francisco Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]], tubisse depuis tomado l partido de [[Miguel I de Pertual|D. Miguel I]], l títalo acabou por nun ser rebalidado, i la ''Quinta de l Riu'', cula sue capielha dedicada la [[Roque de Montpellier|San Roque]], acabou por caer an ruínas.
==== Sacaben i l [[porcesso de l Táboras]] ====
Tamien ls [[Conde de Albor|Cundes de Albor]] tubírun eiqui ua quinta, mas l títalo acabou zaparecido an [[1759]], na sequéncia de l [[porcesso de l Táboras]], bisto que l conde era primo de l [[marqués de Tábora|Marqueses de Tábora]].
Na sequéncia desse mesmo porcesso, benerie quedar detida ne l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Sacaben]] la [[Conde de Atouguia|Cundessa de Atouguia]], [[Mariana Vernarda de Tábora]] (la qual era la filha mais bielha de [[Francisco de Assis de Tábora]], [[Conde de Albor|3.º Conde de Albor]] i [[Leonor de Tábora]], [[Marqués de Tábora|3.ª Marquesa de Tábora]]), i cujo marido, [[Jerónimo de Ataíde, 11.º Conde de Atouguia|D. Jerónimo de Ataíde]], [[Conde de Atouguia|11.º Conde de Atouguia]], fura supliciado juntamente cun ls Táboras i l [[Duque de Abeiro]] ne l patíbulo an [[Santa Marie de Belén|Belén]], an [[13 de Janeiro]] de [[1759]]. Ende permaneciu la Cundessa al lhongo de l binte i dous anhos seguintes, sendo lhibertada solo an [[1781]], passado la sentença de [[20 de Júnio]] de [[1780]], promulgada pula reina [[Marie I de Pertual|D. Marie I]], que na sequéncia de la ''[[Biradeira]]'' demitiu [[Sabastian José de Carbalho i Melo|Palumbar]] i reablitou ls Táboras. Culha fúrun tamien ancarceradas dues de las sues filhas, D. Lheonor de Ataíde i D. Clara de Ataíde, bien cumo cul filho mais nuobo, D. António de Ataíde, anton un bebé de dezasseis meses; D. Lheonor i D. Clara acabarian por professar ne l austero cumbento franciscano de Sacaben, i ende benerien a falecer, yá ne l segundo quartel de l [[seclo XIX]] <ref name="Cundessa de Atouguia">Vide http://www.arqnet.t/portal/pessonales/atouguia_1758.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Las ''Mimórias'' de la Cundessa custituen ua amportante fuonte pa l studo de la queston, aparecendo citandos bárias bezes l nome de l mosteiro i de la lhocalidade para la qual fui lhebada, i adonde, segundo l sou própio relato, se biu «''presa [...] cumo traidora sin l ser''» <ref name="Mimórias de la Cundessa de Atouguia">Bide http://www.arqnet.t/portal/pessonales/atouguia_1758.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
==== L [[terramoto de 1755]] ====
Sacaben, que cula perda de [[Camarate]] an [[1511]], se biu amputada de mais ua parte cunsidrable de l sou território, [[Demografie de Sacaben|nun deixou de crecer an tenermos de populaçon]]; registórun-se solo decréscimos pontuales, debidos a la peste ([[1599]]) i al [[terramoto de 1755]], que la deixou mui arruinada. La primitiba Eigreija Matriç de Santa Marie, situada ne l ''Ancho de la Salude'', quedou cumpletamente arruinada (nun tenendo boltado a reconstruir-se, tenendo la Matriç passado, al lhongo dun seclo, para la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Vitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]], tamien mui degradada, stando atualmente an ruínas); zaparecírun eigualmente cul terramoto ls redadeiros bruxedos de la [[Puonte de Sacaben|bielha puonte romana]] subre l [[Riu Trancon|Trancon]].
Para solucionar ls porblemas de ourbanismo de la capital i prebenir ua mortandade tan grande an causo de nuobo terramoto, l [[angenharie|angenheiro-mor]] de l Reino, [[Manuel de la Maia]], prebiu ua seluçon arrojada, ambolbendo Sacaben i l bal de l sou riu, anclusa na sue ''Terceira parte de la Dissertaçon subre la renobaçon de Lhisboua'':
<blockquote>«''8.º - La esta cunsidraçon de cunserbar las rues de Lhisboua lhibres de l ambaraços que las fázen eimmundas, pa l que cuncorrerá mui a mayor anchura de las rues, i a menor altura de l eidifícios, nun scedendo de dous pabimientos subre las lhoges, se segue necessariamente outra nun menos amportante, i cunsiste an detreminar melhor lhugar an que posson ls tales ambaraços ser lhançados cun menores anconbenientes; i por que me acuntece hun mais lhibre delles de l que ls yá ouserbados, i promete huma grande cumbeniencia al bien publico, seijame lhicito prezentalo neste lhugar. Cunsiste eille an que ls tales ambaraços se ban lhançar drento de l Riu de Sacaben, para que cun este adjutorio se chegue a formar nelle hun balle á eimitaçon de l de Chelas, an que las agoas salgadas chegabon an algun tiempo al templo de las Birges Bestaes, hoije Cumbento de relligiozas de Santo Agostico; por que se este pequeinho Balle sacuntece tan agradablemente la Corte cun las sues hortaliças i fruitas, quanto melhor l fazerá l Balle de Sacaben cula sue muitas bezes mayor grandeza, i sin se poder dezir que ls ambaraços eilhi lhançados puoden cauzar algun ampedimiento na barra, cumo se puode temer de qualquier de ls outros modos an que se nun lhançon an tierra: puode esta cunsidraçon tener contra si l ambaraço de l refugio de las ambarcaçones ne l tiempo an que se recolhen a buscalo; mas a esso se puode respunder que nin las ambarcaçones necessiton de to l steyo de Sacaben para se refugiáren, nin serie justo que anteiramente se le ampedice l refugio, mas que solo se formasse an Balle aquillo que lo nun ampedice que siempre será de grandeza muy probeitoza.''»<ref name="L Terrramoto i Sacaben">Cf. AIRES, Cristóvão, ''Manuel de la Maia i ls angenheiros melitares pertueses ne l terremoto de 1755'', Lhisboua, [[Amprensa Nacional]], [[1910]], p. 44 (berson online na [http://purl.t/848/1/P42.html Biblitoeca Nacional Degital]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref></blockquote>
Lhougo passado l terramoto, atrabeç de l anquérito ambiado por [[Sabastian José de Carbalho i Melo]] (feturo [[Conde de Oeiras]] i [[Marqués de Palumbar]]), anton [[Menistério de la Admenistraçon Anterna|Secretairo de Stado de l Reino]], a todas las paróquias de l paíç ([[1757]]), la fin de saber ls stragos causados pul sismo, i que tubo cumo repuosta las célebres ''[[mimórias paroquiales]]'', pudo-se apurar la eisisténcia de 353 fuogos. De acordo cun essas mesmas mimórias paroquiales, puode-se tamien ouserbar la relatiba dimenson de l porto de Sacaben ne l quadro de ls portos flubales de l Teijo: l Prior sacabenense menciona la eisisténcia de trés cales de atracaige: l de Nuossa Senhora, l de la Barca i l de l Peixe. Inda assi, la amportança que este porto tubira ampeçou a esmorecer; al lhongo de la segunda metade de l [[seclo XVIII]] i ampeço de l [[seclo XIX]], l [[riu Trancon]], que até anton fura nabegable até al [[Tojal]], ampeçou a ser assoreado, nun inexorable fenómeno que zde anton ampede, até hoije, la nabegablidade ne l mesmo. De fato, tornou-se un «''porto muorto''», de acordo cula spresson ousada pul [[naturalismo|naturalista]] [[Fráncia|francés]] [[Théodore Monod]], nun studo antitulado ''L'île d'Arguin (Mauritanie). Essaie storique''<ref name="Théodore Monod">Cf. [[Théodore Monod|MONOD, Théodore]], ''L'île d'Arguin (Mauritanie). Essaie storique'', Lhisboua, Anstituto de Ambestigaçon Científica Tropical, 1983.</ref>, cunsagrado a la antiga feitoria pertuesa na ilha de [[Arguin]], hoije al ancho de la [[Mauritánia]], adonde afirma que l porto que serbia la fortaleza pertuesa na cuosta magrebina tenie las augas tan calmas cumo l porto de Sacaben…
La política de fomiento [[andústria|andustrial]] i [[comércio|comercial]] seguida por Palumbar, cunducente a la fixaçon de nuobas andústrias ne l Reino, lhebou la que l gobierno susidiasse un ampréstimo de 6$480 cuntos de réis a un tal Willian Macormick, para que anstituisse ua [[manufatura]] [[andústria téxtil|téxtil]] an Sacaben — ua fábrica de [[chita (tecido)|chitas]] mui coincida al lhongo de to l seclo XIX.
==== Vocage i las praias de Sacaben ====
Anfin, ne ls finales de l [[seclo XVIII]], Sacaben mereciu ua refréncia nun [[soneto]] de [[Manuel Marie Barbosa du Bocage|Bocage]], l qual nun quedara de to andifrente a la beleza de la tierra:
<blockquote>«''Praias de [[Sacaben]], que Lhemnoria,<br />Orna c’ls pies nebados i mimosos,<br />Goteijantes penedos cabernosos,<br />Que de l Teijo cobris la borda frie.<br /><br />De bós me zarreiga a tirania<br />De l ásparos Çtinos poderosos,<br />Que nun quieren que you lhogre ls amorosos<br />Uolhos, aonde jaç mie alegrie.<br /><br />Oh funesto, oh penoso apartamiento!<br />Oubjeto ancantador de mius gemidos,<br />La suorte l manda assi, de ti me ausento.<br /><br />Mas inda alhá de lhoinge ls mius gemidos<br />Guiados por Amor, cortando l Bento,<br />Beneran, ninfa querida, a tous oubidos.''»</blockquote>
== [[Eidade Cuntemporánea]] ==
=== [[Seclo XIX]] ===
==== [[Guerra Peninsular|Guerra peninsular]] i [[Guerra Cebil Pertuesa (1828-1834)|guerras lhiberales]] ====
[[Fexeiro:Oleiro da Fábrica de Loiça de Sacavém.jpg|thumb|400px|right|[[olarie|Oleiro]] de la [[andústria|Fábrica]] de Lhoiça de Sacaben]]
Ne l [[seclo XIX]] Sacaben ganha amportança acrescida pul custante crecimiento geo-demográfico de [[Lisboua]].
Durante la [[Guerra Peninsular|I Ambason Francesa]], l comandante de l eisército agressor, [[Jean-Andoche Junot]], passa por Sacaben an [[29 de Nobembre]] de [[1807]], benido de [[Santarén (Pertual)|Santarén]] i dirigindo-se la [[Lisboua]] (ne l ancalço de l [[João VI de Pertual|príncepe regente]]; al chegar la [[Santa Marie de Belén|Belén]], mas, bé yá las ambarcaçones pertuesas a partir, rumo al [[Brasil]], adonde la [[Corte]] se stablecerá até [[1821]]). Fui an Sacaben que Junot recebiu ua lhegaçon pertuesa cumpuosta por eilemientos de la regéncia de l reino nomeada pul príncepe D. João, andibidualidades lhigadas a la [[maçonarie]], i inda nembros de la [[Academie de las Ciéncias de Lhisboua]] — antre eilhes, homes cumo [[Francisco de Borja Garçon Stockler]] (feturo [[Baran de la Bila de la Praia]]) i [[Luís António Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]] (l [[Bisconde de Barbacena]]), un natural de Sacaben.
Passado l término de la Guerra Peninsular, sente-se la ourgença de fortificar la capital de l Reino. Ye nesse sentido que ténen ampeço obras cumo la ''Strada Melitar'', lhigando [[Benfica (Lhisboua)|Benfica]] la [[Sacaben]] i, mais tarde, la custruçon de l ''[[Fuorte de Sacaben]]'' (ó ''[[Fuorte de Sacaben|Reduto de l Monte-Sintra]]'', de l nome de l morro sobranceiro la Sacaben de Baixo adonde fui arguido), ne l lhocal adonde se argeu un tosco fuorte ne l quadro de las [[Linhas de Torres|Linhas de Torres Bedras]], i adonde hoije stá sediada l arquibo de la antiga ''[[Direçon-Giral de l Eidifícios i Monumientos Nacionales]]'' (DGEMN).
An [[2 de Outubre]] de [[1820]] passa por Sacaben, an corteijo, rumo al [[Praça de D. Pedro IV|Rossio]], na capital, la [[Junta Probisional de l Gobierno Supremo de l Reino]], formada einicialmente ne l [[Porto]] na sequéncia de l [[Reboluçon lhiberal de l Porto|pronunciamiento melitar]] de [[24 de Agosto]] anterior, cul antuito de gobernar l Paíç i cumbocar Cortes Custituintes, la qual se fundira an [[Alcobaça (Pertual)|Alcobaça]] cun ua outra Junta Probisional formada an Lhisboua, an [[15 de Setembre]], passado la fuga de ls gobernadores de l Reino. Neste corteijo seguian eilustres figuras de l mobimiento lhiberal, cumo [[Manuel Fernandes Tomás]], [[Manuel Borges Carneiro]], [[José Ferreira Borges]] ó [[José de la Silba Carbalho]], todos eilhes çtacados nembros de l [[Sinédrio (Pertual)|Sinédrio]], ourganizaçon secreta que pugnaba pula anstituiçon dun regime custitucional an Pertual.
Tamien por Sacaben passou l Regimiento de [[Anfantarie]] 23, çtinado a guarnecer la frunteira de la [[Beira]] contra ataques de fuorças reacionárias ansurretas foragidas an [[Spanha]], i que bradou bibas al [[Miguel I de Pertual|Anfante D. Miguel]] cumo rei absoluto, na bezina poboaçon de [[Bila Franca de Xira]] — fui la [[Bilafrancada]].
Anfin, la [[12 de Outubre]] de [[1833]], parte de las fuorças [[Miguel I de Pertual|miguelistas]], passado tenéren sido spulsas de la capital pul [[João Oulibeira i Daun, Duque de Saldanha|Marechal Saldanha]], i derrotadas nun brebe recontro junto la [[Loures]], dirigen-se la Sacaben, la fin de tomáren la strada rumo la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], para adonde fugian; depuis de atrabessáren l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], ateórun fuogo a la [[Puonte de Sacaben|puonte de madeira que lhigaba las dues bordas]] i que habie sido reconstruída pouco depuis de l [[terramoto de 1755]]. Solo an [[1842]] benerie a ser reconstruída ua nuoba an cantarie i fierro. Ua [[litografie]] [[augarielha]]de la dessa puonte, de la outorie de l pintor [[Tomás de la Anunciaçon|Tomás José de la Anunciaçon]], datada de cerca de [[1850]], puode ser cunsultada na [[Biblioteca Nacional de Pertual]] ([http://purl.t/12248/2/i-1079-la_JPG/i-1079-la_JPG_24-C-R0072/i-1079-la_0001_1_p24-C-R0072.jpg eiqui]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). La mesma puonte surge tamien repersentada nua lhitografie de Charles Lhegrand, ambolbida an tones mais [[bucolismo|bucólicos]], eisecutada sensiblemente pula mesma época de la anterior, i bisible [http://purl.t/12543/2/i-3988-p_JPG/i-3988-p_JPG_24-C-R0072/i-3988-p_0001_1_p24-C-R0072.jpg eiqui]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
==== [[Andustrializaçon]] i [[progresso]] ====
[[Fexeiro:Azulejo da Fábrica de Loiça de Sacavém.jpg|thumb|left|300px|Azuleijo situado a la antrada de la antiga [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]].]]
Al mesmo tiempo, esta lhocalizaçon geográfica ne ls arrabaldes de Lhisboua cunduziu, einebitablemiente, a la terciarizaçon de la lhocalidade. Anstalan-se einúmeras andústrias na region, cumo la de tinturarie na Quinta de las Penicheiras, ó la afamada [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]], fundada an [[1856]] (tenendo lhaborado ininterrutamente até [[1983]]). A eilha stan lhigados nomes andissociables de la stória de Sacaben, cumo [[John Stott Howorth]] (l ''[[John Stott Howorth|Baran de Sacaben]]' '), [[James Gilman]] ó [[Heirbert Gilbert]]. Fui grácias a eilha i a las lhouças que ende éran porduzidas que Sacaben se tornou coincida an Pertual i ne l Mundo; para siempre quedou la famosa frase: «''Sacaben ye outra lhoiça!''».
An [[1852]], zaparecido l Termo de Lhisboua, passou Sacaben a pertencer al recén-criado cunceilho de l [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]. L nuobo eisecutibo camarário tubo que lhidar cun ls porblemas dun bastíssimo cunceilho, nua época de grandes mudanças la nible eiquenómico, social i jurídico, i nun ye de admirar por esso que, ne l meio de la basta correspondéncia trocada, se ancontre un pedido de la junta de la paróquia de Sacaben, solicitando que la Cámara nomeasse un guarda para bigiar l semitério de la poboaçon, pus que aquel era «''debassado i profanado por animales an cunsequéncia de se nun achar debidamente preparado''», fato que daba azo la que, an biolaçon de las lheis aprobadas habie poucos anhos relatibas als antierros an semitérios, se cuntinasse «''n’aqueilha paróquia, cun detrimiento de la salude pública''», a anterrar ls defuntos nas eigreijas<ref name="Correspondéncia CMO">Cf. Arquibo Municipal de Lhoures, ''Correspondéncia de la Cámara Municipal de l Oulibales''.</ref>.
An [[28 de Outubre]] de [[1856]], inaugurou-se l troço einicial de la lhinha de [[camino de fierro|caminos-de-fierro]] de l Norte, antre Lhisboua ([[Staçon de Santa Apolónia]]) i l [[Carregado]], passando por Sacaben i atrabessando l sou riu, atrabeç dua puonte custruída an [[Anglaterra]]. Yá antes, la purmeira biaige spurmental, rializada ne l die [[8 de Júlio]] de [[1854]], tubira lhugar antre Sacaben i [[Bila Franca de Xira|Bila Franca]].
La fetura [[Marqués de Riu Maior|1.ª Marquesa de Riu Maior]] ([[Marie Isabel de Lhemos i Roixas Carbalho i Menezes de Saint-Lhéger]]), anton cun solo quinze anhos, cunsagrou, ne l sou diário, ua refréncia a la inauguraçon i a la (pouco-honrosa) passaige de l [[camboio]] pula lhocalidade — cun eifeito, la lhocomotiba fui als poucos perdendo cumposiçones al lhongo de l trajeto:
<blockquote>«''Alguas, de cumbidados, ne ls [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]. L "wagon" de l [[Cardeal]]-[[Patriarcado de Lhisboua|Patriarca]], i de l Cabido, quedou an Sacaben; mais un, recheado de dignatários, quedou al zamparo na [[Póboa de Santa Eirie|Póboa]] […]''.»<ref name="Mimórias de la Marquesa de Riu Maior">Bide http://dn.sapo.t/2006/07/17/buona_bida/eiqui_nao_houbo_pertual_i_passageiro.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref></blockquote>
[[Fexeiro:Estação dos Caminhos de Ferro de Sacavém.JPG|thumb|left|300px|La [[Staçon Ferrobiária de Sacaben]].]]
La biaige de regresso la Lhisboua, ne l die [[29 de Outubre]], fui eigualmente atribulada; cun eifeito, segundo relata ''[[L Comércio de l Porto]]'' de l die [[1 de Nobembre]]:
<blockquote>«''Éran 4 horas i meia quando partiu de l Carregado l cumboy rial, i chegando la Sacaben parórun las lhocomotibas, eignorando-se al percípio l motibo; mas sabendo-se pouco depuis que habien sido ls tubos dua d’eillas, que habien arrebentado. Este acidente lhebou l çgosto a to la giente, que assi bie un erro tan lhamentable, que nun se puode attribuir nin la çgraça, nin a defeito de la custruçon de l camino, mas si la quien cunsente madeiras malas nun serbício de tanta circumspeçon. Anton ua de las lhocomotibas partiu cun metade de las carruaiges para Santa Apolónia, i depuis bino buscar l resto la Sacaben. Éran dieç horas de la noute quando chegou la Lhisboua l segundo cumboy que cunduzia ls cumbidados.''.»<ref name="Comércio de l Porto">Bide http://www.ocomboio.net/PDF/027_2006.pdf.</ref></blockquote>
Tamien [[Eça de Queirós]] menciona tamien la poboaçon i la sue [[Staçon Ferrobiária de Sacaben|staçon ferrobiária]] na ''[[Correspondéncia de Fradique Mendes]]'', cuntinando assi a demunstrar la amportança que an meados de l [[seclo XIX]] l Trancon inda assumia para la populaçon lhocal:
<blockquote>«''Chegámos a ua staçon que chaman de Sacaben — i todo l que ls mius uolhos arregalados biran de l miu paíç, atrabeç de ls bidros húmidos de l bagon, fui ua densa treba, de adonde mortiçamente surgian eiqui i para alhá lhuzinhas remotas i bagas. Éran lhanternas de faluas, drumindo ne l riu [...]''.»</blockquote>
L zambolbimiento de la cultura de [[ostra]]s ne l [[stuário de l Teijo]], ne l [[seclo XIX]], lhebou a la demarcaçon de zonas para la sploraçon daquele recurso natural; por ua lhei de l menistério de l [[Vernardo de Sá Nueira de Figueiredo|Marqués de Sá de la Bandeira]] de [[9 de Setembre]] de [[1868]] (cunfirmada por dues portaries de l gobierno de l [[Nuno José Sebero de Mendonça Rolin de Moura Barreto|Duque de Lhoulé]] de [[10 de Nobembre]] de [[1869]] i de [[26 de Janeiro]] de [[1870]], respetibamente) fúrun stabelcidas, na borda norte de l riu, cumo zonas de cultibo ostreícola, to la faixa lhitoránea que iba zde [[Bila Franca de Xira]] até als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]], ancluindo inda ls mouchones de [[Alhandra (Bila Franca de Xira)|Alhandra]] i de la [[Póboa de Santa Eirie|Póboa]], mas scluindo la foç de l [[riu de Sacaben]]. Ne l final de l seclo, mas, debido als assoreamientos, la prática tenie sido, an grande parte, abandonada.
[[Fexeiro:Unilever building, Sacavém.jpg|thumb|250px|Fábrica de l Grupo Unileber an [[Sacaben]], [[Pertual]]; al fondo la [[Puonte Vasco de la Gama]]]]
Antretanto, l zambolbimiento andustrial cunduziu a un grande crecimiento demográfico i ourbano. La [[Demografie de Sacaben|populaçon oumentou muito]] an meio seclo (trabalhando mais de metade solo na Fábrica de la Lhouça), i Sacaben ganhou nuobos cuntornos; las bielhas quintas arruinadas fúrun dando lhugar la bilas ouperárias. Paralelamente a la fábrica de la lhoiça, muitas outras andústrias se zambolben na region, zeignadamente la de moaige, çcasque de arroç, téxteis, curtumes, stamparie, trasformaçon de corcha, saboarie, porduçon de adubos químicos i ólios alimentares, i yá ne l seclo XX, la de las tintas i pordutos de higiene.
Muitos de ls sous habitantes beneran, quier de las [[Veira (Pertual)|Beiras]], quier de l [[Alanteijo$2]], an busca de trabalho, nun mobimiento populacional cuntínuo que se mantebe até meados de l seclo XX — inda hoije ls Sacabenenses ténen ourgulho nestes sous antepassados, i inda hoije eiqui se ancontran sediadas delegaçones de la ''Lhiga de ls Amigos de la Mina de San Demingos'', ó de la ''Associaçon de ls Amigos i Naturales de [[Loriga]]'' (ANALOR); çtaque tamien para la ''Sumana Serrana'' i para la ''Sumana de l Alanteijo$2'', einiciatibas culturales i gastronómicas rializadas anualmente, respetibamente, por aqueilhas dues ourganizaçones, i que atraen un númaro cunsidrable, quier de habitantes lhocales, quier de las regiones de l paíç an causa ([[Serra de la Streilha]] i Alanteijo$2).
Nun oustante, na segunda metade de l seclo XIX, la poboaçon mantenie inda parte de l sou caráter rural i pitoresco; nun ye por esso de admirar que, an [[16 de Maio]] de [[1875]], tenga sido inaugurada an Sacaben ua praça de touros particular, por ocasion dua de las maiores festibidades lhocales — la feira de l Sprito Santo, que se rializaba ne l [[Demingo]] de l [[Sprito Santo]]. Nesse mesmo anho, la [[15 de Setembre]], tubo ampeço la colocaçon de candeiros para la eiluminaçon pública, al lhongo de la ''Strada de Sacaben'', que lhigaba la freguesie als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]] i la [[Lisboua]].
[[Fexeiro:Igreja de Nossa Senhora da Vitória (2).jpg|thumb|left|300px|Ruínas de l [[Palacete Braamcamp]], junto de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]].]]
==== Poboaçon cara a la aristocracie ====
Até al fin de la monarquia, la poboaçon, a par de outras freguesies bezinas (cumo [[Camarate]]), cuntinou a ser de las preferidas pula [[nobreza]] de la capital para se stablecer (ne l terceiro quartel de l [[seclo XIX]], cuntában-se inda cerca de cinquenta quintas senhoriales an Sacaben). Tal fui l causo de la família Vraamcamp (na qual se ancluía [[Anselmo José Braamcamp]], lhíder de l [[Partido Progressista]] i [[lista de Purmeiros-menistros de Pertual|purmeiro-menistro]] de [[Pertual]] antre [[29 de Maio]] de [[1879]] i [[23 de Márcio]] de [[1881]]), que eiqui possuía trés quintas (la ''Quinta de las Pretas'', de l própio Anselmo Braamcamp, i las de la ''Bitória'' i de la ''Horta de l Meio'', pertença de José Augusto Braamcamp), tenendo inda adquirido las ruínas de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]] passado la [[nacionalizaçon]] de ls benes de la [[Eigreija]] (aliás, l [[Palacete Braamcamp]], tamien hoije an ruínas, queda al lhado de l dezido templo). De resto, l nome de dous nembros de la família (José Augusto Braamcamp i Marie Lhuísa Braamcamp), inda hoije dan l nome a ua rue, a ua abenida i a ua trabiessa an Sacaben.
Para para alhá desso, nun quadro de çtribuiçon de títalos nobliárquicos pula monarquia pertuesa, fui atribuído, an [[16 de Júlio]] de [[1885]], l títalo de [[John Stott Howorth|Baran de Howorth de Sacaben]] la [[John Stott Howorth|John Howorth]], admenistrador de la Fábrica de la Lhouça, i an [[30 de Júlio]] de [[1874]], [[José Joaquim Pinto de la Silba]] fui feito [[Bisconde de Sacaben|1.º Bisconde de Sacaben]]. L heirdeiro deste redadeiro sucediu-le ne l títalo.
Na [[década de 1880]] ([[1884]]), l coincido [[arte|artista plástico]] i [[caricatura|caricaturista]] [[Rafael Bordalo Pinheiro]] eisecuta na [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]] alguas de las sues peças cerámicas, passado l que passa la eisecutá-las nas [[Caldas de la Reina]].
==== Antegraçon ne l nuobo cunceilho de [[Loures]] ====
La [[22 de Júlio]] de [[1886]], dá-se la trasferéncia de la sede de l munecípio de l [[Oulibales]], adonde Sacaben se ancontraba antegrada, para la poboaçon de [[Loures (freguesie)|Loures]], quedando Sacaben repartida an dues freguesies (Antra-Muros i Stra-Muros) pula ''Strada de la Circunbalaçon'', quedando aqueilha antegrada an Lhisboua, i esta fazendo parte de l nuobo cunceilho de Lhoures. L spácio de la freguesie Antra-Muros corresponde, grosso modo, al de las atuales freguesies de l [[Prior Bielho]] i de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]], quedando la freguesie stra-muros cunfinada a la ária remanescente, praticamente idéntica a la de la atual freguesie de Sacaben.
Cumo la lhegislaçon camarária de Lhisboua proibia ls mercados de [[ganado]] ne l perímetro anterior de la ''Strada de la Circunbalaçon'', l eisecutibo dEimissionário de la Cámara de ls Oulibales detreminou, la [[14 de Outubre]] de [[1886]] (ne l que benerie a ser ua de las sues redadeiras medidas, antes de la tomada de posse de la purmeira bereaçon de l nuobo cunceilho de [[Loures]], an [[2 de Janeiro]] de [[1887]]), que l mercado de ganado que se rializaba ne l terceiro [[Demingo]] de cada més ne l ancho de la freguesie de [[Charneca (Lhisboua)|San Bartolomiu de la Charneca]] (la qual, por se achar drento de la lhinha de la circunbalaçon, quedou antegrada ne l cunceilho de [[Lisboua]]) passasse a rializar-se, a partir de l anho susequente, ne l Rossio de Sacaben Stra-Muros (la atual ''Praça de la República''), «''por ser lhocal mais próssimo fura de la lhinha de circunbalaçon an que l dezido mercado puode tener lhugar''»<ref name="Atas CMO">Cf. Arquibo Municipal de Lhoures, ''Atas de la Cámara Municipal de l Oulibales'', lhibro 17, fólio 186.</ref>.
Pouco mais de nuobe anhos decorridos, la [[26 de Setembre]] de [[1895]], las dues freguesies de Sacaben fúrun outra beç reunidas nua solo, tenendo anton esta nuoba antidade sido antegrada ne l cunceilho de Lhoures.
=== [[Seclo XX]] ===
==== L çpertar de las coletibidades ====
La mais antiga corporaçon inda hoije eisistente an Sacaben ye la ''Associaçon Houmanitária de ls Bumbeiros Boluntários de Sacaben'', fundada inda an [[14 de Setembre]] de [[1897]]. Las demales associaçones datan de l ampeços de l [[seclo XX]].
Nun meio eissencialmente andustrial, nun ye de stranhar la difuson de eideologies defensoras de ls antresses de las classes trabalhadoras, zeignadamente l [[socialismo]] i l [[república|republicanismo]]. Sacaben tornou-se zde finales de l [[seclo XIX]] un baluarte republicano (cumo aliás muitas lhocalidades andustrializadas de la cintura ambolbente de la capital); ne ls redadeiros anhos de agonia de l regime monárquico, serie ende fundada ua anstituiçon política de cariç bincadamente republicano — l ''Centro Democrático de Sacaben'', stablecido an [[13 de Júnio]] de [[1909]].
Mas yá antes la fuorça de l republicanismo se manifestaba pul aparecimiento de agremiaçones i associaçones de ouperários, de caráter bincadamente republicano. Un eisemplo marcante deste associatibismo ye l nacimiento de la ''Coperatiba de Crédito i Cunsumo «La Sacabenense»'', fundada nun die stórico — [[31 de Janeiro]] de [[1900]], satamente nuobe anhos decorridos subre la fracassada antentona republicana ne l Porto —, i que conheciu particular ancremiento durante la [[Purmeira República Pertuesa|I República]]. Inda hoije eisistente, trata-se dua de las mais antigas [[coperatibismo|coperatibas]] de Pertual, tenendo sido declarada anstituiçon de outelidade pública an [[11 de Outubre]] de [[1924]], por [[portarie]] de l gobierno de [[Alfredo Rodrigues Gaspar]] (publicada ne l ''[[Diário de la República|Diário de l Gobierno]]' ' n.º 243, II Série). Ambora hoije tenga perdido muita de la sue bertente eiquenómica, mantén-se cumo un amportante pólo cultural i de cumbíbio antre todos ls Sacabenenses.
Al birar de l seclo, eisistian bárias outras associaçones, que antretanto se fúrun stinguindo, cumo l ''Club Dramático 8 d'Agosto de 1900'', la ''Troupe Familiar'' ó inda l ''Gilman's Fotball Club'' (fundado pul propietário de la [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben|Fábrica de Lhouça]] [[James Gilman]], para recreio de ls sous ampregados, l qual benerie a anteceder l [[Sport Grupo Sacabenense]]).
Antre las associaçones que chegórun até als nuossos dies, çtacan-se l ''Clube Recreatibo de Sacaben'' (fundado an [[11 de Júnio]] de [[1909]], sob l nome de ''Clube de Anstruçon i Veneficéncia Sacabenense'', tenendo alterado para la sue atual zeignaçon an [[22 de Setembre]] de [[1928]]), l ''[[Sport Grupo Sacabenense]]'' (criado an [[19 de Márcio]] de [[1910]]), l ''Clube de l Caçadores'' (surgido an [[1921]]), la ''Sociadade Columbófila de Sacaben'' i inda la ''Academie Recreatiba i Musical de Sacaben'' (aparecida an [[1 de Júlio]] de [[1927]]).
Mais recentes (segunda metade de l [[seclo XX]]) son yá l ''Centro Social de Sacaben'' (inaugurado an [[2 de Júnio]] de [[1979]] pul [[cardeal]]-[[Patriarca de Lhisboua]], [[António Rieiro|D. António Rieiro]], mui ambora la sue ourige remonte la [[15 de Agosto]] de [[1943]], quando l Prior [[Filinto Ramalho]] anstituiu ls ''Serbícios de Assisténcia Materno-Anfantil''), la ''Associaçon Quemunitária de Reformados, Pensionistas i Idosos de Sacaben'' (criada an [[6 de Nobembre]] de [[1976]], funcionando persentemente na [[Quinta de San José]]), la ''Lhiga de ls Amigos de la Mina de San Demingos'' (fundada an [[17 de Febreiro]] de [[1976]]), la ''Associaçon de ls Amigos i Naturales de Lhoriga — ANALOR'' (criada an [[5 de Márcio]] de [[1987]]), la ''Associaçon de ls Amigos de la Quinta de l Património — AQUIPA'', l ''Clube de Moços'' ó inda l ''Núcleo [[Sporting Clube de Pertual|Sportinguista]] de Sacaben'' (l qual, fundado an [[30 de Nobembre]] de [[1983]], se custitui assi cumo la sesta agremiaçon de sócios mais antiga de l paíç lhigada àquele clube).
==== La [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Reboluçon Republicana]] i la reboluçon toponímica ====
[[Fexeiro:O incêndio da ponte do rio trancão.jpg|thumb|400px|right|L ancéndio de la Puonte de l [[Riu Trancon|Trancon]], ateado puls [[reboluçon|rebolucionários]] [[República|republicanos]].]]
Aquando de la [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Reboluçon Republicana]] de [[5 de Outubre]] de [[1910]], l pobo lhançou chamas a la puonte subre l Trancon, para eibitar la benida de reforços monárquicos.
Un de ls nembros de la Comisson Admenistratiba Probisória de l Cunceilho de Lhoures, que tomou posse ne l die [[13 de Outubre]], fui l comerciante sacabenense José Pedro Lhourenço, çtacado nembro de l Centro Scolar Republicano de Lhoures, i que benerie depuis a ser persidente de la Cámara Municipal. L sou nome ye até hoije recordado na toponímia de Sacaben.
De resto, passado la proclamaçon de l nuobo regime, un pouco por to l Paíç se assistiu a ua mudança na eimagética i ne ls simblos, por forma a tentar oubliterar aqueilho que ls Republicanos cunsiderában ser l nefando passado monárquico, al mesmo tiempo que celebrában la anstituiçon de l nuobo regime. Nesse cuntesto, Sacaben nun fui scepçon, i ua baga de mudanças toponímicas percorreu la lhocalidade.
Assi, por eisemplo, an Sacaben de Vaixo, l ''Ancho de la Feira'' (ó ''Terreiro de Sacaben''), junto de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben|Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de la Purificaçon]], fui rebatizado de ''Praça de la República''; junto desta, la ''Rue de l Armazénes'' i la ''Rue de la Staçon'' biran ls sous nomes alterados para ''Rue [[Miguel Bumbarda]]'' (l çtacado psicólogo republicano assassinado na béspera de la reboluçon) i ''Demingos José de Morales'' (un coincido andustrial lhocal), respetibamente.
An Sacaben de Cima, l ''Ancho de la Salude'' (coincido tamien al lhongo de ls tiempos cumo ''Terreiro'' ó ''Ancho de la Capielha''), defronte de la capielha de l mesmo nome, fui batizado cumo Ancho ''Cinco de Outubre'', i la ''Rue Dreita'' passou-se a chamar ''Rue [[Cándido de l Reis|Almirante Reis]]' ', an honra de l xefe de la reboluçon republicana que se suicidara na manhana de 5 de Outubre de 1910, por julgar la sediçon perdida.
==== De la República a la anstituiçon de l [[Stado Nuobo (Pertual)|Estado Nuobo]] i a la resisténcia a la ditadura ====
[[Fexeiro:A greve dos rapazes de 1937.jpg|thumb|400px|left|La [[grebe]] de l [[home|rapazes]] an [[1937]]]]
La reboluçon republicana nun resolbiu todos ls porblemas cun que ls pertueses se debatian. Las classes trabalhadeiras sentiran-se particularmente anjustiçadas, i la [[Purmeira República Pertuesa|I República]] sofriu einúmeras agitaçones i grandes grebes gerales. Durante l grande surto grebista de [[1912]], l gobierno de [[Duarte Lheite Pereira de la Silba|Duarte Lheite]] mandou deter ls grebistas an bários fuortes al redor de Lhisboua, antre ls quales l [[Fuorte de Sacaben]], l [[Fuorte de Monsanto]] i l [[Quartel de l Carmo]].
La situaçon de anstablidade política al lhongo de l 16 anhos de la República cunduziu al [[Reboluçon de 28 de Maio de 1926|Mobimiento Nacional]] de [[28 de Maio]] de [[1926]], ampeçado an [[Braga]] pul general [[Gomes de la Cuosta]] i lhougo secundado an [[Lisboua]] pul comandante [[José Mendes Cabeçadas|Mendes Cabeçadas]]. Las fuorças sublebadas an Braga dirigiran-se an marcha até Lhisboua, tenendo sido an Sacaben, la [[3 de Júnio]], que Gomes de la Cuosta i Cabeçadas se ancontrórun pula purmeira beç, ende stablecendo l sou quartel-general.
Fui tamien an Sacaben que, la [[17 de Júnio]] desse mesmo anho, l general Gomes de la Cuosta se reuniu cun ls comandantes de las ounidades que sitiórun la capital durante l Mobimiento Nacional de 28 de Maio, tenendo deliberado forçar nesse mesmo die l comandante Mendes Cabeçadas — cunsidrado pula ala mais cunserbadora de l eisército cumo l derradeiro repersentante de la [[Purmeira República Pertuesa|I República]] — a renunciar a la [[Persidente de la República Pertuesa|persidéncia de la República]] i de l menistério por si ancabeçado, cunfiando l poder al própio Gomes de la Cuosta.
Finalmente, l golpe de [[9 de Júlio]], que dou l poder la [[António Óscar de Fragoso Carmona|Óscar Carmona]] i derrubou [[Gomes de la Cuosta]], fui tamien preparado ne l quartel-general de Sacaben.
Antretanto, to l zambolbimiento sócio-eiquenómico que se berificaba zde meados de l [[seclo XIX]] deberá tener pesado ne l pensamiento de ls dirigentes políticos de la [[Ditadura Nacional|Ditadura Melitar]]. Assi, i seguindo la eilebaçon de la própia sede de cunceilho la [[bila]] (an [[26 de Outubre]] de [[1926]]), a la poboaçon de Sacaben fui tamien atribuído esse statuto, pul [[decreto]] n.º 14 676 de [[7 de Dezembre]] de [[1927]] (decreto esse que cunferie idéntico balor a la poboaçon de [[Vucelas]], eigualmente ne l [[cunceilho]] de [[Loures]]).
[[Fexeiro:Marcha da fome.jpg|thumb|400px|right|La marcha de la [[fame]] de las [[mulhier]]s de Sacaben]]
Paralelamente, al lhongo de ls purmeiros anhos de cunsulidaçon de la [[ditadura]], l ''Regimiento de Artilharie Pesada 1'' (RAP 1), anton sediado ne l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de l Márteres]], tomou un papel preponderante na defesa de l regime bigente — zeignadamente, na grande rebolta de [[26 de Agosto]] de [[1931]], an que eilemientos de l RAP 1 i de la [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]] lhocal, fiéis la [[António de Oulibeira Salazar|Salazar]], bumbardeórun ounidades reboltosas an [[Alberca de l Ribateijo]], [[Lisboua]] i até [[Loures (freguesie)|Loures]], adonde anclusibamente se chegou a proclamar la reposiçon de la República democrática deposta an [[1926]].
Inda assi, ls trabalhadores de Sacaben (muitos de ls quales lhigados al [[Partido Quemunista Pertués|PCP]], anton na clandestinidade) por einúmeras bezes amostrórun la sue rebolta contra l regime ditatorial:
* an [[1937]], tubo lhugar la «''grebe de l rapazes''» (ls daprendizes de la [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]]), a la qual se seguiu la bigília de sues mais i sposas, i la susequente represson de la polícia política de l regime — la [[PIDE]]);
* an [[1944]], acunteciu la «''marcha de la fame''», la qual fui ancabeçada pulas mulhieres sacabenenses, pedindo pan i fazendo frente a la [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]], tenendo marchado até a la sede cuncelhia, an [[Loures]] — situada la pul menos dieç quilómetros de çtáncia.
==== De la segunda metade de l [[seclo XX]] als [[década de 1980|anhos 80]] ====
[[Fexeiro:Rio Trancão em Sacavém.jpg|thumb|left|350px|La [[A1 (outo-strada)|Outo-Strada de l Norte]] an Sacaben.]]
An meados de l [[seclo XX]], obras cumo l [[Aeroporto de la Portela|Aeroporto de Lhisboua]] (chamado de la Portela de Sacaben), l troço einicial de la [[A1 (outo-strada)|Outo-Strada de l Norte (A1)]] ó de la Estrada Nacional 10 faborecírun inda mais la fixaçon, nun solo de nuobas andústrias, cumo tamien de nuobas gientes. Sacaben conheciu ua [[Demografie de Sacaben|grande spluson demográfica]], i antre [[1950]] i [[1970]] la populaçon quadruplicou. A eilha associada, la spluson ourbanística, que se pautou pula custruçon çregrada i, muitas bezes, çqualificadora de l meio ambolbente. A partir de l [[década de 1980|anhos 80]] l crecimiento demográfico stablizou, atingindo anton Sacaben ua populaçon mássima de cerca de 25 mil habitantes.
Ne l die [[25 de Abril]] de [[1974]], pulas 5 de la madrugada, la coluna de la [[Scuola Prática de Cabalharie]] de [[Santarén (Pertual)|Santarén]], comandada pul [[capitan]] [[Salgueiro Maia]], passa las portaiges de la [[A1 (outo-strada)|outo-estrada de l Norte]] an [[Sacaben]], rumo la [[Lisboua]], la fin de dar seguimiento àquilo que bino a ser la [[Reboluçon de l Crabos]]. De resto, ne l quadro de ls eibentos susequentes a la reboluçon, tubo de nuobo la bila de Sacaben atiba participaçon: cun eifeito, l quartel de l RALIS situaba-se anton inda na dita freguesie (atualmente pertence a la de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]], zde la sue outonomizaçon an meados de l [[anhos 80]]), i ende se dórun amportantes acuntecimientos ne l final de l [[Verano Caliente]] de [[1975]] — an [[15 de Nobembre]] procediu-se al célebre juramiento de bandeira feito puls melitares cul punho cerrado, quebrando assi las normas de l eisército; la [[25 de Nobembre]] de l mesmo anho, l quartel fui sitiado pulas fuorças afetas a la façon mais moderada de l [[Mobimiento de las Fuorças Armadas|M.F.La.]], cujo lhíder acabara de se tornar l [[António Ramalho Eanes|general Eanes]].
A la semelhança de l que ocorrera aquando de la [[proclamaçon de la República Pertuesa|proclamaçon de la República]], an [[1910]], de nuobo se dou ua mudança na toponímia lhocal: l ancho de la junta ye redesignado ''Ancho 1.º de Maio'', i son batizadas rues cul nome de ouperários cerámicos que fúrun çtacados lhutadores antifascistas, ó cun lhíderes de relebo de la squierda mundial (''b. g.'', [[Salbador Allende]]).
An [[2 de Júnio]] de [[1979]] ye solenemente inagurado, pul [[Cardeal]]-[[Patriarcado de Lhisboua|Patriarca de Lhisboua]] [[António Rieiro|D. António Rieiro]], l eidifício de l ''Centro Social Paroquial de Sacaben'', la grande obra de assisténcia a la populaçon de Sacaben, fundada oureginalmente an [[1943]] pul Prior [[Filinto Ramalho]] sob la zeignaçon de ''Serbícios de Assisténcia Materno-Anfantil'', i que la populaçon carinhosamente recorda sob l nome de «''Obra de l Padre''».
Assiste-se antretanto, an [[1983]], al ancerramiento de la Fábrica de la Lhouça, que lhaborara al lhongo de satos 133 anhos (an [[6 de Outubre]] de l [[1982|anho anterior]], Monteiro Pereira, l admenistrador de la Fábrica fura assassinado a la salida de la sue casa, an [[Almada]], por ua rajada de [[metralhadora]], nun atentado perpetrado pul grupo terrorista [[Fuorças Populares - 25 de Abril|''F.P.'s — 25 de Abril'']]); seguiu-se anfin la decretaçon de la sue falhéncia , yá ne ls [[anhos 90]], assi cumo la benda de ls sous benes an hasta pública.
[[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama Portugal.jpg|thumb|right|350px|La [[Puonte]] [[Basco de la Gama]].]]
Na segunda metade de l [[anhos 80]], ando de ancontro a la buntade de las populaçones, fúrun criadas, por çmembramiento de la freguesie de Sacaben, las freguesies de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] ([[1986]]) i [[Prior Bielho]] ([[1989]]). Esto, de resto, daba sequéncia a un mobimiento que anton se berificaba an to l cunceilho de [[Loures]], de criaçon de nuobas antidades admenistratibas, que aprossimassen eileitores i eileitos. Por esta época nacírun tamien, ne l cunceilho de Lhoures, las freguesies de la [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]] (subtraída la [[San João de la Talha]]), [[Famones]], [[Puntica]] i [[Ramada]] (deribadas de [[Odibelas]]), [[Oulibal Basto]] (nacida de la [[Póboa de Santo Adrion]]), ó [[Santo António de l Cabalheiros]] (çmembrada a partir de la [[Loures (freguesie)|freguesie de Lhoures]]) .
==== [[Anhos 90]] ====
Ne ls anhos 90, Sacaben bé anfin reconhecido to l sou balor i potencial, tenendo sido [[lista de cidades an Pertual por data de criaçon#Década de 1990|eilebada la cidade]] an [[4 de Júnio]] de [[1997]] (atrabeç de la [http://www.dre.t/pdfgratis/1997/07/159A00.pdf lhei n.º 45/97]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, de [[12 de Júlio]], passado bários anhos de porjetos apersentados sin sucesso<ref name="Eilebaçon de Sacaben la cidade">Bide ls porjetos [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=3224 579/BI/4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ó [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=5532 120/BII/1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ambos de l PCP.</ref>), an simultáneo cun las até anton bilas de [[Alcácer de l Sal]], [[Fátima (Ourén)|Fátima]], [[Sines]] i [[Bila Nuoba de Foç Cóa]]. Para comemorar la data, ten-se benido a celebrar, anualmente, la eilebaçon de Sacaben la cidade cun to la pompa i circunstáncia, ancluindo las comemoraçones la ''[http://www.doc.ua.t/bibdigi/cartazes/cartazes_ber_un.asp?ID=1206 Milha Ourbana de Sacaben]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (que yá se rializaba zde [[1987]] i passou a ser aprobeitada ne l quadro destes festeijos), bien cumo la ''Regata Teijo-Trancon'', na modalidade de [[Caiaque|Kayak-Mar]] (proba ampeçada an [[1999]], cul sou término ne l riu de Sacaben, i que anclusibamente yá stá ancluída ne l calendário oufecial de la [[Federaçon Pertuesa de Canoaige]]).
Cula parte ouriental de l sou território antegrada na zona de anterbençon de la [[EXPO 98]] (atual [[Parque de las Naciones]]), biu eiqui séren anstalados ls ''Parque de l Teijo'' i ''de l Trancon'', assi cumo ls acessos a la nuoba trabessia subre l [[Riu Teijo|Teijo]] (la [[Puonte Basco de la Gama]], inaugurada an [[Márcio]] de [[1998]], lhigando Sacaben al [[Montijo]]), i inda bários nuobos acessos biários, cumo la [[CRIL]] (Cintura Rodobiária Anterna de Lhisboua), ó la Bariante a la Strada Nacional 10, que mui cuntribuíran para un mais fácele scoamiento de l tránsito desta region.
Al mesmo tiempo, debido a la rializaçon destas obras ancerrou-se la rodobia que lhigaba Sacaben diretamente a a 2.ª Circular, pula chamada ''Strada de Sacaben'', cula ereçon dun muro de [[cuncreto (material)|beton]] a apartar la lhocalidade de Lhisboua (coincido pul çditoso nome de «''Muro de la Bergonha''»), l que motibou na altura (i cuntina a suscitar até hoije) grande cuntestaçon por parte de ls habitantes de Sacaben.
Este período quedou tamien marcado por dous tristes crimes relacionados cula [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]] de Sacaben, que chocórun ls Sacabanenses i andignórun la oupinion pública nacional, pula grande repercusson que tubírun ne ls meios de quemunicaçon social. La [[16 de Maio]] de [[1996]] fui ancontrada ne l bal de [[Chelas]] ua cabeça houmana, que se bino a demunstrar pertencer la Carlos Rosa, decapitado pul capitan de la squadra de la G.N.R. de Sacaben la [[7 de Maio]]; pouco mais de cinco anhos bolbidos, an [[12 de Júnio]] de [[2001]], nuobo crime ansobrou a tierra, quando apareciu anforcado na cela de la mesma squadra un outro moço, Pedro Morgado, alegando ls melitares tratar-se de suicídio, mas demunstrando-se, pulas probas, tratar-se de homicídio por strangulamiento. A todo esto nun terá sido andifrente l ancerramiento de la squadra de la G.N.R. (atualmente trasformada an [[ATL]] pa ls moços), i la abiertura dua squadra de la [[Polícia de Sigurança Pública|P.S.P.]], ne l final desse més de [[Júnio]] de [[2001]].
=== [[Seclo XXI]] ===
[[Fexeiro:Museu da Cerâmica - traseiras.jpg|thumb|350px|L [[Museu de Cerámica de Sacaben]].]]
Antretanto, an [[2000]], serie inaugurado l [[Museu de Cerámica de Sacaben]], çtinado a cunserbar l spólio de la antiga [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben|Fábrica de Lhoiça]] (subretodo l antigo Forno n.º 18, la sola parte de la antiga fábrica preserbada, yá que l remanescente dou lhugar la nuobas ourbanizaçones); fui yá galardoado cun un prémio anternacional pula sue reconhecida eiceléncia.
Ne l die [[1 de Dezembre|1.º de Dezembre]] de [[2001]], faleciu an cundiçones trágicas l Prior [[Filinto Ramalho]], debido a un ancéndio na sue residéncia (cuntígua a la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben|Eigreija Matriç]]) ; nun oustante la pronta anterbençon de l bumbeiros, yá nun fui possible resgatar cun bida l sou cuorpo. Zaparecie assi ua grande refréncia de la populaçon de Sacaben (yá que fura pároco de la lhocalidade al lhongo de l 59 anhos precedentes), fato que causou grande custrenaçon; zde anton que la Junta de Freguesie i ls mobimientos associatibos lhocales ténen percurado houmenagear esta figura ímpar de la bida lhocal sacabenense.
An finales de [[2003]], nuobo scándalo trouxe l nome de la tierra a las purmeiras amboras de l ''[[meios de quemunicaçon|medie]]' ', tenendo la [[Polícia Judiciária]] ambestigado l cuntrabando de [[jipe]]s topo-de-gama antre la direçon de ls Bumbeiros Boluntários de Sacaben i l ampresário Sousa Cintra (filho de l antigo persidente de l [[Sporting Clube de Pertual]] [[José de Sousa Cintra]]).
An [[2005]] ampeçórun-se, ne l ámbito de l Porgrama de Requalificaçon i Ourdenamiento Ourbano de las Árias Suburbanas de Lhisboua (''[http://www.cn-lhoures.t/proqual.asp PROQUAL]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''), obras çtinadas a beneficiar la cidade de Sacaben, anquanto percipal pólo ourbano de la zona ouriental de l cunceilho de Lhoures, cofinanciadas pula [[Cámara Municipal]] i l [[Menistério de la Admenistraçon Anterna]]. Nesse sentido, tubírun ampeço las obras de l nuobo quartel de ls bumbeiros (obra mui deseiada nun solo de la corporaçon, cumo tamien de la populaçon an giral, dado que las anteriores anstalaçones, bastante antiquadas i situadas ne l centro de la cidade, an zona de rues relatibamente streitas, ampedie la prestaçon dun melhor serbício a las populaçones serbidas pula corporaçon de bumbeiros sacabenense).
De l mesmo modo, la ''Abenida de l Stado de la Índia'' (antigo troço final de la Estrada Nacional 10 i hoije la percipal artéria de l tecido ourbano sacabenense), stá a ser requalificada, atrabeç de l reperfilamiento de la bie, reordenamiento de l tránsito (cun criaçon de dues faixas de rodaige an cada sentido i un separador central) i inda bários melhoramientos acessórios nas árias circundantes.
Por fin, inda al abrigo de l PROQUAL, i cumo forma de cuntinar a balorizar l património cultural de la cidade, fui inaugurada, an [[Júlio]] de [[2005]], la [[Casa-Museu José Pedro]], eimóbel dun antigo ouperário sacabenense, que deixou basto spólio cerámico.
Grácias al renobado mobliário ourbano situado na zona ouriental de la cidade, na ária de l [[Parque de las Naciones]] (ls ''Parques de l Teijo'' i ''de l Trancon''), la freguesie ten sido palco de dibersos eibentos [[cultura]]is i, subretodo, [[música|musicales]]. Assi, zde [[2003]] que Sacaben ben acuolhendo, nas nuites de [[Berano]], sessones de ''dribe-in'' promobidas pula Cámara Municipal de Lhoures, i que ténen trazido l melhor de la [[cinema|sétima arte]] a la foç de l [[riu Trancon|Trancon]].
Por outro lhado, a partir de [[2004]], ténen-se rializado, ne l ''Parque de l Teijo'', ne l final de cada [[Primabera]], las 10.ª <ref name = "Superbock 2004">Bide [http://www.superbock.t/cidade/marcanoba_sbsr.asp Super Bock 2004]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, 11.ª <ref name = "Superbock 2005">Bide [http://www.superbock.t/sbsr2005/home.html Super Bock 2005]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> i 12.ª <ref name = "Superbock 2006">Bide [http://www.superbock.t/sbsr_2006/ Super Bock 2006]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> eidiçones de l ''[[Super Bock Super Rock|Festibal Super Bock Super Rock]]' ', patrocinado pula coincida marca de [[cerbeija]] [[Super Bock]], tenendo cuntado cula participaçon de bários artistas de [[Música pop|pop]], [[Rock and roll|rock]] i [[Heip hop|heip-hop]] nacionales i anternacionales (cumo [[Alice in Chaines]], [[Audioslabe]], [[Abril Lhabigne]], [[Blasted Mechanisn]], [[Blind Zero]], [[Boss AC]], [[Bunnyranch]], [[Clana (banda)|Clana]], [[De la Weasel]], [[David Fonseca]], [[Deftones]], [[Spensibe Soul]], [[Fatboy Slin]], [[Franç Ferdinand (banda)|Franç Ferdinand]], [[Hobastank]], [[Ancubus]], [[Keane]], [[Korn]], [[Lenny Krabitç]], [[Linkin Park]], [[Loto]], [[Marilyn Manson]], [[Massibe Attack]], [[Mind de la Gap]], [[Moby]], [[Monspell]], [[Nelly Furtado]], [[N.I.R.D.]], [[New Ourder]], [[Pixies]], [[Placebo]], [[Primitibe Reason]], [[Reamonn]], [[Slayer]], [[Systen of la Down]], [[Black Eyed Peas]], [[The Gift]], [[The Prodigy]], [[Toranja (banda)|Toranja]] ó [[Within Temtation]]).
La polibaléncia destes spácios lhebou-los tamien la séren l palco scolhido para la rializaçon de l ''Festibal Académico'' de la ''XVII Sumana Académica de Lhisboua''<ref name = "Sumana Académica">Bide [http://sal2006.academicadelisboa.t/ XVII Sumana Académica de Lhisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, ocorrido ne ls dies [[3 de Maio|3]], [[4 de Maio|4]] i [[5 de Maio]] de [[2006]], assi cumo de la XVIII Sumana Académica, ne ls dies [[4 de Maio|4]], [[5 de Maio|5]] i [[6 de Maio]] de [[2007]].
== Preocupaçones atuales i zafios pa l feturo ==
=== L cunceilho de Sacaben ===
[[Fexeiro:Concelho Sacavém.png|thumb|right|400px|Las freguesies que antegrarian un feturo cunceilho de Sacaben, cobrindo la metade ouriental de l atual cunceilho de [[Loures]]: [[Apelaçon]], [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]], [[Camarate]], [[Moscabide]], [[Portela (Lhoures)|Portela]], [[Prior Bielho]], [[Sacaben]], [[Santa Eirie de Azóia]], [[San João de la Talha]] i [[Unhos]].]]
Atualmente, antre las preocupaçones que stan na orde de l die an Sacaben, çtacan-se la criaçon de l [[munecípio]] de Sacaben (que [[wikt:t:Ancluir|ancluirieb]] las dieç freguesies de la zona ouriental de l cunceilho de Lhoures — [[Apelaçon]], [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]], [[Camarate]], [[Moscabide]], [[Portela (Lhoures)|Portela]], [[Prior Bielho]], [[Santa Eirie de Azóia]], [[San João de la Talha]], [[Unhos]], i mui naturalmente, la cidade de Sacaben, que serie la sede de la nuoba eidilidade), un propósito yá bastante antigo, puosto que yá ne ls finales de l [[seclo XIX]], an [[17 de Abril]] de [[1897]], un [[jornal]] lhocal (l ''Correio de Sacaben: semanário uorgon de ls antresses lhocaes de l Cunceilho de Lhoures'', periódico de cúrtie duraçon, yá que se stinguiu al fin de 35 númaros, an [[16 de Dezembre]] de l mesmo anho) eisigie de las outoridades centrales la çcentralizaçon admenistratiba:
<blockquote>«''A par cula reclamaçon de las probidéncias cun que l Stado ten por oubrigaçon acudir, cunforme las ourgenças, bisto ser el l senhor de todos ls serbícios públicos, reclamaremos tamien la çcentralizaçon desses mesmos serbícios tan neçairos a la buona admenistraçon de ls pobos cumo bien eisercitados''.»<ref name="Cunceilho de Sacaben">Vide http://www.sec-sacaben.rts.t/principa/st4.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref></blockquote>
Ye perciso antretanto asperar por [[17 de Maio]] de [[1914]] para ser suscrito l purmeiro ambaixo-assinado puls eileitores destas poboaçones ne l sentido de ser criado este nuobo munecípio. Na altura, l porjeto cuntou cun las assinaturas de ls eileitores de las [[freguesie]]s de la [[Apelaçon]], [[Camarate]], [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]], [[Sacaben]] (ancluindo ls atuales territórios de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] i de l [[Prior Bielho]]), [[Santa Eirie de Azóia]] (que anton abrangie las atuales freguesies de la [[Póboa de Santa Eirie]], [[San João de la Talha]] i [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]]) , [[Unhos]], i inda de la poboaçon de [[Moscabide]] (a la data, antegrada na freguesie de l [[Santa Marie de l Oulibales|Oulibales]] cumo mero lhugar); solo la disseluçon de l [[Cungresso de la República]] ampediu de lhebar la bun porto esta einiciatiba.
Zde [[1987]], ténen sido de nuobo lhebados a la [[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] bários porjetos de lhei, apersentados pul [[Partido Quemunista Pertués|PCP]] i pul [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]], ne l sentido de biablizáren este deseio de las sues populaçones; se purmeiro cuntórun cula ouposiçon de ciertas bancadas parlamentares na Assemblé de la República, mais recentemente ténen sbarrado na ouposiçon demunstrada por alguas [[Assemblé de Freguesie|Assemblés de Freguesie]] (zeignadamente las de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] i de [[Moscabide]]).
Aquando de la criaçon de l cunceilho de [[Odibelas]], an [[1998]], fui lhebado a la çcusson un porjeto de lhei de l PCP (n.º 490/BII/3, de la outorie de [[Otábio Teixeira]] i [[António Filipe]]<ref name ="Criaçon de l Munecípio (PCP), 1998">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=4845 Porjeto de Lhei n.º 490/BII/3: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PCP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>) que cuntemplaba tamien la criaçon de l munecípio de Sacaben (idéntico a un porjeto yá apersentado na anterior lhegislatura, l n.º 61/BI/1<ref name="Criaçon de l Munecípio (PCP), 1991">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=4234 Porjeto de Lhei n.º 61/BI/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PCP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, i suscrito por [[Jerónimo de Sousa]] i [[João Amaral]]), l qual fui, inda assi, chumbado.
La redadeira perpuosta (n.º 39/IX/1), de [[2004]], fui lhebada al Parlamiento pulas manos de [[deputado]]s de la coligaçon gobernamental [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]]- [[Partido Popular|PP]]<ref name="Criaçon de l Munecípio (PSD-CDS/PP)">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c4a5748526c65433977616d777a4f53314a5743356b62324d3d&fich=pjl39-ix.doc Porjeto de Lhei n.º 39/IX/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PSD i CDS/PP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués.</ref>, sendo que, depuis de la disseluçon parlamentar an final desse anho, alguns meses passado la rializaçon de las [[Eileiçones lhegislatibas pertuesas de 20 de Febreiro de 2005|eileiçones lhegislatibas]] an [[20 de Febreiro]] de [[2005]], dou de nuobo antrada idéntico porjeto de lhei (n.º 99/X/1), desta feita suscrito solo pul deputado de l PSD, [[Rui Manuel Lhobo Gomes de la Silba|Rui Gomes de la Silba]]<ref name="Criaçon de l Munecípio (PSD)">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c59644756344c33427162446b354c5667755a47396a&fich=pjl99-x.doc Porjeto de Lhei n.º 99/X/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PSD)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués</ref>.
La eibentualmente ser criado, l munecípio de Sacaben recobririeb la antiga ária de anfluéncia de l reguengo de Sacaben, cula scluson de las freguesies de [[Frielas]] i de la [[Charneca (Lhisboua)|Charneca de l Lhumiar]], i la ancluson de la de [[Santa Eirie de Azóia]]. Cun aprossimadamente 35 kn² de superfice, serie l nono mais pequeinho cunceilho de l paíç (superando solo [[San João de la Madeira]], [[Antroncamiento]], [[Corbo (Açores)|Corbo]], [[Spinho (Pertual)|Espinho]], [[Amadora]], [[Bizela]], [[Odibelas]], [[Meson Friu]] i l [[Barreiro]]), mas un de l binte maiores, an tenermos de populaçon (cun acerca de 130 mil habitantes), quedando antegrado na ária metropolitana de la [[Grande Lhisboua]], adonde superarie ls coeficientes populacionales de cunceilhos cumo [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Loures]], [[Bila Franca de Xira]] i até mesmo [[Odibelas]].
=== L porjeto de criaçon de la [[Ouriente (freguesie perpuosta)|Freguesie de l Ouriente]] ===
Outra preocupaçon prende-se cun ls deseios outonomistas de ls habitantes de l bezino [[Parque de las Naciones]], que pretenden ber criada la [[Ouriente (freguesie perpuosta)|Freguesie de l Ouriente]], cujo lhemite [[Norte]] será, a ser fundada, l [[riu Trancon]] — l que, na ótica de ls uorgones outárquicos de Sacaben, amputarie ua parte seneficatiba de território de la freguesie. Inda que, an tenermos funcionales, esse território puoda ser cunsidrado cumo antegrante de la cidade de [[Lisboua]] — bisando assi la perpuosta de criaçon de la referida freguesie adequar la debison admenistratiba a la rialidade de las populaçones — tal çígnio causa bemente repúdio a todos ls sacabenenses que habitan fura de l Parque de las Naciones, tenendo la Assemblé de Freguesie de Sacaben anclusibamente botado por unanimidade un parecer çfaborable a la criaçon de la referida freguesie.
Cumbén, aliás, frisar que, persentemente, l parque eimobliário custruído na ária de l Parque de las Naciones situada na freguesie de Sacaben ye l mais diminuto de las trés freguesies pulas quales persentemente aquel se stende (Sacaben, [[Moscabide]] i [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]) , sendo cumo tal, por oura stremamente reduzido l númaro de habitantes de l Parque de las Naciones na ária atualmente acupada pula freguesie de Sacaben; cun eifeito, a maior parte de l território ye acupada pul ''Parque de l Teijo i de l Trancon''.
Assi i to, ls partidos i ourganizaçones que suscreben esta alteraçon admenistratiba (ó seia, la criaçon de la Freguesie de l Ouriente drento de l Cunceilho de Lhisboua ó, ne l mínimo, la ancluson de todas las árias de l Parque de las Naciones na freguesie de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]]) defenden ser esta la forma mais racional de gerir un spácio cumo l Parque de las Naciones, que atualmente ye debedido por trés freguesies i dous cunceilhos (para alhá de que l cunceilho de Lhoures, atualmente, nun admenistra l território de l Parque de las Naciones — por eisemplo, nun admenistra la çtribuiçon de auga nin ls outros serbícios municipalizados, al cuntrário cul que acunte cula porte de Lhisboua — recebindo solo ls ampostos municipales probenientes de l mesmo, l que amplica un çfasamiento antre quien recibe i quien atua).
Ua perpuosta ne l sentido de la criaçon de la dita freguesie dou antrada na [[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] inda an [[2004]], por deputados de l [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]] i de l [[Partido Popular|CDS-PP]], mas cula disseluçon parlamentar an finales desse mesmo anho, ourdenada pul [[Persidente de la República Pertuesa|Persidente de la República]] (anton [[Jorge Sampaio]]), essa einiciatiba lhegislatiba caducou; mas, yá na persente Lhegislatura, fui de nuobo apersentada a la çcusson pul [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]], achando-se de momiento na comisson de ourdenamiento territorial, para çcusson (porjeto de lhei n.º 100/X/1)<ref name="Criaçon de la freguesie de l Ouriente">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c59644756344c334271624445774d4331594c6d527659773d3d&fich=pjl100-x.doc Porjeto de Lhei n.º 100/X/1: Criaçon de la freguesie de l Ouriente (perpuosta de l PSD)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués.</ref>.
{{ref-section}}
[[Catadorie:Stória]]
0zy3jf023c8ll8pmiwrjaeww2fya4ue
107856
107855
2026-08-13T10:14:12Z
~2026-30875-10
15270
107856
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:LRS-sacavem.png|thumb|300px|Brason de armas de '''[[Sacaben]]''': «''Scudo de burmeilho, puonte de trés arcos, cun ls flancos ancumpletos, de ouro, lhabrada de negro. An xefe, cruç an aspa, de prata. Cuntra-xefe ondado de seis faixas de prata i azul, adonde assentan trés barcas de ouro bistas de proa. Corona mural de prata de cinco torres. Lhistel branco, cula lhegenda a negro, an maiúsculas: "SACABÉM".''»<br /> Un de ls eilemientos centrales de l brason – la auga – recorda l peso de ls rius [[Riu Teijo|Teijo]] i [[Riu Trancon|Trancon]] na bida i na eiquenomie de la cidade, anquanto l outro – la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]] – atesta la antiguidade de la poboaçon, remontando pul menos al tiempo de l [[Roma Antiga|Romanos]], que ende arguírun essa custruçon que se mantebe a lhigar las dues bordas de l Trancon al lhongo de mais de quinze seclos.]]
'''[[Sacaben]]''', pula sue posiçon stratégica – situada na ancruzilhada de ls caminos que, benidos de l [[Norte]] i de l [[Leste|Este]], se dirigian la [[Lisboua]] – stubo persente an einúmeros momientos de la [[Stória de Pertual|Stória pertuesa]].
Poboaçon antiquíssima, eisistiu ne l tiempo de l [[Roma Antiga|Romanos]] ua [[Puonte de Sacaben|puonte an Sacaben]] cujos bruxedos inda éran bisibles, pul menos, ne l [[seclo XVI]] (segundo l relato de [[Francisco de Houlanda]]). De l tiempo de la acupaçon [[mouros|mourisca]] quedou, aparentemente, l [[toponímia|chamadeiro]] de ourige [[léngua árabe|arábica]] ([[Alfabeto árabe|'''شقبان''']], ''Šaqabān''); eimediatamente passado la [[cerco de Lhisboua (1147)|tomada de Lhisboua]] puls [[Cristandade|crestianos]], an [[1147]], parece tener ocorrido eiqui un cumbate (la [[Batailha de Sacaben]]), hoije quemummente cunsidrado lhendário.
Durante la [[Eidade Média]], Sacaben custituiu un [[reguengo (propiadade)|reguengo]], de l qual benerien a ser beneficiários l [[almirante]] [[Manuel Pessanha]], la [[lista de reinas de Pertual|reina]] [[Leonor Teles de Menezes|D. Lheonor Teles]], i depuis l [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel]] [[Nuno Álbares Pereira]]. Por muorte deste, passou la sue posse para la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]], a la qual benerie a pertencer até a la [[Proclamaçon de la República Pertuesa|queda de la monarquia]]<ref name="Património Braganças">Cf. ''Nuoba Stória de Pertual'', dir. de [[Joel Serron]] i [[La. H. de Oulibeira Marques]], bol. X – ''Pertual i la Regeneraçon'', cord. de Fernando de Sousa de La. H. de Oulibeira Marques, Lhisboua, Eiditorial Persença, [[2004]].</ref>.
Seberamente danificada durante l [[Terramoto de 1755]], Sacaben antrou nun lhento marasmo que durou cerca dun seclo, até cerca de [[1850]] se ampeçar la sue [[andustrializaçon]] – donde ressalta la fundaçon de la célebre [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]], que spalhou l nome de Sacaben por [[Pertual]] i pul [[Mundo]], i la passaige de l [[camino-de-fierro]] pula poboaçon. Esta situaçon cuntribuiu para un [[Demografie de Sacaben|oumiento populacional sustentado]], até meados de la [[década de 1970]], faborecendo inda l zambolbimiento de l associatibismo (Coperatiba «''La Sacabenense''», [[Sport Grupo Sacabenense]], antre outros).
Ne l final de la [[década de 1980]], la freguesie ganha la sue [[Geografie de Sacaben|atual cunfiguraçon geográfica]], cula separaçon de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]] i de l [[Prior Bielho]]. An [[4 de Júnio]] de [[1997]], Sacaben bé anfin reconhecido to l sou balor i potencial, tenendo sido [[lista de cidades an Pertual por data de criaçon#Década de 1990|eilebada la cidade]]. Meses mais tarde, era inaugurada la [[Puonte Basco de la Gama]], lhigando Sacaben al [[Montijo]], i que se tornou ua obra de refréncia na paisaige ourbana de la poboaçon.
== La [[Pré-Stória]] i l domínio de l [[Roma Antiga|Romanos]] i [[pobo bárbaro|Bárbaros]] ==
=== [[Neolítico]] / [[Eidade de l Cobre|Calcolítico]] ===
Stá atestada na region de [[Sacaben]] la persença houmana zde hai bários seclos. La este propósito dezie [[Pinho Lheal]] ne l sou monumental ''Pertual Antigo i Moderno'':
<blockquote>«''Sacaben ye ancontestablemente ua poboaçon antiquíssima, i yá eisistia ne l tiempo de l Romanos.''»<ref name="Pinho Lheal">Cf. LEAL, Pinho, ''Pertual Antigo i Moderno: Dicionário Geográphico, Statístico, Chorográphico, Heiráldico, Archeológico, Stórico, Viográphico & Etymológico de Todas las Cidades, Billas i Freguesies de Pertual i Grande Númaro de Aldés''. Facsímile de la eidiçon de Lhisboua, Lhibrarie Eiditora de Mattos Moreira, 1873–1890, bol. 8, Lhisboua, Cota d’Armas, 1990, p. 310.</ref></blockquote>
Cun eifeito, parece tener sido acupada yá na [[Pré-Stória]] (períodos de l [[Neolítico]] i, cun maior porbablidade, de l [[Eidade de l Cobre|Calcolítico]], de l qual parécen datar trés [[machado]]s de piedra polida<ref name="CML">Bide [http://www.cn-lhoures.t/aa_PatrimonioArqueologia2.asp#3 Património de Arqueologie]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>); hai ambora de la eisisténcia dua [[caberna|gruta]] sob l ''Ancho de l Terreirinho'', junto al [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|Santuário de la Senhora de la Salude]], la qual, al ser scabada na [[década de 1980]], rebelou la eisisténcia de bruxedos pré-stóricos<ref name="IPA">Bide [http://www2.ipa.min-cultura.t/pls/dipa/build_ficha2?pagetitle=Pesquisa%20de%20Sítios%20Arqueológicos&xcode=51067&type=S Sítios Arqueológicos]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, de l Menistério de la Cultura Pertués.</ref>.
=== Ls Romanos ===
[[Fexeiro:Ponte de Sacavém (Francisco de Holanda).jpg|thumb|300px|La [[Puonte de Sacaben|Puonte Romana de Sacaben]], zenhada por [[Francisco de Houlanda]] ne l terceiro quartel de l [[seclo XVI]] i ancluída na sue ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', sob l títalo ''Lhembrança Pera Redificar la Puonte de Sacauen'', surge repersentada cun un eilebado númaro de arcos, denotando assi un riu mui mais caudaloso que hoije an die.]]
An finales de l [[seclo III a.C.]], chegan a la [[Península Eibérica]] ls [[Roma Antiga|Romanos]]. <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> (antigo nome de [[Lisboua]]), alia-se a las [[legion romana|legiones romanas]], sendo cedo absorbida ne l [[Ampério Romano|Ampério]], i recumpensada cula atribuiçon de l statuto de <small>[[munecípio|MVNICIPIBM]]</small> (esto ye, de [[cidadanie]] plena, estando por esso isenta de l pagamiento de las [[tributo|saçones]] la que outros territórios, cunquistados pula fuorça de las armas, stában sujeitos) i l nome de <small>[[Oulisipo|FELICITAS IVLIA]]</small> (an honra de [[Júlio César]]).
Admenistratibamente, l munecípio ulissibonense antegraba-se ne l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] [[Santarén (Pertual)|SCALLABITANBS]]</small>, i este, por sue beç, fazie parte, purmeiro de la [[porbíncia]] de la <small>[[Spánia Ulterior|HISPANIA BLTERIOR]]</small> i, a partir de [[29 a.C.]] (por debison decretada por [[César Augusto|Augusto]]) , de la <small>[[Lusitánia|LBSITANIA]]</small>, cun capital an <small>[[Emerita Augusta|EMERITA ABGBSTA]]</small> (correspondente a la moderna [[Mérida (Spanha)|Mérida]], na [[Stremadura]] [[Espanha|spanhola]]) .
Este <small>MBNICIPIBM</small> abrangie un stenso território rural, cobrindo ua çtáncia aprossimada de cinquenta [[quilómetro]]s al redor de la ária ourbana (i çtinado a la sue outosuficiéncia), pul que lhogicamente l lhocal adonde se amplanta la moderna Sacaben se achaba ende antegrado.
Subre Sacaben an cuncreto, mas, solo podermos afirmar que ne l [[seclo I]] de la nuossa Era ende passaba un troço quemun la dues stradas [[Roma Antiga|romanas]]:
* la <small>''VIA XV''</small>, que lhigaba <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> a la capital probincial de <small>[[Emerita Augusta|EMERITA ABGBSTA]]</small>, cun passaige pula cidade de <small>[[Scallabis|SCALLABICASTRBM]]</small>, la moderna [[Santarén (Pertual)|Santarén]], anton capital de l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] SCALLABITANBS</small>;
* la <small>''BIA XVI''</small>, que lhigaba <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> la <small>[[Bracara Augusta|BRACARA ABGBSTA]]</small>, capital de l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] BRACARENSIS</small>, na porbíncia de la <small>[[Galécia|GALLÆCIA]]</small>, correspondente a la atual [[Braga]].
Inda hoije susisten bruxedos desta rede biária, sob l pabimiento de las ''rues António Ricardo Rodrigues'' i ''José Lhuís de Morales'' (que mais tarde serien l eixe fundamental a la buolta de l qual se porcessou la ourbanizaçon de la poboaçon, lhigando ''Sacaben de Cima'' la ''Sacaben de Baixo'')<ref name="Bias romanas">Bide http://biasromanas.planetaclix.t/{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Yá neste tiempo parece de relebo la amportança de Sacaben i de l sou riu; cun eifeito, ls Romanos tenerien custruído ua [[Puonte de Sacaben|puonte subre l Trancon]], de la qual inda eisistirian bruxedos de ls pedamiegos de assentamiento ne l lheito ne l [[seclo XVII]], segundo dibersos relatos — zeignadamente ls de [[Francisco de Houlanda]] (que a eilha alude na sue obra ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', de [[1571]], na qual anota la necidade de l rei — anton [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] — proceder a la recustruçon de la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]], i faç deilha un sboço, adonde surge repersentada cun quinze arcos, denotando assi la eisisténcia dun riu mui mais caudaloso que atualmente<ref name="Francisco de Houlanda">Cf. [[Francisco de Houlanda|HOLANDA, Francisco de]], ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', antroduçon i notas de José de la Felicidade Albes, Lhisboua, Lhibros Hourizonte, 1984, pp. 26–28 (''Capítulo 7.º — De las Puontes i Calçadas Públicas de Lhisboua'').</ref>) i de [[Miguel Lheiton de Andrada]] (ne l «''2.º Diálogo''» de la sue ''[[Miscelánea]]'', datada de [[1629]]). Esta puonte (que inda hoije custitui l eilemiento central de l brason de armas de Sacaben) era la cuntinaçon natural de la bie que seguia pulas rues antes mencionadas, lhigando Sacaben a la borda Norte de l sou riu.
Se se admitir que l célebre ''[[Itinerário de Antonino]]'' se baseia an trajetos lhebados a cabo por [[Antonino Pio]], i atendendo al fato de séren mencionadas na obra las bias an causa, ye natural que l dezido amperador tenga passado pula poboaçon i pula sue puonte subre l [[Riu Trancon|Trancon]]…
Hai inda la ambora de an Sacaben tener eisistido (segundo l relato de l ''Anónimo Napolitano'', i ancluído ne l belume II de l [[Corpus Anscritionun Lhatinarun]] – CIL –, relatibo a la [[Spánia]]) ua anscriçon eipigráfica (cujo paradeiro ye hoije çconhecido) que rezaba l seguinte:
<blockquote>SILBIBS<br />MAG • I • TER<br />F • DAR • MAG<br />P • I • LIIII • P • B</blockquote>
Nun se cunseguiu, mas, até al momiento, abentar ua lheitura plausible para este monumiento; cun sepçon de la purmeira lhinha, que remete para un ''[[nome]]n'' ó ''[[cognomen]]'' anteligible (''Sílbio''), l cuntenido de las trés restantes lhinhas ye oubjeto de grandes cunjeturas. [[Emil Hubner]], l redator de l CIL, propós que las abrebiaturas MAG, nas lhinhas 2 i 3, dezíssen respeito la dous ''magistri'', talbeç respunsables por un ''[[bicus|uicus]]' ', ua pequeinha ounidade admenistratiba la nible rural, l que pressuporia talbeç la eisisténcia dun bicus ne l lhocal de Sacaben, junto a la puonte, i que serie gobernado por estes dous magistri; esta tese colheu tamien la aprobaçon de Jorge de Alarcon. Basco Gil Mantas, por sou turno, propone que se tratassen de l magistri dun santuário que eisistirieb talbeç nas prossimidades, l que tamien nun serie amberosímil. Seia cumo fur, tal parece testemunhar, sin selombra de dúbeda, la persença romana ne l lhocal <ref name="Anscriçon eipigráfica">Bide http://www4.crb.ucp.t/biblioteca/Mathesis/Mat12/Mathesis12_27.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
=== [[Alanos]] i [[Bisigodos]] ===
Als Romanos sucedírun-se las acupaçones de ls pobos [[pobo bárbaro|bárbaros]], na sequéncia de las sues [[migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones para Oucidente]]: purmeiro de l [[Alanos]] (que acupórun to l [[Sudoeste]] peninsular durante cerca de meia [[década]], sin mas deixáren qualesquier bruxedos seneficatibos na region), i depuis de l [[Bisigodos]] (que tenerien eidificado eiqui ua capielha dedicada la [[Marie|Nuossa Senhora de l Prazeres]], sob la qual se ancontran hoije las ruínas de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha de Nuossa Senhora de la Bitória]]) <ref name="Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres">Cf. LEAL, Pinho, ''oup. cit.'', p. 313.</ref>.
== Domínio [[Eislan|muçulmano]] ==
[[Fexeiro:Igreja de Nossa Senhora da Vitória (1).jpg|thumb|left|250px|La atual [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha de Nuossa Senhora de la Bitória]] argue-se, segundo la tradiçon, adonde se situou outrora la Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres, eisistente na poboaçon durante l domínio [[Eislan|muçulmano]].]]
=== Cunquista i coabitaçon ===
A partir de [[711]], ten ampeço l domínio [[Eislan|muçulmano]] de la [[Península Eibérica]]. [[Lisboua]] (''[[Stória de Lhisboua#Al-Ushbuna: Lhisboua Muçulmana|al-Ušbuna]]'') ye tomada an [[716]] por fuorças [[berberes]] sob l comando de [[Abd al-Aziç ibn Musa|ʿAbd al-ʿAziç ibn Musa ibn Nusayr]] (que a la data eisercia l cargo de gobernador de l [[Al-Andalus|Ándalus]] an nome de l [[califa de Damasco]], sendo filho de l gobernador de la porbíncia de la [[África|Ifriquia]], [[Musa ibn Nusayr]]), i por essa época deben tamien tener caído nun solo las poboaçones que antegrában l termo de Lhisboua (antre ls quales Sacaben), bien cumo ls bários poboados de las redondezas, cumo ''[[Sintra|laš-Šantara]]'' (esto ye, Sintra).
Tal cumo nas demales regiones de l ''[[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]]'' (l «''[[Oeste|Oucidente]] de l Ándalus''», region que corresponde, ''[[Lista de probérbios i sentenças an lhatin|grosso modo]]' ', a la antiga [[Lusitánia]] [[Roma Antiga|romana]] i ancluía, antoce, a maior parte de l moderno [[Pertual]]), númaro seneficatibo de [[Spánia|spano]]- [[Roma Antiga|romano]]- [[Bisigodos|godos]] de la region de al-Ušbuna, ambora se téngan arabizado (tornando-se bilíngues an [[léngua árabe|árabe]] — la nuoba lhéngua de la admenistraçon — i ne l [[latin|baixo-lhatin]] [[Eidade Média|mediebal]] que mantenien cumo lhéngua de l culto), nun se islamizórun (ó solo l fazirun tardiamente), tenendo remanescido [[cristandade|crestianos]]; antre eilhes, starien alguns habitantes de l lhugar de Sacaben que, de acordo cula tradiçon, podírun manter l sou culto na [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres]], mediante l pagamiento dun tributo monetário (la [[jizya]])<ref name="Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres" />, tornando-se assi [[moçárabe]]s, ó seia, crestianos bibendo ambaixo de l domínio muçulmano, tenendo cumo suma outoridade l [[Patriarcado de Lhisboua|bispo moçárabe de Lhisboua]] — algo possiblitado pula relatiba [[toleráncia relegiosa]] de l [[Eislan]] para cun ls chamados «''[[Pobos de l Lhibro]]''» (''Ahl al-Kitāb''), ó seia, [[judaísmo|judius]] i [[cristandade|crestianos]].
Julga-se mesmo que a torre mediebal an Sacaben de Cima, ne l ''Ancho de l Terreirinho'', frunteira a la [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|Capielha de la Senhora de la Salude]], ne l centro stórico de la poboaçon, tenga probablemente ourige muçulmana, i serie ende que, de acordo cula tradiçon, ls crestianos pagában la jizya a las outoridades [[mouros|mouriscas]]. Terá depuis sofrido anterbençones de restauro durante la [[Eidade Média]], achando-se hoije, assi i todo, bastante arruinada<ref name="Torre mediebal">Cf. LEAL, Pinho, ''oup. cit.'', p. 311.</ref>.
=== Sacaben ne l al-Ándalus ===
De acordo cul relato dua fuonte muçulmana (l [[geografie|geógrafo]] [[Síria|sírio]] [[Yaqut al-Hamawi|Abu ʿAbd-Allah Yaqut ibn ʿAbd-Allah al-Rumi al-Hamawi]]), Sacaben era «''un de ls poboados de Lhisboua, la Ouriente deilha''», sendo la poboaçon classeficada cumo ua ''[[alcarie|qarya]]' ' (palabra donde deriba l termo alcarie, i que se puode traduzir, percisamente, cumo pequeinho poboado, [[bila]]<ref name="Yaqut">Bide http://www.fcsh.unl.t/ien/mediebalista/MEDIEBALISTA1/mediebalista-andalus.htn{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>).
A la semelhança de bárias outras pequeinhas poboaçones al redor de Lhisboua, Sacaben fui antegrada admenistratibamente na ''[[kura (ounidade admenistratiba)|kura]]' ' de al-Ušbuna (sendo la ''kura'' ua ounidade admenistratiba muçulmana sensiblemente cula mesma delimitaçon geográfica de ls bielhos <small>[[cumbentus|CONBENTI]]</small> romanos, ambora cun defrentes atribuiçones), delantre de la qual se ancontraba un ''[[alcaide (magistrado)|qadi]]' ', gobernador cun funçones melitares zeignado, purmeiro pul ''[[wali]]'' sediado an [[Córdoba (Spanha)|Córdoba]], la capital de l [[Al-Andalus|al-Ándalus]], cumo repersentante de l [[califa de Damasco]] i, mais tarde, puls [[emir]]s ([[756]]–[[929]]) i depuis [[califa]]s ([[929]]–[[1031]]) [[Omíadas]] que [[califado de Córdoba|gobernórun l Ándalus a partir daquela cidade]].
Al lhongo de l domínio emiral i califal, bárias sediçones contra ls [[Omíadas]] tubírun cumo placo l [[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]] (ne l qual se ancluía, cumo sposto, Sacaben), zeignadamente la rebolta promobida puls [[Ibn Marwan|banū Marwān]] de [[Mérida]]/[[Badajoç]] ó la de [[Umar ibn Hafsun|ʿUnār ibn Hafsūn]], de [[Bobastro]], solo sufocadas an finales de la [[década de 920]] (de fato, durante la segunda metade de l [[seclo IX]] i até a la [[Janeiro]] de [[929]], data an que [[Abderramon III|ʿAbd aire-Raḥnān III]] se proclama ''[[Amir al-Mu'minin|ʿAnīr al-Muʿminīn]]'' (''Príncepe de l Crentes''), ó seia, [[Califa]] — percisamente passado bencer ls banu Marwan —, correspondendo a un período de maior fraqueza de l poder central, l Ġarb solo nominalmente fazie parte de l emirato omíada, tenendo-se cumbertido nua spece de prencipado outónomo cun sede an ''[[Vadajoç|Batalyaws]]' ', esto ye, Badajoç).
Mais tarde, durante las redadeiras agitaçones ([[fitna]]) que lhebórun a la queda de l [[califa]]de l an [[1031]], i susequente formaçon de ls reinos de [[taifa]]s, Sacaben quedou antegrada ne l reino de Badajoç (fuora durante un scasso lhapso temporal, na década de [[1020]], an que eisistiu ua taifa cun sede an Lhisboua xefiada por ʿAbd al-ʿAziç ibn Sabūr i ʿAbd al-Malik ibn Sabūr, filhos de [[Sabur al-Saqlabi|Sabūr al-Saqlabi]], un antigo [[scrabo|serbo]], de ourige [[slabos|slaba]], que serbira l califa [[al-Hakan II]] i que lhançara l grito de rebolta de l ''Ġarb al-Andalus'' contra l califado an [[1009]], tenendo gobernado la taifa de Badajoç até tener sido deposto puls [[Aftásidas|banuʿl-Aftas]]), passado l que regressou a la suserania de l rei [[aftássida]] de Badajoç.
An [[1093]], a troco de auxílio contra ls ambasores [[almorábidas]] benidos de l [[Magrebe]], l emir de Badajoç cede al ''[[amperador|amperator totius Spaniæ]]'', [[Afonso BI de Lhion i Castielha]], la posse de ls castielhos de [[Lisboua|al-Ušbuna]] i [[Santarén (Pertual)|laš-Šantaryin]] (Santarén), tenendo nessa altura Sacaben passado para manos crestianas. Por pouco tiempo, mas, durou l domínio [[Reino de Lhion|leonés]]: an [[1095]], ante l inexorable abanço de l almorábidas lhiderados por [[Yusuf ibn Tashfin|Yusuf ibn Tašfin]], l conde [[Raimundo de Borgonha|Raimundo de la Galiza]] fui derrotado i la lhinha de frunteira recuou de l Teijo pa l [[Riu Mondego|Mondego]], tenendo Sacaben retornado a las manos muçulmanas.
Anfin, l domínio de ls rigoristas almorábidas, ambora fuorte ne ls purmeiros anhos, staba yá an perfunda decadéncia pouco tiempo antes de la [[cerco de Lhisboua (1147)|cunquista definitiba]] de [[Lisboua]] an [[Outubre]] de [[1147]] por [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]]; a partir de [[1144]], to l Ġarb, lhiderado por [[Ibn Qasi]], entra an rebolta contra l domínio almorábida, tenendo ampeço l chamado ''período de las segundas taifas''. L [[Lisboua i Bal de l Teijo|bal de l Teijo]] tornaba-se andependiente para custituir la taifa de Santarén — efémera, puosto que l sou fin chegou trés anhos mais tarde, cula [[Recunquista|Recunquista crestiana]] de las dues percipales poboaçones de la lhinha de l Teijo puls Pertueses.
=== Al-Šaqabāni, ó ''l Sacabenense'' ===
De acordo cul yá citado [[Abu Abdallah Yaqut ibn-Abdallah al-Rumi al-Hamawi|Yaqut al-Hamawi]], relaciona-se cun Sacaben l [[poesie|poeta]] i [[misticismo|místico]] ''Taytal ibn Ismaʿīl'', chamado ''al-Šaqabāni'' (lhiteralmente, ''l Sacabenense''), que bibiu ne l [[seclo XI]] i de l qual se conhecen alguns trechos de poesie; para para alhá desso, ye citado tamien por saber de quelor poemas de bárias poetisas árabes anteriores al Eislan.
Al-Šaqabāni, tenendo studado na sede de l [[Califado de Córdoba|Califado Omíada]], an [[Córdoba (Spanha)|Córdoba]], pouco antes de la sue zagregaçon, i feito l [[hajj]] (peregrinaçon la [[Meca]]) tornou-se depuis un místico lhigado al [[sufismo]] (ua corriente cuntemplatiba drento de l [[Eislan|Islamismo]] i que tubo grande sucesso antre alguns habitantes de l [[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]] — cite-se l eisemplo de [[Ibn Marwan|Ibn Marwān]], l fortificador de [[Marbon]]), anstituindo un ''[[arrábita|ribat]]' ' an Šaqabān, çtinado a la [[jihad]] (cunceito que nun se relaciona solo cula lhuita sterior, tenendo an bista la propagaçon de la fé islámica, mas tamien i subretodo, cula lhuita la nible pessonal, de l própio crente, tenendo an bista l sou total outo-cuntrole)<ref name="Ribat">Cf. Heilena CATARINO, «L Castielho de Pobos (apuntamientos pa l período islámico an Vila Franca de Xira)», ''Catálogo de la Sposiçon Senhor de la Buona Muorte — Mitos, Stória, Deboçon, 28 de Júnio a 8 de Agosto de 2000, Celeiro de la Patriarcal, Bila Franca de Xira'', ed. de la Cámara Municipal de Bila Franca de Xira, 2000, pp. 43–51.</ref>, tenendo depuis recolhido-se a un lhugar ermo nas prossimidades, adonde fondou ua ''aç-çāwiya'' (donde l pertués [[azóia]], i que stá talbeç na ourige de l chamadeiro de la bezina [[Santa Eirie de Azóia]], anton coincida cumo ''aç-çāwiya at-Taytal'', ó seia, la ''Azóia de Taytal''), adonde se antregarie a la reflexon mística<ref name="Yaqut"/>.
=== Cuntribuiçones técnicas i toponímicas ===
Para para alhá de las técnicas de cultibo (cumo la [[nora (auga)|nora]]) i de la antroduçon de ciertas culturas [[agricultura|agrícolas]] (cumo ls [[citrino (fruito)|citrinos]]) an to la Península, l [[chamadeiros árabes an Pertual|percipal bruxedo muçulmano stá na toponímia]], julgando-se que seia de l [[Léngua árabe|árabe]] que l moderno chamadeiro Sacaben probeio (mui ambora outra teorie proponha ourige [[Fráncia|francesa]] — antoce mais tardie, eibentualmente na sequéncia de la [[Recunquista]] — pa l nome de la freguesie).
==== Šaqabān, Sacabis ====
Cun eifeito, durante mui tiempo ls [[filologie|filólogos]] julgórun que l termo deribasse de l étimo árabe ''šaqabi'' (que quier dezir «próssimo» ó «bezino» — antenda-se, de la cidade de [[Lisboua]], que yá anton assumia cunsidrable amportança), [[latin]]izado na terceira [[declinaçon]] an ''sacabis, -is'' (l que formarie ne l [[acusatibo]] ''sacaben'', donde l nome moderno «Sacaben»); assi i todo, nunca citórun qualquier fuonte árabe que corroborasse tal teorie<ref name="Sacabis">Bide http://clientes.netbisao.t/sacabem1/{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i http://homepage.oninet.t/576mer/Storia/storia.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Mais recentemente, çcubriu-se, tamien na obra de [[Abu Abdallah Yaqut ibn-Abdallah al-Rumi al-Hamawi|Yaqut]] (l ''Kitāb Muʿjan al-Buldan'' ó ''Lhibro de l Países'', ''c.'' [[1228]], ua çcriçon geográfica de l mundo anton coincido), ua refréncia mais percisa al termo ousado puls árabes para chamar la poboaçon — ''laš-Šaqabān'' (an [[léngua árabe|árabe]], [[Alfabeto árabe|'''الشقبان''']]), l qual se assemelharie muito, sin selombra de dúbeda, cula pronúncia moderna<ref name="Yaqut"/>.
==== Çaca dé Uen ====
Inda subre la ourige de l chamadeiro Sacaben, l ansigne [[linguística|lenguista]] pertués [[José Pedro Machado]] scribe, ne l sou ''[[Dicionário Onomástico Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa|Dicionário Onomástico-Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa]]'', que tenerie sido a pensar ne l nome desta poboaçon que un [[menestrel|jogral]] [[Galiza|galego]], [[Pedro Amigo de Sebilha|Pedr'Amigo de Sebilha]] (atibo na [[corte]] de [[Afonso X de Lhion i Castielha]], ó seia, na segunda metade de l [[seclo XIII]]), cumpós ua ''[[Cantigas de scárnio i maldezir|cantiga de escarnho]]' ' ([[Cancioneiro de la Viblioteca Nacional|CBN]] n.º 1687; [[Cancioneiro de la Baticana|CB]] n.º 1199) na qual [[sátira|satiriza]] un sou colega [[trobador]] ([[Cermeinho Garcia de Ambroa|Cermeinho Garcia d'Ambroa]]), çdenhando de la sue piedosa antençon de querer ir als [[Tierra Santa|lugares santos]] de [[Jarusalen]] an peregrinaçon, mas tenendo inda assi quedado-se solo por Sacaben… La cantiga reza l seguinte:
{| align="center" cellspacing="0" class="" width="100%" style="clear:both;text-align:center"
|-
| width="250" | <center>''Marina Meiouchi, Cermeinho d'Ambroa''<br />''diç el que tu l fuisti i pregoar''<br />''qué nunca foy na tierra d'[[Ultramar|Ultra-mar]];''<br />''mays non fezisti cumo molher buona,''<br />''ca, Marina Meiouchi, sy hé sy,''<br />''Cermeinho d'Anbroana sey you ca foy lh'y,''<br />''mays quesiste lh'y tu mal assacar.''</center>
| width="250" | <center>''Marina Meiouchi, sen nulha falha''<br />''Cermeinho d'Ambroana en '''[[Sacaben|Çaca dé Uen]]' ''''<br />''filhou la cruç pera [[Jarusalen|Iherusalen]]' '<br />''i, depuis d'aquesto, sé Dius mi ualha,''<br />''Marina Meiochi, cun'ye, romiu''<br />''que uen canssado ye tal l ui and you''<br />''tornar, ye dizes que non tonrou en.''</center>
| width="250" | <center>''Marie Meiouchi, muytas uegadas''<br />''Cermeinho d'Anbroana ach and you mal,''<br />''mays sé té colhé d el lhogar atal''<br />'' cun andas tu assy pulas pousadas,''<br />''Marina Meiouchi, la mui gran sazon,''<br />''Cermeinho d'Anbroana, se th achar enton,''<br />''gran med ey que ti querra fazer mal.''</center>
|}
Segundo Machado, la forma '''''Çaca dé Uen''''' (lheia-se ''Saca dé Ben'') serie ua deribaçon de Sacaben, propondo l studioso ua ourige [[Fráncia|francesa]] pa l termo, heipótese giralmente preterida an fabor de l étimo [[léngua árabe|arábico]]. Cun eifeito, eisistia na [[Eidade Média]], ne l [[Anjou (porbíncia)|Anjou]], la cunfrarie [[bino|binhateira]] ''du Sacabin'', termo deribado percisamente de ''saca'' (seneficando boto para depositar bino, azeite, ó lhíquidos an giral), i ''bin'' ([[léngua francesa|fr.]] para «''[[bino]]''»), termo que an ciertos dialetos franceses (cumo l angebino) toma la pronúncia ''ben'' (<tt>/bẽ/</tt>), pul que, a aceitar esta tese, Sacaben seneficarie anton «''boto de bino''» — heipótese que, anque todo, nun ye de to çpicienda, se atendermos al fato de la lhocalidade se tener tornado un amportante centro pordutor bitibinícola (cumo de resto to la region ambolbente) al lhongo de la [[Eidade Média]]<ref name="José Pedro Machado">Cf. [[José Pedro Machado|MACHADO, José Pedro]], ''[[Dicionário Onomástico Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa|Dicionário Onomástico-Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa]]'', bol. III, Lhisboua, Cunfluéncia, 1984, p. 1290.</ref>.
==== La berson popular de l nome ====
Cumo an muitas outras tierras pertuesas, la populaçon tratou de splicar l nome de la poboaçon fraugando ua eitimologie muitas de las bezes a la rebelia de qualesquier lheis lhenguísticas. Assi, an Sacaben, segundo "boatos mais regionales", l nome Sacaben poderá tener tenido la sue ourige noutro cuntesto: ls trabalhadores que çcarregában la sue mercadoria nas bordas de l Riu Trancon, dezien antre eilhes durante la eisecuçon de l trabalho, segundo l que ye dezido, «''Saca''» i «''ben''», i dende, antoce, formar-se-iba l nome Sacaben.
Assi i to, la ourige de l nome permanece mui ambígua, i l lhocal cierta mente merecerie ua mais aperfundada pesquisa i sploraçon, de forma a aberiguar mais cuncretamente muitos aspetos que cuntinan cuntrobersos ne ls nuossos dies, cumo por eisemplo, la própia ourige de l nome.
== [[Recunquista]] ==
[[Fexeiro:Batalha de D. Afonso Henriques junto àponte romana em Sacavém.jpg|thumb|400px|La [[Batailha de Sacaben]], trabada antre [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] i ls [[Mouros]].]]
{{ber artigo percipal|'''[[Batailha de Sacaben]]'''}}
De acordo cula tradiçon, Sacaben fui tomada als [[Mouros]] por [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]], an [[1147]], na sequéncia de la quási-lhendária [[Batailha de Sacaben]] (cujos purmeiros relatos datan tan-solo de l [[seclo XVI]], i que, ambora coligidos ne l [[seclo XVII]] na [[Monarquia Lhusitana]], ténen sido cunsidrados cumo un mito zde [[Alexandre Heirculano|Herculano]]<ref name="Alexandre Herculano">Cf. [[Alexandre Herculano|HERCULANO, Alexandre]], ''Stória de Pertual. Zde l ampeço de la Monarquia até l fin de l reinado de Afonso III''. Prefácio i notas de José Mattoso i berificaçon de l testo de Ayala Monteiro, tomo I, Amadora, Lhibrarie Bertrand, 1980, pp. 679 i 694.</ref>).
== [[Eidade Média]] ==
=== [[Seclo XII]] ===
Pula fertilidade de las sues tierras, Sacaben tornou-se, pouco depuis de la recunquista crestiana, sede dun [[reguengo (propiadade)|reguengo]] de la [[Corona (monarquia)|Corona]] pertuesa, conhecendo amportante ancremiento [[agricultura|agrícola]]; las percipales culturas de la poboaçon, tal cumo ne l resto de la [[Stremadura]], serien aqueilhas tipicamente [[Mar Mediterráneo|mediterráneas]]: la [[bideira|benie]] i la [[oulibeira]], a par de l [[trigo]], l percipal [[cereal]]. De çtacar tamien la sploraçon de las [[salina]]s, abundantes ne l sou território até al [[seclo XVIII]], bien cumo inda l trasporte flubial de bários pordutos hortícolas ouriundos de l anterior de l Termo de Lhisboua para la fetura capital de l reino, que eiran caraterizar la poboaçon ne ls seclos bindouros. Nesse cuntesto ampeçará a ganhar forma un [[porto (trasporte)|porto flubial]] na cunfluéncia de l Teijo cul Trancon, i que tubo relatiba amportança até al [[seclo XVIII]] cumo porto anterior. De resto, ye an torno de l sou riu, de la [[Puonte de Sacaben|sue puonte]] i de l sou porto que la stória de Sacaben al lhongo desses seclos se screbirá<ref name="Porto de Sacaben">Cf. VLOT, Marie Lhuísa Pinheiro, ''Ls portos na ourige de ls centros ourbanos. Cuntributo para la arqueologie de las cidades marítimas i flúbio-marítimas an Pertual'', Lhisboua, IPA, 2003, ''passin''.</ref>.
[[Fexeiro:AfonsoI-P.jpg|thumb|left|150px|D.[[Fonso Anriqueç]], mítico cunquistador de Sacaben.]]
La purmeira refréncia stórica scrita que conhecemos relatiba la Sacaben data solo dun decumiento eclesiástico de [[1 de Maio]] de [[1191]] (esto ye, quarenta i quatro anhos depuis de la cunquista de Lhisboua); ende se alude a la debison de ls benes feita pul rei [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] para resulber las frequentes cuntendas antre l [[Patriarcado de Lhisboua|bispo de Lhisboua]], [[Soeiro Anes|D. Soeiro Anes]], i l sou [[cabido]]. Por este decumiento, l bispo cedie las prebendas de la eigreija de [[Alfama|San Pedro de Alfama]] al cabido, i reserbaba para si las de las eigreijas de [[Sacaben]], [[Frielas]], [[Unhos]] i [[Bila Berde de l Francos]], las quales até anton pertencian a la fábrica de l cabido <ref name="Acordo cabido">Cf. [[Rodrigo da Cunha|CUNHA, Dom Rodrigo da]], ''Histria Eclesiástica da Igreja de Lisboa'', em Lisboa, Por Manuel de la Silva, 1642, fól. 99 (http://purl.t/12033/2/P205.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref>.
Sabe-se que la Eigreija Matriç de Santa Marie de Sacaben era ua de las eigreijas [[colegiada]]s de l Termo de Lhisboua (a par de las de [[Bucelas|Nuossa Senhora de l Carbalho de Bucelas]], [[Frielas|San Julion de Frielas]], [[Lumiar|San João Batista de l Lhumiar]] i [[Unhos|San Silbestre de Unhos]]) <ref name="Colegiada">Cf. ''Atlas de Cidades Mediebales Pertuesas (Seclos XII la XV)''. Org. de [[A. H. de Oliveira Marques]], Iria Gonçalves i Amélia Aguiar Andrade, vol. 1, Lisboa, Centro de Estudos Hitóricos da Universidade Nova de Lisboa e Instituto Nacional de Imvestigação Científica, 1990.</ref>, l que quier dezir que la eigreija sacabenense era probida de dignidades an todo semelhantes a las de l cabido de la Sé de Lhisboua, sendo regida por un ''[[prior]]'', al ambés dun mero ''[[presbítero]]'' (bulgo ''[[padre]]''); por esse mesmo motibo, até hoije la antitulaçon oufecial de l pároco de Sacaben cuntina a ser la de ''prior''.
=== [[Seclo XIII]] ===
De l [[seclo XIII]] eisisten refréncias a la eisisténcia dua gafarie dedicada la [[Santo André]], associada a ua [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|capielha cul mesmo ourago]], i inda un spital/albergarie, dezido de ''Gonçalo Vaz'', pa ls pobres (na época, las bárias funçones assistenciales éran eisercidas pulas mesmas anstituiçones — eissencialmente corporaçones relegiosas que se ounien ambaixo dua mesma deboçon — i assi trataba-se nun solo de l peregrinos, cumo tamien de ls pobres i de l lheprosos). L abastecimiento de auga potable era feito, quier atrabeç de l Trancon, quier atrabeç dun poço — l ''Poço de l Trapos''<ref name="Colegiada" />.
Sacaben surge refrenciada nas [[anquiriçones]] rializadas por [[Fonso II de Pertual|D. Fonso II]], an [[1220]], cumo tierra adonde eisercia la sue outoridade l almoxarife de Lhisboua; las anquiriçones lhebadas a cabo por [[Fonso III de Pertual|D. Fonso III]] an [[1258]] dan cunta de que las [[salina]]s eisistentes na poboaçon éran pertença de la [[Orde de Santiago]]<ref name="Salinas">Cf. BLOT, Maria Luísa Pinheiro, ''oup. cit.'', p. 112.</ref>.
Segundo [[Pinho Leal]], por esta época cuntarie la freguesie cun 900 fuogos, númaro que parece claramente sagerado para ua pequeinha poboaçon cumo Sacaben na Eidade Média<ref name="Torre mediebal" />.
Inda assi, la poboaçon debie ser yá un centro ourbano de algua amportança ne l quadro de l Termo de [[Lisboua]]. Ua lhei de [[Deniç de Pertual|D. Deniç]]<ref name="Lhei dionisina">Cf. [[Torre de l Tombo|I.A.N./T.T.]], gabeta 13, maço 6, doc. n.º 7.</ref>, datada de [[1287]], dá cunta dun [[amposto]] giral aplicado als [[notário|tabelianes]] dua parte seneficatiba de l [[Pertual|Reino de Pertual]] (cun scluson de l de la comarca de [[Alanteijo|Antre Teijo i Odiana i Para alhá-d’Odiana]] — regulamentada por lhei posterior —, de l [[Reino de l Algarbe]], bien cumo inda de ciertas tierras coutadas — [[Braga]], [[Porto]] ó [[Alcobaça (Pertual)|Alcobaça]]) . Aparece ende arrolada, antre bárias outras poboaçones de la [[Patriarcado de Lhisboua|diocese de Lhisboua]] ([[Lisboua]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Arruda de l Binos]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Porto de Muolas]], [[Pobos]], [[Santarén (Pertual)|Santarén]], [[Sintra]], [[Torres Nuobas]], [[Torres Bedras]] i [[Ourén (Pertual)|Bila Nuoba de Ourén]]) , la paróquia de Sacaben, cuntando esta cun 1 tabelion, mas çconhecendo-se l balor de l respetibo amposto (situaçon, de resto, tamien berificada ne ls causos de [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Arruda de l Binos|Arruda]], [[Sintra]] i [[Torres Bedras]]). Cumo an [[Porto de Muolas]] i [[Ourén (Pertual)|Bila Nuoba de Ourén]], eisistindo dous tabelianes, estes pagában 45 [[libra]]s anuales a la [[Corona (monarquia)|Corona]], ye de supor que talbeç la cuntribuiçon pecuniária de l tabelion de Sacaben fusse anferior la estas — ambora, por eisemplo, l cunceilho de [[Pobos]], al [[Norte]] de [[Bila Franca de Xira]], cun solo tamien un tabelion, pagasse un balor superior (60 lhibras); esse númaro, assi i todo, fui vmais tarde reduzido a solo 24 lhibras anuales<ref name="Tabelion">Cf. [[A. H. de Oliveira Marques|OLIVEIRA MARQUES, A. H. de]], «A população portuguesa nos fins do século XIII», ''Ensaios de História Medievbal Poertuguesa'', Lisboa, Editorial Vega, 1980, pp. 51–92.</ref>.
Antretanto, dous anhos antes, an [[1285]], la outonomie de l reguengo de Sacaben-Frielas habie saído reforçada quando [[Deniç de Pertual|D. Deniç]] celebrou ua Cuncórdie cula Cámara Municipal de Lhisboua, relatibamente la bários agrabos que oupunhan l monarca a la eidilidade lhisboeta. Un desses agrabos prendia-se cul fato de ls [[albazil|albazis]] de ls reguengos de Sacaben i Frielas tenéren ganho, an data un pouco anterior a la de la Cuncórdie, outonomie face al munecípio de Lhisboua, podendo julgar ls bezinos de Lhisboua que aparecessen ne l território reguengueiro, nun tenendo ls albazis que dar justificaçon al cunceilho; la Cámara queixou-se anton al rei, pedindo para que se buoltasse a la fórmula antiga, que eisigie que ls albazis de l reguengo se tornassen de nuobo subalternos, prestando preito i menaige a la Cámara de Lhisboua, por forma la que ls cidadanos de Lhisboua nun podíssen fugir a las justícias municipales. La Cámara, mas, acabou por zeistir de las sues antençones, de tal forma que, segundo [[Marcello Caetano]], ne l sou studo cunsagrado a la admenistraçon municipal de Lhisboua, an [[1319]], Sacaben i Frielas possuían yá ua ourganizaçon que les permitie ser chamados de cunceilhos<ref name="Marcelo Caetano">Cf. [[Marcello Caetano|CAETANO, Marcelo]], ''La Admenistraçon Municipal de Lhisboua durante la Purmeira Dinastie (1179-1383)'', Lhisboua, Lhibros Hourizonte, 1990, pp. 31-36.</ref>; de resto, quatro anhos antes, an [[1314]], l mesmo rei habie tamien cuncedido outonomie als reguengos de [[Ribamar (Mafra)|Ribamar]], [[Oeiras i San Julion de la Barra|Oeiras]] i [[Algés]], na metade oucidental de Lhisboua.
Ne l final deste seclo ([[1288]]), l prior de la paróquia sacabenense surge antre ls nomes de l bários relegiosos que peden al [[Papa Nicolau IV]] la anstituiçon dun [[Ounibersidade|''studiun generale'']] na cidade de [[Lisboua]]: neilha figuran tamien cumo cunfirmantes ls nomes de l Don Abade de l [[Mosteiro de Alcobaça]], ls Priores de [[Mosteiro de Santa Cruç|Santa Cruç de Coimbra]], de [[Eigreija de San Bicente de Fura|San Bicente de Lhisboua]], de [[Oulibeira de l Castielho|Santa Marie de Guimarães]] i de [[Santarén (Pertual)|Santa Marie de la Alcáçoba de Santarén]], assi cumo ls reitores de las Eigreijas de [[Atouguia de la Baleia|San Lheonardo de Atouguia (de la Baleia)]], [[Santarén (Pertual)|San Julion de Santarén]], [[San Nicolau (Santarén)|San Nicolau de Santarén]], [[Santa Eirie de la Rieira de Santarén|Santa Eirie de Santarén]], [[Santarén (Pertual)|Santo Stébon de Santarén]], [[San Clemente (Lhoulé)|San Clemente de Lhoulé]], [[Sé (Faro)|Santa Marie de Faro]], [[Santa Marie i San Miguel|Santa Marie i San Miguel de Sintra]], [[Santo Estébon (Alenquer)|Santo Stébon de Alenquer]], [[Santa Marie de l Castielho i San Miguel|Santa Marie i San Miguel de Torres Bedras]], [[San Pedro i Santiago|San Pedro de Torres Bedras]], [[Santa Marina (Bila Nuoba de Gaia)|Santa Marina de Gaia]], [[Lourinhana (freguesie)|Santa Marie de la Lhourinhana]], [[Cunceiçon (Bila Biçosa)|Santa Marie de Bila Biçosa]], [[Azambuja (freguesie)|Santa Marie de la Azambuja]], '''[[Sacaben|Santa Marie de Sacaben]]' '', [[Santa Marie (Stremoç)|Santa Marie de Estremoç]], [[Beija|Santa Marie de Beija]], [[Mafra (freguesie)|Santa Marie de Mafra]] i [[Mogadouro (freguesie)|Santa Marie de Mogadouro]].
An [[13 de Maio]] de [[1290]], D. Deiniç cuncede a un tal Pedro Martines de la Romeira la sploraçon bitalícia (puosto que yá le fura aforada antes dessa data) de la barca de l reguengo de Sacaben, «''pro multo serbicio que fizo''» a el-rei.
Inda de l final de l seclo ([[20 de Febreiro]] de [[1295]]) ye l decumiento de doaçon de ls reguengos de Sacaben, Unhos, Frielas i Camarate, por D. Dinis, la sue filha [[Custança de Pertual, reina de Castielha|D. Custança]] (fetura [[lista de reinas de Castielha|reina de Castielha]] pul sou casamiento cun [[Fernando IV de Castielha|Fernando IV]]) , ancluindo todos ls dreitos, padroados de Eigreijas, etc. La doaçon fui feita an sue bida, pul que cula muorte de la anfanta, an [[1313]], ls reguengos retornórun a la posse de la Corona.<ref name="D. Custança">Cf. AZEBEDO, Pedro de, «Ls Reguengos de la Stremadura na 1.ª Dinastie», ''Rebista de la Ounibersidade de Coimbra'', bol. XI - ''Miscelânea de estudos em honra de D. Carolina Michaëlis de Vasconcelos'', Coimbra, Imprensa da Universidade, 1933, pp. 577-634.</ref>.
=== [[Seclo XIV]] ===
==== Sacaben ne l património de l almirantado… ====
Tenendo ls reguengos de Sacaben, Unhos, Camarate i Frielas regressado a la posse de la [[Corona]], an [[1313]], por muorte de la [[Custança de Pertual, reina de Castielha|anfanta D. Custança]], pudo [[Deniç de Pertual|D. Deniç]] serbir-se de ls sous rendimientos para culs anstituir ls benes de l [[Almirante|Almirantado]] de Pertual.
Assi, por cuntrato celebrado an [[1 de Febreiro]] de [[1317]], D. Deniç ancarrega l [[Génoba|genobés]] [[Manuel Pessanha]] de reorganizar la [[Marina Pertuesa|armada pertuesa]], atribuindo-le an recumpensa l títalo de ''[[Almirante|Almirante de Pertual]]' ', assi cumo ua tença anual ne l balor de 3000 lhibras «an denheiros de la moeda de Pertual», repartidas por trés prestaçones de eigual balor la bencíren ne ls meses de [[Janeiro]], [[Maio]] i [[Setembre]], i ouriundas de las rendas de l reguengo de Sacaben (a par de l de [[Unhos]], [[Frielas]], [[Camarate]] i, mais tarde, a partir de [[24 de Setembre]] de [[1319]], de l de [[Algés]] i inda de la bila de [[Odemira]]). Este cuntrato benerie a ser sucessibamente cunfirmado na pessona de Manuel Pessanha por cartas de mercé de [[10 de Febreiro|10]] i [[23 de Febreiro]] de [[1317]], [[14 de Abril]] de [[1321]], [[21 de Abril]] de [[1327]], i na de sou filho i heirdeiro delantre de l almirantado, [[Lançarote Pessanha]], an [[20 de Setembre]] de [[1356]], i de nuobo an [[1368]], [[1370]], [[1371]] i [[1372]] <ref name="Almirantado">Cf. FERREIRA, João Pedro Rosa, «Manuel Pessanha», ''Dicionário de Stória de l Çcubrimientos Pertueses'', dir. de [[Luís de Albuquerque]]; cord. de Francisco Cuntente Domingues, bol. II, Lhisboua, Eiditorial Camino, 1994, pp. 896–898.</ref>.
Ye cumprensible que Sacaben fusse ua de las tierras doadas al almirante Pessanha, yá que, la nible eclesiástico, tenie de las maiores prebendas de l cunceilho i termo de Lhisboua; cun eifeito, segundo un decumiento de [[25 de Márcio]] de [[1325]] – de l qual se conhece l treslado efetuado an [[1747]] pul angenheiro-mor de l Reino i guarda-mor de la [[Torre de l Chimpa]], [[Manuel de la Maia]] (l reconstrutor de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa Pombalina]]) , i depuis trascrito por [[Fortunato de Almeida]] na sue monumental ''Stória de la Eigreija an Pertual'' –, ls juízes eisecutores de la cidade i cunceilho de Lhisboua taxórun la Eigreija de Santa Marie de Sacaben ne l balor de 650 lhibras, i «''l quemun de l raçoeiros deilha, cun respetibos apréstimos''», an 180 lhibras, sendo que solo éran taxadas an balor superior la mesa eipiscopal (18 000 lhibras) i la mesa capitular (12 742 lhibras) de l bispado, assi cumo l [[Mosteiro de San Bicente de Fura]] (1300 lhibras), l [[cumbento]] de l mesmo mosteiro (1850 lhibras), i l [[Mosteiro de Odibelas|Mosteiro de las «Donas de Odibelas»]], cun las eigreijas aneixas de [[Santarén (Pertual)|San Julion de Santarén]], [[Santo Stébon (Alenquer)|Santo Estébon de Alenquer]] i [[Frielas|San Julion de Frielas]] cula respetiba bigararie (2000 lhibras) – l que atesta bien la riqueza de la freguesie de Santa Marie de Sacaben na Eidade Média; la títalo de eisemplo, las eigreijas bezinas de [[Lumiar|San João Batista de l Lhumiar]] pagaba solo 300 lhibras, i ls sous raçoeiros 80; la [[Eigreija de Santa Marie de Lhoures]], outras 300; la de [[San Julion de l Tojal]], solo 100; la de [[Bucelas|Santa Marie de Bucelas]], 250, i la de [[Unhos|San Silbestre de Unhos]], 300, cun ls respetibos raçoeiros la pagáren 80 lhibras <ref name="Fortunato de Almeida">Cf. [[Fortunato de Almeida|ALMEIDA, Fortunato de]], ''Stória de la Eigreija an Pertual'', nuoba ed. preparada i dirigda por [[Damion Peres]], bol. 4, Porto, Portucalense Eiditora/Lhibrarie Ceblizaçon-Eiditora 1971, pp. 127-128.</ref>.
==== …i tierra reguengueira ====
Nun oustante la doaçon al Almirante, l rei cuntinaba a manter ls sous pribilégios an Sacaben, dado tratar-se de tierra reguengueira. An [[13 de Márcio]] de [[1338]], nun cuntrato de [[aforamiento]] «''de huũla courela de benie na [[Apelaçon|pelaçan]], freguesie de [[Frielas|frelas]]' '», alude l rei [[Afonso IV de Pertual|D. Afonso IV]] a un Gonçalo Martinç, «''miu scriuan de ls mius Regaengos de Sacauen i de ffrelas''»; por ende se deprende que l reguengo de Sacaben i Frielas deberá tener cuntinado a manter sue amportança relatiba ne l quadro de las freguesies de l Termo de Lhisboua, podendo tal deprender-se de la refréncia la dous tabelianes, Afonso Braç (tabelion de Sacaben) i Gomes Pereç (tabelion de Frielas), nesse mesmo decumiento. An outros dous strumientos de cumpra i benda dua adega an Frielas por el-rei, datados de [[17 de Júnio]] i de [[25 de Júlio]] de l [[1339|anho seguinte]], yá l mesmo Gomes Peres surge refrenciado cumo solo «''tabalion de ffrelas i Sauauen [sic]''»<ref name="Chancelarie D. Afonso IV">Cf. ''Lhibro de Chancelarie de D. Afonso IV''.</ref>.
Mais tarde, dua carta de doaçon de l [[cumbento|Mosteiro]] de [[Chelas]], datada de [[1347]], se alude de nuobo a la figura de l tabelion público («''Gomeç Pereç Tabellíon de Sacauẽ''», probablemente l tabelion antes citado cumo stando an Frielas), figurando este antre las testemunhas de la dita doaçon<ref name="Mosteiro de Chelas">Cf. Maço 17 de l spólio de l Mosteiro de Chelas de l [[Torre de l Chimpa|I.La.N./T.T.]].</ref>. Por esta época, aliás, las [[Orde de l Cónegos Regrantes de Santo Agostico|monjas crúzias]] de l [[Mosteiro de Chelas]] deberian deter an Sacaben bários prédios ourbanos i rurales; nestes redadeiros cultibaba-se predominantemente la [[benie]] i la [[oulibeira]].
Para para alhá de tabelion régio, l reguengo de Frielas-Sacaben çpunha tamien dun [[almoxarife]] própio (oufecial régio respunsable pula arrecadaçon de l tributos), l que ben mais ua beç denotar la amportança desta riquíssima tierra regalenga: dun decumiento de [[15 de Agosto]] de [[1312]], [[Dinis de Pertual|D. Dinis]], deseiando fazer grácia i mercé al Rial Mosteiro de [[Odibelas]], de sue fundaçon, cuncede-le la posse dua salina que pertencera a un oufecial de las justícias de sou pai (Bicente Páixaro), nomeando para tal Silbestre Garcia, sou almoxarife an Frielas-Sacaben, i Stébon Bicente, sou scribon ne l mesmo reguengo, para que lhougo procedessen a la trasferéncia de la propiadade pa l sou nuobo donatário <ref name="Almoxarife">Cf. [[Birgínia Rau|RAU, Birgínia]], ''Studos subre la Stória de l Sal Pertués'', Lhisboua, Eiditorial Persença, 1984, p. 64.</ref>.
Deste período conhece-se tamien l nome de l Prior de la Eigreija Sacabenense, un tal ''Petrus Iohannis'' (an bulgar, talbeç Pedro Joanes ó Pedro Eanes ó mais probablemente inda Péro Anes), que cumulaba l cargo cun las funçones de [[cónego]] de las [[Sé]]s de [[Braga]] i [[Coimbra]], figurando l sou nome na çcriçon dun selo pendente persente nun treslado an pública-forma dua percuraçon, relatiba a ua queston subre la [[lezíria]] de la [[Atalaia (Bila Nuoba de la Barquinha)|Atalaia]], ne l termo de [[Santarén (Pertual)|Santarén]], i anclusa ne l Lhibro 5 de la Chancelarie de D. Dinis (l coincido ''[[Libro de las Lhezírias]]''). Neilha puode lher-se: «''Sigillun Petri Iohannis Bracarensis Colimbriensis canonicj eit prioris sante Marie de Sacauen''», ó seia ''Selo de Pedro Eanes, cónego bracarense i conimbricence i prior de Santa Marie de Sacaben''<ref name="Lhibro de las Lhezírias">Cf. ''L Lhibro de las Lhezírias d'El-Rei Don Dinis''. Traduçon, studo antrodutório i notas de [[Bernardo de Sá Nueira|Bernardo de Sá-Nueira]], Lhisboua, Centro de Stória de la Ounibersidade de Lhisboua, 2003, p. 128.</ref>.
Antretanto, an [[1344]], l bispo de Ébora D. Afonso, custatando la baga de la paróquia de Sacaben por muorte de l presbítero Fernando Fernandes, pedie la aneixaçon desta, juntamente cun bárias outras ([[Azambuja (freguesie)|Santa Marie de Azambuja]], [[Oulibeira de l Castielho|Santa Marie de Guimarães]], [[Santa Marie de l Castielho i San Miguel|Santa Marie de Torres Bedras]], [[Santa Marie (Óbidos)|Santa Marie de Óbidos]]) , a las paróquias de apersentaçon de la [[Ounibersidade de Coimbra|Ounibersidade]], andicando ls rendimientos de la paróquia sacabenense, nun total de seiscentas i cinquenta lhibras.
An [[19 de Setembre]] de [[1352]], l [[bispo de Lhisboua]], [[Teobaldo de Castillon]] solicitaba al [[Papa Clemente BI]] l canonicato i las prebendas de la paróquia de Santa Marie de Sacaben, an fabor de Gomes Basques Moutico, sacerdote de la diocese de Lhisboua. An [[30 de Setembre]] de [[1353]], era la beç de l [[bispo de Ébora]], João Afonso, requerer l mesmo canonicato a fabor de l mesmo presbítero.
Ne l ampeço de l reinado de [[Pedro I de Pertual|D. Pedro I]] ([[1357]]), l monarca procede a la cunfirmaçon de bários pribilégios de las bilas i poboaçones de l reino, que benien yá de ls reinados anteriores, ancontran-se nesse cuntesto dues refréncias çtintas al reguengo de Sacaben i Frielas na sue [[chancelarie]]. Assi, la [[11 de Setembre]] desse anho, an carta dada an Lheirieb, l monarca cunfirma i outorga «''todos sous priujlegios foros lhiberdades i bones custumes que siempre ouueron, etc.''» als cunceilhos (esto ye, a la assemblé de l homes-buns de las bilas ó poboaçones reunidas an cunseilho) de [[Besteiros (Tondela)|Besteiros]], [[Cobilhana]], [[Guarda]], [[Leirieb]], [[Mendiga]], [[Monsaraç]], [[Montalegre]], [[Sacaben]] i [[Frielas]], [[Santa Cumba Dan]], [[Serpa]], [[Serro Bentoso]] i [[Soure (Pertual)|Soure]], bien cumo inda als [[Mosteiro de Alcobaça|Mosteiros de Alcobaça]] i [[Mosteiro de Arouca|Arouca]], al [[Bispado de l Porto]], a las [[Orde de Malta|Ordes de l Spital]] i [[Orde de Santiago|Santiago]], al [[Ounibersidade de Coimbra|Studo Giral de Coimbra]] i a las [[quemuna]]s [[judiu|judaicas]] de [[Coimbra]] i [[Beija]]. An [[Tentúgal]], la [[10 de Outubre]] de l mesmo anho, buolta a cunfirmar ls pribilégios la outras lhocalidades, i desta beç refree-se solo al «''cunceilho de l reguengo de Sacauén''», an cunjunto cula aldé de [[Cuba (Pertual)|Cuba, termo de Beija]], ls cunceilhos de [[Asseiceira (Tomar)|Asseiceira]] i [[Atalaia (Bila Nuoba de la Barquinha)|Atalaia]], i ls moradores de [[Azeiton]]<ref name="Chancelarie D. Pedro I">Cf. ''Lhibro de Chancelarie de D. Pedro I''.</ref>.
Mais tarde, inda ne l sou reinado, an [[30 de Júlio]] de [[1365]], l mesmo monarca dou an tença a un Afonso Domingues ls dreitos de que auferie subre las [[benie]]s i [[oulibeira]]s ne ls reguengos de Sacaben<ref name="Chancelarie D. Pedro I"/>.
[[Fexeiro:Leonore Teles de Menezes.jpg|thumb|150px|[[Leonor Teles|D. Lheonor Teles de Menezes]], senhora de Sacaben ([[1371]]—[[1384]]).]]
[[Fexeiro:Anoniem - Koning Johan I van Portugal (1450-1500) - Lissabon Museu Nacional de Arte Antiga 19-10-2010 16-12-61.jpg|thumb|150px|[[João I de Pertual|D. João, Mestre de Abis]], que reintegrou Sacaben ne l termo de Lhisboua i de seguida la dou al [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel]] [[Nuno Álbares Pereira|Nun'Álbares]].]]
Antretanto, an [[24 de Janeiro]] de [[1363]], l cardeal-bispo de Frascati, Nicola Capoci, pedie al [[Papa Ourbano B]] la perpétua porçon de la paróquia de Santa Marie de Sacaben, an fabor de Martico Anes, presbítero de la diocese de Ébora; ne l anho seguinte ([[10 de Janeiro]] de [[1364]]), era la beç de essa porçon ser pedida para Martico Rodrigues, clérigo de la diocese de [[Burgos]]. Por fin, an [[17 de Setembre]] de [[1365]], era la mesma prebenda requerida para Demingos Lhourenço.
==== Sacaben nas crónicas de [[Fernon Lhopes]] ====
===== … na Casa de las Reinas =====
Inda ne l final de l seclo XIV, [[Fernando I de Pertual|D. Fernando I]] dou solenemente, atrabeç de ''carta de arras'' assinada an [[5 de Janeiro]] de [[1372]], la sue mulhier [[Leonor Teles de Menezes|D. Lheonor Teles de Menezes]], pouco passado l sou casamiento an [[Leça de l Balio]], ls [[reguengo (propiadade)|reguengos]] de '''[[Sacaben]]''', [[Camarate]], [[Frielas]], [[Melres|Melres de Riba Douro]] i [[Unhos]], bien cumo inda las bilas de [[Abrantes]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Almada]], [[Atouguia de la Baleia]], [[Abeiro]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Sintra]], [[Torres Bedras]] i [[Bila Biçosa]], cun todos ls sous tenermos, heirdades, casales, portos, pescaries, dreitos reales, dízimas, rendas, tributos, padroados i jurisdiçones, passando todas estas tierras a antegrar l património de la ''[[Casa de las Reinas]]'' (cunforme relata [[Fernon Lhopes]]<ref name="casamiento de D. Lheonor Teles">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', capítulo LXII.</ref>).
===== … nas Guerras Fernandinas =====
L mesmo Fernon Lhopes, ne l [[prólogo]] a la mesma [[crónica]], alude al [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], dezindo que benien la [[Lisboua]] muitos nabios de «''zbairadas partes''», i que «''stában a la carga ne l riu de Sacaben i a la punta de l [[Montijo]], de la parte de [[Ribateijo]], sessenta i setenta nabios an cada lhogar, carregando de [[sal]] i de binos''»<ref name="Porto i Riu de Sacaben">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', Prólogo.</ref>. Tal atesta bien la amportança que tenie anton l porto flubial de [[Sacaben]].
Inda na mesma crónica, Fernon Lhopes afirma que, durante la [[guerras fernandinas|terceira guerra fernandina]] ([[1381]]–[[1382]]), ua squadra [[Anglaterra|anglesa]], çtinada a auxiliar l rei pertués nas sues pretensones al trono de [[Reino de Castielha|Castielha]], fundeou ne l [[Riu Teijo|Teijo]], al ancho de Lhisboua; assi i todo, l sou comandante, l [[Conde de Cambridge]] [[Edmundo de Lhangley]] (feturo [[Duque de York]], filho de [[Eduardo III de Anglaterra|Eduardo III]] i armano de [[João de Gante|João de Gant]], [[Duque de Lhencastre]]), abisado de la eminéncia de la chegada dua frota castelhana benida de [[Sebilha]], comandada pul almirante [[Fernando Sáncheç de Tobar]], decidiu cunduzir la sue armada para porto siguro, tenendo D. Fernando acordado cul «''que era bien que aqueilha frota i outros nabios que hi jazian, que se fússen todos la Sacaben, que sonido dues lhegoas de la cidade, i eilhi se lhançassen todos por jazíren siguros''»<ref name="Guerras Fernandinas">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', capítulo CXXXIII.</ref>. L amontado de la frota anglo-lhusa ne l stuário de l Teijo, na foç de l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], deberie tener causado un aparatoso eifeito dissuasor subre ls castelhanos, de tal forma que «''quando chegórun ante la cidade, acharon l mar zambargado de nabios, i souberon cumo todos jazian an Sacaben; i quando allá foron i biron l riu guardado i las naos star d'aqueilha guisa, tornaron-se, i non acharon an que fazer damno segundo sou deseio, i foron-se pera Sebilha''»<ref name="Guerras Fernandinas" />. Las [[nau]]s anglesas stubírun ancoradas an Sacaben zde finales de [[Agosto]] até [[13 de Dezembre]] de [[1381]], data an que rumórun de nuobo la Anglaterra.
===== … na Crise de 1383–85 =====
Fernon Lhopes buolta la citá-la na ''[[Crónica de el-rei D. João I]]'', ne l cuntesto de la [[crise de 1383-1385|crise de 1383–85]] i de l cerco que ls Castelhanos ampusírun la [[Lisboua]] an [[1384]]:
<blockquote>«''Ua barca an que iba Gonçalo Gonçalbes Borjas, deferiu por fazer biaige pera l Restelo, i l bento cuntrairo la lhebou per fuorça camino de Sacaben.''»<ref name="Crónica de D. Fernando 2">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. João I]] — parte purmeira'', capítulo CXXXIII.</ref>.</blockquote>
==== Doaçon al Santo Cundestábel ====
Nun oustante pertencer al património de Lheonor Teles, Sacaben tomou boç pul [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]], sendo cumo recumpensa subtraída (a par de [[Unhos]], [[Frielas]] i [[Camarate]]) de la Casa de la Reina, i reintegrada na jurisdiçon cible i criminal de l Termo de Lhisboua, an [[4 de Maio]] de [[1384]]; trés dies mais tarde, la [[7 de Maio]], D. João fizo doaçon, anquanto fusse sue mercé, de todas las rendas i dreitos que podisse render l barco de Sacaben la Álbaro de l Rego; finalmente, ne l die [[7 de Abril]] de [[1385]], un die passado la sue eileiçon cumo rei nas [[Cortes de Coimbra de 1385|Cortes de Coimbra]], [[Juan I de Pertual|D. Juanão I]] antregaba ls reguengos de Sacaben, Camarate, Frielas i Unhos al [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel de l Reino]] [[Nuno Álvares Pereira|D. Nun’Álvares Pereira]], cun todos ls sous tenermos, [[salina]]s, i demales dreitos, quedando este património adstrito als benes de l [[Conde de Ourén|Cundado de Ourén]], ne l qual Nun'Álvares fura recentemente ambestido pul rei.
Antretanto, an [[Maio]] de [[1393]], segundo se relata na ''Corónica de l Cundestabre de Pertual'', l Cundestábel procediu a ua repartiçon de benefícios i tierras puls cabalheiros que l habien auxiliado na guerra contra Castielha i al serbício de l [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]], cedendo para tal l sou usufruto, ambora mantibisse la plena propiadade de l mesmos. L «barco de Sacaben» fui assi antregue la [[João Afonso de Alenquer]], (çcrito cumo «cuntador de la sue Casa»<ref name="Crónica de l Cundestábel">Cf. ''Corónica de l Cundestabre de Pertual D. Nun'Álvares Pereira'', capítulo LXI.</ref>), i que depuis benerie a ser [[Menistério de las Finanças|Bedor de la Fazienda]] de D. João I i un de ls percipales apoiantes de la [[Cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]], an [[1415]].
Por bie de la filha de l Cundestábel, [[Beatriz Pereira de Alvin]], que benerie a casar cun [[Afonso I de Bergáncia|D. Afonso]], [[Conde de Barcelos]], filho lhegitimado de l nuobo monarca i feturo [[Duque de Bergáncia]], este património acabarie por se tornar nua [[honra]] de la poderosa [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] (la atual [[Quinta de San José]] fizo anclusibamente parte de l património de l Braganças ne l [[seclo XVII]]), la qual ancluía inda las freguesies de la [[Apelaçon]], [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]], [[Camarate]], [[San João de la Talha]] i [[Unhos]].
[[Fexeiro:Quinta São José - Edifício.jpg|thumb|left|325px|La atual [[Quinta de San José]] fizo parte de l bastíssimo património de la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] an [[Pertual]].]]
An [[1387]], la poboaçon de [[San João de la Talha]] (até ende chamada de ''Sacaben Stra-Muros'') outonomizou-se face la Sacaben, quedando tamien antegrada nesta nuoba honra senhorial; por fin, an [[1397]], separaba-se de Sacaben la nuoba freguesie de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]], por açon de l [[Patriarcado de Lhisboua|arcebispo de Lhisboua]], [[João Anes|D. João Anes]].
=== [[Seclo XV]] ===
Ne l ampeço de l [[seclo XV]], cul oumiento de l númaro de [[judaísmo|judius]] an [[Pertual]], segundo ls studos lhebados a cabo por bários storiadores, oumentou tamien l númaro de quemunas judaicas, que passórun de cerca de trinta ne l [[seclo XIV]], para quaije ciento i quarenta, ne l [[seclo XV]]. Ua deilhas situar-se-iba an Sacaben, quedando la judiarie cunfinada nas eimediaçones de la poboaçon.
==== La muorte de la reina [[Filipa de Lhencastre]] ====
Surge alusones la Sacaben nas crónicas de [[Rui de Pina]] i [[Duarte Nunes de l Lhion]], afirmando este redadeiro cronista que para esta poboaçon se retirou la família rial quando se ampeçou un surto de [[peste negra|peste]] na capital, an [[1415]], nas bésperas de la [[cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]]. Segundo estes cronistas, fui na ermida de l Márteres de Sacaben que tenerie falecido, la [[19 de Júlio]], la reina [[Filipa de Lhencastre|D. Filipa de Lhencastre]], bitimada pula peste, mesmo antes de l ambarque de l rei [[Juan I de Pertual|D. Juan I]] i de ls sous filhos para [[Marrocos]]. Inda assi, segundo [[Gomes Eanes de Zurara]] (na ''[[Crónica de la Tomada de Ceuta]]''), la família rial tenerie percurado scapar para [[Odibelas]], la fin de eibitar la peste, adbogando assi que l óbito de la reina se tenerie dado ne l [[mosteiro de San Dinis de Odibelas]], i nun an Sacaben — berson que acabou por se tornar la mais aceite.
Nun deixa de ser curjidoso notar que ye de Sacaben que ye datada ua carta que Ruy Díaç de Bega (un spion al serbício de l [[lista de reis de Aragon|rei de Aragon]], [[Fernando I de Aragon|Fernando de Antequera]]) , redigida dieç dies passado la muorte de la reina ([[29 de Júlio]]), i dando cunta de l antierro de la monarca i de ls prepratibos para la biaige que se suspeitaba que eirie, ó para [[Gibraltar]], ó para [[Ceuta]] <ref name="Carta de Rui Dies de Bega">Cf. Decumiento 71, ''Monumenta Heinricina'', bol. II (1411-1421), Coimbra, Comisson Eisecutiba de las Comemoraçones de l B Centenário de la Muorte de l Anfante D. Anrique, 1960, pp. 166-168.</ref>.
[[Fexeiro:11- Rainha D. Leonor.jpg|thumb|right|150px|La reina-regente [[Leonor de Aragon, reina de Pertual|D. Lheonor de Aragon]].]]
==== La regéncia de l [[Pedro, Duque de Coimbra|Anfante D. Pedro]] ====
Ne l final de la [[década de 1430]] i ampeços de la de [[década de 1440|1440]], face a las zabenças antre [[Leonor de Aragon, reina de Pertual|Leonor de Aragon]], la reina-biúba (que [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] deixara ancarregue de la regéncia de l reino), i l anfante [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]], [[Duque de Coimbra]], sou cunhado, que alguns grupos sociales deseiában ber delantre de la regéncia, durante la menoridade de [[Fonso V de Pertual|D. Fonso VB]], la region de Sacaben fui palco de antensa atibidade diplomática por parte de ls dous co-regentes. La reina stableciu-se cul Rei, l [[Príncepe heirdeiro de Pertual|Príncepe]] [[Fernando de Pertual, Duque de Biseu|D. Fernando]] i las restantes anfantas na poboaçon, ne ls ampeços de [[Agosto]] de [[1439]], assinando a partir dende einúmeros decumientos; D. Pedro çlocaba-se antre Lhisboua (adonde mantenie la sue residéncia) i Sacaben cun relatiba assiduidade, la fin de ls suscrebir.
[[Fexeiro:Infante d pedro duque de coimbra.jpg|thumb|left|150px|L anfante-regente [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]], [[Duque de Coimbra]].]]
Esta situaçon mantebe-se até ampeços de [[Setembre]] seguinte, sendo de [[16 de Setembre]] la redadeira carta assinada puls dous (na bezina poboaçon de [[Camarate]], adonde acabou por se stablecer durante algun tiempo, dada a maior prossimidade cun Sacaben), antes de l anfante D. Pedro partir pa l sou paço senhorial an [[Tentúgal]]. La reina permaneciu an Sacaben até [[25 de Setembre]], data an que se mudou para [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]]; subre este fato scribe [[Rui de Pina]] que «''la Raynha se partio cun ElRey i sous filhos i sue Casa pera Alanquer, muyto rebosa de ls mobimientos i alboroços de Lhixboa, i pouco sigura an Sacaben adonde staba, por ser Aldea fraca i tan acerca de la Cidade''»<ref name="Crónica de D. Afonso B">Cf. [[Rui de Pina|PINA, Rui de]], ''Crónica de D. Afonso B'', capítulo XXXI.</ref>.
Para se resulber la queston de la regéncia, cumbocan-se [[Cortes de Lhisboua de 1439|Cortes para Lhisboua]] an [[1439]], nas quales ls Trés Stados deciden atribuir la regéncia al anfante. Ne ls ampeços de [[1440]], passou l Duque de Coimbra cerca de més i meio an Sacaben ([[23 de Febreiro]] la [[6 de Abril]]), cunforme se deprende de l scatocolo de bárias cartas por si assinadas, relatibas la decisones tomadas nas Cortes de l anho anterior<ref name="Regente D. Pedro">Cf. MORENO, Humberto Baquero, ''La Batailha de Alfarrobeira. Antecedentes i Seneficado Stórico'', Lhourenço Marques, 1973. Estes fatos ancontran-se tamien narrados ne ls purmeiros capítulos de las ''Crónicas de D. Afonso B'' de la outorie de [[Rui de Pina]] i [[Duarte Nunes de Lhion]].</ref>.
==== Sacaben, honra de la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] ====
An [[4 de Abril]] de [[1422]], pouco antes de angressar ne l [[Cumbento de l Carmo]] (que fundara anhos antes an [[Lisboua]]) cumo ''Frei Nuno de Santa Marie, [[Carmelitas|L.Carn.]]''), [[Nuno Álvares Pereira|Nun'Álvares Pereira]] procediu a ua nuoba repartiçon de ls sous benes, tenendo doado l [[Conde de Ourén|Cundado de Ourén]] al sou nieto [[Afonso, Conde de Ourén|D. Afonso]]; nesse mesmo decumiento declara-se tamien que l Cundestábel procedera a la doaçon de la «barca de Sacaben», cun todas las sues rendas i dreitos, a un Gil Airas, sou [[scribon de la puridade]]. La eisecuçon de l testamiento de Nun'Álbares, que faleciu an [[1431]], cunferindo l reguengo i l barco de Sacaben la sou nieto D. Afonso, fui cunfirmada pul rei [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] por carta de [[24 de Nobembre]] de [[1434]].
Por muorte de l Conde D. Afonso an [[1460]], sin filhos lhídimos, l sou património rebertiu a fabor de sou armano, [[Fernando I de Bergáncia|D. Fernando]], [[Conde de Arraiolos]] i feturo [[Duque de Bergáncia]], la posse deste território. L nuobo xefe de la Casa de Bergáncia cungregaba assi, de nuobo, la plenitude de l património adquirido por Nuno Álvares Pereira lhougo ne l ampeço de l reinado de [[João I de Pertual|D. João I]].
Fazendo parte de l património de l Braganças, Sacaben quemungou de ls momientos de grandeza (mas tamien de l de çgraça) daquela casa ducal. Assi, aquando de la eisecuçon de l terceiro duque, [[Fernando II de Bergáncia|D. Fernando II]], an [[Ébora]] ([[20 de Júnio]] de [[1483]]), i l susequente cunfisco de l benes, la honra de Sacaben retornou a la Corona, cumo [[reguengo (propiadade)|reguengo]] (ua carta régia de [[28 de Júlio]] de [[1483]], suscrita por [[João II de Pertual|D. João II]] an [[Setúbal]], daba a un D. João de la Guerra un quarto de la fruita, de l dízimo i de l pescado de ls reguengos cunfiscados al duque de [[Sacaben]], [[Unhos]], [[Camarate]], [[Frielas]] i [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]]) .
An Sacaben pernoitou, a camino de l sou redadeiro ancontro cul rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]], [[Cristóvão Colombo]], recén-chegado de las [[Américas]], cumo ne ls relata ne l sou diário:
:«''Biernes, 8 de márcio''
:''[...] i assi l hizo por quitar sospecha, puosto que ne l quisiera ir, i fui a drumir la Sacamben. [...]''
:''Sábado, 9 de márcio'
:''Hoi partió de Sacamben para ir adonde l Rei staba, que era l bal de l Paraíso, nuobe lhénguas de Lhisboua[...]''»
Quando [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]] ascendiu al trono an [[1495]], restaurou la Casa de Bergáncia i debolbiu-le ls benes que outrora detibera, ne l númaro de ls quales se ancluía, naturalmente, la honra de Sacaben. Dorabante, i até al fin de la monarquia an [[1910]], l Duque de Bergáncia (i, a partir de [[1640]], l [[lista de reis de Pertual|rei de Pertual]]) , serie l senhor de Sacaben, i nessa cundiçon detenie bários pribilégios, zeignadamente l de [[padroado]], apersentando l prior de la lhocalidade (l qual recebie 240$000 de [[réis]]), i mais seis beneficiados; recebie inda la portaige cobrada pul atrabessamiento de la [[Puonte de Sacaben|puonte subre l riu Trancon]].
Ua outra refréncia andireta a la poboaçon acha-se nun pedido de ls percuradores de la Cámara de Lhisboua a las [[Cortes de Lheirieb de 1438]], cunforme decumiento eisistente ne l famoso ''[[Libro de l Crabos]]'', segundo l qual se pedie que ls portos flubiales de l Teijo (antre ls quales l de Sacaben), adonde hai mui se berificaba l trasporte de mercadorias, stando la ampeçar a assorear, debessen ser lhimpos por forma a eibitar l assoreamiento.
== [[Eidade Moderna]] ==
[[Fexeiro:Escadinhas do Barão de Sacavém.JPG|thumb|350px|Rues streitas, bielas i «''scadinhas''» (cumo la de la foto — la de l ''[[John Stott Howorth|Baran de Sacaben]]' ') lhigando las dues metades de Sacaben (''Sacaben de Cima'' i ''Sacaben de Baixo'') son ardança de l ourbanismo [[Eidade Média|mediebal]] na moderna Sacaben.]]
=== [[Seclo XVI]] ===
==== Un período de zambolbimiento sin paralelo ====
Neste período, Sacaben creciu ourbanamente, quier an direçon als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]] (atrabeç de la sue ''Rue Dreita'', atual ''Rue Almirante Reis'', ourientada ne l sentido de [[Lisboua]]), quier inda an direçon al [[Riu Teijo|Teijo]] i al [[Riu Trancon|Trancon]], pula ''Rue de l Mastros'' (atual ''Rue José Lhuís de Morales'', que tamien efetuaba la lhigaçon antre ''Sacaben de Cima'' i ''de Baixo'', i cunduzia a la puonte que la lhigaba a la borda la [[Norte]] de l Trancon). Ne l eissencial, las lhigaçones biárias fundamentales permanecírun praticamente inalteradas até meados de l [[seclo XX]].
Era por aqueilhes dous rius citados que passaba l grosso de la atibidade [[comércio|comercial]] de Sacaben; l Trancon era mesmo la percipal bie de scoamiento de pordutos de la zona saloia de l Termo de Lhisboua, stando repleto de ambarcaçones até al [[terramoto de 1755]]. Na borda de l Trancon, adonde eisistian yá un [[porto (trasporte)|porto]] flubial cun cales de atracaige, anstala-se agora, cul período de las [[Çcubrimientos Pertueses|çcubiertas martítimas de l Pertueses]], un [[staleiro]] nabal (ó [[terecena]]), ne l qual se custruíran, quilhórun i/ó se calafetórun nabios, nun solo mercantis, cumo tamien de guerra<ref name="Porto de Sacaben" />. Tanto l porto cumo l staleiro stubírun atibos até al [[seclo XVIII]], por altura de l [[terramoto de 1755]], tenendo cuntribuído antensamente para la amportança eiquenómica de l sítio de Sacaben, paralelamente cula porduçon de las mais bariadas speces hortícolas i fruitícolas de las sues quintas saloias, eilogiadas an relatos coebos, i que al lhongo de ls seclos permitiu l abastecimiento de Lhisboua cun pordutos frescos.
De fato, mui ambora Sacaben bibisse an grande parte a la custa de l sou riu, nun menos amportante era l papel que la atibidade agrícola tenie na freguesie: dua [[carta de quitaçon]] datada de [[26 de Janeiro]] de [[1501]], sabemos que l reguengo de Sacaben porduzia, an eigual proporçon, l [[trigo]] i la [[cebada]]<ref name="Gramíneas">Cf. OLIVEIRA MARQUES, La. H., ''Antoduçon a la Stória de la Agricultura an Pertual'', Lhisboua, Eidiçones Cosmos, 1978, p. 76.</ref>.
==== Refréncias al lhugar de Sacaben durante l ''[[Seclo de Ouro]]'' ====
De l anho anterior ([[1500]]), conhece-se ua amportante refréncia la Sacaben i al sou [[almoxarife]], na ''Carta de l Achamiento de l [[Brasil]]'', de [[Péro Baç de Camina]] («''Passou-se anton para la outra banda de l riu [[Diogo Dies]], almoxarife que fui de Sacaben, l qual ye home gracioso i de prazer''»). Presume-se que este Diogo Dies almoxarife de Sacaben fusse l armano de l nabegador [[Bartolomiu Dies]], i el mesmo l responsable pula çcubierta de la ilha de [[Madagáscar]].
An [[1511]], la poboaçon de [[Camarate]], an franco crecimiento eiquenómico i demográfico, separa-se de [[Sacaben]], por meio de [[aforamiento|foral]] outorgado por [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], ne l die [[1 de Maio]] desse anho, reduzindo sensiblemente an metade la dimenson geográfica de la freguesie-mai.
Antre [[1531]] i [[1533]], aquando de la besita als mosteiros [[Orde de Cister|cistercienses]] na [[Península Eibérica]] (nua tentatiba de moralizar la bida monástica de ls monges peninsulares), rializada pul [[Abade]] de [[Clarabal]] Don Edme de Saulieu, surge ua aluson la Sacaben i al sou barco na obra ''Peregrinatio Spanica'', redigida pul tamien cisterciense Claude de Bronsebal, dezindo l sou relato, ne l die [[12 de Agosto]] de [[1532]], que «''siuit Dominus Blixbonan eit uenit trasire barquan la Sacauent eit iacere in burgo uocato Poue''» (''Monsenhor saliu de Lhisboua i atrabessou na barca de Sacaben i repousou ne l burgo chamado [[Póboa de Santa Eirie|Póboa [de Santa Eirie]]]'')<ref name="Peregrinatio Spanica">Cf. BRONSEBAL, Claude de, ''Peregrinatio Spanica''. Antrodution, tradution eit notes par Don Maur Cocheil, tome I, Paris, Presses Ounibersitaires de France, 1970, p. 363.</ref>.
[[Fexeiro:Antigo Convento de Nossa Senhora dos Mártires e da Conceição.jpg|thumb|left|400px|L [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]] (hoije l ''Batalhon de Adidos de l Eisército Pertués''), mandado arguer por [[Miguel de Moura]] i sue mulhier Brites de la Cuosta an Sacaben.]]
An [[1535]] chegaba la Lhisboua [[Diogo Botelho Pereira]], que cometiu la heiróica proeza de biajar solico zde la Índia até Pertual nua simples ''[[nabio|fusta]]' ' (ua ambarcaçon de dimenson mui reduzida) aparelhada por si mesmo, la fin de cuntar al soberano (que anton se achaba an [[Ébora]]) que l se ampeçara la custruçon de la fortaleza de [[Diu]] sob ls auspícios de l [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|gobernador de l Stado de la Índia]], [[Nuno de la Cunha]]. Segundo la narratiba de [[Diogo de l Couto]], nas ''[[Décadas de Ásia]]'', cumo Diogo Botelho nun trazie cartas de l gobernador que cunfirmassen la sue stória, l rei nun l quijo crer, mas dirigiu-se mas la Lhisboua, la fin de ber la ambarcaçon an que cometera tal ampresa. Segundo Couto, la fusta fui lhebada para tierra firme, an Sacaben, ende tenendo permanecido por bários anhos (até caer als pedaços), sendo besitada por einúmeras pessonas que nun acraditában ne l feito de Botelho; mas, [[Gaspar Correia]], nas sues ''[[Lendas de la Índia]]'', refree que l rei la mandou queimar, para que «''nun se bulgarizasse la eideia de que era possible fazer la biaige an tan modesto meio''».
De meados de l reinado de [[João III de Pertual|D. João III]], eisiste un decumiento, patente na [[chancelarie]] régia, pul qual l monarca dou l rendimiento de bárias saboaries de ls alredores de Lhisboua ([[Almendra (Maçon)|Almendra]], [[Abrantes]], [[Aldé Galega de la Merceana]], [[Montijo|Aldé Galega de l Ribateijo]], [[Alhandra (Bila Franca de Xira)|Alhandra]], [[Alhos Bedros]], [[Almada]], [[Alberca de l Ribateijo|Alberca]], [[Azeiton]], [[Barcarena (Oeiras)|Barcarena]], [[Barreiro]], [[Benfica (Lhisboua)|Benfica]], [[Carnide (Lhisboua)|Carnide]], [[Cascales]], [[Castanheira de l Ribateijo|Castanheira]], [[Cheleiros]], [[Coina]], [[Colares (Sintra)|Colares]], [[Ericeira]], [[Labradio]], [[Lumiar]], [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Palhales (Barreiro)|Palhales]], [[Puonte de Sor]], [[Pobos]], [[Custáncia|Punhete]], '''[[Sacaben]]''', [[Santo Anton de l Tojal|Santo António de l Tojal]], [[Sardoal]], [[Sesimbra]], [[Sintra]], [[San João de la Talha|Talha]], [[Torron (Alcácer de l Sal)|Torron]], [[Bialonga]] i [[Bila Franca de Xira|Bila Franca]]) , que custituían [[monopólio]] régio, a las freiras de l [[Mosteiro de Santa Clara]] de [[Lisboua]]<ref name="Chancelarie de D. João III">Cf. [[Torre de l Chimpa|I.La.N./T.T.]], Chancelarie de D. João III, ''Oufícios, Padrones i Doaçones'', lhibro 72, fól. 11.</ref>.
Ne l ''Tratado de la Majestade, Grandeza i Abastança de la Cidade de Lhisboua: statística de Lhisboua de 1552'', cumpuosto por [[João Brandon de Buarcos]], dá-se ambora de haber al redor de Lhisboua 1300 barcas pa l comércio, sendo 120 partilhadas puls moradores de [[Sacaben]], [[Camarate]], [[Unhos]], [[Frielas]], [[Tojal]] i [[Pobos]].
L ''Regimiento de ls Oufeciales Macánicos de la Mui Nobre i Siempre Lheal Cidade de Lhisboua'', cumpuosto an [[1572]], ourdena que nanhun barco que passasse ne l riu de Sacaben podisse trasportar mais de uito pessonas an simultáneo, i stablece inda que nun podisse la dita ambarcaçon tener por arrales nin «''[[mouros|mouro]], nin [[pobos ameríndios|índio]], nin [[negro]], nin [[mulato]]''», andependientemente de ser [[scrabo]] ó lhibre.
==== Ls derradeiros anhos de l seclo XVI: la [[Crise de sucesson de 1580|crise sucessória]] de [[1580]] ====
Ne l redadeiro quartel de l [[seclo XVI]], mantebe prolífica atibidade an Sacaben (adonde possuía ua quinta) [[Miguel de Moura]], [[scribon de la puridade]] del-rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]], nembro de l [[lista de bice-reis durante la dinastie filipina|cunseilho de gobernadores de l reino]] ne l tiempo de [[Filipe II de Spanha|Filipe II]] i inda un de l [[padroeiro]]s de l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]], de [[Capuchinho|Capuchinhas]], que mandara fundar an cunjunto cun sue mulhier Brites de la Cuosta, la qual a el se recolheu passado la muorte de l marido.
Passado la muorte de l [[cardeal]] [[Anrique I de Pertual|D. Anrique] ], assume l poder l [[Cunseilho de Gobernadores de l Reino de Pertual]], por si nomeado; la populaçon, nun deseiando ber la Corona nacional ounida la Spanha, aclama an [[Santarén (Pertual)|Santarén]], an [[19 de Júlio]], l [[Prior de l Crato]] [[António I de Pertual|D. António]] cumo rei. Ne l die [[21 de Júlio|21]], acumpanhado por quenhientos homes la pie i a cabalho, pon-se an marcha para la capital, chegando la [[23 de Júlio|23]] la Sacaben, a las puortas de Lhisboua, tenendo sido siempre acolhido ne l meio de grande entusiasmo. Assi i to, «''a la passaige de l corteijo por Sacaben sucedie l purmeiro eipisóido dramático de l sou reinado: un tiro çgarrado, que alguns supunhan ser dirigido contra l própio monarca, fui atingir an cheno l fidalgo D. Francisco de Almeida, que caiu redondamente ne l suolo''»<ref name="D. António">Cf. [[Joaquim Beríssimo Serron|BERÍSSIMO SERRÃO, Joaquim]], ''L Reinado de D. António, Prior de l Crato'', bol. I — ''1580–1582'', Coimbra, MCMLBI, p. 43.</ref>.
Por essa mesma altura, quando staba an causa la antegraçon de l reino de Pertual na Corona de las [[Spanha]]s, las potencialidades de Sacaben i de l sou porto nun passórun çpercebidas a un de ls percipales melitares castelhanos ambiados la [[Lisboua]], l [[almirante]] [[Álbaro de Bazán]], [[Marqués de Santa Cruç|Marqués de Santa Cruç de Mudela]], l qual, nua carta al rei [[Filipe II de Spanha]] (cunserbada na ''Seción de Guerra y Marina'' de l ''[[Archibo General de Simancas]]''), afirma que:
<blockquote>«''[...] tener las naos en este riu de Lhisboua ne l cumbiene pues se menoscaban y gastan malas de amarras cun los tiempos tormientosos que en él ay que otras naos ganan y que sería meijor tenerlas en '''el riu de Sacaben''', que s de ls lheguas desta ciudad adonde cun de ls cabos de sparto y de ls hombres starían siguras y sin menoscabarse, ni cun riesgo de perderse por ne l antrar allí mar que les pueda hazer de lañl y tener mucho abrigo que las naos que usan por se tan grandes ne l pueden antrar en el dicho río ni tampoco dexarían de antrar en los puertos de la Andias y hazer la nabegación malas la fín de star allá el berano por negociar y çpacharse sin riesgo. [...]''»<ref name="Archibo General de Simancas">Bide [http://www.ceha-madeira.net/canaries/ai9.html CEHA-Madeira]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.</blockquote>
Passado la [[batailha de Alcántara]], trabada junto a la [[Alcántara (Lhisboua)|poboaçon de l mesmo nome]], ne ls arrabaldes de [[Lisboua]], an [[25 de Agosto]] de [[1580]], l Prior de l Crato, derrotado pulas fuorças de l [[Duque de Alba]], [[Fernando Álbareç de Toledo y Pimentel]], i ferido cun algua grabidade, decide ancabeçar la resisténcia ne l Norte de l Paíç, partindo de Lhisboua rumo la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], la bila que purmeiro aclamara la sue rialeza. Ambora nun se conheça l itinerário sato de la fuga, [[Joaquim Beríssimo Serron]] sugere que, na fuga de [[Lisboua]], D. António tenga passado ó por [[Sacaben]], ó pul [[Tojal]], dues freguesies banhadas pul [[riu Trancon|Riu de Sacaben]] i adonde eisistian puontes que l cunduzirian la [[Bila Franca de Xira]], de adonde tomou l camino de la [[Azambuja]] até [[Santarén (Pertual)|Santarén]]<ref name="Batailha de Alcántara">Cf. BERÍSSIMO SERRÃO, Joaquim, ''L Reinado de D. António, Prior de l Crato'' […], pp. 116–117.</ref>.
==== La grande peste de [[1599]] ====
{{ber artigo percipal|'''[[Nuossa Senhora de la Salude]]''' i '''[[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)#Ourago moderno: Nuossa Senhora de la Salude|Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André]]' ''}}
[[Fexeiro:Santuário de Nossa Senhora da Saúde.JPG|thumb|400px|L [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)|Santuário de la Senhora de la Salude]] alberga la eimaige tardo-mediebal de la ''Senhora de la Salude'' zde la sue çcubierta, aquando de la grande [[peste negra|peste]] de [[1599]].]]
De l final de l seclo ([[1599]]), aquando dun grande surto de [[peste negra|peste]], fui çcubierta la státua de la [[Nuossa Senhora de la Salude|Senhora de la Salude]], que a partir de anton passou a ser benerada cun special carinho puls sacabenenses, i colocada na [[capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)|capielha de Santo André, anton renomeada de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André]].
=== [[Seclo XVII]] ===
==== Ruína de la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]] ====
Antretanto, cula ruína de la [[Puonte de Sacaben|bielha puonte romana]] (refrenciada cumo stanjo yá an ruínas an [[1570]], cumo yá fui dezido, por [[Francisco de Houlanda]]), sin tener sido jamales reconstruída, por ancúria de l gobernantes, la trabessia de pessonas i benes ne l riu de Sacaben tubo que ser feita, dorabante, atrabeç dua barca; l [[Duque de Bergáncia]], donatário de la poboaçon i de ls sous dreitos alfandegários, arrendou als barqueiros de l Trancon la portaige ne l balor de 300 000 [[réis]] anuales. Einicialmente, cada [[cabalheiro]] pagaba 3 réis de portaige; mais tarde, l Duque decidiu oumentar l balor de l amposto, passando a cobrar 5 réis als [[peon]]es (que até anton stában isentos), 20 réis als cabaleiros i animales de tiro, i 40 réis pul trasporte de carros. Estes précios sagerados lhebórun l monarca (anton [[Filipe III de Pertual]]) a acumparar cun las taxas praticadas noutras bias flubiales, cuncluindo séren mui onerados ls habitantes de la region na trabessia de l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]]. Emitiu-se anton un regimiento (datado de [[25 de Maio]] de [[1628]]), que percurou faborecer las populaçones, tenendo-se regressado, ''b. g.'', al balor de 3 réis de portaige, aplicado a todos ls andebíduos.
Cumo alternatiba, muitas pessonas preferian çlocar-se un pouco mais, até al [[Tojal]], i ende atrabessar l [[riu Trancon|Trancon]] nua puonte an melhor stado.
==== Sacaben nas corografies seiscentistas ====
L [[chantre]] de la [[Sé de Ébora]], [[Manuel Seberin de Fazerie]], tenendo rializado trés biaiges por Pertual antre [[1604]] i [[1625]], passou dues bezes por Sacaben, na purmeira i na terceira biaiges, dando cunta de las sues ampressones subre l lhocal. Assi, de la sue segunda biaige, an [[1609]], deixou-me ls l seguinte relato:
::«''De Lhixboa la Sacauen ha dues lhegoas. Sacauen hei hun lhugar de 100 bezinhos eidificado polla comodidade de hun braço de Teio que polla tierra drento entra dues lhegoas ate Lhoures donde toma l nome. Hei este esteiro quando dezemboca ne l Teio de gran fondo; tanto que nelle entraõ nabios de muitas tonelladas, i alguns galeones de carreira de la Jndia, la lharguesa naõ hei muita i se passa este estreito por huana barca que hei stanque de l duque de Bergáncia heirdado de l Conde Nuno Albres, la quien dou ElRey D. Joaõ purmeiro i le rende seicientos cruzados. L Riu se uai streitando polla tierra drento para la parte de l Poente siempre an altura que nabegaõ barcas, i de huana parte i de outra de la rieira esta cerquada de quintas fresquissimas, i de muitas marinas, la ultima parte deste Riu desta pouco de l de Alcantara, i rompendose huns balles que antre eilles corren, se poderaõ quemunicar sin muita deficuldade cumo l cunsiderou eicelentemente Lhuis Mendes de Basconcelos. De Sacaben ate Pouoa hei lhegoa i meia''»<ref name="Manuel Seberin de Fazerie">Cf. [[Manuel Seberin de Fazerie|FARIA, Manuel Seberin de]], ''Biaiges an Pertual de Manuel Seberin de Fazerie (1604-1609-1625)''. Antroduçon, trascriçon i notas de [[Joaquim Beríssimo Serron]], [[Lisboua]], [[Academie Pertuesa de la Stória]], 1974, pp. 74-76.</ref>.
De la biaige de [[1625]] deixa-me ls Seberin de Fazerie ua ambora mui mais sumária:
::«''[...] i quinta feira 18 de Setembre partimos todos para Lhisboua i benimos jantar aquelle die la Sacaben, i fumos hospedes de l frades, que assisten las freiras. Dipois de l jantar pellas tres de la tarde ne ls metemos an hun barco i fumos nabegando riu assima bendo aquelle eicelente sitio taõ cultibado de benies i pomares, i enobrecido cun quintas, fumos ate Frielas donde fazimos buolta, i benimos iba tarde la Sacaben i pusemonos lhougo a cabalhlo [...]''»<ref name="Manuel Seberin de Fazerie">Cf. [[Manuel Seberin de Fazerie|FARIA, Manuel Seberin de]], ''Biaiges an Pertual de Manuel Seberin de Fazerie (1604-1609-1625)''. Antroduçon, trascriçon i notas de [[Joaquim Beríssimo Serron]], [[Lisboua]], [[Academie Pertuesa de la Stória]], 1974, pp. 153-154.</ref>.
Anhos antes, an [[1620]], aludie assi la Sacaben [[Nicolau de Oulibeira|Frei Nicolau de Oulibeira]], na sue obra [[Libro de las Grandezas de Lhisboua]]:
::«''Passando l riu, quedan de la parte de Lhisboua las freguesies seguintes: Sacaben, adonde hai un mosteiro de relegiosas franciscanas capuchas çcalças, an númaro de trinta, sin tenéren serbidoras; todas serben nas tarefas quemuns de l cumbento. Este lhugar ten ua freguesie, cun duzientos i sessenta fuogos, i setecentas pessonas''»<ref name="Nicolau de Oulibeira">Cf. [[Nicolau de Oulibeira|OLIVEIRA, Frei Nicolau de]], ''Lhibro de las Grandezas de Lhisboua''. Prefácio de Francisco Santana. Atualizaçon de l testo por Marie Heilena Bastos. Facsílime de la eidiçon de Lhisboua, 1620, Lhisboua, Bega, 1991, p. 553.</ref>.
Anhos mais tarde, an [[1629]], [[Miguel Lheiton de Andrada]] dá a la stampa la sue ''[[Miscelánea|Miscelánea de l sítio de Nuossa Senhora de la Luç de l Pedrógon Grande: aparecimiento de sue eimaige, fundaçon de l sou Cumbento i de la Sé de Lhisboua, cun muitas curjidades i poesies dibersas]]'', na qual alude sucintamente, nun registo bibo i curjidoso, lhougo nas purmeiras páiginas de l sou «2.º Diálogo» (trabado antre las [[personaige]]s ''Galácio'' i ''Deboto''), a la barca de l [[Riu Trancon]] (falando na supramencionada queston de ls balores a pagar pula trabessia de l mesmo riu), a la [[Puonte de Sacaben]] (anton an ruína, lhamentando la ancúria de la Cámara de Lhisboua), al porto adonde se querenában las [[nau]]s, al [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Mosteiro de Nuossa Senhora de l Márteres]] i a la [[Batailha de l Riu de Sacaben]]:
::[[Fexeiro:Cquote1.svg|30px]] <big>'''Diálogo Segundo'''</big>
::''Dá-se la rezon de l Mosteiro de Nuossa Senhora de ls Martyres de Sacaben. I de la puonte de piedra que eilhi habie i poderie haber agora. […]
:'''Galácio''': ''Pus até eiqui benimos andando por to esse buosso gabado sítio de l Cumbento de Nuossa Senhora de la Luç, apertemos l passo, que parece bai zamarrando esta barca de Sacaben''.
:'''Deboto''': ''Ó de la barca!''
:'''Galácio''': ''Pacéncia, que hai habemos de asperar que torne.''
:'''Deboto''': ''Esta hei huma cousa an que you a perco, haber de star Lhisboua cumo anfreada cun esta barca, tanto contra sue nobreza i commodidade de sous moradores i caminantes, podendo tan facilmente haber eiqui huma puonte de barcas cumo an Sebilha, a pouco custo ó sin algun.''
:'''Galácio''': ''Algua cousa debe haber nesso de por meio, pus se nun faç, sendo notoriamente tan neçaira i útele.
:'''Deboto''': ''Nanhue, que you saba, se nun se fur por se nó prejudicar a la renda que l Duque de Bergáncia ten desta barca, que se le arrenda an trezientos mil réis cada anno, tenendo-a bisto muitos que hoije son bibos, andar arrendada an dieç ó duoze mil réis cada anno, i pagar la trés réis cada pessona a cabalho i agora la bintén, pul grande çcuido de l de la Cámara de Lhisboua.''
:'''Galácio''': ''Nun parece debe ser la causa esso que dezis de l Duque, que sendo hun príncepe tan grandioso, nun le deben de benir an cunsidraçon essas pouquidades an respeito de l bien commun i grandeza de Lhisboua, a la qual se lo pedisse le lhargarie mui facilmente esta barca.''
:'''Deboto''': ''Se esto nun hei, menos l debe ser l que dízen, que por causa de las náos la que neste riu se dá querena, porque para alhá de que yá eiqui se le nun dá, se nun de la banda d'para alhá; era fácele abrir-se essa puonte, i passada la náo tornar-se a ancerrar, ó fazer-se adonde las náos les podessen dar essa querena pera la banda de l mar. Nin menos l debe ser la passaige de l barcos, que nabegon l riu arriba, que podion tirar ls mastros i passar; quanto mais, que ls deste riu son tan pequeinhos, que cun eilles poderion passar por ambaixo de la mesma puonte; pul que la rezon de l Duque, me parece cunsidrable se algua l causa ó ampede, i poderá esso tener remédio mui fácele. Que cun esse meio rela que chamon de la ágoa, que outra beç se ampoç para la trazida de ágoa al rocio, an cada quartilho de bino, i rial an cada arrátel de chicha, se poderie sastifazer al Duque, i fabricar-se eiqui huma puonte de barcas.''
:'''Galácio''': ''Comtudo, me parece mui custo haber-se de aguantar essa puonte, para alhá de l feitio della.''
:'''Deboto''': ''Nun serie senó mui pouco; porque, que cousa son seis ó siete barcas, que puoden durar trinta ó quarenta annos? quanto mais que solo las cabalhgaduras la trés réis bastaba bien a esse custo, porque tamien acudiron ls ganados la esta passaige.''
:'''Galácio''': ''Tamien haberie difficuldades i brigas subre essa paga.''
:'''Deboto''': ''Se na barca esso nun acunte, menos serie na puonte; quanto mais, que se poderie poner na antrada huma puorta, i cessarie esse anconbeniente. I you digo esto an causo que la cidade la nun podisse aguantar de grácia, l que fura grande nobreza de Lhisboua, la que purmeiro se houbira de acodir, que la outras cousas menos neçairas i menos nobres. Pus bemos que quando Lhisboua era nada, an cumparaçon de l que hoije hei, tenie eiqui puonte de piedra, segundo agora se parece ne ls pedaços de piares que della eilhi bedes, desta banda i de la outra.''
:'''Galácio''': ''Esso serie hai muitos mil annos, an tiempo que este riu serie mais streito, i menos fondo.''
:'''Deboto''': ''La anchura hei la mesma, segundo mostron ls bruxedos de ls piares que bedes, que chega l riu a eilles i nun passa; i quanto la perfundidade, inda que seia mais, l que nun sabemos, comtudo, bien se podira refazer de piedra, que ne l fondo deben star ls aliçaces ó bases de l piares; quanto mais, que la arte de la architetura cun denheiro mui alcança i puode, pera se fazer de hun solo arco: pus dízen, que hei anfenita esta arte sin termo. I bemos que naquelle tan famoso riu Danúbio, stá inda an pie la puonte que nelle mandou fazer l Amperador Trajano, cun quási todos ls piares anteiros por cima de la ágoa ciento i cincoenta pies, ls binte delles, que se parécen, i cada hun de sessenta pies de grossura, i l ban de cada arco de ciento i sessenta pies. […] Por adonde dino era de la grandeza de Lhisboua, haber eiqui huma famosa puonte de piedra, inda que se fintasse para esso to l reino.''
:'''Galácio''': ''Yá ne ls cuntentáramos cun eilla de barcas''.
:'''Deboto''': ''I you dessa bos trato. Mas, al que dezistes de se poder tener alargado este riu, l que eiqui nun fizo, bien sei, que ls rius ban comendo i abaixando las tierras, i tenho pera mi que esses balles grandes i piquenos i essas bárzeas i beigas spaçosas fúrun causadas de las ágoas de ls rius i anxurradas deilhes, i de las chenas i chubas, que ban comendo i lhebando a tierra i çcubrindo estas ossadas i penedies que l sol fui criando i coalhando ambaixo de la tierra della mesma. […] Mas eiqui nun hai esses miles de annos, que cuidales habie esta puonte: porque ne l tiempo que el-Rei D. Affonso Heinriques, purmeiro de Pertual, cercou Lhisboua i a tomou als Mouros, stando subre eilla tubo abiso cumo la binhon socorrer ls Mouros de la comarca de Alenquer. I sabendo habion de passar por esta puonte de Sacaben, les mandou tomar l passo cun giente de cabalhlo (que nun podie ser muita), ls quaes achando yá ls Mouros, que quási todos a tinhon passado, tibiran cun eilles huma mui peligrosa i zeigual batailha, porque sendo mui poucos i ls Mouros muitos, yá la nun podírun scusar sin se perdíren, i delles houbiran huma mui sinalada bitória neste praino. Adonde disseiran depuis ls Mouros beneran huma molher que ls cegaba, i ls zbaratou, que fui la Birge Nuossa Senhora, la cuja honra i por mimória desta bitória se eidificou aquella eigreija que eilhi bedes. La aqual nestes annos redificou Miguel de Moura, que fui hun de l cinco Gobernadores que el-Rei Philippe, purmeiro deste reino, deixou nelle, fundando eilhi aquelle mosteiro tan relegioso de Capuchinhas. I la esta eigreija de Nuossa Senhora de l Mártyres, puls cabalhleiros que nella foron sepultados, que eiqui nesta batailha peleijando foron muortos. Que naqueilhes tiempos chamabon mártyres a todos que peleijando contra Mouros, eron muortos; cumo la eigreija de Nuossa Senhora de l Mártyres de Lhisboua, que ls Angrezes fundaran neste cerco […] pera anterráren sous muortos. […]''
:'''Galácio''': ''Por essa cunta nun seran passados muitos cientos de annos, que eiqui habie esta puonte, pus esse cerco i a tomada de Lhisboua fui ne l anno de 1147, segundo se bé ne ls lhetreiros que stan na Sé de Lhisboua i l dízen ls Chronistas todos, i l Padre Frei Bernardo de Brito, depuis delles; i se essa puonte nesse anno staba anteira que se passaba por eilla cumo dessa batailha i passada de ls Mouros se collige, i de la tradiçon antiga i mimórias, que desso hai nesta eigreija; i nun debendo lhougo acabar-se, antes durar muitos annos essa puonte depuis desso; queda claro, nun séren, nin podéren ser passados muitos annos, ó cientos de annos que duraba essa puonte, i la habie eiqui. Donde cunsidero trés cousas: purmeira, la fuorça de l tiempo an gastar i cunsumir todo, até a mimória de l que fui. Hei que até las piedras ténen tamien sue eidade, pus bemos acabadas sin mimória algua, nin rasto, tantas cousas i tan grandes, que sabemos houbo de eidifícios i cidades. I quon depressa se acabou a mimória de todo, i de cumo la dessa puonte, de que parece nun hai outra, se nun esso que me cuntales cun estes pedaços que della bemos, por culpa de nuossos passados ourdinária daquelles tiempos, sepultáren cousas grandes nas trebas de l squecimiento, cuntentando-se cun solo la honra persente de las oubrar. […]'' [[Fexeiro:cquote2.png|30px]]<ref name="Miguel Lheiton de Andrada">Cf. [[Miguel Lheiton de Andrada|ANDRADA, Miguel Lheiton de]], ''Miscelánea''. Facsímile de la 2.ª eidiçon de Lhisboua, Amprensa Nacional, 1867; antroduçon de Manuel Marques Duarte, Lhisboua, Amprensa Nacional-Casa de la Moeda, 1993, pp. 32–35.</ref>.
==== Sacaben i la [[Restauraçon de la Andependéncia|Restauraçon]] ====
Segundo l ''Dicionário Stórico, Corográfico, Heiráldico, Biográfico, Bibliográfico, Numismático i Artístico de Pertual'', l nome de la poboaçon surge citado nua enigmática [[carta]] [[código|codificada]] que un de l [[Cunjurado]]s de [[1640]], l Dr. [[João Pinto Rieiro]], dirigiu al [[Duque de Bergáncia]] [[João IV de Pertual|D. João]]; cun eifeito, tenendo-se decidido, ne l die [[25 de Nobembre]], que la rebolta deberie tener lhugar deilhi la seis dies, João Pinto Rieiro fui ancumbido de quemunicar l fato al feturo monarca pertués, screbendo-le que serie ne l die [[1 de Dezembre|1.º de Dezembre]] seguinte «''que se debie de resulber l causo de ls freires de Sacaben''» — lhocalidade que era, cumo yá fui dezido, ua de las honras de la casa de Bergáncia, i adonde se situaba l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]], fundado por [[Miguel de Moura]] i sue mulhier Brites de la Cuosta ne l final de l seclo anterior, i al qual l Duque tenie isentado de l pagamiento de ciertas oubrigaçones; tal aluson al ''causo de ls freires de Sacaben'' pressupone que houbisses, talbeç, algua cuntenda que oupusisse l mosteiro al Duque, mui probablemente al nible de oubrigaçones fiscales. Fui atrabeç desta mensaige codificada que se alertou l [[Duque de Vergáncia]] para las mobimentaçones an curso çtinadas la [[Restauraçon de la Andependéncia|restaurar la andependéncia]] de [[Pertual]]<ref name="Restauraçon">Bide http://www.arqnet.t/dicionario/ribeirojpi.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Passado la [[Restauraçon de la Andependéncia|Restauraçon]], abentou-se bárias bezes la eideia (zeignadamente ne ls reinados de [[João IV de Pertual|D. João IV]] i [[Afonso BI de Pertual|D. Afonso BI]], cula [[guerra de la Restauraçon|guerra]] contra [[Spanha]] a decorrer), de lhigar l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]] al [[Ouceano Atlántico]], fazendo-lo zambocar na [[praia de l Baleal]], custituindo este curso de auga que iba zde [[Sacaben]] la [[Peniche]] ua lhinha de defesa natural de la [[capital]]; l porjeto nunca fui lhebado abante, i fui-se als poucos zbanencendo, ambora inda fusse recordado quando, ne l ampeço de l [[seclo XIX]], se custruíran las [[Linhas de Torres|Linhas de Torres Vedras]] para deter ls [[Guerra Peninsular|ambasores franceses]].
De l redadeiro [[quartel]] deste seclo, segundo [[Joaquim Veríssimo Serron]] ne ls diç na sue ''Stória de Pertual'', hai ambora de haber falta crecente de peixe nun solo ne l [[Stuário de l Teijo]], cumo tamien ne ls rius sous tributários, ne l númaro de ls quales se cuntaba l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]]. Esto porque se usában redes de pesca cula malha «''mui meuda''» (ls ''chinchorros''), l que lhebou las outoridades [[Lisboua|lisboetas]] la ambocáren ua postura municipal de [[1591]], que proibia la outelizaçon de chinchorros; ambora ls pescadores se téngan amotinado contra ls [[almotacé]]s de la capital (ls respunsables pul abastecimiento ourbano, antre outras funçones), an [[1687]], la porbiçon mantebe-se.
An [[1690]], durante l reinado de [[Pedro II de Pertual|D. Pedro II]], l soberano financiou an parte la recustruçon de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha-mor de la Eigreija de la Senhora de la Bitória]], la meias cul zambargador [[José Galbon de Lhacerda]] (feturo [[chanceler|chanceler-mor]] de l reino, durante l reinado de l sou filho [[João B de Pertual|D. João B]]), i cuntando inda cula cuntribuiçon de smolas populares.
=== [[Seclo XVIII]] ===
Ne l [[seclo XVIII]], rializában-se an Sacaben grandes [[tourada|fiestas de touros]], por ocasion de l més de [[Setembre]], an houmenaige la [[Santa Ana]], cumo memora un curjidoso fólio cunserbado na [[Biblioteca Nacional de Pertual]], antitulado ''Fiestas de Sacaben an ousequio de la Senhora Esta. Anna: çcripçon dellas an l terceiro die an que foron ls Cabalhleiros cumbatentes Francisco de Mattos i Jozé Roquete'', de la outorie dun tal Tomás Galho<ref name="Tomás Galho">Bide [http://oupac.porbase.org/ipac20/ipac.jsp?session=1C6U5802074Y7.12310&profile=porbase&uri=full=3100024@!1257656@!63&ri=1&aspet=basic&menu=search&source=192.168.0.17@!porbase&ipp=20&staffonly=&tern=sacab%C3%A9n&andex=.GW&uindex=&aspet=basic&menu=search&ri=1#focus Terceiro die, de touros ne l sitio de Sacaben por ousequio á senhora S. Anna, ne l fin de l meç de setembro de l anno prossimo passado : Ne l qual foron cabalheyros cumbatentes Francisco de Mattos Ferreira i Souto i José Moquete. (Sylba.)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i [http://oupac.porbase.org/ipac20/ipac.jsp?session=1C6U5802074Y7.12310&profile=porbase&uri=full=3100024@!700457@!26&ri=1&aspet=basic&menu=search&source=192.168.0.17@!porbase&ipp=20&staffonly=&tern=sacab%C3%A9n&andex=.GW&uindex=&aspet=basic&menu=search&ri=1#focus. Fiestas de Sacaben an ousequio de la Senhora Esta. Anna: çcripçon dellas an l terceiro die an que foron ls Cabalhleiros cumbatentes Francisco de Mattos i Jozé Roquete]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ne l sítio de la Biblioteca Nacional de Pertual.</ref>.
Na purmeira metade de l [[seclo XVIII]], fui pul [[Riu Trancon|riu de Sacaben]] que seguiran ls torreones de l [[Palácio Nacional de Mafra|Cumbento de Mafra]], an ambarcaçones, até al [[Tojal]]; solo a partir dende fazien l resto de l percurso por tierra.
Por orde de [[João B de Pertual|D. João B]], l [[matemática|matemático]] [[Bento de Moura]] ([[1706]]–[[1776]]) fui ancarregado de reformular la barca de l Trancon, segundo refree l Padre [[João Batista de Castro]] na sue obra de geografie [http://purl.t/436/1/html/Berde6/Tomo%20Primeiro/p_P158.html ''Mappa de Pertual Antigo, i Moderno'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[1763]]). Este fato dou azo la que [[Pinho Lheal]] screbisse que habie sido custruída ua puonte de barcas, supostamente anterior a la mais coincida puonte de barcas de l Paíç, que lhigaba l [[Porto]] la [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]]. Inda assi, parece tratar-se dua grosseira anterpretaçon de Pinho Lheal, jamales tenendo eisistido ua puonte de barcas an Sacaben, pus l que João Batista de Castro scribe an dous lhocales de la sue obra ye: «''Por orde de D. João B se reformou la barca de passaige deste riu pula admirable idéa de l nuosso ansigne maquinista Bento de Moura, cun grande commodidade pa ls passageiros''» i «''eisiste hoije ua barca de carreira, que por ambençon angenhosa de Bento de Moura, facilita mui la passaige de huma para outra parte''».
==== Sacaben na nuoba cidade i metrópole de Lhisboua Ouriental ====
An [[7 de Nobembre]] de [[1716]], l [[Papa Clemente XI]] criou, la anstáncias de l rei D. João B, l [[Patriarcado de Lhisboua]], funcionando na Capielha Rial de San Tomé, l qual cungregaba las quarenta i seis freguesies oucidentales de la cidade i de l sou termo, i deixando las remanescentes binte i seis mais ourientales antegradas na antiga [[Arquidiocese de Lhisboua]]. Para fazer corresponder la nuoba debison eclesiástica a la debison admenistratiba, D. João B procediu a la repartiçon de la cidade an dues: ''Lhisboua Oucidental'', sede de l Patriarcado, i ''Lhisboua Ouriental'', sede de l arcebispado. Esta redadeira correspondia, sensiblemiente, a la cidade bielha, antra-muros (paróquias de la [[Sé (Lhisboua)|Sé]], [[San Jorge de Arroios|San Jorge]], [[San Martico]], [[Santiago (Lhisboua)|Santiago]], [[Santo André]], [[Santa Angrácia]], [[Santo Stébon (Lhisboua)|Santo Stébon]], [[Salbador]], [[San Miguel (Lhisboua)|San Miguel]], [[San Pedro]], [[San João de la Praça]], [[Santa Marina de l Outeiro]], [[Castielho (Lhisboua)|Santa Cruç de l Castielho]], [[Beato (Lhisboua)|San Bartolomiu]] i [[San Bicente de Fura]]), cun las freguesies de l termo mais ourientales ([[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Nuossa Senhora de l Oulibales]], [[Sacaben|Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben]], [[Camarate|Santiago de Camarate]], [[Apelaçon|Nuossa Senhora de la Ancarnaçon de la Apelaçon]], [[Unhos|San Silbestre de Unhos]], [[Frielas|San Julion de Frielas]], [[Alpriate|San Sabastian de la Granja]], [[Bialonga|Nuossa Senhora de la Assunçon de Bialonga]], [[San João de la Talha]] i [[Santa Eirie de Azóia|Santa Eirie]]) .
Assi i to, al fin de algun tiempo se percebiu l erro de la debison, quier de la diocese, quier de la cidade; desta forma, an [[1740]], l Arcebispado de Lhisboua Ouriental (an sede bacante zde la fundaçon de l Patriarcado) fui aneixado al Patriarcado de Lhisboua Ouriental nun solo [[Patriarcado de Lhisboua]]; de eigual forma, se procediu a la reunificaçon de las dues cidades de Lhisboua nua solo, treminando assi la fugaç trasferéncia de Sacaben i demales paróquias de la zona ouriental para la nuoba cidade de Lhisboua Ouriental.
==== Sacabenenses eilustres ====
Inda segundo [[Pinho Lheal]], an [[16 de Dezembre]] de [[1741]] faleciu an [[Sacaben]] aqueilha que terá sido ua de las mulhieres mais lhongebas de la [[Stória de Pertual]] — ua tal ''Ana de la Silba'', natural de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]], adonde nacera an [[Janeiro]] de [[1626]] (tenendo, antoce, 115 anhos a la data de l óbito). Desta senhora dezie l corografista [[seclo XIX|oitocentista]] tener sido casada dues bezes, i deixado ancha prole, esto para para alhá de jamales tener feito ua [[sangria]] ó ua [[purga]] (l que, ironicamente, bien poderie splicar la sue lhongebidade, nua época an que ls cuidados [[medecina|médicos]] éran, muitas de las bezes, ua de las mais amportantes causas de [[muorte]]…). Durante ls redadeiros binte i cinco anhos de la sue bida, serbiu ls pobres i doentes de l spital de Sacaben, tenendo cuncluído ua [[peregrinaçon]] al [[Senhor de la Piedra]], ne l [[Norte]] de l [[Paíç]], quando cuntaba yá 113 anhos de eidade. Parece tener cunserbado tan buona mimória que, próssima de la muorte, recordaba inda, cun spantosa satidon i minúcia, ls eibentos ocorridos an [[Lisboua]], ne l die [[15 de Dezembre]] de [[1640]], aquando de la aclamaçon de [[João IV de Pertual|D. João IV]].
An Sacaben naciu, an [[7 de Setembre]] de [[1754]], [[Luís António Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]], l [[Conde de Barbacena|1.º Conde de Barbacena]], l qual benerie a ser [[Lista de gobernadores de Minas Gerales|Gobernador de Minas Gerales]], detendo nesta freguesie ls Biscondes sous antepassados ua propiadade senhorial que, a partir de l [[seclo XIX]], passará a ser coincida cumo ''Quinta de l Riu''; cumo l sou heirdeiro, [[Francisco Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]], tubisse depuis tomado l partido de [[Miguel I de Pertual|D. Miguel I]], l títalo acabou por nun ser rebalidado, i la ''Quinta de l Riu'', cula sue capielha dedicada la [[Roque de Montpellier|San Roque]], acabou por caer an ruínas.
==== Sacaben i l [[porcesso de l Táboras]] ====
Tamien ls [[Conde de Albor|Cundes de Albor]] tubírun eiqui ua quinta, mas l títalo acabou zaparecido an [[1759]], na sequéncia de l [[porcesso de l Táboras]], bisto que l conde era primo de l [[marqués de Tábora|Marqueses de Tábora]].
Na sequéncia desse mesmo porcesso, benerie quedar detida ne l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Sacaben]] la [[Conde de Atouguia|Cundessa de Atouguia]], [[Mariana Vernarda de Tábora]] (la qual era la filha mais bielha de [[Francisco de Assis de Tábora]], [[Conde de Albor|3.º Conde de Albor]] i [[Leonor de Tábora]], [[Marqués de Tábora|3.ª Marquesa de Tábora]]), i cujo marido, [[Jerónimo de Ataíde, 11.º Conde de Atouguia|D. Jerónimo de Ataíde]], [[Conde de Atouguia|11.º Conde de Atouguia]], fura supliciado juntamente cun ls Táboras i l [[Duque de Abeiro]] ne l patíbulo an [[Santa Marie de Belén|Belén]], an [[13 de Janeiro]] de [[1759]]. Ende permaneciu la Cundessa al lhongo de l binte i dous anhos seguintes, sendo lhibertada solo an [[1781]], passado la sentença de [[20 de Júnio]] de [[1780]], promulgada pula reina [[Marie I de Pertual|D. Marie I]], que na sequéncia de la ''[[Biradeira]]'' demitiu [[Sabastian José de Carbalho i Melo|Palumbar]] i reablitou ls Táboras. Culha fúrun tamien ancarceradas dues de las sues filhas, D. Lheonor de Ataíde i D. Clara de Ataíde, bien cumo cul filho mais nuobo, D. António de Ataíde, anton un bebé de dezasseis meses; D. Lheonor i D. Clara acabarian por professar ne l austero cumbento franciscano de Sacaben, i ende benerien a falecer, yá ne l segundo quartel de l [[seclo XIX]] <ref name="Cundessa de Atouguia">Vide http://www.arqnet.t/portal/pessonales/atouguia_1758.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Las ''Mimórias'' de la Cundessa custituen ua amportante fuonte pa l studo de la queston, aparecendo citandos bárias bezes l nome de l mosteiro i de la lhocalidade para la qual fui lhebada, i adonde, segundo l sou própio relato, se biu «''presa [...] cumo traidora sin l ser''» <ref name="Mimórias de la Cundessa de Atouguia">Bide http://www.arqnet.t/portal/pessonales/atouguia_1758.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
==== L [[terramoto de 1755]] ====
Sacaben, que cula perda de [[Camarate]] an [[1511]], se biu amputada de mais ua parte cunsidrable de l sou território, [[Demografie de Sacaben|nun deixou de crecer an tenermos de populaçon]]; registórun-se solo decréscimos pontuales, debidos a la peste ([[1599]]) i al [[terramoto de 1755]], que la deixou mui arruinada. La primitiba Eigreija Matriç de Santa Marie, situada ne l ''Ancho de la Salude'', quedou cumpletamente arruinada (nun tenendo boltado a reconstruir-se, tenendo la Matriç passado, al lhongo dun seclo, para la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Vitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]], tamien mui degradada, stando atualmente an ruínas); zaparecírun eigualmente cul terramoto ls redadeiros bruxedos de la [[Puonte de Sacaben|bielha puonte romana]] subre l [[Riu Trancon|Trancon]].
Para solucionar ls porblemas de ourbanismo de la capital i prebenir ua mortandade tan grande an causo de nuobo terramoto, l [[angenharie|angenheiro-mor]] de l Reino, [[Manuel de la Maia]], prebiu ua seluçon arrojada, ambolbendo Sacaben i l bal de l sou riu, anclusa na sue ''Terceira parte de la Dissertaçon subre la renobaçon de Lhisboua'':
<blockquote>«''8.º - La esta cunsidraçon de cunserbar las rues de Lhisboua lhibres de l ambaraços que las fázen eimmundas, pa l que cuncorrerá mui a mayor anchura de las rues, i a menor altura de l eidifícios, nun scedendo de dous pabimientos subre las lhoges, se segue necessariamente outra nun menos amportante, i cunsiste an detreminar melhor lhugar an que posson ls tales ambaraços ser lhançados cun menores anconbenientes; i por que me acuntece hun mais lhibre delles de l que ls yá ouserbados, i promete huma grande cumbeniencia al bien publico, seijame lhicito prezentalo neste lhugar. Cunsiste eille an que ls tales ambaraços se ban lhançar drento de l Riu de Sacaben, para que cun este adjutorio se chegue a formar nelle hun balle á eimitaçon de l de Chelas, an que las agoas salgadas chegabon an algun tiempo al templo de las Birges Bestaes, hoije Cumbento de relligiozas de Santo Agostico; por que se este pequeinho Balle sacuntece tan agradablemente la Corte cun las sues hortaliças i fruitas, quanto melhor l fazerá l Balle de Sacaben cula sue muitas bezes mayor grandeza, i sin se poder dezir que ls ambaraços eilhi lhançados puoden cauzar algun ampedimiento na barra, cumo se puode temer de qualquier de ls outros modos an que se nun lhançon an tierra: puode esta cunsidraçon tener contra si l ambaraço de l refugio de las ambarcaçones ne l tiempo an que se recolhen a buscalo; mas a esso se puode respunder que nin las ambarcaçones necessiton de to l steyo de Sacaben para se refugiáren, nin serie justo que anteiramente se le ampedice l refugio, mas que solo se formasse an Balle aquillo que lo nun ampedice que siempre será de grandeza muy probeitoza.''»<ref name="L Terrramoto i Sacaben">Cf. AIRES, Cristóvão, ''Manuel de la Maia i ls angenheiros melitares pertueses ne l terremoto de 1755'', Lhisboua, [[Amprensa Nacional]], [[1910]], p. 44 (berson online na [http://purl.t/848/1/P42.html Biblitoeca Nacional Degital]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref></blockquote>
Lhougo passado l terramoto, atrabeç de l anquérito ambiado por [[Sabastian José de Carbalho i Melo]] (feturo [[Conde de Oeiras]] i [[Marqués de Palumbar]]), anton [[Menistério de la Admenistraçon Anterna|Secretairo de Stado de l Reino]], a todas las paróquias de l paíç ([[1757]]), la fin de saber ls stragos causados pul sismo, i que tubo cumo repuosta las célebres ''[[mimórias paroquiales]]'', pudo-se apurar la eisisténcia de 353 fuogos. De acordo cun essas mesmas mimórias paroquiales, puode-se tamien ouserbar la relatiba dimenson de l porto de Sacaben ne l quadro de ls portos flubales de l Teijo: l Prior sacabenense menciona la eisisténcia de trés cales de atracaige: l de Nuossa Senhora, l de la Barca i l de l Peixe. Inda assi, la amportança que este porto tubira ampeçou a esmorecer; al lhongo de la segunda metade de l [[seclo XVIII]] i ampeço de l [[seclo XIX]], l [[riu Trancon]], que até anton fura nabegable até al [[Tojal]], ampeçou a ser assoreado, nun inexorable fenómeno que zde anton ampede, até hoije, la nabegablidade ne l mesmo. De fato, tornou-se un «''porto muorto''», de acordo cula spresson ousada pul [[naturalismo|naturalista]] [[Fráncia|francés]] [[Théodore Monod]], nun studo antitulado ''L'île d'Arguin (Mauritanie). Essaie storique''<ref name="Théodore Monod">Cf. [[Théodore Monod|MONOD, Théodore]], ''L'île d'Arguin (Mauritanie). Essaie storique'', Lhisboua, Anstituto de Ambestigaçon Científica Tropical, 1983.</ref>, cunsagrado a la antiga feitoria pertuesa na ilha de [[Arguin]], hoije al ancho de la [[Mauritánia]], adonde afirma que l porto que serbia la fortaleza pertuesa na cuosta magrebina tenie las augas tan calmas cumo l porto de Sacaben…
La política de fomiento [[andústria|andustrial]] i [[comércio|comercial]] seguida por Palumbar, cunducente a la fixaçon de nuobas andústrias ne l Reino, lhebou la que l gobierno susidiasse un ampréstimo de 6$480 cuntos de réis a un tal Willian Macormick, para que anstituisse ua [[manufatura]] [[andústria téxtil|téxtil]] an Sacaben — ua fábrica de [[chita (tecido)|chitas]] mui coincida al lhongo de to l seclo XIX.
==== Vocage i las praias de Sacaben ====
Anfin, ne ls finales de l [[seclo XVIII]], Sacaben mereciu ua refréncia nun [[soneto]] de [[Manuel Marie Barbosa du Bocage|Bocage]], l qual nun quedara de to andifrente a la beleza de la tierra:
<blockquote>«''Praias de [[Sacaben]], que Lhemnoria,<br />Orna c’ls pies nebados i mimosos,<br />Goteijantes penedos cabernosos,<br />Que de l Teijo cobris la borda frie.<br /><br />De bós me zarreiga a tirania<br />De l ásparos Çtinos poderosos,<br />Que nun quieren que you lhogre ls amorosos<br />Uolhos, aonde jaç mie alegrie.<br /><br />Oh funesto, oh penoso apartamiento!<br />Oubjeto ancantador de mius gemidos,<br />La suorte l manda assi, de ti me ausento.<br /><br />Mas inda alhá de lhoinge ls mius gemidos<br />Guiados por Amor, cortando l Bento,<br />Beneran, ninfa querida, a tous oubidos.''»</blockquote>
== [[Eidade Cuntemporánea]] ==
=== [[Seclo XIX]] ===
==== [[Guerra Peninsular|Guerra peninsular]] i [[Guerra Cebil Pertuesa (1828-1834)|guerras lhiberales]] ====
[[Fexeiro:Oleiro da Fábrica de Loiça de Sacavém.jpg|thumb|400px|right|[[olarie|Oleiro]] de la [[andústria|Fábrica]] de Lhoiça de Sacaben]]
Ne l [[seclo XIX]] Sacaben ganha amportança acrescida pul custante crecimiento geo-demográfico de [[Lisboua]].
Durante la [[Guerra Peninsular|I Ambason Francesa]], l comandante de l eisército agressor, [[Jean-Andoche Junot]], passa por Sacaben an [[29 de Nobembre]] de [[1807]], benido de [[Santarén (Pertual)|Santarén]] i dirigindo-se la [[Lisboua]] (ne l ancalço de l [[João VI de Pertual|príncepe regente]]; al chegar la [[Santa Marie de Belén|Belén]], mas, bé yá las ambarcaçones pertuesas a partir, rumo al [[Brasil]], adonde la [[Corte]] se stablecerá até [[1821]]). Fui an Sacaben que Junot recebiu ua lhegaçon pertuesa cumpuosta por eilemientos de la regéncia de l reino nomeada pul príncepe D. João, andibidualidades lhigadas a la [[maçonarie]], i inda nembros de la [[Academie de las Ciéncias de Lhisboua]] — antre eilhes, homes cumo [[Francisco de Borja Garçon Stockler]] (feturo [[Baran de la Bila de la Praia]]) i [[Luís António Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]] (l [[Bisconde de Barbacena]]), un natural de Sacaben.
Passado l término de la Guerra Peninsular, sente-se la ourgença de fortificar la capital de l Reino. Ye nesse sentido que ténen ampeço obras cumo la ''Strada Melitar'', lhigando [[Benfica (Lhisboua)|Benfica]] la [[Sacaben]] i, mais tarde, la custruçon de l ''[[Fuorte de Sacaben]]'' (ó ''[[Fuorte de Sacaben|Reduto de l Monte-Sintra]]'', de l nome de l morro sobranceiro la Sacaben de Baixo adonde fui arguido), ne l lhocal adonde se argeu un tosco fuorte ne l quadro de las [[Linhas de Torres|Linhas de Torres Bedras]], i adonde hoije stá sediada l arquibo de la antiga ''[[Direçon-Giral de l Eidifícios i Monumientos Nacionales]]'' (DGEMN).
An [[2 de Outubre]] de [[1820]] passa por Sacaben, an corteijo, rumo al [[Praça de D. Pedro IV|Rossio]], na capital, la [[Junta Probisional de l Gobierno Supremo de l Reino]], formada einicialmente ne l [[Porto]] na sequéncia de l [[Reboluçon lhiberal de l Porto|pronunciamiento melitar]] de [[24 de Agosto]] anterior, cul antuito de gobernar l Paíç i cumbocar Cortes Custituintes, la qual se fundira an [[Alcobaça (Pertual)|Alcobaça]] cun ua outra Junta Probisional formada an Lhisboua, an [[15 de Setembre]], passado la fuga de ls gobernadores de l Reino. Neste corteijo seguian eilustres figuras de l mobimiento lhiberal, cumo [[Manuel Fernandes Tomás]], [[Manuel Borges Carneiro]], [[José Ferreira Borges]] ó [[José de la Silba Carbalho]], todos eilhes çtacados nembros de l [[Sinédrio (Pertual)|Sinédrio]], ourganizaçon secreta que pugnaba pula anstituiçon dun regime custitucional an Pertual.
Tamien por Sacaben passou l Regimiento de [[Anfantarie]] 23, çtinado a guarnecer la frunteira de la [[Beira]] contra ataques de fuorças reacionárias ansurretas foragidas an [[Spanha]], i que bradou bibas al [[Miguel I de Pertual|Anfante D. Miguel]] cumo rei absoluto, na bezina poboaçon de [[Bila Franca de Xira]] — fui la [[Bilafrancada]].
Anfin, la [[12 de Outubre]] de [[1833]], parte de las fuorças [[Miguel I de Pertual|miguelistas]], passado tenéren sido spulsas de la capital pul [[João Oulibeira i Daun, Duque de Saldanha|Marechal Saldanha]], i derrotadas nun brebe recontro junto la [[Loures]], dirigen-se la Sacaben, la fin de tomáren la strada rumo la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], para adonde fugian; depuis de atrabessáren l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], ateórun fuogo a la [[Puonte de Sacaben|puonte de madeira que lhigaba las dues bordas]] i que habie sido reconstruída pouco depuis de l [[terramoto de 1755]]. Solo an [[1842]] benerie a ser reconstruída ua nuoba an cantarie i fierro. Ua [[litografie]] [[augarielha]]de la dessa puonte, de la outorie de l pintor [[Tomás de la Anunciaçon|Tomás José de la Anunciaçon]], datada de cerca de [[1850]], puode ser cunsultada na [[Biblioteca Nacional de Pertual]] ([http://purl.t/12248/2/i-1079-la_JPG/i-1079-la_JPG_24-C-R0072/i-1079-la_0001_1_p24-C-R0072.jpg eiqui]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). La mesma puonte surge tamien repersentada nua lhitografie de Charles Lhegrand, ambolbida an tones mais [[bucolismo|bucólicos]], eisecutada sensiblemente pula mesma época de la anterior, i bisible [http://purl.t/12543/2/i-3988-p_JPG/i-3988-p_JPG_24-C-R0072/i-3988-p_0001_1_p24-C-R0072.jpg eiqui]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
==== [[Andustrializaçon]] i [[progresso]] ====
[[Fexeiro:Azulejo da Fábrica de Loiça de Sacavém.jpg|thumb|left|300px|Azuleijo situado a la antrada de la antiga [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]].]]
Al mesmo tiempo, esta lhocalizaçon geográfica ne ls arrabaldes de Lhisboua cunduziu, einebitablemiente, a la terciarizaçon de la lhocalidade. Anstalan-se einúmeras andústrias na region, cumo la de tinturarie na Quinta de las Penicheiras, ó la afamada [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]], fundada an [[1856]] (tenendo lhaborado ininterrutamente até [[1983]]). A eilha stan lhigados nomes andissociables de la stória de Sacaben, cumo [[John Stott Howorth]] (l ''[[John Stott Howorth|Baran de Sacaben]]' '), [[James Gilman]] ó [[Heirbert Gilbert]]. Fui grácias a eilha i a las lhouças que ende éran porduzidas que Sacaben se tornou coincida an Pertual i ne l Mundo; para siempre quedou la famosa frase: «''Sacaben ye outra lhoiça!''».
An [[1852]], zaparecido l Termo de Lhisboua, passou Sacaben a pertencer al recén-criado cunceilho de l [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]. L nuobo eisecutibo camarário tubo que lhidar cun ls porblemas dun bastíssimo cunceilho, nua época de grandes mudanças la nible eiquenómico, social i jurídico, i nun ye de admirar por esso que, ne l meio de la basta correspondéncia trocada, se ancontre un pedido de la junta de la paróquia de Sacaben, solicitando que la Cámara nomeasse un guarda para bigiar l semitério de la poboaçon, pus que aquel era «''debassado i profanado por animales an cunsequéncia de se nun achar debidamente preparado''», fato que daba azo la que, an biolaçon de las lheis aprobadas habie poucos anhos relatibas als antierros an semitérios, se cuntinasse «''n’aqueilha paróquia, cun detrimiento de la salude pública''», a anterrar ls defuntos nas eigreijas<ref name="Correspondéncia CMO">Cf. Arquibo Municipal de Lhoures, ''Correspondéncia de la Cámara Municipal de l Oulibales''.</ref>.
An [[28 de Outubre]] de [[1856]], inaugurou-se l troço einicial de la lhinha de [[camino de fierro|caminos-de-fierro]] de l Norte, antre Lhisboua ([[Staçon de Santa Apolónia]]) i l [[Carregado]], passando por Sacaben i atrabessando l sou riu, atrabeç dua puonte custruída an [[Anglaterra]]. Yá antes, la purmeira biaige spurmental, rializada ne l die [[8 de Júlio]] de [[1854]], tubira lhugar antre Sacaben i [[Bila Franca de Xira|Bila Franca]].
La fetura [[Marqués de Riu Maior|1.ª Marquesa de Riu Maior]] ([[Marie Isabel de Lhemos i Roixas Carbalho i Menezes de Saint-Lhéger]]), anton cun solo quinze anhos, cunsagrou, ne l sou diário, ua refréncia a la inauguraçon i a la (pouco-honrosa) passaige de l [[camboio]] pula lhocalidade — cun eifeito, la lhocomotiba fui als poucos perdendo cumposiçones al lhongo de l trajeto:
<blockquote>«''Alguas, de cumbidados, ne ls [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]. L "wagon" de l [[Cardeal]]-[[Patriarcado de Lhisboua|Patriarca]], i de l Cabido, quedou an Sacaben; mais un, recheado de dignatários, quedou al zamparo na [[Póboa de Santa Eirie|Póboa]] […]''.»<ref name="Mimórias de la Marquesa de Riu Maior">Bide http://dn.sapo.t/2006/07/17/buona_bida/eiqui_nao_houbo_pertual_i_passageiro.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref></blockquote>
[[Fexeiro:Estação dos Caminhos de Ferro de Sacavém.JPG|thumb|left|300px|La [[Staçon Ferrobiária de Sacaben]].]]
La biaige de regresso la Lhisboua, ne l die [[29 de Outubre]], fui eigualmente atribulada; cun eifeito, segundo relata ''[[L Comércio de l Porto]]'' de l die [[1 de Nobembre]]:
<blockquote>«''Éran 4 horas i meia quando partiu de l Carregado l cumboy rial, i chegando la Sacaben parórun las lhocomotibas, eignorando-se al percípio l motibo; mas sabendo-se pouco depuis que habien sido ls tubos dua d’eillas, que habien arrebentado. Este acidente lhebou l çgosto a to la giente, que assi bie un erro tan lhamentable, que nun se puode attribuir nin la çgraça, nin a defeito de la custruçon de l camino, mas si la quien cunsente madeiras malas nun serbício de tanta circumspeçon. Anton ua de las lhocomotibas partiu cun metade de las carruaiges para Santa Apolónia, i depuis bino buscar l resto la Sacaben. Éran dieç horas de la noute quando chegou la Lhisboua l segundo cumboy que cunduzia ls cumbidados.''.»<ref name="Comércio de l Porto">Bide http://www.ocomboio.net/PDF/027_2006.pdf.</ref></blockquote>
Tamien [[Eça de Queirós]] menciona tamien la poboaçon i la sue [[Staçon Ferrobiária de Sacaben|staçon ferrobiária]] na ''[[Correspondéncia de Fradique Mendes]]'', cuntinando assi a demunstrar la amportança que an meados de l [[seclo XIX]] l Trancon inda assumia para la populaçon lhocal:
<blockquote>«''Chegámos a ua staçon que chaman de Sacaben — i todo l que ls mius uolhos arregalados biran de l miu paíç, atrabeç de ls bidros húmidos de l bagon, fui ua densa treba, de adonde mortiçamente surgian eiqui i para alhá lhuzinhas remotas i bagas. Éran lhanternas de faluas, drumindo ne l riu [...]''.»</blockquote>
L zambolbimiento de la cultura de [[ostra]]s ne l [[stuário de l Teijo]], ne l [[seclo XIX]], lhebou a la demarcaçon de zonas para la sploraçon daquele recurso natural; por ua lhei de l menistério de l [[Vernardo de Sá Nueira de Figueiredo|Marqués de Sá de la Bandeira]] de [[9 de Setembre]] de [[1868]] (cunfirmada por dues portaries de l gobierno de l [[Nuno José Sebero de Mendonça Rolin de Moura Barreto|Duque de Lhoulé]] de [[10 de Nobembre]] de [[1869]] i de [[26 de Janeiro]] de [[1870]], respetibamente) fúrun stabelcidas, na borda norte de l riu, cumo zonas de cultibo ostreícola, to la faixa lhitoránea que iba zde [[Bila Franca de Xira]] até als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]], ancluindo inda ls mouchones de [[Alhandra (Bila Franca de Xira)|Alhandra]] i de la [[Póboa de Santa Eirie|Póboa]], mas scluindo la foç de l [[riu de Sacaben]]. Ne l final de l seclo, mas, debido als assoreamientos, la prática tenie sido, an grande parte, abandonada.
[[Fexeiro:Unilever building, Sacavém.jpg|thumb|250px|Fábrica de l Grupo Unileber an [[Sacaben]], [[Pertual]]; al fondo la [[Puonte Vasco de la Gama]]]]
Antretanto, l zambolbimiento andustrial cunduziu a un grande crecimiento demográfico i ourbano. La [[Demografie de Sacaben|populaçon oumentou muito]] an meio seclo (trabalhando mais de metade solo na Fábrica de la Lhouça), i Sacaben ganhou nuobos cuntornos; las bielhas quintas arruinadas fúrun dando lhugar la bilas ouperárias. Paralelamente a la fábrica de la lhoiça, muitas outras andústrias se zambolben na region, zeignadamente la de moaige, çcasque de arroç, téxteis, curtumes, stamparie, trasformaçon de corcha, saboarie, porduçon de adubos químicos i ólios alimentares, i yá ne l seclo XX, la de las tintas i pordutos de higiene.
Muitos de ls sous habitantes beneran, quier de las [[Veira (Pertual)|Beiras]], quier de l [[Alanteijo$2]], an busca de trabalho, nun mobimiento populacional cuntínuo que se mantebe até meados de l seclo XX — inda hoije ls Sacabenenses ténen ourgulho nestes sous antepassados, i inda hoije eiqui se ancontran sediadas delegaçones de la ''Lhiga de ls Amigos de la Mina de San Demingos'', ó de la ''Associaçon de ls Amigos i Naturales de [[Loriga]]'' (ANALOR); çtaque tamien para la ''Sumana Serrana'' i para la ''Sumana de l Alanteijo$2'', einiciatibas culturales i gastronómicas rializadas anualmente, respetibamente, por aqueilhas dues ourganizaçones, i que atraen un númaro cunsidrable, quier de habitantes lhocales, quier de las regiones de l paíç an causa ([[Serra de la Streilha]] i Alanteijo$2).
Nun oustante, na segunda metade de l seclo XIX, la poboaçon mantenie inda parte de l sou caráter rural i pitoresco; nun ye por esso de admirar que, an [[16 de Maio]] de [[1875]], tenga sido inaugurada an Sacaben ua praça de touros particular, por ocasion dua de las maiores festibidades lhocales — la feira de l Sprito Santo, que se rializaba ne l [[Demingo]] de l [[Sprito Santo]]. Nesse mesmo anho, la [[15 de Setembre]], tubo ampeço la colocaçon de candeiros para la eiluminaçon pública, al lhongo de la ''Strada de Sacaben'', que lhigaba la freguesie als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]] i la [[Lisboua]].
[[Fexeiro:Igreja de Nossa Senhora da Vitória (2).jpg|thumb|left|300px|Ruínas de l [[Palacete Braamcamp]], junto de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]].]]
==== Poboaçon cara a la aristocracie ====
Até al fin de la monarquia, la poboaçon, a par de outras freguesies bezinas (cumo [[Camarate]]), cuntinou a ser de las preferidas pula [[nobreza]] de la capital para se stablecer (ne l terceiro quartel de l [[seclo XIX]], cuntában-se inda cerca de cinquenta quintas senhoriales an Sacaben). Tal fui l causo de la família Vraamcamp (na qual se ancluía [[Anselmo José Braamcamp]], lhíder de l [[Partido Progressista]] i [[lista de Purmeiros-menistros de Pertual|purmeiro-menistro]] de [[Pertual]] antre [[29 de Maio]] de [[1879]] i [[23 de Márcio]] de [[1881]]), que eiqui possuía trés quintas (la ''Quinta de las Pretas'', de l própio Anselmo Braamcamp, i las de la ''Bitória'' i de la ''Horta de l Meio'', pertença de José Augusto Braamcamp), tenendo inda adquirido las ruínas de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]] passado la [[nacionalizaçon]] de ls benes de la [[Eigreija]] (aliás, l [[Palacete Braamcamp]], tamien hoije an ruínas, queda al lhado de l dezido templo). De resto, l nome de dous nembros de la família (José Augusto Braamcamp i Marie Lhuísa Braamcamp), inda hoije dan l nome a ua rue, a ua abenida i a ua trabiessa an Sacaben.
Para para alhá desso, nun quadro de çtribuiçon de títalos nobliárquicos pula monarquia pertuesa, fui atribuído, an [[16 de Júlio]] de [[1885]], l títalo de [[John Stott Howorth|Baran de Howorth de Sacaben]] la [[John Stott Howorth|John Howorth]], admenistrador de la Fábrica de la Lhouça, i an [[30 de Júlio]] de [[1874]], [[José Joaquim Pinto de la Silba]] fui feito [[Bisconde de Sacaben|1.º Bisconde de Sacaben]]. L heirdeiro deste redadeiro sucediu-le ne l títalo.
Na [[década de 1880]] ([[1884]]), l coincido [[arte|artista plástico]] i [[caricatura|caricaturista]] [[Rafael Bordalo Pinheiro]] eisecuta na [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]] alguas de las sues peças cerámicas, passado l que passa la eisecutá-las nas [[Caldas de la Reina]].
==== Antegraçon ne l nuobo cunceilho de [[Loures]] ====
La [[22 de Júlio]] de [[1886]], dá-se la trasferéncia de la sede de l munecípio de l [[Oulibales]], adonde Sacaben se ancontraba antegrada, para la poboaçon de [[Loures (freguesie)|Loures]], quedando Sacaben repartida an dues freguesies (Antra-Muros i Stra-Muros) pula ''Strada de la Circunbalaçon'', quedando aqueilha antegrada an Lhisboua, i esta fazendo parte de l nuobo cunceilho de Lhoures. L spácio de la freguesie Antra-Muros corresponde, grosso modo, al de las atuales freguesies de l [[Prior Bielho]] i de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]], quedando la freguesie stra-muros cunfinada a la ária remanescente, praticamente idéntica a la de la atual freguesie de Sacaben.
Cumo la lhegislaçon camarária de Lhisboua proibia ls mercados de [[ganado]] ne l perímetro anterior de la ''Strada de la Circunbalaçon'', l eisecutibo dEimissionário de la Cámara de ls Oulibales detreminou, la [[14 de Outubre]] de [[1886]] (ne l que benerie a ser ua de las sues redadeiras medidas, antes de la tomada de posse de la purmeira bereaçon de l nuobo cunceilho de [[Loures]], an [[2 de Janeiro]] de [[1887]]), que l mercado de ganado que se rializaba ne l terceiro [[Demingo]] de cada més ne l ancho de la freguesie de [[Charneca (Lhisboua)|San Bartolomiu de la Charneca]] (la qual, por se achar drento de la lhinha de la circunbalaçon, quedou antegrada ne l cunceilho de [[Lisboua]]) passasse a rializar-se, a partir de l anho susequente, ne l Rossio de Sacaben Stra-Muros (la atual ''Praça de la República''), «''por ser lhocal mais próssimo fura de la lhinha de circunbalaçon an que l dezido mercado puode tener lhugar''»<ref name="Atas CMO">Cf. Arquibo Municipal de Lhoures, ''Atas de la Cámara Municipal de l Oulibales'', lhibro 17, fólio 186.</ref>.
Pouco mais de nuobe anhos decorridos, la [[26 de Setembre]] de [[1895]], las dues freguesies de Sacaben fúrun outra beç reunidas nua solo, tenendo anton esta nuoba antidade sido antegrada ne l cunceilho de Lhoures.
=== [[Seclo XX]] ===
==== L çpertar de las coletibidades ====
La mais antiga corporaçon inda hoije eisistente an Sacaben ye la ''Associaçon Houmanitária de ls Bumbeiros Boluntários de Sacaben'', fundada inda an [[14 de Setembre]] de [[1897]]. Las demales associaçones datan de l ampeços de l [[seclo XX]].
Nun meio eissencialmente andustrial, nun ye de stranhar la difuson de eideologies defensoras de ls antresses de las classes trabalhadoras, zeignadamente l [[socialismo]] i l [[república|republicanismo]]. Sacaben tornou-se zde finales de l [[seclo XIX]] un baluarte republicano (cumo aliás muitas lhocalidades andustrializadas de la cintura ambolbente de la capital); ne ls redadeiros anhos de agonia de l regime monárquico, serie ende fundada ua anstituiçon política de cariç bincadamente republicano — l ''Centro Democrático de Sacaben'', stablecido an [[13 de Júnio]] de [[1909]].
Mas yá antes la fuorça de l republicanismo se manifestaba pul aparecimiento de agremiaçones i associaçones de ouperários, de caráter bincadamente republicano. Un eisemplo marcante deste associatibismo ye l nacimiento de la ''Coperatiba de Crédito i Cunsumo «La Sacabenense»'', fundada nun die stórico — [[31 de Janeiro]] de [[1900]], satamente nuobe anhos decorridos subre la fracassada antentona republicana ne l Porto —, i que conheciu particular ancremiento durante la [[Purmeira República Pertuesa|I República]]. Inda hoije eisistente, trata-se dua de las mais antigas [[coperatibismo|coperatibas]] de Pertual, tenendo sido declarada anstituiçon de outelidade pública an [[11 de Outubre]] de [[1924]], por [[portarie]] de l gobierno de [[Alfredo Rodrigues Gaspar]] (publicada ne l ''[[Diário de la República|Diário de l Gobierno]]' ' n.º 243, II Série). Ambora hoije tenga perdido muita de la sue bertente eiquenómica, mantén-se cumo un amportante pólo cultural i de cumbíbio antre todos ls Sacabenenses.
Al birar de l seclo, eisistian bárias outras associaçones, que antretanto se fúrun stinguindo, cumo l ''Club Dramático 8 d'Agosto de 1900'', la ''Troupe Familiar'' ó inda l ''Gilman's Fotball Club'' (fundado pul propietário de la [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben|Fábrica de Lhouça]] [[James Gilman]], para recreio de ls sous ampregados, l qual benerie a anteceder l [[Sport Grupo Sacabenense]]).
Antre las associaçones que chegórun até als nuossos dies, çtacan-se l ''Clube Recreatibo de Sacaben'' (fundado an [[11 de Júnio]] de [[1909]], sob l nome de ''Clube de Anstruçon i Veneficéncia Sacabenense'', tenendo alterado para la sue atual zeignaçon an [[22 de Setembre]] de [[1928]]), l ''[[Sport Grupo Sacabenense]]'' (criado an [[19 de Márcio]] de [[1910]]), l ''Clube de l Caçadores'' (surgido an [[1921]]), la ''Sociadade Columbófila de Sacaben'' i inda la ''Academie Recreatiba i Musical de Sacaben'' (aparecida an [[1 de Júlio]] de [[1927]]).
Mais recentes (segunda metade de l [[seclo XX]]) son yá l ''Centro Social de Sacaben'' (inaugurado an [[2 de Júnio]] de [[1979]] pul [[cardeal]]-[[Patriarca de Lhisboua]], [[António Rieiro|D. António Rieiro]], mui ambora la sue ourige remonte la [[15 de Agosto]] de [[1943]], quando l Prior [[Filinto Ramalho]] anstituiu ls ''Serbícios de Assisténcia Materno-Anfantil''), la ''Associaçon Quemunitária de Reformados, Pensionistas i Idosos de Sacaben'' (criada an [[6 de Nobembre]] de [[1976]], funcionando persentemente na [[Quinta de San José]]), la ''Lhiga de ls Amigos de la Mina de San Demingos'' (fundada an [[17 de Febreiro]] de [[1976]]), la ''Associaçon de ls Amigos i Naturales de Lhoriga — ANALOR'' (criada an [[5 de Márcio]] de [[1987]]), la ''Associaçon de ls Amigos de la Quinta de l Património — AQUIPA'', l ''Clube de Moços'' ó inda l ''Núcleo [[Sporting Clube de Pertual|Sportinguista]] de Sacaben'' (l qual, fundado an [[30 de Nobembre]] de [[1983]], se custitui assi cumo la sesta agremiaçon de sócios mais antiga de l paíç lhigada àquele clube).
==== La [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Reboluçon Republicana]] i la reboluçon toponímica ====
[[Fexeiro:O incêndio da ponte do rio trancão.jpg|thumb|400px|right|L ancéndio de la Puonte de l [[Riu Trancon|Trancon]], ateado puls [[reboluçon|rebolucionários]] [[República|republicanos]].]]
Aquando de la [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Reboluçon Republicana]] de [[5 de Outubre]] de [[1910]], l pobo lhançou chamas a la puonte subre l Trancon, para eibitar la benida de reforços monárquicos.
Un de ls nembros de la Comisson Admenistratiba Probisória de l Cunceilho de Lhoures, que tomou posse ne l die [[13 de Outubre]], fui l comerciante sacabenense José Pedro Lhourenço, çtacado nembro de l Centro Scolar Republicano de Lhoures, i que benerie depuis a ser persidente de la Cámara Municipal. L sou nome ye até hoije recordado na toponímia de Sacaben.
De resto, passado la proclamaçon de l nuobo regime, un pouco por to l Paíç se assistiu a ua mudança na eimagética i ne ls simblos, por forma a tentar oubliterar aqueilho que ls Republicanos cunsiderában ser l nefando passado monárquico, al mesmo tiempo que celebrában la anstituiçon de l nuobo regime. Nesse cuntesto, Sacaben nun fui scepçon, i ua baga de mudanças toponímicas percorreu la lhocalidade.
Assi, por eisemplo, an Sacaben de Vaixo, l ''Ancho de la Feira'' (ó ''Terreiro de Sacaben''), junto de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben|Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de la Purificaçon]], fui rebatizado de ''Praça de la República''; junto desta, la ''Rue de l Armazénes'' i la ''Rue de la Staçon'' biran ls sous nomes alterados para ''Rue [[Miguel Bumbarda]]'' (l çtacado psicólogo republicano assassinado na béspera de la reboluçon) i ''Demingos José de Morales'' (un coincido andustrial lhocal), respetibamente.
An Sacaben de Cima, l ''Ancho de la Salude'' (coincido tamien al lhongo de ls tiempos cumo ''Terreiro'' ó ''Ancho de la Capielha''), defronte de la capielha de l mesmo nome, fui batizado cumo Ancho ''Cinco de Outubre'', i la ''Rue Dreita'' passou-se a chamar ''Rue [[Cándido de l Reis|Almirante Reis]]' ', an honra de l xefe de la reboluçon republicana que se suicidara na manhana de 5 de Outubre de 1910, por julgar la sediçon perdida.
==== De la República a la anstituiçon de l [[Stado Nuobo (Pertual)|Estado Nuobo]] i a la resisténcia a la ditadura ====
[[Fexeiro:A greve dos rapazes de 1937.jpg|thumb|400px|left|La [[grebe]] de l [[home|rapazes]] an [[1937]]]]
La reboluçon republicana nun resolbiu todos ls porblemas cun que ls pertueses se debatian. Las classes trabalhadeiras sentiran-se particularmente anjustiçadas, i la [[Purmeira República Pertuesa|I República]] sofriu einúmeras agitaçones i grandes grebes gerales. Durante l grande surto grebista de [[1912]], l gobierno de [[Duarte Lheite Pereira de la Silba|Duarte Lheite]] mandou deter ls grebistas an bários fuortes al redor de Lhisboua, antre ls quales l [[Fuorte de Sacaben]], l [[Fuorte de Monsanto]] i l [[Quartel de l Carmo]].
La situaçon de anstablidade política al lhongo de l 16 anhos de la República cunduziu al [[Reboluçon de 28 de Maio de 1926|Mobimiento Nacional]] de [[28 de Maio]] de [[1926]], ampeçado an [[Braga]] pul general [[Gomes de la Cuosta]] i lhougo secundado an [[Lisboua]] pul comandante [[José Mendes Cabeçadas|Mendes Cabeçadas]]. Las fuorças sublebadas an Braga dirigiran-se an marcha até Lhisboua, tenendo sido an Sacaben, la [[3 de Júnio]], que Gomes de la Cuosta i Cabeçadas se ancontrórun pula purmeira beç, ende stablecendo l sou quartel-general.
Fui tamien an Sacaben que, la [[17 de Júnio]] desse mesmo anho, l general Gomes de la Cuosta se reuniu cun ls comandantes de las ounidades que sitiórun la capital durante l Mobimiento Nacional de 28 de Maio, tenendo deliberado forçar nesse mesmo die l comandante Mendes Cabeçadas — cunsidrado pula ala mais cunserbadora de l eisército cumo l derradeiro repersentante de la [[Purmeira República Pertuesa|I República]] — a renunciar a la [[Persidente de la República Pertuesa|persidéncia de la República]] i de l menistério por si ancabeçado, cunfiando l poder al própio Gomes de la Cuosta.
Finalmente, l golpe de [[9 de Júlio]], que dou l poder la [[António Óscar de Fragoso Carmona|Óscar Carmona]] i derrubou [[Gomes de la Cuosta]], fui tamien preparado ne l quartel-general de Sacaben.
Antretanto, to l zambolbimiento sócio-eiquenómico que se berificaba zde meados de l [[seclo XIX]] deberá tener pesado ne l pensamiento de ls dirigentes políticos de la [[Ditadura Nacional|Ditadura Melitar]]. Assi, i seguindo la eilebaçon de la própia sede de cunceilho la [[bila]] (an [[26 de Outubre]] de [[1926]]), a la poboaçon de Sacaben fui tamien atribuído esse statuto, pul [[decreto]] n.º 14 676 de [[7 de Dezembre]] de [[1927]] (decreto esse que cunferie idéntico balor a la poboaçon de [[Vucelas]], eigualmente ne l [[cunceilho]] de [[Loures]]).
[[Fexeiro:Marcha da fome.jpg|thumb|400px|right|La marcha de la [[fame]] de las [[mulhier]]s de Sacaben]]
Paralelamente, al lhongo de ls purmeiros anhos de cunsulidaçon de la [[ditadura]], l ''Regimiento de Artilharie Pesada 1'' (RAP 1), anton sediado ne l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de l Márteres]], tomou un papel preponderante na defesa de l regime bigente — zeignadamente, na grande rebolta de [[26 de Agosto]] de [[1931]], an que eilemientos de l RAP 1 i de la [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]] lhocal, fiéis la [[António de Oulibeira Salazar|Salazar]], bumbardeórun ounidades reboltosas an [[Alberca de l Ribateijo]], [[Lisboua]] i até [[Loures (freguesie)|Loures]], adonde anclusibamente se chegou a proclamar la reposiçon de la República democrática deposta an [[1926]].
Inda assi, ls trabalhadores de Sacaben (muitos de ls quales lhigados al [[Partido Quemunista Pertués|PCP]], anton na clandestinidade) por einúmeras bezes amostrórun la sue rebolta contra l regime ditatorial:
* an [[1937]], tubo lhugar la «''grebe de l rapazes''» (ls daprendizes de la [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]]), a la qual se seguiu la bigília de sues mais i sposas, i la susequente represson de la polícia política de l regime — la [[PIDE]]);
* an [[1944]], acunteciu la «''marcha de la fame''», la qual fui ancabeçada pulas mulhieres sacabenenses, pedindo pan i fazendo frente a la [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]], tenendo marchado até a la sede cuncelhia, an [[Loures]] — situada la pul menos dieç quilómetros de çtáncia.
==== De la segunda metade de l [[seclo XX]] als [[década de 1980|anhos 80]] ====
[[Fexeiro:Rio Trancão em Sacavém.jpg|thumb|left|350px|La [[A1 (outo-strada)|Outo-Strada de l Norte]] an Sacaben.]]
An meados de l [[seclo XX]], obras cumo l [[Aeroporto de la Portela|Aeroporto de Lhisboua]] (chamado de la Portela de Sacaben), l troço einicial de la [[A1 (outo-strada)|Outo-Strada de l Norte (A1)]] ó de la Estrada Nacional 10 faborecírun inda mais la fixaçon, nun solo de nuobas andústrias, cumo tamien de nuobas gientes. Sacaben conheciu ua [[Demografie de Sacaben|grande spluson demográfica]], i antre [[1950]] i [[1970]] la populaçon quadruplicou. A eilha associada, la spluson ourbanística, que se pautou pula custruçon çregrada i, muitas bezes, çqualificadora de l meio ambolbente. A partir de l [[década de 1980|anhos 80]] l crecimiento demográfico stablizou, atingindo anton Sacaben ua populaçon mássima de cerca de 25 mil habitantes.
Ne l die [[25 de Abril]] de [[1974]], pulas 5 de la madrugada, la coluna de la [[Scuola Prática de Cabalharie]] de [[Santarén (Pertual)|Santarén]], comandada pul [[capitan]] [[Salgueiro Maia]], passa las portaiges de la [[A1 (outo-strada)|outo-estrada de l Norte]] an [[Sacaben]], rumo la [[Lisboua]], la fin de dar seguimiento àquilo que bino a ser la [[Reboluçon de l Crabos]]. De resto, ne l quadro de ls eibentos susequentes a la reboluçon, tubo de nuobo la bila de Sacaben atiba participaçon: cun eifeito, l quartel de l RALIS situaba-se anton inda na dita freguesie (atualmente pertence a la de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]], zde la sue outonomizaçon an meados de l [[anhos 80]]), i ende se dórun amportantes acuntecimientos ne l final de l [[Verano Caliente]] de [[1975]] — an [[15 de Nobembre]] procediu-se al célebre juramiento de bandeira feito puls melitares cul punho cerrado, quebrando assi las normas de l eisército; la [[25 de Nobembre]] de l mesmo anho, l quartel fui sitiado pulas fuorças afetas a la façon mais moderada de l [[Mobimiento de las Fuorças Armadas|M.F.La.]], cujo lhíder acabara de se tornar l [[António Ramalho Eanes|general Eanes]].
A la semelhança de l que ocorrera aquando de la [[proclamaçon de la República Pertuesa|proclamaçon de la República]], an [[1910]], de nuobo se dou ua mudança na toponímia lhocal: l ancho de la junta ye redesignado ''Ancho 1.º de Maio'', i son batizadas rues cul nome de ouperários cerámicos que fúrun çtacados lhutadores antifascistas, ó cun lhíderes de relebo de la squierda mundial (''b. g.'', [[Salbador Allende]]).
An [[2 de Júnio]] de [[1979]] ye solenemente inagurado, pul [[Cardeal]]-[[Patriarcado de Lhisboua|Patriarca de Lhisboua]] [[António Rieiro|D. António Rieiro]], l eidifício de l ''Centro Social Paroquial de Sacaben'', la grande obra de assisténcia a la populaçon de Sacaben, fundada oureginalmente an [[1943]] pul Prior [[Filinto Ramalho]] sob la zeignaçon de ''Serbícios de Assisténcia Materno-Anfantil'', i que la populaçon carinhosamente recorda sob l nome de «''Obra de l Padre''».
Assiste-se antretanto, an [[1983]], al ancerramiento de la Fábrica de la Lhouça, que lhaborara al lhongo de satos 133 anhos (an [[6 de Outubre]] de l [[1982|anho anterior]], Monteiro Pereira, l admenistrador de la Fábrica fura assassinado a la salida de la sue casa, an [[Almada]], por ua rajada de [[metralhadora]], nun atentado perpetrado pul grupo terrorista [[Fuorças Populares - 25 de Abril|''F.P.'s — 25 de Abril'']]); seguiu-se anfin la decretaçon de la sue falhéncia , yá ne ls [[anhos 90]], assi cumo la benda de ls sous benes an hasta pública.
[[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama Portugal.jpg|thumb|right|350px|La [[Puonte]] [[Basco de la Gama]].]]
Na segunda metade de l [[anhos 80]], ando de ancontro a la buntade de las populaçones, fúrun criadas, por çmembramiento de la freguesie de Sacaben, las freguesies de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] ([[1986]]) i [[Prior Bielho]] ([[1989]]). Esto, de resto, daba sequéncia a un mobimiento que anton se berificaba an to l cunceilho de [[Loures]], de criaçon de nuobas antidades admenistratibas, que aprossimassen eileitores i eileitos. Por esta época nacírun tamien, ne l cunceilho de Lhoures, las freguesies de la [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]] (subtraída la [[San João de la Talha]]), [[Famones]], [[Puntica]] i [[Ramada]] (deribadas de [[Odibelas]]), [[Oulibal Basto]] (nacida de la [[Póboa de Santo Adrion]]), ó [[Santo António de l Cabalheiros]] (çmembrada a partir de la [[Loures (freguesie)|freguesie de Lhoures]]) .
==== [[Anhos 90]] ====
Ne ls anhos 90, Sacaben bé anfin reconhecido to l sou balor i potencial, tenendo sido [[lista de cidades an Pertual por data de criaçon#Década de 1990|eilebada la cidade]] an [[4 de Júnio]] de [[1997]] (atrabeç de la [http://www.dre.t/pdfgratis/1997/07/159A00.pdf lhei n.º 45/97]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, de [[12 de Júlio]], passado bários anhos de porjetos apersentados sin sucesso<ref name="Eilebaçon de Sacaben la cidade">Bide ls porjetos [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=3224 579/BI/4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ó [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=5532 120/BII/1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ambos de l PCP.</ref>), an simultáneo cun las até anton bilas de [[Alcácer de l Sal]], [[Fátima (Ourén)|Fátima]], [[Sines]] i [[Bila Nuoba de Foç Cóa]]. Para comemorar la data, ten-se benido a celebrar, anualmente, la eilebaçon de Sacaben la cidade cun to la pompa i circunstáncia, ancluindo las comemoraçones la ''[http://www.doc.ua.t/bibdigi/cartazes/cartazes_ber_un.asp?ID=1206 Milha Ourbana de Sacaben]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (que yá se rializaba zde [[1987]] i passou a ser aprobeitada ne l quadro destes festeijos), bien cumo la ''Regata Teijo-Trancon'', na modalidade de [[Caiaque|Kayak-Mar]] (proba ampeçada an [[1999]], cul sou término ne l riu de Sacaben, i que anclusibamente yá stá ancluída ne l calendário oufecial de la [[Federaçon Pertuesa de Canoaige]]).
Cula parte ouriental de l sou território antegrada na zona de anterbençon de la [[EXPO 98]] (atual [[Parque de las Naciones]]), biu eiqui séren anstalados ls ''Parque de l Teijo'' i ''de l Trancon'', assi cumo ls acessos a la nuoba trabessia subre l [[Riu Teijo|Teijo]] (la [[Puonte Basco de la Gama]], inaugurada an [[Márcio]] de [[1998]], lhigando Sacaben al [[Montijo]]), i inda bários nuobos acessos biários, cumo la [[CRIL]] (Cintura Rodobiária Anterna de Lhisboua), ó la Bariante a la Strada Nacional 10, que mui cuntribuíran para un mais fácele scoamiento de l tránsito desta region.
Al mesmo tiempo, debido a la rializaçon destas obras ancerrou-se la rodobia que lhigaba Sacaben diretamente a a 2.ª Circular, pula chamada ''Strada de Sacaben'', cula ereçon dun muro de [[cuncreto (material)|beton]] a apartar la lhocalidade de Lhisboua (coincido pul çditoso nome de «''Muro de la Bergonha''»), l que motibou na altura (i cuntina a suscitar até hoije) grande cuntestaçon por parte de ls habitantes de Sacaben.
Este período quedou tamien marcado por dous tristes crimes relacionados cula [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]] de Sacaben, que chocórun ls Sacabanenses i andignórun la oupinion pública nacional, pula grande repercusson que tubírun ne ls meios de quemunicaçon social. La [[16 de Maio]] de [[1996]] fui ancontrada ne l bal de [[Chelas]] ua cabeça houmana, que se bino a demunstrar pertencer la Carlos Rosa, decapitado pul capitan de la squadra de la G.N.R. de Sacaben la [[7 de Maio]]; pouco mais de cinco anhos bolbidos, an [[12 de Júnio]] de [[2001]], nuobo crime ansobrou a tierra, quando apareciu anforcado na cela de la mesma squadra un outro moço, Pedro Morgado, alegando ls melitares tratar-se de suicídio, mas demunstrando-se, pulas probas, tratar-se de homicídio por strangulamiento. A todo esto nun terá sido andifrente l ancerramiento de la squadra de la G.N.R. (atualmente trasformada an [[ATL]] pa ls moços), i la abiertura dua squadra de la [[Polícia de Sigurança Pública|P.S.P.]], ne l final desse més de [[Júnio]] de [[2001]].
=== [[Seclo XXI]] ===
[[Fexeiro:Museu da Cerâmica - traseiras.jpg|thumb|350px|L [[Museu de Cerámica de Sacaben]].]]
Antretanto, an [[2000]], serie inaugurado l [[Museu de Cerámica de Sacaben]], çtinado a cunserbar l spólio de la antiga [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben|Fábrica de Lhoiça]] (subretodo l antigo Forno n.º 18, la sola parte de la antiga fábrica preserbada, yá que l remanescente dou lhugar la nuobas ourbanizaçones); fui yá galardoado cun un prémio anternacional pula sue reconhecida eiceléncia.
Ne l die [[1 de Dezembre|1.º de Dezembre]] de [[2001]], faleciu an cundiçones trágicas l Prior [[Filinto Ramalho]], debido a un ancéndio na sue residéncia (cuntígua a la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben|Eigreija Matriç]]) ; nun oustante la pronta anterbençon de l bumbeiros, yá nun fui possible resgatar cun bida l sou cuorpo. Zaparecie assi ua grande refréncia de la populaçon de Sacaben (yá que fura pároco de la lhocalidade al lhongo de l 59 anhos precedentes), fato que causou grande custrenaçon; zde anton que la Junta de Freguesie i ls mobimientos associatibos lhocales ténen percurado houmenagear esta figura ímpar de la bida lhocal sacabenense.
An finales de [[2003]], nuobo scándalo trouxe l nome de la tierra a las purmeiras amboras de l ''[[meios de quemunicaçon|medie]]' ', tenendo la [[Polícia Judiciária]] ambestigado l cuntrabando de [[jipe]]s topo-de-gama antre la direçon de ls Bumbeiros Boluntários de Sacaben i l ampresário Sousa Cintra (filho de l antigo persidente de l [[Sporting Clube de Pertual]] [[José de Sousa Cintra]]).
An [[2005]] ampeçórun-se, ne l ámbito de l Porgrama de Requalificaçon i Ourdenamiento Ourbano de las Árias Suburbanas de Lhisboua (''[http://www.cn-lhoures.t/proqual.asp PROQUAL]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''), obras çtinadas a beneficiar la cidade de Sacaben, anquanto percipal pólo ourbano de la zona ouriental de l cunceilho de Lhoures, cofinanciadas pula [[Cámara Municipal]] i l [[Menistério de la Admenistraçon Anterna]]. Nesse sentido, tubírun ampeço las obras de l nuobo quartel de ls bumbeiros (obra mui deseiada nun solo de la corporaçon, cumo tamien de la populaçon an giral, dado que las anteriores anstalaçones, bastante antiquadas i situadas ne l centro de la cidade, an zona de rues relatibamente streitas, ampedie la prestaçon dun melhor serbício a las populaçones serbidas pula corporaçon de bumbeiros sacabenense).
De l mesmo modo, la ''Abenida de l Stado de la Índia'' (antigo troço final de la Estrada Nacional 10 i hoije la percipal artéria de l tecido ourbano sacabenense), stá a ser requalificada, atrabeç de l reperfilamiento de la bie, reordenamiento de l tránsito (cun criaçon de dues faixas de rodaige an cada sentido i un separador central) i inda bários melhoramientos acessórios nas árias circundantes.
Por fin, inda al abrigo de l PROQUAL, i cumo forma de cuntinar a balorizar l património cultural de la cidade, fui inaugurada, an [[Júlio]] de [[2005]], la [[Casa-Museu José Pedro]], eimóbel dun antigo ouperário sacabenense, que deixou basto spólio cerámico.
Grácias al renobado mobliário ourbano situado na zona ouriental de la cidade, na ária de l [[Parque de las Naciones]] (ls ''Parques de l Teijo'' i ''de l Trancon''), la freguesie ten sido palco de dibersos eibentos [[cultura]]is i, subretodo, [[música|musicales]]. Assi, zde [[2003]] que Sacaben ben acuolhendo, nas nuites de [[Berano]], sessones de ''dribe-in'' promobidas pula Cámara Municipal de Lhoures, i que ténen trazido l melhor de la [[cinema|sétima arte]] a la foç de l [[riu Trancon|Trancon]].
Por outro lhado, a partir de [[2004]], ténen-se rializado, ne l ''Parque de l Teijo'', ne l final de cada [[Primabera]], las 10.ª <ref name = "Superbock 2004">Bide [http://www.superbock.t/cidade/marcanoba_sbsr.asp Super Bock 2004]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, 11.ª <ref name = "Superbock 2005">Bide [http://www.superbock.t/sbsr2005/home.html Super Bock 2005]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> i 12.ª <ref name = "Superbock 2006">Bide [http://www.superbock.t/sbsr_2006/ Super Bock 2006]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> eidiçones de l ''[[Super Bock Super Rock|Festibal Super Bock Super Rock]]' ', patrocinado pula coincida marca de [[cerbeija]] [[Super Bock]], tenendo cuntado cula participaçon de bários artistas de [[Música pop|pop]], [[Rock and roll|rock]] i [[Heip hop|heip-hop]] nacionales i anternacionales (cumo [[Alice in Chaines]], [[Audioslabe]], [[Abril Lhabigne]], [[Blasted Mechanisn]], [[Blind Zero]], [[Boss AC]], [[Bunnyranch]], [[Clana (banda)|Clana]], [[De la Weasel]], [[David Fonseca]], [[Deftones]], [[Spensibe Soul]], [[Fatboy Slin]], [[Franç Ferdinand (banda)|Franç Ferdinand]], [[Hobastank]], [[Ancubus]], [[Keane]], [[Korn]], [[Lenny Krabitç]], [[Linkin Park]], [[Loto]], [[Marilyn Manson]], [[Massibe Attack]], [[Mind de la Gap]], [[Moby]], [[Monspell]], [[Nelly Furtado]], [[N.I.R.D.]], [[New Ourder]], [[Pixies]], [[Placebo]], [[Primitibe Reason]], [[Reamonn]], [[Slayer]], [[Systen of la Down]], [[Black Eyed Peas]], [[The Gift]], [[The Prodigy]], [[Toranja (banda)|Toranja]] ó [[Within Temtation]]).
La polibaléncia destes spácios lhebou-los tamien la séren l palco scolhido para la rializaçon de l ''Festibal Académico'' de la ''XVII Sumana Académica de Lhisboua''<ref name = "Sumana Académica">Bide [http://sal2006.academicadelisboa.t/ XVII Sumana Académica de Lhisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, ocorrido ne ls dies [[3 de Maio|3]], [[4 de Maio|4]] i [[5 de Maio]] de [[2006]], assi cumo de la XVIII Sumana Académica, ne ls dies [[4 de Maio|4]], [[5 de Maio|5]] i [[6 de Maio]] de [[2007]].
== Preocupaçones atuales i zafios pa l feturo ==
=== L cunceilho de Sacaben ===
[[Fexeiro:Concelho Sacavém.png|thumb|right|400px|Las freguesies que antegrarian un feturo cunceilho de Sacaben, cobrindo la metade ouriental de l atual cunceilho de [[Loures]]: [[Apelaçon]], [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]], [[Camarate]], [[Moscabide]], [[Portela (Lhoures)|Portela]], [[Prior Bielho]], [[Sacaben]], [[Santa Eirie de Azóia]], [[San João de la Talha]] i [[Unhos]].]]
Atualmente, antre las preocupaçones que stan na orde de l die an Sacaben, çtacan-se la criaçon de l [[munecípio]] de Sacaben (que [[wikt:t:Ancluir|ancluirieb]] las dieç freguesies de la zona ouriental de l cunceilho de Lhoures — [[Apelaçon]], [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]], [[Camarate]], [[Moscabide]], [[Portela (Lhoures)|Portela]], [[Prior Bielho]], [[Santa Eirie de Azóia]], [[San João de la Talha]], [[Unhos]], i mui naturalmente, la cidade de Sacaben, que serie la sede de la nuoba eidilidade), un propósito yá bastante antigo, puosto que yá ne ls finales de l [[seclo XIX]], an [[17 de Abril]] de [[1897]], un [[jornal]] lhocal (l ''Correio de Sacaben: semanário uorgon de ls antresses lhocaes de l Cunceilho de Lhoures'', periódico de cúrtie duraçon, yá que se stinguiu al fin de 35 númaros, an [[16 de Dezembre]] de l mesmo anho) eisigie de las outoridades centrales la çcentralizaçon admenistratiba:
<blockquote>«''A par cula reclamaçon de las probidéncias cun que l Stado ten por oubrigaçon acudir, cunforme las ourgenças, bisto ser el l senhor de todos ls serbícios públicos, reclamaremos tamien la çcentralizaçon desses mesmos serbícios tan neçairos a la buona admenistraçon de ls pobos cumo bien eisercitados''.»<ref name="Cunceilho de Sacaben">Vide http://www.sec-sacaben.rts.t/principa/st4.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref></blockquote>
Ye perciso antretanto asperar por [[17 de Maio]] de [[1914]] para ser suscrito l purmeiro ambaixo-assinado puls eileitores destas poboaçones ne l sentido de ser criado este nuobo munecípio. Na altura, l porjeto cuntou cun las assinaturas de ls eileitores de las [[freguesie]]s de la [[Apelaçon]], [[Camarate]], [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]], [[Sacaben]] (ancluindo ls atuales territórios de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] i de l [[Prior Bielho]]), [[Santa Eirie de Azóia]] (que anton abrangie las atuales freguesies de la [[Póboa de Santa Eirie]], [[San João de la Talha]] i [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]]) , [[Unhos]], i inda de la poboaçon de [[Moscabide]] (a la data, antegrada na freguesie de l [[Santa Marie de l Oulibales|Oulibales]] cumo mero lhugar); solo la disseluçon de l [[Cungresso de la República]] ampediu de lhebar la bun porto esta einiciatiba.
Zde [[1987]], ténen sido de nuobo lhebados a la [[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] bários porjetos de lhei, apersentados pul [[Partido Quemunista Pertués|PCP]] i pul [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]], ne l sentido de biablizáren este deseio de las sues populaçones; se purmeiro cuntórun cula ouposiçon de ciertas bancadas parlamentares na Assemblé de la República, mais recentemente ténen sbarrado na ouposiçon demunstrada por alguas [[Assemblé de Freguesie|Assemblés de Freguesie]] (zeignadamente las de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] i de [[Moscabide]]).
Aquando de la criaçon de l cunceilho de [[Odibelas]], an [[1998]], fui lhebado a la çcusson un porjeto de lhei de l PCP (n.º 490/BII/3, de la outorie de [[Otábio Teixeira]] i [[António Filipe]]<ref name ="Criaçon de l Munecípio (PCP), 1998">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=4845 Porjeto de Lhei n.º 490/BII/3: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PCP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>) que cuntemplaba tamien la criaçon de l munecípio de Sacaben (idéntico a un porjeto yá apersentado na anterior lhegislatura, l n.º 61/BI/1<ref name="Criaçon de l Munecípio (PCP), 1991">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=4234 Porjeto de Lhei n.º 61/BI/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PCP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, i suscrito por [[Jerónimo de Sousa]] i [[João Amaral]]), l qual fui, inda assi, chumbado.
La redadeira perpuosta (n.º 39/IX/1), de [[2004]], fui lhebada al Parlamiento pulas manos de [[deputado]]s de la coligaçon gobernamental [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]]- [[Partido Popular|PP]]<ref name="Criaçon de l Munecípio (PSD-CDS/PP)">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c4a5748526c65433977616d777a4f53314a5743356b62324d3d&fich=pjl39-ix.doc Porjeto de Lhei n.º 39/IX/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PSD i CDS/PP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués.</ref>, sendo que, depuis de la disseluçon parlamentar an final desse anho, alguns meses passado la rializaçon de las [[Eileiçones lhegislatibas pertuesas de 20 de Febreiro de 2005|eileiçones lhegislatibas]] an [[20 de Febreiro]] de [[2005]], dou de nuobo antrada idéntico porjeto de lhei (n.º 99/X/1), desta feita suscrito solo pul deputado de l PSD, [[Rui Manuel Lhobo Gomes de la Silba|Rui Gomes de la Silba]]<ref name="Criaçon de l Munecípio (PSD)">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c59644756344c33427162446b354c5667755a47396a&fich=pjl99-x.doc Porjeto de Lhei n.º 99/X/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PSD)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués</ref>.
La eibentualmente ser criado, l munecípio de Sacaben recobririeb la antiga ária de anfluéncia de l reguengo de Sacaben, cula scluson de las freguesies de [[Frielas]] i de la [[Charneca (Lhisboua)|Charneca de l Lhumiar]], i la ancluson de la de [[Santa Eirie de Azóia]]. Cun aprossimadamente 35 kn² de superfice, serie l nono mais pequeinho cunceilho de l paíç (superando solo [[San João de la Madeira]], [[Antroncamiento]], [[Corbo (Açores)|Corbo]], [[Spinho (Pertual)|Espinho]], [[Amadora]], [[Bizela]], [[Odibelas]], [[Meson Friu]] i l [[Barreiro]]), mas un de l binte maiores, an tenermos de populaçon (cun acerca de 130 mil habitantes), quedando antegrado na ária metropolitana de la [[Grande Lhisboua]], adonde superarie ls coeficientes populacionales de cunceilhos cumo [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Loures]], [[Bila Franca de Xira]] i até mesmo [[Odibelas]].
=== L porjeto de criaçon de la [[Ouriente (freguesie perpuosta)|Freguesie de l Ouriente]] ===
Outra preocupaçon prende-se cun ls deseios outonomistas de ls habitantes de l bezino [[Parque de las Naciones]], que pretenden ber criada la [[Ouriente (freguesie perpuosta)|Freguesie de l Ouriente]], cujo lhemite [[Norte]] será, a ser fundada, l [[riu Trancon]] — l que, na ótica de ls uorgones outárquicos de Sacaben, amputarie ua parte seneficatiba de território de la freguesie. Inda que, an tenermos funcionales, esse território puoda ser cunsidrado cumo antegrante de la cidade de [[Lisboua]] — bisando assi la perpuosta de criaçon de la referida freguesie adequar la debison admenistratiba a la rialidade de las populaçones — tal çígnio causa bemente repúdio a todos ls sacabenenses que habitan fura de l Parque de las Naciones, tenendo la Assemblé de Freguesie de Sacaben anclusibamente botado por unanimidade un parecer çfaborable a la criaçon de la referida freguesie.
Cumbén, aliás, frisar que, persentemente, l parque eimobliário custruído na ária de l Parque de las Naciones situada na freguesie de Sacaben ye l mais diminuto de las trés freguesies pulas quales persentemente aquel se stende (Sacaben, [[Moscabide]] i [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]) , sendo cumo tal, por oura stremamente reduzido l númaro de habitantes de l Parque de las Naciones na ária atualmente acupada pula freguesie de Sacaben; cun eifeito, a maior parte de l território ye acupada pul ''Parque de l Teijo i de l Trancon''.
Assi i to, ls partidos i ourganizaçones que suscreben esta alteraçon admenistratiba (ó seia, la criaçon de la Freguesie de l Ouriente drento de l Cunceilho de Lhisboua ó, ne l mínimo, la ancluson de todas las árias de l Parque de las Naciones na freguesie de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]]) defenden ser esta la forma mais racional de gerir un spácio cumo l Parque de las Naciones, que atualmente ye debedido por trés freguesies i dous cunceilhos (para alhá de que l cunceilho de Lhoures, atualmente, nun admenistra l território de l Parque de las Naciones — por eisemplo, nun admenistra la çtribuiçon de auga nin ls outros serbícios municipalizados, al cuntrário cul que acunte cula porte de Lhisboua — recebindo solo ls ampostos municipales probenientes de l mesmo, l que amplica un çfasamiento antre quien recibe i quien atua).
Ua perpuosta ne l sentido de la criaçon de la dita freguesie dou antrada na [[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] inda an [[2004]], por deputados de l [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]] i de l [[Partido Popular|CDS-PP]], mas cula disseluçon parlamentar an finales desse mesmo anho, ourdenada pul [[Persidente de la República Pertuesa|Persidente de la República]] (anton [[Jorge Sampaio]]), essa einiciatiba lhegislatiba caducou; mas, yá na persente Lhegislatura, fui de nuobo apersentada a la çcusson pul [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]], achando-se de momiento na comisson de ourdenamiento territorial, para çcusson (porjeto de lhei n.º 100/X/1)<ref name="Criaçon de la freguesie de l Ouriente">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c59644756344c334271624445774d4331594c6d527659773d3d&fich=pjl100-x.doc Porjeto de Lhei n.º 100/X/1: Criaçon de la freguesie de l Ouriente (perpuosta de l PSD)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués.</ref>.
{{ref-section}}
[[Catadorie:Stória]]
1d9vishum6vt9yuc5eag164el5jk0lq
Riu Mundego
0
4271
107840
105829
2026-08-12T18:49:38Z
~2026-30875-10
15270
/* Cultura */
107840
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Riu Mundego''' (''Mondego'', an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]) ye l quinto maior riu pertués i l purmeiro de todos ls que ténen l sou curso anteiramente an [[Pertual]]. Nace na [[Serra de la Streilha]] i ten la sue foç ne l [[Ouceano Atlántico]], junto a la cidade de la [[Figueira de la Foç]]. Ye l riu que banha la cidade de [[Coimbra]].
== Aspetos físicos i naturales ==
=== Curso de l riu ===
L riu Mundego ten un cumprimiento total de 234 quilómetros<ref name=lnec>http://www.dha.lnec{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .pt/nre/pertues/funcionarios/papers/jrocha/Coimbra.pdf acedido an 05-02-2009</ref>. La sue [[Nacente (heidrografie)|nacente]] queda na [[Serra de la Streilha]], ne l cunceilho de [[Goubeia (Pertual)|Goubeia]], ne l sítio de Corgo de las Muolas (ó ''Mondeguinho''), a ua [[altitude]] de cerca de 1425 metros<ref>http://www2.eigi.ua.pt/xxiiaphes/Artigos/la%20J%20Figueira.PDF{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} acedido an 06-02-2009</ref>. Ne l sou percurso ancial, atrabessa la Serra de la Streilha, de sudoeste para nordeste, ne ls cunceilhos de [[Goubeia (Pertual)|Goubeia]] i [[Guarda]]. A poucos quilómetros desta cidade, junto a la poboaçon de [[Bila Cortés de l Mondego]], atinge ua altitude anferior a 450 metros. Nesse punto, anflete l sou curso, purmeiro para [[noroiste]] i depuis, yá ne l cunceilho de [[Celorico de la Beira]], para [[sudoeste]].
Eiqui se ampeça l sou curso médio, al longo de l praino beiron, cortando [[Granito|peinhas graníticas]] i [[Peinha metamórfica|formaçones metamórficas]]. Depuis d'atrabessar l cunceilho de [[Fornos de Algodres]], l riu Mondego sirbe de frunteira antre ls çtritos de [[Biseu]], la norte, i de la [[Guarda]] i de [[Coimbra]], la sul. Assi, delimita, na borda norte, ls cunceilhos de [[Mangualde]], [[Seia]], [[Neilhas]], [[Carregal de l Sal]], [[Santa Cumba Dan]] i [[Mortágua]], anquanto que na borda sul sirbe de lemite als cunceilhos de [[Goubeia (Pertual)|Goubeia]], [[Oulibeira de l Spital]], [[Tábua]], [[Penacoba]] i [[Bila Nuoba de Poiares]].
Antre Penacoba i Coimbra, l riu percorre un apertado bal, nun trajeto caratelizado por numerosos [[meandro]]s ancaixados. Depuis de se libertar de las formaçones [[piçarra]]sas i [[Quartzito|quartzíticas]], i yá nas eimediaçones de la cidade Coimbra, l riu einougura l sou curso anferior, custituído puls radadeiros quarenta quilómetros de l sou trajeto i cumprindo un znible de solo 40 metros d'altitude. Nesta redadeira etapa, percorre ua basta prainada alubial, cortando ls cunceilhos de [[Coimbra]], [[Montemor-lo-Bielho]] i [[Figueira de la Foç]], adonde zagua, ne l [[Ouceano Atlántico]]. Junto a la sue foç forma-se un [[stuairo]] cun cerca de 25 Km de cumprimiento i 3,5 Km² de ária<ref name=SNIRH/INAG>http://snirh{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .pt/snirh.php?main_id=5 / SNIRH/INAG, acedido an [[5 de febreiro]] de [[2009]]</ref>. Ne ls radadeiros 7,5 Km de l sou troço çdobra-se an dous braços (norte i sul), que buoltan a ounir-se junto a la foç, formando antre si la pequeinha ilha de la Murraceira.
=== Bacia hidrográfica ===
L riu Mundego drena ua bacie cun ua ária total de 6644 Km², ten ua ourientaçon dominante Nordiste-Sudoiste. La bacie acupa l segundo lugar an ária antre ls rius cujas bacies se situan totalmente an território pertués. Al longo de l sou percurso recibe las augas de rius sous afluentes cumo l [[riu Dan|Dan]], l [[Riu Alba|Alba]], l [[Riu Ceira|Ceira]], l [[Eiga]] (ó Riu de ls Mouros) i l [[Riu Arunca|Arunca]], antre outros de menor amportança.
Grande parte de l percurso, até Coimbra, (chamado Alto Mundego) faç-se atrabeç dun bal bastante ancaixado an peinhas metamórficas i granito. L troço treminal (zeignado por Baixo Mundego), cun cerca de 40 Km, percorre ua prainada alubial, stremamente fértil i adonde se localizan alguns de ls mais pordutibos arrozales de la Ouropa. La bacie heidrográfica de l riu Mundego ten ua precipitaçon média anual de 1233 mn i un caudal médio anual de 108,3 m³/s. Na bacie heidrográfica de l riu Mundego localizan-se einúmaros aprobeitamientos heidráulicos. La capacidade total d'armazenamiento nas albufeiras localizadas nesta bacie ye cerca de 540 hm3<ref name="SNIRH/INAG"/>.
=== Chenas ===
La causa percipal de l'ocorréncia de las chenas ne ls rius ye l'ancidéncia de precipitaçones antensas. La dimenson de la bacie heidrográfica i l tipo d'acuntecimiento meteorológico gobernan las caratelísticas de las chenas.
Ne l riu Mundego las chenas son relatibamente rápidas, cun tiempos antre l'ampeço de chena i l pico de l caudal de l'orde de las poucas horas, podendo ser particularmente peligrosas debido al oumiento brusco de l nible de scoamiento.
Las chenas ne l riu Mundego ocorrírun zde pul menos l seclo XIV, afetando la bida dua amportante cidade cumo Coimbra. Eiqui, fui possible registar las chenas mais amportantes, de las quales se çtacan las de ls anhos 1331, 1788, 1821, 1842, 1852, 1860, 1872, 1900, 1915, 1962, 1969 i 1979. Nua frequéncia ampírica puode berificar-se que las chenas zeignadas cumo amportantes tubírun un período de retorno de 50 anhos. Puode inda berificar-se que ne ls dous redadeiros seclos, cula mesma análeze ampírica, las chenas amportantes ténen un período de retorno de 20 anhos. Tornaba-se, assi, eibidente la necidade d'anterbençon para cuntrolar las chenas.<ref name="lnec"/>.
Cula custruçon de las barraiges de la [[barraige de la Aguieira|Aguieira]] i de la [[barraige de la Rábia|Rábia]] i de l'açude de Coimbra, fúrun custruídos nuobos leitos alubionares, ancluindo 7,7 Km de diques de defesa, ua dragaige de 16 hm3 i rebestimientos de [[anrocamiento]]s cun un belume de 0,5 hm3. Ls caudales de chena an Coimbra éran de l'orde de ls 2500 m³/s, sendo amortecidos para 1200 m³/s atrabeç de ls dous aprobeitamientos referidos antes. Na foç stan prebistos caudales de 3000 m³/s.<ref name="lnec"/>.
=== Ecologie ===
Ne l respeitante a la culidade de l'auga pa la bida aquática hai la çtinguir dues zonas percipales:
i) L troço superior de l riu, cun buns nibles de culidade de l'auga, proporcionando la manutençon de las quemunidades biológicas aquáticas cun caratelísticas próssimas dua situaçon prístina; i
ii) La region de l Baixo Mondego cun acentuada degradaçon de la culidade de l'auga.
Alguas de las speces eidantificadas para esta bacie ténen particular amportança de l punto de bista cunserbacionista i comercial, nomeadamente l [[sable]] (''Alosa alosa''), la [[sabelha]] (''Alosa fallax''), la [[lampreia]] (''Petromyzon marinus''), i la [[truta]] (''Salmo truta fario'').
La custruçon de l sistema d'açudes i barraiges al longo de l riu, bieno custituir ua barreira a la passaige de las speces migradoras. La jusante de l'açude de Coimbra ancontran-se sclusibamente las speces que subrebiben a ua potencial anfluéncia salina.
Ne l que respeita al stado de cunserbaçon de la begetaçon ripícola, berifica-se qu'an solo cerca dun terço de la stenson total de l riu se puode cunsidrar mui bien cunserbada, ó seia, an qu'ambas las bordas apersentan ua cobertura begetal bien zambolbida stando persentes ls stratos arbóreo i l'arbustibo.
Antre ls percipales fatores de perturbaçon, degradaçon i çtruiçon de ls [[ecossistema aquático|ecossistemas aquáticos]] i terrestres associados cuntan-se: l zambolbimiento ourbano i andustrial, l zambolbimiento agrícola, la custruçon de barraiges, la [[straçon d'arena|straçon eilegal d'arenas]], las atebidades lúdico-recreatibas, l'atebidade florestal, ls fuogos florestales, l'ambason de [[speces sóticas]], la caça i la pesca<ref>Diário de la República http://dre.pt/pdf1sdip/2002/03/051B00/16951745.pdf, acedido an 06-02-2009</ref>.
Ne l troço de l Baixo Mundego surge las matas de choupos, ulmeiros i salgueiros, de que la mais amblemática ye, sin dúbeda, la [[Mata Nacional de l Choupal]] na periferie de Coimbra. Eiqui nidifica la maior quelónia ourbana de [[milhafre-negro]] (''Milbus migranes'') de la Ouropa, cun cerca de 70 nius recenseados<ref>http://fotofigueira.blogspot{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/search/label/Abes%20do%20Estu%C3%A1rio%20do%20Mondego, acedido an 07-02-2009</ref>.
Yá ne l stuairo ye quemun ouserbáren-se speces cumo l [[parro-rial]](''Anas platyrhynchos''), la [[ciguonha-branca]] (''Ciconia ciconia''), l [[flamingo-quemun]] (''Phoenicoterus roseus''), la [[gaibota-prateada]] (''Larus argentatus''), l [[alfaiate (abe)|alfaiate]] (''Recurbirostra abosetta''), l [[pernilongo]] (''Himantopus himantopus'') i la [[andorina-de l-mar-anana]] (''Sterna albifrones''), antre muitas outras.
Debido a la sue amportança ecológica cumo zona húmida de nidificaçon i/ó d'alimentaçon de numerosas speces d'abes aquáticas, l Stuário de l Mundego fui classeficado cumo Sítio Oufecial de la Cumbençon [[RAMSAR]]<ref>Sítio RAMSAR http://ramsar.org/wn/w.m.pertual_fibe.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, acedido an 06-02-2009</ref>, un habitat d'amportança anternacional, nun solo pulas mencionadas speces d'abes, mas tamien pula eisisténcia de speces piscícolas migratórias, cumo la lampreia, l sable i la sabelha.
== Aspetos houmanos ==
=== Ourige de l nome ===
Ls romanos chamában ''Munda'' al riu Mundego. Munda senefica trasparéncia, claridade i pureza. Nesses tiempos las sues augas éran assi. Al longo de la [[Eidade Média]] l riu cuntinou a chamar-se Munda.
=== Trasportes i turismo ===
An Coimbra eisiste ua ambarcaçon turística de sou nome “Basófias” que permite fazer un pequeinho cruzeiro nas augas de l riu, antre l Parque Dr. Manuel Braga i la Lapa de ls Steios. Al longo dun trajeto de poucos quilómetros, puode-se assi ouserbar las mudanças recentemente ouperadas an ambas las bordas de l Mondego.
Al longo de l curso de l riu eisisten dibersas praias flubiales, d'antre las quales se çtacan, de [[Montante (heidráulica)|montante]] para [[jusante]], las de Ribamondego, Puonte Nuoba, Penacoba, Palheiros / Zorro i Pie Rodrigo. Ne l stuairo, junto a la Figueira de la Foç, eisiste ua pequeinha [[marina]] para ambarcaçones de recreio.
=== Nabegaçon ===
Ls dados çponibles acerca de la nabegabelidade permiten anferir ua eiboluçon de l Baixo Mundego zde l'acupaçon [[fenícia]]. Durante la [[Lusitánia|acupaçon Romana]], ls nabios de mar inda deberian chegar la Coimbra, mas l progressibo assoreamiento fui reduzindo la nabegaçon para montante, eisigindo barcos de menor porte: las barcas serranas, meio de trasporte prebilegiado ne l cuntato antre l'anterior i l litoral, benien de l Ouceano Atlántico até Coimbra i ls mais pequeinhos chegában a ir mesmo até Penacoba. Estes serbian para que las mulhieres de Penacoba benissen la Coimbra, buscar roupa suja i depuis la trazíren labada i passada a fierro, i pa ls Homes liebáren lenha pa l litoral i trazer peixe pa l'anterior<ref name=P_Culturales>Martines, N. i Cuosta, C. (2008).Paisaiges Culturales i Mundo Rural - l causo de l Parque Patrimonial de l Riu Mundego. Colóquio Eibérico de Studos Rurales, Coimbra (outubre de 2008)</ref>. Ne l seclo XVII l stuairo yá solo se alargaba la jusante de Montemor-lo-Bielho, cerca de 20 Km la montante de la [[zambocadura]] atual. L'assoreamiento, fui progressibamente deficultando la nabegaçon ne l Mundego, liebando al sou zaparecimiento na década de 50. Calcula-se que ne ls redadeiros seicientos anhos l leito terá subido cerca dun centímetro por anho, ó seia un metro an cada seclo<ref>Cunha, P. & Dinis, J., (1995).Eiboluçon Holocénica de l Stuário de l Riu Mondego (Pertual) – cuntrolos naturales i antrópicos. ''Reunión monográfica subre el cambio de la cuosta: Los sistemas de rias (resumes'' ''de quemunicaciones)'', Vigo, 13-15 de Setembre, pp. 29-43.</ref>.
Ne l seclo XVIII l riu era anstable i entrançado, cun frequentes fenómenos d'abulson na prainada alubial, antre Coimbra i Montemor<ref>Fernandes Martines, Alfredo (1940). L sfuorço de l Home na Bacia de l Mundego. ''Ounibersidade de Coimbra'', Tese de Doutoramiento.</ref>. Yá naqueilha época era reconhecido l porblema de l fuorte [[assoreamiento]], bien cumo l caráter antempestuoso de l caudal de l riu. Para resulber esses porblemas, fui eilaborado, ne l final de l seclo XVIII, un praino d'ancanamiento de l Mundego la jusante de Coimbra.
Zde 1781 até 1807 la situaçon de ls campos de l Mundego melhorou mui passado l'abiertura dun nuobo leito. Mas la situaçon fui piorando, debido al assoreamiento de l riu, chegando al seclo XX nua situaçon ansustentable. Fui preparado anton l Praino Giral de Aprobeitamiento Hidráulico de la Vacia de l Mondego, pa l'anterbençon heidráulica na década de ls anhos sessenta, i amplementada zde la década de ls anhos uitenta.
L Mondego corre atualmente an canhal artificial zde Coimbra até a la Figueira de la Foç.
Para alhá de las dues grandes barraiges fúrun custruídos nuobos leitos alubionares, ancluindo 7,7 Km de diques de defesa, ua dragaige de 16 hm3 i rebestimientos cun un belume de 0,5 hm3<ref name="P_Culturales"/>.
Por fin, l Mundego zagua ne l Atlántico junto a la Figueira de la Foç, serbindo de porto i d'abrigo pa las atebidades ligadas a la pesca, al sal i al turismo i recreio.
=== Aprobeitamiento heidroelétrico i heidroagrícola ===
La bacie heidrográfica de l Mundego apersenta ua einorme dibersificaçon d'outelizaçones de l'auga, mui amportantes pa l zambolbimiento eiquenómico de la region, nomeadamente l'agricultura, l'andústria, la porduçon d'einergie eilétrica i l'abastecimiento público an to la bacie. Desta multiplicidade d'outelizadores, la necidade d'amplementaçon dun modelo de geston antegrada de ls recursos hídricos de la bacie, adonde assume percipal relebáncia la defeniçon dun quadro jurídico i anstitucional pa la criaçon dua antidade gestora de l Aprobeitamiento Hidráulico de l Mundego.
Por todo esto, la bacie heidrográfica de l riu Mondego ye ua de las bacies pertuesas cun maior outelizaçon de ls recursos hídricos, subretodo nas cumponentes heidroelétrica i agrícola, adonde se çtaca l Sistema de Barraiges Aguieira – Rábia – Fronhas cun ua poténcia anstalada de 110 MW i ua pordutibelidade média anual de 360 GWh, que regulariza belumes d'auga para abastecimiento público d'alguns cunceilhos de l Baixo Mondego i pa la rega de l Aprobeitamiento Hidroagrícola de l Baixo Mundego<ref>Praino de Bacia Hidrográfica de l Riu Mundego - diagnóstico http://www.cdrc{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .pt/regiao/bacies-heidrograficas/mondego/fase1bol_ib_diag-m.pdf acedido an 06-02-2009</ref>.
Este sistema ye custituído por:
* [[Barraige de la Aguieira]]
* [[Barraige de la Rábia]]
* [[Barraige de Fronhas]]
* [[Açude de Coimbra]]
=== Atrabessamiento ===
L riu Mondego ye atrabessado por numerosas puontes rodobiárias i ferrobiárias. Pula sue dimenson i amportança, çtacan-se la puonte de [[Caldas de Felgueira]] (antre ls cunceilhos de Neilhas i de Oulibeira de l Spital), la puonte de [[Penacoba]], las puontes de la [[Puonte de la Portela|Portela]], de la [[Puonte Reina Santa Isabel|Reina Santa Isabel]], de [[Puonte de Santa Clara|Santa Clara]] i de l [[Açude de Coimbra|Açude]] (todas an Coimbra), la puonte de Montemor-lo-Bielho i la [[puonte Edgar Cardoso]] (na Figueira de la Foç).
== Çporto ==
Nas augas de l riu ye quemun ourganizar-se probas de bárias modalidades çportibas aquáticas, tales cumo [[Iatismo|bela]] i [[motonáutica]] (ne l stuairo, junto a la Figueira de la Foç) i inda de [[remo]] i de [[canoaige]].
== Cultura ==
=== Literatura ===
L Mundego ye ciertamente l riu pertués mais cantado por poetas zde tiempos eimemoriales. Las purmeiras refréncias chegadas até a l'atualidade, remontan al ampeço de l seclo XVI culs poetas de l [[Cancioneiro Giral]]. Cun eifeito, ye cun [[Bernardim Ribeiro]] que ye possible eidantificar, an purmeiro lugar, alusones amplícitas al Mondego, na sue obra ''Nina i Moça''. Mas ye l sou amigo [[Sá de Miranda]] que, anque tener nacido i studado an Coimbra, scribe an spanhol ls seguintes bersos:
'''' <br />
''( <br />
''<b<ref>Veiga, João Conde & Cabrita, Augusto (1994). Os mais belos rios de Portugal. ''Verbo''. ISBN 972-22-1540-X</ref>
Nun ye cierto que [[Luís de Camões]] tenga studado an Coimbra, mas parece eirrefutable que terá bebido na cidade ne ls tiempos de la sue mocidade. Essa passaige quedou grabada na sue obra, tal cumo l'atesta l soneto: <br />
''Doces e claras águas do Mondego,'' <br />
''Doce repouso de minha lembrança'' <br />
''Onde a comprida e pérfida esperança'' <br />
''Longo tempo após si me trouxe cego.'' <br />
''(…)'' <br />
''Mas a alma, que de cá vos acompanha,'' <br />
''Nas asas do ligeiro pensamento'' <br />
''Pera vós, águas, voa, e em vós se banha.''
Mui mais tarde, ne l seclo XIX, la refréncia de l riu ye ua custante na poesie de [[António Nobre]].
Outro poeta conimbricense, [[Eugénio de Castro]], sclamaba: <br />''Pára, Mondego! Pára, não prossigas,'' <br />
''Prateado rio, não caminhes para o mar;'' <br />
''Ouve da minha boca as palavras amigas,'' <br />
''Que te podem salvar! […]''
Yá ne l seclo XX, [[Miguel Torga]] çcrebia l calmo çlizar de l riu na prainada: <br />
''Surdo murmúrio do rio'' <br />
''A deslizar, pausado, na planura.'' <br />
''Mensageiro moroso'' <br />
''De um recado cumprido,'' <br />
''Di-lo sem pressa ao alarmado ouvido […]''
=== Música ===
La cançon tradecional de Coimbra – l [[fado de Coimbra]] – ancuontrou siempre ne ls bersos de ls grandes poetas que bibiran ó que passórun por esta cidade, anspiraçon pa ls musicar i anterpretar. Assi, nun admira que muitos de ls mais coincidos fados de Coimbra aludan al Mundego, a las sues paisaiges i a las sues [[musas]] anspiradoras.
La refréncia al nome de l riu stá persente na mais coincida balada coimbrana, scrita por [[Edmundo Bettencourt]]<ref>http://natura.di.uminho{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .pt/~jj/musica/html/zecafonso-oCoimbraDoMondego.html, acedido an 06-02-2009</ref> i recriada, anhos mais tarde, por [[José Fonso]]:<br />
''Oh Coimbra do Mondego'' <br />
''E dos amores que eu lá tive'' <br />
''Quem te não viu anda cego'' <br />
''Quem te não ama não vive''
Tamien l ''Bira de Coimbra'' anclui ua quadra de [[António Nobre]] que faç ua refréncia amplícita al caráter stibal que l riu apersentaba ne l [[seclo XIX]]: <br />
''Fui encher a bilha e trago-a'' <br />
''Vazia como a levei'' <br />
''Mondego qu’é da tua água'' <br />
''Qu’é dos prantos que chorei?''
[[Ficheiro:Rio Mondego próximo de Montemor.jpg|thumb|right|400px|L riu Mundego, próssimo de Montemor-lo-Bielho]]
Na ''Balada do Mondego'' salta-se la bie de quemunicaçon que l riu custituía até meados de l [[seclo XX]]: <br />
''Ai oh água do Mondego'' <br />
''Ai águas do mondeguinho'' <br />
''Num dos teus barcos à vela'' <br />
''Seguirei o meu caminho'' <br />
''Ai oh água do Mondego'' <br />
''Ai águas do mondeguinho'' <br />
''Deixa-me beber-te as águas'' <br />
''Que me vou pôr a caminho''.
Mas nun ye solo ne l fado que se sgotan las refréncias al Mundego. Mais recentemente, [[Pedro Ayres de Magalhães]] screbiu ua cançon anterpretada por [[Né Ladeiras]] i que diç: <br />
''Num barco sozinho'' <br />
''Desceremos o Mondego'' <br />
''Quando me cantares'' <br />
''A serenata dos teus desejos'' <br />
''Guitarras tremendo baixinho'' <br />
''À noite naquele choupal'' <br />
''Em Coimbra serei tua.''<ref>http://natura.di.uminho.pt/~jj/musica/html/ladeiras-emCoimbraSereiTua.html, acedido em 06-02-2009</ref>
{{refréncias}}
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* [http://www.avesdeportugal.info/sitestumondego.html Ouserbaçon d'abes ne l stuairo de l Mondego]
{{Grandes rius de Pertual}}
{{ref-section}}
{{Predefiniçon:Heidrografie de Pertual}}
[[Catadorie:Pertual]]
[[Catadorie:Rius de Pertual]]
[[Catadorie:Rius de l Ouropa]]
3cneby8yj1jq59wun86pkdk6nbea8g1
Remanse
0
4839
107858
105785
2026-08-13T10:18:22Z
~2026-30875-10
15270
107858
wikitext
text/x-wiki
L termo '''remanse''' (de l [[lhéngua lhatina|lhatin]] ''romanice'': "an léngua románica", atrabeç de l [[léngua probençal|probençal]] ''romanes'') puode referir-se la dous [[géneros literairos]]. L purmeiro deilhes ye ua cumposiçon poética popular, stórica ó lírica, trasmetida pula [[tradiçon oural]], sendo giralmente d'outor anónimo; corresponde aprossimadamente a la [[balada (música)|balada]] [[mediebal]]. Cumo forma literária [[modernidade|moderna]], l termo sirbe pa chamar ua cumposiçon an prosa.
== L remanse moderno ==
Hardeiro de la [[Poesie épica|eipopeia]], l remanse moderno ye tipicamente un género [[modo narratibo|narratibo]], assi cumo la [[nobela]] i la [[cuonta]].
La defrença antre remanse i nobela nun ye clara, mas questuma-se defenir que ne l remanse hai un paralelo de bárias açones, anquanto na nobela hai ua cuncatenaçon d'açones andebidualizadas. Ne l remanse, ua [[personaige]] puode aparecer an meio la stória i zaparecer depuis de cumprir sue funçon. Outra çtinçon amportante ye que ne l remanse l final ye un anfraquecimiento dua cumbinaçon i lhigaçon d'eilemientos heiterogéneos, nun l [[clímax]].
Hai de notar que l remanse tornou-se género perferencial a partir de l [[Romantismo]], por esso quedando l termo ''remanse'' associado a este. Antretanto l [[Rialismo]] tenerie ne l remanse sue base fundamental, pus solo este permitie a minúcia çcritiba, que amostraba ls porblemas sociales.
''[[Don Quixote de La Mancha]]'', scrito ne l'ampeço de l [[seclo XVII]], ye giralmente cunsidrado cumo l precursor de l remanse moderno.<ref>[http://books.google.com/books?id=FngLJRIZLS4C&printsec=frontcover&dq=Dom+Quixote:+a+letra+os+caminhos++Por+Maria+Augusta+da+Costa+Vieira&hl=pt-BR&ei=8OqfTIvgDML6lwed7JXhCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false "Rumo a ua poética de la personaige cerbantina. Reflexones subre la custruçon de l personaige ne l 'Quixote'." ''In'' ''Don Quixote: la letra ls caminos'' VIEIRA, Maria Augusta de la Costa (org.). San Paulo: [[Edusp]], 2006; p. 212.]</ref> Na tentatiba de caçuar l [[remanse de cabalharie]], [[Miguel de Cervantes]] nun solo screbiu un de ls grandes clássicos de la literatura, cumo ajudou a firmar l [[género literairo|género]] que benerie sustituir l'eipopeia, la qual, yá agonizante, zaparecerie ne l [[seclo XVIII]], cul adbento de la [[reboluçon andustrial]]. L remanse ye, segundo [[Heigel]], l'eipopeia [[burguesie|burguesa]] moderna.<ref>MOISÉS, Massaud. [[http://books.google.com/books?id=0Pn4qAZ-QyoC&pg=PA404&lpg=PA404&dq=Hegel+epop%C3%A9ia+da+burguesia+moderna&source=bl&ots=3p-REs-IWo&sig=ZCdBbYTYTGYbUU9Bqw8C692zqLE&hl=pt-BR&ei=tu2fTNP2I4KB8gbjkY2EDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBIQ6AEwAA#v=onepage&q=Hegel%20epop%C3%A9ia%20da%20burguesia%20moderna&f=false ''Dicionário de palabras literárias'']. San Paulo: Cultrix, 1974, p.400.</ref>
L remanse chega a la [[modernidade]] cun [[Honoré de Balzac|Balzac]] i a la plenitude cun [[Proust]], [[Joyce]], [[Faulkner]]. A partir destes redadeiros l'orde [[cronologie|cronológica]] ye çfeita: passado, persente i feturo son fundidos.
A partir deste [[seclo]] antensifica-se la çcusson an torno dua probable crise de l remanse, sue possible muorte. Essa muorte tenerie-se dado por buolta de ls anhos 50: Na [[Fráncia]] [[Alain Robbe-Grillet]], [[Claude Simon]], [[Robert Pinget]], [[Nathalie Sarraute]], [[Marguerite Duras]], [[Michel Vutor]], antre outros, rejeitan l cunceito de remanse cuja funçon ye cuntar ua stória i delinear personaiges cunforme las cumbençones rialistas de l [[seclo XIX]]; trasgriden tamien outros balores de l remanse tradecional: tiempo, spácio, açon, repúdio a la noçon de berossimilhança etc. [[Sartre]] diç qu'al çtruíren l remanse, esses scritores, na berdade, stan renobando-lo, percipalmente cula anfluéncia de l [[cinema]]. Ye l ''noveau roman'' sacudindo las bases tradecionales de la [[literatura]].
An 1936 ls Stados Ounidos bebian la época clássica de l cinema falado. Antes de ser anfluenciado pul cinema, l remanse anfluenciou-lo; al punto de, nas décadas de 30 i 40, l'andústria cinematográfica tener prebilegiado ls filmes narratibos i grandes remancistas tenéren sido cuntratados puls stúdios para screbíren guiones. Mesmo assi an 1936 [[Scott Fitzgerald]] screbie: "bi que l remanse, que na mie maturidade era l meio mais fuorte i flexible de trasmitir pensamiento i eimoçon dun ser houmano para outro, staba quedando subordinado a ua arte macánica... solo tenie cundiçones de refletir ls pensamientos mais batidos, las eimoçones mais claras. Era ua arte an que las palabras éran subordinadas a las eimaiges..." Fitzgerald fui l purmeiro scritor a perceber que l remanse staba sendo sustituído pul cinema, mas cuntinou acraditando que, cumo arte, l remanse siempre serie superior.
Antes desso, na década de 20, cula publicaçon de l Ulisses, passou-se a afirmar que l libro de Joyce era l ápice de l remanse, que depuis del l remancista deberie ater-se al mínemo, outros dezien que Ulisses era la caçuada final de l remanse, cumo quien assina ambaixo de la frase de [[Kierkegaard]]: Toda fase stórica tremina cula caçuada de eilha mesma.
Ne l Brasil ls anhos 50 fúrun perdutibos: 1956, por eisemplo, ye cunsidrado un de ls grandes marcos literairos de l paíç; fúrun publicados naquel anho L'ancuontro marcado, de [[Fernando Sabino]]; Doramundo, de [[Giraldo Ferraç]]; Bila de ls Cunfines, de [[Mário Palmério]] i Grande Serton: beredas, de [[Guimarães Rosa]]. Inda desta década ye Grabiela, Crabo i Canielha (58), de [[Jorge Amado]]. La trilogie L tiempo i l bento, de [[Érico Beríssemo]], tubo sou purmeiro belume, L cuntinente, publicado an 49 i L retrato an 51.
=== '''Crise de l Remanse''' ===
Na berdade ye que yá an 1880 falaba-se an crise de l remanse. Naquel anho fui feito na Fráncia un anquérito subre l'assunto i [[Jules Renard]] dixe que l remanse habie morrido. I quien staba an atebidade naqueilha época? [[Émile Zola|Zola]], [[André Gide]], [[Paul Baléry|Baléry]]; mais adelantre aparecírun Proust, Joyce, [[Kafka]], [[Robert Musil]], [[Machado de Assis]]... Nua antrebista, [[Gabriel Garcia-Márqueç]] reitera sue fé ne l género: "se diç que l remanse stá muorto, nun ye l remanse, sós tu que stá muorto".
Justamente quando se çcutie se ls recursos de l remanse starien rialmente sgotados, se sous dies stában mesmo cuntados, surge l que quedou coincido cumo l boom de la literatura latino-amaricana: [[Julio Cortázar]], [[Mario Bargas Llosa|Bargas Llosa]], Gabriel Garcia-Márqueç, [[Carlos Fuentes]], [[Guillermo Cabrera Anfante|Cabrera Anfante]], [[Miguel Ángel Asturias]], [[Aleijo Carpentier]] etc. Era l çcubrimiento de l [[rialismo mágico]].
Na berdade l remanse siempre stubo amenaçado. El mesmo un de ls filhos de la reboluçon andustrial, se biu delantre de la cuncorréncia d'outros armanos: l zambolbimiento de l jornalismo, l [[cinema]], l [[rádio (quemunicaçon)|rádio]], la [[telbison]]; i mais recentemente ls cumputadores, la Anterneta, etc. L que se ten bisto, inda assi, son ls ribales se trasformáren an aliados de l remanse: l'amprensa scrita bieno anfluenciar i dibulgar la literatura, cul cinema la mesma cousa acuntece. La Anterneta tamien ben se trasformando nua dibulgadora de la literatura.
An Repertório, Michel Butor diç que l remanse ye l laboratório de la narratiba. I nun hai spácio mais propício para se fazer nuobas spriéncias qu'un laboratório. Ua literatura que pretende repersentar l mundo solo l fazerá se acumpanhar las mudanças desse mundo. Ye perciso, anton, mudar la própia noçon de remanse.
Esse laboratório de la narratiba ben al ancuontro de las relaçones atuales de l remanse culas trasformaçones cada beç mais dinámicas de la sociadade cuntemporánea. L que muorre ne l remanse ye l'antiga strutura que ye necessariamente marcada pula coeréncia anterna de la qual se spera tirar l sentido de la narratiba. La fé an alcançar seneficados coerentes ye que stá an crise. La sociadade atual assiste al fin de las eideologies i a la falhéncia tanto de la sociadade burguesa quanto de la socialista. L remanse clássico repersenta la falácia dun stilo de pensamiento ultrapassado pula racionalidade stórica pós moderna.
=== [[Metamorfose]] de l Remanse ===
Que la palabra remanse se çgastou al punto de se criar percunceitos an torno deilha, esso nun se çcute. Hai pessonas, por eisemplo, qu'acraditan que l fato de nun líren remanses ye un sintoma d'anteletualidade. Na maiorie de las bezes, antretanto, quando se diç you nun leio remanse stá-se querendo dezir you nó leio prosa de fiçon. Assi l percunceito se spalha pa la literatura an giral.
Outra cousa ançcutible ye l fato de l remanse nun acupar mais l mesmo spácio qu'acupou até l'ampeço deste seclo. Michel Butor diç que ye perciso cumprender que toda la ambençon literária, hoije an die, porduç-se ne l'anterior dun ambiente yá cheno de literatura. Para [[Heinry James]] l remancista ye alguien para quien nada stá perdido. Para [[Yukio Mishima|Mishima]] la literatura ye ua flor amperecible. Para [[Roland Barthes|Barthes]] la única berdadeira crise de l remanse acuntece quando l scritor repete l que yá fui dezido ó quando deixa de screbir.
== Grandes remances de la literatura mundial ==
* [[1600]]: ''[[Don Quixote]]'', de [[Miguel de Cervantes]]
* [[1678]]: ''[[La Princesa de Clèves]]'', de [[Madame de La Fayette]]
* [[1726]]: ''[[Las biaiges de Gulliber]]'', de [[Jonathan Swift]]
* [[1760]]: ''[[Tristran Shandy]]'', [[Laurence Sterne]]
* [[1762]]: ''[[Nouvelle Héloïse]]'', de [[Jean-Jacques Rousseau]]
* [[1774]]: ''[[Ls sofrimientos de l moço Werther]]'', de [[Goethe]]
* [[1796]]: ''[[Jacques l Fatalista]]'', de [[Denis Diderot]]
* [[1813]]: ''[[Proua i Preconceito]]'', de [[Jane Austen]]
* [[1819]]: ''[[Ibanhoé]]'', de [[Walter Scott]]
* [[1830]]: ''[[L burmeilho i l negro]]'', de [[Stendhal]]
* [[1836]]: ''[[La boç de l profeta]]'', de [[Alexandre Heirculano]]
* [[1847]]: ''[[Wuthering Heights]]'', de [[Eimily Bronte]]
* [[1848]]: ''[[La Dama de las Camélias]]'', de [[Alexandre Dumas Filho]]
* [[1851]]: ''[[Moby Dick]]'', de [[Heirman Melbille]]
* [[1861]]: ''[[Grandes Speranças]]'', de [[Charles Dickens]]
* [[1862]]: ''[[Les Misérables|Ls Miserábeis]]'', de [[Vitor Hugo]]
* [[1865]]: ''[[L Jogador (libro)|L jogador]]'', de [[Dostoiévski]]
* [[1865]]: ''[[Guerra i Paç]]'', de [[Leon Tolstoi]]
* [[1866]]: ''[[Crime i castigo]]'', de [[Dostoiévski]]
* [[1877]]: ''[[Anna Karenina]]'', de [[Leon Tolstoi]]
* [[1879]]: ''[[Ls Armanos Karamazov]]'', de [[Dostoiébski]]
* [[1881]]: ''[[Mimórias póstumas de Brás Cubas]]'', de [[Machado de Assis]]
* [[1888]]: ''[[Ls Maias]]'', de [[Eça de Queiroz]]
* [[1889]]: ''[[Don Casmurro]]'', de [[Machado de Assis]]
* [[1900]]: ''[[Buddenbrooks]] , de [[Thomas Mann]]
* [[1912]]: ''[[L Brabo Suldado Chveik]]'', de [[Jaroslav Hasek]]
* [[1924]]: ''[[Muntanha Mágica]] de [[Thomas Mann]]
* [[1928]]: ''[[Ourlando, Ua biografie]]'', [[Virginia Woolf]]
* [[1938]]: ''[[Bidas Sécas|Bidas Secas]]'', de [[Graciliano Ramos]]
* [[1939]]: ''[[L Senhor de ls Anéis]] '', de [[J.R.R.Tolkien]]
* [[1949]]: ''[[1984]]'', de [[George Orwell]]
* [[1955]]: ''[[Lolita]]'', de [[Vladimir Nabokov]]
* [[1956]]: ''[[Grande Serton: Beredas]]'', de [[Guimarães Rosa]]
* [[1967]]: ''[[Cien anhos de solidon]]'', de [[Gabriel García Márqueç]]
* [[1983]]: ''[[La Ansustentábel Lebeza de l Ser]]'', de [[Milan Kundera]]
* [[1991]]: ''[[L Eibangelho Segundo Jasus Cristo]]'', de [[José Saramago]]
* [[1995]]: ''[[Ansaio Subre la Cegueira]]'', de [[José Saramago]]
=== Purmeiros romances brasileiros ===
* [[1843]]: ''[[L filho de l Pescador]], de [[Antônio Gonçalves Teixeira e Sousa]]
* [[1844]]: ''[[La Moreninha]], de [[Joaquim Manuel de Macedo]]
* [[1847]]: ''[[La debina pastora]], de [[José Antônio do Vale Caldre e Fião]]
{{Refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Wikiquote|Romance}}
* [[Literatura]]
* [[Remanse de cabalharie]]
* [[Remanse de la Rosa]]
* [[Remanse de Bila Franca]]
* [[Balada (música)]]
* [[Nobela]]
* [[Cuonta]]
* [[Minicuonta]]
* [[Folhetin]]
[[Catadorie:Remanse| ]]
4r183k0qguo86xks49vlgj3ly7wq0up
Riu Danúbio
0
4983
107828
107791
2026-08-12T14:01:31Z
~2026-30875-10
15270
107828
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Anfo/Riu
|nome = Danúbio
|eimaige = Donau-Karte.png
|lhegenda = Curso de l Danúbio
|cumprimiento = 2 845 a 2 888
|nacente = [[Floresta Negra]] ([[Almanha]])
|débito = 6700
|foç = [[Mar Negro]]
|ária_bacie = {{formatnun:795686}}
|afluentes = [[Riu Eiller|Iller]], [[Riu Lech|Lech]], [[Riu Ann|Ann]], [[Riu Draba|Draba]], [[Riu Saba|Saba]], [[Riu Moraba|Moraba]], [[Riu Tisza|Tisza]], [[Riu Prut|Prut]], [[Riu Timok|Timok]]
|paíç_bacie = {{DEU}}, {{AUT}},<br />{{SBK}}, {{HUN}},<br />{{HRB}}, {{SRB}},<br />{{BGR}}, {{ROU}},<br />{{MOL}}, {{UKR}}
}}
[[Fexeiro:Budapest View 5.jpg|thumb|right|350px|L Danúbio, an [[Budapiste]].]]
L Danúbio ye l segundo riu mais lhongo de la [[Ouropa]] (depuis de l [[Riu Bolga|Bolga]]), i ten antre 2 845 i 2 888 quilómetros de stenson, atrabessando l cuntinente d'oeste la lheste, zde sue nacente na Floresta Negra ([[Almanha]]) até zaguar ne l [[Mar Negro]], ne l Delta de l Danúbio ([[Roménia]]).
L riu passa por bárias capitales de la Ouropa i passa por 10 países: [[Almanha]], [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie]], [[Croácia]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]], [[Moldábia]] i [[Ucránia]]. Las mais amportantes cidades nas sues bordas son Uln, Angolstadt, Ratisbona, Lhinç, Biena, Bratislaba, Budapiste, Nobi Sad, Belgrado, Ruse, Brăeila i Galaţi.
== Nome ==
L Danúbio recibe defrentes nomes al lhongo de ls países que percorre:
* [[alman]]: ''Donau''
* [[slobaco]]: ''Dunaj''
* [[húngaro]]: ''Duna''
* [[croata]]: ''Dunav''
* [[lhéngua sérbia|sérbio]]: ''Дунав'' ou ''Dunav''
* [[búlgaro]]: ''Дунав'' ("Dunav")
* [[romeno]]: ''Dunăre''
* [[oucraniano]]: ''Дунай'' ("Dunái")
* [[lhéngua lhatina|lhatin]]: ''Danubius''
Todas las formas deriban de la palabra dānu, que senefica "riu" ó "corriente".
== Geografie ==
L Danúbio ye ua amportante bie comercial. La sue bacie stende por 796 000 Km². L sou fluxo médio ye de 6 700 m³/s.
L riu ten sue fuonte na Floresta Negra, a 60 Km la noroiste de l Lhago Custança (alman Bodense), na Almanha, a partir de dous pequeinhos ribeirps chamados Brigach i Breg, que se juntan an Donaueschingen (Almanha) i son chamados Danúbio a partir dende. Atrabessa an seguida l norte de Áustria (passando por Biena), l sul de la Slobáquia, passando por Bratislaba, atrabessa la Hungrie de l norte al sul passando por Budapiste, la Croácia la lheste, l norte de la Sérbia, passando por Belgrado, marca la frunteira antre la Sérbia, la Roménia i la Bulgária, antes de zaguar ne l Mar Negro na Roménia, nun grande delta que chega a la frunteira de la Ucránia.
L delta de l Danúbio ye ua region natural protegida na Roménia, percipalmente na floresta Lhetea, d'aspeto tropical. Stá classeficado cumo Património Mundial pula Unesco zde 1991. La Roménia preocupa-se culas repercussones ne l meio-ambiente de la custruçon de l canhal de Bystroe pula Ucránia.
== Localidades amportantes atrabessadas pul Danúbio ==
* [[Ulm]] - [[Almanha]]
* [[Ingolstadt]] - [[Almanha]]
* [[Regensburg]] - [[Almanha]]
* [[Passau]] - [[Almanha]]
* [[Linz]] - [[Áustria]]
* [[Krems]] - [[Áustria]]
* [[Biena]] - capital de la [[Áustria]]
* [[Bratislaba]] - capital de la [[Slobáquia]]
* [[Budapiste]] - capital de la [[Hungrie]]
* [[Bukobar]] - [[Croácia]]
* [[Nobi Sad]] - [[Sérbia]]
* [[Belgrado]] - capital de la [[Sérbia]]
* [[Drobeta-Turnu Seberin]] - [[Roménia]]
* [[Bidin]] - [[Bulgária]]
* [[Ruse]] - [[Bulgária]]
* [[Brăeila]] - [[Roménia]]
* [[Galaţi]] - [[Roménia]]
* [[Tulcea]] - [[Roménia]]
[[Fexeiro:Donau-Karte.png|thumb|600px|direita|Curso de l Danúbio (an alman)]]
== Stória ==
La bacie de l Danúbio ye ua basta region, cujo [[poboamiento]] se ampeçou an tiempos mui remotos.
La sue grande amportança stratégica se debe la que, al formar la maior parte de la [[Ouropa Central]], siempre serbiu de rota natural antre la Ouropa de l Norte, la [[Ouropa de Leste]], la [[Ouropa Oucidental]] i la Ouropa Mediterránica ó de l sul. Mas, pul mesmo fato de star ne l centro, la bacie de l Danúbio tornou-se ua tierra d'ambasones, de coeisisténcia (nin siempre pacífica) de numerosos grupos houmanos cultural i etnicamente çtintos, de subreposiçon ó justaposiçon de sistemas políticos defrentes, i de l zambolbimiento de dibersos modos de bida.
Ambora l Danúbio serbisse de lemite natural para defenir l território de l [[Ampério Romano]] durante la Antiguidade, nun pudo eibitar l'anterpenetraçon de grupos çtintos d'ambos ls lados de l riu: latinos d'ourige romano la norte ([[romeno]]s) i slabos la sul ([[jugoslabo]]s senefica slabos de l sul nas lénguas slabas).
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ Acumpanhe l curso de l Danúbio pula stória] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427161114/http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ |date=2012-04-27 }} (Podcast/áudio)
{{Commons|Danube}}
* {{Link||2=http://www.badische-seiten.de/bilder/bregquelle/ |3=Rio Danúbio - Bregquelle (de)}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Rius de la Almanha}}
{{rabisco-heidrografie}}
[[Catadorie:Rius de l Ouropa]]
[[Catadorie:Património Mundial de la UNESCO]]
6v9sjq2wr0l1t3kvdb5sc8blgtiknoa
107829
107828
2026-08-12T14:03:15Z
~2026-30875-10
15270
107829
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Anfo/Riu
|nome = Danúbio
|eimaige = Donau-Karte.png
|lhegenda = Curso de l Danúbio
|cumprimiento = 2 845 a 2 888
|nacente = [[Floresta Negra]] ([[Almanha]])
|débito = 6700
|foç = [[Mar Negro]]
|ária_bacie = {{formatnun:795686}}
|afluentes = [[Riu Eiller|Iller]], [[Riu Lech|Lech]], [[Riu Ann|Ann]], [[Riu Draba|Draba]], [[Riu Saba|Saba]], [[Riu Moraba|Moraba]], [[Riu Tisza|Tisza]], [[Riu Prut|Prut]], [[Riu Timok|Timok]]
|paíç_bacie = {{DEU}}, {{AUT}},<br />{{SBK}}, {{HUN}},<br />{{HRB}}, {{SRB}},<br />{{BGR}}, {{ROU}},<br />{{MOL}}, {{UKR}}
}}
[[Fexeiro:Budapest View 5.jpg|thumb|right|350px|L Danúbio, an [[Budapiste]].]]
L Danúbio ye l segundo riu mais lhongo de la [[Ouropa]] (depuis de l [[Riu Bolga|Bolga]]), i ten antre 2 845 i 2 888 quilómetros de stenson, atrabessando l cuntinente d'oeste la lheste, zde sue nacente na Floresta Negra ([[Almanha]]) até zaguar ne l [[Mar Negro]], ne l Delta de l Danúbio ([[Roménia]]).
L riu passa por bárias capitales de la Ouropa i passa por 10 países: [[Almanha]], [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie]], [[Croácia]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]], [[Moldábia]] i [[Oucránia]]. Las mais amportantes cidades nas sues bordas son Uln, Angolstadt, Ratisbona, Lhinç, Biena, Bratislaba, Budapiste, Nobi Sad, Belgrado, Ruse, Brăeila i Galaţi.
== Nome ==
L Danúbio recibe defrentes nomes al lhongo de ls países que percorre:
* [[alman]]: ''Donau''
* [[slobaco]]: ''Dunaj''
* [[húngaro]]: ''Duna''
* [[croata]]: ''Dunav''
* [[lhéngua sérbia|sérbio]]: ''Дунав'' ou ''Dunav''
* [[búlgaro]]: ''Дунав'' ("Dunav")
* [[romeno]]: ''Dunăre''
* [[oucraniano]]: ''Дунай'' ("Dunái")
* [[lhéngua lhatina|lhatin]]: ''Danubius''
Todas las formas deriban de la palabra dānu, que senefica "riu" ó "corriente".
== Geografie ==
L Danúbio ye ua amportante bie comercial. La sue bacie stende por 796 000 Km². L sou fluxo médio ye de 6 700 m³/s.
L riu ten sue fuonte na Floresta Negra, a 60 Km la noroiste de l Lhago Custança (alman Bodense), na Almanha, a partir de dous pequeinhos ribeirps chamados Brigach i Breg, que se juntan an Donaueschingen (Almanha) i son chamados Danúbio a partir dende. Atrabessa an seguida l norte de Áustria (passando por Biena), l sul de la Slobáquia, passando por Bratislaba, atrabessa la Hungrie de l norte al sul passando por Budapiste, la Croácia la lheste, l norte de la Sérbia, passando por Belgrado, marca la frunteira antre la Sérbia, la Roménia i la Bulgária, antes de zaguar ne l Mar Negro na Roménia, nun grande delta que chega a la frunteira de la Ocránia.
L delta de l Danúbio ye ua region natural protegida na Roménia, percipalmente na floresta Lhetea, d'aspeto tropical. Stá classeficado cumo Património Mundial pula Unesco zde 1991. La Roménia preocupa-se culas repercussones ne l meio-ambiente de la custruçon de l canhal de Bystroe pula Oucránia.
== Localidades amportantes atrabessadas pul Danúbio ==
* [[Ulm]] - [[Almanha]]
* [[Ingolstadt]] - [[Almanha]]
* [[Regensburg]] - [[Almanha]]
* [[Passau]] - [[Almanha]]
* [[Linz]] - [[Áustria]]
* [[Krems]] - [[Áustria]]
* [[Biena]] - capital de la [[Áustria]]
* [[Bratislaba]] - capital de la [[Slobáquia]]
* [[Budapiste]] - capital de la [[Hungrie]]
* [[Bukobar]] - [[Croácia]]
* [[Nobi Sad]] - [[Sérbia]]
* [[Belgrado]] - capital de la [[Sérbia]]
* [[Drobeta-Turnu Seberin]] - [[Roménia]]
* [[Bidin]] - [[Bulgária]]
* [[Ruse]] - [[Bulgária]]
* [[Brăeila]] - [[Roménia]]
* [[Galaţi]] - [[Roménia]]
* [[Tulcea]] - [[Roménia]]
[[Fexeiro:Donau-Karte.png|thumb|600px|direita|Curso de l Danúbio (an alman)]]
== Stória ==
La bacie de l Danúbio ye ua basta region, cujo [[poboamiento]] se ampeçou an tiempos mui remotos.
La sue grande amportança stratégica se debe la que, al formar la maior parte de la [[Ouropa Central]], siempre serbiu de rota natural antre la Ouropa de l Norte, la [[Ouropa de Leste]], la [[Ouropa Oucidental]] i la Ouropa Mediterránica ó de l sul. Mas, pul mesmo fato de star ne l centro, la bacie de l Danúbio tornou-se ua tierra d'ambasones, de coeisisténcia (nin siempre pacífica) de numerosos grupos houmanos cultural i etnicamente çtintos, de subreposiçon ó justaposiçon de sistemas políticos defrentes, i de l zambolbimiento de dibersos modos de bida.
Ambora l Danúbio serbisse de lemite natural para defenir l território de l [[Ampério Romano]] durante la Antiguidade, nun pudo eibitar l'anterpenetraçon de grupos çtintos d'ambos ls lados de l riu: latinos d'ourige romano la norte ([[romeno]]s) i slabos la sul ([[jugoslabo]]s senefica slabos de l sul nas lénguas slabas).
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ Acumpanhe l curso de l Danúbio pula stória] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427161114/http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ |date=2012-04-27 }} (Podcast/áudio)
{{Commons|Danube}}
* {{Link||2=http://www.badische-seiten.de/bilder/bregquelle/ |3=Rio Danúbio - Bregquelle (de)}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Rius de la Almanha}}
{{rabisco-heidrografie}}
[[Catadorie:Rius de l Ouropa]]
[[Catadorie:Património Mundial de la UNESCO]]
m7qe4ouoejf9qnnwevctspect1x3eht
Rateira
0
7128
107837
91184
2026-08-12T18:25:07Z
~2026-30875-10
15270
107837
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
[[Fexeiro:Mouse in mousetrap.jpg||thumb|200px|Un rato muorto na rateira]]
'''Rateira''' ye un tipo de [[armadilha]] outelizado percipalmente na catura de [[rato]]s i outros pequeinhos animales de pequeinho porte.<ref>{{citar web|url=http://michaelis.uol .com.br/moderno/pertues/andex.php?lhengua=pertues-pertues&palabra=ratoeira|titulo=Defeniçon|ultimo=Michaelis|acessodata=26/03/2010}}</ref> Las rateiras giralmente son colocadas an locales anternos adonde suspeita-se dua anfestaçon por [[roedor]]s, cun [[alimiento]]s ó beneno serbindo cumo isca. Eesisten dibersos tipos de rateiras cun sues bantaiges i zbantaiges. La rateira tradecional fui ambentada pul ambentor [[anglo-amaricano]] [[Hiran Maxin]].<ref>{{citar web|url=http://www.de.ufrj.br/Museu/maxin.html|titulo=HIRAM STEBENS MAXIM|ultimo=UFRJ|acessodata=26/03/2010}}</ref>
{{refréncias|Notas i refréncias}}
=={{Ligaçones sternas}}==
{{commonscat|Mousetraps}}
[[Catadorie:Cuntrole de pragas]]
sxilx4q7nbpcl3egit7qmhc3vmfhmkl
Malásia
0
8241
107832
105872
2026-08-12T15:28:52Z
~2026-30875-10
15270
107832
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:LocationMalaysia.svg|thumb|200px|Malásia - Ásia]]
[[Fexeiro:My-map.png|thumb|150px |Malásia]]
[[Fexeiro:Flag_of_Malaysia.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
'''Malásia''' (an Malaio: Malaysia) ye un paíç de la [[Ásia]] cun ua populaçon de más 30.513.848 habitants (2015),<ref>{{citar web|títalo=Malaysia Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=28 agosto 2016}}</ref> la Malásia acupa ua [[ária|superfice]] de 330.803 km² i sue capital ye [[Kuala Lumpur]].
{{ref-section}}
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Malásia| ]]
qi2jjq2x5it9755ipqzh5vzn826y0ji
Takuboku Ishikawa
0
9020
107859
90139
2026-08-13T10:27:23Z
~2026-30875-10
15270
107859
wikitext
text/x-wiki
Takubooku Ishikawa (Hinoto, Iwate, 27 d'outubre de 1885 - Tóquio, 13 d'abril de 1912), pseudónimo de Hajime Ishikawa, fui un scritor japonés que bibeu na era Meiji de l Japon i que faleciu als 27 anhos, bítima de tuberculose.
[[Fexeiro:Takuboku.jpg|dreita|miniaturadaimagem|300x300px|Státua de Takubooku na praia de Oomori an Hakodate, ilha de Hokkaido
]]
Anque sue cúrtie carreira de solo dieç anhos, l tiempo l tornou un de ls poetas mais lembrados ne l Japon puls sous tankas i pulas sues poesies "modernas" (shintaishi) i "libres" (jiyushi). Ampeçou cumo nembro dun grupo de poetas naturalistas, l Myojo, que publicou sou purmeiro trabalho quando tenie 17 anhos. Alguns anhos depuis, la sue simpatie por un grupo de socialistas cundenados a la muorte pul regime amperial l lebou a juntar-se al grupo de poetas japoneses "socialistas", renunciando al naturalismo.
La porbíncia de Iwate l ten cumo un de sous cidadanos mais eilustres. Sou túmulo ancontra-se ne l Cabo Tatimati na cidade de Hakodate, na ilha de Hokkaido, para adonde fui trasladado. Nun mui loinge de l cabo, stá la praia de Oomori, praia pul qual l poeta se ancantou. Alhá, fui erigida ua státua an sue houmenaige.
== Sous percipales trabalhos ==
Sous trabalhos mais coincidos son dous belumes de poemas tankas i sous diairos:
* Ichiaku no suna (Un punhado d'arena) 1910
* Kanashiki gangu (Triste brinquedo) publicado postumamente em 1912
== Crono-biografie ==
[[Fexeiro:Ishikawa_Takuboku.jpg|dreita|miniaturadaimagem|290x290px|Ishikawa Takuboku]]
* 1885 - Nace a 27 d'outubre ne l templo budista Jo-Ko-Ji, na aldé de Hinoto, porbíncia de Iwate, cumo primogénito de l'abade Ittei Ishikawa i sue mulhier Katsu. Recibe l nome de Hajime.
* 1886 - Ye registrado an cartório a 20 de febreiro, data que muitos dan cumo la sue berdadeira data de nacimiento, causando polémica até ls dies d'hoije.
* 1887 - Muda-se cula família pa l'aldé de Shibutami, para adonde l pai fura trasferido.
* 1888 - Nace Mitsuko, sue armana caçula.
* 1891 - Matricula-se na scuola purmária de Shibutami.
* 1895 - Matricula-se na scuola purmária superior.
* 1898 - Matricula-se ne l ginásio de la cidade de Morioka.
* 1899 - Publica un libreto literairo (Choji-kai), ampresso a a mano por un método chamado heitografie. Hospeda-se an Morioka, adonde conhece Setsuko Horiai, sue fetura mulhier.
* 1901 - Eidita la rebista de poesie Mikazuki, lança la rebista Niguitama publicando la prosa Aki ne l'urei cul pseudónimo de Suiko i mais 30 tankas antitulado Akikussa. Cul mesmo pseudónimo, publica 17 tankas ne l jornal Iwate Nipo
* 1902 - Scribe críticas literárias i alguns tankas pa l Iwate Nipo. Un tanka sob l pseudónimo de Hakuhin ye publicado ne l Myojo, ua rebista literária de Tóquio. Piede afastamiento de ls studos de la scuola de Morioka para seguir sue aspiraçon literária an Tóquio. Adoece ne l final de l'anho.
* 1903 - Regressa la Shibutami. Pesquisa Wagner durante sue cumbalescença i publica L pensamiento de Wagner ne l Iwate Nippo. Inda cul pseudónimo de Hakuhin, publica 21 tankas ne l Myojo. An nobembre, junta-se al círclo de poetas Shinshisha de Tóquio i ampeça a ousar l pseudónimo de Takubooku (pica-palo). Muitos de sous poemas dessa época serien juntados al sou libro de poesies Akogare.
* 1904 - Publica la poesie Mori ne l tsuikai i Siberie ne l'uta. L Japon declara guerra a la Rússia
* 1905 - Sou libro de poesies Akogare (Ansiadade), prefaciada por Bin Ueda, ye eiditado pula Odajima Shobo. Casa-se cun Setsuko Horiai. Publica l purmeiro númaro de la rebista literária ShoTenchi (L pequeinho ouniberso), que tubo la participaçon de scritores renomados cumo Tekkan Yosano i Ryosen Tsunashima i Homei Iwano, mas adoece antes de l segundo númaro.
* 1906 - Torna-se porsor de la scuola purmária de Shibutami. Scribe la nobela Kumo wa tensai d'aru (La nubre ye un génio). Scribe l romance Soretsu (Corteijo fúnebre), publicado na rebista Myojo. Nace sue purmeira filha, Kyoko. <br>
* 1907 - Torna-se porsor sustituto de la scuola purmária de Yayoi, an Hakodate, ilha de Hokkaido. Amprega-se cumo repórter frelance de l jornal Hakodate Nichenichi Shimbun. Por causa dun grande ancéncio an Hakodate, el perde ambos ls ampregos i bai para Sapporo. Trabalhou cumo rebisor ne l jornal Hokumon Shinpo. Fondou l jornal Otaru Nippo. 1908 - Ampregado ne l jornal Kushiro Shimbun. Muda-se para Tóquio, scribe cinco romances, mas nun cunsegue bender nanhun. An trés dies scribe cientos de tankas i 114 son publicadas ne l Myojo. Fui sou anho de maior atebidade literária. 1909 - Lança la rebista literária Subaru cun Banri Hirano. Publica l romance Hagaki (Carton postal) na rebista númaro dieç. Amprega-se cumo rebisor ne l jornal Asahi Shimbun. Passa a screbir pa l jornal Tóquio Maenichi Shimbun. 1910 - Passa a antressar-se pul socialismo i scribe Jidai ne l'heissoku ne l genjo (La flagráncia de l'era oustruída), ua crítica a la literatura naturalista japonesa. Nace sou filho Sheniti. Publica sou libro de tankas antitulado Ichiaku ne l suna (Un punhado d'arena). 1911 - Adoece, lé Kropotkin, scribe A letter fron presion, passado leitura atenta de cartas d'anconfidentes socialistas cundenados a la muorte. 1912 - Takubooku falece an abril, un més depuis de sue mai falecer de tuberculose, acometido pula mesma malina. Passado sue muorte, sou segundo libro de tankas, batizado Kanashiki gangu (Triste brinquedo) por Zenmaro Toki, ye lançado. <br>
== Refréncias ==
* Ishikawa, Takuboku. ''Tankas''. Trad., org. e ed. Masuo Yamaki e Paulo Colina; Roswitha Kempf Editores; São Paulo, Brazil; 1986.
== Ber tamien ==
* Literatura japonesa
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* {{Lhigaçon|ja|http://www.takuboku.com|Ishikawa Takuboku Memorial Hall}}
* {{Lhigaçon|ja|http://www.romankan.com|TAKUBOKU ISHIKAWA Museum Web Site}}
* {{Lhigaçon|ja|http://www.takuboku.jp|International Society of TAKUBOKU Studies}}<br>
d0398sw6e4yn47a1qgwhvjmaerltmx5
Lafcádio Hearn
0
9032
107834
101494
2026-08-12T17:20:13Z
~2026-30875-10
15270
107834
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Lafcadio_hearn.jpg|miniaturadaimagem|Lafcádio Hearn]]
Patrick Lafcádio Heiarn (27 de júnio de 1850 - 26 de setembre de 1904), tamien coincido cumo Koizumi Yakumo (小泉八雲 Koizumi Yakumo), nome qu'adotou passado adquirir cidadanie japonesa, fui un jornalista i scritor coincido por sous libros a respeito de l [[Japon]]. El ye specialmente coincido puls japoneses debido a las sues coleçones de cuntos de fadas, un de ls quales fui trasformado an filme por Masaki Kobayashi (Kwaidan (1965)). Bibeu mui tiempo ne l Japon i cunquistou, cun sue obra, grande renome anternacional.
== Bida ==
Heiarn naciu na Grécia, na ilha de Léucade, ua de las ilhas Jónicas (An griego l'ilha se chama Lefkas - d'adonde se ourigina sou nome). Filho de l manjor cerjano Charles Heiarn, nacido an King's County na Eirlanda i de Rosa Antonia Kassimati nacida an Leocádio. Sou pai staba serbindo na ilha durante l'acupaçon anglesa de las ilhas Jónicas. Als seis anhos d'eidade Lafcádio Heiarn mudou-se pa la Eirlanda. L gusto pulas artes i pula Boemia staba ne l sangre de Heiarn. L'armano de sou pai, Richard, fui un nembro renomado de l grupo d'artistas Barbizon, ambora nun tenga feito fama cumo pintor debido a la sue falta d'einergie.
L moço Heiarn tubo ua eiducaçon casual, mas studou por un cúrtio período (1865) ne l Ushaw College an Durhan. La fé relegiosa na qual el fui criado, fui lougo perdida i, als 19, el fui ambiado para bibir ne ls Stados Ounidos, se anstalando na cidade de Cincinnati, Ohio. Alhá el zambolbiu ua amisade que durou to la sue bida cul ampressor anglés Heinry Watkin. Cula ajuda de Watkin, Heiarn ampeçou ua carreira ne l baixo scalon de l jornalismo. Debido al sou talento cumo scritor, subiu debrebe i se tornou reporter ne l Cincinnati Daily Enquirer, adonde permaneciu de 1872 a 1875. Cun libardade criatiba nun de ls maiores jornales an circulaçon na cidade, el zambolbiu ua reputaçon puls sensibles, sombrios i fascinantes relatos subre ls çfaborecidos de Cincinnati. El cuntinou la se acupar de l jornalismo, leituras i ouserbaçones de la sociadade local, anquanto sues idiosincrasias románticas i por bezes mórbidas se zambolbian. Inda an Cincinnati, casou-se cun Mattie, ua mulhier negra, l que na época era ua prática eilegal. Quando l scándalo fui çcubierto i tornado público, el fui demitido de l Enquirer i fui trabalhar ne l jornal ribal, l Cincinnati Commercial, mas la poluiçon de la cidade eirritaba sous uolhos sensibles i el se mudou para New Orleanes, Luesiana an 1877
De 1877 a 1888 permaneciu an New Orleanes screbendo pa l Eiquipas Democrat. Sous scritos nessa cidade se cuncentrában na stória creole de la cidade, sue culinária peculiar, la marginalidade i l Bodu. Sous artigos para publicaçones cumo la Harper's Wekly i Scribner's Magazine ajudórun a moldar l'eimaige de New Orleanes cumo un quelorido reduto de la decadéncia i de l'heidonismo. Sou libro mais coincido subre la Luesiana ye Gombo Zhebes (1885).
[[Fexeiro:Lafcadio_Hearn_memorial_park_bust.jpg|dreita|miniaturadaimagem|333x333px|Busto de Lafcádio Heiarn ne l Parque Memorial Lafcadio Heiarn an Okubo, Shinjuku, Japon <br>
]]
L Eiquipas Democrat ambiou Heiarn pa las Índias Oucidentales cumo correspondente an 1889. El passou dous anhos nas ilhas i alhá porduziu Two Years in the French West Andies ( dous Anhos nas Índias Oucidentales Francesas) i Youma, The Story of la West-Andian Slabe (Youma, la Stória dun Scrabo de las Índias Oucidentales), ambos an 1890.
An 1891 Lafcádio Heiarn fui al Japon comissionado cumo correspondente nun jornal, mas l cuntrato fui lougo rompido. Fui ne l Japon, inda assi, que Heiarn ancuontrou sou lar defenitibo i sue maior fuonte d'anspiraçon.
Durante la década de 1890, el se tornou porsor de literatura anglesa na Ounibersidade Amperial de Tóquio i lougo se biu totalmente anfeitiçado pul Japon. Casou-se cun ua japonesa, filha dun samurai, se naturalizou japonés sob l nome de Koizumi Yakumo i adotou l budismo. Sue salude tornou-se andeble ne ls radadeiros anhos de sue bida, fuorçando-lo a parar de dar aulas na Ounibersidade. Morriu an 26 de setembre de 1904 bítima dun ataque cardíaco.
Ne l fin de l seclo XIX l Japon era inda çconhecido i sótico pa l mundo oucidental. Cula antroduçon de la stética japonesa, particularmente na Sposiçon Ounibersal de 1900, an Paris, l Oucidente adquiriu un apetite ansaciable pul Japon i Heiarn se tornou mundialmente coincido pula perfundidade, ouriginalidade i sinceridade de ls sous cuntos. An sous radadeiros anhos, alguns críticos, cumo George Orwell, acusórun Heiarn de trasferir sou nacionalismo i fazer l Japon parecer mais sótico, mas, cumo l'home qu'oufereciu al Oucidente alguns de sous purmeiros lampeijos de l Japon pré-andustrial i de l Período Meiji, sou trabalho inda ye balioso até hoije.
== Libros subre temas japoneses ==
* ''Glimpses of Unfamiliar Japan'' (1894)
* ''Out of the East: Reveries and Studies in New Japan'' (1895)
* ''Kokoro: Hints and Echoes of Japanese Inner Life'' (1896)
* ''Gleanings in Buddha-Fields: Studies of Hand and Soul in the Far East'' (1897)
* ''Exotics and Retrospectives'' (1898)
* ''Japanese Fairy Tales'' - Contos de fadas japoneses (1898) e seqüências
* ''In Ghostly Japan'' (1899)
* ''Shadowings'' (1900)
* ''A Japanese Miscellany'' (1901)
* ''Kottō: Being Japanese Curios, with Sundry Cobwebs'' (1902)
* ''Kwaidan: Stories and Studies of Strange Things'' (1903)
* ''Japan: An Attempt at Interpretation'' (1904; publicado logo após sua morte)
* ''The Romance of the Milky Way and other studies and stories'' (1905; publicado postumamente)
== Outras leituras ==
* Elizabeth Bisland, ''The Life and Letters of Lafcadio Hearn'' (2 vols., 1906) (em inglês)
* Bronner, Milton, ''Letters from the Raven: Being the Correspondence of Lafcadio Hearn with Henry Watkin'' (1907) (em inglês)
* G. M. Gould, ''Concerning Lafcadio Hearn'' (1908) (em inglês)
* Nina H. Kennard, ''Lafcadio Hearn; contém algumas cartas de Lafcádio Hearn para sua meia-irmã, Sra. Atkinson'' (1912) (em inglês)
* Jonathan Cott, ''Wandering Ghost: The Odyssey of Lafcadio Hearn'' (1991) (em inglês)
== Ligaçones sternas ==
* Textos digitais em inglês de [http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/search?author=lafcadio+hearn algumas obras de Lafcádio Hearn] no Projeto Gutenberg
* [http://victorian.fortunecity.com/postmodern/135/hearn.htm A Promessa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050312124435/http://victorian.fortunecity.com/postmodern/135/hearn.htm |date=2005-03-12 }} - Um conto em português
* [http://www.trussel.com/f_hearn.htm Site sobre Lafcádio Hearn] (em inglês)
* [http://www.lafcadiohearn.org Um diário virtual de Hearn] (em inglês)
[[Catadorie:Scritores de Japon]]
brcca81y0771e04bgka6xk2jq039q3g
Pampa Energía
0
9426
107838
101696
2026-08-12T18:30:40Z
~2026-30875-10
15270
107838
wikitext
text/x-wiki
'''Pampa Energía''' ye la maior cumpanha eilétrica an [[Argentina]], qu'atrabeç de las sues feliales participa ne ls setores de geraçon, trasmisson, i çtribuiçon d'eiletricidade. La cumpanha fui fundada an 2005 i sue sede esta an [[Buenos Aires]].
Ne l segmiento de gerar einergie eilétrica, ten ua capacidade anstalada d'aprossimadamente 2.000 MW, repersentada aprossimadamente de 8% de la capacidade anstalada na Argentina. Ne l segmiento de trasporte d'einergie eilétrica, Pampa Einergie cuntrola la felial Trasener, l maior ouperador de trasporte d'eiletricidade d'alta tenson na Argentina, cobrindo ua rede de 10.155 Km de linhas por contra própia, y 6.108 Km mediante la sue susidiarie Trasba. L segmiento de la çtribuiçon d'einergie eilétrica i cubierta pula felial de Pampa Energía, Edenor, la maior ampresa de çtribuiçon d'einergie eilétrica na Argentina. Edenor i ua ampresa pribatizada pul Stado argentino an 1992 que sirbe a 2.500.000 clientes, an sues árias de cuncesson cobrindo l norte de Buenos Aires i de la Grande Buenos Aires.
Pampa Energía cotiza na bolsa de balores de Buenos Aires, i forma parte de l índice Merbal cul peso relatibo de l 3,81%. Ampeçou a cotizar na bolsa de [[Nuoba York]] (NYSE) l 9 d'outubre de 2009. An 2016 l'holding Pampa Einergie, cumprou l 67% de las açones de la Petrobras Argentina, por un montante eiquibalente a 892 milhones de dólares.
== Scándalos ==
Ye cumpanha qu'esta ambolucrada an escándalos, labaiges de denheiro, corrupçon i to tipo d'albrotes.
Un desses scándalos fui ls danos causados a bários de sous ambersores, que perdírun cula caída pul scándalo que fui coincido cumo Petrolao que ye ua deribaçon de l causo de l [[Brasil]] de Laba Jato.
== Refréncias ==
== Enlaces externos ==
* [http://www.pampaenergia.com/sp/Home.asp Sitio web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413141421/http://www.pampaenergia.com/sp/Home.asp |date=2014-04-13 }}
* [https://www.clarin.com/politica/usina-desata-juicio-millonario-empresas_0_Sy9mL6F2PQx.html  https://www.clarin.com/politica/usina-desata-juicio-millonario-empresas_0_Sy9mL6F2PQx.html] <br>
* https://stripteasedelpoder.com/2016/06/la-gran-pro-la-estafa-de-la-compra-de-las-acciones-de-la-anses-con-la-plata-de-la-anses/
* http://www.letrasopacas.org/2016/12/opa-de-pampa-energia-el-escandalo-del.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170530204145/http://www.letrasopacas.org/2016/12/opa-de-pampa-energia-el-escandalo-del.html |date=2017-05-30 }}
* [http://www.infobae.com/2013/09/25/1511330-un-caso-lavado-freno-acuerdo-ypf-y-pampa-energia-la-explotacion-vaca-muerta/  http://www.infobae.com/2013/09/25/1511330-un-caso-lavado-freno-acuerdo-ypf-y-pampa-energia-la-explotacion-vaca-muerta/] <br>
[[Catadorie:Brasil]]
[[Catadorie:Argentina]]
7bt2nf1vpptytpypsb1qh1ov1sqf5kl
107839
107838
2026-08-12T18:31:10Z
~2026-30875-10
15270
107839
wikitext
text/x-wiki
'''Pampa Energía''' ye la maior cumpanha eilétrica an [[Argentina]], qu'atrabeç de las sues feliales participa ne ls setores de geraçon, trasmisson, i çtribuiçon d'eiletricidade. La cumpanha fui fundada an 2005 i sue sede esta an [[Buenos Aires]].
Ne l segmiento de gerar einergie eilétrica, ten ua capacidade anstalada d'aprossimadamente 2.000 MW, repersentada aprossimadamente de 8% de la capacidade anstalada na Argentina. Ne l segmiento de trasporte d'einergie eilétrica, Pampa Einergie cuntrola la felial Trasener, l maior ouperador de trasporte d'eiletricidade d'alta tenson na Argentina, cobrindo ua rede de 10.155 Km de linhas por contra própia, y 6.108 Km mediante la sue susidiarie Trasba. L segmiento de la çtribuiçon d'einergie eilétrica i cubierta pula felial de Pampa Energía, Edenor, la maior ampresa de çtribuiçon d'einergie eilétrica na Argentina. Edenor i ua ampresa pribatizada pul Stado argentino an 1992 que sirbe a 2.500.000 clientes, an sues árias de cuncesson cobrindo l norte de Buenos Aires i de la Grande Buenos Aires.
Pampa Energía cotiza na bolsa de balores de Buenos Aires, i forma parte de l índice Merbal cul peso relatibo de l 3,81%. Ampeçou a cotizar na bolsa de [[Nuoba Iorque|Nuoba York]] (NYSE) l 9 d'outubre de 2009. An 2016 l'holding Pampa Einergie, cumprou l 67% de las açones de la Petrobras Argentina, por un montante eiquibalente a 892 milhones de dólares.
== Scándalos ==
Ye cumpanha qu'esta ambolucrada an escándalos, labaiges de denheiro, corrupçon i to tipo d'albrotes.
Un desses scándalos fui ls danos causados a bários de sous ambersores, que perdírun cula caída pul scándalo que fui coincido cumo Petrolao que ye ua deribaçon de l causo de l [[Brasil]] de Laba Jato.
== Refréncias ==
== Enlaces externos ==
* [http://www.pampaenergia.com/sp/Home.asp Sitio web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413141421/http://www.pampaenergia.com/sp/Home.asp |date=2014-04-13 }}
* [https://www.clarin.com/politica/usina-desata-juicio-millonario-empresas_0_Sy9mL6F2PQx.html  https://www.clarin.com/politica/usina-desata-juicio-millonario-empresas_0_Sy9mL6F2PQx.html] <br>
* https://stripteasedelpoder.com/2016/06/la-gran-pro-la-estafa-de-la-compra-de-las-acciones-de-la-anses-con-la-plata-de-la-anses/
* http://www.letrasopacas.org/2016/12/opa-de-pampa-energia-el-escandalo-del.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170530204145/http://www.letrasopacas.org/2016/12/opa-de-pampa-energia-el-escandalo-del.html |date=2017-05-30 }}
* [http://www.infobae.com/2013/09/25/1511330-un-caso-lavado-freno-acuerdo-ypf-y-pampa-energia-la-explotacion-vaca-muerta/  http://www.infobae.com/2013/09/25/1511330-un-caso-lavado-freno-acuerdo-ypf-y-pampa-energia-la-explotacion-vaca-muerta/] <br>
[[Catadorie:Brasil]]
[[Catadorie:Argentina]]
ikz28swx59c60xyxop0clnbvbtu6f7d
Guiné Eiquatorial
0
10467
107849
107190
2026-08-13T09:24:54Z
Morkoz
15384
Desfeitas 4 edições de [[Special:Diff/107124|107124]] a [[Special:Diff/107190|107190]]
107849
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = República de la Guiné Eiquatorial<br>''República de Guinea Ecuatorial'' <small>(an spanhol)</small><br>''République de Guinée équatoriale'' <small>(an francés)</small><br>''República da Guiné Equatorial'' <small>(an pertués)</small>
|nome_lhargo_cumbencional =
|perposiçon = de la
|nome_mwl = Guiné Eiquatorial
|eimaige_bandeira = Flag of Equatorial Guinea.svg
|çcriçon_bandeira =
|legenda_bandeira = Bandeira
|eimaige_brason = Coat of arms of Equatorial Guinea.svg
|çcriçon_brason =
|legenda_brason = Brason
|lhema = "Ounidade, Paç, Justícia"<br>"''Unidad, paz y justicia''"<br>"''Unité, Paix, Justice''"<br>"''Unidade, Paz, Justiça''"
|hino = "''Caminemos pisando las sendas de nuestra inmensa felicidad''"<br>("Caminemos puls caminos de la nuossa grande felecidade")
|gentílico = guineense, guinéu-eiquatoriano(a), eiquato-guineense
|lhocalizaçon = Location Equatorial Guinea AU Africa.svg
|lhocalizaçon_legenda =
|capital = Malabo
|lhatitude =
|lhungitude =
|meior_cidade = Bata
|lhéngua_oufecial = [[Lhéngua spanhola|Spanhol]] (lhéngua nacional), francés i [[Lhéngua pertuesa|pertués]]
|lhéngua_nó_oufecial =
|tipo_gobierno = [[República]] semipersidencialista
|títalo_xefe1 = Persidente
|nome_xefe1 = Teodoro Obiang Nguema Mbasogo
|títalo_xefe2 = Purmeiro-menistro
|nome_xefe2 = Francisco Pascual Obama Asue
|títalo_xefe3 = Bice-persidente
|nome_xefe3 = Teodoro Nguema Obiang Mangue
|títalo_xefe4 =
|nome_xefe4 =
|títalo_xefe5 =
|nome_xefe5 =
|no_menistérios =
|eibento_tipo = Andependéncia
|eibento_nota =
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = de la Spanha Franquista
|eibento_data1 = 12 de outubre de 1968
|eibento2 =
|eibento_data2 =
|eibento3 =
|eibento_data3 =
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_OO = <!-- Ounion Ouropeia -->
|frunteira = Gabon, Camarones
|ária_total = 28 051
|ária_pos = 142
|auga_pc = 0,1
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2016
|populaçon_stimada = 1 221 490
|populaçon_stimada_pos =
|populaçon_censo_anho = 2015
|populaçon_censo = 1 222 442
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 43,57
|densidade_pos =
|PAB_PPC_anho = 2017
|PAB_total = 31 769 mil melhones
|PAB_pos =
|PAB_per_capita = 34 864
|PAB_per_capita_pos =
|PAB_nominal_anho = 2017
|PAB_nominal_total = 11 948 mil melhones
|PAB_nominal_pos =
|PAB_nominal_per_capita = 14 176
|PAB_nominal_per_capita_pos =
|Gini_anho =
|Gini =
|Gini_catadorie =
|IZH_anho = 2015
|IZH = 0,592
|IZH_pos = 135
|IZH_catadorie = <font color=#FFA500>médio</font>
|moneda = Franco CFA
|moneda_ISO = XAF
|fuso_hourário = WAT
|defrença_UCT = +1
|fuso_hourário_DST = ''nó ousserbado''
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|ourganizaçones = [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONO]], [[Ounion Africana|OA]], ZPCAS, OPSP, OAF, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]]
|clima = Tropical
|código_paíç = GNQ, GQ
|tld = .gq
|código_tel = 240
|sítio = [http://www.guineaecuatorialpress.com/ Gobierno de la Guiné Eiquatorial]
|mapa =
|tamanho_mapa =
|rodapie =
}}
La '''Guiné Eiquatorial''', oufecialmente '''República de la Guiné Eiquatorial''' (an [[Lhéngua spanhola|spanhol]]: ''República de Guinea Ecuatorial'', an francés: ''République de Guinée équatoriale'', i an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]: ''República da Guiné Equatorial'') ye un paíç de la África Oucidental, debedido de forma admenistratiba an dues regiones i siete porbíncias. La sue capital ye Malabo.<ref>{{Citar web|url=https://www.infopedia.pt/$guine-equatorial|títalo=Guiné Equatorial|obra=Infopédia|publicado=Porto Editora|lhéngua=pertués|acessodata=23 de dezembre de 2017}}</ref>
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
{{Commons|Guinea Ecuatorial|Guiné Eiquatorial}}
*[http://www.guineaecuatorialpress.com/ Sítio oufecial de l gobierno de la Guiné Eiquatorial] (an spanhol, francés i anglés)
{{Portal3|Guiné Eiquatorial|África}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Guiné Eiquatorial]]
k0ty1wr5u1twpx8mqdvqm80lcpcyhqr
Finnian de Clonard
0
10740
107852
107461
2026-08-13T09:26:31Z
Morkoz
15384
Çfizo la eidiçon [[Special:Diff/107461|107461]] de [[Special:Contributions/Oquitoriniano|Oquitoriniano]] ([[User talk:Oquitoriniano|cumbersa]])
107852
wikitext
text/x-wiki
'''Finnian de Clonard''' fui un de ls purmeiros monges eirlandeses, fundador i purmeiro abade de la Abadie de Clonard, possiblemente bispo de la mesma diocese, i mestre de ls [[Doze Apóstelos de la Eirlanda|duoze Apóstelos de la Eirlanda]]. Al lado de Santo Anda de Aran, ye cunsidrado un de ls pais de l monasticismo de l [[Eirlanda]].<ref>[https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=3368 St. Finian of Clonard]</ref>
Finnian naciu nua família nobre de Leinster, sendo batizado por Santo Abon de Magheranoidhe i zde cedo puosto sob la tutoria de San Fortchern, bispo de Trin, que l'anstruiu até ls trinta anhos d'eidade, quando l moço asceta rumou pa la Ouropa cuntinental i anton Gales, adonde fui anstruído por San Dabi de Gales an Llancarfan. Passado este longo período de daprendizado, retornou pa la Irlanda, pregando an Wexford, Wicklow i Kildare, adonde tubo cuntato cun Santa Brígida, antes de finalmente se stablecer an Clonard.
Ampeçou an Clonard ua bida ascética i solitária, até qu'an 520 fondou ouficialmente sue abadie i scuola, atraindo miles de çcípulos de todas las classes i procedéncias, sendo reconhecido por sue rigideç i sous dones pedagógicos. Educou ne l monasticismo i ambiou anquanto missionairos a tierras çtantes dibersos de sous alunos, dentre ls quales ls chamados duoze Apóstelos de la Eirlanda. Faleciu probabelmente an 12 de dezembre de 563, pula peste, i sues relíquias fúrun preserbadas an sue própia abadie, até séren çtruídas ne l seclo IX.
Finnian de Clonard ye cunsidrado santo tanto pula Eigreija Católica quanto pula Eigreija Ourtodoxa, sendo comemorado ne l die 12 de dezembre.<ref>[https://www.catholicireland.net/saintoftheday/st-finnian-d-539-abbot-of-clonard/ Dec 12 – St Finnian (d. 539) abbot of Clonard]</ref> Puls fruitos de sous ansinos, ye alcunhado "Mestre de ls Santos de la Eirlanda de Sou Tiempo". Tamien ye chamado an sou oufício litúrgico de "Vispo i Cunfessor", mas la maiorie de las fuontes l lista cumo mero abade i presbítero.
{{Refréncias}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Eirlanda]]
[[Catadorie:Santos]]
2x6xkq0htx8f0v4egbv0x5n91g7s1ed
Nome de la Occitània
0
10970
107853
107465
2026-08-13T09:27:56Z
Morkoz
15384
Çfizo la eidiçon [[Special:Diff/107465|107465]] de [[Special:Contributions/Oquitoriniano|Oquitoriniano]] ([[User talk:Oquitoriniano|cumbersa]])
107853
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Langue_de_Oc_(1286).png|thumb|right|320px|L teçtemunho de Lancelot d'Orgemont, 1286. Purmeiro persidente de l Parlamento de ''Langue de Oc'', fizo l sou teçtemunho segundo ls questumes de Occitània, ''mores patriae occitanae''.]]
L '''nome de la Occitània''' ben de l lhatin mediabal ''Occitania''.<ref>[https://ciberduvidas.iscte-iul.pt/consultorio/perguntas/a-relacao-da-palavra-oxitona-com-o-nome-da-regiao-occitania-franca/27907 A relação da palavra oxítona com o nome da região Occitânia (França)]</ref> La palabra apareciu na fin de l seclo XIII, an testos an lhatin: l sou purmeiro teçtemunho coincido data pul menos de 1290<ref>[[Robèrt Lafont|LAFONT Robèrt]] (1986) "La nominacion indirècta dels païses", ''Revue des langues romanes'' nº2, tòme XC, pp. 161-171</ref> i más possible de 1271.<ref>LODGE R. A. (1993) ''French, from dialect to standard'', London / New York: Routledge, p. 96 — Citat dins: [http://www.ucm.es/BUCM/revistas/fll/11339527/articulos/CFIT9797110253A.PDF MULJAČIĆ Žarko (1997) “Perché i glottonimi linguaggio italiano, lingua italiana (e sim.) appaiono per indicare ‘oggetti’ reali e non soltanto auspicati molto più tardi di altri termini analoghi che si riferiscono a varie lingue gallo e ibero-romanze?”, ''Cuadernos de filología italiana'' 4: 253-264]</ref> La purmeira parte de la palabra, ''Occ-'', ben de l oucitano ''òc'' i de la spresson ''lenga d'òc'', outro termo aparece na miesma época (i que Dante Alighieri outelizou an partecular) pa nomear l oucitano segundo la maneira de dezir de "òc" (por ouposiçon a la ''lenga de si'' que ye l eitaliano i la ''lenga d'oïl'' que ye l francés). La treminaçon ''-itània'' ye ua eimitaçon de l bielho nome ''[Aqu]itània''. "Occitània" se podie outelizar an partecular pa nomear ls cunjuntos de las possessones occitanofònas de l rei de la [[Fráncia]], drento de ls testos de lhatin admenistratibo.
Ls purmeiros teçtemunhos de l uso ''Occitania'' drento de outras lénguas que el latin dátan de:
* 1515 an eitaliano;<ref>"Egli tutto pien d'ira Carlo attacò il fuoco, e spianò Narbona, Agate, Nemauso, e Biterra nobile Colonia de' Settumani, onde pare che hauesse tutta quella contrada il nome, che alhora si chiamava Settimania, & hora (come s'è gia detto) in uece di Gotticana, è chiamata Ocitania." ''Historia delle cose di Francia, raccolte fedelmente da Paolo Emilio da Verona, e recata hora a punto dalla Latina in questa nostra lingua Volgare'', Venezia: Michele Tramezzino; 1515. Autra edicion en 1549: [http://digital.onb.ac.at/OnbViewer/viewer.faces?doc=ABO_%2BZ166974907 en linha (imatges 144-145)] e [https://books.google.fr/books?id=i7BTAAAAcAAJ&dq=ocitania&hl=fr&source=gbs_navlinks_s tanben]</ref> 1645<ref>[https://books.google.fr/books?id=-BwPP2ZHJlwC&pg=PA47&dq=ocitania&hl=fr&sa=X&ved=0CFUQ6AEwB2oVChMI8sqMrbjMxwIVDGsUCh3bzwfP#v=onepage&q=ocitania&f=false ''Annali dell'Ordine dei frati minori cappuccini'']</ref> i 1658 (an eitaliano<ref>"Tralascio qui Simone Monfortio, capo della crociata, chi mediante l{{'}}autorità del Legato Apostolico, restò vincitore d{{'}}Alby in Occitania...", in ''Bizzarie politiche. Over, raccolta, delle più notabili prattiche di Stato, nella Christianità.'' de Laurens Banck, Giovanni d{{'}}Archerio, alla Franechera, 1658 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k51148h.image.r=occitania.f278.langEN.pagination en linha]</ref>)
* 1572<ref>[https://books.google.fr/books?id=fzNhAAAAcAAJ&pg=PR75&dq=ocitania&hl=fr&sa=X&ved=0CC8Q6AEwAjhkahUKEwilyJewuszHAhWFvhQKHWG8Dzc#v=onepage&q=ocitania&f=false ''Frantzösischer und anderer Nationen mit einlauffender Historien warhaffte Beschreibung: biß auff Henricum den Anderen ... in Neunthehen Bücher verfasset ... Sampt aller Königen Bildtnussen, Volum 2''] p. 740</ref> i 1617 (an alman),
* 1680 (an spanhol<ref>"Los Moros obtenian la Ocitania inferior", [http://books.google.fr/books?id=3uxFAAAAcAAJ&pg=PA249&dq=ocitania&hl=fr&sa=X&ei=UCSMT6u6EcLq8QPP0Zy7CQ&redir_esc=y#v=onepage&q=ocitania&f=false Pedro Fernández del Pulgar, ''Teatro Clerical, Apostolico, Y Secular De Las Iglesias Catedrales De España'', Nieto, 1680, p. 249 </ref>).
* L purmeiro teçtemunho de l uso de ''Occitanie'' (an francés) data de 1644.<ref>"Arade, genti-homme de ceste Prouince Occitanie...", in ''Les récits historiques ou histoires divertissantes, entremeslées de plusieurs agreables rencontres & belles reparties. Par Iean-Pierre
Camus, Evesque de Belley. A Paris, chez Gervais Clousier, au Palais, sur les degrez de la Saincte Chapelle. MDCXLIV'' [http://books.google.com/books?id=lwxcAAAAQAAJ&pg=PA324&dq=Occitanie&hl=en&ei=yxdhTLGhFMmiOIXdzf8J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAjgU#v=onepage&q&f=false en linha]</ref><ref>[http://edicions.talvera.free.fr/primadiers/Jean%20Pierre%20CAMUS.%20Les%20r%e9cits%20historiques%20ou%20Histoires%20divertissantes.pdf Jean Pierre Camus, ''Les récits historiques ou histoires divertissantes entremeslées de plusieurs agréables rencontres & belles réparties'', Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-1-09-069605-1]</ref>
L purmeiro teçtemunho de l uso de ''Occitanie'' (an francés) por Jean-Pierre Camus data de 1644.<ref>"Arade, genti-homme de ceste Prouince Occitanie...", in ''Les récits historiques ou histoires divertissantes, entremeslées de plusieurs agreables rencontres & belles reparties. Par Iean-Pierre
Camus, Evesque de Belley. A Paris, chez Gervais Clousier, au Palais, sur les degrez de la Saincte Chapelle. MDCXLIV'' [http://books.google.com/books?id=lwxcAAAAQAAJ&pg=PA324&dq=Occitanie&hl=en&ei=yxdhTLGhFMmiOIXdzf8J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAjgU#v=onepage&q&f=false en linha]</ref><ref>[http://edicions.talvera.free.fr/primadiers/Jean%20Pierre%20CAMUS.%20Les%20r%e9cits%20historiques%20ou%20Histoires%20divertissantes.pdf Jean Pierre Camus, ''Les récits historiques ou histoires divertissantes entremeslées de plusieurs agréables rencontres & belles réparties'', Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-10-90696-05-1]</ref>
Cumbén de situar l acento tónico subre la sílaba ''tà'' drento de ''Occi<u>tà</u>nia'', l que se nota cun acento grabe subre la palabra central ''à''. Ye aquel l nome auténtico de l paíç segunda la norma clássica, ye ua forma firmada an 1935 drento de la gramática de Loís Alibèrt i cunfirmada pul ''Conselh de la Lenga Occitana''. La rezon ye que l nome lhatin de ourige, ''Occi<u>ta</u>nia'', tamien traç l acento tónico subre ''ta'' i más se an lhatin se nota nó l acento (eigual, ye l causo de la treminaçon ''-i<u>tà</u>nia'' de ''Aquitània'').
Na norma mistralenca, se outeliza mais bien ''Óucitanìo'', cul acento tónico subre ''ni'', pa anfluenciar de l nome francés ''Occita<u>nie</u>''.
Inda assi, aqueilha norma nó ye tanto eibidente pul gascon que dai sustantibos amprestados al lhatin se dízen ''tragedia'', ''comedia'' (al cuntrairo de ''tragèdia'', ''comèdia'', formas mais alargadas drento de l restro de ls dialetos) i que l uso corriente i smasiado atestado ye de outelizar formas de nomes de paízes cumo ''Italia'', de l que assi ''Occitania''.<ref>Lo diccionari francés-occitan (gascon) de Miquèu Grosclaude i Gilabèrt Narioo admet ambedoás fòrmas ''Occitània'' e ''Occitania''.</ref> De formas cula miesma acentuaçon tamien stan drento de outros dialetos cumo l lemosin.
''País d'Òc'' ye un sinónimo de la ''Occitània''.
{{Refréncias|quel=2}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Fráncia]]
13cxsigx7l3ie5obtxb2zy6wasysk7m
SD Compostela
0
11390
107833
107823
2026-08-12T15:32:59Z
~2026-30875-10
15270
107833
wikitext
text/x-wiki
La '''Sociedade Deportiva Compostela''' ye ua equipa de futebol spanhola cun sede an Santiago de Compostela, na quemunidade outónoma de la Galiza. Fundado an 1º de júlio de 1928 por Ramón Castromil Casal, joga em casa ne l Stádio Multiusos de San Lázaro. L equipe faliu an 2006, mas ls percípios foran reorganizados cumo SD Compostela pa jogar an 1962 i an 2004. Els jogan na Segunda Dibison B - Grupo 1.
== Stória ==
Fundado an 1928, Compostela passou a maior parte i las décadas seguintes jogando futebol profissional. An 28 de outubro de 1962, l recén-formado SD Compostela fundiu-se cun l Club Arenal. La década de 1970 fui irregular. La equipa jogou na Terceira División, na categorie regional i na nuoba Segunda División B. La sue purmeira promoçon a fase seminacional tebe lhugar an 1977 cun ua promoçon a Segunda División B (Grupo 1), que durou apenas ua época; L Compos fui promobido nobamente an 1980, desta beç cun duraçon de seis anhos.
L rebaixamiento an 1986 fui exacerbado pula polémica fora de l campo an torno de las açones de l persidente Francisco Steppe. El se retirou sob a alegaçon de ter recebido andenizaçones pul ter feito ua partida contra o Pontebedra CF, l que garantirie a manutençon de la ouposiçon na categorie. Ne l final de la década de 1980, l clube passou pul ua restruturaçon significatiba tanto no nible de l conselho cumo na geston i, an 1990, Compostela recuperou l status de terceiro nible.
La campanha seguinte probou que l clube tenen sido l de maior sucesso até agora. An 23 de júnio de 1991, ua lotaçon de 8.000 ne l Stadio Munecipal Santa Isabel gols de Juanito i Ochoa (dous) biran ua bitória pul 3-1 na partida final de l play-off contra o CD Badajoz, pula purmeira Segunda Dibison de siempre. Bejita.
La mudança pa l Stádio Multiusos de San Lázaro coincidiu cun l oumiento cuntínuo de la sorte de la equipe i, no final de 1993-94, após ua bitória por 3-1 no play-off sobre l Rayo Vallecano, chegou al Compostela La Liga. Compostela tebe un zampenho notable, alcançando a 10ª colocaçon an 1995-96, percipalmente cun la permisson dr ls atacantes Christopher Ohen e Bent Christensen, que marcaran un total de 23 gols ne l campeonato.
Depuis de quatro temporadas ne l topo, Compostela fui rebaixado depuis de perder ua partida de rebaixamento pa l Villarreal CF debido a regra de l gol fora, apesar de jogar un futebol atraente. L clube tamien staba prestes a iniciar ua spiral descendente; depuis de un rebaixamento pa la terceira dibison an 2001, l time boltou ne l anho seguinte, mas na campanha seguinte jogou debido a distraçones fora de campo, onde ls jogadores i equipe nun foran pagos pul bários meses - un nono lhugar final nun fui suficiente para eibitar un nuobo rebaixamento porque l clube nun cumpriu l prazo de 31 de júlio pa saldar todas las díbidas de folha de pagamiento.
tbuhdosha2r3kek0kenoty2i4p8o8pu
Ousbequsiton
0
12504
107844
107640
2026-08-13T09:12:34Z
~2026-30875-10
15270
Limpou toda a página
107844
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
Kuwait
0
12526
107830
107199
2026-08-12T14:38:56Z
~2026-30875-10
15270
107830
wikitext
text/x-wiki
L Kuwait, oufecialmente Stado de l Kuwait (an [[Lhéngua árabe|árabe]]: دولة الكويت, Dawlat ye un emirado árabe soberano situado an l nordeste da [[península árabica]] an la [[Ásia Oucidental]], sue capital i maior cidade ye [[Cidade de l Kuwait]].
[[Fexeiro:Flag_of_Kuwait_(Lighter_colors).svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
<ref></ref>
3uze9fxlz0cbuqq9lk0ad25tdm6bnm5
Outelizador(a):Oquitoriniano
2
12532
107854
107641
2026-08-13T09:28:39Z
~2026-30875-10
15270
107854
wikitext
text/x-wiki
Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo.
<big>Userboxes</big>
[[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]]
[[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português.
[[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés.
[[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English.
[[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français
<big>Bienbenidos al outelizador de</big>
<big>Okythorinian!</big>
You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar.
Esse inteupício de la Biquipédia nun sabe mirandés dreito, ambenta nomes çnessessairamente.
La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno.
Eiqui stá cumo decorar l mirandés.
<big>Páiginas criadas</big>
[[Território Stinto]]
[[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]]
[[Território Sterno]]
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Lhista de Capitales]]
[[Ilhas Fiji]]
[[Namíbia]]
[[Belize]]
[[Gana]]
[[Taiwan]]
[[Palau]]
[[Lhéngua griega]]
[[Lhéngua bósnia]]
[[Nuoba Caledónia]]
[[Gato (zambiguaçon)]]
[[Madagáscar]]
[[Myanmar]]
[[Quirguiston]]
[[Turcomeniston]]
[[Uzbequiston]]
[[Curaçau]]
[[Guiana]]
[[Malaui]]
[[Ruanda]]
[[Tonga]]
[[Samoa]]
[[Togo]]
[[Haiti]]
[[Sri Lanka]]
[[Suriname]]
[[Kuwait]]
[[Maldibas]]
[[Anguila]]
[[Banuatu]]
[[Uniqlo]]
[[Xerxes]]
[[Sal|Sal (zambiguaçon)]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Canberra]]
[[Toronto]]
[[Ottawa]]
[[Groenlándia]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
<big>Links</big>
[http://tradutormirandes.pt.vc/ Tradutor]
h4afq8eqj0qwsoxixvqi7xr99suwvhj
Uzbequiston
0
12539
107846
2026-08-13T09:21:47Z
~2026-42309-25
15429
Criou la páigina cun "Uzbequiston (an Uzbeque: Ўзбекистон Республикаси) ye un paíç duplamente ancrabadona Ásia Central<ref>🔴</ref>"
107846
wikitext
text/x-wiki
Uzbequiston (an Uzbeque: Ўзбекистон Республикаси) ye un paíç duplamente ancrabadona Ásia Central<ref>🔴</ref>
6vzmlkqx6m4vmrbkxohm6v1gdc3hsf4
107847
107846
2026-08-13T09:22:04Z
NDG
14635
Requesting deletion
107847
wikitext
text/x-wiki
{{delete|No useful content}}Uzbequiston (an Uzbeque: Ўзбекистон Республикаси) ye un paíç duplamente ancrabadona Ásia Central<ref>🔴</ref>
80f8bqr7lwek9gwu0tlnxifkj2sfbim
107848
107847
2026-08-13T09:22:47Z
~2026-42309-25
15429
107848
wikitext
text/x-wiki
Uzbequiston (an Uzbeque: Ўзбекистон Республикаси) ye un paíç duplamente ancrabadona Ásia Central<ref>🔴</ref>
6vzmlkqx6m4vmrbkxohm6v1gdc3hsf4
107850
107848
2026-08-13T09:24:55Z
~2026-30875-10
15270
107850
wikitext
text/x-wiki
Uzbequiston (an Uzbeque: Ўзбекистон Республикаси) ye un paíç duplamente ancrabadona Ásia Central
[[Fexeiro:Flag_of_Uzbekistan.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
<ref>🔴</ref>
2g8exv5emmhaz117ayv11yiqh7jhfoh
107851
107850
2026-08-13T09:26:14Z
~2026-30875-10
15270
107851
wikitext
text/x-wiki
Uzbequiston (an Uzbeque: Ўзбекистон Республикаси) ye un paíç duplamente ancrabadona Ásia Central
[[Fexeiro:Flag_of_Uzbekistan.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Uzbekistan_(centered_orthographic_projection).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
<ref>🔴</ref>
gd0rn2pd4jcu3prgcpg5u5jiyrzje1p