Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.16
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Mitologie griega
0
648
108039
106833
2026-08-20T10:31:49Z
~2026-30875-10
15270
108039
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Greek trinity.png|thumb|300px|A trindade grega e a distribución dos tres reinos da Terra: Deus Zeus (ceo), Poseidón (mares e océanos) e Hades (Inframundo). Theos (deuses menores) son os fillos desta trindade.]]
[[Fexeiro:Zeus Otricoli Pio-Clementino Inv257.jpg|thumb|Busto de [[Zeus]], an [[Otricoli]] ([[Museus Baticanos|Sala Rotonda, Museu Pio-Clementino]], [[Baticano]]).]]
'''Mitologie griega''' ye l studo de ls cunjuntos de narratibas relacionadas als [[mito]]s de l [[Grécia antiga|griegos antigos]], de sous seneficados i de la relaçon antre eilhes i ls países ó pobos — cunsidradas, cul adbindo de l [[Cristandade]], cumo meras [[Alegoria|fiçones alegóricas]].<ref name=saconimitologie>[[Luiç Antonio Saconi|Saconi, Antonio]]. ''Minidicionário Saconi''. Berbete: mitologie 1-2 (subre mitologie griega), p. 462.</ref> Para muitos studiosos modernos, antender ls mitos griegos ye l mesmo que lhançar luç subre la cumprenson de la sociadade griega antiga i sou cumportamiento, bien cumo sues práticas [[ritual]]ísticas.<ref>"Belume: Heillas, Article: Grek Mythology". Ancyclritualopaedie ''The Heilios''. (1952).</ref> L mito griego splica las ouriges de l mundo i ls pormenores de las bidas i abinturas dua ampla bariadade de [[Lista de figuras mitológicas griegas|diuses, diusas, heiróis, heiroínas]] i outras [[Lista de criaturas mitológicas griegas|criaturas mitológicas]].
Al lhongo de l tiempos, esses mitos fúrun spressos atrabeç dua stensa coleçon de narratibas que custituen la [[literatura griega]] i tamien na repersentaçon de outras artes, cumo la [[pintura de la Grécia Antiga]] i la [[Registro de pintura burmeilha an cerámica griega|pintura burmeilha an cerámica griega]].<ref>Sin Nome, "[http://www.mitosediuses.hpg.eig .com.br/biaiges/9/andex_ant_2.html Arte Griega]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", an http://www.mitosediuses.hpg.eig{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br. Acesso: 1 de febreiro, 2009</ref><ref>Sin nome, "[http://www.storiadaarte .com.br/artegrega.html Arte griega]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 1 de febreiro, 2009</ref> Einicialmente dibulgados an [[Tradiçon oural|tradiçon oural-poética]],<ref name="Antresse"/> hoije esses mitos son tratados solo cumo parte de la lhiteratura griega.<ref>Sin nome, "[http://www.brasilescola .com/lhiteratura/lhiteratura-griega.htn Lhiteratura Griega]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", an [http://www.brasilescola .com/lhiteratura/lhiteratura-griega.htn Brasil Scuola]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 1 de febreiro, 2009</ref> Essa lhiteratura abrange las mais coincidas fuontes lhiterárias de la Grécia Antiga: ls [[Poema épico|poemas épicos]] ''[[Eilíada]]'' i ''[[Odisséia]]'' (ambos atribuídos la [[Homero]] i que focan subre ls acuntecimientos an torno de la [[Guerra de Tróia]], çtacando la anfluéncia de diuses i de outros seres), i tamien la ''[[Teogonia]]'' i ''[[Ls Trabalhos i ls Dies]]'', ambos porduzidos por [[Heisíodo]].<ref name=BritanGrek>"Grek Mythology". ''Ancyclopaedie Britannica''. (2002).</ref> Ls mitos tamien stan preserbados ne ls ''[[Hinos homéricos]]'', an cachos de poemas de l [[Ciclo Épico]], na [[poesie lhírica]], ne l ámbito de ls trabalhos de las tragédies de l [[seclo V a.C.]], ne ls scritos de poetas i eruditos de l Período Heilenístico i an outros decumientos de poetas de l [[Ampério Romano]], cumo [[Plutarco]] i [[Pausanias]].<ref name=BritanGrek/> La percipal fuonte para la pesquisa de detalhes subre a mitologie griega son las eibidéncias [[arqueologie|arqueológicas]] que çcubren i çcubriran [[decoraçon]]es i outros artefatos, cumo zeinhos geométricos an [[cerámica]], datados de l [[seclo VIII a.C.]], que retratan cenas de l ciclo troiano i de las abinturas de [[Hércules]].<ref name=BritanGrek/> Sucedendo ls períodos [[Período arcaico|Arcaico]], [[Grécia antiga|Clássico]] i [[Heilenismo|Heilenístico]], Homero i bárias outras personalidades aparecen para cumpletar las probas dessas eisisténcias lhiterárias.<ref name=BritanGrek/>
A mitologie griega ten atribuído ua seneficante anfluéncia na cultura, nas artes i na lhiteratura de la [[ceblizaçon oucidental]] i inda cuntina a fazer parte de la ardança i de la lhenguaige de l [[Oucidente]].<ref name=UolEdGregOci>Sin nome. "[http://eiducacao.uol .com.br/storia/ult1690u33.jhtn Ls mitos griegos i sue anfluéncia na cultura oucidental]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". [http://eiducacao.uol .com.br/storia Stória Giral]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: '''[http://eiducacao.uol .com.br/ Uol Eiducaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'''. Acesso: [[30 de agosto]], [[2008]].</ref> Poetas i artistas — cumo tamien anteletuales, studiosos i outros ambolbidos cun houmanas — de las épocas mais remotas até las mais persentes ténen se adquirido de las anspiraçones que a mitologie de la Grécia antiga possuían cumo método de çcubierta de las einúmeras relebáncias i seneficados que ls temas mitológicos clássicos possuen cul sou cuntemporáneo.<ref>J.M. Foley, ''Homer's Traditional Art'', 43</ref>
[[Fexeiro:Dionysos satyrs Cdn Paris 575.jpg|thumb|right|[[Dioniso]] i [[sátiro]]s. Anterior dun baso cun figuras burmeilhas, 480 a.C.]]
[[Fexeiro:Aphrodite Adonis Lhoubre MNB2109.jpg|thumb|right|[[Afrodite]] i [[Adónis]]. Cerámica griega antiga, 410 a.C.]]
== Termo i cumprenson ==
Nun cuntesto académico, la palabra "mito" quier dezir basicamente qualquiera [[narratiba]] [[Sagrado (religion)|sacra]] i [[Tradiçon|tradicional]], seia berdadeira ó falsa.<ref>{{en}} [http://ditionary.oed .com/cgi/antry/00320409?query_type=word&queryword=myth&first=1&max_to_show=10&sort_type=alpha&result_place=1&search_id=RfJ5-aCBlir-8535&hilite=00320409 termo "mito"]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Dicionário OED''. Acesso: 27 de janeiro, 2009</ref><ref>{{en}} [http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn?s=myth termo "mito"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413210559/https://wordnet.princeton.edu/perl/webwn?s=myth |date=2020-04-13 }}, ''Princeton Wordnet''. Acesso: 27 de janeiro, 2009</ref> L sufixo "[[wikt:-lhogie|-lhogie]]", deribado de l radical griego "lhougo",<ref>Aninha Duarte, ''[http://www.nupea.fafcs.ufu.br/atebidades/aulas/aula-de-critica.pdf Antroduçon a la Crítica de Arte]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (2004), p.18. Acesso: 27 de janeiro, 2009</ref><ref name="TeraNicola209">[[Ernani Tierra|Tierra, Ernani]]. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). pág.209, cap.4.</ref> repersenta un campo de studo subre un assunto an particular.<ref name="TeraNicola209"/> Cula junçon de ambos ls tenermos, "mitologie griega" serie, basicamente, l studo de ls mitos griegos, ó seia, ls que fázen parte de la cultura de la Grécia.<ref name=saconimitologie/>
Ambora seia essa la cumbençon, ls mitos griegos possuen ua abrangéncia mui grande i cumplexa an sou seneficado. Questuman ser cumprendidas cumo narratibas falsas ó fantasiosas,<ref name="Antresse">Sin nome, "[http://www.geocities .com/oufecinadehistoria/mito1.htn Temas de antresse: Cumprender ls mitos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}". Acesso: 1 de febreiro, 2009</ref> mas tamien arquétipos persentes ne l [[ancunciente coletibo]], cumo prefree [[Jung]],<ref name="Antresse"/> ambora tamien séian bistos cumo stórias que serben cumo guia de cumportamiento, para [[Malinowski]],<ref name="Antresse"/> ó, finalmente, narratibas sagradas, adonde eisiste l culto de l seres;<ref name="Antresse"/> todabie eisiste tamien la anterpretaçon, segundo [[Lébi-Strauss]], de ser narratibas buoltadas a la [[lenguaige]], a la [[spresson]], ó mesmo a la [[cunceito]]s i catadories.<ref name="Antresse"/>
Para mais anformaçones, dirija-se até las sub-seçones: [[Mitologie griega#Cuncepçones greco-romanas|Cuncepçones greco-romanas]] i [[Mitologie griega#Anterpretaçones modernas|Anterpretaçones modernas]]. Ye amportante ressaltar que, nesse artigo, las palabras "mitologie" i "mito" son ousadas pa las narratibas tradecionales i sagradas de las culturas clássicas, sin qualquiera amplicaçon de que esta ó aqueilha seia berdadeira ó falsa.
== Antroduçon ==
=== Mito i sociadade ===
[[Fexeiro:1876 Frederic Lheighton - Daphnephoria.jpg|thumb|190px|right|''Las dafnefórias'' (1876), oléo subre tela de Frederic Lheighton: la ''dafnefória'' era un festibal dedicado la [[Apolo]] celebrado puls griegos la cada nuobe anhos, an [[Tebas]], [[Beócia]].<ref>RIBEIRO JR., W.A. ''Las dafnefórias''. [https://greciantiga.org Portal Graecie Antiqua], [[San Carlos]]. Çponíbel an https://greciantiga.org/img.asp?num=0534. Cunsulta: 1/2/2009.</ref>]]
A mitologie griega era assunto percipal nas daprendizaiges de las ninos de la Grécia Antiga, cumo meio de ourientá-las ne l antendimiento de fenómenos naturales i an outros acuntecimientos que ocorrian sin l antermédio de l houmanos.<ref name=GriegIntro>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0004 Antroduçon a a mitologie griega]". [https://greciantiga.org Greciantiga.Org]. Acesso: 30 de agosto, 2008.</ref> Ls griegos antigos nun cuntában cun meios modernos de calcular l tiempo, de modo que sous poetas usában la eimaginaçon para atribuir la causa de l fenómenos la sou redror,<ref name="Marilena200537">Chaui, Marilena: ''Cumbite a la Filosofie'' (2005), p. 37</ref> i fui justamente quando ambentórun l [[calendário]] i ampeçórun a antender stados térmicos i l [[sol]] i la [[chuba]] que ls mitos declinórun.<ref name="Marilena200537"/> Ls poetas atribuían esses stados térmicos, cumo tamien las relaçones i las caratelísticas houmanas,<ref name=brasilescolamito/> als diuses i la outras stórias lhendárias,<ref name=brasilescolamito/> i eilhas serbiran durante un bun tiempo cumo cultos ritualísticos na sociadade de la Grécia antiga.<ref name=GriegIntro/> Para alhá de las ninos séren eiducadas atrabeç de l mitos, las famílias aristocráticas de la Grécia, assi cumo ls reis, i outras catadories porfissionales, cumo ls médicos, possuían la tradiçon de se lhigáren [[Genealogie|genealogicamente]] a antepassados míticos, giralmente debinos, ó até mesmo heiróicos.<ref name=GriegIntro/> Ls comerciantes, tamien, cultuában diuses, cumo [[Heirmes]], nua tentatiba de deixá-lo sastifeito, i assi cunseguir buns resultados an sues bendas.<ref>Sin nome, "[http://www.suapesquisa .com/mitologiagrega/ Mitologie Griega]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", an ''[http://www.suapesquisa .com Sue Pesquisa]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Acesso: 31 de janeiro, 2009</ref> Para alhá de séren habituados als [[sacrifício]]s de animales i a las [[ouraçon]]es,<ref name="MonteOlimpoAdoraCren">Nome de l outor nó-definido, "[http://molimpo2.sites.uol .com.br/ Adoraçones i fés]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 31 de janeiro, 2009</ref> ls griegos antigos adotában un dius particular ó un grupo deilhes para sue cidade, i ls cidadanos custruían templos i l(s) beneraba(n).<ref name="MonteOlimpoAdoraCren"/> Essas cidades nun possuían qualquiera ourganizaçon relegiosa oufecial, mas honrában ls diuses an lhugares detreminados, cumo [[Apolo]] sclusibamente an [[Delfos]].<ref name="MonteOlimpoAdoraCren"/>
Pa l pobo griego, la [[sabedorie]] plena i cumpleta pertencia als diuses, mas ls homes poderien deseiá-la i amá-la, tornando-se [[filósofo]]s (philo= ''amisade, amor fraterno, respeito''; sophia= ''sabedorie'').<ref name=OlhoMundoTrabalho>Tierra, Ernani. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). pág.98, cap.16.</ref>
=== Mito i religion ===
[[Fexeiro:Outicorr.JPG|thumb|right|Cuncepçon dun templo griego, adonde se reberenciaba ls diuses: muitas dessas [[Arquitetura de la Grécia|obras arquitetónicas de la Grécia]] inda stan preserbadas ne l território de l paíç.]]
Ambora muitas bezes cunfundida cula [[religion]], a mitologie griega ye un cunjunto de fés anraizadas an relatos fitícios i eimaginários, anquanto que essa outra ambolbe rituales drento de procedimientos cula finalidade de stablecer bínclos cula [[spiritualidade]].<ref name=GriegIntro /> Anquanto que, na mitologie ls griegos acraditában que todas las cousas aparentemente inexplicables éran fruito de las açones debinas de seres que naide era capaç de ber, ó anton obra de heiróis de l passado, la religion, pa l home de la Grécia antiga, cunsistia an cultos als diuses de l [[Oulimpo]], rializados an [[templo]]s quemuns ó an [[altar]]s i, tamien, culto als heiróis, rializados an sues respetibas [[tumba]]s.<ref name="GriegMitoReli">Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0418 Mitologie i religion para ampeçantes]". [https://greciantiga.org Greciantiga.Org]. Acesso: 1 de febreiro, 2009.</ref> Dedicados a un dius ó a un heirói, ls templos, decorados cun [[scultura]]s (de diuses ó heiróis) an relebo antre l teto i l topo de las [[coluna]]s, éran custituídos de piedras nobres cumo l [[mármore]], ousadas ne l alto de la [[acrópole]].<ref name="TemploArquitet">RIBEIRO JR., W.A. Arte griega para ampeçantes. Portal Graecie Antiqua, San Carlos. Çponíbel an https://greciantiga.org/arquivo.asp?nun=0014{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Cunsulta: 1/2/2009.</ref> Ls [[Triato na Grécia Antiga|antigos triatos griegos]], tamien, éran custruídos para detreminada figura mitológica, diuses ó heiróis, cumo l triato de [[Dioniso]] ne l Santuário de Apolo an [[Delfos]].<ref>RIBEIRO JR., W.A. L triato de Dioniso an Delfos. Portal Graecie Antiqua, San Carlos. Çponíbel an https://greciantiga.org/img.asp?num=0432. Cunsulta: 1/2/2009.</ref>
Para alhá de la religion tener sido praticada atrabeç de [[festibal]]es, neilha se acraditaba que ls diuses anterferian diretamente ne ls assuntos houmanos i que era neçairo acalmá-los por meio de [[sacrifício]]s.<ref name="GriegMitoReli"/> Ls griegos, frequentemente, ancontrában çígnios de ls diuses an muitas caratelísticas de la natureza. Ls ''adbinhos'', por eisemplo, acraditában haber mensaiges debinas cuntidas ne l bóo de las abes i ne ls suonhos.<ref name="GriegMitoReli"/> Nas cidades, ls [[oraclo]]s — lhocales sagrados — éran ousados por un sacerdote que, tomado por [[éxtase]] ó ''lhoucura debina'', serbia de antermédio antre l diálogo dun fiel i sou dius de adoraçon.<ref name="GriegMitoReli"/> Antoce, ye possible cuncluir que a mitologie de ls griegos antigos ye l cunjunto de las stórias fabulosas de l heiróis i de ls diuses (custituindo to ua [[Literatura griega|literatura de la Grécia]]) , anquanto que la sue religion ye, basicamente, ls culto i rituales que la custituen, sob la finalidade de stablecer bínclos cun las dibindades de la mitologie.<ref name=GriegIntro />
=== Classeficaçon ===
La gama de personaiges, seres i ambientes que forman la Mitologie griega puoden ser apartados an trés partes, sendo la redadeira un apéndice para la lhiteratura mitológica, de adonde cunseguimos grande parte de las anformaçones subre ls mitos:
:1. ''Raças, dibindades, criaturas; personaiges an giral'', que abrange ls [[Bentos (mitologie)|Bentos]], [[Centauro]]s, [[Ctónico]]s, [[Ciclope]]s, [[Dragon]]es, [[Erínias]], [[Gigante (mitologie griega)|Gigantes]], [[Górgona]]s, [[Heicatónquiros]], [[Harpia (mitologie)|Harpia]], [[Musas]], [[Moiras]], [[Homo sapienes|Mortales]], [[Ninfa (mitologie)|Ninfas]], [[Diuses oulímpicos]], [[Diuses primordiales]], [[Sátiro]]s i [[Titana (mitologie)|Titanas]].
::1 la. Eiqui tamien son ancluídos ls heiróis [[Héracles]], [[Aquiles]], [[Odisseu]], [[Jason]], [[Argonautas]], [[Perseu]], [[Édipo]], [[Teseu]] i [[Tritolemos]].
:2. ''Lhugares'', que abrange ls ambientes an que essas figuras, na eimaginaçon de l griegos, bibiran sues abinturas, que son [[Delfos]], [[Delos]], [[Oulímpia]], [[Hades (reino)]], [[Atlántida]], [[Oulimpo]], [[Tróia]], i [[Temiscira]].
:3. ''Lhiteratura mitológica clássica'', anclui l studo de la lhiteratura antiga griega, que cuntou cun nomes cumo [[Homero]], que ancluía an sue narratiba la fé de diuses.
== Fuontes ==
La ourige de ls mitos de la Grécia nun deriba puramente de la ceblizaçon griega, mas dua mistura antre la cultura de l [[ando-ouropeus]], pré-griegos, i até mesmo de l [[Ásia|asiáticos]], [[Eigito|eigípcios]] i outros pobos cun las quales ls griegos stablecírun cuntato.<ref name=MitoFontes>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0083 Ls Mitógrafos]". [https://greciantiga.org Greciantiga.Org]. Acesso: 30 de agosto, 2008.</ref> A mitologie griega ye coincida ne ls dies de hoije atrabeç de la lhiteratura griega i de spressones artísticas bisuales que datan de l Período Geométrico<REF group=nota>'''Período Geométrico''': trata-se dua fase de la arte griega, caratelizada por pinturas an basos, que data de 900 a.C a 800 a.C.</ref> an delantre.<ref name=F.Graf>F. Graf, ''Grek Mythology'', 200</ref> Antender cumo nós, cuntemporáneos, tubimos la ouportunidade de arrecadar anformaçones tan antigas quanto son ls mitos griegos ye l oubjetibo deste capítulo.
=== Fuontes lhiterárias ===
La narraçon mítica zampenhou un papel amportante an quaije todos ls géneros de la lhiteratura griega. Inda assi, l solo manual mitográfico que subrebibiu de la [[Grécia Antiga]] fui la famosa ''[[Biblioteca (obra lhiterária)|Biblioteca Mitológica]]' ', de l scritor chamado [[Pseudo-Apolodoro]],<ref>[http://lhaborintus.planetaclix.t/dicio-DB.html#M Brebe dicionário mito-lhabirintiano.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Guia: Lhetra La, segundo berbete. Acesso: 30 de agosto, 2008.</ref> que tenta cunciliar ls cuntos cuntraditórios de ls poetas i fornece un resumo de la mitologie griega i sues lhendas stóricas.<ref>R. Hard, ''The Routledge Handbok of Grek Mythology'', 1</ref>
[[Fexeiro:Birgilio.png|thumb|upright|L poeta romano [[Birgílio]] cunserbou an sues obras grande parte de las caratelísticas de la mitologie griega.|left]]
Antre las fuontes lhiterárias de la purmeira era, çtacan-se ls dous poemas épicos de [[Homero]]–''[[Eilíada]]'' i ''[[Odisséia]]''. Cumpletando esse ciclo épico, tenemos scritas de poetas cujos decumientos fúrun perdidos al lhongo de l tiempo. Anque de la sue chamaçon tradecional, ls [[Hinos homéricos]], hinos an [[coral]] de la purmeira fase de la anton-chamada [[poesie lhírica]],<ref name=Miles>Miles, ''Classical Mythology in Anglish Lhiterature'', 7</ref> nun possuen relaçon algua cun Homero.<ref name=greciaantigahinoshomericos>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/lit/arquivo.asp?num=0262 Hinos homéricos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". greciantiga.org. Acesso: 21 de Setembre, 2008.</ref> [[Heisíodo]], possible cuntemporáneo de Homero, porduziu ''[[Teogonia]]'', l decumiento mais recente subre mitos griegos, que eilabora ua [[genealogie]] de ls diuses i splica la ourige de l [[Titana]]s i de l [[Gigantes]]. ''[[Ls Trabalhos i ls Dies]]'', tamien de Heisíodo, ye un poema didático subre la bida de la agricultura que apersenta ls mitos de [[Pandora]] i de la Era de l Homes. L poeta dá cunselhos subre a melhor maneira de tener sucesso nun mundo peligroso tornado inda mais arriscado por esses diuses.<ref name=BritanGrek /> ''Ls Trabalhos i ls Dies'' tamien apersenta l mito de [[Prometiu]], que, mais tarde, custituiu na base dua trilogie de tragédies, possiblemente ampeçada por [[Ésquilo]], que son: ''[[Prometiu Acorrentado]]'', ''Prometiu Zacorrentado'' i ''Prometiu, l Cundutor de l Fuogo''.<REF group=nota>
'''''Prometiu Acorrentado''''': l testo de la peça stá an domínio público i puode ser lhido an [[pdf]] ó an [[html]] atrabeç de las seguinte lhigaçones: ''[http://www.eboksbrasil.org/eLibris/prometiu.html Prometiu Acorrentado (html)]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; [http://www.eboksbrasil.org/adobebok/prometiu.pdf Prometiu Acorrentado (pdf)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Lhigaçon sterna: [http://www.eboksbrasil.org/ Eboks Brasil.org]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
</ref>
Ls poetas lhíricos direcionórun por bezes sous temas als mitos, todabie esse tratamiento quedou cada beç menor, anquanto que sue alusones a la narratiba creciu. Ls poetas lhíricos griegos, cumo [[Píndaro]] i [[Simónides de Ceos]], i ls poetas bucólicos, ancluindo [[Teócrito]], fornecírun ancidentes mitológicos andibiduales.<ref name=Klatt>Klatt-Brazouski, ''Ancient Grek and Roman Mythology'', xii</ref> Para alhá desso, l mito fui tema central ne l [[drama]] [[Atenas|Ateniense]]: ls dramaturgos trágicos [[Eurípides]], [[Sófocles]] i [[Ésquilo]] porduziran sous anredos ambolbendo la Era de l Heiróis i la Guerra de Tróia. Muitas de las grandes stóricas trágicas (ó seia, [[Agamemnon]] i sous filhos, [[Édipo]], [[Jason]] i [[Medéia]], etc.) trouxírun an sue forma clássica estas peças trágicas.
Ls storiadores [[Heiródoto]] i [[Diodoro Siclo]], i ls geógrafos [[Pausánias (geógrafo)|Pausánias]] i [[Strabon]], que biajórun al redror de l mundo griego i anotórun las stórias que oubiran, fornecírun numerosos mitos lhocales, apersentando dibersas bezes bersones alternatibas pouco coincidas de l mitos.<ref name=Klatt /> Heiródoto, specialmente, percurou las bárias tradiçones apersentando i ancontrando las raízes stóricas ó mitológicas ne l cunflito antre la Grécia i l Ouriente.<ref>P. Cartledge, ''Ls spartanos'', 60, i ''Ls griegos'', 22</ref>
La poesie de las eras Heilenística i [[Roma Antiga|Romana]], que ambora tenga sido cumpuosta mais cumo lhiteratura de l que un eisercício de culto als mitos, cuntén muitos detalhes amportantes que de outra forma serien perdidos. Essa catadorie anclui:
:1. Ls poetas romanos [[Obídio]], [[Séneca]] i [[Birgílio]].
:2. Ls poetas griegos de la [[Antiguidade tardie]]: [[Antonino Lhiberal]] i [[Quinto de Smirna]].
:3. Ls poetas griegos de l [[Período Heilenístico]]: [[Apolónio de Rodes]], [[Calímaco]], [[Eratóstenes]] i [[Parténio]].
:4. Antigos remanses de griegos i romanos, cumo [[Apuleio]], [[Petrónio]] i [[Heiliodoro]].
An cuntrapartida cul género lhírico, la ''Fabulae'' i la ''Astronomica'' de l scritor romano [[Higino]] son dues cumposiçones nó-poéticas amportantes subre l mito. Las obras ''Eimaiges'' i ''Çcriçones'', de Filóstrato i Calístrato (respetibamente), son dous trabalhos lhiterários úteles pa l studo de ls mitos griegos. Finalmente, l [[Apologética|apologético]] [[Cristandade|crestiano]] [[Arnóbio]], citando práticas relegiosas para zacreditá-las, i bários outros scritores bizantinos proporcionan detalhes amportantes de l mitos, alguns deilhes procedentes de obras griegas perdidas durante ls anhos. Antre estes, anclui-se ls [[léxico]]s de [[Heisíquio de Alexandria|Heisíquio]], la ''[[Suda]]'', i ls tratados de [[João Tzetzes]] i de [[Eustácio]]. L punto de bista moralizador crestiano a respeito de ls mitos griegos se resume ne l dezido ἐν παντὶ μύθῳ καὶ τὸ Δαιδάλου μύσος (''en panti muthōi kai to Daidalou musos'', "an to mito stá la profanaçon de Dédalo"), subre l que dixe la Suda que alude l papel de [[Dédalo]] al sastifazer la "lhuxúria antinatural" de [[Pasífae]] pul trono de [[Posídon]]: "Zde que la ourige i la culpa desses males se atribuíran la Dédalo i fui odiado por eilhes, se cumbertiu ne l oubjeto de l probérbio." <ref>Pasiphae, Ancyclopedie: Grek Gods, Spirits, Monsters</ref>
=== Fuontes arqueológicas ===
[[Fexeiro:Akhilleus Charun Cdn Paris 2783 full.jpg|thumb|upright|[[Aquiles]] (sq.) mata un prisioneiro de [[Tróia]] delantre de [[Caronte]], nua [[Registro de pintura burmeilha an cerámica griega|pintura-burmeilha]] [[Etruscos|etrusca]], rializada ne l fin de l [[Seclo IV a.C.|seclo IV]] i ampeço de l [[seclo III a.C.]].|left]]
La çcubierta de la [[Micenas|ceblizaçon micénica]] pul [[arqueólogo]] amador alman [[Heinrich Schliemann]] ne l [[seclo XIX]], i la çcubierta de la [[ceblizaçon minóica]] an [[Creta]] pul arqueólogo británico [[Sir Arthur Eibanes]] ne l [[seclo XX]], ajudórun a sclarecer muitas dúbedas a respeito de l épicos de Homero i outras questones de la mitologie, cumo las fés an diuses i an heiróis. La eibidéncia subre ls mitos i ls rituales ne ls sítios [[Arqueologie|arqueológicos]] de las ceblizaçones micénica i minóica ye anteiramente monumental, ua beç que la [[scrita lhinear V|linear B]] (método de escrita antigo, ancontrado an [[Creta]] i na Grécia cuntinental) era ousada percipalmente pa l registro de [[ambentário]]s, ambora ls nomes de diuses i de heiróis téngan sido dificilmente rebelados.<ref name=BritanGrek />
Schliemann ampeçou sou trabalho an [[1870]], cul antuito de aberiguar se las stórias que oubia de sou pai quando nino, a respeito de l épicos homéricos, éran berdadeiras; nua madrugada, juntamente cun sue sposa, cunseguiu ancontrar dous [[diadema]]s de ouro, 4.066 [[plaqueta]]s, 16 [[statueta]]s, 24 [[colar]]s de ouro, [[Anielho|anéis]], [[agulha]]s, [[pérola]]s (total de 8.700 artefatos) i pesquisas posteriores deixórun certezas que la mítica cidade de Tróia eisistiu ne l lhocal hai milénios.<ref name=ArquioMito>Sin Nome. "[http://www.arqueologyc.hpg.eig .com.br/grecie.htn Arqueologie: Grécia Antiga]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". [http://www.arqueologyc.hpg.eig .com.br Portal Arqueologie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 31 de agosto, 2008.</ref>
Eisisten zeinhos geométricos an cerámica datados de l [[seclo VIII a.C.]] que retratan l [[Tróia|Ciclo de Tróia]], cumo tamien las abinturas de [[Hércules]].<ref name=BritanGrek /> Por dous motibos, essas repersentaçones bisuales de ls mitos possuen einorme amportança: an purmeiro lhugar, muitos mitos griegos fúrun cumprobados an zeinhos de [[baso]]s antes de l que na lhiteratura scrita–de las duoze eilaboraçones subre Hércules, por eisemplo, solamente la abintura de [[Cérbero]] ye apersentada pula purmeira beç nun testo lhiterário<ref>Homero, ''Eiliad'', 8. Poema épico subre la [[Guerra de Tróia]].</ref>–i, an segundo lhugar, las fuontes bisuales muitas bezes fornecen cenas míticas que nun son apersentadas an qualesquier fuontes lhiterárias eisistentes. An alguns causos, la purmeira repersentaçon coincida dun mito na arte geométrica antecede, an queston de muitos anhos i seclos, la sue purmeira apariçon coincida na poesie arcaica.<ref name=F.Graf /> Ne ls períodos Arcaico (750–c. 500 a.C), Clássico ( 480–323 a.C), i Heilenístico, Homero i bárias outras personalidades surge para cumpletar las eibidéncias lhiterárias de la eisisténcia de la mitologie griega.
== Stória ==
[[Fexeiro:Valkan topo en.jpg|thumb|upright|250px|[[Topografie|Çcriçon topográfica]] de la [[Península]] [[Bálcanas|Balcánica]].]]
Un de ls fatores de eiboluçon de la mitologie griega fui la grande trasformaçon que eilha spurmientou atrabeç de l tiempos, i tal trasformaçon serbiu para anriquecer sue própia cultura.<ref name="Johnson1718">Johnson, C. D. (2003), ''Antendendo la Odisséia'', 17–18, Grenwod Press. ISBN 0-313-30881-0.</ref> Ls purmeiros habitantes de la [[Península]] [[Bálcanas|Balcánica]], an grande parte agricultores, atribuían la cada aspeto de la natureza un sprito.<ref name="Johnson1718"/> Finalmente, estes spritos bagos assumiran la forma houmana i entrórun na mitologie lhocal cumo diuses i diusas.<ref name="Johnson1718"/> Quando las tribos de l norte ambadiran la Península Balcánica, trouxírun cunsigo un nuobo panteon de diuses i fés, boltadas a la cunquista, a la fuorça i a la balentie, a la batailha i al heiroísmo biolento.<ref name="Albala18">Albala-Johnson-Johnson, ''Understanding the Odyssey'', 18</ref> Outras dibindades mais antigas que poboában a minte de ls habitantes agrícolas se fundiran cun aqueilhas de ls ambasores mais poderosos, ó anton zbanecírun-se na anseneficáncia.<ref name="Albala18"/>
[[Fexeiro:Mytikas summit PJS.jpg|thumb|left|250px|La mais alta [[muntanha]] de la [[Grécia]], l [[Monte Oulimpo]], an foto de [[2005]], adonde ls griegos antigos acraditában ser la morada de l [[duoze Diuses de l Oulimpo|duoze Diuses]].<ref>Sin nome, "[http://www.mingaudegital .com.br/article.php3?id_article=475 Grécia]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", an [http://www.mingaudegital .com.br/ Mingau Degital]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 31 de janeiro, 2009</ref>]]
Passado la metade de l período arcaico, que possuía mitos subre las relaçones antre homes i diuses masculinos, ls heiróis tornórun-se cada beç mais aclamados, andicando l zambolbimiento paralelo de la pederastia pedagógica, que pensa-se tener sido antroduzido por buolta de 630 a.C. Ne ls finales de l seclo V a.C, ls poetas habien atribuído pul menos un eromenos a a todos ls diuses amportantes, sceto [[Aires]] i outras figuras lhendárias.<ref>La. Calimach, ''Lhobers' Lhegends: The Gay Grek Myths'', 12–109</ref> Outros mitos antes eisistentes, cumo l de [[Aquiles]] i l de [[Pátroclo]], fúrun reinterpretadas cumo mitologie houmossexual.<ref>W.La. Percy, Pederastia i Pedagogie na Grécia Arcaica, 54</ref>
L sentido de la poesie épica fui criar ciclos stóricos, i resultar nun zambolbimiento dun senso de la cronologie mitológica; assi, a mitologie griega çdobra-se cumo ua etapa ne l zambolbimiento de l mundo i de l home.<ref name=Dowden>K. Dowden, ''Ls usos de la Mitologie griega'', 11</ref> Las outo-cuntradiçones nas stórias fázen cun que seia ampossible montar un cronograma absoluto a respeito de la Mitologie griega, mas podemos eilaborar ua cronologie cuncordable. La stória mitológica de l mundo puode ser debedida an 3 ó 4 grandes períodos:
:1. '''''Mito de la ourige ó de la era de l diuses''''': ye la teogonia, l nacimiento de l diuses, ls mitos subre la ourige de l planeta, de ls diuses i de la raça houmana.
:2. '''''Era an que ls homes i ls diuses se mesclan lhibremente:''''' stórias de las purmeiras anteraçones antre diuses, semi-diuses i mortales juntos.
:3. '''''Era de l heiróis (era heiróica)''''', adonde la atebidade debina quedou mais lhemitada. Las redadeiras i maiores lhendas heiróicas son de la Guerra de Tróia i sues cunsequéncias (cunsidradas por alguns ambestigadores cumo un quarto período apartado).<ref>G. Miles, ''Mitologie Clássica na Lhiteratura Anglesa'', 35</ref>
Ambora la Era de ls diuses ten sido frequentemente albo de antresse puls alunos cuntemporáneos de la mitologie griega, ls outores arcaicos i clássicos possuían ua clara preferéncia pula Era de l heiróis. Las heiróicas ''Eilíada'' i ''Odisséia'', por eisemplo, stában i inda se ancontran atualmente subre maior çtaque que la ''Teogonia'' i que ls hinos homéricos – i prebalecírun an popularidade i cuntinidade. Sob la anfluéncia de Homero, l culto heiróico cunduziu ua restruturaçon na bida spritual, spresso na separaçon antre l reino de ls diuses de l reino de ls muortos (heiróis), i de ls diuses oulímpicos de l [[tónico]]s.<ref name=Burket>W. Burkert, ''Religion Griega'', 205</ref> Ne l ''L Trabalho i Ls Dies'', Heisíodo monta un squema de quatro Era de ls homes (ó Raças): de Ouro, de Prata, de Bronze i de Fierro. Estas raças ó eras son criaçones apartadas de ls mitos de l diuses, correspondendo a la Era Dourada al reino de [[Cronos]] i sendo las seguintes raças criaçones de [[Zeus]]. Heisíodo antercalou la Era (ó Raça) de l heiróis pouco depuis de la [[Eidade de l Bronze]]. La ultima eidade fui la [[Eidade de l Fierro]]. An ''[[Metamorfoses]]'', Obídio segue l cunceito de Heisíodo i apersenta essas quatro eidades.
cul antuito de ourdenar i anfatizar sou poema.<ref name="mediebalrenascentista"/> Camões acraditaba que poetizar a mitologie era dar "ua ounidade de açon i un anredo dinámico al sou poema i usufruir de l sentido outónomo de beleza que las eimaiges possuen".<ref>António José Saraiba i Óscar Lhopes. ''Stória de la Lhiteratura Pertuesa''. 6a ed., Porto, Porto Eiditora, s/d., p. 355.</ref> Sue obra ye bista cumo ua tentatiba de cumberter ls mitos an tenermos de rialidade stórica, serbindo-se de l [[Clacissismo|stilo clássico]] para eilebar ls eideales de l [[Cristandade]].<ref>Heirnáni Cidade. ''Lhuís de Camões''. 2a ed., Lhisboua, Rebista de la Faculdade de Lhetras, 1953, bol. II – L Épico, 113.</ref> Ciertos críticos ouserban que Camões atribui la [[Bénus]] caratelísticas harmoniosas i de ourganizaçon para repersentar l sprito de l [[Oucidente]], anquanto que [[Baco]] ye la corporizaçon de l sprito de l [[Ouriente]], cun caratelísticas baidosas i desorganizadas.<ref name="mediebalrenascentista"/> Sou stilo ye bisto cumo ua spece sin definiçones definitibas.<ref>Álbaro Lhines. ''Çcurso subre Camões i Pertual''. Riu de Janeiro, Serbício de Documentaçon de l Menistério de la Eiducaçon i Cultura, 1956, p. 52-3.</ref>
[[Fexeiro:Monteiro Lhobato.jpg|thumb|upright|La obra de [[Monteiro Lhobato|Lobato]] antroduç ua ampla bariadade de diuses, semidiuses, heiróis i outras criaturas mitológicas angendradas an lhenguaiges apropiadas para sue [[literatura anfanto-jubenil]].<ref name="RecantoLetras">Sin nome, "[http://recantodasletras.uol .com.br/teorialiterarie/1165269 José Bento Monteiro Lhobato reconta la Mitologie Griega]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", in: Recanto de las Lhetras. Acesso: 13 de maio, 2009.</ref>|left]]
[[Monteiro Lhobato]] — apaixonado pula anfluéncia que la [[cultura griega]] subrepós na [[léngua pertuesa]]<ref name="Bratsiotis">Ericka Sophie Bratsiotis, ''A mitologie griega na obra de l minotauro de Monteiro Lhobato'', in: http://biblioteca.ounibersia.net{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 13 de maio, 2009.</ref> — splorou la tradiçon de la mitologie griega cumprindo sous porjetos lhigados a un público anfanto-jubenil (dessa forma, la obra de Lhobato fui norteada atrabeç de sue cumprenson de que l mito griego era l quemido de l sprito, algo que el specifica ne l mito nacional de l [[Saci]]).<ref>Ángela Marie de Oulibeira Lhignani, "[http://www.abralic.org.br/anc2007/anales/62/1092.pdf Monteiro Lhobato i Isabel Allende: apropiaçones míticas i mitológicas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", '''''Cuncluson p. 11''''',</ref> Lhobato, cuja antertextualidade dá-se por meio dua lhenguaige simples (a las bezes ancluindo definiçones de [[bocábulo]]s),<ref name="Bratsiotis"/> retomou temas mitológicos an obras cumo ''L Minotauro'' i ''Ls duoze Trabalhos de Hércules'', adotando ua lhenguaige anfantil an ambas las obras.<ref name="RecantoLetras"/> Sues antençones éran trasmitir mensaiges subre [[família]], [[eiducaçon]] i [[eimaginaçon]], a la par que mostraba "l marabilhoso [de l mundo mitológico]" cumo la "pueril mágica de l cotidiano".<ref name="RecantoLetras"/> Antes de Lhobato, la antertexualidade yá se daba por meio de l [[Padre Antonio Viera]], que screbia sous [[sermon]]es an [[Brasil|território brasileiro]], outelizando muitas bezes las figuras de [[Narciso]], de [[Midas]] i de las [[Parca]]s para referir-se a la [[baidade]], la [[abareza]] i la [[muorte]], splicando: "Solo ua cousa hai que nun puode passar, porque l que nunca fui, nun puode deixar de ser, i tales parece que fúrun las fábulas que neste mesmo tiempo se ambentórun i fingiran."<ref>“Sermon de la Purmeira Dominga de l Adbento”. An: ''Ls sermones''. San Paulo, Difuson Ouropeia de l Lhibro, 1968, p. 139.</ref> Anspirado pulas ''[[Metamorfoses]]'' de [[Obídio]], [[António Dinis Cruç i Silba|Cruç i Silba]] porduziu duoze metamorfoses, anteiramente anfluenciado pul mito griego.<ref name="www4.crb.ucp.t">Heilena Cuosta Toipa, "[http://www4.crb.ucp.t/biblioteca/Mathesis/Mat13/Mathesis13_125.pdf La Persença de las ''Metamorfoses'' de Obídio nas ''Metamorfoses'' de Cruç i Silba]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 5 de Outubre, 2008</ref>
[[Fexeiro:Tomás António Gonzaga.JPG|thumb|upright|Ne l séc. XVIII, [[Tomás António Gonzaga|Gonzaga]] ancorporou a mitologie clássica an ''[[Marília de Dirceu]]'', outelizando de la tradiçon [[arcadismo|arcadista]] de retomar la cultura griega an obras lhiterárias.<ref name="Kenia4">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno lheitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 4.</ref>]]
Na poesie, çtacan-se: ''Prosopoéia'', de [[Bento Teixeira]] (poeta fascinado por [[Camões]]),<ref name="Kenia3"/> cuja strofe XV faç refréncia a la [[Protiu]];<ref name="TEIXEIRA, 1977, p.20">TEIXEIRA, 1977, p.20</ref> ''Marília de Dirceu'', escrito por [[Tomás António Gonzaga]] ne l seclo XVIII, época an que l [[Arcadismo]] retomaba l questume de citar testos de la Grécia clássica,<ref name="Kenia4"/> adonde Gonzaga diç, "[...] L terno cuorpo çpido/ I de [[Amor]], ó de [[Cupido]]...";<ref name="GONZAGA 1977, p.19">GONZAGA (1977, p.19</ref> ''Bozes DÁfrica'', poema de l baiano [[Castro Albes]], an que el cita [[Prometiu]],<ref name="ALBES 1986, p.290">ALBES (1986, p.290)</ref> ancluindo [[heipérboles]] i [[cumparaçon]]es al sou stilo romántico;<ref name="Kenia4"/> l poema ''Heilena'', de [[Luiç Delfino]], adonde hai alusones a la [[Heilena de Tróia]], [[Paros]] i a la Grécia antiga;<ref name="DELFINO 1998, p.38">DELFINO (1998, p.38)</ref> [[Augusto de l Anjos]], adeto de l [[Simbolismo]] i cun sou [[pessimismo]] típico, eiboca la figura de la [[Quimera]] ne l poema ''Bersos Íntemos'',<ref name="ANJOS: 1995, p.280">ANJOS: 1995, p.280</ref> adonde hai ua spece de angústia delantre l seclo nuobo i la amenaça de la [[Purmeira Guerra Mundial]];<ref name="Kenia5">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno lheitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 5.</ref> l poema de l [[Modernismo]] ''Vacanal'', de [[Manuel Bandeira]], adonde Bandeira cita l nacimiento de l bino i de l triato, cula figura de [[Dionísio]], para alhá de saudar: "Eiboé [[Baco]]!",<ref name="BANDEIRA, 1996, p.157">BANDEIRA, 1996, p.157</ref> i — finalmente — [[Carlos Drummond de Andrade]] cul poema ''Rato'', adonde l eiboca la cena bizarra de [[Ganimedes]] sendo ratado pul [[Júpiter (mitologie)|Dius Júpiter]] na puorta dua boate carioca.<ref name="ANDRADE, 1998, p.230">ANDRADE, 1998, p.230</ref><ref name="Kenia6">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno lheitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 6.</ref>
[[Fexeiro:Binicius.jpg|thumb|left|An [[Binicius de Moraes|Binicius]], a mitologie aparece cumo un meio de dezir subre [[amor]], [[peixon]] i [[música]].]]
[[Binicius de Moraes]] screbiu ''[[Orfeu de la Cunceiçon]]'' oureginalmente an 1942, rescrebiu sou testo an 1955, i la peça solo fui montada an 1956 ne l Riu de Janeiro.<ref name="MariaLuciaCandeias">Marie Lhúcia Candeias, "[http://www.jobin .com.br/colab/Uorfeu/analise_critica.html Análeze crítica de l testo ''Orfeu de la Cunceiçon'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (4.febreiro.2002). Acesso: 28 de janeiro, 2008</ref> La peça baseia-se ne l mito de [[Orfeu]], que çcia até [[Hades]] cun [[Eurídice]] cantando docemente para que ls muortos deixassen ls dous passáren.<ref name="Pachane2005">Pachane, Graziela G. ''La Lhiteratura i sues Anterlocuçones na Sala de Aula de la Eiducaçon Superior''. [[Uberlándia]], [[Minas Gerales|MG]]: Eidibrás, 2005.</ref> Aprobeitando ls dotes musicales que ls griegos antigos atribuían la Orfeu, cantor i anstrumentista de la [[lira]], Moraes fizo de sou Orfeu un cundutor de bonde i sambista que mora nun morro de l [[Riu de Janeiro]].<ref name="MariaLuciaCandeias"/> La obra de Binicius, que ye bista cumo ua tentatiba de ounir l drama cula poesie lhírica,<ref name="MariaLuciaCandeias"/> rendiu l álbun musical ''[[Orfeu de la Cunceiçon]]'' cun las músicas de la peça, ua adataçon ítalo-franco-brasileira famosa i premiada pa l cinema antitulada ''[[Orfeu Negro]]'', sob la direçon de [[Marcel Camus]], i tamien un de sous grandes sucessos cun [[Ton Jobin]]: la cançon "[[Se Todos Fússen Eiguales la Bocé]]".<ref name="MariaLuciaCandeias"/><ref name="JBOrfeudaConceicao">"Orfeu de la Cunceiçon, l ampeço de la parcerie Ton i Binicius", [[Jornal de l Brasil|JB]], 1956</ref> Aliás, la peça marcou l ampeço de la amisade i de la porduçon artística de l dous,<ref name="com.br Biscoito Fino">"[http://www.biscoitofino .com.br/bf/cat_produto_cada.php?id=392#apersentacao ''Cançon de l Amor Demales CD'' "an Apersentaçon"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [http://www.biscoitofino .com.br Biscoito Fino]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 28 de janeiro, 2008</ref><ref name="jobin">Sin nome, "[http://www.jobin .com.br/çchist/sdiscfr_Uorfeu_ang.html Subre Orfeu de la Cunceiçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 20 de janeiro, 2008</ref> sendo esse acuntecimiento, para Binicius, l punto percipal de ls resultados oubtidos por el an sue cumposiçon de la obra.<ref name="JBOrfeudaConceicao"/>
[[Fexeiro:JSJoseSaramago.jpg|thumb|right|La obra de [[José Saramago|Saramago]], cumo la de [[Chico Buarque|Chico]], adota a mitologie para falar de política i situaçones de la cuntemporaneidade.]]
[[Odubaldo Biana Filho]] adatou para la [[telebison brasileira]] l testo de ''Medéia'', de l griego [[Eurípedes]], i, a partir dessa porduçon, [[Chico Buarque de Houlanda]] i [[Paulo Puontes]] recuperórun l mito de [[Medéia]] al screbíren un musical antitulado ''[[Pinga d'auga]]'' (1975),<ref name="Gotadagua">[http://www.chicobuarque .com.br/custrucao/tea_gotadagua.htn Fortuna Crítica: ''Pinga d'auga'', de Chico Buarque i Paulo Puontes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [http://www.chicobuarque .com.br Chico Buarque Sítio Oufecial]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso:28 de janeiro, 2008</ref> retratando l abandono que Joana, la personaige percipal, sofree pul marido, i las cunsequéncias trágicas que la lheban a assassinar ls própios filhos nua bairro de lhata de l [[Riu de Janeiro]], a la semelhança de Medéia, que ls assassinou passado ser deixada por [[Jason]].<ref name="Pachane2005"/> Ambientada nua ária ourbana de l Riu de Janeiro, la tragédia ancorporaba an sou testo mais de quatro mil bersos,<ref name="Gotadagua"/> i sue purmeira ancenaçon tubo [[Bibi Ferreira]] ne l papel percipal.<ref name="Gotadagua"/> ''Pinga d'auga'', de Buarque i Puontes, ye bista cumo un drama que tenta focalizar la rialidade brasileira de la [[década de 70]] i sue [[zeigualdade social]], la resisténcia de sue [[democracie]] durante sue [[ditadura melitar]],<ref name="rebistafenix.pro.br">Souza; Dolores Puga Albes de, "[http://www.rebistafenix.pro.br/PDF4/Artigo%2003%20-%20Dolores%20Puga%20Albes%20de%20Sousa.pdf. Tradiçones i Apropiaçones de la Tragédia: ''Pinga D'auga'' Ne ls Caminos de la ''Medéia'' Clássica i de la ''Medéia'' Popular]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (2005), [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], ''Rebista Fénix'', Resumo, p.1.</ref> i sue [[Outoritarismo|política outoritarista]],<ref name="Souza 2005 p.14">Souza; Dolores Puga Albes de, "[http://www.rebistafenix.pro.br/PDF4/Artigo%2003%20-%20Dolores%20Puga%20Albes%20de%20Sousa.pdf. Tradiçones i Apropiaçones de la Tragédia: ''Pinga D'auga'' Ne ls Caminos de la ''Medéia'' Clássica i de la ''Medéia'' Popular]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (2005), [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], ''Rebista Fénix'', p.14 i seguintes.</ref> bien cumo ls temas mais ounibersales cumo la [[traiçon]], [[moralidade]] i l [[amor]] (persentes ne l oureginal griego). [[José Saramago]], an território pertués, publicou ''[[L Home Duplicado]]'' an 2002, rebestindo l mito de [[Anfitrion]] a un [[Pós-Moderno|stilo pós-morderno]] al narrar las cunsequéncias que l personaige Tertuliano ben a sofrer por tener perdido sue [[andibidualidade]] passado se ambolber cun ua cultura alienante i massificadora.<ref name="Pachane2005"/> Atrabeç desse anredo, Saramago propone ua reflexon subre [[política]] i [[cidadanie]] i stablece ua [[antertextualidade]] moderna i criatiba de la mitologie griega.<ref name="Pachane2005"/>
=== Era de l diuses ===
==== Cosmogonia i cosmologie ====
{{Artigos percipales|[[Diuses primordiales]] i [[Genealogie de ls diuses griegos]]}}
{| class="float" width="33%" align="right" style="background-color:anherit;border-collapse:collapse;border-style:none;margin: .5en .75en;"
| width="20" valign="top" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:2 2px;padding-top: 4px" | “
| valign="top" align="left" style="padding:0 10px;" |''Ἤτοι μὲν πρώτιστα Χάος γένετ'· αὐτὰρ ἔπειτα Γαῖ' εὐρύστερος, πάντων ἕδος ἀσφαλὲς αἰεὶ.<br />
Pus bien, ne l percípio naciu Caos; depuis, Gaia de amplo teta, la eiterna base de todo''
| width="20" valign="botton" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:2 2px;padding: 4px;" | ”
|-
| colspan="3" style="padding-top: 10px" |<p style="font-size:smaller;lhine-height:1en;text-align: right"><cite style="font-style:normal;">—Heisíodo, Teogonia, 116-7.<ref name=greciaportalgenese>Ribeiro Jr, Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0656 Génese]". [https://greciantiga.org greciaantiga.org]. Acesso: 05 de setembre, 2008.</ref>
|}
[[Fexeiro:Michelangelo Carabaggio 003.jpg|thumb|upright|L Amor Cunquista Todo), repersentaçon de ls dius de l amor, [[Eros]], por [[Michelangelo Merisi de la Carabaggio]], (1601-1602).|left]]
"Mitos de ourige" ó "mitos de criaçon", na mitologie griega, son tenermos alusibos a la antençon de fazer cun que l ouniberso torne-se cumprensible i cun que la ourige de l mundo seia splicada.<ref>[http://www.reinadapaç.g12.br/cuorpo.htn Coleijo Reina de la Paç]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. "[http://www.reinadapaç.g12.br/porjetos/pertues/generos_textuales/mitos/mitos_de_ourige.htn Mitos de ourige]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: [[5 de setembre]] de 2008.</ref> Para alhá de ser l mais famoso, l relato mais coerente i mais bien struturado subre l ampeço de las cousas, la ''Teogonia'' de Heisíodo tamien ye bisto cumo didático, adonde todo se ampeça cul [[Caos (mitologie)|Caos]]: l bazio primitibo i scuro que precede to la eisisténcia.<ref name=greciaportalgenese /> Del, surge [[Gaia (mitologie)|Gaia]] (la Tierra), i outros seres debinos primordiales: [[Eros]] (atraçon amorosa), [[Tártaro (mitologie)|Tártaro]] (scuridon primeba) i [[Érebo]].<ref name=greciaportalgenese /> Sin antermédio masculino, Gaia dou a la luç [[Urano (mitologie)|Urano]], que anton la fertilizou. Dessa ounion antre Gaia i Urano, nacírun purmeiramente ls [[Titana (mitologie)|Titanas]]: seis homes i seis mulhieres ([[Ouceano (mitologie)|Ouceano]], [[Céos]], [[Créos]], [[Heiperion]], [[Jápeto]], [[Téia]] i [[Reia]], [[Témis]], [[Mnemosine]], [[Febe]], [[Tétis (titánide)|Tétis]] i [[Cronos]]); i lhougo ls [[Ciclope]]s dun solo uolho i ls [[Heicatónquiros]] (ó Centimanos). Assi i todo, Urano, ambora tenga gerado estas dibindades poderosas, nun las premitiu de salir de l anterior de Gaia i eilhas permanecírun oubedientes al pai.<ref name=greciaportaltitacronos>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0365 L titana Cronos]". greciantiga.org. Acesso: 06 de setembre, 2008.</ref> Solamente Cronos, ''"l mais moço, de pensamientos tortuosos i l mais terrible de l filhos"''<ref>Heisíodo, ''Teogonia'', bersos 116-138.</ref>, castrou l sou pai–cun ua [[fouce]] porduzida de las entranhas de la mai Gaia–i lhançou sous [[genital]]es ne l mar, lhibertando, assi, todos ls armanos presos ne l anterior de la mai. La situaçon final fui que Urano nun procriou outra beç, mas l [[sperma]] que caiu de sous genitales cortados porduziu la diusa [[Afrodite]], salida dua spuma de la auga, a la par que l sangre de sue ferida gerou las [[Ninfa (mitologie)|Ninfa]]s [[Melíades]], las [[Erínias]] i ls [[Gigantes (mitologie griega)|Gigantes]], quando atingiu a tierra.<ref name=greciaportaltitacronos /> Sin la anterferéncia de l pai, Cronos tornou-se l rei de ls diuses cun sue armana i mulhier Reia cumo cónjuge i ls outros Titanas cumo sue corte.
L pensamiento antigo griego cunsidraba la teogonia–que angloba la cosmogonia i la cosmologie, temas desssa suseçon–cumo l protótipo de l género poético i le atribuía poderes quaije mágicos. Por eisemplo: [[Orfeu]], l [[poeta]] i [[músico]] de la mitologie griega, proclamaba i cantaba las teogonias cul antuito de acalmar óndias i tormentas–cumo custa ne l [[poema épico]] ''[[Argonautas#Obras relacionadas|Ls Argonautas]]' ', de [[Apolónio de Rodes]]–i tamien para acalmar ls coraçones frius de ls diuses de l [[Mundo anferior (mitologie griega)|mundo anferior]], quando çcia a la [[Hades]]. La amportança de la teogonia ancontra-se tamien ne l ''Hino Homérico a la Heirmes'', quando [[Hermes]] ambenta la [[lira]] i la purmeira cousa que faç cul strumiento an manos ye cantar l nacimiento de l diuses.<ref>Hino Homérico a la Heirmes, 414–435</ref>
[[Fexeiro:The Mutilation of Uranus by Saturn.jpg|thumb|250px|upright|''Cronos Mutilando Urano'', por [[Giorgio Basari]] i Gherardi Christofano ([[seclo XVI]]). [[Palazzo Bechio]], [[Florença]].]]
Assi i todo, la ''Teogonia'' nun ye solamente l solo i mais cumpleto tratado de la mitologie griega que se cunserbou até nuossos dies, mas tamien l relato mais cumpleto ne l que diç respeito la funçon arcaica de l poetas, cun sue ancha ambocaçon premilinar de las [[Musa]]s. Fui tamien tema de muitos poemas perdidos, ancluindo ls atribuídos a la Orfeu, Museu, [[Eipiménides de Cnossos|Eipiménides]], [[Ábaris]] i outros profetas lhegendários, cujos bersos questumában ser ousados an rituales pribados de purificaçon i an [[religion de mistérios]]. Anclusibe, hai andícios de que [[Platon]] se familirizou cun algua berson de la teogonia Uorfica.<ref>G. Betegh, ''The Derbeni Papyrus'', p. 147</ref> Poucos cachos dessas obras subrebibírun an [[citaçon]]es de filósofos [[Neoplatonismo|neoplatonistas]] i an cachos recentemente zamterrados, scritos an [[papiro]]. Un desses decumientos, l [[papiro de Derbeni]], demunstra atualmente que pul menos ne l seclo V la. C. eisistiu un poema teogónico-cosmogónico de Orfeu. Este poema tentou superar la ''Teogonia'' de Heisíodo i la genealogie de ls diuses se ampliou cul aparecimiento de [[Nix]] (la [[Nuite]]), marcando un ampeço definitibo que habie surgido antes de ls seres Urano, Cronos i Zeus.<ref>[[Walter Burkert|W. Burkert]], Religion Griega, p. 236</ref><ref>G. Betegh, L Papiro de Derbeni, p. 147</ref>
==== Diuses griegos ====
{{Artigos percipales|[[Diuses oulímpicos]] i [[Monte Oulimpo]]}}
{| class="float" width="33%" align="right" style="background-color:anherit;border-collapse:collapse;border-style:none;margin: .5en .75en;"
| width="20" valign="top" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:2 2px;padding-top: 4px" | “
| valign="top" align="left" style="padding:0 10px;" |''ἐμοὶ δὲ θαυμάσαι θεῶν τελεσάντων οὐδέν ποτε φαίνεται ἔμμεν ἄπιστον. <br />
Para mi, quando ls diuses rializan marabilhas, nada parece inacreditable.''
| width="20" valign="botton" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:2 2px;padding: 4px;" | ”
|-
| colspan="3" style="padding-top: 10px" |<p style="font-size:smaller;lhine-height:1en;text-align: right"><cite style="font-style:normal;">—[[Píndaro]], Pi, P. 10.48-50.<ref name=greciaportaldiusesolimp>Ribeiro Jr, Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0180 Antroduçon als diuses oulímpicos]". greciantiga.org. Acesso: 21 de setembre, 2008.</ref>
|}
[[Fexeiro:Olympianes.jpg|thumb|upright|Ls [[Diuses oulímpicos|duoze Diuses Griegos]] (Zeus ne l trono), por Nicolas-André Monsiau (1754- 1837), finales de l seclo XVIII.|left]]
Quando Cronos tomou l lhugar de Urano, tornou-se tan perberso quanto l pai. Cun sue armana Reia, procriou ls purmeiros diuses oulímpicos ([[Héstia]], [[Deméter]], [[Heira]], [[Hades]], [[Posídon]] i [[Zeus]]), mas lhougo ls deborou anquanto nacian, pul medo de que un deilhes l çtronasse. Mas Zeus, l filho mais nuobo, cula ajuda de la mai, cunseguiu scapar de l çtino i trabou ua guerra contra sou progenitor, cujo bencedor ganharie l trono de l diuses.<ref name=greciaportaltitacronos /> Al final, cula fuorça de l Ciclopes–la quien lhibertou de l [[Tártaro (mitologie)|Tártaro]]– Zeus benceu i condenou Cronos i ls outros [[Titana (mitologie)|Titanas]] na prison de l Tártaro, depuis de oubrigar l pai a bomitar sous armanos.<ref name=greciaportaltitacronos /> Para a mitologie clássica, depuis dessa çtituiçon de l Titanas, un nuobo panteon de diuses i diusas surgiu. Antre ls percipales diuses griegos stában ls oulímpicos- cuja lhemitaçon de sou númaro para duoze parece tener sido ua eideia moderna, i nun antiga <ref>H.W. Stoll, ''Religion i Mitologie de l Griegos'', p. 8</ref> - que residian ne l [[Oulimpo]] ambaixo de ls uolhos de Zeus. Nesta fase, ls oulímpicos nun éran ls solos diuses que ls griegos adorában: eisistian ua bariadade de dibindades rupestres, cumo l dius-cabra [[Pana]], las [[ninfa]]s— [[Náiade]]s (que morában nas nacentes), [[Dríade]]s (spritos de las arbles) i las [[Nereidas]] (que habitában l mar) —, diuses de rius, [[Sátiro]]s i outras dibindades que residian an florestas, bosques i mares. Para alhá dessas criaturas, eisistian ne l eimaginário griego seres cumo las [[Erínias]] (ó Fúrias) (que habitában l submundo), cuja funçon era perseguir ls culpados de [[homicídio]], mala cunduta familiar, [[heiresie]] ó perjúrio.<ref>Brito, Rafael.''[http://www.templodoconhecimiento .com/portal/modules/smartsection/iten.php?itemid=8 Alguns Diuses, Coribantes, Dátilos i Erínias]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.'' [http://www.templodoconhecimiento .com/portal/ Templo de l Coincimiento]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 21 de Setembre, 2008.</ref>
Para honrar l antigo panteon griego, cumpós-se ls famosos [[hinos homéricos]] (cunjunto de 33 cançones).<ref name=greciaantigahinoshomericos /> Alguns studiosos, cumo Griegory Nagy, cunsidírun que ls hinos homéricos son simples prelúdios, se cumparado cula ''Teogonia'', adonde cada hino amboca un dius.<ref>G. Nagy, ''Grek Mythology and Poetics'', p. 54</ref> Inda assi, ls diuses griegos, ambora poderosos i dinos de houmenaiges cumo las persentes nestes hinos, éran eissencialmente houmanos (praticában [[bioléncia]], possuían [[ciúme]], coléra, [[rábia]] i [[ambeija]], tenien grandezas i fraquezas houmanas), ambora fússen duonhos de cuorpos físicos eideales.<ref name=spetrum6>Bara Branco, Alberto Manuel. ''[http://www.ipb.t/milleniun/Millenium31/4.pdf La Mitologie Griega, ua cuncepçon genial porduzida pula houmanidade: ls cundicionalismos relegiosos i stóricos na Ceblizaçon Heilénica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', p.6</ref> D'acuordo cul studioso [[Walter Burkert]], la definiçon para essa caratelística de l antropomorfismo griego ye que "ls diuses de la Grécia son pessonas, i nun abstraçones, eideias ó cunceitos".<ref>W. Burkert, ''Religion griega'', 182</ref> Andependientemente de sues formas houmanas, ls diuses griegos tenien muitas halblidades fantásticas, sendo las mais amportantes: tener la cundiçon de ser eimúne la [[malina]]s, [[ferida]]s i al [[tiempo]]; tener la capacidade de se tornar ambisible; biajar lhongas çtáncias anstantaneamente i falar atrabeç de seres houmanos sin estes saberen. Ls griegos cunsidrában la [[eimortalidade]] — que era assegurada pula alimentaçon custante de [[ambrosia]] i pula angeston de [[nétar]] — cumo la caratelística çtintiba de l diuses.<ref name=spetrum6 /><ref>Cláudio Moreno,"[http://www.sualingua .com.br/02/02_mitol_1.htn mitologie i lhenguaige (4): heirmético, nétar i sirene]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", [http://www.sualingua .com.br/ SuaLingua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 22 de Setembre, 2008.</ref>
[[Fexeiro:Giobanni Battista Tiepolo 081.jpg|upright|thumb|''Oulimpo'' (seclo XVIII), de [[Giobanni Battista Tiepolo]] (Museo del Prado, [[Madrid]]).]]
Cada dius çcende dua genealogie própia, prossegue antresses própios, ten ua cierta ária de specializaçon, i ye regido por ua personalidade singular; inda assi, essas çcriçones surge a partir dua anfinidade de lhocales arcaicos bariantes, que nun coinciden siempre culhas. Quando esses diuses éran aludidos na poesie, na ouraçon ó an cultos, essas práticas éran rializadas mediante ua cumbinaçon de sous nomes i [[eipiteto]]s, que ls eidantificában por essas çtinçones de l resto de sues própias manifestaçones (i.x. ''Apolo Musageta'' era "Apolo, [cumo] xefe de las [[Musas]]").
La maiorie de ls diuses fúrun associados a aspetos specíficos de sues bidas: [[Afrodite]], por eisemplo, era diusa de l amor i de la beleza, [[Aires]] era dius de la guerra, [[Hades]] l dius de la muorte, i [[Atena]] la diusa de la sabedorie i de la coraige.<ref>Sin Nome. [http://profeugenio.ne l.quemunidades.net/andex.php?páigina=1382695674 Antiguidade Oucidental]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 20 de Setembre, 2008.</ref><ref name=stollhw>H.W. Stoll, ''Religion and Mythology of the Greks'', p. 20</ref> Ciertos diuses, cumo [[Apolo]] i [[Dionísio]], apersentan personalidades cumplexas i mais dua funçon, anquanto outros, cumo [[Héstia]] i [[Hélios]], rebelan pequeinhas personificaçones. Ls [[Templo griego|templos griegos]] mais ampressionantes tendian a star dedicados a un númaro lhemitado de diuses, que fúrun l centro de grandes cultos panhelénicos.<ref name=stollhw /> De maneira antressante, muitas regiones dedicában sous cultos a diuses menos coincidos i muitas cidades tamien honrában ls diuses mais coincidos cun ritos lhocales caratelísticos i les associában mitos çconhecidos an outros lhugares.<ref name=stollhw /> Durante la era heiróica — que beremos na próssima sub-seçon — l culto de l heiróis (ó semi-diuses) cumplemientou la de ls diuses i ambas las criaturas se fundiran ne l eimaginário de la Grécia.
l diuses i de l mortales===
{{Artigos percipales|[[Eras de l home (mitologie)|Eras de l home]]} }
[[Fexeiro:Benus and Anchises.jpg|thumb|''Benus (Afrodite na mitologie griega) i Anchises'', por [[Annibale Carraci]]: l relacionamiento antre la diusa de la beleza (coincida cumo Bénus na [[mitologie greco-romana]]) i un home mortal, demunstra cumo quedou frequente las relaçones antre diuses i houmanos ne l eimaginário griego.]]
Ounindo la eidade an que ls diuses bibian sós i la eidade an que la anterferéncia debina ne ls assuntos houmanos era lhemitada, habie ua era de trasiçon an que ls diuses i ls homes (mortales) se misturórun lhibremente. Estes fúrun ls purmeiros dies de l mundo, quando ls grupos se misturában cun mais lhiberdade de l que fazirun depuis. La maior parte de las fés dessas stórias fúrun rebeladas mais tarde na obra ''Metamorfoses'' de [[Obídio]], i frequentemente son debedidas an dous grupos temáticos: stórias de amor i stórias de castigo.<ref>G. Mile, ''Classical Mythology in Anglish Lhiterature'', p. 38</ref> Ambas stórias tratan de l ambolbimiento de ls diuses cun ls houmanos, seia dua forma ó de outra:
* Ls ''cuntos de amor'' muitas bezes ambolben [[ancesto]], seduçon ó biolaçon dua mulhier mortal por parte dun dius, resultando nua çcendéncia stórica. Essas stórias sugíren giralmente que las relaçones antre diuses i mortales percisan ser eibitadas, sendo que raramente esses ambolbimientos possuen finales felizes.<ref>G. Mile, ''Classical Mythology in Anglish Lhiterature'', p. 39</ref> An poucos causos, ua dibindade feminina percura un home mortal i bibe cul, cumo ne l Hino Homérico a la Afrodite, adonde la diusa cumbibe cul príncepe [[Anchises]] i acaba cuncebendo l xefe troiano [[Enéias]].<ref>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0179 Afrodite]". greciantiga.org. Acesso: 21 de Setembre, 2008</ref>
* Ls ''cuntos de castigo'' ambolben la apropiaçon ó ambençon de algun artefato cultural amportante, cumo quando Prometiu roubou l fuogo de ls diuses i quando el ó [[Licaon]] ambentou l sacríficio, quando [[Tántalo]] roubou l nétar i la ambrósia de la mesa de Zeus i de sous súditos, rebelando-les l segredo de l diuses, ó quando [[Deméter]] ansinou [[agricultura]] i ls [[Mistérios de Eléusis]] la [[Tritolemos]], ó quando [[Mársias]] ambentou ls [[aulos]] i, culha, angressou nun cuncurso musical al lhado de [[Apolo]]. Las abinturas de Prometiu marcan un punto antre la stória de ls diuses i la de l homes.<ref>Morris, I. (1999), ''Archaeology Las Cultural Story: Words and Things in Iron Age Grece'', p.291, Blackwell Publishing. ISBN 0-631-19602-1.</ref> Un cacho de papiro anónimado, datado de l seclo III a.C., retrata bibidamente l castido que Dionísio aplicou a la Lhucurgo, rei de [[Trácia]], cujo reconhecimiento de nuobos diuses chegou demasiado tarde, ocasionando horribéis penalidades que se stendírun por to bida.<ref>J. Weaber, ''Plots of Eipiphany'', 50</ref> La stória de la chegada de Dionísio para stablecer sou culto an Trácia fui tamien l tema dua trilogie de peças dramáticas de l poeta antigo [[Ésquilo]]: cumo an ''Las Vacantes'', adonde l rei de [[Tebas (Grécia)|Tébas]], [[Pentiu]], ye castigo por Dionísio por tener sido çrespeitoso cun las [[Ménades]], sues adoradoras.<ref>R. Bushnell, ''La Cumpanion to Tragedy'', p. 28</ref><ref>K. Trobe,'' Amboke the Gods'', p. 195</ref>
Inda ne l assunto de relaçon antre diuses i mortales, hai un cunto antigo baseado nun tema folclórico,<ref>Flábia Silbia, ''Deméter, diusa de la fertilidade - Mitologie Griega'', 2ª parte: ''L mitologema de Deméter i Perséfone'', WordPress, Júnio 1, 2008</ref> adonde Deméter stá percurando por sue filha [[Perséfone]], depuis de tener tomado la forma dua anciana chamada Doso i recebido spitalidade de Celéu, l rei de [[Eléusis]] an [[Ática]]. Por causa de sue spitalidade, Deméter planeijou fazer eimortal sou filho Demofonte, cumo un ato de agradecimiento, mas nun pudo cumpletar l ritual porque la mai de Demofonte, Metanira, antrou i biu sou filho rodeado de fuogo, bison essa que le probocou, anstantáneamente, un grito agudo, que anfureciu Deméter, cuja lhamentaçon bino depuis, al refletir l fato de que ls "stúpidos mortales nun antenden práticas debinas".<ref>''Hino Homérico la Deméter'', bersos 255–274</ref>
=== Era heiróica ===
{| class="float" width="33%" align="right" style="background-color:anherit;border-collapse:collapse;border-style:none;margin: .5en .75en;"
| width="20" valign="top" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:2 2px;padding-top: 4px" | “
| valign="top" align="left" style="padding:0 10px;" |''L fato de antre ls homes i ls diuses eisistir inda ua terceira classe special de heiróis, que son chamados tamien "semi-diuses", ye ua particularidade de la mitologie i de la religion griegas para la qual quaije nun eisisten paralelos.''
| width="20" valign="botton" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:2 2px;padding: 4px;" | ”
|-
| colspan="3" style="padding-top: 10px" |<p style="font-size:smaller;lhine-height:1en;text-align: right"><cite style="font-style:normal;">—[[Walter Burkert]], 1993.<ref name=greciaportalintroherois>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0353 Antroduçon als mitos heiróicos]". greciantiga.org. Acesso: 21 de setembre, 2008.</ref>
|}
La eidade an que ls heiróis bibiran na mitologie griega ye coincida cumo Era (ó Eidade) Heiróica.<ref>F.W. Kelsey, ''An Outline of Grek and Roman Mythology'', p. 30</ref> La Era Heiróica surgiu ne l Período Arcaico, quando ls griegos eimaginában "heiróis" ([[Léngua griega|gr]]. ἥρωες; sg. ἥρως) cumo ciertos personaiges de lhendas épicas.<ref name=greciaportalintroherois /> Ambora sujeitos a la mortalidade, ls heiróis/semi-diuses se defrenciában de ls houmanos pul fato de séren capazes de façanhas ampossibles, talbeç pul fato de séren fruitos dua relaçon antre un mortal i un dius.<ref name=greciaportalintroherois />
Passado la ascenson de l culto heiróico, ls diuses i ls heiróis custituíran la sfera sagrada i son ambocados juntos ne ls juramientos i nas ouraçones que son dirigidas a eilhes.<ref>W. Burkert, ''Grek Religion'', 205</ref> An cuntreste cula era de l diuses, durante la heiróica la lhista de heiróis nunca ye fixa i definitiba; yá nun nacen grandes diuses, mas siempre puoden aparecer nuobos heiróis de l eisército de l muortos. Outra amportante defrença antre l culto de ls diuses i l de l heiróis ye que l segundo de ls dous se torna l centro de la eidantidade de l grupo lhocal.<ref>Burkert, W. (2002),'' Grek Religion: Archaic And Classical'', 205–206, Blackwell Publishing. ISBN 0-631-15624-0</ref>
Ls eibentos monumentales de [[Hércules]] son cunsidrados l ampeço de la era de l heiróis. Tamien se aneixan a eilhes trés grandes sucessos melitares: la [[Argonautas|spediçon argonáutica]] i la [[Guerra de Tróia]], cumo tamien la Guerra de Tebas.<ref>F.W. Kelsey, ''An Outline of Grek and Roman Mythology'', 30</br> * H.J. Rose, ''La Handbok of Grek Mythology'', 340</ref>
==== Hércules i ls Heiráclidas ====
{{Artigos percipales|[[Hércules]] i [[Ambasones dóricas]]}}
[[Fexeiro:Hercules_Musei_Capitolini_MC1265_n2.jpg|thumb|upright|Scultura de Hércules, artista çconhecido. Arte romana datada de l seclo II a.C., [[Musei Capitolini]], [[Roma]], [[Eitália]].|left]]
Ciertos studiosos acraditan que, por de trás de las cumplexas stórias que ambolben l mito de Hércules (ó Heirácles), eisistiu un home berdadeiro, talbeç un senhor de [[bassalo]]s an [[Argos]].<ref name=durpris8>C. F. Dupuis, ''The Ouregin of All Religious Worship'', p. 86</ref> Outros sugíren que l mito de Hércules ye ua alegoria de la passaige anual de l sol pulas duoze [[custelaçones]] de l [[zodíaco]].<ref name=durpris8 /> Eisiste un terceiro grupo que acradita que l mito deriba de outros culturas, rebelando que la stória de Hércules ye ua adataçon regional de mitos heiróicos yá stablecidos antes. Ambora la eisisténcia de todas essas i muitas outras speculaçones, la tradiçon afirma que Hércules fui filho de Zeus cula mortal [[Alcmena]], nieta de [[Perseu]].<ref name=greciaportalhercules>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0130 Heiracles]". Greciatiga.Org. Acesso: 27 de agosto, 2008.</ref> Sues fantásticas façanhas, que ambolben dibersos [[Folclore|temas folclóricos]], proporcionórun mui material a las lhendas populares. Ye retratado cumo un sacrificador, un guerreiro dotado de eimenso bigor físico, cun fuorça i proezas marabilhosas, protegido por armaduras i itenes de las quales outelizaba cun çtreza, demunstrando superioridade a las halblidades de l home mortal quemun.<ref name=greciaportalhercules /> Quanto a la iconografie, nas artes bisuales — pul menos ne l período arcaico — Hércules siempre fura apersentado cun barba, piel de lhion i [[claba]] nas manos, cun grandes músclos spostos nas pernas i ne ls braços.<ref>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0130 Heiracles]", Iconografie. Acesso: 27 de agosto, 2008.</ref> Yá ne l [[seclo IV]], la popularidade de l heirói decresceu i, talbeç un pouco por esso, sues caratelísticas houmanas fúrun reforçadas mais de l que las heiróicas, i passou a ser repersentado sin barba i frequentemente sin armas de cumbate.<ref name=greciaportalhercules />
Na lhiteratura, [[Eurípedes]] porduziu la peça trágica ''Hércules'' (ó ''Hércules Enlouquecido'', ''Hércules Furioso''), adonde splora l mito de l heirói, rebelando la cunturbada eisisténcia de la figura an queston, que stá pristes a cometer suícidio, mas que ye ancorajado a bibir pul amigo i rei de Atenas, [[Teseu]].<ref>Para mais detalhes de la peça de Eurípedes, ber: Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0484 Héracles, de Erípedes]". Acesso: 27 de setembre, 2008</ref> Na peça ''Las Traquinianas'', Hércules aparece eiqui atrabeç de la scrita de [[Sófocles]].<ref>Para mais detalhes de la peça de Sófocles, ber: Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0437 Las traquinianas]". Acesso: 27 de setembre, 2008</ref> Esses dous testos de la Grécia antiga, resguardados até ls dies atuales, ne ls cunferiran detalhes preciosos acerca de ls mitos subre l heirói mais popular i antressante de la mitologie griega.<ref name=greciaportalhercules />
[[Fexeiro:Heirakles Telephos Chiaramonti Amb1314.jpg|upright|thumb|Ls Heiráclidas éran çcendentes de Hércules. Nesta antiga scultura, l lhegendário heirói i sou bebé Télefo. ([[Museu de l Lhoubre]], [[Paris]].)]]
Hércules atingiu l mais alto prestígio social atrabeç de sue nomeaçon cumo ancestro oufecial de ls reis [[dóricos]]. Esto serbiu probablemente cumo lhegitimaçon pa las [[ambasones dóricas]] ne l [[Peloponeso]]. Un eisemplo çto ye l heirói mitológico [[Hilo (mitologie)|Hilo]], eipónimo dua tribo dórica, que se cumbertiu an Heiráclida (nome que recebien ls numerosos çcendentes de Hércules,<ref name=greciaportalheraclidas>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0519 Ls Heiráclidas]". Acesso: 27 de setembre, 2008</ref> specialmente ls çcendentes de Hilo — outros Heiráclidas eisistentes son [[Macária]], Lhamos, Manto, Tlepólemo i Télefo). Estes Heiráclidas cunquistórun ls reinos peloponesos de [[Micenas]], [[Sparta]] i Argos, alegando, segundo l mito, l dreito de goberná-los debido sue ascendéncia. La ascenson de l Heiráclidas ye muitas bezes chamada "Ambason Dórica" (ber artigo). Un fato antressante ye que ls reis lhídios i, mais tarde, ls reis macedóniso — cumo gobernantes dun mesmo reino — tamien passórun a ser Heiráclidas.<ref>[[Heiródoto]], ''Las stórias'', i.6–7</ref>
Ambora Hércules tenga morrido, cumo ye çtino de to mortal, por cunta de sou ''lhado houmano'' (deribado de la mai [[Alcmena]]), alguns griegos — specialmente [[Píndaro]], que l chamaba de "heirói-dius"<ref>Pi. ''N''. bersos 3.22</ref> — acraditában que, por cunta de sou ''lhado debino'' (adbindo de la çcendéncia de Zeus), el subiu al Oulimpo i tornou-se un dius.<ref name=greciaportalhercules /> La figura lhendária deste heirói, antoce, permeou durante algun tiempo ua simbologie buoltada a a tierra, als heiróis, al home mortal, mas tamien atencionada al cielo, als diuses, al debino, al purfeito, al que ye eideal.<ref name=greciaportalhercules /> Essa figura mista que Hércules apersenta, an que l lhado mortal i l lhado debino se cunfunden, era mui reforçada an dibersos cultos i sacrifícios rializados probablemente an [[Creta]], adonde ls griegos oufrecian-le sacrifícios purmeiramente cumo heirói i, solamente depuis, cumo un ser debino.<ref>BURKERT, W. ''Religion Griega na Época Clássica i Arcaica'', pag. 405</ref>
Para alhá de las façanhas heiróicas de Hércules, outros nembros dessa purmeira geraçon de heiróis, cumo [[Perseu]], [[Teseu]], [[Deucalion]] i [[Belerofonte]], rializórun feitos mui semelhantes a a el, siempre rializando-los solitariamente, sin nanhue outra ajuda, l que acuntiu quando anfrentórun monstros cumo [[Quimera]] i [[Alforreca]] an mitos que beiran a la [[Cunto de fadas|cuntos de fadas]] (esses cumbates solitários solo apersentan inda mais la capacidade subrehumana dessas personaiges). Ambiar un heirói a ua muorte presumida ye un tema frequente nesta purmeira tradiçon heiróica, cumo acunte nas lhendas de Perseu i de Belerofonte.<ref>Kirk, G. S. (1973), ''Myth: Its Meaning and Funtiones in Ancient and Other Cultures'', pag. 183, University of California Press. ISBN 0-520-02389-7.</ref>
==== Argonautas ====
[[Fexeiro:Jason fresque romaine.jpg|upright|thumb|Jason lhebando ls Argonautas a a buscar l Belo de Ouro. Arte de la Roma Antiga. Outor çconhecido.|left]]
Solo épico heilenístico cunserbado até ls dies atuales, ''Argonautica'', de [[Apolónio de Rodes]], narra l mito de la jornada de [[Jason]] i ls [[Argonautas]] para recuperáren l [[Belo de Ouro]] de la mítica tierra de [[Cólquida]]. An ''Argonautica'', Jason ye ampelido a la sue busca pul rei [[Pélias]], que habie recebido ua profecie adonde un home de sandálias se tornarie sou [[Némesis (mitologie)|némesis]]. Jason perde ua sandália nun riu de la region, chegando na corte de Pélias i ampeçando, assi, la eipopéia. Quaije todos ls nembros de la seguinte geraçon de heiróis, assi cumo Hércules, partiran cun Jason al [[Argo]] para buscar l belo de ouro.
Essa geraçon de heiróis tamien anclui: l mito de Teseu, que partiu a la Creta para anfrentar l [[Minotauro]]; [[Atalanta]], la heiroína feminina; i Meleagro, que por sue beç tenie un ciclo épico que ribalizaba cun la ''Eilíada'' i la ''Odisséia''. Píndaro, Apolónio i Apolodoro se sforçórun an dar lhistas detalhadas subre ls Argonautas.<ref>Apolodoro, ''Biblioteca i Eipítome'', i.9.16;</br> Apolonio, ''Argonáuticas'', i.20 y sig.; </br>Píndaro, Odes Píticas ib.1</ref>
Ambora Apolónio tenga scrito sou poema ne l seclo III a.C, la cumposiçon de la stória de ls argonautas ye anterior a la ''Odisséia'', que demunstra familiaridades cun ls anredos de Jason.<ref name=berbeteargonaut>Verbete "Argonaut". Ancyclopaedie Britannica. (2002).</ref><ref name=grimmal58>P. GRIMMAL, ''The Ditionary of Classical Mythology'', pág.58</ref> An épocas antigas, la spediçon mítica era cunsidrada cumo un fato stórico, un ancidente na abiertura de l [[Mar Negro]] al comércio i a la colonizaçon griega.<ref name=berbeteargonaut /> Tamien tornou-se mui popular, cuja funçon bai zde la criaçon de nuobas lhendas lhocales a la anspiraçon de dibersas tragédies griegas.<ref name=grimmal58 />
==== Casa de Atreu i Ciclo Tebano ====
{{Artigo percipal|[[siete Cuntra Tebas|Ls siete Cuntra Tebas]]} }
[[Fexeiro:Cadmus teth.jpg|upright|thumb|''"[[Cadmo]] Sembrando Dientes de l Dragon", por [[Maxfield Parrish]], 1908.]]
Antre l Argo (capítulo anterior) i la Guerra de Tróia (capítulo seguinte), houbo ua geraçon coincida por sous crimes. Esto anclui ls feitos de [[Atreu]] i [[Tiistes]] an Argos. Atrás de l mito de la casa de Atreu (ua de las percipales dinasties heiróicas juntamente cula Casa de [[Lábdaco]]), stá l porblema de la deboluçon de l poder i la forma de ascenson de l trono. Ls mielgos Atru i Tiéstes cun sous çcendentes zampenhórun l papel de protagonistas na tragédia acerca de la deboluçon de poder an Micenas.<ref>Y. Bonnefoy, ''Grek and Eigytian Mythologies'', p. 103</ref>
L Ciclo Tebano trata de ls sucessos associados specialmente a la [[Cadmo]], l fundador de la cidade de Tebas, i, mais tarde, cun ls feitos de [[Laio]] i [[Édipo]] na mesma region; ua série de stórias que lhebórun al saqueio final de la cidade a mando de ls Eipigonis i d'Ls siete Cuntra Tebas (nun se sabe se estes figurórun ne l épico oureginal).<ref>R. Hard, ''The Routledge Handbok of Grek Mythology'', p. 317</ref> Acerca de Édipo, ls antigos relatos épicos ténen seguido un padron defrente (ne l qual el cuntinou gobernando Tebas depuis de la rebelaçon de que [[Jocasta]] era sue mai i tamien mais tarde al sou casamiento cun ua mulhier que se cumbertiu an mai de sous filhos) de l que conhecemos grácias a las tragédies — specialmente la mais famosa de l assunto, ''[[Édipo Rei]]'', de [[Sófocles]] — i als relatos mitológicos posteriores la este testo antigo.<ref>Hard, R. (2003), ''The Routledge Handbok of Grek Mythology: Based on H.J. Rose's “Handbok of Grek Mythology”'', p. 311–317, Routledge. ISBN 0-415-18636-6.</ref>
==== Guerra de Tróia i cunsequéncias ====
{{Artigo percipal|[[Guerra de Tróia]]}}
[[Fexeiro:The Rage of Achilles by Giobanni Battista Tiepolo.jpeg|upright|thumb|Na pintura ''La Fúria de Aquiles '', de [[Giobanni Battista Tiepolo|Tiepolo]] (1757, afresco, 300 x 300 cn, Billa Balmarana, Bicenza), Aquiles stá anfurecido pula amenaça de [[Agamemnon]] de tirar sou çpojo de la guerra, [[Briseis]], i zambainha sue spada para espetá-lo. La súbita apariçon de [[Minerba]], que ne l afresco sigura ls pelos de Aquiles, eibita l assassinato.]]
A mitologie griega culmina na Guerra de Tróia, la famosa lhuita antre ls griegos i ls [[troiano]]s, ancluindo sues causas i cunsequéncias. Ne ls trabalhos homéricos, las percipales stórias yá habien tomado forma i sustáncia, i ls temas andibiduales fúrun eilaborados mais tarde, specialmente drento de ls anredos de ls dramas griegos. La Guerra de Tróia adquiriu tamien un grande antresse para la [[cultura romana]] por cunta de las stórias de [[Enéas]], heirói troiano, cuja jornada a la [[Tróia]] lhebou la fundaçon de la cidade que un die se cumberterie an Roma, i ye recontada por Bírgilio an ''[[Eneida]]'' (cujo Lhibro II cuntén l relato mais famoso de l saqueio de Tróia).<ref name=trojanwar>Berbete "Trojan War". Ancyclopaedie The Heilios. (1952).</ref><ref name=berbetetroy>Berbete "Troy". Ancyclopaedie Britannica. (2002).</ref>
L Ciclo de la Guerra de Tróia, ua coleçon de poemas épicos, ampeça cun ls sucessos que lhebórun la guerra: [[Éris]] i la maçana de ouro, l julgamiento de [[Páris]], l rato de [[Heilena (mitologie)|Heilena]], i l sacríficio de [[Ifigénia]] an Aulis. Para resgatar Heilena, ls griegos ourganizórun ua grande spediçon ambaixo de l mando de l armano de [[Menelau]], Agamemnon, rei de Argos ó de Micenas, mas ls troianos nun quejirun lhibertá-la. La ''Eilíada'', que se zamrola ne l décimo anho de la guerra, narra nua de sues páiginas l cumbate antre Agamemnon cun Aquiles, que era até anton l melhor guerreiro de la Grécia, i tamien narra las cunsequéncias de la muorte de [[Pátroclo]] (amigo de Aquiles) i de [[Heitor]], filho mais bielho de [[Príamo]]. Antes de la muorte, se ounírun als troianos dous sóticos aliados: [[Pentesileia]] i [[Memnon]].<ref name=berbetetroy />
[[Fexeiro:Lhaocon02.jpg|upright|thumb|Scultura de [[Caio Plínio Segundo]] repersentando l [[Grupo de Lhaoconte]] ([[Museu de l Baticano]], Roma), personaiges muortos por serpentes marinas nun spisódio de la Guerra de Tróia, retratado na ''[[Eilíada]]'' i na ''[[Eneida]]''.|left]]
[[Aquiles]] matou ambos, até Páris atingir sou carcanhal mortalmente cun ua flecha (dende la spresson ''Carcanhal de Aquiles''; para mais anformaçones, bei l artigo de l guerreiro). Antes de tomar Tróia, ls griegos tubírun que roubar de la cidadela la eimaige de madeira de Palas Atenas. Finalmente, cula ajuda de Atenas, eilhes custruíran l [[Cabalho de Tróia]]. Anque de las adberténcias de [[Cassandra]] (filha de Príamo), ls griegos fúrun cumbencidos por Campanan — griego que, fingindo sue argumentaçon, cunseguiu lhebar l gigantesco cabalho para drento de las muralhas de Atenas. L sacerdote [[Laoconte]] tentou çtruir l cabalho, mas acabou sendo ampedido por serpentes marinas que, cun sues fuorças, l matórun. Al anuitecer, la frota griega regressou i ls guerreiros de l cabalo abriran las puortas de la cidade.
L Ciclo Troiano proporcionou ua bariadade de temas i se cumbertiu an fuonte percipal de anspiraçon pa ls antigos artistas griegos (por eisemplo, las [[métopa]]s de [[Partenon]] repersentando l saqueio de Tróia). Essa preferéncia artística puls temas procedentes de l ciclo troiano ne ls andica sue amportança para la antiga ceblizaçon griega.<ref name=trojanwar /> L mesmo ciclo mitológico, mais tarde, tamien anspirou ua série de obras lhiterárias de la Ouropa. Ls scritores ouropeus mediebales troianos, çconhecedores de la obra de Homero, ancontrórun na lhenda de Tróia ua rica fuonte de stórias heiróicas i románticas i un marco que ancorajou sous própios eideales cortesanos i cabalharescos. Alguns outores de l [[seclo XII]], cumo Venoît de Sainte-Maure (an sou ''Poema de Tróia'') i José Iscano (an sou ''De bello troiano''), çcriben la guerra simplesmente rescrebendo la berson padron que ancontrórun an ''Ditis'' i ''Dares'', seguindo l cunseilho de [[Horácio]] i l eisemplo de [[Birgílio]]: rescrebir un poema de Tróia cun beracidade, an lhugar de cuntar algo cumpletamente nuobo.<ref>D. Kelly, ''The Cunspiracy of Allusion'', p. 121</ref>
== Cuncepçones greco-romanas ==
L mito era l coraçon de la sociadade griega antiga; ls griegos, crentes nas stórias i nas narratibas de l poetas, stablecírun rituales, porcessos, sistemas, cultos i práticas cada beç mais fundamentadas nesses lhendas heiróicas, debinas i houmanas. Zde aquel tiempo, inda assi, l ser houmano percisou criar cuncepçones lhógicas acerca dessas stórias, cuntadas solo por poetas.<ref name=brasilescolamito /> Segundo ls studiosos Bitor Dabis Hanson i John Heiat, poucos dubidában de la beracidade de ls mitos relatados, i Homero era la "eiducaçon de la Grécia", atribuiçon que proba cumo ls mitos griegos éran la berdade (l que hoije serie la ciéncia, i alguas formas de religion i fés).<ref name=hanson>Hanson, B. D.; Heiath, J. (1998), ''Who Killed Homer?: The Demise of Classical Eiducation and the Recobery of Grek Wisdon'', p. 37, Simon & Schuster. ISBN 0-684-84453-2.</ref>
=== Filosofie i mito ===
La filosofie surge atrabeç de l mito, mas a el acaba se oupondo.<ref name=wellmoura>Wellington de Lhucena Moura. "[http://páiginas.tierra .com.br/arte/eipicuro/filosofie/filosofiaemito.htn Filosofie i mito]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 28 de Setembre, 2008</ref> Ne ls finales de l seclo V a.C., depuis de l auge de la filosofie, de la ouratória, i de la prosa, l çtino i la beracidade de ls mitos se tornórun anciertos i las genealogies mitológicas dórun lhugar a ua nuoba cuncepçon de la ourige de las cousas, sendo que essa cuncepçon tenie cumo prioridade la scluson de l supernatural (esto se mostra claro nas stórias [[Tucídides|tacidianas]]) .<ref name=griffin>Griffin, J. (1986), «Grek Myth and Heisiod» ''The Oxford Eillustrated Story of Grece and the Heillenistic World'', p. 80, Oxford University Press. ISBN 0-19-285438-0.</ref> Anquanto ls poetas i dramaturgos eilaborában ls mitos, ls storiadores i ls filósofos çprezában-los i criticában-los.<ref>Miles, G. (1999), ''Classical mythology in Anglish lhiterature: la critical anthology'', p. 7–8, Lhondres, Nueba York: Routledge. ISBN 978-0-415-14755-2.</ref>
[[Fexeiro:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|left|thumb|L [[Platon]] i l [[Aristóteles]] de [[Rafael]] ne l afresco ''[[La Scuola de Atenas]]'' (probablemente cun las aparéncias de [[Leonardo da Vinci|De la Binci]] i de [[Michelangelo]]): scluson de ls studos de Homero, de las tragédies i de las tradiçones mitológicas, para dar spácio a la outras cuncepçones, na utópia ''[[La República]]''.]]
Ciertos filósofos radicales, cumo [[Xenófanes]], ampeçórun ne l seclo VI la. C. a rotular ls testos de ls poetas cumo blasfémias: Xenófones queixaba-se de que Homero i Heisíodo atribuian als diuses "todo l que ye bergonhoso i scandaloso antre ls homes, pus ls diuses rouban, matan, cometen adultério, i anganhan uns als outros".<ref name=flitç>Fritç, G. (1996 reimpr.),'' Grek Mythology: An Antrodution'', p. 169–170, John Hopkines University Press. ISBN 0-8018-5395-8.</ref> Essa lhinha de pensamiento ancontrou sue spresson mais dramática an ''[[La República]]'' (acerca de la justícia, de l ouniberso i de ls dibersos tipos de gobierno) i an ''Lheis'' (que trata de la lhei debina i natural, de la eiducaçon i de la relaçon antre filosofie, política i religion) de [[Platon]]. Platon criou ls sous própios mitos alegóricos (cumo l de Er an ''La República''), atacando ls cuntos tradecionales de l trucos, i tratando ls furtos i ls adultérios cumo eimorales, oupondo-se al papel central que benien tomando na lhiteratura griega. La crítica de Platon - que rotulaba ls mitos de "palabrones antigos" -<ref>Platón, Teteto, 176b</ref> fui l purmeiro eisercício i zafio sério a la tradiçon mitológica homérica.<ref name=hansonheath>Hanson-Heiath,''Who Killed Homer'', p. 37 ISBN 0-684-84453-2.</ref> [[Aristóteles]], por sue beç, criticou l anfoque filosófico pré-socrático quaije-mitológico i çtacou que "Heisíodo i ls scritores telógicos stában preocupados unicamente cul que les parecie plausible i nun tenien respeito puls outros [...] Mas nun merece la pena tomar la sério ls scritores que alardeian l stilo mitológico; aqueilhes que proceden a demunstrar sues afirmaçones deben ser re-eisaminados".<ref name=griffin />
Las splicaçones filosóficas, que pretendian rebisar las mitológicas, criórun cunsequéncias para sous outores: [[Anaxágoras]], por eisemplo, partiu para un outo-sílio fura de Atenas, por dubidar que la [[luna]] fusse ua diusa (splicaçon mitológica) i afirmar que, pul cuntrário, bislumbraba an sue tierra mares i muntanhas.<ref name=wellmoura /> Aristóteles, que nun aceitaba la splicaçon de que l titana [[Atlas]] carregaba a tierra i l cielo nas cuostas (afirmaçon que rotulou de "eignoráncia i superstiçon de l pobo griego")<ref>MARX, K. ''Defrença de la Filosofie de la Natureza de Demócrito i de Eipicuro''. Traduçon: Cunceiçon Jardin i Eduardo Lhúcio Nueira. Lhisboua, Eiditorial Persença. 1972, pág. 204.</ref>, silou-se por temer que treminasse cumo [[Sócrates]], que oubtebe acusaçon de ampiedade i morriu.<ref name=wellmoura /> Sócrates fui condenado cun 71 anhos, acusado, antre outras cousas, de [[ateísmo]] i de corromper ls moços cun sous ansinamientos. Meleto, un de l acusadores, habie argumentado que "[...]Sócrates ye culpado de l crime de nun recoincer ls diuses reconhecidos pul Stado i de antroduzir dibindades nuobas; el ye inda culpado de corromper la mocidade. Castigo pedido: la muorte".<ref>Jean Brun, pág. 37</ref> Sócrates, passado quedar preso a fierros durante 30 dies, morriu nun método de beneno de la prison de la época.<ref>Sin nome. "[http://www.educ.fc.ul.t/docentes/oupombo/hfe/momientos/scuola/socrates/mortedesocrates.htn Sócrates]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". [http://www.educ.fc.ul.t educ.t]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Acesso: 30 de setembre, 2008</ref>
Essas perseguiçones se stendírun épocas depuis, atingindo sou auge na [[Eidade média]] (adonde l [[cristandade]] sustituiu la filosofie) i declinando durante l [[Renacimiento]] i percipalmente ne l [[Eiluminismo]] (adonde la filosofie griega ampeçaba a ser retomada i rebisada).<ref name=wellmoura /> Todabie, [[Platon]] nun cuidou de apartar si mesmo i sue sociadade de la anfluéncia de l mitos: sue própia caraterizaçon de [[Sócrates]] ye baseada ne ls patronos tradecionales trágicos i homéricos, ousados pul filósofo para lhoubar l curso de bida de l sou mestre.<ref name=hansonheath /> An ''[[Apologie de Sócrates]]'', Platon prescrebe l çcurso dado supostamente por Sócrates an sou julgamiento:
{{cquote|Mas talbeç podisse alguien dezir: "Nun te ambergonhas, Sócrates, de te aplicardes la tales acupaçones, pulas quales agora stá arriscado a morrer?" A esso, ponerei justo pensar, i ye l seguinte: "nun stás falando bien, miu caro, se acraditas que un home, de qualquier outelidade, por menor que seia, debe fazer causo de ls riscos de bibir ó morrer, i , al cuntrário, solo debe cunsidrar ua cousa: quando fazir l que quier que seia, debe cunsidrar se faç cousa justa ó anjusta, se stá agindo cumo home birtuoso ó desonesto. Porquanto, segundo la tua oupinion, serien çprezibles todos aqueilhes semi-diuses que morrírun an [[Tróia]]. I, culs, l filho de [[Tétis]], l qual, para nun subrebibir a la bergonha, çprezou de tal modo l peligro que, deseioso de matar [[Heitor]], nun dou oubido a la prediçon de sue mai, que era ua diusa, i la qual le debe tener dezido mais ó menos esto:
:Filho, se bingares la muorte de tou amigo [[Pátroclo]] i matares Heitor,
:tu mesmo morrerás, porque, eimediatamente depuis de Heitor, l tou çtino stará treminado" (Hon. Eil. 18.96) [...] <ref>Platon, ''Apologie de Sócrates''. Retirado de: ''[http://www.dominiopublico.gob.br/download/testo/cb000065.pdf Apologie de Sócrates]'', Trad. Marie Lhacerda de Souza, p.13 (an domínio público)</ref>}}
[[Fexeiro:David - The Death of Socrates.jpg|200px|thumb|''La Muorte de Sócrates'' (1787, [[Metropolitan Museun of Art|MMA]], [[Nuoba Iorque|NI]]) , por [[Jacques-Lhouis Dabid|Dabid]]: nota-se antre ls amigos de Sócrates i ne l carcereiro (l que le antrega la copa ambenenada) ua perfunda spresson de ansastifaçon.]]
Hanson i Heiath stiman que la rejeiçon de Platon acerca de la tradiçon homérica nun oubtebe buona recepçon pula base de la ceblizaçon griega.<ref name=hansonheath /> Nesta etapa, ls mitos mais antigos se mantibírun an cultos lhocales i seguiran anfluenciando la poesie i custituindo l tema percipal de la pintura i de la scultura na Grécia antiga.<ref name=griffin />
Cumplementamente, l dramaturgo de l seclo V a.C. Eurípedes eilaboraba antertextualidade cun las antigas tradiçones, ambora el tenga aplicado ne ls diálogos de sues personaiges notas de dúbedas subre la beracidade dessas stórias, mas l foco dessas peças era cumpletamente buoltada als mitos. Curiosamente, muitas dessas obras de Eurípedes tenien cumo funçon respunder a la bersones dun predecessor que habie anserido formas defrentes dun mesmo mito (assi, Eurípedes daba nuoba roupaige a la lhendas antigas). L dramaturgo ampugna percipalmente ls mitos subre ls diuses i ampeça sue crítica cun un oubjetibo similiar al prebiamente spresso por Xenócrates: "ls diuses, cumo se repersentában tradicionalmente, son demasiado [[antropomórficos]]".<ref name=flitç />
=== Racionalismo heilenístico i romano ===
Ne l [[Heilenismo]], a mitologie adquire l prestígio de l coincimiento de la eilite que ancontraba ne ls feitos de sous possessores algo pertencente la detreminada classe. A la par, l giro cético de la eidade clássica tornou-se inda mais defendida i pronunciada.<ref name=gale94>Gale, M. (1994), ''Myth and Poetry in Lhucretius'', p.87–89, Cambridge University Press. ISBN 0-521-45135-3.</ref> L mitógrafo griego [[Eibémero]], por eisemplo, stableciu ua tradiçon cuja prioridade era buscar ua base stórica rial para seres i eibentos míticos.<ref>Berbete "Euhemerus". An ''[[Ancyclopædie Britannica]]'', 2002</ref>
[[Fexeiro:M-T-Cicero.jpg|thumb|upright|[[Cícero]] bie-se cumo l defensor de la orde stablecida, anque sou ceticismo an relaçon als mitos i sue anclinaçon de fazer cuncepçones mais filosóficas subre las dibindades.|left]]
L racionalismo [[heirmenéutica|heirmenéutico]] (relatibo a la [[Heirmes]]) acerca de l mito tornou-se inda mais popular sob l [[Ampério Romano]], grácias a las teories fisicalistas de l [[stoicismo]] i grácias a la filosofie [[eipicurismo|spicurista]]. Ls stoicos apersentában splicaçones de ls diuses i de l heiróis cumo fenómenos físicos, anquanto que ls eibémeristas cumprendian-los cumo figuras stóricas. Assi i todo, ls stoicos — assi cumo ls [[neoplatonismo|neoplatonistas]] — promobian ls seneficados morales de la tradiçon mitológica, frequentemente basendo-se nas eitimologies griegas.<ref name=chance94>Chance, J. (1994), ''Mediebal Mythography: Fron Roman North Africa to the Schol of Chartres'', La.D. 433–1177, 69, University Press of Florida. ISBN 0-8130-1256-2.</ref> Mediante sue mensaige eipicuriana, [[Lucrécio]] buscaba spulsar ls miedos supersticiosos de las mintes de sous bezinos i cidadanos.<ref name=walsh>Walsh, P. G. (1998), ''The Nature of the Gods'', xxbi–xxbii, Oxford University Press. ISBN 0-19-282511-9.</ref> [[Tito Lhíbio|Líbio]], eigualmente, ye cético acerca de la tradiçon mitológica i clama que nun tenie cumo antençon ajuizar tales lhendas.<ref name=gale94 /> L zafio de ls romanos cun un fuorte sentido apologético de la tradiçon relegiosa era defender essa tradiçon anquanto cuncedian que esto era frequentemente un terreno fértil para la superstiçon. L antiquário [[Marco Teréncio Barron|Barron]] — que cunsidraba la religion ua anstituiçon romana de grande amportança para la preserbaçon de l bien social — dedicou rigorosos anhos de sue bida a studar las ouriges de ls cultos relegiosos. An sue ''Antiquitates Rerun Dibinarun'' (que nun subrebibiu als nuossos dies, ambora ''[[De Cibitate Dei]]'', de [[Agostico]], cunserba sou foco giral), Barron argumenta que, anquanto l home supersticioso teme ls diuses, la outéntica persona relegiosa ls benera cumo parientes dua mesma família.<ref name=walsh />
An sue obra, eisistian trés tipos de diuses:
* ''Ls diuses de la natureza'': personificaçones de fenómenos cumo la chuba i l fuogo;<ref name=walsh />
* ''Ls diuses de l poetas'': ambentados puls bardos sin scrúpulos para ancitar las peixones;<ref name=walsh />
* ''Ls diuses de la cidade'': ambentados puls sábios lhegisladores para eiluminar i acalmar la populaçon.<ref name=walsh />
Cotta, un académico romano, ridicularizou tanto la acepçon lhiteral de ls mitos cumo la alegórica, declarando rotundamente que ambas nun tenerien lhugar na filosofie.<ref name=gale94 /> [[Cícero]], por sue beç, çprezaba ls mitos, mas, cumo Barron, era anfático an sou apoio para la religion i sues cunsecutibas anstituiçones statales.<ref name=gale94 /> Ye defícel saber quon baixo se stendia esse racionalismo na scala social.<ref name=gale94 /> Cícero afirma que naide (nin mesmo bielhos, mulhieres ó ninos, ó qualquiera outro tipo de cousa) ye tolo a punto de crer ne ls terrores de [[Hades]] ó na eisisténcia de [[Cila]], de [[centauro]]s i de outras criaturas cumpósitas,<ref>Cicero, ''Tusculanae çputationes'', i.11</ref> todabie l ourador queixa-se custantemente de l caráter supersticioso i crédulo de las pessonas.<ref>Cicero, ''De dibinatione'', ii.81</ref> ''De natura deorun''
ye l resumo mais saustibo dessa lhinha de pensamiento fixada por Cícero.<ref name=gale94 />
=== Tendéncias sincronatórias ===
{{Artigo percipal|[[Mitologie romana]]}}
[[Fexeiro:Apolocitaredo8.jpg|right|thumb|Na religion romana, l culto de ls dius griego Apolo (na eimaige státua romana dun oureginal griego, ne l [[Musei Capitolini]], [[Roma]]) fui sincronizado cul culto de [[Dius Sol Ambito|Sol Ambito]]. La adoraçon de l sol cumo protetor de l ampério permanceu cumo percipal culto amperial até ser sustiuído pul [[Cristandade]].]]
Durante la época de l auge romano, apareciu ua tendéncia popular de sincronizar ls múltiplos diuses griegos i strangeiros an nuobos cultos stranhos i quaije eirreconhecibles. La sincronizaçon acunteciu percipalmente pul fato de ls romanos tenéren un cunjunto/panteon de mitos mui precário, fazendo cun que la tradiçon de mitos griegos fússen misturadas cun ls percipales diuses romanos (anterligando eiquibalentes de las dues tradiçones).<ref name=gale94 /> Ls diuses [[Zeus]] i [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] son eisemplos desse ambolbimiento mitológico. Inda nessa etapa de cumbinaçon antre dues tradiçones mitológicas, todo andica que la associaçon de ls romanos cula religion ouriental resultou an mais sincronizaçones.<ref>Beard, M.; North, J. La., Simon, R. F. P. (1998), ''Religiones of Rome: La Story'', p. 259, Cambridge University Press. ISBN 0-521-31682-0.</ref> Un eisemplo ye l culto de l sol, antroduzido an Roma depuis de las campanhas de [[Aureliano]] na [[Síria]]. Las dibindades Mitra i [[Baal]], ambas asiáticas, fúrun sincronizadas cul dius griego Apolo i cun Hélio nua solo figura, l [[Dius Sol Ambito]] — que possuía (na eimaginaçon de l pobos) atributos somados i, nas práticas de cultos, ritos cunglomerados.<ref>Hackin, J. (1932), ''Mitologie asiática'', p. 38. ISBN 1-4179-7695-0.</ref> Apolo podie ser cada beç mais eidantificado na religion cun Hélios ó ancluso cun Dionísio, mas ls testos que recapitulában sous mitos raramente refletian essas metamorfoses. La lhiteratura mitológica tradecional staba cada beç mais çassociada de las práticas relegiosas reales.
La coleçon de Hinos Órficos i de la ''Saturnália'' de Macróbio, cunserbadas zde l seclo II, tamien stan anfluídas pulas teories racionalistas i pulas tendéncias sincronatórias. Ls hinos Uorficos son un cunjunto de cumposiçones poéticas pré-clássicas, atribuídas a la Orfeu. Na rialidade, estes poemas fúrun probablemente cumpuostos por bários poetas, i cuntén un rico cunjunto de pistas subre a mitologie pré-stóricas de la Ouropa. L oubjetibo de la ''Saturnália'' ye la de trasmitir la cultura heilénica que habie oubtido de sues lheituras, anque sou tratamiento de ls diuses ser cuntaminado pula mitologie i pula teologie eigípcia i norte-africana (que tamien acaban afetando la anterpretaçon de Virgílio). Na ''Saturnália'', reaparecen ls comentairos mitográficos anfluídos puls eibemeristas, stoicos i puls neoplatónicos.<ref name=chance94 />
== Declínio ==
Na seçon anterior, benimos cumo ls storiadores acraditan que ls griegos ampeçórun a dar nuobas anterpretaçones acerca de las cousas, i cumo ampeçórun a zacreditar de ls poetas i de l dramaturgos, ansistentes an ambentar narratibas i lendas subre la ourige i ls motibos de las cousas.<ref name=brasilescolamito/> Al tentar aperfundar sue cumprenson subre ls mitos griegos, l home de la Grécia antiga ancontrou ciertas lemitaçones i cuntradiçones nessas stórias, l que zamcadeou nua série de porcessos filosóficos.<ref name=brasilescolamito/> La filosofie surge justamente para cumprender la berdade, mas dua outra forma. Pa la anteletual [[brasil]]eiras [[Marilena Chaui]] ua dessas cuntradiçones fui l fato de que ls griegos ampeçórun a rializar ciertas biaiges marítimas i splorar alguas regiones de las quales acraditában séren habitadas por diuses, sendo que, quando la bejitórun, podírun custatar que era poboada por seres houmanos.<ref name=benito>Benito S. Pepe. "[http://www.planetanews .com/news/2007/10736 De l Mito a la Filosofie, L causo de la Astronomie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 28 de Setembre, 2008</ref>
[[Fexeiro:Model of la grek trireme.jpg|upright|thumb|200px|Cuncepçon dun [[trirreme]] de la Grécia Antiga: las sploraçones marítimas de ls griegos – ua de las purmeiras de l home antigo – cuntribuíran para la decadéncia de l mito.|left]]
Ls studiosos acraditan que ls griegos, al ambentáren l [[calendário]], cunseguiran calcular l tiempo cumo forma de preber i antender ls stados térmicos i tamien l [[Sol]], la [[chuba]] i outros fatores climáticos (bistos, antes, cumo feitos debinos i ancumprensibles) i, assi, proporcionórun ua grande mudança na fé de l mitos.<ref name="Marilena200537"/> De forma semelhante, la ambençon de la [[moeda]] cumo forma de trocas abstratas i la [[Alfabeto|scrita alfabética]] cumo forma de materializaçon de testos outrora propagados solamente pula [[ouratória]], (para alhá de la ambençon de la política para la sposiçon de las oupiniones sociales) fúrun marcos de la sociadade griega que, cul ampeço dessa bida ourbana i un tanto mais moderna, ampeçou a tecer bases pa l [[artesanato]], l [[comércio]] i outras criaçones que ampeçórun la çprezar ls mitos.<ref name=brasilescolamito />
Cun essas mudanças, l home se biu nua necidade de antendé-las i de zambolbé-las, ne l que se criou la filosofie para suprir essa ancumprenson.<ref name="Marilena200537"/> Ls filósofos i studiosos crénen, antoce, que las halblidades poderosas de mudança saíran de las manos de ls diuses eimaginários i fúrun assumidas puls homes antigos (i se stenden até nuossos dies atuales, adonde, por eisemplo, acraditamos que ua admenistraçon política adequada — rializada i lebada an frente puls homes i nun puls diuses — puode resultar nua anfluéncia positiba nas sociadades, assi cumo ua admenistraçon inadequada resulta an anfluéncias negatibas).<ref name="Marilena200537"/>
== Anterpretaçones modernas ==
{{Artigos percipales|[[Psicologie analítica]] i [[Antropologie struturalista]]}}
[[Fexeiro:Johann Joachin Winckelmann (Angelika Kaufmann).jpg|thumb|upright|L [[Almanes|alman]] [[Johann Joachin Winckelmann]], atrabeç de ls trabalhos de studiosos cumo [[Johann Matthias Gesner|Gesner]] i [[Christian Gottlob Heiyne|Heyne]], stableciu las purmeiras çtinçones antre arte griega, greco-romana i romana.]]
La génesis de la moderna cumprenson de la mitologie griega ye cunsidrada por ciertos scolares cumo ua dupla reaçon de ls finales de l [[seclo XVIII]] contra "la tradicional atitude de la animosidade de l cristandade", adonde la reinterpretaçon crestiana de ls mitos cumo ua "mintira " ó "[[fábula]]" habie se cunserbado.<ref>Ackerman, R. (1991 reimpr.), «Antroduçon» ''Prolegomena to the Study of Grek Religion'', xb, Princeton University Press. ISBN 0-691-01514-7.</ref> Na [[Almanha]], an cerca de 1795, houbo un crecente antresse por Homero i pula mitologie griega. An [[Göttingen|Gotenie]], [[Johann Matthias Gesner]] ampeçou a dar alma als studos griegos, anquanto sou sucessor, [[Christian Gottlob Heiyne]], trabalhou cun [[Johann Joachin Winckelmann]], i zambolbiu las bases para la pesquisa i ambestigaçon mitológica tanto na Almanha cumo an outros lugares.<ref>Fritç, G. (1996 reimpr.), ''Grek Mythology: An Antrodution'', p. 9, John Hopkines University Press. ISBN 0-8018-5395-8.</ref> Heiyne abordou l mito cumo filólogo i moldou ls almanes eiducados na cuncepçon de la antiguidade al longo de quaije meio seclo, durante l qual la Grécia antiga eiserceu ua antensa anfluéncia na bida anteletual de la Almanha.<ref>F. Graf, ''Mitologie griega'', p.9</ref>
A mitologie cumparatiba ye la cumparaçon de ls mitos de defrentes culturas que ten la antençon de eidantificar ls temas i las caratelísticas cumpartilhadas.<ref>Littleton, p. 32</ref> A mitologie cumparatiba ten serbido dua bariadade de fines académicos. Por eisemplo: ls studiosos ténen outelizado las relaçones antre ls dibersos mitos para rastrear la eiboluçon de las religiones i de las culturas, para propor ouriges quemuns de defrentes culturas, i para apoiar bárias [[Psicologie|teories psicológicas]]. Falando an psicologie, las modernas anterpretaçones de l mito griego abriu spácio para ua abrangente cumprenson psicológica acerca deilhes. Alguns studiosos proponen que mitos de defrentes culturas rebelan la mesma, ó semelhante, fuorça psicológica ne l trabalho dessas culturas. Assi, alguns pensadores [[freud]]ianos ténen eidantificado stórias semelhantes a la stória griega de [[Édipo]] an culturas defrentes. Eilhes argumentan que estas stórias refleten las defrentes spressones de l [[Cumplexo de Édipo]] nessas culturas.<ref>Johnson i Price-Williams, ''passin''</ref> De mesmo modo, pensadores [[jung]]uianos ténen eidantificado eimaiges, temas i padrones que aparecen, de l mesmo modo, ne ls mitos de muitas culturas defrentes. Eilhes acraditan que essas semelhanças son resultados de arquétipos persentes ne l [[ancunciente coletibo]] de ls nibles mentales de cada pessona.<ref>Grabes, p. 251</ref>
=== Anfoques cumparatibos i psicanalíticos ===
[[Fexeiro:Max Muller.jpg|thumb|upright|[[Max Muller]] ye cunsidrado un de ls fundadores de la mitologie cumparatiba. An sou ''Mitologie Cumparatiba'' (1867), Muller analisa la "perturbadora" similaridade antre las mitologies de "raças salbaiges" cun las purmeiras raças ouropéias.|left]]
L zamrolar de la filologie cumparatiba ne l [[seclo XIX]] — junto cun ls çcubrimientos [[Etnologie|etnológicos]] de l [[seclo XX]] — fondou la "ciéncia de la mitologie".<ref name=mythen>Verbete "myth": ''Ancyclopædie Britannica'', 2002.</ref> Zde l [[Romantismo]], to l studo de ls mitos era cumparatibo: Wilheln Mannhardt, [[James Frazer]] i [[Stith Thompson]] ampliórun l foco cumparatibo para recoletar i classeficar ls temas de l [[folclore]] i de la mitologie.<ref name=mythen/> An [[1871]], [[Edward Burnett Tylor]] publicou sou ''Primitibe Culture'', adonde aplicou l método cumparatibo cula antençon de splicar la ourige i la eiboluçon de la religion.<ref name=allend>Allen, D. (1978), ''Struture and creatibity in religion: heirmeneutics in Mircea Eiliade's phenomenology and new diretiones'', p.9–12, Walter de Gruyter. ISBN 90-279-7594-9.</ref><ref>Segal, R. La. (1999), ''Theorizing About Myth'', p.16, University of Massachusetts Press. ISBN 1-55849-191-0.</ref> L procedimiento de Taylor de agrupar l material mítico, ritualístico i cultural de culturas ampliamente apartadas anfluenciou tanto [[Carl Jung]] cumo [[Joseph Campbell]].<ref name=allend/> [[Max Muller]] aplicou la nuoba ciéncia de la mitologie cumparatiba al studo de l mitos, ne l qual se detetou ls restos distorcionados de l culto a la natureza [[Arianos|ariana]].<ref name=mythen /> [[Bronisław Malinowski]] anfatizou las formas nas quales ls mitos cumprian funçones sociales quemuns.<ref name=mythen /> [[Claude Lébi-Strauss]] i outros struturalistas acumparórun las relaçones formales i paternas an mitos de to l mundo.<ref name=mythen />
[[Sigmund Freud]], cula [[psicanáleze]], antroduziu ua cuncepçon trashistórica i [[Viologie houmana|biológica de l home]] a ua bison de l mito cumo spresson de eideias reprimidas.<ref name="Caldwell344">Caldwell, R. S. (1995), ''The Ouregin of the Gods: La Psychoanalytic Study of Grek Theogonic Myth'', p.344, Oxford University Press. ISBN 0-19-507266-9</ref> Atrabeç de mitos cumo l de [[Édipo]],<ref name="CumplexOedipus">Alex Baç, ''[http://www.portalimpato .com.br/docs/01AlexBazBestAula01OMundodosMitos.pdf L mundo de l mitos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', p.2</ref> Freud stableciu cuncepçones inobadoras a respeito de la minte houmana, criando teories defrentes de todo l que se tenie pensado até anton,<ref>[http://www.sinprorp.org.br/Cursos/2007/233.htn ÉDIPO, APOLO I DIONISO: Mitologie griega i la Psicanáleze]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 2 de febreiro, 2009</ref> cumo l [[Cumplexo de Édipo]]<ref name="CumplexOedipus"/> i, fundamentalmente, la eideia de [[ancunciente]].<ref name="CumplexOedipus"/> Essa sugeston ancontrarie un amportante punto de acercamiento antre las bisones struturalistas i psicoanalísticas de ls mitos ne l pensamiento de Freud. [[Carl Gustab Jung]] stendiu l anfoque trashistórico i psicológico cun sue teorie de l [[ancunciente coletibo]] i ls arquétipos (patronos arcaicos heirdados), a las bezes codificiados ne ls mitos, que son deribados de la mesma.<ref name=BritanGrek /> Segundo Jung, "ls eilemientos struturales que forman ls mitos deben ser apersentados na psique ancunciente".<ref>Jung, C. G.; Kerényi, K. (2001 reimpr.), ''The Psychology of the Child Archetype'' ''Essays on la Science of Mythology'', p.85, Princeton University Press. ISBN 0-691-01756-5.</ref> Cumparando la metodologie de Jung cula teorie de Joseph Campbell, Robert La. Segal cunclui que "para anterpretar un mito, Campbell simplesmente eidantifica ls arquétipos nel. Ua anterpretaçon de ''La Odisséia'', p. s., amostrarie cumo la bida de Odisseu se ajusta a un patrono heiróico. Jung, pul cuntrário, cunsidra la eidantificaçon de arquétipos meramente ne l purmeiro passo de la anterpretaçon dun mito".<ref>Segal, R. La. (4 de abril de 1990). ''The Romantic Appeal of Joseph Campbell''. Christian Century: p.332–335.</ref> [[Károly Kerényi]], un de ls fundadores de ls studos modernos de l mito griego,<ref name="DanielSilba2008"/> i un de ls maiores studiosos de tal folclore,<ref name="DanielSilba2008"/> abandonou sous purmeiros puntos de bista subre ls mitos para aplicar las teories de arquétipos de Jung a a mitologie griega.<ref>Fritç, G. (1996 reimpr.), ''Grek Mythology: An Antrodution'', p.38, John Hopkines University Press. ISBN 0-8018-5395-8.</ref> Segundo Kerényi, a mitologie griega ye "un cunjunto de cuntos subre diuses, diusas, batailhas heiróicas i jornadas al mundo subterráneo, sendo cuntos famosos, mas yá nun tan propícios a possibles reformulaçones."<ref>Jung-Kerényi, ''Essays on la Science of Mythology'', p.1–2</ref>
=== Teories de la ourige ===
{{Artigo percipal|[[Sincretismo]]}}
[[Fexeiro:AngresJupiterAndThetis.jpg|thumb|left|''Júpiter i Tétis'' (1811), quadro de l [[francés]] [[Neoclassicismo|neoclássico]] [[Jean Auguste Dominique Angres|Dominique Angres]].]]
Eisisten dibersas teories subre la ourige de la mitologie griega. D'acuordo cula ''Teorie Scritural'', todas las lendas mitológicas proceden de relatos de l [[Testo sagrado|testos sagrados]], ne l qual ls feitos reales fúrun çfarçados i, mais tarde, alterados.<ref name=bulfinch>Bulfinch, T. (2000), ''Bulfinch's Grek and Roman Mythology: The Age of Fable'', p.241–242, Dober Publicationes. ISBN 0-486-41107-9.</ref> La ''Teorie Stórica'', por sue beç, defende la tese de que todas las personas mencionadas na mitologie fúrun ua beç seres houmanos reales, i las lendas subre eilhas son meras adiçones de épocas posteriores (assi, suponen-se que la stória de [[Éolo]] surgiu de l fato de que este era gobernante de alguas ilhas de l [[Mar Tirreno]]).<ref name=bulfinch /> Yá la ''Teorie Alegórica'' supone que todos ls mitos antigos éran alegóricos i simbólicos,<ref name=bulfinch /> ambora tubíssen an sou cuntesto detreminada berdade moral, relegiosa ó filosófica ó un fato stórico que, cul passar de l tiempo, passórun a ser aceitas cumo berdade.<ref>Medeiros, Manoela. ''[http://www.frb.br/ciente/Ampressa/Psi/2004.2/eipisteme/1.AfroditeManoela.pdf Afrodite i la Mitologie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', p. 1</ref> Assi i todo, la ''Teorie Física'' se adere a la eideia de que ls eilemientos cumo [[aire]], [[fuogo]] i [[auga]] fúrun oureginalmente oubjetos de adoraçon relegiosa, sendo que las percipales deidades passórun a ser personificaçones desses poderes de la natureza.<ref name=bulfinch />
[[Fexeiro:Cybele formiae.jpg|thumb|Státua an mármore de [[Cible]] an [[Fórmias]], 60 a.C.]]
[[Max Muller]] tentou cumprender ua forma relegiosa ando-ouropeia detreminando sue manifestaçon "oureginal": an 1891, el afirmou que "l çcubrimiento mais amportante que se ten feito ne l seclo XIX a respeito de la stória antiga de la houmanidade [...] fui essa simples eiquaçon: Dyeus-pitar [[sánscrito]] = Zeus griego = [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] latino = [[Tyr]] nórdico."<ref name=allend /> An outros causos, acerca de ls paralelos l cárater i la funçon sugíren ua ardança quemun, mas la ouséncia de eibidéncias lenguísticas faç cun que seia defícel probá-la, cumo na cumparaçon antre [[Urano (mitologie)|Urano]] i l [[Varuna (mitologie)|Baruna]] sánscrito, ó antre las [[Moiras]] i las [[Nornas]].<ref>Poleman, H. I. (marzo de 1943). ''Review of “Ouranos-Varuna - Essai de mythologie comparée indo-européenne by Georges Dumézil”''. '''Journal of the Amarican Ouriental Society 63''' (1): p.78–79.</ref><ref>Winterbourne, La. (2004), ''When the Nornes Habe Spoken: Eiquipa and Fate in Germanic Paganisn'', p.87, Fairleigh Dickinson University Press. ISBN 0-8386-4048-6.</ref> La arqueologie i a mitologie, nua outra cunsidraçon, ten rebelado que ls griegos fúrun anspirados por alguas ceblizaçones de la [[Ásia Menor]] i de l [[Ouriente Próssimo]]. [[Adónis]] parece ser l eiquibalente griego — mais claramente ne ls cultos de l que an sues stórias míticas — dun "dius moribundo" de l Ouriente Próssimo.<ref name="Edmunds90">Edmunds, L. (1990), ''Approaches to Grek Myth'', p.184, John Hopkines University Press. ISBN 0-8018-3864-9.</ref> Todo andica que [[Cíble]], por sue beç, ten sues raízes na [[Anatólia|cultura anatólica]], anquanto grande parte de la [[iconografie]] de [[Afrodite]] surge de las diusas semíticas.<ref name="Edmunds90"/> Eisisten possibles paralelismos antre las geraçones debinas mais antigas (Caos i sous filhos) i [[Tiamat]] an ''[[Enuma Eilish]]''.<ref>Segal, R. La. (1991), ''Adonis: La Grek Eternal Child Myth and the polis'', Cornell University Press. ISBN 0-8014-2473-9.</ref> Segundo l studioso Meyer Reinhold, "ls cunceitos teogónicos de l Ouriente Próssimo, ancluindo la sucesson debina mediante la bioléncia i ls cunflitos gerados pul poder, ancontrórun sou camino [...] na mitologie griega."<ref>Reinhold, M. (20 de outubre de 1970). ''The Generation Gap in Antiquity''. Procedings of the Amarican Philosophical Society 114 (5): 347–365.</ref> Seguindo las ouriges ando-ouropéias i de l Ouriente Próssimo, alguns ambestigadores speculan subre las oubrigaçones de la mitologie griega cun las sociadades pré-heilénicas: [[Creta]], [[Micenas]], [[Pilos]], [[Tebas]] i [[Orcómeno]].<ref name=burkert2324>Burkert, W. (2002), ''Grek Religion: Archaic And Classical'', p.23–24, Blackwell Publishing. ISBN 0-631-15624-0.</ref> Ls storiadores de la religion stában fascinados por bárias cunfiguraçones de mitos aparentemente antigos relacionados cun Creta (l dius cumo tuoro, Zeus i Ouropa, [[Pasífae]] que porduç tuoro i dá la luç al [[Minotauro]]; etc.).<ref name="Wod112">Wod, M. (1998), ''In Search of the Trojan War'', p.112, University of California Press. ISBN 0-520-21599-0.</ref> L porsor Martin P. Nilsson cuncluiu que todos ls grandes mitos de la Grécia antiga stában atados als centros micénicos i áncorados an épocas pré-stóricas.<ref name="Wod112"/> Todabie, d'acuordo cun [[Walter Burkert]], la iconografie de l período de l palácio cretentese praticamente nun ten dado cunfirmaçon algua subre la beracidade de todas estas teories.<ref name=burkert2324 />
== Amportança ==
{{pcita|L mito ye l nada que ye todo.[...]|[[Fernando Pessona]]|<ref name>Sin nome, "[http://fredb.sites.uol .com.br/pessona.html L Enigma an Pessona: Antroduçon a la Obra de Fernando Pessona]". Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref>}}
Localizada na juntura de la [[Ouropa]], [[Ásia]] i [[África]], la Grécia ye l brício de nacimiento de la [[democracie]],<ref>Finley, M. I. Democracy Ancient and Modern. 2d ed., 1985. London: Hogarth.</ref> de la [[filosofie oucidental]],<ref>Story of Philosophy, Belume 1 by Frederick Copleston</ref> de l [[Jogos Oulímpicos]], de la [[Literatura|Literatura oucidental]] i de la [[storiografie]], bien cumo de la [[Ciéncia política]], de ls mais amportantes percípios matemáticos, i tamien l brício de nacimiento de l triato oucidental, ancluindo ls géneros de l [[drama]], [[tragédia]] i l de la [[comédia]].<ref>Brockett, Oscar G. Story of the Theatre. sixth ed., 1991. Boston; London: Allyn and Bacon.</ref> Apaixonados pul [[debate]] i pula [[cuntrobérsia]],<ref name="AntroGregEducaLit">Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=47&Itemid=70 Griego Clássico: Apersentaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (2005), [http://www.nel.ufrgs.br/ NELE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> ls griegos criórun ls purmeiros ourdenamientos políticos cun cunho democrático, adonde cumpartilhában i defendian [[Argumiento|argumentaçones]].<ref name="AntroGregEducaLit"/> Esses percípios fundamentales definiran l curso de l mundo oucidental, i tamien dibulgórun a mitologie griega, que inda se torna eficiente, segundo muitos outores, para la eiducaçon académica nas scuolas de ansino fundamental i superior, cumo tamien para un antendimiento mais perfundo i filosófico de l ser houmano, cumo beremos a seguir:
=== Eiducaçon i literatura ===
An ''Cumo i por que ler ls clássicos ounibersales zde cedo'' (2002), libro que dá dicas de cumo ampor de forma criatiba i prazerosa ls grandes clássicos de la cultura oucidental pa ls ninos,<ref>''[http://www.oubjetiba .com.br/oubjetiba/cs/?q=node/6 Eiditora Oubjetiba]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', [http://www.oubjetiba .com.br/oubjetiba/cs/?q=node/572 Campanapse: Cumo i Por que Ler ls Clássicos Ounibersales Zde Cedo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 1 de febreiro, 2009</ref> [[Ana Marie Machado]] cunsidra la cultura griega antiga cumo un tesouro de la houmanidade que çperta entusiasmo a muitos leitores de defrentes épocas.<ref name="AnaMaria26">MACHADO, 2002, p. 26</ref> Machado inda cumplementa: "[la cultura griega antiga] son ua fuonte inesgotable, adonde siempre podemos buber. Para muita giente, eilhes son ls mais fascinantes de todos ls clássicos. Probablemente son ls que mais marcórun to la cultura oucidental."<ref name="AnaMaria26"/>
{{pcita|Ls moços que ténen cultura clássica stan menos sujeitos la se deixáren scrabizar por seitas lemitadoras, por religiones aprisionadoras. Eilhes ténen ua liberdade spritual trazida pula cuncéncia de que la cultura ten sue stória, sou zambolbimiento, sue dibersidade.|[[José Antonio Albes|JAA Torrano]], 2005|<ref>''Dialética trágica marca obra de Ésquilo''. [[Fuolha de San Paulo]], caderno MAIS!, eidiçon de 16 de janeiro de 2005.</ref>}}
Hoije an die, la preocupaçon scolar acerca de la criaçon dun "aluno leitor" bien formado, percipalmente an países an zambolbimiento cumo l [[Brasil]], busca caminos na [[literatura griega]] que aprossimen esse aluno de las stórias míticas anraizadas an temas cumo amor, rábia, felicidade i muorte, para que esses alunos sintan-se seduzidos pul bun libro, afin de se antressáren por literatura.<ref name="MariaPereira1">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno leitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 1.</ref> Pa l studioso Roland Barthes,<ref name="Barthes16">BARTHES (1978, p.16)</ref> se todas las deciplinas zaparecessen de l curriclos ounibersitários, bastarie que permanecisse la literatura porque essa cuntén todas las outras.<ref name="Barthes16"/> La literatura griega, segundo Barthes, cuntribuirieb para la formaçon de leitores críticos i sensibles cun sue rialidade, porque "[son] un logro magnífico que premite oubir la léngua fura de l poder, ne l splendor dua reboluçon permanente de la lenguaige."<ref name="Barthes16"/>
Para alguns studiosos i pesquisadores an eiducaçon, restou als cargos de la [[pedagogie]] cumpartilhar i criar antresse na leitura dua bibliografie cumpetente i agradable al aluno.<ref name="MariaPereira1"/> Se, por un lado, la outelizaçon de la mitologie griega nas salas de las faculdades ó de las scuolas puode parecer ua atebidade sin oureginalidade, la porsora Kénia Marie de Almeida Pereira, nun ansaio de la [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], defende que studá-la serie "[...] ua atebidade cumplexa i atual, rica an detalhes, prazerosa i surprendente."<ref name="Kenia3">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno leitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 3.</ref> Eilha cita [[Julia Kristeba]], que afirmaba que to testo se cumberte nun mosaico de citaçones, de absorçon i trasformaçon de outros testos,<ref>KRISTEBA, 1974</ref> i tamien cita [[Umberto Retombo]], para quien ls libros siempre falan de outros libros i qualquiera stória cunta ua stória yá cuntada,<ref>ECO (1984, p.20-1).</ref> para alhá de dezir: "[...]to testo debora outro, nua spece de antropofagie anfenita, an que l artista digere las linhas alheias para recumpor sou própio testo: eis ende ua de las facetas de la oureginalidade."<ref>PEREIRA (1998, p.196).</ref>
La porsora sugere que ls pedagogos trabalhen cun testos griegos clássicos que traten de la mitologie, i cun testos prosaicos ó poéticos de la [[literatura brasileira]] (i outras) que fágan [[antertextualidade]] cun esses purmeiros.<ref name="Kenia5"/> Tal método starie stablecendo ua maior aprossimaçon de la literatura nacional i ls temas que eilha aborda,<ref name="Kenia5"/> cumo tamien aguçando la leitura de ls alunos para ouserbáren causos an que l poeta cita outros.<ref name="Kenia5"/> Kénia ancerra sou ansaio citando l libro ''Pedagogie de la Outonomie'', de [[Paulo Freire]], an que el diç que "l eiducador ye aquel porfissional que zamcadeia l eisercício de la curjidade, de la antuiçon i de la eimaginaçon an sous eiducandos."<ref name="Kenia8">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno leitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 8.</ref> L porsor cumpririeb sou papel al çtacar la curjidade ne l studante, que serie capaç de cunjeturar, acumparar, i porbocar, i essas anquietaçones eirien ser la base para la formaçon de sou sprito crítico, que tamien pesquisa i debota la leitura, nua forma de usá-a cumo ferramienta auxiliadora de sigurança, cumpeténcia i generosidade an sou camino académico i porfissional posterior al ounibersitário.<ref name="Kenia8"/>
=== Cultura: léngua i atebidade ===
Porofissionales ambolbidos cun [[filosofie]], [[stória]], [[letras]], [[triato]] i [[religion]] son frequentemente solicitados la conhecíren la [[léngua griega]] ua beç que esse coincimiento possiblita la leitura de ls testos de refréncia na forma oureginal.<ref>Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Antresse_porfissional Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Antresse porfissional]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> Coincer la léngua griega amplica tener la possiblidade de ler ls mitos griegos cula riqueza de detalhes an que fúrun oureginalmente scritos.<ref name="CoincimientoMitos">Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Coincimiento_de l_mitos Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Coincimiento de l mitos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> Seguindo esse pensamiento, porfissionales ambolbidos cun [[psicologie]] i [[psicanáleze]], ó cula [[sociologie]], se beneficiarian na atebidade de la leitura oureginal, ua beç que [[Sigmund Freud]] abriu ua série de studos acerca de l mito de [[Édipo]], anquanto que [[Marx]] se debruçou subre [[Prometiu]].<ref name="CoincimientoMitos"/> L domínio de l griego clássico propicia ua bantaige prática na eilaboraçon de testos an [[léngua pertuesa]], ua beç que esta tenga an sue strutura palabras deribadas de eiquibalentes griegos,<ref>Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Halbelidades_linguísticas Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Halbelidades_linguísticas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> i l daprendizado de sue [[eitimologie]] auxiliarie na deducaçon i dissecaçon de muitos seneficados de palabras i spressones an outras lénguas.<ref>Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Eitimologie Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Eitimologie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> Atrabeç de l domínio de sue [[lenguaige]], la cultura griega se aprossima de tal forma que ye possible zbendar las ouriges de muitas caratelísticas de la própia ourige de quien la studa, para alhá de l estudioso ser capaç de fazer cuntrastes neçairos antre las dues, cumo tamien ambestigar sue bison i sue açon ne l mundo, ua beç que la cultura i la léngua andan juntas.<ref>Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Çtanciamiento_antre_culturas Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Çtanciamiento antre culturas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref>
Por meio de to esse aspeto cultural i lénguistico, ls mitos aparecen cumo sendo ua alternatiba ó un camino de coincimiento de l mundo i de ls seres houmanos, talbeç un modo de coincer las questones fundamentales de la eisisténcia houmana,<ref>Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Questones_fundamentales_de la_eisisténcia_houmana Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Questones fundamentales de la eisisténcia houmana]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> cumo beremos na próssima suseçon.
=== Preserbaçon i houmanismo ===
Atrabeç de l mitos, i de outros aspetos de sue cultura, als griegos antigos son creditadas muitas cuntribuiçones al mundo Oucidental de hoije, dentre las quales:
:• l zambolbimiento harmonioso de l cuorpo i de la minte houmana;<ref name="AnfluGregoOci">RIBEIRO JR., W. La. ''La anfluéncia de l griegos''. [https://greciantiga.org Portal Graecie Antiqua], [[San Carlos]]. Çponíbel an https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0024. Cunsulta: 1/2/2009.</ref>
:• la cidade outónoma;<ref name="AnfluGregoOci"/>
:• la cuncepçon de la arte;<ref name="AnfluGregoOci"/>
:• la speculaçon filosófica.<ref name="AnfluGregoOci"/>
[[Fexeiro:Jan Cossiers - Prometheus Carrying Fire.jpg|right|thumb|''Prometiu Carregando Fuogo'', por Jan Cossiers: preserbado pul seclo XVII, l mito de [[Prometiu]] ye cunsidrado houmanista a partir de l momiento que el rouba fuogo debino i cumpartilha cun ls houmanos, nua tentatiba quemun de tornar-se l duonho de l mundo.<ref>LACROIX (1997, p.25)</ref><ref>Ana Paula Quíntela Ferreira Sottomayor, "La Sperança de Prometiu" (1995), ''Rebista de la Faculdade de Letras'', Léngua i Literatura, Porto, XII, pp. 221-231.</ref>]]
A mitologie griega fui retomada i rebista nas artes i ne ls campos anteletuales de ls seclos posteriores àqueles an que tenie se oureginado, i la preserbaçon de sous mitos cuntribuiu fundamentalmente na cumprenson de l ser houmano anquanto figura de l [[houmanismo]].<ref>Martines Melo, António Marie; ''[http://www2.dlc.ua.t/classicos/mitologie.pdf A mitologie clássica ne l houmanismo de l renacimiento pertués]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', [[Ounibersidade Católica Pertuesa]], [[Braga]].</ref><ref>Dircenéa De Lázzari Corréa, "[http://www.ondeten .com/dircenea/Arteterapie.htn Arteterapie Houmanista i Zambolbimiento Spritual]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (2000). Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> An ''Lenguaige i Mito'', l filósofo [[Ernst Cassirer]] afirma que "[...]a mitologie eirrompeu cun mais fuorça ne ls tiempos mais antigos de la stória de l pensamiento houmano, mas nunca zapareciu por anteiro".<ref>CASSIRER (1992, p.19).</ref> Sendo assi, ls mitos griegos anfluíran, andiscutiblemente, na [[filosofie]], na [[parapsicologie]], i nas cuncéncias [[eiducaçon|eiducacionales]], [[ecologie|ecológicas]] i subre nós mesmos.<ref>Sin Nome, "[http://ocb.sites.uol .com.br/psicaintroducao.htn Antroduçon a la Parapsicologie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 29 de janeiro, 2009</ref><ref>Daniely Gonçalbes Lopes Viera, [http://www .comfrariamisticabrasileira.org.br/artigos/mostra_artigo.php?id_artigo=127 La amportança de la Mitologie pa l Atual Stado de Cuncéncia]. Acesso: 29 de janeiro, 2009</ref><ref>Leonardo Daniel Rieiro Borges, ''[http://www.coincer.org.br/anciclop/2006/Mitologie%20grega.pdf. Mitologie Griega i la Cuncéncia Ecológica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', [[Ounibersidade Federal de Goiás]].</ref><ref>Sin nome, "[ http://www.flabiobatista{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/arquibos/01032007075601.pdf. Filosofie, Mito i Pré-Socráticos]"</ref> Na psicologie, specificamente, ls simbolismos de la mitologie griega repersentan un papel fundamental: ls psicólogos associan la [[paixarina]] a ua streita relaçon antre a minte de l home i la sue natureza spritual, bien cumo la trasformaçon, alma, libertaçon, suorte, sensualidade, i psiqué<ref>Mr.Tlaloc, "[http://www.wingdings .com.br/artigo_paixarina.htn Paixarina: Simblo de la Alma]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (2007). Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> (cuja ourige ben de l griego ''psyché'')<ref name="Arroyo27">Arroyo, 1975, p.27</ref>. Mui antes, assi i todo, ls griegos repersentában la alma houmana cumo ua paixarina, cumo meio de dar-le l seneficado simbólico de trasformaçon, i de la passaige de la bida corpórea para la bida spritual.<ref name="Arroyo27"/><ref>Guimarães, 1996, p.267-268</ref> Antoce, muitos de ls cunceitos atuales se apoiórun an ardanças que a mitologie de la Grécia ne ls legou. Para [[Mircea Eiliade]], "ls mitos griegos, efetibamente, narran nun solo la ourige de l Mundo, de l animales, de las plantas i de l home, mas tamien de todos ls acuntecimientos primordiales an cunsequéncia de ls quales l home se cumbertiu ne l que ye hoije un ser mortal, sexuado, ourganizado emsociedade, oubrigado a trabalhar para bibir, i trabalhando de acordo cun detreminadas regras."<ref>ELIADE (1994, p.16).</ref>
Marie Lucia Gili Massi<ref name="BitorinoMarcello">Bitorino Marcello. "[http://www.ipen.br/sitio/?idc=510 Antrebista: Mitos ajudan a antender relaçones]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". [http://www.ipen.br Anstituto de Pesquisas Einergéticas i Nucleares] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205035432/http://ipen.br/ |date=2006-12-05 }}. Acesso: 30 de agosto, 2008.</ref>, xefe de la ária de zambolbimiento de recursos houmanos, apuntou nua antrebista de maio de 2005, que ls "mitos ajudan a antender relaçones houmanas."<ref name="BitorinoMarcello"/> Pa l porsor de [[Literatura]] i [[Stória de la Arte]] Fábio Brazil,<ref name=BrasilMito>Brazil, Fábio. ''[http://www.gogle .com.br/url?sa=t&source=web&t=res&cd=1&url=http%3A%2F%2Fwww.lendoeaprendendo.sp.gob.br%2F2005%2FDiretoria%2F5%2520BC%2520-%2520agosto%25202005%2520-%2520MITOLOGIA%2520GREGA%2520testo%2520NOBO%2520-%2520F%25C3%25A1bio%2520Brasil.doc&ei=CK65SKOIMKXgeOCCiYgD&usg=AFQjCNHt0Qt1w5eLSSJkUG1N0FdeN6zPlw&sig2=gBBUwIyA2gqPMYHsal19rw Mitologie griega: un cumbite a la curjidade.doc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717114303/http://gogle/ |date=2013-07-17 }}'' '''(decumiento de l [[microsoft word]])'''. Decumiento persente an [http://www.lendoeaprendendo.sp.gob.br/ Lendo i Daprendendo.gob]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 29 de agosto, 2008.</ref> coincer ls mitos, "séian eilhes polinésios, tupinambás, maias, sumérios ó griegos nun ye l studo dun fenómeno local i temporal, ye l estudo i coincimiento de la repuosta simbólica de l home delantre de la natureza anterna i sterna a la sue [[psique]] [...]", i reforça que ls mitos griegos "[son] para nós un ato de [[outoconhecimiento]]."<ref name=BrasilMito/> Segundo Brazil, atrabeç dessa cumbençon mirar l mito pula face de la religion fazerá cun que olhemos tamien sous çdobramientos na stória i na [[arte]]; se mirarmos l mito pula face de la arte, miraremos, einebitablemente, sous çdobramientos na religion i na stória i, por redadeiro, se l mirarmos atrabeç de la stória, einebitablemente seremos oubrigados la olhá-lo tamien na arte i na religion.<ref name=BrasilMito /> Pa l francés [[Lébi-Strauss]], fundador de la [[antropologie struturalista]],<ref>"Antropologie struturalista", an [http://www.babylon .com/ Babylon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722181006/http://babylon/ |date=2013-07-22 }}. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> las narratibas míticas, cun sou poder de fascinar por meio de heiróis audaciosos, inda son fuontes de bigor, resisténcia, i de refréncia pa ls oucidentales.<ref name="Strauss8">STRAUSS (2004, p.8).</ref> Ne l libro ''L Crudo i l Cozido'' (2004), Strauss afirma que ls mitos griegos son bantajosos por séren capazes de cunfiguráren-se an "analogiasunibersales que, andependientes de la léngua materna de cada un, puoden ser familiares a todos nós."<ref name="Strauss8"/>
== Anfluéncia ==
=== Ouropa i América de l Norte ===
[[Fexeiro:Botticelli Benus.jpg|left|thumb|''[[L Nacimiento de Bénus]]'', de [[Botticelli]] (c. 1485–1486, [[témpera]] subre tela, [[Uffizi]], [[Florença]]) — ye ua ''Benus Pudica'' rebibida para un nuobo punto de bista de la antiguidade [[Paganismo|pagana]]: muitos la cumprenden cumo l resumo de l sprito renacentista.<ref name=BritanGrek />]]
La ampla adoçon de l [[Cristandade]] ne l Oucidente nun freou la popularidade de ls mitos greco-romanos. Cul redescobrimiento de la antiguidade clássico ne l [[Renacimiento]], la poesie de Obídio se cumbertiu nua anfluéncia amportante para la eimaginaçon de l poetas, dramaturgos, musiqueiro$2 i artistas oucidentales.<ref name=BritanGrek /><ref name=burnl>Burn, L. (1992), ''Mitos griegos, p.75–76, Madrid: Eidiciones Akal. ISBN 84-460-0117-9.</ref> Zde ls purmeiros anhos de l Renacimiento, personalidades cumo [[Leonardo da Vinci]], [[Michelángelo]] i [[Rafael]] retratórun ls temas paganas de la mitologie griega adicionando temas crestianos mais cumbencionales.<ref name=burnl /> Mediante l latin i las obras de Obídio, ls mitos griegos anfluenciórun poetas mediebales i renacentistas cumo [[Petrarca]], [[Bocacio]] i [[Dante]], na [[Eitália]].<ref name=BritanGrek />
[[Fexeiro:Johann Heinrich Wilheln Tischbein 007.jpg|right|thumb|[[Goethe]] nutria un eimenso antresse pula atitude de l [[diuses oulímpicos]], an detrimiento de motibos mais houmanos.<ref>Biblioteca de Ouro de la Literatura Ounibersal, Bol. 9 - ''[[Édipo Rei]]'', [[Sófocles]]. Trad., prefácio i notas: Agostico de la Silba, 1988.</ref>]]
Ne l Norte de la Ouropa, a mitologie griega nunca alcançou la mesma amportança nas artes bisuales, mas sue anfluéncia na literatura fui colossal. Ls mitos griegos porduziran eifeitos na eimaginaçon anglesa de nomes cumo [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] i [[John Milton]] i seguiu an çtaque de [[Shakespeare]] a la Robert Bridges, ne l seclo XX. [[Racine]] de la [[Fráncia]] i [[Goethe]] de la [[Almanha]] rebibírun ls dramas de l triato griego antigo, re-anterpretando ls mitos mais antigos.<ref name=burnl /><ref name=VritanGrek /> Ambora l [[Eiluminismo]] tenga stendido por to la Ouropa ua reaçon contra ls mitos griegos, estes cuntinórun sendo ua amportante fuonte de material pa ls dramaturgos, ancluindo ls outores de ''[[libreto]]s'' de muitas [[ópera]]s, cumo [[Händel]] i [[Mozart]].<ref name=burnl /> An finales de l seclo XVIII, l [[Romantismo]] proporcionou un oumiento ne l entusiasmo de la cultura griega, ancluindo a mitologie. Na [[Grana-Bretanha]], nuobas traduçones arriba de las tragédies griegas i de las obras de Homero anspirórun poetas (cumo [[Alfred Tennyson]], [[John Keats|Keats]], [[Byron]] i [[Percy Bysshe Shelley|Shelley]]) i pintores cuntemporáneos (cumo Lord Leighton i [[Lawrence Alma-Tadema]]).<ref name=burnl /> An épocas mais recentes, ls temas clássicos fúrun re-anterpretados puls dramaturgos [[Jean Anouilh]], [[Jean Coteau]] i [[Jean Giraudoux]] na Fráncia, [[Eugene L'Neill]] ne ls Stados Ounidos i [[T.S. Eiliot]] na Grana-Bretanha, i por remancistas cumo [[James Joyce]] i [[André Gide]].<ref name=BritanGrek />
=== Brasil i Pertual ===
[[Fexeiro:Luís de Camões por François Gérard.jpg|thumb|upright|An [[Camões]], a mitologie sirbe cumo "oufecina de eimaiges; cuorpo poético para la rebelaçon de fuorças hostis ó benéficas de la natureza, de las relaçones sociales i de l coraçon houmano; i beiclo de la fé de l poeta nun Dius solo, eiterno i superior als homes".<ref name="mediebalrenascentista">Gabriel Perissé, ''[http://www.hottopos .com.br/notand5/camoes.htn#9 Camões, l Mediebal Renacentista]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', in http://www.hottopos{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br. Acesso: 13 de Maio, 2009.</ref>]]
A mitologie griega fui outelizada puls [[lusófonos]] de forma spressiba i ampla, sendo aprobeitada an campos cumo la [[música]], la [[literatura]] i notablemente l [[triato]], refletindo las caratelísticas de sous mitos cun ls aspetos sociales cundizentes cun sou tiempo. An sue ''[[magnun oupus]]'' ''[[Ls Lusíadas]]'', [[Luís de Camões]] modelou sue lenguaige adotando a mitologie griega cul antuito de ourdenar i anfatizar sou poema.<ref name="mediebalrenascentista"/> Camões acraditaba que poetizar a mitologie era dar "ua ounidade de açon i un anredo dinámico al sou poema i usufruir de l sentido outónomo de beleza que las eimaiges possuen".<ref>António José Saraiba i Óscar Lopes. ''Stória de la Literatura Pertuesa''. 6a ed., Porto, Porto Eiditora, s/d., p. 355.</ref> Sue obra ye bista cumo ua tentatiba de cumberter ls mitos an tenermos de rialidade stórica, serbindo-se de l [[Clacissismo|stilo clássico]] para eilebar ls eideales de l [[Cristandade]].<ref>Heirnáni Cidade. ''Luís de Camões''. 2a ed., Lisboua, Rebista de la Faculdade de Letras, 1953, bol. II – L Épico, 113.</ref> Ciertos críticos ouserban que Camões atribui la [[Bénus]] caratelísticas harmoniosas i de ourganizaçon para repersentar l sprito de l [[Oucidente]], anquanto que [[Baco]] ye la corporizaçon de l sprito de l [[Ouriente]], cun caratelísticas baidosas i desorganizadas.<ref name="mediebalrenascentista"/> Sou stilo ye bisto cumo ua spece sin definiçones definitibas.<ref>Álbaro Lines. ''Çcurso subre Camões i Pertual''. Riu de Janeiro, Serbício de Documentaçon de l Menistério de la Eiducaçon i Cultura, 1956, p. 52-3.</ref>
[[Fexeiro:Monteiro Lobato.jpg|thumb|upright|La obra de [[Monteiro Lobato|Lobato]] antroduç ua ampla bariadade de diuses, semidiuses, heiróis i outras criaturas mitológicas angendradas an lenguaiges apropiadas para sue [[literatura anfanto-jubenil]].<ref name="RecantoLetras"/>|left]]
[[Monteiro Lobato]] — apaixonado pula anfluéncia que la [[cultura griega]] subrepós na [[léngua pertuesa]]<ref name="Bratsiotis"/> — splorou la tradiçon de la mitologie griega cumprindo sous porjetos ligados a un público anfanto-jubenil (dessa forma, la obra de Lobato fui norteada atrabeç de sue cumprenson de que l mito griego era l quemido de l sprito, algo que el specifica ne l mito nacional de l [[Saci]]).<ref>Ángela Marie de Oulibeira Lignani, "[http://www.abralic.org.br/anc2007/anales/62/1092.pdf Monteiro Lobato i Isabel Allende: apropiaçones míticas i mitológicas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", '''''Cuncluson p. 11''''',</ref> Lobato, cuja antertextualidade dá-se por meio dua lenguaige simples (a las bezes ancluindo definiçones de [[bocábulo]]s),<ref name="Bratsiotis"/> retomou temas mitológicos an obras cumo ''L Minotauro'' i ''Ls duoze Trabalhos de Hércules'', adotando ua lenguaige anfantil an ambas las obras.<ref name="RecantoLetras"/> Sues antençones éran trasmitir mensaiges subre [[família]], [[eiducaçon]] i [[eimaginaçon]], a la par que mostraba "l marabilhoso [de l mundo mitológico]" cumo la "pueril mágica de l cotidiano".<ref name="RecantoLetras"/> Antes de Lobato, la antertexualidade yá se daba por meio de l [[Padre Antonio Viera]], que screbia sous [[sermon]]es an [[Brasil|território brasileiro]], outelizando muitas bezes las figuras de [[Narciso]], de [[Midas]] i de las [[Parca]]s para referir-se a la [[baidade]], la [[abareza]] i la [[muorte]], splicando: "Solo ua cousa hai que nun puode passar, porque l que nunca fui, nun puode deixar de ser, i tales parece que fúrun las fábulas que neste mesmo tiempo se ambentórun i fingiran."<ref>“Sermon de la Purmeira Dominga de l Adbento”. An: ''Ls sermones''. San Paulo, Difuson Ouropeia de l Libro, 1968, p. 139.</ref> Anspirado pulas ''[[Metamorfoses]]'' de [[Obídio]], [[António Dinis Cruç i Silba|Cruç i Silba]] porduziu duoze metamorfoses, anteiramente anfluenciado pul mito griego.<ref name="www4.crb.ucp.t"/>
[[Fexeiro:Tomás António Gonzaga.JPG|thumb|upright|Ne l séc. XVIII, [[Tomás António Gonzaga|Gonzaga]] ancorporou a mitologie clássica an ''[[Marília de Dirceu]]'', outelizando de la tradiçon [[arcadismo|arcadista]] de retomar la cultura griega an obras literárias.<ref name="Kenia4"/>]]
Na poesie, çtacan-se: ''Prosopoéia'', de [[Bento Teixeira]] (poeta fascinado por [[Camões]]),<ref name="Kenia3"/> cuja strofe XV faç refréncia a la [[Protiu]];<ref name="TEIXEIRA, 1977, p.20"/> ''Marília de Dirceu'', escrito por [[Tomás António Gonzaga]] ne l seclo XVIII, época an que l [[Arcadismo]] retomaba l questume de citar testos de la Grécia clássica,<ref name="Kenia4"/> adonde Gonzaga diç, "[...] L terno cuorpo çpido/ I de [[Amor]], ó de [[Cupido]]...";<ref name="GONZAGA 1977, p.19"/> ''Bozes DÁfrica'', poema de l baiano [[Castro Albes]], an que el cita [[Prometiu]],<ref name="ALBES 1986, p.290"/> ancluindo [[heipérboles]] i [[cumparaçon]]es al sou stilo romántico;<ref name="Kenia4"/> l poema ''Heilena'', de [[Luiç Delfino]], adonde hai alusones a la [[Heilena de Tróia]], [[Paros]] i a la Grécia antiga;<ref name="DELFINO 1998, p.38"/> [[Augusto de l Anjos]], adeto de l [[Simbolismo]] i cun sou [[pessimismo]] típico, eiboca la figura de la [[Quimera]] ne l poema ''Bersos Íntemos'',<ref name="ANJOS: 1995, p.280"/> adonde hai ua spece de angústia delantre l seclo nuobo i la amenaça de la [[Purmeira Guerra Mundial]];<ref name="Kenia5"/> l poema de l [[Modernismo]] ''Vacanal'', de [[Manuel Bandeira]], adonde Bandeira cita l nacimiento de l bino i de l triato, cula figura de [[Dionísio]], para alhá de saudar: "Eiboé [[Baco]]!",<ref name="BANDEIRA, 1996, p.157"/> i — finalmente — [[Carlos Drummond de Andrade]] cul poema ''Rato'', adonde l eiboca la cena bizarra de [[Ganimedes]] sendo ratado pul [[Júpiter (mitologie)|Dius Júpiter]] na puorta dua boate carioca.<ref name="ANDRADE, 1998, p.230"/><ref name="Kenia6"/>
[[Fexeiro:Binicius.jpg|thumb|left|An [[Binicius de Moraes|Binicius]], a mitologie aparece cumo un meio de dezir subre [[amor]], [[peixon]] i [[música]].]]
[[Binicius de Moraes]] screbiu ''[[Orfeu de la Cunceiçon]]'' oureginalmente an 1942, rescrebiu sou testo an 1955, i la peça solo fui montada an 1956 ne l Riu de Janeiro.<ref name="MariaLuciaCandeias"/> La peça baseia-se ne l mito de [[Orfeu]], que çcia até [[Hades]] cun [[Eurídice]] cantando docemente para que ls muortos deixassen ls dous passáren.<ref name="Pachane2005">Pachane, Graziela G. ''La Literatura i sues Anterlocuçones na Sala de Aula de la Eiducaçon Superior''. [[Uberlándia]], [[Minas Gerales|MG]]: Eidibrás, 2005.</ref> Aprobeitando ls dotes musicales que ls griegos antigos atribuían la Orfeu, cantor i anstrumentista de la [[lira]], Moraes fizo de sou Orfeu un cundutor de bonde i sambista que mora nun morro de l [[Riu de Janeiro]].<ref name="MariaLuciaCandeias"/> La obra de Binicius, que ye bista cumo ua tentatiba de ounir l drama cula poesie lírica,<ref name="MariaLuciaCandeias"/> rendiu l álbun musical ''[[Orfeu de la Cunceiçon]]'' cun las músicas de la peça, ua adataçon ítalo-franco-brasileira famosa i premiada pa l cinema antitulada ''[[Orfeu Negro]]'', sob la direçon de [[Marcel Camus]], i tamien un de sous grandes sucessos cun [[Ton Jobin]]: la cançon "[[Se Todos Fússen Eiguales la Bocé]]".<ref name="MariaLuciaCandeias"/><ref name="JBOrfeudaConceicao"/> Aliás, la peça marcou l ampeço de la amisade i de la porduçon artística de l dous,<ref name="com.br Biscoito Fino"/><ref name="jobin"/> sendo esse acuntecimiento, para Binicius, l punto percipal de ls resultados oubtidos por el an sue cumposiçon de la obra.<ref name="JBOrfeudaConceicao"/>
[[Fexeiro:JSJoseSaramago.jpg|thumb|right|La obra de [[José Saramago|Saramago]], cumo la de [[Chico Buarque|Chico]], adota a mitologie para falar de política i situaçones de la cuntemporaneidade.]]
[[Odubaldo Biana Filho]] adatou para la [[telebison brasileira]] l testo de ''Medéia'', de l griego [[Eurípedes]], i, a partir dessa porduçon, [[Chico Buarque de Houlanda]] i [[Paulo Puontes]] recuperórun l mito de [[Medéia]] al screbíren un musical antitulado ''[[Pinga d'auga]]'' (1975),<ref name="Gotadagua"/> retratando l abandono que Joana, la personaige percipal, sofree pul marido, i las cunsequéncias trágicas que la leban a assassinar ls própios filhos nua bairro de lata de l [[Riu de Janeiro]], a la semelhança de Medéia, que ls assassinou passado ser deixada por [[Jason]].<ref name="Pachane2005"/> Ambientada nua ária ourbana de l Riu de Janeiro, la tragédia ancorporaba an sou testo mais de quatro mil bersos,<ref name="Gotadagua"/> i sue purmeira ancenaçon tubo [[Bibi Ferreira]] ne l papel percipal.<ref name="Gotadagua"/> ''Pinga d'auga'', de Buarque i Puontes, ye bista cumo un drama que tenta focalizar la rialidade brasileira de la [[década de 70]] i sue [[zeigualdade social]], la resisténcia de sue [[democracie]] durante sue [[ditadura melitar]],<ref name="rebistafenix.pro.br"/> i sue [[Outoritarismo|política outoritarista]],<ref name="Souza 2005 p.14"/> bien cumo ls temas mais ounibersales cumo la [[traiçon]], [[moralidade]] i l [[amor]] (persentes ne l oureginal griego). [[José Saramago]], an território pertués, publicou ''[[L Home Duplicado]]'' an 2002, rebestindo l mito de [[Anfitrion]] a un [[Pós-Moderno|stilo pós-morderno]] al narrar las cunsequéncias que l personaige Tertuliano ben a sofrer por tener perdido sue [[andibidualidade]] passado se ambolber cun ua cultura alienante i massificadora.<ref name="Pachane2005"/> Atrabeç desse anredo, Saramago propone ua reflexon subre [[política]] i [[cidadanie]] i stablece ua [[antertextualidade]] moderna i criatiba de la mitologie griega.<ref name="Pachane2005"/>
[[Catadorie:Grécia Antiga]]
[[Catadorie:Mitologie griega]]
85v0hc80po0kzaziu0o0y7kbble2m9x
Reino de la Galízia
0
1020
108040
108012
2026-08-20T10:35:04Z
~2026-30875-10
15270
108040
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Reino de la Galiza''' ([[seclo V]] - [[1833]]) fui ua antidade política ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. La sue stenson territorial, einicialmente de proporçones mui maiores a la atual [[Galiza]], fui eiboluindo al lhongo de ls seclos.
== Território i Cunceito ==
La Gallaecie passou de ser ua porbíncia remana a albergar un reino pulas manos de l [[suebos]]; çtacados outores coetáneos a la fin de la dominaçon remana falában dua Gallaecie que possuía proporçones mui maiores que la atual Galiza, cujos lhemites permanécen praticamente antatos até l [[seclo XII]], momiento ne l qual [[Reino de Pertual|Pertual]] parou de pertencer a la [[Galiza]] i [[reino de Lhion]], para cobrar personalidade própia.
L território de la Galiza nesta época (seclos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos outores de la época, assi l storiador i teólogo galaico-remano [[Paulo Orósio]], la ampeços de l seclo V d.C., splica na sue obra ''Storiarun'' que ''Cantabri eit Astures Gallaecie probinciae portio sunt''<ref>Orosius.Storiarun (VI,21),ed. Torres, 1985,p.569:"Cantabri eit astures Gallaeciae probincia portio sunt".</ref>, esto ye, Cántabros i Astures fázen parte de la porbíncia de la Galiza, eideia que l cronista bracarense [[Idácio]] reflete de eigual modo na sue ''Crónica'' an meados de l seclo V d.C, adonde chama ''Campus Gallaeciae'' (Campos de la Galiza) a la grande prainada coincida hoije cumo [[Tierra de Campos]], na atual [[Castielha-Lhion]]. Posteriores outores cumo [[Santo Isidoro]], ne l [[seclo VII]] cuntinan a fazer finca-pie na stenson de la Galiza, yá sob l domínio besigodo assi na sue obra [[Etymologiae]] matiza que "Asturia i Cantabria, son regiones sitas na Galiza", ''regiones partes sunt probinciarun (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.''<ref>Isidoro, Eitimologies, XIV, 5, ed. Oroç/Marcos/Díaç, 1982, ps. 20-21.</ref>
[[Fexeiro:Escudo reino de galicia.jpg|thumb|left|250px|Escudo de l reino de la Galiza eilustrado an L´armorial Le Blancq. Bibliothèque nationale de France. 1560.]]
Ls outores pónen de relebo la polissemia de l cunceito, por un lhado ua Galiza ampla, ua porbíncia remana que ancluía l território cumprendido antre [[Fisterra]] até a la atual [[La Rioja]], adonde se ancuntrában [[galaicos]], [[sturianos]], [[cántabros]], [[baceos]] i outros pobos, i por outro lhado la Galiza propiamente dita, l território que nun sendo nin ástur nin cántabro, staba habitado (antre outros) puls galaicos, i que le darie l nome a to l noroeste peninsular até al seclo XII.
Cula chegada de ls suebos zde la Ouropa central an [[411]] d.C.<ref>[[411]] d.C. ye cunsidrado por bários outores cumo l anho ne l qual "Ls suebos tornan las sues spadas an arados, i ampeçan la eimediata cunhaige de monedas", páigina 161, ''L comezo de la nosa Eidade Medie'', Xoán Vernárdeç Bilar, 2003, Toxosoutos S.L., ISBN 84-95622-80-7, "chegada de ls suebos i foedus cun Roma", páigina 127, Anselmo Lhópeç Carreira, in seçon "Eidade Média" de la ''Storia de Galicia'', Ed. La Nosa Tierra, ISBN 84-89138-65-6.</ref>, la Galiza para de ser ua porbíncia remana ([[Gallaecie]])<ref>"An [[411]], un ''foedus'' cul amperador Honório assina als suebos la porbíncia de la Gallaecie, nas sues regiones mais oucidentales". Páigina 73, Ramón Billares, ''Storia de Galicia'', 2004, Ed. Galaxia, ISBN 84-8288-655-X.<br />Mas, outros outores cumo Caamaño Géstio (n´''La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico'') nega tal possiblidade: ''Hoije an die parece un fato cumprobado que ls pobos bárbaros que ambaden la península fan nel pula sue cunta i nó, cumo se cria, mediante un pato cun ls remanos, ambora este si eisistisse cun ls besigodos.''</ref>, para se tornar finalmente nun reino cula corte fixada an [[Braga]], un reino que ls suebos tentarian depressa acrescentar pul sul a la custa de l [[Ampério Romano|Ampério Remano]], ancorporando al sou domínio i de jeito permanente buona parte de la parte de la porbíncia remana de [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporalmente cula capital, [[Emerita Augusta]] ([[Mérida]])<ref>{{Ref-lhibro| outor =Caamaño Géstio, José Manuel| títalo =La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico| anho =2007| publicaçon =Arrecife Eidiciónes | id =ISBN 978-84-96931-06-0}}</ref>, , i tornou-se nun reino cun capital an [[Braga]]. Un reino que ls suebos tentarian acrescentar pul sul a la custa de l Ampério Remano, ancorporando al sou domínio i de modo permanente, buona parte de la parte de la porbíncia remana de la [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporariamente cula capital, Emerita Augusta ([[Mérida]]), que finalmente serie abandonada.
Passado la [[batailha de Bouillé]] an [[507]], ls besigodos son spulsos de la [[Gália]] (fuora la Setimania) puls [[francos]], sob l comando de [[Clóbis I]].
Depuis de l seclo VI, l nome de ''Spania'' (Spanha) benerie perder l seneficado geográfico que tenie até anton, para chamar l território gobernado puls besigodos. Al mesmo tiempo, "Galécia" (Galiza) tornar-se-iba l nome de l território gobernado puls reis suebos. La [[Península Eibérica]] quedaba repartida assi an dues antidades admenistratibas, [[Spania]] i [[Galécia]] , mantendo-se durante de l mesmo modo durante mais de cinco seclos.
L fin de las monarquias sueba i bisigoda nun cambiarie yá esta nuoba nomeaçon de la [[Península Eibérica]], que quedaba partilhada assi an dues antidades geográficas, [[Spánia]] (Spanha) i [[Gallaecie]] (Galiza), mantendo-se de l mesmo jeito durante mais de cinco seclos. Éran assi ousadas fórmulas tales cumo ''Galletian eit Ispanian''<ref>Martín, 1995, p.433.</ref>,''Spaniae eit Galiiciae''<ref>Vishko, 1984, p.339</ref>, ''Spaniis eit Gallicis regionibus''<ref>1088, outubre, 15. Mansilla, 1955, doc 27, p.43</ref>, persentes al lhongo de to la Eidade Média.<ref>Lhópeç Teixeira, 2005, p.243</ref>.
Ne l ampeço de l seclo XII, la ampla [[Galiza]] ampeçou a fragmentar-se, nomeadamente an [[1108]] cula andependéncia de Pertual, i que acabarie por scluir [[Lhion]] (cun [[Stúrias]] i [[Stremadura]]) i la [[Castielha]], tornando-se an reinos própios. La finales de l seclo XII, Galiza, Lhion, Castielha i Pertual yá éran reinos defrentes.
== La ourige de l reino ==
[[Fexeiro:Gallaecia-suev.png|thumb|right|300px]]
La ourige de l reino ancontra-se ne l seclo V d.C., quando ls [[suebos]] definitibamente se assentan na antiga porbíncia remana chamada ''[[Galécia]]''. Estes, ancabeçados pul sou rei, [[Heirmerico]] (que assinara un ''foedus'' cul amperador remano Honorio, pul qual les cuncedie la soberanie, ó seia, a total andependéncia de Roma), fixarian la sue corte na antiga [[Bracara Augusta]], criando assi l que se chamarie ''regnun sueborun'', ''regnun galliciense'' ó Reino Suebo, ampeçando l sou reinado an 409. An 449, l purmeiro rei suebo nacido na [[Galiza]], [[Requiário I]] (filho de [[Réquila I]], nieto de [[Heirmerico]]), decide cumberter l reino an [[católico]], al eigual que la maiorie de la sue populaçon, inda que de [[465]] la [[550]] tornar-se-iba al [[arianismo]].
Nun seclo mais tarde, las defrenças antre ls natibos [[galaicos]] i ls suebos ampeçarian a zaparecer, i este fato tenerie cumo resultado que ls outores cuntemporáneos se refiran al reino nesse momiento cumo ''Galliciense Regnun''<ref>''Storia Francorun''. Griegorio de Tours.</ref>, i als reis andistintamente cumo ''Regen Galliciae''<ref>''De scritoribus eclesiasticis''. Sigebertus Gembalensis.</ref>, ''Rege Sueborun'' ó ''Galleciae totius probinciae rex''<ref>RISCO, M., Spaña Sagrada 40- 41.</ref>, mesmo ls bispos cumo [[Martico de Dume]] seran reconhecidos cumo eipiscopi Gallaecie<ref>''Martini Eipiscopi Vracarensis Oupera Omnia'' pp. 288-304.</ref>. Todo esto propicia que ne l seclo VI d.C., puodamos yá falar de la eisisténcia de l Reino de la Galiza.
== L reino de la Galiza na monarquia bisigótica ==
An 585, Lheobigildo, rei bisigótico de Spania i Setimania, cunsegue acabar cula andependéncia política que ls reis suebos mantibírun na Galiza zde [[409]], derrotando l redadeiro rei suebo, Andeca. Zde essa altura, l território de la chamada anton Galécia, passa a fazer parte de la órbita de poder de Toledo, donde ls monarcas bisigóticos eisercian l sou poder depuis de séren spulsos de la Galia puls [[francos]]. L período de gobierno bisigótico na Galiza nun supós nanhue mudança brusca, de modo que, fuora las dioceses situadas na Lhusitánia, las dioceses galhegas cuntinórun a zambolber la sue atibidade cun normalidade, mantendo-se atibas las dioceses de [[Braga]], [[Porto]], [[Tui]], [[Eirie]], [[Britonia]], [[Lugo]], [[Ourense]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[Coimbra]], [[Lamego]], [[Biseu]] i [[Idanha]].
La ourganizaçon territorial heirdada de seclos anteriores nun mudou, i mesmo las eilites culturales, tanto relegiosas cumo aristocráticas, aceitórun ls nuobos monarcas, que anque tenéren la sue corte an Toledo, assumian l cuntrolo político de trés antigos reinos; Spanha, Setimania i la Galiza; assi, ne ls cuncílios relegiosos, cumo de Toledo an 589, stában persentes ''eipiscoporun totius Spaniae, Galliae eit Gallaetiae''<ref>[http://la.wikisource.org/wiki/Chronicon_(Iohannes_Viclarensis) ''Chronicon Iohannis Biclarensis'' 590.1 = bb 330-341.]</ref> ó seia, bispos de to Spanha, Galia i Galiza, esta cuncepçon tripartita ancontra-se al lhongo de l gobierno bisigótico zde 585, defrenciando mediante dibersas fórmulas las trés antidades bisigóticas ne ls decumientos cumo; ''fines Spanie, Gallie, Gallecie''<ref>[http://www.zeno.org/Geschichte/M/Delbr%C3%BCck,+Hanes/Geschichte+dar+Kriegskunst/2.+Teil.+Die+Germanen/4.+Buch.+Dar+%C3%9Cbergang+anes+Mittelalter/3.+Kapitel.+Dar+Berfall+dar+urspr%C3%BCnglichen+germanisch-romanischen+Kriegsberfassung/Dar+Text+dar+Gesetze ''Wamba Lhex''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó ''Spaniae eit Galliae bel Gallitiae''<ref>[http://www.beneditus.mgh.de/quellen/chga/chga_045t.htn ''Synodus Toletana tertie''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, antre outras. Neste cuntesto, çtaca-se la figura de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], bispo galaico de ascendéncia bisigótica, famoso pulas numerosas fundaçones lhebadas a cabo por el an to l oucidente peninsular, quaije siempre an lhugares scondidos nas muntanhas i mesmo nas ilhas, subressaindo-se la sue austeridade.
Las derradeiras décadas de la monarquia bisigótica fúrun de marcada decadéncia, debido, an buona parte, a la reduçon de l comércio cun ua amportante reduçon de la circulaçon monetária, cunsequéncia direta de la amposiçon de l poder muçulmano la percípios de l seclo VIII ne l mediterráneo sul. La Galécia ber-se-a la afetada pulas mesmas pautas. Fui anton que [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] denunciou un stado generalizado de retrocesso cultural, perda de la dinámica de tiempos atrás, i an seguida abrolhou un cierto grau de çcontentamiento ne l alto clero galaico. Assi, ne l X Cuncilio de [[Toledo]], an 656, Fruituoso, pertencente la círclos de poder bisigóticos, assumiu la cadeira metropolitana de [[Braga]], acuntendo esto a la prébia renúncia de l sou titular Potamio, quien ademales reconhecie splicitamente la crise de la bida eclesiástica. Na mesma ocasion, ls eilhi reunidos anulában l testamiento deixado pul bispo Recimiro de Dume, pus nel doaba las riquezas de la diocese-mosteiro als pobres.
La crise final bisigótica remontarie al reinado de Égica. Este monarca declarou heirdeiro al sou filho Witiza i yá an bida associou-lo al trono, an 698, ambora la lhei bisigótica oubrigasse a la eileiçon dun nuobo rei i nun a la trasmisson heireditária. Dita associaçon cunsistiu an antregar-le l gobierno de la Galiza, eisercendo cumo rei cun capital an [[Tui]]. Witiza eirie ser rei de la Galécia pul menos até a la muorte de l sou pai, l que supone ua situaçon nuoba nesta etapa final i cunflituosa de la monarquia bisigótica, eibidenciando la atibidade política que la Galiza cunserbaba cien anhos depuis de l fin de la monarquia sueba. An 702 cula muorte de Égica, Witiza assume tamien l gobierno de Spania, trasladando-lo la Toledo adonde gobernarie até 710. Depuis de la sue sue muorte, un setor aristocrático bisigótico ampediu la chubida al trono de l sou filho Áquila, ampondo pula fuorça la Rodrigo, l que supós un cunflito cebil antre ls sous partidários i ls de ls filhos de Witiza. Será an 711 quando ls einimigos de Rodrigo cunseguiran que un eisército muçulmano cruze l [[streito de Gibraltar]] i apersente batailha la Rodrigo an [[Guadalete]], adonde este ye derrotado, fato que marca l fin de l gobierno bisigótico an Spania, i que terá ua trascendéncia stórica total para las dues restantes antidades políticas: Galécia i Setimania.
An [[715]], [[Abd al-Aziç ibn Musa]] casa-se cula biúba de Rodrigo, de nome Eigilona antitulada ''reginan Spanie''<ref>Crónica Mozárabe, ed. Lhópeç Pereira, 1980a, ps. 76-79: "cun reginan spanie in coniugo copulatan.</ref>, cunfirmando la cuntinidade dinástica, trasferida assi lhegitimamente al gobernador muçulmano. Cun este fato, ls gobernantes muçulmanos cunsiderórun-se politicamente cuntinadores de l anterior stado i assumiran ls atributos detidos antes puls reis bisigóticos de Toledo. Desta forma, cula cunquista de to la ''Spania'' puls muçulmanos, para alhá de las sues frunteiras, ls emires cordobenses serien coincidos cul títalo de rex Spanie<ref>ed. Lhafuente Alcántara, 1867, p. 166.</ref>. A partir desse anstante ampeça ua nuoba cuncepçon geográfica, pus Spanha bai ser l nome cul qual se zeigne l território muçulmano, i Galiza al território crestiano. Assi, l storiador Al-Maqqari deixa claro la stenson de l domínio muçulmano al referir-se a la cunquista de ampeços de l seclo VIII:
Nun quedou lhugar sin dominar an Al-Andalus se scetuamos parte de la Galécia.
== La formaçon de la nuoba monarquia na Galécia ==
Passado la queda de las porbíncias de Spania an [[711]], i de la Setimania an 719, sob domínio muçulmano, la Galécia fui la antidade admenistratiba na península eibérica cun menor persença muçulmana, mantendo las sues struturas sócio-eiquenómicas heirdadas de l passado galaico-remano i suebo. Assi, este território de l Mar Cantábrico até l riu [[Douro]], que yá fura pouco lhigado al gobierno bisigótico zde Toledo, nin al sou heirdeiro político l Emirado [[Omíadas|Omíada]] de [[Córdoba]], an redadeira anstáncia submetido la [[Damasco]]. La decadéncia i l final zaparecimiento de l stado bisigótico, supós un bazio de poder central, propiciando que ls nobres lhocales galhegos, sturianos i bascos de l momiento, eimergessen cun fuorça zde ls sous senhorios, que tentaran acrescentar bien pula bie de la diplomacie, mediante patos i casamientos, bien cumo pula bie de las armas, percurando ampor-se delantre ls demales.
An cuntreste, i anque de la aparente cumbulson política de ampeços de l seclo VIII, la rede eclesiástica galhega nun sofriu alteraçones demasiado perfundas, i anquanto las [[Stúrias]] cuntinórun a carecer de sé eipiscopal até finales de l seclo IX, la [[Galiza]] mantebe ua total cuntinidade relegiosa zde la época galaico-remana, pul menos an trés [[diocese]]s: Lhugo, Vritonia-Mondonhedo, i Eirie, adonde ls sous bispos residiran ininterrutamente nas sues respetibas sés, i nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lhamego i Dume. De cierto , delantre la ansegurança político-relegiosa, ls bispos destas dioceses residiran noutras sés, aliás an Lhugo acuolhírun temporariamente ls bispos de [[Braga]] i [[Ourense]], na diocese de [[Eirie]] ls de Tui i Lhamego, i an Britonia-[[Mondonhedo]] l de [[Dume]].
Este cuntesto ye de defícel anterpretaçon stórica pula caréncia dua documentaçon própia de la época (seclos VIII i IX). La purmeira mençon a ua personaige cun atribuiçones senhoriales passado de la derrota bisigótica, ancontra-se nun decumiento de 812 chamado ''Testamentun Regis Adefonsi'' (testamiento de l rei Afonso) l qual çcribe un nobre de nome [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]]( ''Pelagius''), que tenerie lhutado na region de [[Stúrias]] nua rebuolta contra l poder muçulmano an [[Cobadonga]], possiblemente senhor de l território adonde queda [[Cangas de Onís]], adonde tenerie bibido an meados de 710, sendo l ciclo de crónicas de [[Afonso III]] que l çcribe cun maior detalhe, anque a ser posterior.
Nas crónicas cumo la de Bizantino-arábigo ó la Crónica Moçárabe, redigidas an 741 i 754 respetibamente, nun se menciona nin la figura de [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]], nin la sue rebolta an Cobadonga, l que segundo outores atuales pónen an dúbeda seriamente la relebáncia ó la própia eisisténcia de l mesmo Pelágio i de l mito de Cobadonga. Las alusones muçulmanas la esta rebelion, assi ne l Ajbar Machmua diç-se: "Ls galhegos, aprobeitando la cuntenda cebil antre ls muçulmanos ne ls meados de l seclo VIII, sublebórun-se contra l eislan i apoderórun-se de to l çtrito de Stúrias", tamien [[Ahmed Mohammed al-Maqqari|Al-Maqqari]] faç mençon a esto: "Diç Isa bien Ahmad Al-Razi que an tiempos de Anbasa bien Suhain Al-Qalbi, argueu-se an tierras de Galiza un asno salbaige chamado Belai", sin bien ye cierto que estas, bien cumo las crónicas crestianas, fúrun scritas hai mais de seclo i meio depuis destes supostos acuntecimientos.
Las refréncias mais çcritibas deste nobre chamado ''Pelagius'', chegan la finales de l seclo IX, adonde son numerosas las ouriges que se le adjudican zde las tardies crónicas crestianas. Para la Crónica Albeldense, Pelágio era nieto de Rodrigo, derradeiro rei bisigótico de Toledo, para la Crónica Rotense fui scolhido an cunciliun puls própios astures cumo oubrigaba la lhei eiletiba bisigótica, i para outras fuontes fui mesmo çcendente de l própios Lheobigildo i Recaredo ó filho de l duque besigodo, Fáfila. An qualquier causo, l solo que se puode afirmar ye que la figura de Pelágio, cumbertida an mito, possiblemente se baseou nun de ls muitos senhores crestianos de la Galécia nesse momiento, tenendo ua relebante amportança ne l chamado Reino de ls Astures la ampeços de l seclo VIII, zde la sue modesta corte an [[Cangas de Onís]], algo que nun entra an zacordo cul relato de l muçulmano Al-Maqqari que l çcribe cumo: "un anfiel chamado Belai, natural de Stúrias na Galécia". Este serie sucedido pul sou filho chamado Fáfila, mas por cúrtio spácio de tiempo.
== Ourige i cunsulidaçon de l ''Regnun Christianorun'' ==
Cula muorte de [[Fáfila]], las crónicas afonsinas relatan la antrada dun senhor territorial chamado Afonso, de ourige cántabra, que se tenerie casado cula armana de Fáfila ampliando cun esto ls sous domínios. Assi l pequeinho reino/senhorio ampeçado por Paio medra pula bie matrimonial perdendo la sue cundiçon stritamente astur, para ser ua antidade adonde l caráter crestiano, i subretodo l mesmo quadro geográfico, serien ls puntos de ounion antre estes senhores cántabro-astures que eirien acrescentando i unificando cun outros territórios l sou própio domínio. Passamos assi dun pequeinho reino/senhorio ne l ouriente sturiano, a un território maior que será cul tiempo outoproclamado cumo ''Regnun Christianorun'', ó reino de l Crestianos, pus fui l fator relegioso, lhibre de bassalaige dreita la [[Córdoba]], un amportante pretesto para la antegraçon de l defrente pobos de to la Galécia.
Las crónicas splican esta spanson territorial por meio "repoboaçones", sugerindo que Afonso I, repobou: "Stúrias, Primorias, Lhiébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia i la parte marítima de la Galiza". Mas, la análeze arqueológica i documental ten demunstrado an datas recentes que to l norte i noroeste peninsular fui habitado siempre pulas mesmas gientes, lhougo, debemos perceber tal afirmaçon nun cumo ua repoboaçon de gientes subre ua tierra zabitada, senó cumo un ourdenamiento sob un poder senhorial, ye dezir sob la sfera de anfluéncia de Afonso I subre uns territórios que bibian a la borda dua outoridade statal superior.
An 757 Afonso I ye sucedido pul sou filho Froila, passado este assassinar l sou armano Bimara nas çputas por heirdar l trono paterno. Este acrescientou ls domínios de ls sous progenitores para alhá de la cordilheira Cantábrica, tenendo de fazer frente la numerosas reboltas, pus nun todos ls nobres galhegos aceitórun la sue outoridade, cumo mostra la redaçon rotense de la Crónica de Afonso III adonde diç:
"Als pobos de Galiza, que contra el se rebelórun, benceu-los i submetiu a to la porbíncia la fuorte debastaçon."
Depuis de onze anhos de gobierno, Froila ye assassinado por un setor de la nobreza que se oupunha. Mas nun fui l sou filho Afonso, l que mais tarde serie coincido cumo [[Afonso II]], l que l sucediu, pus un nobre de nome Aurelio acediu al trono apoiado por un setor aristocrático afin política ó territorialmente a el, çlocando la Afonso II de l gobierno. La ourige de Aurelio, quien gobernarie de [[768]] a [[774]], ye ancierta cumo la maiorie destes "princeps" ó senhores cun atribuiçones reales. Las dues redaçones de la Crónica de [[Afonso III]] bénen coincidir praticamente ne l mesmo, tubo de fazer frente a ua rebelion camposina, cuncretamente la Crónica Rotense splica: "Ne l sou tiempo ls homes de cundiçon serbil arguírun-se an rebelion contra ls sous senhores, mas, bencidos pula diligéncia de l rei, fúrun reduzidos a la antiga serbidon", populaçon camposina lhocal que fui entrando an dependéncia ne ls domínios agrários de la nobreza i de la Eigreija, i ouposta antoce al porcesso de restauraçon de la outoridade de l monarca, percebida esta nun sentido político-anstitucional.
Muorto, [[Aurelio]], un nuobo nobre de nome [[Silo]] ([[774]]-[[783]]), toma por mulhier la Adosinda. L fato de l lhegítimo heirdeiro Afonso cuntinar la nun poder aceder al trono, faç pensar a numerosos outores que Silo cuntou cula ajuda de la mesma façon nobliária que apoiou la chubida de Aurelio. Del, custa que era un, "alheno a a tierra", i pul fato de anstalar an Prabie la sue corte, çlocando-la de l ouriente sturiano ata l oucidente, i de tenr tierras ne l ouriente galhego, parece que la sue ourige se situou nas tierras oucidentales de Stúrias i ourientales de Galiza. L Diploma de l rei Silo, que assegura que l príncepe Silo tenie propiadades nas prossimidades de la cidade de Lhugo, reforça la tese de la sue ourige oucidental. Tamien este soberano tubo de fazer frente ne l sou reinado a ua rebolta de ls pobos galhegos, cuntinaçon sin dúbeda de las habidas contra ls reis [[Froila I]] i [[Aurelio]]. Assi l cronista Sabastian cunta: "Als pobos de Galiza que se rebelórun contra el, benceu-los an cumbate ne l Monte Cubeiro i submetiu-los al sou ampério". Cun sigurança la natureza desta rebelion seia la mesma de las anteriores: la ouposiçon a la antegraçon forçosa nua strutura estatal superior.
Outra beç a la muorte de [[Silo]], acede outro senhor territorial, [[Mauregato]] ([[783]]-[[788]]), que se rebela contra ls oufeciales de palácio, apoderando-se de l reino de Silo fazendo que Afonso II se tenga de silar nas tierras de la sue mai, la basca Munia. Las crónicas afonsinas omiten a las bezes l sou reinado, i la maiorie fázen nel tirano i usurpador. Assi i to, l sou reinado fui cuntemporáneo de la fabricaçon dun hino apostólico la Santiago, i de la amportante querela adopcionista. Finalmente, sobe al trono [[Bermudo I]], apelidado "l Diácono", antre [[788]] i [[791]] passado suceder la Mauregato. Alguns outores apuntan a la Galiza propiamente dita, cumo possible brício de la sue mai, l que somarie apoios ne l oucidente de l reino, i aliás, l acesso al poder sin nanhun tipo de dificuldade faç supor que cuntou cul apoio de la mesma nobreza que apoiou la Mauregato na cimeira de l poder. Las crónicas afonsinas splican la sue binculaçon familiar cun Aurelio, fazendo-lo armano deste, i finalmente remontando la sue ourige al ''dux'' besigodo Pedro, tamien nun faltan decumientos mediebales que asseguran que casou cun ua aristocrata galhega de nome, Ursinda, nieta de l conde [[Sisebuto]] de [[Coimbra]] i filha de l rei besigodo [[Bitiza]], pus eisistia la necidade eideológica de fazer antroncar a estes senhores territoriales cul passado besigodo para dotá-los de poder lhegítimo, ua custante neogótica. L que cun certeza si sabemos, ye que an [[791]] parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quien si apersentaba outénticos atributos reales i cujo gobierno serie de special amportança para la Galiza.
== Afonso II i tumba apostólica ==
Passado un período de cunflitibidade antre ls defrentes ''princeps'' stur-galaicos, cul reinado de Afonso II acunte ua amportante mudança política, passa-se dua aneixaçon pula fuorça a la antegraçon pacífica de l ''populos Gallecie'' ("pobos de la Galiza") ne l teta de la Corona. Sin dúbeda l reinado de Afonso II supós un amportante abanço ne l porcesso de cunsulidaçon de la anstituiçon Monárquica, l qual fixo pensar la mais dun que debiu ser beneficioso pa l cunjunto ls antresses propiamente galhegos, aliás este monarca passou la sue anfáncia sendo eiducado an Samos, talbeç na família dun poderoso magnate galhego, que adotou acunter cun muitos de ls reis sucessores. L berdadeiro ye que parece haber ua coincidéncia de antresses políticos cun ls galhegos, tales cumo dous acuntecimientos stóricos de grande relebáncia na sue época, cumo son las relaçones de to la Galiza cul reino franco i la crise relegiosa probocada pula querela adopcionista, ampeçada presumiblemente na época de Mauregato i que se prolongou ne ls reinados de [[Bermudo I]] i l própio [[Afonso II de las Stúrias|Afonso II]]. dous fatos stóricos de fundamental trascendéncia que falan ls anales carolingianos i que silenciórun antressadamente ls cronistas de Afonso III (866-910).
De este jeito, anquanto las Crónicas de l ciclo afonsino agachan ls cuntatos políticos stablecidos antre ls monarca galaicos i ls carolíngios, las fuontes francas cunfirman la assisténcia de bispos de la Galiza al [[sínodo]] de [[Ratisbona]] an 782, i tamien al cuncilio de Fráncfort, adonde assisten bispos de ''Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae'' <ref>[http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rethel,_Alfred].</ref> an 794 l de maior relebáncia de todos ls celebrados ne ls tiempos de Carlomagno, pus nel tratou-se l tema de l adopcionismo, que afetaba la ounidade relegiosa de Oucidente. Al mesmo tiempo, ls anales francos dan ambora de l ambio de ambaixadas por parte de Afonso II l Casto, que ye coincido tanto ne ls ''Annales Regni Francorun'' bien cumo na ''Bita Karoli Magni'' cumo ''Hadefonsi regis Galleciae eit Asturiae''<ref>[http://www.thelatinlibrary .com/annalesregnifrancorun.html ''Annales Lhaurissense Maiores''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó seia, rei de la Galiza i de las Stúrias ó mesmo cumo ''Galletiarun principis''[15] (príncepe de las Galizas) segundo la Bita Hludobici i rex Gallaeciae[16] segundo la cronica mediebal de Heirmann de Reichenau, scrito ne l seclo XI. An to l causo, las relaçones antre Carlomagno i este monarca debírun ser mui streitas, pus l cronista Eiginardo na ''Vita Karolis'' afirma que quando Afonso II ambiaba mensageiros ó cartas al rei de l francos, querie ser chamado ''propiu sunn'', ye dezir, l sou bassalo.
Assi i to, l fato mais çtacable ye ne l sou reinado porduzir-se la çcubierta ó "ambençon" de la tumba dun de l doce apóstolos de [[Jasus Cristo]], [[Santiago l Maior]]. Tal acuntecimiento sucediu ne l lhugar chamado Cumpostela, i de la mano de l bispo Teodomiro de la diocese de Eirie, aliás l ónus político-relegiosa que este fato stórico tenerie nun momiento ne l que la monarquia staba a necessitar de simblos antegradores.
Na Eidade Média "l culto a un santo bien podie ajudar a moldar un reino", i assi Afonso II decide custruir ua eigreija, que se bien nun fui ua obra de grande ambergadura, supunha la purmeira piedra que mais tarde serie la alfaia de l románico ouropeu.
Anque de l casual desta çcubierta, la maiorie de ls storiadores cuntemporáneos bénen neste fato ua "ambençon" cun claros fines políticos, bien cumo relegiosos, percipalmente motibados pula crise relegiosa de l adopcionismo que amplicarie la criaçon dua eigreija na Galécia andependiente de la moçárabe cun sé an Toledo, de la que staba lhigada zde la fin de l poder suebo an Braga. Ls partidários desta postura oupinan que la ambason muçulmana fui l fator de base que splica la çcubierta de la tumba de l apóstolo Santiago an [[Galiza]], i nun an Spania; porque fui la antiga porbíncia remana de Galécia la sola que quedou a la borda de la maré muçulmana que alagou la [[Península Eibérica]] an 711. De fato, esta çcubierta ó "ambençon" de l ataúde tubo lhugar ne l reinado de Afonso II (791-842), mas fui ne l período eimediatamente predecessor que se punirun las bases eideológicas que iba ser, de eimediato, l achado "casual" de l ediclo cumpostelano pul bispo Teodomiro de Eirie, antre 818 i 847. Tanto Mauregato quanto Bermudo I son cuntemporáneos de la querela adopcionista, de l "Comentairos a la Apocalipse", atribuídos la [[Beato de Lhiébana]], i de la fabricaçon de l purmeiro Hino lhitúrgico specífico an honra de Santiago, que se associa cul rei Mauregato atrabeç dun [[acróstico]].
=== Período i lhinhaige ramirense ===
[[Fexeiro:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|225px|thumb|right|300px|Atual eigreija de [[Santa Marie de l Naranco]]. Antigo paço rial de [[Ramiro I]] ne ls alredores de [[Oubiedo]]. s. IX d.C.]]
L fundador de la dinastie de l Ramíreç, [[Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]), passou a la stória cumo un monarca enérgico: ls cronistas l antitulórun ''Birga Iustitiae'' (berga de la justícia), dado que derrotou cun brebidade àqueles que se rebelórun<ref>Lhópeç Teixeira, 2003, p.109</ref>. Assi i to, paradoxalmente el própio acediu al trono ancabeçando ua rebolta contra l heirdeiro lhegítimo, l nobre de palácio chamado [[Nepociano]], cunhado de [[Afonso II]] l Casto, que cuntaba cul apoio de la nobreza ouriental de la Galécia, tal qual anforman la crónica albeldense i rotense<ref>Barbero, La i Bigil, M.,oup. cit., p.324</ref>.
[[Ramiro I]], que se ancontraba na percura de mulhier na [[Bardúlia]], tubo de regressar al stremo oucidental de la [[Gallaecie]], cuncretamente als alredores de [[Lugo]], para se ancontrar cun ls aristocratas galhegos, que l apoiában para aceder al trono i depor Nepociano. Ua beç reunido un amportante cuntingente melitar de galhegos, dirigiu-se de Lhugo para [[Stúrias]].
{{Quote1|Quando l príncepe Ramiro quedou a saber l que passaba, refugiou-se nas partes de la Galiza i na cidade de Lhugo reuniu un eisército. Mais, passado un brebe spácio de tiempo, partiu contra ls astures<ref>Crónicas Sturianas, ed João Gil Fernándeç, José L., Moraleijo, J. Ruiç de la Peña, Crónica de Alfonso III, berson ''Rotense'', p.216.</ref>}}
[[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|left|180px|Frota de nabes [[Scandinábia|scandinabas]], possiblemente [[Dinamarca|dinamarquesas]], repersentadas nun manuscrito de l seclo XI.]]
De camino la [[Oubiedo]], acunteciu la purmeira cunfrontaçon antre el i Nepociano, cuncretamente ne l lhugar de ''Curniana'' na puonte subre l [[riu Narcea]], adonde l eisército galhego derrota ls astures i bascos, cula fuga de Nepociano de l campo de batailha, cumo cunta la [[Crónica Obetense]], ''Cui Nepotianus ocurrit ad ponten fluuii Narcea adgregata manu asturiensiun eit uasconun''<ref>[http://www.ih.csic.s/páiginas/fmh/sebas.htn ''Cronica ad Sebastinun''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Serie an [[842]] quando finalmente yá an Oubiedo, cunseguiu ampor l sou gobierno subre la region de las [[Stúrias]].
La cunfrontaçon antre Ramiro i Nepociano supós ua [[guerra cebil]], apoiada ne ls particularismos territoriales. Ramiro I, cuntou cul apoio melitar de dous amportantes cundes galhegos: [[Sonna]] i [[Cipion, cunde|Cipion]], an que pese a esto nun houbo antençon algua de criar un trono na parte oucidental, na Galiza propiamente dita, senó de arrebatar l trono yá assentado an Oubiedo. Amostra çto pareça ser la ereçon dun paço an [[Monte Naranco|Naranco]], a scassos quilómetros de la corte obetense, que segundo un recente studo de la Ounibersidade de Oubiedo, possiblemente serbiu cumo corte alternatiba çtinado a la recepçon i atos judiciários adonde Ramiro i ls sous partidários tener-se-iban assentado antes de acometer la catura de Nepociano.
Ramiro I cunseguirá cunsulidar-se ne l trono sendo la cabeça andiscutible dua dinastie, que se sucederá por lhinha masculina até bien entrado l seclo XI. La maiorie de ls storiadores coinciden an assinalar la amportança para la Galiza de l candidato de la sue aristocracie ser l bencedor, assi [[Ramón Menéndeç Pidal]] oupinou que "cun Ramiro I fui Galiza que prebaleciu ne l teta de la monarquia"<ref>Péreç de Urbel, J.,p.60, Tomo VI de la ''Storia de Spaña'' dirigida por Menéndeç. Madrid, 1965</ref>, cuncluson parecida a la que chegou [[Bicente Risco]] quando apuntaba, na sue ''Storia de Galicia'', que "a partir de Ramiro I ampeçou-se un predomínio de la Galiza ne l teta de l reino oucidental"<ref>Risco, Bicente, ''Storia de Galicia ''.Bigo, 1978, p.92</ref>. Para alhá desso, cun este monarca ampeçar-se-iba ua spanson territorial que treminarie ne l final de l seclo IX cula antegraçon de las cidades i tierras de la bacie de l [[Douro]]. A partir de l reino de Ramiro I, ampeçou ua sucesson patrilineal, de pais a filhos.
Assi pus, l sou filho heirdeiro, [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho]] acediu al trono an [[850]], ''mortuus st Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie eit filius eius Ourdonius sucessit in regno''<ref>Storiae minores, XXVII, p. 123.</ref> (muorto Ramiro, filho de Bermudo rei de la Galiza, sucediu-lo l sou filho Ourdonho ne l reino), tal qual cunta [[Rodrigo Ximéneç de Rada]] ne l [[seclo XII]]. An que pese a la brebidade de l sou reinado de dezesseis anhos, cunseguiu spalhar l reino até [[Lion]], [[Astorga]], [[Tui]] i [[Amaya|Amaia Patrícia]] segundo las crónicas de [[Afonso III]]<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, berson ''Rotense'', p.218</ref>. Durante l sou reinado, la Galiza biu-se atacada por ua baga de ancursones [[normandos|normandas]] que serien derrotadas pul conde Pedro<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, ''Crónica Albeldense'', p.250</ref>. Cun [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] ampeça-se l grande porcesso de spanson territorial de la segunda metade de l [[seclo IX]], que lhebarie la ancorporaçon pa l ''Christianorun Regnun'' de la Galiza meridional, trabalho que cumpletarie l sou filho [[Afonso III]]<ref>Lhópeç Teixeira, 2003 p.112</ref>, nieto de [[Ramiro I]].
=== L reinado de Afonso III i l neogoticismo ===
Cul falecimiento de [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] an [[866]] ampeçaba l sou reinado [[Afonso III]]. Fúrun dous ls acuntecimientos políticos mais çtacables durante l sou reinado; por un lhado na segunda metade de l seclo IX fui acadada la ancorporaçon pa ls domínios de l ''[[Regnun Christianorun]]'', de l territórios situados antre [[Minho]] i [[Douro]], i pul outro lhado la eilaboraçon de ls artefatos eideológicos neçairos para cunsulidar la sue lhegitimidade política i ls aliçaces de l nacente stado.
[[Fexeiro:Galicia891.png|thumb|left|340px|Mapa político de l Noroeste de la [[Península Eibérica]] an [[891]].]]
Ls sfuorços de Afonso III por ampor la sue lhegitimidade política ourientórun-se a demunstrar la eisisténcia dua lhinha heireditária precedente ininterrompida nun solo al lhongo de l seclo VIII i IX, senó anclusibe remontando até [[711]] para antroncar diretamente cun ls reis anteriores, ó seia, cun ls besigodos, de ls quales assi cunseguia ser cunsidrado sucessor natural por ardança afastada. Para esso fui perciso criar ua sequéncia (quier cierta ó nó) de reis capaç de anchir l bazio stórico de l seclo VIII, i ademales fazé-los partícipes deste mesmo cumbencimiento de ls antecedentes besigodos, eideologie que recibe l nome de [[neogoticismo]].
Assi, sob l mandato de [[Afonso III]] son redigidas ne ls círclos próssimos a la Corte dues crónicas: la [[Crónica Albeldense|Albeldense]], redigida antre 881 i 883 (se bien que las solas cópias cunserbadas séian de finales de l seclo X) i la coincida cumo [[Crónica de Afonso III]], desta eisisten dues bersones, la chamada [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]] i la [[Crónica Rotense|Rotense]].
Nesta redadeira chega-se la atribuír la [[Pelágio de las Stúrias]] la spresson ''Spes nostra (...) sit Spanie salus eit Gotorun gentis eisercitus reparatus'' (la nuossa sperança de salbar la Spanha i restaurar l eisército godo). Cun este ciclo cronístico, Afonso III pretendiu çtacar la cuntinidade relegiosa i crestiana de l antigo stado besigodo i la nuoba monarquia nacente na [[Gallaecie]], contra de l poder stablecido an [[Córdoba]]. Estas crónicas fázen antroncar pessonalmente Pelágio cun antigos monarcas besigodos, ua studada i antressada lhinha sucessória que de qualquier jeito tenerie sido inda de menor lhegitimidade que la de [[Abd al-Aziç ibn Musa]], casado cula derradeira reina bisigoda, [[Eigilona]], i antoce lhegitimo senhor de ''Spania''.
Ls monarcas [[Oubiedo|obetenses]] i ls sous predecessores, antoce, fúrun cunsidrados antencionalmente pulas crónicas afonsinas cumo restauradores de l reino besigodo grácias a la rebelion ampeçada nas Stúrias, trasmitindo l lhegado de la monarquia toledana para [[Oubiedo]] cula ajuda de la “probidéncia”.
Assi i to, ls andícios stóricos (arqueológicos i documentales) demunstran la sue falsidade, chegando la rotense a afirmar que al mesmo tiempo fúrun repoboadas la própia Stúrias i zonas marítimas de la Galiza, ua eirracionalidade que bisaba apersentar un território çpoboado i bazio, totalmente afastado de la rialidade, i adjudicando la sue restauraçon la reis antecessores, que nunca eisercírun tal fato. L [[neogoticismo]] custituiu l angrediente mais reconhecido de las crónicas de la época de [[Afonso III]], antroduzindo un mito duradouro ne l tiempo, que serie, quier por eignoráncia quier por antresse, cunsidrado cumo fuonte fidedigna por numerosos outores spanholes zde l seclo XIX.
=== Traslado de la corte para la cidade de Lhion ===
{{Quote2|I ambiou l Rei Abderramon l sou Wazir Ahmed ben Sahid cun ls mandatários de la Galiza, para saudar ne l sou nome al rei Ramiro, i fui l Wazir a la ''Medina Lheonis'' (Lhion) capital de la Galiza, i son crestianos cumo ls de Afranc de seita Melkita; ajustórun-se tréguas por cinco anhos, i fúrun mui bien guardadas.| Cacho de ''Manuscritos y Memorias arábigas'', Capitulo LXXXII, José Antonio Cunde, 1820.}}
La cunsulidaçon de la monarquia galaica propiciou que al redor de [[910]] ls monarcas decidissen trasladar la corte de [[Oubiedo]] la [[Lion]]. Sin dúbeda fúrun decisibos ls fatores eiquenómicos na decison, trataba-se de ampulsionar ls itinerários de la circulaçon houmana i comercial que lhigában cun [[Fráncia]] i cula Spanha muçulmana, aprossimando-se eiquenomicamente la esta redadeira de jeito amportante. La cidade de Lhion, situada na Galiza zde l [[Ampério Romano]] supunha un amportante anclabe, cunfluindo ne l eixe Astorga-Lhion dues amportantes rotas; por ua faixa la bie que ounie la antiga capital sueba, [[Braga]] cula cidade gala de [[Bordéus]], i por outra la [[rota de la prata]], que chegaba la Galiza zde ''Spania'', passando pulas cidades de [[Sebilha]] i [[Mérida]]. L fato de Lhion carecer de bispo i senhores feudales —nun assi na bezina [[Astorga]]- bien cumo acuntera cun [[Oubiedo]], fazie daquele antigo assentamiento melitar romano ua ancruzilhada idónea para assentar la nuoba corte.
Cumo cunsequéncia de l traslado de l trono, ls reis de to Galiza parórun de ampregar l títalo de ''obetense'' para se antituláren ''lhegionense'', ye dezir "de Lhegio", aludindo a la cidade de ''Lhegio'' (atual [[Lhion]]), na que recaia la nuoba ''sede régia''. Lhion, ua
cidade strategicamente útele situada na Galécia de la alta Eidade Média cumo çtacában ls própios crestianos ''in cibitate que bocitatur Lhegio, território Gallecie''<ref>ACLe, doc. 6</ref> (na cidade que chaman Lhion, território de la Galiza) ó ''in Lhegione de Galletie''<ref>ACLe, doc. 192</ref> i muçulmanos, tornaba-se an percípios de l seclo X na nuoba capital de la Galiza.
[[Fexeiro:Psalter mappamundi.jpg|thumb|left|220px|Saltério de [[Londres]], mapa-múndi anglés adonde se repersentan las naciones coincidas, na parte anferior reconhecen-se las situaçones de la "[[Galiza]]" i "[[Spánia]]". Seclo XII.]]
=== Cuntenda cebil de l seclo X ===
L derrocamiento de l gobierno de [[Afonso III]] puls sous filhos an [[910]], serie l prelúdio dun lhongo período de anstablidade política, na que defrentes façones de la família rial lhutórun antre si por oubter l gobierno de la capital, Lhion, i an giral de to la [[Galiza]], apoiados por defrentes grupos aristocráticos territoriales que tentában ampor l sou peso político na capital i ne l cunjunto de l reino. Depuis de l derrocamiento de [[Afonso III]] pul sou filho maior, Garcia, este se ampós an Lhion, cumo rei de to la Galiza, pul sou lhado la aristocracie propiamente galhega apoiará la Ourdonho, filho segundo de [[Afonso III]] i casado cun Eilbira, i finalmente l terceiro filho, [[Froila II|Froila]] gobernará las tierras sturianas, ó seia, las tierras antre la cordilheira Cantábrica i la cuosta.
La relaçon antre ls armanos son stritamente feudales, Garcia goberna to Galiza zde Lhion, sou armano maior [[Ourdonho II|Ourdonho]], rende-le bassalaige zde la sue jurisdiçon oucidental, i Froila la este redadeiro, i por bias desso la Garcia an redadeira anstáncia. Muitos outores antenden tal eisercício cumo la criaçon dun nuobo reino l de Lhion (por tener la capital nesta cidade), anquanto outros apoian la eideia dua suposta criaçon de trés reinos (Galiza, Lhion i Stúrias); mas, l reino nunca parou de ser l mesmo i sob la mesma família rial nin perdiu la sue cuncepçon unitária, cumo se manifesta frente de la muorte de Garcia ([[914]]) heirdando l trono sous armanos sucessibamente i cun total normalidade, prática semelhante la acuntecida pula [[Dinastie Capetiana|monarquia francesa de l capetos]], adonde cun muitos ducados fui mantida la eideia de la ounidade de l reino.
Las tensones anternas ampeçórun por buolta de [[924]], cula sucesson de [[Ourdonho II]], porduzindo grandes ribalidades antre ls filhos deste, i sou armano [[Froila II]]. Serie la lhinhaige de [[Ourdonho II]] la que se amponha la Afonso, filho de Froila, cun apoio de la aristocracie galhega propiamente, sendo repartidos de nuobo ls poderes antre ls filhos de [[Ourdonho II]]. Serie de nuobo l armano-mor -Sancho -coronado rei an Lhion, antoce rei de to Galiza, anquanto ls sous armanos menores, Afonso i Ramiro eisercírun cumo senhores feudales an defrentes territórios. An [[926]], [[Afonso IV]] çtronou Sancho cun apoio nabarro i fizo-se cul gobierno de Lhion; a la sue beç l sou armano menor, Ramiro, ajudado puls nobres galhego-pertueses spulsa-lo an [[931]], reinstaurando la stablidade monárquica an to Galiza até [[951]]
Árbitro nessa anstablidade fui [[San Rosendo]] que mediou antre [[Ourdonho IV]] i [[Sancho I]], ambos coronados an [[Santiago de Cumpostela]]. Resultado dua dessas rebeliones fui la coroaçon na Galiza de [[Bermudo II]] (982). Este derrotarie la [[Ramiro III]] de Lhion i unificarie outra beç ls dous territórios.
Cula spanson nabarra de [[Sancho III]], ls territórios de la Corona de Lhion quedórun reduzidos praticamente al Reino de la Galiza, até que l sou filho Fernando, l feturo rei de Castielha, derrotou l rei galaico-lheonés [[Bermudo III]]. Passado dominar l território galhego, i percurando la lhegitimidade ne l matrimónio cula armana deste, Sancha, bibiu-se ua purmeira speriéncia de ounidade de la Galiza i Lhion cun Castielha. Assi i to, i seguindo la política de ls monarcas de la época, Fernando I deixa an testamiento la partilha de ls sous reinos antre ls sous filhos.
=== Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus ===
[[Fexeiro:Reconquista4.jpg|thumb|right|220px| eiluminura mediebal de las Cantigas de Afonso X l Sábio, neilha aprecian-se eisércitos muçulmanos i crestianos.]]
Bitorioso grácias a la ajuda de ls nobres galhegos, [[Lion]] abria las puortas la [[Bermudo II]] an [[984]], zde adonde anton gobernarie to Galiza, ''Regnante Beremudo rex in Galezia'' (''reinante l rei Bermudo na Galiza'')<ref>Sahagún, doc. 355.</ref>. L nuobo rei apressou-se a ser reconhecido cumo tal por [[Almançor]] recebindo ajuda melitar de l [[muçulmano]]<ref>Ceballos, 2000.p 168.</ref> para fazer face als nobres ansurretos, que cula sue ajuda cunseguiu sufocar. Assi i to, la stensa stada de las fuorças muçulmanas ne l sul de l reino lhebou la [[Bermudo II]] la spulsá-las por las cunsidrar fuorças de acupaçon, rompendo de fato la aliança cun [[Almançor]]. La rutura desta aliança salientou la ancapacidade de l rei de afrontar sastifatoriamente la guerra contra l general muçulmano, al perder an [[987]] amportantes cidades de l sul de la Galiza, cumo [[Coimbra]] i [[Biseu]] ademales de sofrer l assalto i saqueio de outras cidades cumo [[Astorga]], [[Cumpostela]] i la mesma [[Lion]], bendo-se fuorçado Bermudo a aceitar la persença de gobernantes muçulmanos an [[Tuoro]]<ref>1 de márcio, 998, Sahagún, doc 356.</ref>. Las campanhas lhebadas a cabo por Almançor antre [[987]] i [[996]], cessarian cun ua aliança régia que ratificou la paç pula bie matrimonial al se casar l própio [[Almançor]] cun ua filha de Bermudo al assinar la paç an [[996]]<ref>Ceballos, 2000, p.190.</ref>, i l rei [[Abdalá de Toledo]], cun ua armana de [[Afonso B]].<ref>Crónica Giral, ed. Lhorenzo, 1975, p.226.</ref>.
L reinado de [[Bermudo II]] benerie supor la cunfirmaçon dun achegamiento als antresses galhegos, materializando-se na criaçon de l solo heirdeiro, l feturo [[Afonso B]], sendo la sue eiducaçon cunfiada al poderoso duque galhego, [[Mendo Gonzáleç]]<ref>Crónica de Pelayo, ed. Martín 1995, p. 506</ref>, l qual seneficaba depositar l poder an manos deste setor de la nobreza, neutralizando assi la lhonga hostilidade padecida puls reis an nome de ls cundes de Castielha, mas an absoluto treminou culha.<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397">Lhópeç Carreira, 2005, p.397.</ref>. L reinado de [[Afonso B]], ''Rex Gallitianus''<ref>Maraball, 1981, p. 109 (Ademar de Chabannes, Chronica, 194-195)</ref> ("rei de la Galiza") supós la cunsulidaçon anstitucional que la monarquia galhega perdera al lhongo de l seclo X, adonde bários nobres se proclamórun reis cul apoio de l nobres, quier an [[Cumpostela]] quier na cidade de [[Lion]]. Ne l sou cúrtio reinado, amprendiu la restauraçon de cidades cumo Lhion, i la recunquista de las cidades de [[Coimbra]] i [[Viseu]], que tiempo antes cunquistara [[Almançor]]. Serie ne l assédio desta redadeira an [[1028]] que ua seta acabarie cula sue bida, heirdando l trono [[Bermudo III]]
=== Cunflitibidade antre ls reinos de la Galiza i Nabarra ===
L casamiento de l rei de [[Reino de Nabarra|Nabarra]], [[Sancho Garcés III]] cula cundessa castelhana, [[Munia Sáncheç]] propiciou an percípios de l seclo XI, ua amportante cunflitibidade antre l monarca galhego [[Bermudo III]] i l nabarro, pus se bien que [[Castielha]] i ls sous cundes les serbian bassalaige als monarcas galhegos de [[Lion]], l matrimónio de Sancho cun Múnia semelhaba lhegitimá-lo para eisercer demandas de soberanie, ó quando menos para anterbir de fato nesse território ouriental sito antre ls rius [[Araduei]] i [[Pisuerga]], an Castielha, yá ne ls cunfines de la Galiza de l seclo XI.
L fato de Sancho Garcés ser tan lhigado la Castielha propiciou que na documentaçon figure cun un domínio régio subre Castielha, sin por esso questionar la superioridade de Vermudo, aludindo a el cumo ''amperator dommus Beremudus in Galleécia"'', ó seia, "amperador Don Bermudo na Galiza"<ref>Decumiento de [[1029]]. San João de la Peña. [http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Inda assi, todo esto supunha ua situaçon andiscutiblemente ambígua i propensa al lhitígio.
Las cumplicadas relaçones antre ambos ls reinos parecian chegar a ua efémera trégua cul casamiento de la armana de Bermudo, [[Sancha]] cul conde [[García Sáncheç]] de Castielha, cunhado de Sancho Garcés, casamiento que se benerie celebrar an [[1029]], mais dies antes de las núpcias l castelhano fui assassinado an Lhion pula [[casa de Bela]], ouponentes a qualquier enlace que seneficara l achegamiento antre la monarquia galhega i ls cundes castelhanos.
[[Fexeiro:galician-basques.png|thumb|right|330px|Mapa de la çputa territorial por [[Castielha]] antre ls monarcas de la [[Galiza]] i [[Nabarra]], an percípios de l seclo XI.]]
A la muorte de Garcia Sáncheç, la sue armana Múnia assumiu l total cuntrolo de l cundado de Castielha, i propíciou que Sancho Garcés ampeçasse anton la direta anterbençon an Castielha, assumindo l títalo subre essa zona. Assi an [[1034]], l nabarro chegou la se apersentar na cidade de Lhion cumo rei, oubrigando la [[Bermudo III|Bermudo]] la se retirar als territórios de la atual Galiza, adonde cuntaba cun sólidos apoios, mas retornou al anho cuntinante mantendo la dignidade régia subre la capital galaica.
An [[1032]], Bermudo, nun derradeiro sfuorço diplomático, casa la sue armana [[Sancha]] ''filian Adefonsi Galliciensis regis''<ref>Crónica Silense, ed. Péreç/Gonzáleç, 1959, p. 179</ref> (filha de Afonso, rei de la Galiza) cun Fernando Sáncheç, segundo filho de Sancho Garcés, i feturo [[Fernando I]].
=== Seclos centrales ===
[[Fexeiro:WesternEurope BeatusOsma.jpg|thumb|left|240px|Mapa-múndi de l Beato de Burgo de Osma. Na [[península eibérica]] aprecie-se na metade sul l nome "Span" (Spánia), an to l norte-noroiste l nome "Galleécia" i na sue faixa costeira norte "Stúrias". Catedral de Burgo de Osma. Anho [[1086]].]]Cula muorte de [[Bermudo III]], l trono de la Galiza recai na armana Sancha que por dreito sucessório heirdaba to l reino, cunseguindo l sou marido nabarro, [[Fernando I|Fernando]], ser coronado cumo rei cunsurte de la Galiza, gobernando de la cidade de [[Lion]]. Cunseguirian ambos ls dous manter l território heirdado i mesmo ampliá-lo, recuperando alguas cidades perdidas cumo la amportante [[Coimbra]], que boltaba a render bassalaige als reis galhegos, anque ser l sou gobernador [[muçulmano]].
La muorte de l rei [[Fernando I]] an [[1065]], repersentou un nuobo cunflito anterno ne l qual, sin un heirdeiro solo, ls trés armanos maiores passórun a gobernar ls territórios ne ls que cunseguiran stablecer relaçones, se bien que parte de la storiografie cunsidra tal fato cumo ua repartiçon yá predisposta por [[Fernando I]] antes de la sue muorte, a titulaçon de Sancha cumo reina inda, i la auséncia de qualquier decumiento de repartiçon feito por [[Fernando I]] ó [[Sancha]], lheba a pensar que nun eisistiu tal repartiçon. Anhos mais tarde, cada un de l trés filhos aparece gobernando defrentes territórios na qualidade de reis, assi l maior, Sancho domina las tierras ourientales, Castielha ''grosso modo'', Afonso la capital, Lhion i las sues tierras próssimas bien cumo Stúrias, i l terceiro Garcia heirda las tierras galhegas de [[Coimbra]] al [[cabo Ortegal]]. Esto tenerie por cunsequéncia la fragmentaçon de l reino de la Galiza, se bien que l termo "Galiza" cuntinarie sendo ampregue para estas tierras.
Garcia restaurou las sedes de [[Tui]] i [[Braga]] i benceu bários conatos de aneixaçon, mas finalmente fui deposto puls sous armanos [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]] an [[1071]]<ref>Esta stória chegou a anspirar la [[Bitor Hugo]] la criaçon de la eipopeia [http://fr.wikisource.org/wiki/La_Lhégende_ç_siècles_-_B.1._Le_Petit_roi_de_Galice ''Le Petit Roi de Galice''] ([[L reizinho de la Galiza]]), ancluída na purmeira série de la obra ''[[La Lhégende ç siècles]]''.</ref>, i recluído cumo prisioneiro nun castielho até la sue muorte. Ls armanos de Garcia assinarian yá an [[1071]] cul títalo de reis de la Galiza na documentaçon galhega de l momiento. Garcia falecerie an márcio de 1090 ancarcerado nun castielho lheonés, sendo-le siempre reconhecida la dignidade rial. La Galiza passou a ser gobernada por [[Raimundo de Borgonha]], casado cula filha de Afonso VI de Lhion, dona [[Urraca]] -''totius Gallecie amperatrix''- (''gobernante de to Galiza'').
La nuoba situaçon nun se alcançou sin resisténcias. Se bien que que las nuobas son cunfusas, alguns susténen que l conde [[Rodrigo Obéquiç]] ancabeçou ua rebelion que tardou bários anhos an ser sufocada. Eigualmente, l bispo de Santiago [[Diego Páeç]] fui deposto ne l [[Cuncílio de Husillos]] (1088); antre ls motibos de tal deposiçon ten-se citado un suposta tentatiba de cuncertar un acordo cun [[Guilherme l Cunquistador]].
Passado la muorte de Don Garcia na prison, an [[1096]] [[Afonso VI de Lhion|Afonso VI]] partilhou l território an dous [[cundado]]s, un correspondente a las tierras galhegas i l outro a las pertuesas que dou la [[Anrique de Borgonha]], pai de l purmeiro rei de Pertual [[Afonso Anriqueç]].
La muorte de Sancho nun amplicou l fin de las çputas. Sou filho maior, [[Garcia Sáncheç III]] heirdaba l trono de [[Pamplona]], i seguia a ampregar l títalo subre Castielha; pula sue parte, l sou armano menor Fernando, casado cun Sancha, heirdou l cundado de Castielha bien cumo la formal bassalaige feudal la [[Lion]], i al sou cunhado, [[Bermudo III]]. Assi i to, la lhegitimidade de ambos ls reinos subre Castielha parecie star abierta tanto la [[Pamplona]] quanto la [[Lion]], i assi an [[1037]] ls dous armanos nabarros, [[Garcia]] i [[Fernando Sáncheç]], apersentan batailha la [[Bermudo III]], adonde faleciu presumiblemente lhiderando la purmeira fileira de la carga de cabalharie.
=== L nacimiento de l reino de Pertual ===
[[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|right|Státua de [[Afonso Anriqueç]] ne l [[Castielho de San Jorge]] an [[Lisboua]], réplica de la oureginal, feita por [[Soares de l Reis]], que se ancontra an [[Guimarães]]]]
An [[1091]] la princesa [[Urraca]], filha de l rei [[Afonso VI]] casaba cun [[Raimundo de Borgonha]] un amportante nobre borgonhés, filho de Guilherme I de Borgonha i que assistira cumo cruzado para lhutar contra ls [[almorábidas]]. Las bitórias melitares de l borgonhés, i la altura de las sues relaçones familiares na Ouropa propiciórun la cumbeniéncia de l enlace matrimonial, al que Afonso VI outorgou un amportante dote, l gobierno de las tierras galhegas, zde l [[cabo Ortegal]] até Coimbra, cul títalo de cundes tanto la Raimundo cumo la Urraca. dous anhos mais tarde, an [[1093]], outro cruzado francés [[Anrique de Borgonha]], nieto de l duque Roberto I, tomaba a mano de la filha menor de Afonso VI, [[Teresa de Lhion]] recebindo l gobierno de l [[cundado de Portucale]] i Coimbra, fundado l de Portucale an [[868]] pul nobre galhego [[Bimara Péreç]] i que cumprendia las tierras situadas antre l Minho i Douro. Arrumaba-se deste jeito, ua cumplexa rede de relaçones feudales, por un lhado l rei Afonso VI, que gobernaba to la Galiza i Toledo, recebie bassalaige feudal de Raimundo i Urraca que gobernában las tierras galhegas zde Ortegal até Coimbra, estes a la sue beç recebien-na de [[Teresa de Lhion|Teresa]] i [[Anrique de Borgonha]].
Las custantes derrotas sofridas ante ls almorábidas i l crecente çcontente de l rei cula política admenistratiba de l sou genro -Raimundo-, seran las rezones que lheben la Afonso VI a retirar ls dreitos feudales que este i Urraca tenien subre Pertual, eiquiparando l domínio destes al de Anrique i Teresa. Assi pus, ambora l Cundado Portucalense seguisse a fazer parte de la Galiza, na prática paraba de render bassalaige la [[Raimundo de Borgonha]] i [[Urraca]], para prestar bassalaige diretamente al rei de to Galiza, Afonso VI, probocando cierto çcontente antre la nobreza galhega la norte de l riu [[Minho]].
A la muorte de Anrique an [[1112]], sucede-le la biúba deste, D. Teresa ne l gobierno de ls dous cundados durante la menoridade de l sou filho [[Afonso Anriqueç]]. Formában-se dues tendéncias, la de achegamiento a la politica quemun galhega, cul nuobo rei, [[Afonso Raimúndeç]], ó la manutençon dun fuorte poder cundal cun aspiraçones a la proclamaçon rial de l heirdeiro cundal. La ascenson de [[Cumpostela]] la cundiçon de metropolitana an detrimiento de la stórica Braga i la tendéncia de achegamiento de Teresa a la política la norte de l [[Minho]] materializado ne l casamiento cun [[Fernán Péreç de Traba]] precipitan ls acuntecimientos ne l cundado de Pertual. L arcebispo de Braga -arrebatado de las relíquias de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] pul mesmo [[Diego Gelmíreç|Gelmíreç]] an 1102- i ls grandes aristocratas pertueses -antressados nun maior poder territorial- fúrun ls percipales baledores de las pretensones reales de Afonso Anriqueç. Ante tal situaçon, l rei galhego [[Afonso VII]] biaja para Pertual sitiando-lo an [[Guimarães]], até cunseguir la sue promessa de fidelidade, que finalmente le quemunica Eigas Muñiç.
Meses mais tarde an [[1128]] i frente de l çcumprimiento de Afonso Anriqueç, las tropas de Teresa i Fernán Péreç de Traba entran an Pertual, lhibrando-se la [[batailha de San Mamede]], adonde las tropas portucalenses saen bitoriosas. La muorte de Teresa, i la [[batailha de Ourique]] cunsulidan finalmente l cundado cumo reino an [[1139]].
Nacia assi un reino que, tenendo formado parte de l território de la [[Gallaecie]] zde l [[Ampério Romano]], i tenendo abrigado mesmo la capital de l reino (Braga) durante mui tiempo, adquirieb a partir de anton la sue própia personalidade percisamente na medida an que se defrenciaba de la [[monarquia galhego-lheonesa]], cujas cabeças reitoras radicában an [[Lion]] i [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]]<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p. 380.</ref>.
=== La Era Cumpostelana ===
{{Quote2 |Ls aragoneses antregan l castielho a la reina. Ouh!, quanta i que eicelente glória melitar proporcionou als galhegos aquel die an que l Batalhador aragonés se retirou ante eilhes!. Mas mui mas eicelente i alegre fui quando la corajosa fuorça de la Galiza protegeu la Castielha i als sous cabalheiros de l ataque de ls einimigos i oubrigou a antregar l castielho de l aragonés. Ouh bergonha!, ls castelhanos percisan fuorças alheias i son protegidos pula audácia de l galhegos!. Que será desses cobardes cabalheiros quando se marche l eisército de la Galiza, l sou scudo i proteçon?.| (Cacho de la ''[[Stória Cumpostelana|Storia Cumpostellana]]' ', Lhibro I, Capítulo 90)''.
}}
An [[1111]] la nobreza galhega ancabeçada pul [[Conde de Traba]] i [[Diego Gelmíreç]] coroan an Santiago de Cumpostela l filho de Urraca i Raimundo, Afonso Raimúndeç, cumo rei. Las razoes éran l miedo de que l nuobo matrimónio antre Urraca i Afonso de Aragon tubisse çcendéncia, algo que benerie coutar ls sous porjetos políticos i, assi mesmo, ls dreitos de l feturo "Amperador", cumo lhegítimo sucessor de Afonso VI (sendo l feturo [[Afonso VII]] de Lhion i Castielha ne l cómputo de Castielha). Sustenie l nuobo rei la fuorça melitar de l bispo cumpostelano i la de l conde [[Pedro Froilaç de Traba]], que fura l sou protetor i tutor durante to la sue anfáncia. L sentido de la coroaçon fui preserbar l dreitos de l filho de Don Raimundo de Borgonha subre l Reino de la Galiza, nun momiento an que Urraca, yá biúba, antregaba de fato Castielha i Lhion al sou nuobo home [[Afonso l Batalhador]] de Nabarra i Aragon. Na rialidade, la cerimónia cumpostelana tubo mui mais, nun purmeiro momiento, de simbólica que de efetiba i, de fato, até la maioridade de Afonso VII, i la muorte de la sue mai, to l cunjunto norte-oucidental benerie bibir ua etapa de cumbulson cun frequentes alianças i contra- alianças antre mai i filho i inda antre esta i l sou sposo aragonés, cun Diego Gelmíreç siempre persente neilhas.
Neste clima de guerra i aprobeitando que [[Calisto II]], tio de l rei de la Galiza, chega al Papado, Gelmíreç cunsegue l arcebispado para Santiago de Cumpostela (1120). Las pretensones de l bispo éran que Cumpostela fusse reconhecida cumo eigreija metropolitana de la Galiza, contra ls dreitos tradicionales de ostentaba [[Braga]] zde ls tiempos de [[Martico de Dume|San Martico de Dume]]. Calisto II nun aceita i decide criar ua nuoba jurisdiçon, que supunha ua anomalia ne l poderio eclesiástico peninsular i que, para alhá desso, eisercia l sou poder nun subre ls territórios galhegos an que staba lhocalizada geograficamente, senó na antiga jurisdiçon de [[Mérida]] (Stremadura atual i tierras la sul de l riu Douro).
Braga quedaba assi rodeada pula jurisdiçon de Cumpostela i, delantre este peligro, torna-se l centro de l mobimiento andependentista de l Cundado de Pertual. An [[1128]] l lhíder de la nobreza galhega [[Fernon Peres de Traba]] i [[Teresa de Pertual]] que çpregában un poder outónomo ne l spácio galaico-pertués son bencidos pul filho de la redadeira, [[Afonso Anriqueç]]. Este serie l gérmen de l feturo reino pertués apartado de la Galiza i Lhion.
A la sue muorte, Afonso VII debediu ls sous reinos ([[1156]]), cedendo Galiza i Lhion la [[Fernando II]].
Fernando II fizo ua política de cuncesson de cartas-póboas, que yá ampeçara l sou pai i atiradeira antre outras, las bilas de Padron, Ribadabie, Noia i Pontebedra tamien dou un pulo fundamental a la [[catedral de Santiago de Cumpostela]]. Sou filho [[Afonso IX]] mantebe la mesma política fundando al lhongo de la cuosta, Betanzos, La Corunha, Baiona, Ferrol i Neda. Estas bilas de rialengo suponen ua berdadeira reboluçon na strutura social de la época porque, por un lhado, inauguran la dibersificaçon eiquenómica, rasgando cula outarquia de ls seclos anteriores i facilitando l zambolbimiento de las atebidades pesqueiras i pré-andustriales ourientadas a la eilaboraçon de matérias primas, peixe salgado subretodo, que se comercializa atrabeç de l portos, pul outro lhado, serben para cunsulidar socialmente ua série de "lhinhaiges" ó "casas" que ténen na sue ourige als segundos de la grande nobreza i a la fidalguia lhocal, que se reparten ls cargos municipales i admenistratibos (prefeitos, regedores, juízes, [[meirinho]]s). Cria-se assi ua protoburguesie ne l reino que mesmo chega a antroduzir ne ls mosteiros rurales ls sous nembros: priores de nome i fidalgos de bocaçon, mais preocupados puls antresses de las sues casas que puls eideales monásticos. Ye ua política de fortalecimiento de l eilemiento ourbano frente a la grande nobreza.
[[Fexeiro:Galiciamaptimes.gif|thumb|right|200px|Eiboluçon territorial de la [[Galiza]] al lhongo de ls seclos até la sue zapariçon cumo reino an 1833.]]
Tamien se porduç, al lhongo deste seclo, un rápido crecimiento populacional que, ne l meio rural, se traduç an mais braços para trabalháren a tierra i, cumo cunsequéncia, abren-se nuobos spácios i colonizan-se i aran-se tierras birges sob la direçon de ls grandes mosteiros. Esto, ounido a la melhora de ls apareilhos de lhaboura i al aperfeiçoamiento de ls sistemas de cultibo, gera un oumiento de la pordutibidade que repercutirieb ne l nible de bida. La repartiçon dessa maior pordutibidade antre ls camponeses i ls senhores rializa-se mediante l stablecimiento de l [[foro]]s.
Las trasformaçones eiquenómicas i sociales acarretan cámbios perfundos na mentalidade i ampeça-se, nas bilas, ua renobaçon relegiosa de mano de las ordes mendicantes, subretodo de l franciscanos, que trazen germes de reformas sociales.
Cun estes monarcas l centro bital de ls reinos ye Cumpostela, adonde reside la corte galhega, i l sou splendor quedou perpetuado pul [[Mestre Mateus]] ne l granito de la Catedral i, subretodo, ne l [[Pórtico de la Glória]] i Prataries. De la prosperidade de l reino dan fé tamien las inumerables custruçones románicas que inda eisisten na Galiza. A outro nible menos bisible, la cultura galhega reflete-se na criaçon lhiterária, que quedou plasmada na redaçon de la ''[[Stória Cumpostelana]]'' i de l ''[[Códice Calixtino]]''.
Afonso VIII, dou an ardança ls reinos de la Galiza i Lhion a las filhas que tubira cun Teresa de Pertual: [[Dona Sancha]] i [[Dona Aldonça]]. Acauso estes dous reinados, l de Fernando II i Afonso IX —Afonso VIII na cronologie galhego-lheonesa— custituen l momiento central na possiblidade de custituir un spácio galhego-lheonés própio, nun momiento an que la monarquia patrimonial deixaba passaige yá a la de caráter territorial.
=== L fin de la monarquia galhego-lheonesa ===
[[Fexeiro:Tumbo de Toxos Outos. Fernando y Alfonso, reyes de León y Galicia.jpg|thumb|right|220px| eiluminuras mediebales de [[Fernando II]] i [[Afonso VIII]]. Derradeiros reis de la Galiza i Lhion. Tumbo de [[Toxosoutos]]. s.XIII.]]
Até ampeços l [[seclo XIII]], ls reinos peninsulares aneixában-se mediante l casamiento ó la ardança sob la pessona dun rei. Finado ó deposto l rei estes se partilhában antre ls defrentes heirdeiros de modo que garantiran la sue andependéncia. Ne l causo de ls monarcas galhegos l dreito de ardança era andistinto para homes i para mulhieres.
[[Afonso VIII]] casara dues bezes. De l sou purmeiro matrimónio cun [[Teresa de Pertual]] tubo dues filhas, Sancha i Aldonça. L sou segundo casamiento fui cun [[Berenguela de Castielha]], de la qual tubo quatro filhos; Fernando, Afonso, Custança i Berenguela. Para manter la andependéncia de ls reinos de la Galiza i Lhion, [[Afonso VIII]] ne l sou testamiento aplicou l dreito galhego de ardança, que eigualaba na sucesson homes i mulhieres, deixando Aldonça cumo fetura reina de la Galiza i Sancha cumo fetura reina de Lhion. Assi i to Fernando, primogénito de l sou segundo casamiento yá era rei de Castielha pula renúncia al trono de la sue mai, la castelhana Berenguela, ambicionaba spalhar la sue outoridade régia nun solamente an Castielha, mas tamien na Galiza i Lhion. Assi pus, Aldonça i Sancha cuntórun cul massibo apoio de la nobreza i eigreija galhega, salbo ls bispos de Lhugo i Mondonhedo.
Mas, l [[reino de Lhion]], mais binculado la Castielha geograficamente i culturalmente, preferiu la ounion política cun esta. Berenguela, mai de [[Fernando III|Fernando de Castielha]], cunsegue l apoio de [[Sancho II de Pertual]] para ampedir que Galiza i Lhion se tornen outra beç an reinos andependientes, i ambos pressionan la [[Teresa de Pertual]], purmeira mulhier de Afonso VII para forçar Aldonça i Sancha a renunciar al sou dreito lhegítimo de ardança. Finalmente, las anfantas renuncian i [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] cunsegue l trono de la Galiza i Lhion que, inda de cunserbar l sou títalo de Reino, passan a ser gobernadas zde Castielha.
=== Galiza i la Corona de Castielha ===
La amposiçon de [[Fernando III]] cumo heirdeiro subre ls reinos de la Galiza i Lhion, amplicou l ampeço dua etapa de decadéncia i ua negatiba eiboluçon de ls antresses gerales de l reino, sendo la nobreza cundal galhega i ls cunceilhos de ls burgos galhegos ls grandes prejudicados. Apartados de l alto nible de las decisones dua Corte radicada an [[Castielha]], la [[Galiza]] passaba de núcleo la periferie dua corona gobernada por castelhanos<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397"/>.
Assi i to, la associaçon política de la [[Corona de Castielha|corona castelhana]] (Castielha-Toledo) i la lheonesa (Galiza-Lhion) seguia a ser na pessona de l rei pus ambas las corona mantenien las sues peculiaridades anstitucionales, assi na Galiza-Lhion mantebe-se cumo código lhegal l ''Lhiber Iudiciun'' —al cuntrário que acuntiu na [[Corona de Castielha]]—, mesmo quando ls assuntos éran julgados pula Corte estes éran çpachados de acordo cul código bigente an cada corona<ref>Proter, 1988, p. 128.</ref>.
Cul reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] ([[1230]]-[[1254]]) l centro de poder político de l reino de la Galiza traslada-se la [[Castielha]], la corte rial abandona [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]] i ampeça-se ua política de tendéncia [[centralismo|centralizadora]]. La Galiza cuntina a ser [[monolingue]] i to la sue documentaçon pública era redigida na lhéngua de l reino, l [[Lhéngua galhega|galhego]], ambora a partir de agora ls decumientos que chegassen de la Corte benerien yá redigidos. La política centralizadora de Fernando III manten-se durante l reinado de l sou filho [[Afonso X]], que antroduziu pula purmeira beç un repersentante judiciário de l Reino ne l gobierno de Cumpostela, i pouco mais tarde antregará la sé cumpostelana a un arcebispo de Balladolid, ampeçando un porcesso que treminará por trocar ls bispos galhegos por funcionários públicos de Castielha.
Mas, anque deste fato, l cierto ye que al lhongo de to l período mediebal, i até la chegada al poder de l [[Reis Católicos]], ls nobres galhegos seguiran a bibir nun stado de prática semi-andependéncia a respeito de la corona castelhana.
=== Apoio de Fernando I de Pertual a la causa galhega ===
[[Fexeiro:Fernando-P.jpg|thumb|right|200px|Fernando I, rei de Pertual.]]
La muorte de [[Pedro I de Castielha|Pedro I]] an [[1369]] amplicou l triunfo aristocrático an Castielha<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.406.</ref>, adonde fui coronado [[Anrique de Trastámara]], candidato senhorial; assi i todo, an que pese las pretensones deste, a maior parte de ls nobres galhegos nun l reconhecírun cumo tal i cul beneplácito de l munecípios de l reino demandórun cumo rei la [[Fernando I]] de Pertual an [[1369]], assegurando-le ls sous partidários galhegos ''que lhebamtarian boç por eille (...) i que le darían las billas i l reçeberían por senhor, fazémdolhe dellas menaige''<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p. 75.</ref>. Porduç-se por un cúrtio spácio de tiempo la culminaçon prática de la repetida tendéncia de aprossimaçon antre Galiza i Pertual propugnada por anfluentes grupos sociales galhegos i atiba zde habie tiempo.
Acumpanhado zde Pertual por amportantes partidários nobres de la causa lhegitimista, seneficados repersentantes de la nobreza galhega, antre eilhes [[Fernando Péreç de Castro]] (cunde de Trastámara), l cabalheiro i senhor de Salbaterra, [[Álbaro Péreç de Castro]] i [[Nuno Freire de Andrade]] (mestre de la orde pertuesa de Cristo). A la sue antrada ne l reino de la Galiza fui triunfal i aclamado nas cidades<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p.86 "ls de la bila l saíran todos a recebir".</ref>.
Las medidas de gobierno de Fernando I passórun pula restauraçon de las praças-fuortes de [[Tui]] i [[Baiona]] antre outras, la lhibertaçon de l tráfego comercial antre Galiza i Pertual bien cumo l abastecimiento de cereal i bino por bie marítima a las populaçones galhegas mermadas pula guerra<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 966, p. 87. "Carregar an Lhisboua nabios i cebada i binos, que lhebassen todo aquele lhugar para ser bastecido".</ref>. Rializou eigualmente çposiçones an matéria monetária pa l que ''mandou fazer moeda de sous senhales d´ouro i prata, assi (...) na Crunha i an Tuy'', teçtemunhando las Cortes de Lhisboua de [[1371]] la balideç de las moedas andistintamente ne l reino de la Galiza cumo ne l de Pertual<ref>Oulibeira/Pizarro, 1990, I, p. 31.</ref>.
Assi i to, la persença de l monarca pertués ne l reino fui cúrtie. Anrique de Trastámara, assistido puls mercenários de las [[Cumpanhas Brancas]] ourganizou ua contra- oufensiba que oubrigarie la Fernando I a retornar la Pertual, fazendo-se deste jeito cul gobierno de la Galiza até la chegada de l [[John of Gaunt|Duque de Lhancaster]].
=== L duque de Lhancaster, rei de la Galiza ===
Solo dous anhos passado [[Fernando I de Pertual]] renunciar a las sues pretensones ne l Reino de la Galiza, solo un anhos depuis de la acupaçon de [[Tui]] por [[Diego Sarmiento]] an nome de l feturo rei [[Anrique de Trastámara]] i mantendo-se inda [[La Corunha]] fiel la [[Pertual]], [[João Fernándeç de Andeiro]] culminaba las gestones cun [[Anglaterra]]. Assinaba-se assi la [[10 de júlio]] de [[1372]] un tratado pul qual, Custança, filha de l rei [[Pedro I]], assassinado por [[Anrique de Trastámara]], reclamaba l sou dreito lhegítimo cumo sucessora ante este redadeiro<ref>Russell, 1942, p. 361.</ref>.
[[Fexeiro:dukeoflancaster.jpg|thumb|left|210px|Rendiçon de Santiago de Cumpostela la [[John of Gaunt]]. [[Jean Froissart]], Chronicles.]]
Assi fui que l marido de Custança, [[John of Gaunt]], duque de Lhancaster i filho de l rei [[Eduardo III de Anglaterra]] adota ls títalos reales de la sue mulhier (de la Galiza, Lhion, Castielha, etc.) çpondo-se la fazé-los efetibos.
La purmeira tentatiba frustrou-se quando la sue spediçon tubo de se zbiar, ne l [[Poitou]], para la cidade de [[Thouars]], urgida pula [[Guerra de l Cien Anhos]] na [[Fráncia]]. An [[1386]], apoiado pula bula papal de [[Ourbano IV]] que cuncedie l dreito a la [[Corona de Castielha]], zambarca na Pescadarie de la Corunha, mas sin afrontar l assalto de la cidade murada. Fúrun stablecidas anton capitulaçones, segundo las quales la cidade abrir-le-iba las puortas se antes era recebido an Santiago. Assi sucediu, i a seguir cunseguiu, sin solo resisténcia melitar, dominar l reino. Acumpanhado pula sue mulhier i filhas, assentou la sue Corte an Cumpostela. Dirigiu las sues ouperaçones para [[Pontebedra]], [[Bigo]], [[Baiona]], [[Betanzos]], [[Ribadabie]], [[Ourense]] i [[Ferrol]]. An Ourense las sues tropas assaltórun la cidade i fazirun retirar las tropas trastamaristas, anquanto Ferrol era tomado pul rei de Pertual [[João I]], aliado de l duque de Lhancaster. Ne l causo de [[Ribadabie]], la cidade fui resistida la este, i l própio [[Thomas Persey]] dirigiu un assédio de dies subre la bila, que acabou sendo tomada.
Passado estas açones melitares, praticamente to la Galiza quedaba an poder de l duque, cuncretamente passado que el i l rei pertués se fazirun cul domínio de Ferrol, assi la crónica scrita por [[Jean Froissart]] deixa-lo claro: ''aboient mis en lheur oubeissance tout le roiaulme de Gallice''<ref>Froissart, Chronique, t. 12, p.214.</ref>.
Mas, la eiboluçon de ls acuntecimientos melitares fui detreminada por ua eipidemia de peste que dizimou las tropas anglesas an suolo galhego. Esto forçou al duque de [[Lancaster]] a negociar ua salida cun [[Anrique de Trastámara]]. Ls tenermos de la paç, assinada an [[1388]] stipulában la renúncia a las pretensones régias de John of Gaunt i de la sue mulhier [[Custança]] an troca dua crecida andenizaçon i de l casamiento antre l heirdeiro castelhano, [[Anrique III de Castielha|Anrique III]], i la filha de l duque, [[Caterina de Lhancaster]].
La retirada final de ls angleses fechaba las tentatibas zambolbidos puls cunceilhos i la alta nobreza galhega para alcançar un spácio nun cumpartilhado cun Castielha i ourientar la Galiza para Pertual i l Atlántico, assi i todo nun serie la derradeira beç que esto ocorrerie.
=== Las guerras armandinhas ===
{{AP|[[Grande rebolta armandinha]]}}
Durante las reboltas de l [[armandinhos]] estes gobernórun l Reino de la Galiza mediante Juntas que decretórun l derrubamiento de ls castielhos i fortificaçones, eisercírun justícia i recrutórun eisércitos. L poder armandinho durou dous anhos até que la nobreza galhega oupositora recuperou l poder ([[1469]]), ajudada pula [[Reino de Castielha|corona castelhana]]. Ls Reis Católicos propusírun-se deciplinar l reino i cunsulidar l sou domínio de jeito definitibo. Passado l çcabeçamiento de la nobreza mais lhebantisca ([[Pardo de Cela]] decapitado la norte, [[Pedro Madruga]] assassinado la sul, i l [[cunde de Lhemos]] coutado la lheste), l reino de la Galiza quedou sob comando dun Gobernador quien presidie la [[Rial Audiencia de Galicia|Rial Audiéncia]] de l Reino, que era zeignado puls reis de Castielha i Aragon dentre la nobreza foránea.
=== Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos ===
{{Quote2|Cermeinho en lo que el arzobispo hizo mucho serbicio al rey fue que contra boluntad de to aquel reino, stando todos en resistencia, recibió la heirmandad en Santiago; y en un día a hizo recibir y pregonar zde el Miño hasta a mar, que fue hacer al rey y la la reina señores de aquel reino; y recibió sus gobernadores, habiendo pasado por el stado del conde de Lhemos y por todos los otros sin haberlos recibido.| Cacho de l ''Annales de Aragón'' scrito por [[Jerónimo Zurita]], Lhibro X)<ref>[http://ifc.dpç.es/recursos/publicaciones/24/48/ebok2473 8.pdf]</ref>.}}
La nuoba cuncepçon monárquica cunduzida puls [[Reis Católicos]], l chamado “Stado Moderno”, fui auspiciada na Galiza pul eipiscopado (an purmeiro lhugar pul arcebispo [[Alonso II de Fonseca|Afonso Fonseca]]) , bien cumo por alguns nobres foráneos, particularmente ls [[Pimentel]], cundes de Benabente, diretamente lhigados a la monarquia. Assi i to esta nuoba cuncepçon tubo por resultado l choque fruntal cun sin-los cundes galhegos. San çtacables las rebeldies sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álbareç, [[Pedro Madruga|cunde de Soutomaior]] (Pedro Madruga), pul marechal [[Pardo de Cela]], i puls sucessibos [[Cundado de Lhemos|cundes de Lhemos]], [[Cermeinho Álbareç Osorio]] i [[Rodrigo Heinríqueç de Castro]].
[[Fexeiro:castelosoutomaior.jpg|thumb|left|200px|[[Castielho de Soutomaior]], adonde morou Pedro Álbareç.]]
Todos eilhes cumpartilhában l quemun chamador de la fuorte ouposiçon melitar al porjeto político de ls Reis Católicos, porjeto que repercutie cunsidrablemente an estes nobres i antoce, ne ls sous parceiros nobliários i eclesiásticos ne l paíç. Este fator dotou-los de suficiente ounidade para séren cunsidrados anton (tamien zde fura) ua açon repersentatiba de l Reino de la Galiza, cumo antidade outónoma i resistente frente a la absorçon que supunha la amposiçon de l outoritarismo monárquico, dada la caréncia de protagonismo galego neste porjeto, heigemonizado pula ouligarquia aristocrática castelhana-andaluza i cun ua participaçon mui restringida de eilemientos galhegos de l mesmo stamiento. La resisténcia eisercida por estes nobres fui adotada por muitos cumo un caráter inato de l reino i de las sues gientes, assi l cronista aragonés [[Jerónimo Zurita]] çcrebiu aqueilha situaçon de l seguinte jeito:
{{Quote1| Idra Idre Idri iniu ineu <ref name=Annales>[http://www.dpç.s/ifc2/lhibros/fichas/ebok2473.asp ''Annales de Aragón''.]</ref>}}
La resisténcia apersentada por [[Pedro Madruga|Pedro Álbareç de Soutomaior]] oufrece a maior claridade de motibos políticos i de oubjetibos, i fui tamien la de maior ambergadura i possiblidades de sucesso, por se antegrar nun cunflito de grandes proporçones. L pertinaç cunfronto de l conde contra l arcebispo de Santiago, [[Alonso II de Fonseca|Afonso de Fonseca II]], juntou-se, por stenson a la ouposiçon fruntal contra la monarquia de [[Isabel la Católica]]. Na guerra de sucesson que segue a la muorte de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] abraça por causa de la sue filha, Joana (çposada cun [[Afonso B de Pertual]]) i, antoce, la oupçon pertuesa frente a la aragonesa de Isabel. Ne l decurso de la guerra sucessória mantida antre Joana i Isabel, ls cuntendentes stubírun a punto de alcançar un cumprometimiento que ancluirieb la ancorporaçon de l reino de la Galiza a la corona pertuesa. La bitória melitar de Isabel i la susequente paç de Alcaçobas de Castielha cun Pertual an 1479, seguidas de l eisílio de l conde de Soutomaior la Pertual (adonde fui recumpensado cul títalo de Conde de Camina) i la sue suspeitosa muorte pouco depuis, seneficórun l ansucesso de las anclinaçones pertuesistas i atlánticas de la Galiza.
Anhos depuis, i ne l norte de l reino, nun famoso [[17 de dezembre]] de [[1483]] era eisecutado l marechal [[Cermeinho Pardo de Cela]] an [[Mondonhedo]], cumprindo-se sentença pul Gobernador de ls Reis Católicos na Galiza, [[Fernando de Acunha]]. Semelhante final, colofon dua lhonga i çproporcionada resisténcia ne l cerco de l sou [[castielho de la Frouseira]] i la queda por traiçon, cunferiran un special dramatismo al causo, fazendo-lo tema idóneo para la lhiteratura. Yá ne l mesmo momiento de l trágico zamlace se cumpós un formoso “Pranto de la Frouseira”, mitificaçon eimediata de la sue figura;
{{Quote2|''De mîn la triste Frouseyra,''<br />''que por treyçon foy bendida,''<br />''derribada na ribeyra,''<br />''que jamales se beu bencida.''<br />''Por treyçon tamben bindido''<br />''Jasus nuosso redentor,''<br />''i por aqueistes tredores,''<br />
''Mas Pardo miu senhor.''| [[Pranto de la Frouseira]], seclo XV-XVI. Anónimo.}}
[[Fexeiro:Escudo-reyno de galizia.jpg|thumb|left|200px|cápia de la obra "Çcripción de la cuosta del reyno de Galizia", cartografie de la cuosta de l reino, rializada por Pedro de Teixeira Albernas por buolta de 1625.]]Dun jeito ó outro l capítulo de Pardo de Cela ye ancluído doadamente na sequéncia de resisténcia contra l Stado Moderno i splica la dureza i eisemplaridade de l castigo, que serie scessibo para ua simples rebeldie motibada por antresses stritamente particulares i sin maior trascendéncia política, i que çpertarie miedo an to la nobreza galega. An meados de ls anhos sessenta, quando la lhuita antre l monarca i ls senhores alcançou la mássima tenson, l marechal ancontraba-se ne l cargo de prefeito de la bila de [[Bibeiro]], nomeado pul percurador de l Cunceilho para eisercer cumo tal pul rei, ne l que se juntan segundo benie sendo norma, l lhegitimismo monárquico i l mobimiento emancipador ourbano. Pardo de Cela stá antoce situado ne l mesmo bando que surgirian, depressa, ls [[Armandinhos]].
Un anho depuis, an [[1465]], colaboraba na supresson de l senhorio de João de Bibeiro subre essa bila cumo nembro de l cunceilho i an nome de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]]. Ua beç bencidas las [[Armandinhos|armandades]], l choque de Pardo de Cela cun nembros relebantes de la [[Arquidiocese de Mondonhedo|eigreija mindoniense]] i, por fin, cun ls Reis Católicos, era cuntinaçon lhógica, yá la nible particular, daqueles alinhamientos anteriores, pus la crecente heigemonia eclesiástica i l fuorte anterbencionismo monárquico ne ls cunceilhos, fenómenos ambos ls própios de l Stado moderno, erodian las bases de la sue posiçon social i política.
Finalmente antre [[1483]] i [[1485]] las respetibas rebeliones de Cermeinho Álbareç Osorio i de Rodrigo Heinríqueç de Castro, sucessibos cundes de Lhemos chegában a la sou fin. L purmeiro finaba de muorte natural, deixando pendente la resoluçon de la çcrepáncia; l segundo fui cercado i derrotado frente de l çpregue melitar pessonalmente comandado puls reis de Castielha i Aragon. Cun esta redadeira rebelion anulaba-se to ouposiçon de la nobreza frente a la monarquia de ls reis católicos ne l reino de la Galiza. Ademales la derrota de Rodrigo Heinríques amplicou la remodelaçon de l mapa de la Galiza, deixando L [[Bierzo]] de fazer parte de l cundado de Lhemos i por bias desso de la Galiza.
Sufocada yá to ouposiçon ne l reino, an [[1486]] ls Reis Católicos besitában Galiza, sendo l simblo de l remate dua época, l final de la Eidade Média na Galiza. La cunsecuçon final de l pleno domínio régio na Galiza, l que l cronista [[Jerónimo Zurita]] chamarie ''“domar aquella tierra de Galicia”''<ref name=Annales/>.
L reino antrou an outra fase, pontuada pula stinçon política de ls setores sociales capazes de cunduzir ua dinámica própia, tornado nun território periférico de la monarquia spánica na sue projeçon amperial. Supeditado la anstituiçones alheias, antroduziran-se ourganismos nuobos ampostos zde fura ([[Rial Audiéncia de Galiza|audiéncia]], [[Santa Armandade|santa armandade]], gobernadores, corregedores, [[Anquisiçon na Spanha|anquisiçon]], cungregaçon monástica de [[Balladolid]], etc.), nutridos maiormente cun funcionários públicos strangeiros i cuntando cul cuncurso de ls setores outótones antermediários i subalternos.
=== La perda i recuperaçon de l boto de l Reino de la Galiza nas Cortes de Castielha ===
[[Fexeiro:cedulareinogaliza.jpg|thumb|left|200px| cápia de la cédula de lhicença de comércio an fabor de la ''Rial Cumpanha de la Galiza''. Arquibo Stórico Probincial de Lhugo, 1734.]]
A partir de l reinado de [[João II de Castielha]] l Reino de la Galiza para de ser chamado a las Cortes i, por buolta de [[1476]], [[Çamora]] fui la cidade ancarregue de falar ne l sou nome na assemblé de la Corona de Castielha. Mas, zde [[1518]], las cidades i bilas galegas ampeçórun la se moblizar para recuperar l sou boto lhegítimo nas Cortes, cuntradizendo ls dirigentes galegos la potestade de Çamora de falar ne l nome de l Reino de la Galiza.
La recuperaçon de l boto nas Cortes fui un oubjetibo cumpartilhado pulas ouligarquias ourbanas i ls magnatas galegos. An [[1520]] l arcebispo de Santiago, [[Alonso III de Fonseca|Alonso de Fonseca]], l conde de [[Conde de Andrade|Andrade]] i l de Benabente reclamórun nel durante la celebraçon de las Cortes de Santiago sin oubter resultado. Cun to l cumprometimiento de las eilites galegas propiciou que la [[4 de dezembre]] de 1520, nobres i prelados de l reino reunidos na [[Assemblé de Melide]], dirigida pul arcebispo de Santiago [[Alonso III de Fonseca]], ansistiran na reclamaçon al amperador ne l tema de l boto, assi i todo [[Carlos I de la Spanha|Carlos I]] fui recusada a dotar la Galiza de boto nas Cortes ua beç mais<ref>FERNÁNDEZ BEGA, “Las Juntas del Reino de Galicia y la recuperación del boto en Cortes”, Cumpostellanun, XXV, n. 1-4 (1980). pp.21-23.</ref>.
Un anho depuis de la negatiba de l amperador, las cidades galegas toman la einiciatiba, i an [[1557]] ua [[Junta de l Reino de la Galiza|Junta de l Reino]] ouferta 20.000 ducados pul qual yá de por si era un boto lhegítimo nas Cortes. La aspiraçon seguiu a ser recolhida por sucessibas juntas até que an [[1599]] la [[Rial Audiencia de Galicia|Audiéncia]] acediu al deseio de las siete capitales i cumbocou-las para tratar an sclusiba l assunto. dous comissionados fúrun ancarregues de fazer an [[Madrid]] las gestones pertinentes mais las sues nuobas oufertas pecuniárias fúrun recusadas. Mas, de [[1621]] aparecírun las circunstáncias percisas pa l sucesso de la aspiraçon de l reino galego. La Monarquia percisaba la coperaçon política i financeira de ls sous reinos para suster l sfuorço bélico (fin de la Trégua de l duoze Anhos)<ref>THOMPSON, I.La.La., Guerra y Decadencia. Gobierno y Adminitración en la Spaña de los Austrias, 1560-1620, Barcelona, 1981, pp.337-38.</ref>. La ouligarquia ourbana i la nobreza galega fúrun quien de aprobeitar la ocasion, i anque de la resisténcia de Çamora i l afana sclusibista de las demales cidades cun boto an Cortes, la Corona sacrifica "''la cumbeniencia política en aras de la necesidad melitar''", i an [[1623]] l reino de la Galiza recupera l boto, depuis de pagar 100.000 ducados para custruir ua squadra que defendisse las sues própias cuostas. La anfluéncia de [[Diego Sarmiento de Acuña]], Conde de Gondomar, fui decisiba para recuperar l boto, i que [[Filipe IV de la Spanha|Filipe IV]] fazira mercé de tal por de [[13 de outubre]] de [[1623]]. La Junta de 1621, por sugeston de l [[marqués de Cerralbo]], gobernador de l Reino, oufreciu ls 100.000 ducados i al cunceder l boto an 1623 ls percuradores galegos, conde de [[Salbaterra de Minho|Salbaterra]] i D. António de Castro i Andrade, assistiran a las Cortes cumbocadas para la [[18 de márcio]] desse anho. Ambos fúrun nomeados por [[Frei Antonio de Soutomaior]] i l [[Diego Sarmiento de Acuño'|conde de Gondomar]], quien jogórun un relebante papel na oubtençon de l boto. Desta maneira l reino recuperaba un dreito sou que durante 150 anhos le fura çpojado.
=== L Reino de la Galiza na Eidade Moderna ===
La repersentaçon de l reino frente de la monarquia era eisercida pula [[Junta de l Reino de la Galiza]] cumpuosta por repersentantes de las cidades de Santiago, [[Lugo]], [[Betanzos]], [[Corunha]], [[Mondonhedo]], [[Ourense]] i [[Tui]]. Esta anstituiçon nun fui capaç de eisercer un poder nitidamente outónoma salbo durante la ambason napoleónica. Ne l trascurso de la [[guerra de la andependéncia spanhola]] assumiu la soberanie anterior i sterior, anquanto l Rei de la Spanha Fernando nun cunsulidou la sue posiçon.
Oufecialmente, la Galiza, mantebe-se cumo reino até [[1833]] anho an que fui debedo an quatro [[porbíncia]]s durante la regéncia de [[Marie Cristina de Bourbon|Marie Cristina]], zaparecendo assi de l mapas.
== Ls simblos de l reino ==
=== L lhion púrpura, amblema de ls reis ===
[[Fexeiro:Adefonsus legio galle.jpg|thumb|right|200px|Eiluminura románica de [[Afonso VIII]], rei de la [[Galiza]] i [[Lion]]. Na parte superior aprecie-se la sue titulaçon oureginal, ''Rex Lhegionensiun eit Gallecie'' i na anferior l lhion púrpura simblo de la monarquia galaico-lheonesa.]]
L questume de pintar formas heiráldicas ne ls scudos de guerra, forjou-se na [[Ouropa]] ne ls campos de batailha, nun antes de las décadas centrales de l [[seclo XII]], debido a ua cunfluéncia de circunstáncias de natureza mui dibersa; ua deilhas fui la necidade de defrenciar l aliado i l adbersairo na batailha, pus la difuson de l capacete cun nasal, ampedie tal, ocultando an parte l rostro de l cumbatentes, mas tamien debido al l grande balor ornamental de ls scudos decorados cun quelores bibas, nítidas i alternadas, ne l cuntesto de l qual fui la sociadade cabalheiresca.
Ls purmeiros senhales heiráldicos serien ampregados puls reis, cumo un çtintibo pessonal cul que se eidantificassen, al pouco tiempo ampeçarian a ser cumpartilhados puls nibles sociales superiores pertencentes a la dignidade rial, i finalmente treminarian repersentando tamien al território ne l que estes eisercian la sue jurisdiçon, l reino.
Un de ls purmeiros reis ouropeus an fazer uso deste senhal heiráldico fui l galego [[Afonso VII]], l Amperador, quien an percípios de l [[seclo XII]] ampeça timidamente a ampregar l lhion púrpura segundo l sou simbolismo, l ''lheo fortis'' ( l fuorte lhion que simbolizaba la poténcia i primazie de l monarca), zambolbendo-se cul sou filho [[Fernando II]] i reafirmando-se por fin an tenermos propiamente heiráldicos cun [[Afonso IX|Afonso VIII]].
Este nuobo simblo que fura adotado puls sous heirdeiros, monarcas de la [[Galiza]] i [[reino de Lhion|Lion]], nun passou mas a repersentar unicamente al reino de la Galiza, senó a ambos ls reinos, pus era an ambos que ls reis eisercian l sou gobierno,cumo se dua ounidade se tratasse, sendo [[Cumpostela]] la cabeça cultural i relegiosa anquanto la cidade de [[Lion]] era la política i melitar. A ounion pessonal que ls reinos de Castielha-Toledo i Galiza-Lhion ampeçórun a manter zde l seclo [[XIII]] nun propiciou de nanhue forma que ls reinos de la Galiza i Lhion parassen de cumpartir l simblo de ls sous própios reis, assi passado la usurpaçon de l castelhano [[Fernando III]], l ''lheo fortis'' púrpura seguirá a ser l amblema que apareça ne l ''SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON I GALICIA'', i formará zde anton parte de l quartelado que ls reis ampreguen, yá zde Castielha.
=== L Cálice, amblema de l reino ===
[[Fexeiro:ArmorialsegarXIII.jpg|thumb|right|160px|Scudo de l Rei de la Galiza segundo l armorial anglés Segar´s Roll, s.XIII. Esta ye la purmeira repersentaçon de l scudo, nacido de la cunfuson antre ''Galice'' —an lhéngua anglo-normanda l nome de l paíç— i ''calice''<ref>[http://www.culturagalega.org/eimaxes/docs/spo_ouropa.pdf Galiza. Célula de ounibersalidade.] ''Ls camiños de l mar la Ouropa''.</ref>.]]
Paralelamente al porcesso de zambolbimiento i cunsulidaçon de ls amblemas reales ouropeus, nacian an finales de l [[seclo XIII]] las purmeiras cumpilaçones de l mesmos, ls armoriales, adonde aparecian ua relaçon de reinos i de las respetibas armas ampregadas. Ne l causo de la [[Galiza]], la antiguidade i projeçon de la qual durante seclos gozou l reino i ls sous reis, amplicou la que la sue repersentaçon heiráldica fusse ineludible an qualquier armorial temporon (nun assi ls mais recentes reinos de [[Castielha]] i [[reino de Lhion|Lion]]) ; assi i todo, la ineisisténcia de armas sclusibas de la [[Galiza]] nesse momiento oureginou un bazio que ls heiraldistas salbórun assinando-le uas armas parlantes, ó seia, la eidantificaçon simbólica cula fonética.
[[Fexeiro:GaliceCharlesV.jpg|thumb|left|220px|Pedaço de la obra "Pompas fúnebres de l amperador [[Carlos B]]" ne l que se repersentan ls standartes de l Reino de la Galiza. Outor: Jean i Lhucas Doetecun (séc. XVI).]]
Fui l armorial [[Anglaterra|anglés]] coincido cumo Segar´s Roll, rializado an [[1282]], l purmeiro que assinou al rei ('''roy de Galyce'') i reino de la Galiza un simblo, l cálice, debido a la eiquaçon fonética ''Galyce'' (Galiza) i ''Calice'' (Cálice) que se dá na lhéngua [[normandos|anglo-normanda]]. A partir de anton ls defrentes armoriales [[Ouropa|ouropeus]] ampeçórun a assinar l cálice cumo amblema de l reino, até que an meados de l [[seclo XV]], este simblo chegarie a la [[Galiza]], adonde será depressa aceite. Cunseguintemente l antigo lhion púrpura perdie l caráter repersentatibo de la antiga monarquia galaico-lheonesa an fabor de l sou mais coincido caráter parlante, sendo adotado an sclusiba pul [[reino de Lhion]] a partir de l mesmo seclo.
Ls seclos posteriores definirian las armas heiráldicas, cálice dourado an campo azur la percípio, i al que paulatinamente se eirien somando cruzes, l cálice tornar-se-iba nua copa eucarística, cambiando a quelor de l fondo dependendo de l cuntesto de uso i adicionando ó remanescente l lhema ''Hoc, hic, mysteriun firmiter profitemur''.
== Lhéngua i lhiteratura ==
=== Las lhénguas oufeciales de l reino ===
{{AP|[[Stória de la lhéngua galega]]}}
Zde l seclo I d.C. al XII l [[latin]] zampenhou an to la antiga [[Gallaecie]], i antoce tamien ne l território stritamente galego ó oucidental l papel mais correspondente al que hoije chamaríamos "lhéngua oufecial", pus esta era la lhéngua outelizada ne ls testos scritos, tanto de caráter documental cumo lhiterário.
Assi i to cumo acuntiu an outras partes cunquistadas tardiamente pul [[Ampério Romano]], na Gallaecie antiga solo las eilites politico-relegiosas que çpunhan dun poder eiquenómico abundo podírun permitir-se adotar questumes i lhéngua romanas, anquanto que la maiorie populacional galaica, eminentemente rural i afastada de ls centros de poder, cuntinou a manter ls sous questumes, religion i lhéngua. Esta situaçon nun debiu mudar seneficatibamente até la chegada de pobos ne l seclo V.
Sin dados lhinguísticos cuncretos pa l reino stablecido na Gallaecie ne l período cumprendido antre l seclos V i VIII, todo faç supor als outores que coeisistiran bárias lhénguas nesse momiento. Por un lhado, l lhatin, cun caráter oufecial que manterie la sue cundiçon de "[[léngua franca]]" até finales de la [[Eidade Média]], i por outro lhado l cunjunto de lhénguas manjoritariamente faladas pula populaçon que presumiblemente serien: l galaico antigo (lhéngua pré-romana), defrentes dialetos germánicos por giente de ourige sueba ó bisigoda chegados ne l seclo V, i an menor proporçon la lhéngua britona, falada unicamente ne l território correspondente a la [[Diocese de Britónia|Diocese Britoniense]]<ref>YOUNG, Simon (2001), Britonia: Camiños nuobos. 84-95622-58-0.</ref>.
Inda assi, serie l lhatin bulgar, falado pulas eilites galaicas romanizadas, que benerie eiboluir nun proto-galego ampondo-se mui a modo a las demales lhénguas i afiançando la sue posiçon de lhéngua remanse ó "[[romanço]]", seguramente falado pulas classes altas de l reino galego zde l seclo X cumo mostra l storiador castelhano [[Prudéncio de Sandobal]] na sue obra ''Storia de los cinco reyes'' redigida an [[1615]], adonde lhembra l dorido pranto remansesco de Afonso VI pula perda de l sou filho Sancho na batailha de Uclés an [[1108]], assinando al monarca l uso de la lhéngua galega:<ref>Cfr. Sebastián Risco, Persença de la lhéngua galega, Eidiçones de l Castro, La Corunha, 1973, pp. 8-9. Esta mesma cita yá figura reproduzida ne ls Eilemientos de gramática gallega, de [[Marcial Balhadares]], de 1892, ambora publicados por Galáxia an 1970; la cita bai precedida destas palabras (p. 21): "cumo abusibo s galleguizar znecessariamente muchas castelhanas, al adulterar las gallegas, acabará lhuego cun nuestra melíflua habla, habla de nuestros antíguos lhegisladores y poetas; habla del Rey, que dijo: "Ay miu filho! (...)"; an nota splica: "D. Alonso (sic) 60, al saber la muerte de su joben hijo el Anfante D. Sancho, acaecida en la batalla de Uclés, llamada de los siete cundes, que en eilla se supone muertos, laño 1100, segun Mariana, y el 29 de mayo de 1108, segun Madoç en su Dicionario geográfico, hablando de Uclés".</ref>
{{Quote2|(...)Los que scaparon desta ruta fueron<br />
a llebar las tristes nuebas al Rey Don Alonso, que staba en Toledo;<br />
fuele dolorosa y amarga, porque ne l tenia otro hijo, lloróle cumo un <br />
David la Absalon; y '''en la lhéngua que era usado''' dice cun dolor, y lhagrimas <br />
que quebraba el coraçon:
''Ay miu fillo'', ''Ay miu fillo, alegrie de mi coraçon, eit lhume de ls meos ollos,''<br />
''solaç de miña belleç; Ay miu spello, en q me soya ber, eit cun quen tomaba''<br />
''moy grande prazer. Ay miu heirdero mayor; Cabalheros hu me lo lheijastes?;''<br />
''dadme miu fillo Cundes!.''<br />
Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales dirie, que la causa del<br />
dolor era grande (...)| ''Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon'', [[Prudencio Sandobal]].<ref>[http://boks.gogle.s/boks?id=9cUXAAAAMAAJ&dq=Sandobal,+storia+de+los+reyes&printsec=fruntcober&source=bl&ots=C6mbmogbsd&sig=pwS6AabpFC7jXiQgmD2AbFaPxtY&hl=gl&sa=X&oi=bok_result&resnun=1&t=result#PPA342,M1 Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon], Prudencio Sandobal.</ref>}}
Ye na purmeira metade de l XIII que l lhatin ampeça a ser çlocado na scrita i aparecen ls purmeiros decumientos an lhéngua galega ó "romanço galego". L mais antigo que tenemos ambora ye l "[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]]" dado an Allariç ne l més de abril de 1228, durante reinado de [[Afonso VIII]], rei de Lhion i Galiza<ref>Este ye, alliás, l decumiento mais antigo scrito an galego ne l atual território de la Galiza, se bien que hai decumientos an galego inda anteriores ne l tiempo. Beija-se: [http://cunsellodacultura.org/mediateca/pus.pdf/doc_en_galego.pdf/ L Foro de l buono Burgo de l Castro Caldelas, dado por Afonso IX an 1228.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui na Chancelarie rial deste mesmo rei, l derradeiro rei pribatibo de la Galiza i Lhion, que se porduziu este pribilégio rodado l que pon de relebo l uso oufecial de la lhéngua galega, stendendo-se l sou uso na segunda metade desse seclo i generalizando-se ne l seclo XIV.
Assi, l galego fui a partir de l seclo XIII la lhéngua normal i "oufecial" antre ls habitantes de l reino de la Galiza. Assi i to, a la muorte de Afonso VIII, ls reinos de la Galiza i Lhion, son finalmente gobernados pul rei de Castielha, [[Fernando III]], quien yá an [[1250]] se dirige als cumpostelanos an castelhano. [[Afonso X]], apelidado "l Sábio", poeta prolífico an galego, que reina de 1252 a 1284, cunsagra definitibamente l uso de l castelhano cumo lhéngua oufecial de la sue corte, outelizando an sclusiba esta lhéngua na sue relaçon cun las cidades i bilas de l reino de la Galiza.
[[Fexeiro:ForoBoBurgo.jpg|thumb|left|200px|[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]], pribilégio rodado de l rei Afonso VIII. Purmeiro decumiento rial an [[léngua galega]]. Allariç, 1228.]]
Ls reis sucessibos cunsulidan l castelhano cumo lhéngua para todos ls usos de ls sous reinos, anclusibe para las relaçones cula Eigreija, l que proboca que inda sendo praticamente unilingues an galego ls decumientos oureginários de l reino de la Galiza, comecen a chegar pouco a pouco decumientos an castelhano emanados diretamente de la Chancelarie Rial an Castielha, ambora la sue persença fusse mínima an relaçon al galego até seclos depuis.
Tamien se custata que la Eigreija ampeça a fazer uso público de l galego ne l reino de la Galiza la ampeços de l XIV, generalizando-lo durante la segunda metade de l mesmo tanto an assuntos anternos cumo na relaçon cun outras anstituiçones ó cun particulares; anque de la fuorte persença de l lhatin na bida de la Eigreija, registra-se l uso de l galego an numerosas atas de l Sínodos de las dioceses de Mondonhedo, Ourense ó Santiago durante ls seclos XIV i XV, regulando-se tamien an galego las questones i atos de culto.
Assi i to, cumo cunsequéncia de la derrota de [[Pedro I]], apoiado pula nobreza galega, frente al sou armano [[Anrique II de Trastámara]], entra ne l seclo XIV ne l reino de la Galiza ua aristocracie castelhana acumpanhada pola sue correspondente corte, traíndo tamien cunsigo l castelhano, que até anton era solo ampregue ne ls decumientos ambiados zde la corte de Castielha a partir de l reinado de Fernando III.
Este núcleo nobliário foráneo la Galiza, que se anstala cul sou séquito ne l oubjetibo de retaliar la nobreza galega cuntrária la Anrique II, sustitui nomeadamente ne ls cargos amportantes la pessonas galegas por outras de fura. Esto custituiu l purmeiro foco diglósico ne l reino de la Galiza, pus ls screbas redigian na lhéngua galega se éran oureginários de l reino, i an lhéngua castelhana se éran strangeiros neste<ref>Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspetos sociolinguísticos de l uso scrito de l galego, l castelán i l lhatín na Galicia tardomediebal (ss. XIII-XIV)", oup. cit., p. 181.</ref>. Se bien que que estes redadeiros serien minoria na Galiza até l seclo XV pus para alhá de la outelizaçon de l galego an to tipo de documentaçon pribada, este tamien fui ampregado puls ourganismos cebiles lhibremente formado puls cidadanos, nomeadamente cunceilhos i guildas, bien cumo pula Eigreija nas catedrales, cumbentos, mosteiros, etc.
[[Fexeiro:Descripcion Reyno de Galizia de Ojea.jpg|thumb|right|300px|Mapa cartográfico de l Reino de la Galiza. s.XVI. Feito por Fernando Ojea.]]
Deste jeito l galego funcionou de l seclo XIII até final de l XV cumo lhéngua "oufecial" antre ls própios galegos, andependientemente de que eisistisse zde l seclo XIV ua ínfima minoria de giente strangeira, ambora tendora de l poder, que ampregasse l castelhano.
La penetraçon decisiba de l castelhano ne l reino de la Galiza ber-se-á ancrementada cula bitória, ne l final de l seclo XV, de [[Isabel la Católica]] na lhuita pul trono de la Corona de Castielha que mantebe cun Joana, esta redadeira apoiada manjoritariamente pula nobreza galega que la defendia cumo lhegítima heirdeira. Sob l reinado de ls Reis Católicos cunsuma-se la amposiçon definitiba de la scrita an castelhano ne l reino de la Galiza i a partir de 1480 ls screbones públicos galegos han de ser eisaminados pul "''Rial Cunseijo''" an Toledo, mudando ls sous formulários galegos puls castelhanos, fator detreminante pa l zaparecimiento de l galego de la scrita i que tacitamente bénen amplicar la supresson de l caráter oufecial de que até anton na prática gozaba l galego<ref>Cfr. X. Fierro Couselo, "Cumo i por que ls scribas parórun de ampregar l galego", in BB. AA., Houmenaxe la Ramón Otero Pedrayo, Ed. Galaxia, Bigo, 1958, p. 251.</ref>. Ye la caréncia dua fuorte burguesie outótone i andependiente l fator detreminante que splica l çprestígio i la perda de funçones de la lhéngua galega, an fabor de l stablecimiento de l castelhano cumo lhéngua oufecial ne l reino. Este período ye coincido cumo ls [[Seclos Scuros]]. L castelhano pus, será la lhéngua que zde l seclo XVI até l zaparecimiento formal de l reino an [[1833]] que se ampregue ne ls decumientos i atos cun caratere oufecial, i l galego la lhéngua que de fato se ampregue puls sous habitantes.
=== L reino de la Galiza na lhiteratura mediebal ===
L reino de la Galiza tenu na Eidade Média ua grande projeçon para [[Ouropa]], nun solamente pula sue lhéngua, la mais amportante de la lhírica de to Ouropa depuis de l [[Léngua ocitana|ocitano]], mas tamien por ser un centro de cristandade i pula sue lhonga stória, que l fizo çtacar antre todos ls reinos peninsulares de maneira singular. Drento desta projeçon çtaca-se l lhibro de graburas coincido cumo “L remanse de Ponthus i Sidoine”, scrito na [[Fráncia]] ne l seclo XIV, testemunha de sceçon que dá buona cunta de l antresse que çpertaba l reino de la Galiza, i que cunta las façanhas de l príncepe galego ''Ponthus''.
La stória de l príncepe Ponthus ampeça cula ambason de l rei muçulmano Broada, filho dun poderoso sulton, que zambarca na Corunha cun un eisército de 30.000 homes, adonde bence l rei de la Galiza, chamado Thibour. Un nobre de la corte lhogra salbar treze cabalheiros, para alhá de l heirdeiro maior Ponthus, que se silan ne l Reino de la [[Bretanha]], adonde moran durante trés anhos. Un die ye lhebado la corte de l rei de Bretanha, adonde conhece a la princesa, i ambos namoran-se.
Al pouco ls muçulmanos atacan Bretanha, i Ponthus lhogra ua bitória definitiba salbando la Bretanha, pul qual l rei l nomeia cundestable, mas ye caluniado pul cabalheiro Gannelet, i decide ir bibir na fraga de [[Brocelianda]]. Al pouco las artimanhas de Gannelet fázen que Ponthus biaje al Reino de la Anglaterra adonde cunsegue nun solamente cunciliar la paç antre ls reis de [[Irlanda]] i [[Anglaterra]], mas el própio salbar l reino dun ataque muçulmano. Cunhecedor de l amor que Sidoine inda professaba por el, marcha de Lhondres para la Bretanha la se casar culha i cunsegue juntar ua poderosa frota de bretones, normandos i franceses, que atacan cunjuntamente l eisército muçulmano situado na Corunha, adonde son çtruídos junto cul sou rei Broada. Recuperado l trono de la Galiza, i lhibre de acupaçon, Ponthus rencontra-se cula sue mai, la reina galega, i cul sou tio l conde de las Stúrias. Finalmente Ponthus i Sidoine son coronados reis de la Galiza i de la Bretanha.
== La negaçon de l reino de la Galiza ==
Na storiografie oufecial{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i zde datas recentes de la andependéncia pertuesa, quedou ancluído l reino de la Galiza drento de l reino de Lhion i mais tarde de Castielha.
Passado la [[andependéncia de Pertual]] an [[1128]] i la cunformaçon de la monarquia lheonesa (mais tarde castelhano-lheonesa), l reino de la Galiza ampeçarie a perder la sue anfluéncia progressibamente na proclamaçon de ls reis eibéricos. Datas i fatores decisibos para la perda de poder i anfluéncia na política de ls reinos spánicos por parte de la nobreza galega fúrun:
* L assassinato de [[Inés de Castro]];
* An Pertual la [[reboluçon de 1383-85]] cula proclamaçon de la nuoba [[dinastie de Abis]] (cula muorte de l [[Conde Andeiro]] i la supresson de la [[Dinastie de Borgonha|anterior dinastie]] i de ls antresses de ls nobres tradicionales pertueses (repersentada pul [[João de Pertual (1349)|anfante D. João]], un de ls filhos de Inés de Castro)
* Na [[Spanha]] la coroaçon de [[Isabel I de Castielha|Isabel la Católica]] i l ampeço an [[1492]], que benerie, segundo alguns outores, a retirar poder als nobres galegos.
== L ampeço dua maior dependéncia ==
{{AP|[[Guerra de Sucesson de Castielha]]}}
La eisecuçon de l [[Mariscal Pardo de Cela]] por parte de l [[reis católicos]] nessas datas i l fracasso galaico-pertués na guerra pula sucesson antre Isabel la católica i [[Joana, princesa de Castielha|Joana]] chamada la “Eicelente Senhora” an Pertual i “la Beltraneija” an Castielha. Nessa guerra pula sucesson, [[Pedro Álbares de Soutomaior]], nobre galego, capitaneou la rebolta de nobres galegos i pertueses (acumpanhados de l própio [[Afonso B de Pertual|Afonso B]]) para la coroaçon de la reina de l sou partido, Joana.
Estes dous fatos, la perda de la cabeça de l Mariscal i l fracasso de la rebolta pula sucesson ne l [[reino de la Spanha]] serbirian de argumiento para ua storiografie galega cumo simblo de l fin dua etapa de capacidade de anterbençon política i ampeço de la decadéncia de l Reino de la Galiza.
[[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]]
[[Catadorie:Stados reales zaparecidos]]
[[Catadorie:Reino de la Galiza]]
npw2wyktwzd7m2s71nrvy4afxn5frru
China
0
1026
108031
108018
2026-08-19T19:19:04Z
~2026-30875-10
15270
108031
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|
|nome_natibo = 中华人民共和国<br />(''Zhōnghuá rénmín gònghéguó'')
|nome_longo_cumbencional = República Popular de la China
|eimaige_bandeira = Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg
|nome_t = República Popular de la China
|eimaige_brason =中華人民共和國國徽.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la China
|çcriçon_brason = Armas Nacionales
|leg_bandeira = [[Bandeira de la China|Bandeira]]
|leg_brason = [[Brason de armas de la China|Brason de las Armas]]
|lema =
|hino = [[Hino nacional de la República Popular de la China|Marcha de l Beluntários]]
|localizaçon =
|mapa = [[Fexeiro:CHN orthographic.svg|200px]]
|gentílico = chinés
|capital = [[Pequin]]
|latitude = 39°55′N
|longitude = 116°23′L
|maior_cidade = [[Xangai]]
|léngua_oufecial = [[Léngua chinesa|Chinés Mandarin]]< sup>1</sup>
|tipo_goberno = [[República]] [[Socialismo|socialista]] [[Unipartidarismo|unipartidária]]< sup>2</sup>
|títalo_líder1 = [[Lista de pursidentes de la República Popular de la China|Pursidente]]
|nome_líder1 = [[Hu Jintao]]
|títalo_líder2 = [[Lista de purmeiros-menistros de la República Popular de la China|Purmeiro-menistro]]
|nome_líder2 = [[Wen Jiabao]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento_tipo = [[Guerra Cebil Chinesa|Stablecimiento]]
|eibento_nota =
|ebento1 = Declarada República Popular
|eibento_data1 = [[1 de outubre]] de [[1949]]
|ebento2 =
|eibento_data2 =
|ebento3 =
|eibento_data3 =
|fuso_horário =
|defrença_UCT = +8
|defrença_UCT_berano =
|fuso_horário_DST = +8
|ária_total = 9.596.960
|ária_pos = 3
|auga_pc = 2,8
|ária_urbana =
|ária_urbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada=1.376.049.000
|populaçon_stimada_pos = 1
|populaçon_censo_anho=1.339.724.852
|populaçon_censo =2013
|populaçon_urbana_pos =
|populaçon_urbana =
|demog_densidade =145
|densidade_pos =
|PIB_PPC_anho = 2007
|PIB_total = 6,991 trilhones<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2001rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Rankings]</ref>
|PIB_pos = 4
|PIB_per_capita = 5.300<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2004rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Per capita Rankings]</ref>
|PIB_per_capita_pos = 99
|Gini = 46.9
|Gini_anho = [[2004]]
|Gini_catadorie = alto
|IDH_anho = [[2007]]
|IDH = 0,777
|IDH_pos = 81
|IDH_catadorie = {{médio}}
|sp_bida = 73
|sp_bida_pos = 82
|muort_anfantil = 23
|muort_anfantil_pos = 93
|alfabetizaçon = 90.9
|alfabetizaçon_pos = 86
|moneda = [[Renminbi]] (Yuan)
|moneda_ISO = RMB¥
|clima =
|código_paíç = CHI
|tld = [[.cn]]
|código_telef = 86
|website_gobierno =
|ourganizaçones =
|perposiçon =
|rodapie = <sup>1</sup> Co-oufecial cun [[Lhéngua anglesa|Anglés]] an [[Ḥong Kong]] i [[Lhéngua pertuesa|Pertués]] an [[Macau]].<br /><sup>2</sup>[http://www.britannica.com/eb/article-71005/China China], [[Ancyclopaedie Britannica]]. Besitado an 21-02-2007.
}}
La '''República Popular de la China''' (an [[Lhéngua chinesa|chinés]], 中华人民共和国; [[pinyin]]: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''; [[acrónimo]]: RPC) ye l terceiro maior [[paíç]] de l mundo an ária (ó l quarto, dependendo de cumo se cuntablízen alguas árias çputadas cun outros paízes) i l más populoso de l planeta, acupando ua parte cunsidrable de la [[Ásia ouriental]]. Sues frunteiras al Norte son cul [[Quirguiston]], cul [[Cazaquiston]], cula [[Mongólia]] i cula [[Rússia]], la Lheste cula [[Coreia de l Norte]], cul [[mar Amarielho]] (de l outro lhado de l qual se ancontra la [[Coreia de l Sul]]), cul [[mar de la China Ouriental]] i cul [[streito de Taiwan]], que la separa de [[Taiwan]] (paíç que reibindica), a Sul cul [[mar de la China Meridional]], cul [[Bietname]], cul [[Laos]], cun [[Myanmar]], cula [[Índia]], cul [[Boton]] i cul [[Nepal]] i a Oeste cul [[Paquistan]], l [[Afeganistan]] i l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]].
Cun ua populaçon de más de 1,38 bilhon de habitantes (la maior de l planeta), la China acupa ua [[ária|superfíce]] de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica). Sue capital ye [[Pequin]].
L [[Partido Quemunista de la China]] (PCC) goberna l paíç por meio dun sistema de [[partido único]] zde la fundaçon de la República Popular, an [[1949]]. La China stá ambolbida nua longa cuntrobérsia acerca de l [[statuto de Taiwan|status político de Taiwan]]. L ''[[Kuomintang]]'', partido ribal de l PCC durante la [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]], abandonou la [[China cuntinental]] i recuou para [[Formosa]] i outras eilhas bezinas apuis de ser derrotado ne l cunflito, an 1949, i reibindica ser l goberno legítimo de to la China i [[Mungólia]], cul nome de [[República de la China]] (ambora l goberno de Taiwan cuntrole, de fato, solo Formosa i eilhas menores adjacentes). La República Popular de la China cunsidra la reibindicaçon de la República de la China eilegítima i reibindica, por sue beç, ls territórios sob cuntrole desta redadeira.
Por bias de la sue einorme populaçon, l crecimiento bertiginoso de sue eiquenomie, sous ambestimientos an [[pesquisa i zambolbimento]], sous gastos melitares i sue cundiçon de Stado declaradamente detentor de [[arma nuclear|armas nucleares]], la China questuma ser cunsidrada ua [[superpoténcia]] eimergente. Ye la quarta maior eiquenomie de l mundo (ó la segunda maior, pul critério de [[paridade de poder de compra]]) i repersenta la China cumo nembro premanente de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]]. Zde [[1978]], l paíç amplementa reformas para adotar, nalgua medida, ua [[eiquenomie de mercado]], l que ajudou a tirar 400 milhones de pessonas de la pobreza. Antretanto, l paíç anfrenta outros porblemas eiquenómicos, tamien l rápido ambelhecimiento de la populaçon i ua crecente çparidade antre la renda urbana i la rural. La China zampenha un papel amportante ne l [[comércio anternacional]], al ser l maior cunsumidor mundial de [[aço]] i [[cuncreto]] (usa, respetibamente, un terço i más de la metade daqueilhes ansumos) i l segundo maior amportador de [[petrólio]]. Ye l terceiro maior amportador de l mundo i l segundo maior sportador, an tenermos globales.
L paíç questuma ser referido cumo "China". La spresson "[[China cuntinental]]" correspunde a la República Popular de la China, ambora questume scluir las dues [[region admenistratiba special|regiones admenistratibas speciales]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]] i [[Macau]]. L [[gentílico]] de China ye ''chinés''.
== Stória ==
{{artigos percipales|[[Stória de la China]], [[Stória de la República Popular de la China]]}}
La [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]] treminou an [[1949]], quando l [[Partido Quemunista de la China|Partido Quemunista chinés]] tomou l cuntrole de la [[China cuntinental]] i l ''[[Kuomintang]]'' (KMT) recuou para a eilha de [[Formosa]] (Taiwan). An [[1º de Outubre]] de 1949, [[Mao Tse-tung]] proclamou la República Popular de la China, declarando que l "pobo chinés se puso de pie". L termo "China Burmeilha" fui un nome frequentemente ousado para la China drento de l bloco [[capitalismo|capitalista]], specialmente até meados de ls [[anhos 1970]], quando las relaçones cul [[mundo Oucidental|Oucidente]] melhorórun.
Apuis de falhas eiconómicas dramáticas (que coincidírun cul [[Grande Salto Adelantre]]), Mao Tsetung deixou l cargo de pursidente an [[1959]], sucedendo-lo [[Liu Shaoqi]]. Mao mantebe un grau cunsidrable de anfluéncia subre l partido, mas fui alijado de la admenistraçon diária de ls assuntos eiconómicos, que passou al cuntrole de Liu Shaoqi i [[Deng Xiaoping]].
An [[1966]], Mao i sous aliados lhançórun la [[Reboluçon Cultural]], que perdurarie até la muorte daquel derigente chinés, dieç anhos más tarde. La Reboluçon Cultural, motibada por ua lhuita pul poder drento de l partido i por temores acerca de la [[Ounion Sobiética]], porbocou un grande trastorno na sociadade chinesa. An [[1972]], ne l auge de la rutura campana-sobiética, Mao i [[Zhou Enlai]] ancuntrórun-se cun [[Richard Nixon]] an [[Pequin]] para stabelecer relaçones culs [[Stados Ounidos]]. Naquel anho, la República Popular de la China aderiu a las [[Naciones Ounidas]], sustituindo la [[República de la China]] (Taiwan) ne l assento permanente de l [[Cunselho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunselho de Sigurança]].
Apuis de la muorte de Mao an [[1976]] i la prison de la [[Camarilha de l Quatro]], acusada de ls eicessos de la Reboluçon Cultural, Deng Xiaoping rapidamente logrou tomar l poder de las manos de [[Hua Guofeng]], sucessor scolhido por Mao. Ambora Deng nunca tenga se tornado l xefe de l partido ó de l Stado, sue anfluéncia drento de la agremiaçon lhebou l paíç a amplementar reformas eiconómicas de grande magnitude. Posteriormente, l Partido Quemunista afrouxou l cuntrole gobernamental subre la bida pessonal de ls chineses i dissolbiu las [[quemuna popular|quemunas]]; muitos camponeses recebírun tierras, de modo a oumentar ls ancentibos a la [[agricultura|produçon agrícola]]. Estes eibentos marcórun la trasiçon de la China dua [[eiquenomie planeada]] para ua [[eiquenomie mista]] cun un mercado crecentemente mas libre, un sistema chamado por muitos de "[[socialismo de mercado]]". La China adotou la sue atual [[custituiçon]] an [[4 de Dezembre]] de [[1982]].
An [[1989]], la muorte dun funcionário faborable la reformas, [[Hu Yaobang]], ajudou a precipitar ls [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos de la Praça de la Paç Celhestrial]], quando studantes i outros Ourganizórun manifestaçones durante meses an defesa de maiores dreitos i de la [[lhibardade de spersson]]. Las manifestaçones fúrun reprimidas an [[4 de júnio]], quando ampeçórun a ser cuntra la [[corrupçon]] ne l partido. Tropas de l [[eieisército de Salbaçon Popular|eieisército chinés]] antrórun na praça i çparórun cuntra ls manifestantes, l que resultou an grande númaro de bítimas. L acuntecimiento recebiu atençon de la média oucidental i fui grabado an bídeo, de modo a porbocar la cundanaçon mundial i sançones cuntra l goberno.
L Pursidente [[Jiang Zemin]] i l premier [[Zhu Rongji]], dambos ex-pursidentes de [[Xangai]], lhiderórun la China apuis de l causo de la Praça de la Paç Celhestrial, ne ls [[anhos 1990]]. Durante la admenistraçon de Jiang, l zampenho eiconómico chinés tirou cerca de 150 milhones de camponeses de la [[pobreza]] i mantubo un crecimiento médio de l [[PIB]] de la orde de 11,2% al anho. L paíç aderiu a la [[OMC]] an [[2001]].
== Política ==
{{artigo percipal|[[Política de la República Popular de la China]]}}
[[Fexeiro:BeijingTiananmenSquare.jpg|thumbnail|250px|dreita|[[Pequin]], la [[capital]].]]
L goberno de la China ten sido çcrito cumo outoritário, [[quemunismo|quemunista]] i [[socialismo|socialista]], cun pesadas restriçones an dibersas árias, an special ne l que toca a las [[dreitos andebiduales|lhibardades]] de amprensa, de reunion, de mobimento, de dreitos repordutibos i de religion, para alhá de oustaclos al lhibre uso de la [[anterneta]]. Sou atual xefe supremo ye l [[pursidente de la República Popular de la China|Pursidente]] [[Hu Jintao]]; l purmeiro-menistro ye [[Wen Jiabao]]. L paíç ye gobernado pul [[Partido Quemunista de la China]] (PCC), cujo monopólio subre l poder ye garantido pula [[custituiçon de la República Popular de la China|custituiçon chinesa]]. Hai outros partidos políticos ne l paíç, que partecípan de la [[Cunferéncia Cunsultiba Política de l Pobo Chinés]] i de l [[Cungresso Nacional Popular]], ambora sirban percipalmente para andossar las políticas adotadas pul PCC. Hai sinales de abertura política, cun eileiçones cumpetitibas ne ls nibles de bila i cidade, mas l partido mantén l cuntrole afatibo subre las nomeaçones gobernamentales.
Ambora la custituiçon cuntenga dreitos i garanties andebiduales, la República Popular de la China ye cunsidrada un de ls paízes menos lhibres an tenermos de lhibardade de amprensa<ref>''[https://web.archive.org/web/20051225130310/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=554 Worldwide Press Fredon Andex 2005]'', [[Repórteres Sin Frunteiras]].</ref>, i ye quemun la [[censura]] a la manifestaçon de oupeniones i de anformaçones. La China ye muita beç albo de críticas de [[ONG]]s i outros gobernos debido la biolaçones grabes de [[dreitos houmanos]], cumo ne l causo de prisones sin julgamiento, cunfissones forçadas, [[tertura]], malos-tratos la prisioneiros i outros.
Cun ua [[populaçon]] de más de 1,38 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de [[planeamiento fameliar]], centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]]. Hai denúncias de [[amóbito]]s i [[Sterilizaçon (procedimiento cirúrgico)|sterilizaçon]] forçados por parte de funcionários locales, oubrigados a ampedir l crecimiento de la populaçon. Hai un zeiquilíbrio de sexos na populaçon chinesa debido a ua tradecional perferéncia chinesa por ninos, l que lhebou l goberno a proibir l uso de [[ultra-sonografie]] na prenheç para fins de seleçon de l sexo de ls ninos.
=== Relaçones steriores ===
An [[1971]], la República Popular de la China sustituiu la [[República de la China]] (Taiwan) cumo repersentante de la China nas [[Naciones Ounidas]] i cumo un de l cinco nembros premanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Sigurança]] daqueilha Ourganizaçon.
Cunforme la [[política dua China]], la República Popular eisige, cumo precundiçon para stabelecer [[diplomacie|relaçones diplomáticas]], que l outro paíç reconheça la sue reibindicaçon subre l território acupado por Taiwan i rompa todos ls laços cul goberno de la República de la China.
La China ten buscado criar [[ária de libre comércio|árias de lhibre comércio]] i patos de sigurança antre ls sous bezinos de la Ásia-Pacífico, an alguns causos cula scluson de l [[Stados Ounidos]] (cumo na [[Cúpula de la Ásia Ouriental]]). Tamien ye nembro fundador de la [[Ourganizaçon para Coperaçon de Xangai]] (OCX), juntamente cula [[Rússia]] i las repúblicas de la [[Ásia Central]].
Buona parte de la [[política sterna]] de la República Popular de la China baseia-se ne l cunceito de la "chubida pacífica de la China", inda que haba a las bezes ancidentes cun outros paízes, cumo ls EUA (bumbardeio de la Ambaixada de la China an [[Belgrado]] an [[1999]] i acidente cul abion-spion an [[2001]]) i l [[Japon]] (recusa deste redadeiro an reconhecer sastifatoriamente, de l punto de bista chinés, las atrocidades nipónicas durante la guerra). Las relaçones cun paízes oucidentales sufrírun an cunsequéncia de la represson als [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos na Praça de la Paç Celhestrial]], an [[1989]].
La China mantén alguas questones de frunteira cun paízes bezinos que yá lhebórun la guerras ne ls redadeiros 50 anhos, até la [[guerra campana-andiana]] de [[1962]], l [[cunflito frunteiriço campana-sobiético]] de [[1969]] i la [[guerra campana-bietnamita]] de [[1979]]. An [[2001]], la China i la Rússia assinórun l Tratado de Buona Bezinança i Coperaçon Amistosa que premitiu la trasferéncia, an [[2004]], de la ilha de Yinlong i de metade de la ilha de Heixiazi pa la China, de modo a ancerrar ua longa cuntrobérsia campana-russa de frunteira. Hai outras questones frunteiriças, cumo la de las ilhas ne ls [[mar de la China Ouriental|mares de la China Ouriental]] i [[mar de la China Meridional|Meridional]], i frunteiras andefinidas ó cuntestadas cula [[Índia]], l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]] i la [[Coreia de l Norte|Coréia de l Norte]].
La China ye nembro de la [[OMC]], [[FMI]], [[APEC]], [[AIEA]], [[UNESCO]], [[OMS]], [[Ourganizaçon Anternacional para Padronizaçon|ISO]] i outros [[ourganizaçon anternacional|ourganismos anternacionales]].
== Subdebisones ==
{{AP|[[Subdebisones de la República Popular de la China]]}}
La República Popular de la China ye subdibedida an 23 porbíncias, cinco regiones outónomas, quatro cidades admenistradas diretamente pul goberno central i dues [[Region Admenistratiba Special|Regiones Admenistratibas Speciales]].
[[Fexeiro:China administrative.png|squierda|thumbnail|300px|debisones admenistratibas de la China.]]
{|
|valign="top"|
'''Porbíncias:'''
* [[Anhui]]
* [[Guangdong|Canton]]
* [[Fujian]]
* [[Gansu]]
* [[Guizhou]]
* [[Hainan]]
* [[Heibei]]
* [[Heilongjiang]]
* [[Heinan]]
* [[Hubei]]
* [[Hunan]]
* [[Jiangsu]]
* [[Jiangxi]]
* [[Jilin]]
* [[Liaoning]]
* [[Qinghai]]
* [[Shaanxi]]
* [[Shanxi]]
* [[Sichuan]]
* [[Shandong|Xantun]]<ref>An pinyin, ''Shandong''. La forma bernácula "Xantun" ye registrada ne l Bocabulário de la Lhéngua Pertuesa, de [[Rebelo Gonçalbes]], i ne l Dicionário Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa: Nomes Própios, de [[Antenor Nacentes]].</ref>
* [[Yunnan]]
* [[Zhenjiang]]
|width="80"|
|valign="top"|
'''Regiones outónomas:'''
* [[Guangxi]] Zhuang
* [[Mongólia Anterior]]
* [[Ningxia]] Hui
* [[Xinjiang]] Uighur
* [[Tibete]]
'''Munecípios''':
* [[Chongqing]]
* [[Pequin]]
* [[Tianjiaan|Tientsin (Tianjin)]]
* [[Xangai]]
'''Zonas admenistratibas speciales:'''
* [[Ḥong Kong|Hong Kong]]
* [[Macau]]
|}
== Geografie ==
Cun ua superfice de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 Km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica), la República Popular de la China ye l segundo maior paíç de la Ásia ouriental Apuis de la Rússia i l terceiro ó quarto maior de l mundo (la deferença ye debida a las questones de frunteira de Aksai Chin i de la Region de l Tranes-Karakoran - ó bal de Shaksgan -, territórios reeinbindicados pula Índia, i a ua altaraçon ne l método ampregado puls EUA pa calcular la sue ária). La China ten frunteira quemun cun quatorze paízes: [[Afeganistan]] (76 Km), [[Buton]] (470 Km), [[Cazaquistan]] (1533 Km), [[Coreia de l Norte|Coréia de l Norte]] (1416 Km), [[Índia]] (3380 Km), [[Laos]] (423 Km), [[Myanmar|Mianmar]] (2185 Km), [[Mongólia]] (4677 Km), [[Nepal]] (1236 Km), [[Paquistan]] (523 Km), [[Quirguiston]] (858 Km), [[Rússia]] (3645 Km), [[Tadjiquiston]] (414 Km) i [[Bietname]] (1.281 Km), l que faç 22 117 Km, la maior linha de frunteira de l mundo.
L território chinés apersenta paisaiges bariadas. A lheste, al lhargo de l litoral de l [[mar Amarielho]] i de l [[mar de la China Ouriental]], hai [[praino alubial|prainos alubiales]] densamente habitadas; yá ne l stremo de l [[praino]] de la [[Mongólia Anterior]], al norte, ancóntran-se [[pradarie]]s. La China meridional ye dominada por arribas i [[cordilheira]]s baixas. Ne l centro-leste ancóntran-se ls [[delta]]s de ls dous percipales rius de la China, l [[Huang Hei]] i l [[Yangtzé]]. Ls rius [[Xinjiang]], [[riu Mekong|Mecongue]], [[riu Bramaputra|Bramaputra]] i [[riu Amur|Amur]] tamien son amportantes. A oeste, hai grandes cordilheiras, cumo l [[Himalaia]] (adonde stá l punto culminante na China, l [[monte Eberest]]), i terrenos más áridos, cumo l [[Taklamakan]] i l [[zerto de Gobi]].
La China anfrenta porblemas ambientales cumo l abanço de ls zertos (an special l de Gobi), [[poluiçon]] de la auga, de l aire i andustrial
Cun relaçon a las eimissones de carbono, la China stá eisenta de ls lhemites stablecidos pul [[Portocolo de Quioto]]. Zde que aquel tratado fui assinado, la China tornou-se un de ls maiores eimissores de carbono de l mundo, l que cuntribui pa l [[calecimiento global]].
== Eiquenomie ==
{{artigo percipal|[[Eiquenomie de la República Popular de la China]]}}
[[Fexeiro:Shanghai Pudong.jpg|thumbnail|dreita|250px|Bista de [[Xangai]].]]
La eiquenomie chinesa ye notada por alto nible de crecimiento ourientado a la sportaçon. La sue trasformaçon an [[eiquenomie mista]]<ref>[http://www.cibc.cun.br/pg_dinamica/bin/pg_dinamica.php?id_pag=2045 China: ua eiquenomie de mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, fui ampeçada por [[Deng Xiaoping]] an [[1978]], Apuis de la falha de la [[eiquenomie planificada]] an zambolber ls sistemas pordutibos chineses a nibles aceitables<ref>[http://www.janelanaweb.cun/degitales/griegorio1.html La hardança de Deng Xiao Ping]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Las reformas de Xiaoping ancluíran la [[pribatizaçon]] de las fazendas, l que puso fin a la agricultura coletiba<ref>[http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830085013/http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf |date=2021-08-30 }} China an Busca de la
Terceira Reforma Agrária</ref>, i de andústrias statales que fússen cunsidradas de baixo zampenho na época, cumo mineraçon i pordutos básicos (roupas, porcessamiento de quemido), antre outras. An [[1997]] la China abandonou de beç l [[socialismo de mercado]] pa l [[capitalismo]] cumbencional, acabando cul percípio de propiadade statal i eisecutando un segundo maciço porgrama de pribatizaçon. Para selar sue cundiçon de eiquenomie globalizada, an [[2001]] la China fui aceita na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]].<ref>"[http://ber.abril.com.br/eidade/esclusivo/conheca_pais/china/eicoenomie.html L nuobo gigante de l mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[Bei (rebista)|Bei]]' '''</ref>.
Atualmente, 70% de la eiquenomie de la China ye pribada, i este númaro cuntina a crecer<ref>"[http://www.businesswek.cun/magazine/cuntent/05_34/b3948478.htn China Is la Pribate-Setor Eiconomy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", [[BusinessWek]]</ref>.
{| style="margin: 0 auto;"
|-
|valign="top"|
{| style="font-size: 90%; border-collapse: collapse;" border="1"
|+ Crecimiento chinés 2000 - 2007<ref>[http://www.stats.gob.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?searchword=GDP&channelid=9528&record=5 Scritório Nacional de Statísticas de la China]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>"[https://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2008/01/080124_chinacrescimento_mw.shtml China tubo an 2007 maior crecimiento an 13 anhos]", [[BBC]]</ref>
!Anho
|2000||2001||2002||2003||2004||2005||2006||2007
|-
!Crecimento
|8,0%||8,3%||9,1%||10,0||10,1||10,4%||10,7%||11,4%
|}
|}
Este robusto crecimiento eiconómico, cumbinado cun eicelentes fatores anternos cumo stablidade política, grandes reserbas an moneda strangeira (la maior de l mundo, cun US$ 818,9 bilhones)<ref>"[http://clipping.planeamento.gov.br/Noticias.asp?NOTCod=243762 Reserbas cambiales de la China crécen 34,3% i alcánçan patamar recorde]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[clipping]]'' de l [[Menistério de l Planeamiento]] de l [[Brasil]]</ref>, mercado anterno cun einorme potencial de crecimiento, faç cun que la China seia atualmente un de ls melhores lhocales de l mundo para ambestimientos strangeiros, cun ua abaluaçon de risco (Mody's) A2, índice cunsidrado eicelente<ref>"[https://www.forbes.com/markets/feds/afx/2007/07/11/afx3902085.html Hong Kong, China ratings may be upgraded in a few months]", [[Forbes]]</ref>.
Houbo ne ls redadeiros anhos un oumiento seneficatibo de la qualidade de bida de ls chineses. Solo 10% de la populaçon bibe ambaixo de la linha de la [[pobreza]] i 99,8% de ls moços son alfabetizados (an cumparaçon cun 69,9% de la década de 1980). La [[spetatiba de bida]] chinesa ye la terceira maior de l [[Ásia ouriental|leste asiático]], cun 71,9 anhos, atrás de [[Japon]], cun 82,2, i de [[Coréia de l Sul]], cun 77,3.
anque este progresso seneficatibo de ls redadeiros anhos, eisisten grandes oustaclos pa l crecimiento chinés a lhargo prazo. La rápida piora de la [[çtribuiçon de renda]] ye un desses porblemas, cun un [[coeficiente de Gini]] an 44,1 i cada beç maior<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/statistics/countries/data_shets/ty_ds_CHN.html Human development reports 2006]</ref>. Outro grande porblema ye l prebidenciário que, cula política dun nino solo i oumiento de la spetatiba de bida, stá a ampeçar a apersentar grandes zeiquelíbrios ne l fluxo de caixa, sendo cada beç mais pequeinha la relaçon antre trabalhadores cuntribuintes por reformados. Outro porblema ye la defrença de [[zambolbimiento eiconómico]] antre las árias costeiras, percipalmente al norte de la China, i l sou anterior, inda predominantemente agrário i de baixa renda, l que fui eisarcebado cula lhibaraçon de l mercado, pus ls ambestidores prefíren ambestir an árias cun melhor anfra-strutura i trabalhadores más qualeficados<ref>[http://www.bnb.gob.br/cuntent/aplicacao/Publicacoes/REN-Numeros_Publicados/docs/ren2005_b36_n4_a3.pdf Çparidades Regionales na China: de l planeamiento Central de l PCC a la globalizaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
La China ten ua reputaçon de pordutor de benes andustriales a baixo custo. Este fato debe-se la sue mano-de-obra barata, l nun pagamiento de lhicenças de alguns perdutos i ls baixos ampuostos.
== Demografie ==
{{percipal|Demografie de la República Popular de la China}}
[[Fexeiro:Hong Kong Skyline Restitch - Dec 2007.jpg|thumbnail|300px|[[Ḥong Kong|Hong Kong]].]]
La China ye l paíç de maior populaçon de to l planeta cun 1 bilhon i 378 milhones de habitantes (stimatiba de 2015).
Sue qualidade de bida, pul método de l [[PIB]] per capita, cumpara-se a pobres paízes africanos. Anquanto que las grandes metrópoles chinesas nun pérden an nada para cidades cumo [[Tóquio]] i [[Nuoba Iorque]], la populaçon rural - i la maiorie abseluta de la populaçon cuncentra-se ne l campo i bibe an cundiçones de miséria totales, an alguns causos bibindo an cundiçones cumo hai cientos de anhos.
La populaçon de ls grandes centros (adonde la populaçon de las cidades chega a ls balores de ls milhones) bíben razonablemente bien. L mesmo nun se berifica nas árias rurales.
Cun ua populaçon de más de 1,3 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de planeamiento familiar, centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]].
=== Maiores cidades ===
[[Fexeiro:View of Pudong(Shanghai).jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] [[Pudong]], an [[Xangai]].]]
[[Fexeiro:Hongkong Evening Skyline.jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]].]]
{| class="wikitable" style="text-align:rigth; margin-left:100px"
|-
! # !! align=center|Cidade !! align=center|Populaçon stimada<br />de las cidades<ref>[http://www.mongabay.cun/eigapo/China.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2002)</ref><br /> milhones de pessonas !! Region
|-
| 1. || align=center|[[Xangai]] 上海 || align=center|9,031,200 || align=center|[[Xangai]] 上海
|-
| 2. || align=center|[[Pequin]] 北京 || align=center|7,129,500 ||
|-
| 3. || align=center|[[Ḥong Kong|Hong Kong]] 香港 || align="center" |6,864,000 ||
|-
| 4. || align=center|[[Tianjiaan|Tianjin]] 天津 || align="center" |4,344,500 ||
|-
| 5. || align=center|[[Wuhan]] 武汉 || align=center|3,957,500 ||
|-
| 6. || align=center|[[Shenyang]] 沈阳 || align=center|3,452,900 ||
|-
| 7. || align=center|[[Canton (China)|Canton]] 广州 || align=center|3,433,700 ||
|-
| 8. || align=center|[[Harbin]] 哈尔滨 || align=center|2,765,400 ||
|-
| 9. || align=center|[[Xian]] 西安 || align=center|2,656,500 ||
|-
| 10. || align=center|[[Chongqing]] 重庆 || align=center|2,311,600 ||
|-
|11. || align=center|[[Kowlon]] 九龍 || align=center|2,279,200 ||
|-
|12. || align=center|[[Chengdu]] 成都 || align=center|1,927,100 ||
|-
|13. || align=center|[[Changchun]] 长春 || align=center|1,886,700 ||
|-
|14. || align=center|[[Taiyuan]] 太原 || align=center|1,832,200 ||
|-
|15. || align=center|[[Nanquin]] 南京 || align=center|1,800,000 ||
|-
|16. || align=center|[[Jinan]] 济南 || align=center|1,728,400 ||
|-
|17. || align=center|[[Dalian]] 大连 || align=center|1,657,500 ||
|-
|18. || align=center|[[Qingdao]] 青岛 || align=center|1,449,500 ||
|-
|19. || align=center|[[Lanzhou]] 兰州 || align=center|1,434,500 ||
|-
|20. || align=center|[[Fushun]] 抚顺 || align=center|1,384,000 ||
|-
|21. || align=center|[[Zhengzhou]] 郑州 || align=center|1,347,700 ||
|}
<br clear=left>
== Cultura ==
{{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China]]}}
== Religion ==
{{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China#Religion na China|Religion na China]]}}
* Percipales religiones: [[cunfucionismo]], [[taoísmo]], [[budismo]].
== Arte ==
{{artigo percipal|[[Arte de la China]]}}
[[Fexeiro:Montagne de Wu xia hou yan.jpg|squierda|thumbnail|250px|Muntanha de Wu xia hou yan]]
La [[China]] ten la más longa tradiçon cultural de l mundo, cun ua [[stória]] cuntina de más de 3.000 anhos. La cultura chinesa conheciu ua notable longebidade i spanson geográfica que remonta pul menos al [[III milénio a.C.|terceiro milénio]], altura an que este pobo se cuncentraba na region de l [[Riu Amarielho]]. La periodizaçon de la [[ceblizaçon]] chinesa fui stablecida atrabeç de las defrentes [[Dinasties chinesas|dinasties]] que gobernórun la [[nacion]], zde las precursoras [[Dinastie Shang|Shang]] ([[1650 a.C.]]-[[1027 a.C.]]), cujas porduçones culturales se enquadran ne l [[Eidade de l Bronze|período de l bronze]], i [[Dinastie Zhou|Zhou]] ([[1027 a.C.]]-[[256 a.C.]]). Fui durante la época [[Dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]] d. C.) que l paíç atingiu a maior dimenson territorial de to la sue stória. Seguírun-se la Época [[Dinastie Sung|Sung]] ([[960]]-[[1279]]), la [[dinastie Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) i l período [[Dinastie Qing|Qing]] ó [[Dinastie Manchu|Manchu]], que correspundiu a la redadeira dinastie amperial ([[1644]]-[[1911]]).
Caratelizada pula serenidade de las formas spressibas i pula regideç de balores stéticos, la cultura chinesa percurou siempre, atrabeç de las sues rializaçones artísticas, la [[harmonie]] cul [[ouniberso]]. Cula abiertura de la cultura chinesa al sterior, bereficada durante la dinastie Ching tornou-se eibidente, an paralelo cula sportaçon de artefatos artísticos para todo l [[mundo oucidental]], la apropiaçon pula China de outras lhenguaiges stéticas.
La [[arte]] chinesa ye seneficatiba nun solo pula beleza, mas tamien porque fui a maior fuonte de anspiraçon para to l [[Ouriente]] - [[Japon]], [[Coreia de l Sul|Coréia]], [[Tibete]], [[Mongólia]], [[Andonésia]] i [[Ásia Central]]. La [[Ouropa]] tamien debe a la [[China]] muitos de ls sous ampulsos artísticos, bien cumo la antroduçon de bariadas técnicas, percipalmente na [[cerámica chinesa|cerámica]] i na [[tecelaige]].
La postura an relaçon a las artes apersentaba muitas defrenças antre la China i l Oucidente. L amador eirudito, por eisemplo, tenie giralmente un status más eilebado de l que l porfissional, i nun habie çtinçon antre guapas-artes i artes aplicadas. Na berdade, la [[caligrafie]] na China hai mui tiempo yá era cunsidrada la más nobre de las artes.
[[Fexeiro:Clouds Shield the Layered Cliffs.jpg|dreita|thumbnail|Pintura cun carateles çcretibos de l oubjeto eilustrado]]
La [[pintura]] era ua forma zambolbida de la caligrafie, i inda hoije las dues aperséntan relaçones bien próssimas. L pintor, an beç de pintar sous quadros an [[tela]]s ó [[madeira]] cun [[tinta]]s a ólio, giralmente trabalhaba an [[seda]] ó [[papel]] cun [[augarielha]]. Para alhá desso, la bitalidade i l ritmo de las [[pincel]]adas éran más amportantes que l naturalismo de la repersentaçon.
L [[scultura|scultor]] outelizaba [[piedra]], [[madeira]] ó [[bronze]], mas alguas bezes modelaba ó rebestie sues obras cun [[laca]], ua forma de arte oureginária de la China. La [[porcelana chinesa|porcelana]] tamien fui fabricada pula purmeira beç na China, más de mil anhos antes que l segredo de sue manufatura fusse coincido na Ouropa, ne l ampeço de l [[seclo XVIII]]. L [[jade]] ye outro tipo de material associado a la China, tenendo sido outelizado na cunfeçon de oubjetos rituales, [[arma]]s cerimoniales, [[jóia]]s i pequeinhas sculturas.
Las [[casa]]s çpónen na maiorie de las bezes dun solo andar, spalhando-se por grandes terrenos, cun jardins i pátios antre las bárias alas, ambora palácios, templos i [[pagode]]s séian más altos. Ls [[telhado]]s tamien son custruídos subre portones, [[puonte]]s, [[muralha]]s i menumientos. Bários telhados aparecen muitas bezes uns subre outros, culs beirales formando graciosas rebuoltas para cima, ua de las caratelísticas más típicas de la arquitetura chinesa.
Depuis dun [[Pré-stória|período pré-stórico]] bastante ouscuro, la eiboluçon de la arte chinesa puode ser dibedida an cinco lhargos períodos, pa ls quales, inda assi, nun eisisten lhemites bien claros. Registros defenitibos dátan de la segunda parte de la [[dinastie Shang]] ([[1711 a.C.]]-[[1066 a.C.]]), cujos trabalhos más amportantes son ls [[baso]]s de [[bronze]] para [[sacrifício]]s, de formas rígidas i decorados percipalmente cun motibos [[Animal|animales]], de seneficado [[religion|religioso]].
[[Fexeiro:Terracotta army 5256.jpg|thumbnail|Suldados de l [[Eieisército de terracota]].]]
L segundo período ten ampeço cula ounificaçon de la China an [[221 a.C.]], durante la [[dinastie Qin]], cul amperador [[Shi Huangdi]], l custrutor de la [[Muralha de la China|Grande Muralha]]. Oubjetos de bronze i jade custituen ls más amportantes eisemplos de la arte deste período; para alhá desso, tamien fúrun ancuntrados basos de [[cerámica]] bitreficada i figuras an [[sepultura]]s.
Un de ls acuntecimientos más amportantes de la [[dinastie Han]] ([[206 a.C.]]-[[220|220 d.C.]]) fui la antroduçon de l [[budismo]], probeniente de la [[Índia]] i de la [[Ásia Central]], ua beç que ls [[templo]]s i [[mosteiro]]s budistas tornórun-se ls grandes patrocinadores i guardiones de las artes. Ls eisemplos más bien perserbados son aqueilhes que, seguindo l modelo andiano, fúrun scabados nas faces de las peinhas, decorados cun sculturas i [[afresco]]s. Estes templos pertenécen al terceiro período de la arte chinesa, cujo clímax fui atingido pulas dinasties [[dinastie Sui|Sui]] ([[581]]-[[618]]) i [[dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]]). La China fui ouneficada Apuis de un período de ambasones i [[guerra cebil]], quando todas las artes florescírun.
L [[seclo X]] marca l ampeço de l quarto período, que culminou na [[dinastie Song]] ([[960]]-[[1279]]), época an que la arte chinesa atingiu sou apogeu. L grande feito destes seclos fui la trasformaçon de la simples pintura de paisaiges nua arte maior, mui antes de la [[Ouropa]] tener bislumbrado tal possiblidade. Tubo la mesma amportáncia neste período la cerámica, einigualable tanto pula [[nobreza]] de la forma quanto pula beleza de la decoraçon.
[[Fexeiro:Qing-dynasty-vases.jpg|thumbnail|Cerámica de la dinastie Qing, de l acerbo de l [[Museu Calouste Gulbenkian]], an Lisboua.]]
L redadeiro grande período de la arte chinesa bai de l reinado de ls amperadores [[dinastie Ming|Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) até la redadeira dinastie de l [[Dinastie Qing|Manchu ó Qing]] ([[1644]]-[[1911]]). La pintura i la cerámica mantubírun l alto nible i nuobas técnicas de fabricaçon de porcelana fúrun zambolbidas, specialmente la pintura azul bitreficada i la outelizaçon de quelores smaltadas subre la bitreficaçon.
Notable halbelidade tamien fui demunstrada ne ls trabalhos de scultura an [[marfin]] i jade, i ne l [[smalte cloisonné]] (técnica francesa). Ne l [[seclo II]], ua cumbinaçon de anfluéncias oucidentales i de outras ouriundas de la reboluçon minórun la tradecional arte chinesa.
La [[Guerra Cebil Chinesa|reboluçon quemunista]] de [[1949]] i la criaçon de la República Popular de la China sob la lhiderança de [[Mao Tsé-Tung]] antroduziran ua ancuntornable dimenson [[política]] an todas las formas de spresson artística. Ls mobimientos banguardistas fúrun banidos i tachados cumo "formalismo [[burguesie|burgués]]" . Por outro lhado, la reboluçon tamien propiciou l renacimiento de formas artísticas ancestrales i ansinou l pobo a balorizar sues tradiçones ne l campo de las artes, l que resultou an baliosa restouraçon i çcubierta de tesouros artísticos de l passado, cumo l [[folclore]], que fui assumido cumo balioso porduto de sportaçon i amportante fuonte de rendimientos.
== Sociadade ==
=== Eiducaçon ===
;Percipales ounibersidades de la China
* [[Ounibersidade de Nanquin|Ounibersidade de Nanjing]]
;Taxa de alfabetizaçon
15 anhos ó más que puoden ler i screbir:
* '''Total:''' 90,9% (2002)
* '''Homes:''' 95,1% (2002)
* '''Mulhieres:''' 86,5% (2002)
== Feriados ==
{| class="prettytable" width="100%"
|-
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Nome an mirandés
! style="background:#efefef;" | Nome local
! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo]]
| 元旦
|
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalho]]
| 劳动节
|
|-
| [[4 de Maio]]
| [[Die de la Mocidade]]
| 青年节
| An comemoraçon de l [[Mobimiento de l 4 de Maio]]
|-
| [[1 de Júlio]]
| Die de la fundaçon de l [[Partido Quemunista de la China]]
| 建党节
| An comemoraçon de l purmeiro Cungresso Nacional an [[1 de Júlio]] de [[1921]]
|-
| [[1 de Agosto]]
| [[Die de l Eieisército]]
| 建军节
| [[Rebolta de Nanchang]] (南昌起义) an [[1 de Agosto]] de [[1927]]
|-
| [[1 de Outubre]]
| [[Feriado Nacional]]
| 国庆节
| An comemoraçon de la fundaçon de la República Popular de la China an [[1 de Outubre]] de [[1949]]
|-
| 1° die de l 1° més de l [[calendário chinés]]
| [[Anho Nuobo Chinés]] (Fiesta de la primabera)
| 春节
|
|-
| 15° die de l 1° més de l [[calendário chinés]]
| [[Festibal de las Lanternas]]
| 元宵节
|
|-
| 5th Solar Tern. Ampeço de [[Abril]]
| [[Qing Ming Jie]] (Tomb Sweping Day)
| 清明节
|
|-
| 5° die de l 5° més de l [[calendário chinés]]
| [[Dragon Boat]] Festibal (Dragon Festibal)
| 端午节
|
|-
| 7° die de l 7° més de l [[calendário chinés]]
| Double Seben Festibal
| 七夕
| Berson chinesa de l [[Die de l Namorados]]
|-
| 15° die de l 7° més de l [[calendário chinés]]
| Spirit Festibal (Ghost Festibal)
| 中元节
|
|-
| 15° die de l 8° més de l [[calendário chinés]]
| [[Mid-Outumn Festibal]] (Mon Festibal)
| 中秋节
|
|-
| 9° die de l 9° més de l [[calendário chinés]]<ref>9877</ref>
| [[Double Ninth Festibal]]
| 重阳节
|
|}
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
{{commons|China}}
* [[Ásia]]
* [[Lhista de paízes]]
[[Catadorie:China| ]]
bu6mtjnekow3ozygg64yeup4dfz2x7u
Outelizador(a):Manuel de Sousa
2
3464
108033
76489
2026-08-19T21:05:28Z
~2026-30875-10
15270
108033
wikitext
text/x-wiki
{|align="right"
|-
| [[Ficheiro:MSousa.jpg|250px|right]]
|}
Sou pertués, tengo 47 anhos, bibo na cidade de l [[Porto]] i nun tengo un coincimiento abançado de l mirandés. Durante alguns anhos bibi na cidade de l Mindelo, ilha de San Bicente, [[Cabo Berde]], paíç qu'adotei cumo segunda pátria.
Sou licenciado an Ciéncias Stóricas i tengo un mestrado an Relaçones Públicas i Quemunicaçon Ampresarial. Passado ua spriéncia ne l'ansino, cedo outei pula ária ampresarial. Passei por bárias ampresas multinacionales i stou, zde hai dieç anhos, ligado a l'ourganizaçon de feiras anternacionales de negócios.
L miu leque d'antresses anclui la [[stória]], la [[geografie]] i las biaiges. Ne ls mius tiempos libres pinto, coleciono monedas i fago caminadas.
De forma rigular i cumo nembro registrado, colaboro cula eidiçon an [[léngua pertuesa]] de la [[:pt:|Wikipédia]] zde 2005. Partecipo tamien, anque de forma menos regular, noutras eidiçones de la Wikipédia, nomeadamente nas eidiçones an [[:en:|léngua anglesa]]. Ua de las mies maiores anterbençones na Wikipédia fui ne l porcesso de criaçon de la [[:tet:|Wikipédia an tétun]], léngua co-oufecial de [[Timor-Leste]].
Sou, tamien, persidente de la [http://www.wikimedia.pt Wikimedie Pertual].
[[Catadorie:Outelizador pt]]
[[ar:user:Manuel de Sousa]]
[[bg:user:Manuel de Sousa]]
[[bn:user:Manuel de Sousa]]
[[bpy:user:Manuel de Sousa]]
[[ca:user:Manuel de Sousa]]
[[da:user:Manuel de Sousa]]
[[de:user:Manuel de Sousa]]
[[el:user:Manuel de Sousa]]
[[en:user:Manuel de Sousa]]
[[eo:user:Manuel de Sousa]]
[[es:user:Manuel de Sousa]]
[[fa:user:Manuel de Sousa]]
[[fi:user:Manuel de Sousa]]
[[fr:user:Manuel de Sousa]]
[[gl:user:Manuel de Sousa]]
[[he:user:Manuel de Sousa]]
[[hi:user:Manuel de Sousa]]
[[id:user:Manuel de Sousa]]
[[it:user:Manuel de Sousa]]
[[ja:user:Manuel de Sousa]]
[[ka:user:Manuel de Sousa]]
[[ko:user:Manuel de Sousa]]
[[lb:user:Manuel de Sousa]]
[[lt:user:Manuel de Sousa]]
[[ml:user:Manuel de Sousa]]
[[nl:user:Manuel de Sousa]]
[[no:user:Manuel de Sousa]]
[[oc:user:Manuel de Sousa]]
[[pl:user:Manuel de Sousa]]
[[pt:user:Manuel de Sousa]]
[[ru:user:Manuel de Sousa]]
[[scn:user:Manuel de Sousa]]
[[sv:user:Manuel de Sousa]]
[[ta:user:Manuel de Sousa]]
[[te:user:Manuel de Sousa]]
[[tet:user:Manuel de Sousa]]
[[th:user:Manuel de Sousa]]
[[tr:user:Manuel de Sousa]]
[[uk:user:Manuel de Sousa]]
[[zh:user:Manuel de Sousa]]
izpl0nnpo0id8mzc0hktjoyuk2ajoae
108034
108033
2026-08-19T21:06:00Z
~2026-30875-10
15270
108034
wikitext
text/x-wiki
{|align="right"
|-
| [[Ficheiro:MSousa.jpg|250px|right]]
|}
Sou pertués, tengo 47 anhos, bibo na cidade de l [[Porto]] i nun tengo un coincimiento abançado de l mirandés. Durante alguns anhos bibi na cidade de l Mindelo, ilha de San Bicente, [[Cabo Berde]], paíç qu'adotei cumo segunda pátria.
Sou licenciado an Ciéncias Stóricas i tengo un mestrado an Relaçones Públicas i Quemunicaçon Ampresarial. Passado ua spriéncia ne l'ansino, cedo outei pula ária ampresarial. Passei por bárias ampresas multinacionales i stou, zde hai dieç anhos, ligado a l'ourganizaçon de feiras anternacionales de negócios.
L miu leque d'antresses anclui la [[stória]], la [[geografie]] i las biaiges. Ne ls mius tiempos libres pinto, coleciono monedas i fago caminadas.
De forma rigular i cumo nembro registrado, colaboro cula eidiçon an [[léngua pertuesa]] de la [[:pt:|Wikipédia]] zde 2005. Partecipo tamien, anque de forma menos regular, noutras eidiçones de la Wikipédia, nomeadamente nas eidiçones an [[:en:|léngua anglesa]]. Ua de las mies maiores anterbençones na Wikipédia fui ne l porcesso de criaçon de la [[:tet:|Wikipédia an tétun]], léngua co-oufecial de [[Timor-Leste]].
Sou, tamien, persidente de la [http://www.wikimedia.pt Wikimedie Pertual].
[[Catadorie:Outelizador pt]]
[[ar:user:Manuel de Sousa]]
[[bg:user:Manuel de Sousa]]
[[bn:user:Manuel de Sousa]]
[[bpy:user:Manuel de Sousa]]
[[ca:user:Manuel de Sousa]]
[[da:user:Manuel de Sousa]]
[[de:user:Manuel de Sousa]]
[[el:user:Manuel de Sousa]]
[[en:user:Manuel de Sousa]]
[[eo:user:Manuel de Sousa]]
[[fa:user:Manuel de Sousa]]
[[fi:user:Manuel de Sousa]]
[[fr:user:Manuel de Sousa]]
[[gl:user:Manuel de Sousa]]
[[he:user:Manuel de Sousa]]
[[hi:user:Manuel de Sousa]]
[[id:user:Manuel de Sousa]]
[[it:user:Manuel de Sousa]]
[[ja:user:Manuel de Sousa]]
[[ka:user:Manuel de Sousa]]
[[ko:user:Manuel de Sousa]]
[[lb:user:Manuel de Sousa]]
[[lt:user:Manuel de Sousa]]
[[ml:user:Manuel de Sousa]]
[[nl:user:Manuel de Sousa]]
[[no:user:Manuel de Sousa]]
[[oc:user:Manuel de Sousa]]
[[pl:user:Manuel de Sousa]]
[[pt:user:Manuel de Sousa]]
[[ru:user:Manuel de Sousa]]
[[scn:user:Manuel de Sousa]]
[[sv:user:Manuel de Sousa]]
[[ta:user:Manuel de Sousa]]
[[te:user:Manuel de Sousa]]
[[tet:user:Manuel de Sousa]]
[[th:user:Manuel de Sousa]]
[[tr:user:Manuel de Sousa]]
[[uk:user:Manuel de Sousa]]
[[zh:user:Manuel de Sousa]]
c4ktrpr3qykxt0sa74ktdobcws4zp3h
108035
108034
2026-08-19T21:09:49Z
~2026-30875-10
15270
108035
wikitext
text/x-wiki
{|align="right"
|-
| [[Ficheiro:MSousa.jpg|250px|right]]
|}
Sou pertués, tengo 47 anhos, bibo na cidade de l [[Porto]] i nun tengo un coincimiento abançado de l mirandés. Durante alguns anhos bibi na cidade de l Mindelo, ilha de San Bicente, [[Cabo Berde]], paíç qu'adotei cumo segunda pátria.
Sou licenciado an Ciéncias Stóricas i tengo un mestrado an Relaçones Públicas i Quemunicaçon Ampresarial. Passado ua spriéncia ne l'ansino, cedo outei pula ária ampresarial. Passei por bárias ampresas multinacionales i stou, zde hai dieç anhos, ligado a l'ourganizaçon de feiras anternacionales de negócios.
L miu leque d'antresses anclui la [[stória]], la [[geografie]] i las biaiges. Ne ls mius tiempos libres pinto, coleciono monedas i fago caminadas.
De forma rigular i cumo nembro registrado, colaboro cula eidiçon an [[lhéngua pertuesa]] de la [[:pt:|Wikipédia]] zde 2005. Partecipo tamien, anque de forma menos regular, noutras eidiçones de la Wikipédia, nomeadamente nas eidiçones an [[:en:|lhéngua anglesa]]. Ua de las mies maiores anterbençones na Wikipédia fui ne l porcesso de criaçon de la [[:tet:|Wikipédia an tétun]], lhéngua co-oufecial de [[Timor-Leste]].
Sou, tamien, persidente de la [http://www.wikimedia.pt Wikimedie Pertual].
[[Catadorie:Outelizador pt]]
[[ar:user:Manuel de Sousa]]
[[bg:user:Manuel de Sousa]]
[[bn:user:Manuel de Sousa]]
[[bpy:user:Manuel de Sousa]]
[[ca:user:Manuel de Sousa]]
[[da:user:Manuel de Sousa]]
[[de:user:Manuel de Sousa]]
[[el:user:Manuel de Sousa]]
[[en:user:Manuel de Sousa]]
[[eo:user:Manuel de Sousa]]
[[fa:user:Manuel de Sousa]]
[[fi:user:Manuel de Sousa]]
[[fr:user:Manuel de Sousa]]
[[gl:user:Manuel de Sousa]]
[[he:user:Manuel de Sousa]]
[[hi:user:Manuel de Sousa]]
[[id:user:Manuel de Sousa]]
[[it:user:Manuel de Sousa]]
[[ja:user:Manuel de Sousa]]
[[ka:user:Manuel de Sousa]]
[[ko:user:Manuel de Sousa]]
[[lb:user:Manuel de Sousa]]
[[lt:user:Manuel de Sousa]]
[[ml:user:Manuel de Sousa]]
[[nl:user:Manuel de Sousa]]
[[no:user:Manuel de Sousa]]
[[oc:user:Manuel de Sousa]]
[[pl:user:Manuel de Sousa]]
[[pt:user:Manuel de Sousa]]
[[ru:user:Manuel de Sousa]]
[[scn:user:Manuel de Sousa]]
[[sv:user:Manuel de Sousa]]
[[ta:user:Manuel de Sousa]]
[[te:user:Manuel de Sousa]]
[[tet:user:Manuel de Sousa]]
[[th:user:Manuel de Sousa]]
[[tr:user:Manuel de Sousa]]
[[uk:user:Manuel de Sousa]]
[[zh:user:Manuel de Sousa]]
dfaezr05tkz9k7pr7zwlrm73kmjh57u
Felcidade
0
3545
108042
107725
2026-08-20T10:59:53Z
~2026-30875-10
15270
108042
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Classic smiley.svg|thumb|100px|Sorriso ye l simblo mais coincido que repersenta la felicidade houmana.]]
La '''felicidade''' ó felicidade ye ua gama de [[eimoçon]]es ó [[sentimiento]]s que bai zde l cuntentamiento ó sastifaçon até a l'alegrie antensa ó júbilo. La felicidade ten inda l seneficado de bien-star ó paç anterna. L'ouposto de la felicidade ye la [[tristeza]]. An lhenguaige quemun, quando se diç "stou feliç", stá-se a outelizar l purmeiro seneficado — l d'eimoçon. Anquanto que se se diç "sou feliç", se stá a outelizar l seneficado de bien-star.
Ls pessonas bures no senten prazer an dezir lhugares, ls bureses non contan an anhos, temperatura. ls dezen que tá caliente, friu.
fui muito tiempo ( 3, 6 anhos amás). ls dicen, ston a calhe, al riu. l riu ye guapo, ten auga fria, turba. etc.
Eisisten defrentes al studo de la felicidade i de las sues motibaçones, que ténen sido ousadas pula filosofie, i la psicologie. L Home siempre hai buscado la felicidade i ls filósofos siempre se han dedicado a ancuntrar las sues causas i an defenir que tipo de cumportamiento ó stilo de bida oumenta l nuosso felicidade. Estes pensadores beien la felicidade cumo aqueilho que modernamente chamamos prazeres an comer, an cantar, an bailar. an leer un cómico. son forças que ben de nostros antepassaos, ls bureses son feliçes por que ben como prazer i dels antepassaos.
Neste sentido la felcidade ye que ls romanos
chamában de [[Batícia]], un termo inda ousado an [[Filosofie]]. Pul cuntrairo pa l'eimoçones associadas a la felcidade ls filósofos prefíren outelizar la palabra [[prazer]].
Ye defícele defenir rigorosamente la felcidade, i inda mais defícele defenir medidas desta. Ambestigadores an [[Psicologie]] zambolbírun defrentes métodos, por eisemplo l Ambentário de la Felicidade de Oxford, para medir l nible de felcidade dun andebíduo. Nestes ten-se an cunta fatores fesiológicos i psicológicos. An ambestigaçon la felcidade ye assi relacionada cun fatores cumo: bontade an fazer cousas, non ter locuras. locos son que senten prazer an ecelso,
que quedán muito tiempo dechao. lébantate, i baia comer strazello!
La [[eiquenomie de l bien-star]] defende que l nible de felcidade antre 3.000 pessona debe ser ousado cumo suplemiento pares familha. felcidade se traduç an aceitaçon, ó seia, bocé strazello. saya iesse quarto, ninguno te miras.
Refréncias
{l'href=www.filosofiaetecnologia.com.br/blog www.Filosofiaetecnologia.com.br}
{{Wikiquote|Felcidade}}
{{eimoçones}}
[[Catadorie:Eimoçones]]
[[Catadorie:Sentimientos]]
bovhookr8prto6rm07jtb2fb9h97be2
E-Prime
0
4213
108041
107731
2026-08-20T10:54:13Z
~2026-30875-10
15270
/* Que non ye E-Prime */
108041
wikitext
text/x-wiki
'''E-Prime''' (el quier dezir '''English Prime''') ye un modo de parlar [[lhéngua anglesa|anglés]] sin ousage l berbo "ser", an anglés ''to be'', an qualcunque modo (''be'', ''is'', ''am'', ''are'', ''was'', ''were'', ''been'', ''being'' <ref>An lhéngua mirandesa serian "ser", "ye" , "son", "era", "fui", "sido", "siendo"</ref>). An su lhoco, un parlador ó un [[scriptor]] d'E-Prime ousa berbos diferente cumo "debenir" (an anglés ''to become''), "remaner/restar" (''to remain''), i "eiqualar" (''to equal'') ó illes puoden riarrangiar la frase de modo a monstrar que ó qui face l'açon. Per eisemplo, an E-Prime, un scriptor cambiaria l'einunciaçon ''Mistakes were made'' = "Errores fuiron facidos" a ''Joe made mistakes'' = "Joe faziu errores". Este cambio an formulaçon rebela un ator (Joe) durante que la forma precedente subnegaba l'ator. Ls ousadores d'E-Prime cunsiderian plus adequada la cambiada frase.
== Raçones d'E-Prime ==
D. David Bourland, Jr. primamente proponeba E-Prime an [[1965]]. Bourland tenie studiado Semántica General in l passato. L'idia principal del Semántica General ye que [[ser human|seres human]] puoden mermente saper que illes oubserban i eisperiencian quando illes biden, audin, tocan, sentin per sapor, oulfacen, pensan, i sentin, i an plus, las oubserbaçones i las eisperiéncias puoden anfluenciar las oubserbaçones i las eisperiéncias futures. Para que cata uno ten eisperiéncias diferente eis ls outros, tamien anterpretaçones del eisperiéncias son diferentes.
Studentes de Semántica General i ousadores d'E-Prime cuntenden que dizer ''This cat '''is''' soft'' = "Este cato '''ye''' suabe" omite numerosos outros atributos, i implica que l'"oubjeto" eisterior de l cato ye l "mesme que" l'eisperiéncia anterior de "siendo suabe". An su lhoco, ousadores d'E-Prime dicen ''This cat '''feels''' soft TO ME'' = "Este cato '''impressona''' suabe A ME" de modo a recolliger-se de l sequentes:
# Que lor eisperiéncia de "siendo suabe" anbolbe i l'"oubjeto" eisterior appellado "cato" i ls oculos, manos, cerebro i [[sistema nerbal]] del oubserbador.
# Que alcuno outro poteria eisperienciar diferente aspetos del cato.
# Que illes ipse puoderian eisperienciar una cosa diferente nun tempore diferente ó an circumstáncias diferente. (L cato puoderia gratar les, ó impressona homide ó matado cun imunditia.)
== Que nun ye E-Prime ==
E-Prime i Semántica General nun son lhénguas ó formas d'anglés defreente. An su lhouco, probide modos defrente de pensar i de falar de l mundo.
Lhénguas cumo [[lhéngua árabe|árabe]], [[lhéngua turca|turco]], i [[lhéngua cantonesa|cantonés]], ben que nun ténen un berbo separado para "ser", illos ténen l'idia de "siendo". Por eisemplo, un falante de lhéngua mirandesa puoderia dezir "Este pomo ye rubie". Un parlante d'arabe puoderia dezir "Este pomo rubie". La majoridade de las lhénguas puode ser ousada de modo a eisprimer l'idia dun rubie pomo. Un ousador d'E-Prime puode dezir que "Este pomo apare rubie a me" de modo a recoliger-se que "bidente de rubie" ambolbe i l pomo i l'oclos i cérebro de la pessona reguardante l pomo.
Numerosos anseniadores d'anglés ancoragian studentes a ousar berbos defrente ab "ser". A els, ousage de berbos plus atibe faç oubra scribida plus clar i plus anteressante. Estes anseniadores bolen a afinar oubras scribidas de l studentes i nun necessarimente acesen al idias de Semántica General ó E-Prime.
== Notas ==
<references />
[[Catadorie:Lhéngua anglesa]]
ssv3xuix9m395hefymba45cusq0bxov
Çtrito de Braga
0
4469
108030
106319
2026-08-19T14:55:41Z
~2026-30875-10
15270
/* Cunceilhos de l çtrito de Braga */
108030
wikitext
text/x-wiki
<div style="float:right;margin:0 0 1em 1em;font-style:italic;text-align:center;">
[[Fexeiro:LocalDistritoBraga.svg|çtrito de Braga]]<br /> Lhocalizaçon de l çtrito de Braga</div>
L '''çtrito de Braga''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''distrito de Braga'') ye un [[çtrito]] [[Pertual|pertués]], cun [[capital]] na [[cidade]] de [[Braga]].
Ye lhemitado a norte pul [[çtrito de Biana de l Castielho]] i pula [[Spanha]], a lheste pul [[çtrito de Bila Rial]], a sul pul [[çtrito de l Porto]] i a oeste pul [[ouceano Atlántico]].
Ten ua populaçon residente de 879 918 (2006) i ua ária de 2 673 km².
== Cunceilhos de l çtrito de Braga ==
L çtrito de Braga ye formado por 14 [[cunceilho]]s ó [[munecípio]]s:
{| class="wikitable sortable"
! Brason
! Munecípio
! Ária (km²)
! Populaçon<ref name="ine2011">[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0]</ref><br /> (hab.)
! Densidade<br />pop. (hab./km²)
! N.º<br />freguesies
|-
| [[Ficheiro:AMR.png|50px|centro]]
| [[Amares]]
| 82
| {{formatnum:18889}}
| 230,35
| [[Amares#Freguesies|24]]
|-
| [[Fexeiro:BCL.png|50px|centro]]
| [[Barcelos]]
| 378,70
| {{formatnum:120391}}
| 317,91
| [[Barcelos#Freguesies|89]]
|-
| [[Fexeiro:Crest of Vieira do Minho municipality (Portugal).png|50px|centro]]
| [[Vieira do Minho|Bieira de l Minho]]
| 218,05
| {{formatnum:12997}}
| 59,61
| [[Bieira de l Minho#Freguesies|21]]
|-
| [[Fexeiro:VVD.png|50px|centro]]
| [[Vila Verde|Bila Berde]]
| 228,67
| {{formatnum:47888}}
| 209,42
| [[Bila Berde#Freguesies|58]]
|-
| [[Fexeiro:VNF1.png|50px|centro]]
| [[Vila Nova de Famalicão|Bila Nuoba de Famalicon]]
| 201,85
| {{formatnum:133832}}
| 663,03
| [[Bila Nuoba de Famalicon#Freguesies|49]]
|-
| [[Fexeiro:VNF1.png|50px|centro]]
| [[Vizela|Bizela]]
| 23,92
| {{formatnum:23736}}
| 992,31
| [[Bizela#Freguesies|7]]
|-
| [[Fexeiro:Brasão de Braga.png|50px|centro]]
| [[Braga]]
| 183,4
| {{formatnum:181494}}
| 989,61
| [[Braga#Freguesies|62]]
|-
| [[Fexeiro:CBC.png|50px|centro]]
| [[Cabeceiras de Basto]]
| 240,88
| {{formatnum:16710}}
| 69,37
| [[Cabeceiras de Basto#Freguesies|17]]
|-
| [[Fexeiro:CBC.png|50px|centro]]
| [[Celorico de Basto]]
| 181,10
| {{formatnum:20098}}
| 110,98
| [[Celorico de Basto#Freguesies|22]]
|-
| [[Fexeiro:FAF1.png|50px|centro]]
| [[Fafe]]
| 219,09
| {{formatnum:50633}}
| 231,11
| [[Fafe#Freguesies|36]]
|-
| [[Fexeiro:GMR.png|50px|centro]]
| [[Guimarães|Guimaráes]]
| 241,05
| {{formatnum:158124}}
| 655,98
| [[Guimaráes#Freguesies|69]]
|-
| [[Fexeiro:PVL.png|50px|centro]]
| [[Póvoa de Lanhoso|Póboa de Lhanhoso]]
| 131,99
| {{formatnum:21886}}
| 165,82
| [[Póboa de Lhanhoso#Freguesies|29]]
|-
| [[Fexeiro:EPS1.png|50px|centro]]
| [[Esposende|Sposende]]
| 95,41
| {{formatnum:34254}}
| 359,02
| [[Sposende#Freguesies|15]]
|-
| [[Fexeiro:TBR.png|50px|centro]]
| [[Terras de Bouro|Tierras de Bouro]]
| 277,5
| {{formatnum:7253}}
| 26,14
| [[Tierras de Bouro#Freguesies|17]]
|}
== Refréncias ==
{{refréncias}}
{{Commonscat|Braga (district)}}
{{Pertual}}
[[Catadorie:Çtritos de Pertual|Braga]]
gdg4iymkfmul7fat3nyh35dv1frxsdl
Vieira do Minho
0
5531
108037
91891
2026-08-20T08:44:46Z
~2026-30875-10
15270
108037
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|41_38_6.1_N_8_8_30.4_W_type:adm2nd_region:PT|41° 38' 6.1" N, 8° 8' 30.4" O}}
{{Anfo/Munecípio de Pertual
|munecípio = Bieira de l Minho
|eimaige_brason = Crest of Vieira do Minho municipality (Portugal).png
|eimaige_bandeira = Pt-vrm1.png
|eimaige_lhocalizaçon = LocalVieiraDoMinho.svg
|eimaige_giral =
|lhegenda = Biblioteca de Bieira de l Minho
|gentílico = Bieirense
|region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]]
|subregion = [[Abe (sub-region)|Abe]]
|çtrito = [[Çtrito de Braga|Braga]]
|porbíncia = [[Minho (porbíncia)|Minho]]
|ária = 218,05
|populaçon = 12 997
|densidade = 59,61
|data = 2011
|freguesies = 21
|persidente = Jorge Dantas
|fundaçon = [[1514]]
|ourago = [[Marie|Nuossa Senhora de la Cunceiçon]]
|feriado = [[Segunda-feira]] susequente al purmeiro [[Sábado]] de [[Outubre]]
|codpostal = 4850
|url_cm = [http://www.cm-vminho.pt www.cm-vminho.pt]
|url_email = [mailto:geral@cm-vminho.pt geral@cm-vminho.pt]
}}
'''Bieira de l Minho''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Vieira do Minho'') ye ua [[bila]] [[Pertual|pertuesa]] ne l [[Çtrito de Braga]], [[region Norte]] i sub-region de l [[Abe (sub-region)|Abe]], cun cerca de 2 200 habitantes.
Ye sede dun [[munecípio]] cun 218,05 Km² de ária i 12 997 habitantes (Censos 2011), subdebidido an 21 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado a norte pul munecípio de [[Tierras de Bouro]], a norte i lheste por [[Montalegre]], a suiste por [[Cabeceiras de Basto]], a sul por [[Fafe]], a sudoeste por [[Póboa de Lhanhoso]] i a noroiste por [[Amares]].
L punto mais eilebado de l cunceilho queda ne l [[Alto de l Talefe]], cula altitude de 1262m.
== Populaçon ==
{| {{prettytable1|center}}
! colspan="10" | Populaçon de l cunceilho de Biera de l Minho (1801 – 2011)
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" | [[1801]]
| align="center" | [[1849]]
| align="center" | [[1900]]
| align="center" | [[1930]]
| align="center" | [[1960]]
| align="center" | [[1981]]
| align="center" | [[1991]]
| align="center" | [[2001]]
| align="center" | [[2011]]
|-
| align="center" | 3 953
| align="center" | 13 465
| align="center" | 14 904
| align="center" | 15 382
| align="center" | 18 920
| align="center" | 17 931
| align="center" | 15 775
| align="center" | 14 724
| align="center" | 12 997
|}
== Freguesies ==
Las freguesies de Biera de l Minho son las seguintes:
* [[Anissó]]
* [[Anjos (Biera de l Minho)|Anjos]]
* [[Campos (Biera de l Minho)|Campos]]
* [[Caniçada]]
* [[Cantelanes]]
* [[Fóia]]
* [[Eiras Bedra]]
* [[Guilhofrei]]
* [[Lhouredo (Biera de l Minho)|Lhouredo]]
* [[Mosteiro (Biera de l Minho)|Mosteiro]]
* [[Parada de l Bouro]]
* [[Pinheiro (Biera de l Minho)|Pinheiro]]
* [[Rossas (Biera de l Minho)|Rossas]]
* [[Ruibanes (Biera de l Minho)|Ruibanes]]
* [[Salamonde]]
* [[Soengas]]
* [[Soutelo (Biera de l Minho)|Soutelo]]
* [[Tabuaças]]
* [[Bentosa (Biera de l Minho)|Bentosa]]
* [[Biera de l Minho (freguesie)|Biera de l Minho]]
* [[Bilar Suolo (Biera de l Minho)|Bilar Suolo]]
== Persidentes de la Cámara Municipal de Biera de l Minho ==
'''Jorge Augusto Mangas Abreu Dantas''', lhicenciado an Serbício Social, eileito Persidente pa l mandato de 2009 / 2013
'''Albino Carneiro''', Padre, 2005 / 2009
'''Travessa de Matos''', angenheiro, 1989 / 2003
'''João de Araújo Costa''', porsor, 1979 / 1989
'''Maria Rita Simões de Almeida Peixoto de Magalhães''', 1977 / 1979
'''Dr. Carlos da Silva Peixoto de Magalhães''', Médico
'''Dr. Ernâni Rabello Peixoto de Magalhães''', Adbogado
'''Dr. António Joaquim da Silva Peixoto de Magalhães''' Juiç de Dreito
== Património ==
Siga la lhigaçon ambaixo andicada i nabegue pulas dibersas freguesies de l cunceilho de '''Biera de l Minho''', para cunsultar l sou basto patrimonho.
* {{Link||2=http://patrimonio.cm-vminho.pt/vm_content.html |3=Património Municipal}}
[[Aneixo:Lhista_de_patrimonho_eidificado_ne l_çtrito_de_Braga#Biera_de l_Minho|Lhista de patrimonho eidificado ne l çtrito de Braga]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* {{Link||2=http://www.cm-vminho.pt |3=Cámara Municipal}}
{{CunceilhosBraga}}
{{DEFAULTSORT:Vieira Minho}}
{{Commonscat}}
[[Catadorie:Biera de l Minho| ]]
ars4b67tgs6kkasqqepwd732scpn43j
África de l Sul
0
7662
108036
108023
2026-08-20T08:41:59Z
~2026-30875-10
15270
108036
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Lhéngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Lhéngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbabué]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', oufecialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[Lhéngua|lénguas]] i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Lhéngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[Lhéngua|lhéngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lhénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, 9899|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Quelonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua quelónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almanha]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Quelónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Quelónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério quelonial houlandés|quelónias houlandesas]] de l [[Queónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Quelónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chJRonology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 metros i recibe ua precipitaçon anual de 760 milímetros. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l [[Bunolagus monticularis| coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[lhéngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze lhénguas oufeciales:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la eimigraçon), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbabué|zimbabweanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislan|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[Eislan|eislamismo]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[relegion|religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[Hinduísmo|hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lhénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze lhénguas oufeciales: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lhénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Lhéngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Lhéngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Quelónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com//login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpef%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnYOBHdzWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guia Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
*
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
cqik4yot7ydks421udqs1ccc371r9r9
Miranda de l Douro (fraguesie)
0
10498
108038
101611
2026-08-20T08:50:16Z
~2026-30875-10
15270
108038
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Freguesie de Pertual
|nome = Miranda de l Douro<br>''Miranda do Douro'' (pt)
|brason = <!-- nome de l fexeiro -->
|bandeira = <!-- nome de l fexeiro -->
|eimaige = <!-- nome de l fexeiro -->
|lhegenda =
|mapa =
|latP =N | latG =41| latM =29 | latS =45
|lonP =W | lonG =6| lonM =16 | lonS =26
|gentílico =
|cunceilho = [[Miranda de l Douro]]
|region = [[Region de l Norte (Pertual)|Norte]]
|subregion = [[Alto Trás ls Montes]]
|antes = <!-- nome de l'antiga porbíncia -->
|çtrito = [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]]
|ária = 37.48
|ária_notas = <!-- pa refréncias i notas -->
|altitude = <!-- # -->
|altitude_notas = <!-- pa refréncias i notas -->
|populaçon = 2254
|lhares = <!-- # --> <!-- n.º de lhares -->
|censo = 2011
|densidade = outo
|fundaçon =
|orago = San Cristobo
|orago_maior =
|orago_menor =
|persidente =
|goberno_notas = <!-- pa refréncias i notas -->
|código_postal =
|sítio = http://mirandadodouro.jfreguesia.com/
|lhema =
|stra =
}}
'''Miranda de l Douro'''<ref>{{citar web|url=http://www.cm-mdouro.pt/frontoffice/pages/38?news_id=784|títalo=A Fantástica história portuguesa de “Miranda do Douro”|outor=Adriano Augusto da Costa Filho|publicado=Cámara Munecipal de Miranda de l Douro|data=4 de júlio de 2016|lhéngua=pertués}}</ref><ref>[[Leite de Vasconcelos]] (1900). [https://archive.org/details/estudosdephilolo01vascuoft Estudos de Filologia Mirandesa] (an pertués). [[Lisboua]]: Imprensa Nacional</ref><ref>{{citar web|url=http://www.mirandadodouro.com/dicionario/traducao-mirandes-portugues/Miranda%20de%20l%20Douro/|títalo=Miranda de l Douro|outor=Amadeu Ferreira i José Pedro Cardona Ferreira|obra=Dicionário de Mirandês-Português|acessodata=12 de janeiro de 2018|lhéngua=pertués}}</ref> ({{lang-pt|''Miranda do Douro''}}<ref>{{citar web|url=http://www.cm-mdouro.pt/pages/111|títalo=Freguesias|publicado=Cámara Munecipal de Miranda de l Douro|acessodata=12 de janeiro de 2018|lhéngua=pertués}}</ref>) ye ua freguesie [[Pertual|pertuesa]] de l cunceilho de [[Miranda de l Douro]], cun 37,48 km² de ária i 2,254 habitantes (2011). La sue densidade populacional ye de 60,1 hab/km². Ten cinco pobaçones: Miranda de l Douro (''Miranda do Douro''), Aldinuoba (''Aldeia Nova''), Palancar, Peinha Branca (''Pena Branca''), i Bal d'Aila (''Vale de Águia'').<ref>{{citar web|url=http://www.mirandadodouro.com/dicionario/traducao-portugues-mirandes/aldeia%20do%20concelho%20de%20Miranda%20do%20Douro/|títalo=Aldeias do concelho de Miranda do Douro|outor=Amadeu Ferreira i José Pedro Cardona Ferreira|obra=Dicionário de Mirandês-Português|acessodata=12 de janeiro de 2018|lhéngua=pertués}}</ref>
{{Refréncias|quel=2}}
== Lhigaçones sternas ==
*[http://mirandadodouro.jfreguesia.com/ Sítio oufecial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318121827/http://mirandadodouro.jfreguesia.com/ |date=2018-03-18 }} {{pt}}
{{Miranda de l Douro/Freguesies}}
{{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Fraguesies de Miranda de l Douro]]
79tnre25b8bypgkim0pwdoir24ckv6z
Academie de la Lhéngua Sturiana
0
10620
108028
108013
2026-08-19T12:18:11Z
~2026-30875-10
15270
108028
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]]
La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Lomito</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Ispe Tcha Tchu Idra Idre Idri</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref>
Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref>
Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano.
{{Refréncias|quel=2}}
== Lhigaçones sternas ==
*[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano)
{{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Lhéngua sturiana]]
[[Catadorie:Stúrias]]
pwyfsfb5mogso018sh7kw45m9po29wn
Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana
0
10950
108027
107249
2026-08-19T12:16:30Z
~2026-30875-10
15270
/* Bincedores */
108027
wikitext
text/x-wiki
L '''Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana''' (an sturiano: ''Premiu "Alfonso Iglesias" de cómic en llingua asturiana'') ye un prémio dado pula Junta de Eiducaçon, Cultura i Çporto de las Stúrias zde 2009.<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=7721 Crease'l premiu Alfonso Inglesias de cómic dotáu con 7.000 €] </ref>
== Bincedores ==
{| class="wikitable"
!Anho!! Eidiçon!! Bincedor !! Obra
|-
| [[2009]]
| I Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-musicu-dibuxante-ruma-barbero-ganal-premiu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-cola-obra-manzaju-20091112175430.html]</ref>
| [[Ruma Barbero]]
| ''Manzajú''
|-
| [[2010]]
| II Cuncurso<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf |accessdate=2019-02-07 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304133153/https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf }}</ref>
|
| <center>—</center>
|-
| [[2011]]
| III Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-adaptacion-obra-dona-berta-clarin-ganal-concursu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-20111107173917.html]</ref>
| [[Isaac del Rivero]]
| ''Doña Berta''
|-
| [[2012]]
| IV Cuncurso<ref>[http://asturies.com/noticies/marinas-gana%E2%80%99l-premiu-alfonso-iglesias-de-c%C3%B3mic-por-%E2%80%98homes%E2%80%99]</ref>
| [[Javier Antonio Marinas]]
| ''Homes''
|-
| [[2013]]
| V Cuncurso<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=13526 Alfonso Zapico gana'l "Alfonso Iglesias" con "Cuadernos d'Ítaca"] Asturnews. Consultáu'l 21.11.2013</ref>
| [[Alfonso Zapico]]
| ''Cuadernos d'Ítaca''
|-
| [[2014]]
| VI Cuncurso<ref>[https://elfielato.es/picos-europa/pilona/enrique-carballeira-gana-el-premio-alfonso-iglesias-de-comic-en-asturianu-680 Enrique Carballeira gana el Premio Alfonso Iglesias de Cómic en Asturianu] elfielato.es Consultáu'l 20.04.2018</ref>
| [[Enrique Carballeira]]
| ''L'arume de la tierra''
|-
| [[2015]]
| VII Cuncurso<ref>Idra</ref>
| [[Ruma Barbero]]
| ''El viaxe a la lluz''
|-
| [[2016]]
| VIII Cuncurso<ref>Lomito</ref>
| [[Luis Navazo]]
| ''Indianu''
|-
| [[2017]]
| IX Cuncurso<ref>. 20.04.2018</ref>
| [[Alberto Vázquez García]]
| ''Los llazos coloraos''
|-
| [[2018]]
| X Cuncurso<ref>{{citar web |url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-anxelu-gonzalez-fernandez-lleval-premiu-alfonso-iglesias-comic-cacique-blancu-20181002180916.html |títalo=Anxelu González Fernández lleva'l X Premiu Alfonso Iglesias de Cómic con 'Cacique blancu' |data=2 de outubre de 2018 |lhéngua=sturiano}}</ref>
| [[Anxelu González]]
| ''Cacique blancu''
|}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Cuontas an zenhicos]]
[[Catadorie:Lhéngua sturiana]]
m2lr8i0xlqiiev5mya0j0p2bjxowob6
108029
108027
2026-08-19T12:27:31Z
~2026-30875-10
15270
108029
wikitext
text/x-wiki
L '''Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana''' (an sturiano: ''Premiu "Alfonso Iglesias" de cómic en llingua asturiana'') ye un prémio dado pula Junta de Eiducaçon, Cultura i Çporto de las Stúrias zde 2009.<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=7721 Crease'l premiu Alfonso Inglesias de cómic dotáu con 7.000 €] </ref>
== Bincedores ==
{| class="wikitable"
!Anho!! Eidiçon!! Bincedor !! Obra
|-
| [[2009]]
| I Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-musicu-dibuxante-ruma-barbero-ganal-premiu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-cola-obra-manzaju-20091112175430.html]</ref>
| [[Ruma Barbero]]
| ''Manzajú''
|-
| [[2010]]
| II Cuncurso<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf |accessdate=2019-02-07 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304133153/https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf }}</ref>
|
| <center>—</center>
|-
| [[2011]]
| III Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-adaptacion-obra-dona-berta-clarin-ganal-concursu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-20111107173917.html]</ref>
| [[Isaac del Rivero]]
| ''Doña Berta''
|-
| [[2012]]
| IV Cuncurso<ref>[http://asturies.com/noticies/marinas-gana%E2%80%99l-premiu-alfonso-iglesias-de-c%C3%B3mic-por-%E2%80%98homes%E2%80%99]</ref>
| [[Javier Antonio Marinas]]
| ''Homes''
|-
| [[2013]]
| V Cuncurso<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=13526 Alfonso Zapico gana'l "Alfonso Iglesias" con "Cuadernos d'Ítaca"] Asturnews. Consultáu'l 21.11.2013</ref>
| [[Alfonso Zapico]]
| ''Cuadernos d'Ítaca''
|-
| [[2014]]
| VI Cuncurso<ref>[https://elfielato.es/picos-europa/pilona/enrique-carballeira-gana-el-premio-alfonso-iglesias-de-comic-en-asturianu-680 Enrique Carballeira gana el Premio Alfonso Iglesias de Cómic en Asturianu] elfielato.es Consultáu'l 20.04.2018</ref>
| [[Enrique Carballeira]]
| ''L'arume de la tierra''
|-
| [[2015]]
| VII Cuncurso<ref>Idra</ref>
| [[Ruma Barbero]]
| ''El viaxe a la lluz''
|-
| [[2016]]
| VIII Cuncurso<ref>Lomito Kk</ref>
| [[Luis Navazo]]
| ''Indianu''
|-
| [[2017]]
| IX Cuncurso<ref>. 20.04.2018</ref>
| [[Alberto Vázquez García]]
| ''Los llazos coloraos''
|-
| [[2018]]
| X Cuncurso<ref>{{citar web |url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-anxelu-gonzalez-fernandez-lleval-premiu-alfonso-iglesias-comic-cacique-blancu-20181002180916.html |títalo=Anxelu González Fernández lleva'l X Premiu Alfonso Iglesias de Cómic con 'Cacique blancu' |data=2 de outubre de 2018 |lhéngua=sturiano}}</ref>
| [[Anxelu González]]
| ''Cacique blancu''
|}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Cuontas an zenhicos]]
[[Catadorie:Lhéngua sturiana]]
8z3kj0ome8t63gpsepwqd5zafivbf00
Ñoura
0
11935
108025
100332
2026-08-19T12:06:51Z
~2026-30875-10
15270
108025
wikitext
text/x-wiki
'''La ñoura''' ye ua bariedade cultibada de Capsicun annuun l pumiento, chamada «bola» an Alicante u Múrcia ([[Spanha|Spanha]]), donde se popularizou, de pequeinho tamanho, forma redonda i quelor burmeilho quando stá madura, que se deixa secar al sol.[1] Ten un sabor doce i mui outelizada na gastronomie de l Lhiebante spanhol, subre to an Region de la Múrcia, la Quemunidade Balenciana (Alicante) i [[Catalunha]].
[[File:Capsicum annuum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-027.jpg|thumb|Ñoura]]
m1zqvq02b81b8k585mbxnn9tstd2ij8
108026
108025
2026-08-19T12:07:50Z
~2026-30875-10
15270
108026
wikitext
text/x-wiki
'''La ñoura''' ye ua bariedade cultibada de Capsicun annuun l pumiento, chamada «bola» an Alicante i Múrcia ([[Spanha|Spanha]]), donde se popularizou, de pequeinho tamanho, forma redonda i quelor burmeilho quando stá madura, que se deixa secar al sol.[1] Ten un sabor doce i mui outelizada na gastronomie de l Lhiebante spanhol, subre to an Region de la Múrcia, la Quemunidade Balenciana (Alicante) i [[Catalunha]].
[[File:Capsicum annuum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-027.jpg|thumb|Ñoura]]
42iy4itkzpbctwt2fpjse5i31gjwrx1
Taiwan
0
12491
108032
107595
2026-08-19T19:23:23Z
~2026-30875-10
15270
108032
wikitext
text/x-wiki
Taiwan ([[Lhéngua chinesa|mandarin]]:臺灣) oufecialmente República de la China, ye un Stado Insolar localizado an la Ásia Ouriental, que eiboluiu de un regime ounipartidairo con reconhecimiento mundial i justidiçon plena subre la [[China]] para ua [[república]] cun reconhecimiento anternacional limitado i cun competéncia subre a [[Ilha Formosa]] i outras ilhas menores, apesar de oufruir de relaçones [[de fato]] gobierno chinés reconhecido anternacionalmente i, cumo tal, fui un de ls nembros fundadores de las [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] permanentes de l [[Cunseilho de Sigurança|Cunseilho de Sigurança]] de la ourganizaçon, a ser subistituído pula [[República Popular de la China|República Popular de la China]] an 1971.<ref>Yw</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_the_Republic_of_China_(3-5).svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
República de la China
中華民國
Zhōnghuá Mínguó
Capital:[[Taipé]]
Maior Cidade:[[Nuoba Taipé]]
Lhénguas oufeciales:[[Lhéngua chinesa|Mandarin]]
Gentílico:Taiwanés
Formosano
Formosino
Ária:35 980 km
Populaçon:23 577 271
d5vri5c6fn6waxgni5kribaccdhhqtc
Turcomeniston
0
12516
108024
107934
2026-08-19T11:59:59Z
~2026-30875-10
15270
108024
wikitext
text/x-wiki
L Turquemeniston, Turcomeniston ó Turcomaniston ( an [[Lhéngua turcomena|turcomeno]]: Türkmenistan, pronunciado: [tyɾkmeniˈθtan]), ye un paíç situando an la [[Ásia Central]] faç frunteira cun l [[Cazaquiston]] a noroeste, [[Uzbequiston|Ouzbequiston]] a nordeste i lheste, [[Afeganistan|Afeganiston]] a sudeste, [[Eiran]] al sul i sudoeste, i l [[Mar Cáspio]] a oeste.
[[Fexeiro:Flag_of_Turkmenistan.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
<ref>🔰</ref>
hbxtvzajqvnghnxrkaqgod72cy49t97