Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Ls Lusíadas 0 588 108080 106929 2026-08-20T22:49:01Z ~2026-30875-10 15270 108080 wikitext text/x-wiki '''''Ls Lusíadas''''' ye ua obra [[poesie|poética]] scrita pul [[Luís Vaz de Camões]], cunsiderada la [[Poesie épica|eipopeia]] pertuesa por eiceléncia. Probablemiente cuncluída an [[1556]], fui publicada pula purmeira beç an [[1572]] ne l [[Literatura classicista|período literário de l classicismo]], trés anhos apuis de l regresso de l outor de l [[Ouriente]]. La obra ye cumpuosta de dieç [[canto]]s, 1102 [[strofe]]s que son uitabas [[Decassílabo|decassílabas]], sujeitas al squema [[rima|rímico]] fixo AB AB AB CC – uitaba rima camoniana. La acion central ye la [[çcubierta de l camino marítimo pa la Índia]] por [[Vasco da Gama|Basco da Gama]], alredror de la qual se ban çcrebindo outros episódios de la [[stória de Pertual]], glorificando l [[pertueses|pobo pertués]]. [[Fexeiro:Os Lusíadas.jpg|thumb|250px|Cápia de la purmeira eidiçon de ''Ls Lusíadas'', de [[1572]]]] == Strutura == {{Quadrocitaçon|Las armas i ls barones assinalados '''<small>A</small>'''<br />Que, de la oucidental praia [[Pertual|lusitana]], '''<small>B</small>'''<br />Por mares nunca de antes nabegados '''<small>A</small>'''<br />Passórun inda para alhá de la [[Taprobana]], '''<small>B</small>'''<br />An peligros i guerras sforçados, '''<small>A</small>'''<br />Más de l que prometie la fuorça houmana, '''<small>B</small>'''<br />I antre giente remota eidificórun '''<small>C</small>'''<br />[[Ampério Pertués|Nuobo reino]], que tanto sublimórun. '''<small>C</small>'''<br />|[[Luís Vaz de Camões]], ''Ls Lusíadas'',<br />purmeira [[strofe]] de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]}} La '''strutura sterna''' trata de la análise formal de l poema: númaro de strofes, númaro de bersos por strofe, númaro de sílabas métricas, tipos de rimas, ritmo, figuras de stilo, etc. Assi: * ''Ls Lusíadas'' ye custituído por dieç partes, [[lírica (poesie)|liricamente]] chamadas de [[canto]]s; ** cada canto ten un númaro bariable de [[strofe]]s (an média, 110); *** las strofes son uitabas, tenendo antoce uito [[berso]]s; la [[rima]] ye cruzada ne ls seis purmeiros bersos i amparelhada ne ls dous redadeiros (AB AB AB CC, ber na citaçon al lado); **** cada berso ye custituído por dieç [[Métrica (poesie)|sílabas métricas]] ([[Decassílabo|decassilábico]]) , na sue maiorie heiróicas (acentuadas nas sestas i décimas [[sílaba]]s). Sendo ''Ls Lusíadas'' un testo [[renacentista]], nun poderie deixar de seguir la stética griega que daba particular amportança al [[númaro d'ouro]]. Assi, l clímax de la narratiba, la chegada a la Índia, fui puosta ne l punto que debide la obra na proporçon áurea (ampeço de l [[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]]) . La '''strutura anterna''' relaciona-se cul cuntenido de l testo. Esta obra mostra ser ua [[eipopeia]] clássica al dibedir-se an quatro partes: * Perposiçon - antroduçon, apersentaçon de l assunto i de l [[heirói]]s (strofes 1 a 3 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ; * Ambocaçon - l poeta amboca las [[Tágides|ninfas de l Teijo]] i piede-les la anspiraçon para screbir (strofes 4 i 5 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ; * Dedicatória - l poeta dedica la obra al [[Sabastian de Pertual|rei D. Sabastian]] (strofes 6 a 18 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ; * Narraçon - la narratiba de la biaige, ''[[in medies res]]'', partindo de l meio de la acion para tornar atrás ne l tiempo i splicar l que acuntiu até al momiento na [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|biaige de Basco de Gama]] i na [[stória de Pertual]], i depuis cuntinar na linha temporal. Por fin, hai un eipílogo a cuncluir la obra (strofes 145 a 156 de l [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) . [[Fexeiro:Luís de Camões por François Gérard.jpg|thumb|180px|[[Grabura]] de [[Luís Vaz de Camões]], outor de la obra]] Ls '''planos temáticos''' de la obra son: * Plano de la Biaige - adonde se trata de la biaige de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia]] de [[Vasco da Gama]] i de l sous [[marinheiro]]s; * Plano de la Stória de Pertual - son relatados eipisódios de la [[Stória de Pertual|stória de l pertueses]]; * Plano de l Poeta - [[Luís Vaz de Camões|Camões]] trata-se a si mesmo anquanto [[poeta]] admirador de l pobo i de l heiróis pertueses; * Plano de la Mitologie - son çcritas las anfluéncias i las anterbençones de l diuses de la [[mitologie greco-romana]] na acion de l heiróis. Al longo de la narraçon depórun-se-me ls bários tipos de eipisódios: [[guerra|bélicos]], [[mitologie|mitológicos]], [[stória|stóricos]], [[simbolismo|simbólicos]], [[poesie|líricos]] i [[naturalismo|naturalistas]]. == Parecer de l Santo Oufício == L [[eipopeia|poema épico]] más genuíno ye l canto de la custruçon dua nacion cula upa de [[Dius]] ó de ld [[debindade|diuses]]. ''Ls Lusíadas'', cumo yá la [[Eineida]], ye ua eipopeia moderna, an que l marabilhoso nun passa dun artifício neçairo, mas solo literário. La [[fé]] sola ne l Dius [[cristandade|crestiano]] ye defendida por toda la obra. Nun se puode pensar an [[heiresie]] porque nun fazie sentido, an tiempos de [[Contra-Reforma]], acraditar ne ls diuses de l panteon greco-romano, i la proba ye la nun [[censura]] de l [[anquisiçon|anquisidores]] als «''Deoses de l Gentios''». Ne l eipisódio de la ''Máquina de l Mundo'' (strofe 82 de l [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) , ye l própio [[personaige]] de la diusa [[Tétis (Nereida)|Tétis]] que diç: «''you, Saturno i Jano, Júpiter, Juno, fumos fabulosos, Fingidos de mortal i ciego anganho. Solo pera fazer bersos deleitosos Serbimos''». Anque tenéren cortado cachos de la obra nas sues purmeiras [[eidiçon]]es<ref name="">''Ls Lusíadas'', Luis de Camões, Publicaçones Ouropa-América, eidiçon anotada (1997)</ref>, l [[s:Ls Lusíadas/Parecer de l censor de l Santo Oufício na eidiçon de 1572|Parecer de l censor de l Santo Oufício na eidiçon de 1572]] declara que antendiu que este recurso «''nun pretende más que anfeitar l stilo Poético''». Por esso, cuntina, «''nun tubimos por ancumbeniente ir esta fábula de l Deoses na obra''», mas nun resiste a acrecentar «''quedando siempre salba la berdade de nuossa santa fé, que todos ls Deoses de l Gentios son Demonhos''». Mas, la persença destes diuses acupa un lugar de muito relebo ne l poema. Son las sues antrigas que lígan ls episódios çpersos de la eipopeia i las sues anterbençones ''[[dius es machina]]'' que ampréstan lógica a acuntecimientos einesperados de la biaige, relatados na narratiba. == Tema == === L heirói === Cumo l títalo andica, l heirói desta eipopeia ye coletibo, ls Lusíadas, ó ls filhos de [[Luso (mitologie)|Luso]], ls pertueses. Nas strofes einiciales de l çcurso de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] ne l ''[[cuncílio]] de l [[diuses oulímpicos]]'', que abre la parte narratiba, aparece la ourientaçon laudatória de l outor. [[Fexeiro:Henry the Navigator.jpg|thumb|left|200px|L [[heirói]] de la obra, ls [[pertueses]]. [[Menumiento als Çcubrimientos|Menumiento als Çcubrimientos Pertueses]] an [[Santa Marie de Belén|Belén]], [[Lisboua]], [[Pertual]]]] {{Quadrocitaçon|"Eiternos moradores de l luzente<br />Stelífero pólo, i claro assento,<br />Se de l grande balor de la fuorte giente<br />De Luso nun perdeis l pensamiento,<br />Debedes de tener sabido claramente,<br />Cumo ye de l fados grandes cierto antento,<br />Que por eilha se squeçan ls houmanos<br />De Assírios, Persas, Griegos i Romanos.|Ampeço de l çcurso de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] ne l [[cuncílio]] de l [[debindade|diuses]], [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofe 24.}} L rei de l diuses afirma que zde [[Biriato]] i [[Eiertório]], l [[çtino]] (fado) de l balentes [[pertueses]] (fuorte giente de Luso) ye rializar feitos tan gloriosos que fágan squecer ls de l [[ampério]]s anteriores ([[Assírios]], [[Persas]], [[Griegos]] i [[Ampério Romano|Romanos]]) . L zanrolar de la [[stória de Pertual|sue stória]] atesta-lo, pus para alhá de ser marcada pulas sucessibas i bitoriosas luitas contra [[mouros]] i [[Reino de Castielha|castelhanos]], mostra cumo un paíç tan pequeinho çcubre nuobos mundos i ampone la sue lei ne l cuncerto de las naciones. Na final de l poema aparece l eipisódio de la ''Ilha de l Amores'', recumpensa ficional de la gloriosa caminada pertuesa atrabeç de l tiempos. I ye cunfirmado l receio de [[Baco]] de las sues façanhas de cunquista séren ultrapassadas pulas de l pertueses. Camões dedicou sue [[obra-prima]] al [[Sabastian de Pertual|rei D. Sabastian de Pertual]]. Ls feitos einéditos de l [[çcubrimientos pertueses]] i la chegada al «''[[Calecute|nuobo reino que tanto sublimórun]]' '» ne l [[Índia|Ouriente]], fúrun sin dúbeda ls stímulos determinantes para la tarefa, zde hai mui ambicionada, de redegir l épico pertués. Habie un ambiente de proua i ousadie ne l pobo pertués. [[Nabegador]]s i [[capitan]]es éran heiróis recentes de la pequeinha nacion, homes capazes de straordinárias façanhas, cumo l «''Castro fuorte''» (l [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|bice-rei]] D. [[Juan de Castro]]), falhecido poucos anhos antes de l poeta aportar na [[Índia]]. I percipalmente [[Vasco da Gama]], a quien se debie la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|çcubrimiento de la rota para l ouriente]] nua biaige defícele i cun poucas porbabilidades de éisito, i que bencera einúmaras batailhas contra reinos [[muçulmanos]] an tierras malas als [[crestianos]]. Esta biaige épica fui por esso ousada cumo stória central de la obra, al redror de la qual ban sendo cuntados eipisódios de la [[stória de Pertual]]. [[Fexeiro:Sebastião de Portugal, c. 1571-1574 - Cristóvão de Morais (Google Art Project).jpg|thumb|180px|[[Sabastian de Pertual|El-Rei D. Sabastian]], soberano a quien [[Luís Vaz de Camões|Camões]] dedicou ''Ls Lusíadas'']] === La cruzada contra l mouro === L poema puode ser lido nua perspetiba que yá era antiga, mas la que fatos recentes habien dado acrescida atualidade, la de la [[Recunquista|cruzada contra ''l mouro'']]. Las luitas ne l Ouriente serien la cuntinaçon de las que yá se habien trabado an [[Pertual]] i ne l [[Norte de África]], dominando ó abatendo l poder de l [[Eislan]]. L própio "mobimiento" de l çcubrimientos apareciu nua lógica de cumbate al poderoso [[Ampério Outomano]] que amenaçaba la [[Ouropa]] crestiana, ancapaç de bencer l einimigo an guerra abierta. Ls oubjetibos passában por fazer ua cuncorréncia comercial als [[muçulmanos]], al mesmo tiempo ganhando probeitos i ponendo fraca la eiquenomie de ls ribales. Mas tamien se ambicionaba ancuntrar aliados de ls ouropeus nas nuobas tierras, que poderien ser eilhes mesmos crestianos, ó passibles de [[cumberson]]<ref>''Age of Discovery, 1400-1600'', David Arnold, Routledge (2002) ISBN 0-415-27995-X</ref>. An [[1571]], la aparente ambencibilidade de l [[sulton|sultanato]] [[Turquia|turco]] tenie sido çmentida na [[batailha de Lepanto]]. Sentie-se que ls outomanos afinal nun detenien la supremacie ne l [[Mediterráneo]]. I l quemandante de las fuorças crestianas fura D. [[Juan de Áustria]], filho [[zorro]] de l [[Lista de amperadores de l Sacro Ampério Romano-Germánico|amperador]] [[Carlos I de Spanha|Carlos V]], l abó de [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]]. Fui neste cuntesto de saltaçon que l poeta terá cuntribuído para ancitar l moço [[Lista de reis de Pertual|rei pertués]] a partir an [[batailha de Alcácer-Quibir|cunquista pa la África]], culs [[Crise de sucesson de 1580|zastrosos eifeitos]] que dende se seguírun. === Narradores i ls sous çcursos === Cada un de l tipos de çcurso neste poema amostra particularidades stilísticas cuncretas. Dependendo de l assunto que trátan, l stilo puode ser heiróico i eisaltado, ampolgante, lamentoso i melancólico, houmorístico, admirador. [[Fexeiro:Vascodagama.JPG|thumb|left|200px|Pintura de [[Vasco da Gama]], portagonista por eiceléncia de ''Ls Lusíadas'', na [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|chegada a la Índia]]]] ''Ls Lusíadas'' ye ua obra [[narratiba]], mas ls sous narradores son quaije siempre ouradores que fázen [[çcurso]]s grandiosos: l narrador percipal, [[Luís Vaz de Camões|Camões]], que abre an grande stilo i retoma la palabra an bárias oucasiones; [[Vasco da Gama]], reconhecido cumo «''facundo capitan''» (eilequente); [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]], que tamien toma la palabra an dibersas oucasiones; [[Paulo da Gama]] ([[Ls Lusíadas#Canto VIII|Canto VIII]], strofes 2 a 42); l [[Bielho de l Restelo]] ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 95 a 104); [[Tétis (Nereida)|Tétis]]; la [[Sereia|Sirena]] que profetiza al sonido de música ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofes 10 a 74), etc. {{Quadrocitaçon|<center>4<br />I bós, Tágides mies, pus criado<br />Teneis an mi un nuobo angeinho ardiente,<br />Se siempre an berso houmilde celebrado<br />Fui de mi buosso riu alegremiente,<br />Dai-me agora un sonido alto i sublimado,<br />Un stilo grandíloquo i corriente,<br />Porque de buossas augas, Febo ourdene<br />Que nun téngan ambeija a las de Heipocrene.<br /><br /><center>5<br />Dai-me ua fúria grande i sonorosa,<br />I nó de agriste abena ó frauta ruda,<br />Mas de tuba canora i belicosa,<br />Que l peito acende i la quelor al géstio demuda;<br />Dai-me eigual canto als feitos de la famosa<br />Giente buossa, que a Marte tanto ajuda;<br />Que se spalhe i se cante ne l ouniberso,<br />Se tan sublime précio cabe an berso.|Ambocaçon a las [[Tágides]], [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofes 4 i 5.}} Na ''Ambocaçon'', quando l poeta piede a las [[Tágides]] «''un sonido alto i sublimado, Un stilo grandíloco i corrente''», por ouposiçon al stilo de la [[lírica|poesie lírica]], de «''berso houmilde''», stá ciertamiente a pensar nesse ton ampolgante de la ouratória. Un ton assemelhado a la «''tuba canora i belicosa''» ([[trompeta]] de [[guerra]]) i nó a la «''agreste abena ó frauta ruda''» ([[fraita]] de l [[pastor]]), que seia dino de l «''feitos de la famosa Giente buossa''» (célebre giente de l [[riu Teijo|Teijo]], ls [[pertueses]]). De assinalar eicelentes çcriçones, cumo las de l [[palácio]]s de [[Netuno (mitologie)|Netuno]] i de l [[Samorin]] de [[Calecute]], la de l ''locus amoenus'' (lugar aprazible, ameno) de la ''Ilha de l Amores'' ([[Ls Lusíadas#Canto IX|Canto IX]]) , la de l [[jantar]] ne l palácio de [[Tétis]] ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) i la de l traje de l [[Vasco da Gama|Gama]] (final de l [[Ls Lusíadas#Canto II|Canto II]]) , antre outras. Por bezes, essas çcriçones son feitas al modo dua passaige de [[slide]]s: las cousas çcritas stan eilhi i hai alguien que las amostra. Por eisemplo, l ampeço [[geografie|geográfico]] de l çcurso de Vasco da Gama al [[rei]] de [[Melinde]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 6 a 20), ciertas [[scultura]]s de l palácios de Netuno i de l Samorin, l çcurso de [[Paulo de la Gama]] al Catual ([[Ls Lusíadas#Canto BIII|Canto BIII]], strofes 26 a 44), ''La Máquina de l Mundo'' ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofes 77 a 144). Eisemplos de çcriçones dinámicas son la de la «batailha» de la [[ilha]] de [[Moçambique]] ([[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofes 84 a 92), las de las batailhas de [[batailha de Ourique|Ourique]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 42 a 54) i [[batailha de Aljubarrota|Aljubarrota]] ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 26 a 44), la de la [[tempestade]] ([[Ls Lusíadas#Canto VI|Canto VI]], strofes 1 a 42). Camões ye mestre nessas çcriçones, marcadas puls [[berbo]]s de mobimiento, pula abundáncia de sensaçones bisuales i acústicas i por spressibas [[aliteraçon]]es. Hai n’''Ls Lusíadas'' bários momientos líricos. Ls testos an que se cuncretízan son ne l giral narratibo-çcritibos. Ye l causo de la parte einicial de l eipisódio de la ''[[Inés de Castro|Guapa Inés]]' ' ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 120 a 135), de la parte final de l eipisódio de l [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]] ([[Ls Lusíadas#Canto V|Canto V]], strofes 37 a 60), de l ancontro na ''Ilha de l Amores'' ([[Ls Lusíadas#Canto IX|Canto IX]]). An todos esses causos l stilo ye mui aparecido a la [[ecloga]]. Son muitas las oucasiones an que l poeta assume un ton de lamiento: la redadeira strofe de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], parte de l çcurso de l ''[[Bielho de l Restelo]]'' ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 94 a 104), ampeço i final de l [[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]] i partes de la ''[[Profecie]] de la [[sereia]]'', fázen lembrar outros lamientos de la [[lírica]]. La fé i ls apelos a Dius ténen ua persença fuorte na obra. Yá [[Bergílio]] chamaba al sou heirói «''pio [[Einéias|Eineias]]' '». Por bárias bezes, an momientos defíceles, [[Vasco da Gama]] eirrompe an [[ouraçon]]: an [[Mombaça]] ([[Ls Lusíadas#Canto II|Canto II]]) , na apariçon de l Adamastor, ne l meio de l terror de la turmienta, etc. Las ambocaçones de l poeta a las [[Tágides]], la [[Calíope]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 1 i 2 i [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofe 8), a las [[ninfa]]s de l [[riu Teijo|Teijo]] i de l [[riu Mundego|Mundego]] ([[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]]), an termos tipológicos, son tamien ouraçones. == Çcriçon de la narratiba == [[Fexeiro:Bacchus head in Italy.jpg|thumb|right|150px|L [[bilon]] d'''Ls Lusíadas''. Repersentaçon de [[Baco]], l [[Debindade|dius]] einimigo de l [[pertueses]].]] === Canto I === Depuis de la [[Ls Lusíadas#Strutura|''Perposiçon'', de la ''Ambocaçon'' i de la ''Dedicatória'']], la acion ampeça ''[[in medies res]]'' cula frota de [[Vasco da Gama]] yá ne l [[Ouceano Índico]], mas antes de chegar a la Índia (strofe 19). ==== L cuncílio de l diuses ==== Neste momiento, ye cumbocado l ''Cuncílio de l diuses'' (stáncias 20 a 41) para decidir se ls pertueses dében ó nó cunseguir alcançar l sou çtino. [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] diç que si, porque esso les stá preçtinado. [[Fexeiro:Bouguereau venus detail.jpg|thumb|left|160px|''L Nacimiento de [[Bénus (mitologie)|Bénus]]' ', de [[Willian-Adolphe Bouguereau|Bouguereau]]]] [[Baco]] nun cuncorda porque, se esto fur premitido, las sues própias cunquistas ne l Ouriente seran squecidas, ultrapassadas por este pobo. Mas [[Bénus (mitologie)|Bénus]] bei ls pertueses cumo hardeiros de ls sous amados [[Ampério romano|romanos]] i sabe que será celebrada por eilhes. [[Luís Vaz de Camões|Camões]] era un home de peixones, que tamien celebraba l [[amor]] na sue [[lírica]], i talbeç por esso tubisse scolhido la diusa romana desse sentimiento para patrona de l sou pobo. Segue-se un albrote, culs restantes [[diuses oulímpicos|oulímpicos]] a tomar partido de Baco ó Bénus, até que l poderoso [[Marte (mitologie)|Marte]] se ampone, assustando [[Apolo]] nun aparte (strofe 37). L amante de Bénus, i admirador de ls feitos guerreiros de l pertueses, lembra que nun solo yá ye merecido que cunsígan rializar la sue façanha, cumo Júpiter yá tenie decidido cunceder esse fabor i nun deberie tornar atrás na palabra. L rei de l diuses cuncorda i ancerra l [[cuncílio]]. L çcurso cun que Júpiter ampeça la reunion ye ua acabada peça de [[ouratória]]. Abre cul einebitable [[sórdio]] (1ª strofe) an que, depuis dua oureginal saudaçon, amostra nistante l tema a zambolber. Sigue-se, al modo de la [[retórica]] antiga, la narraçon (l passado amostra que la antençon de l [[çtino|fados]] ye mesmo la que l ourador apersentou). Ben apuis la cunfirmaçon: cun fatos de l persente corrobora l que yá, a sou modo, la narraçon cumprobara (4ª strofe). I termina cun dues strofes de [[peroraçon]], adonde se apela a la beneboléncia de l diuses para culs filhos de [[Luso (mitologie)|Luso]] - aliás, la decison de ls fados cumprir-se-á einesorablemiente. Contra l que serie de sperar, Júpiter cunclui determinando i nó abrindo l debate. {{Quadrocitaçon|<small>(Marte)</small><br />La biseira de l eilmo de diamante<br />Albantando un pouco, mui siguro,<br />Por dar sou parecer, se puso delantre<br />De Júpiter, armado, fuorte i duro:<br />I dando ua pancada penetrante,<br />Cul cunto de l choupa ne l sólio puro,<br />L Cielo tremiu, i Apolo, de torbado,<br />Un pouco la luç perdiu, cumo anfiado.|[[Cuncílio]] de l [[diuses oulímpicos|diuses]], strofe 37 de l Canto I}} ==== La ilha de Moçambique i l piloto mouro ==== La acion torna anton a la frota lusa, que chega a la ilha de [[Moçambique]]. Son acolhidos por [[muçulmano]]s que, antimidados pul poderio bélico de las [[nau]]s, les prométen mantimientos i un [[piloto]] que ls liebe a la Índia. Mas las sues berdadeiras antençones son la çtruiçon de ls pertueses. La anspiraçon de l soberano [[mouro]] ben de Baco, que tomara la forma mortal dun de ls sous cunselheiros. La purmeira stratégia ye atacar ls [[marinheiro]]s que fúren a tierra abastecíren-se de [[auga]]. Mas estes, cuidadosos, ban armados i zbaratan las fuorças einimigas, cuntinando apuis cul bumbardeamiento de la cidade. L regedor rende-se i oufrece anton un piloto que ls cunduza para tierras einimigas, la segunda stratégia de l dius de l [[bino]]. Por dues bezes l piloto andica buns portos de acolhimiento: ua tierra de [[crestiano]]s, que será ua refréncia al reino de [[Priste Juan]], i outra an que crestianos i muçulmanos bibirian juntos. [[Vasco da Gama]] cunfia ne l piloto. Mas Bénus, bendo que na rialidade se trata de tierras de muçulmanos capazes de bencer ls pertueses, zbia la frota cun airaçadas cuntrárias. L purmeiro porto ye ultrapassado; l segundo ye Mombaça, la pouca çtáncia de l qual la frota lança [[áncora]]. I l canto tremina cun dues strofes plenas de ''suspense''. === Canto II === [[Fexeiro:Caminho maritimo para a India.png|thumb|300px|[[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Camino percorrido]] pula spediçon de [[Vasco da Gama]] (a negro). Nesta figura tamien se puode ber l percurso de [[Péro de la Cobilhana]] (a laranja) apartado de [[Afonso de Paiba]] (a azul) depuis de la longa biaige juntos (a berde).]] ==== Cilada an Mombaça ==== L [[rei]] de [[Mombaça]] ambia un mensageiro cun promessas de bun acolhimiento i piede que la [[armada]] entre ne l porto de la cidade, mas cula antençon de armar ua amboscada. [[Vasco da Gama]] ambia purmeiro dous [[degredo|degredados]] a la cidade para passáren la nuite i abaluáren la situaçon. Anganhados puls mouros i por [[Baco]], estes acunsélhan la antrada an Mombaça. Mas Bénus anterfire más ua beç, i cula ajuda de las [[Nereidas]] ampiede la antrada de l [[nabio]]s pertueses. [[Bénus (mitologie)|Bénus]] sal anton an direçon als cielos (strofe 33). Seduç [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] cula sue beleza i queixa-se de ls peligros que la spediçon stá a correr. L rei de l diuses reafirma que ls fados yá çtinórun sucesso para ls pertueses i ambia [[Mercúrio (mitologie)|Mercúrio]] para abisar Vasco da Gama de la eisisténcia de [[Melinde]], adonde ancuntrará un rei justo i bondadoso, que dará todo l que percura. ==== Chegada la Melinde ==== Depuis de anterrogáren persioneiros feitos an Mombaça, ye cunfirmada la buona ambora de l reino de Melinde. La frota derige-se para alhá i ye bien recebida. Anque naturalmente remanseado, este eipisódio ye un [[decumentário]] de la [[çcubrimientos pertueses|çcubierta de nuobas tierras i nuobos pobos]]. Dua grande riqueza çcritiba, por el se cunsegue "ber" Melinde i ls melindanos, cumo se apersentou la squadra pertuesa, la recepçon que tubo, cumo fúrun las reaçones duns i d'outros, i cumo fui feito l cuntato [[diplomacie|diplomático]]. L rei melindano ouferece [[Quemido|mantimientos]], [[muniçon]]es i [[piloto]] pa la [[Índia]]. Chubindo a bordo de la [[nau]] capitánia, piede la Vasco da Gama que le cunte subre la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|sue biaige]]. Mas que purmeiro çcriba l [[reino de Pertual]]: la sue [[geografie de Pertual|geografie]], la sue [[stória de Pertual|stória]] i las [[pertueses|sues gientes]]. === Canto III === Passada ua ambocaçon de l [[Luís Vaz de Camões|poeta]] la [[Calíope]], [[Vasco da Gama]] ampeça por splicar la [[geografie]] de la [[Ouropa]] i la situaçon de [[Pertual]] ne l [[cuntinente]] (strofes 6 a 20), «''quaije cume de la cabeça De Ouropa to''». {{Quadrocitaçon|Golpes se dan medonhos i forçosos;<br />Por to la parte andaba acesa la guerra:<br />Mas l de Luso arnés, couraça i malha<br />Rompe, corta, çfaç, abolha i talha.|[[Batailha de Ourique]], strofe 51 de l Canto III}} [[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|left|Státua de [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] ne l [[Castielho de San Ourge]] an [[Lisboua]]. Réplica de la oureginal de [[Guimarães]], por [[Soares de l Reis]]]] Ampeça anton la [[narratiba]] de la [[stória de Pertual]]. De [[Luso (mitologie)|Luso]] la [[Biriato]], passa para l rei D. [[Afonso VI de Lion i Castielha]], [[Teresa de Lion|D. Teresa]] i l [[Anrique de la Ourgonha|cunde D. Anrique] ]. Segue-se la luita de [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] pula [[Andependéncia de Pertual|formaçon de la nacionalidade]] i la einumaraçon de l feitos guerreiros de l purmeiro [[Lista de reis de Pertual|rei de Pertual]] contra [[Reino de Castielha|castelhanos]], [[Reino de Lion|lioneses]] i [[mouros]]. ==== Egas Moniz ==== Neste eipisódio (strofes 35 a 41) cunta-se la stória de l aio de D. Afonso Henriques. Tenendo dado la sue palabra al [[Afonso VII de Lion i Castielha|rei de Castielha]] que l soberano pertués le prestarie [[bassalaige]], cunseguiu l lebantamiento de l [[cerco]] castelhano la [[Castielho de Guimarães|Guimarães]]. Mas cumo D. Afonso Henriques recusou-se a acatar estas cundiçones, [[Egas Moniz, l aio|Egas Moniz]] fui antregar-se al rei castelhano, cula mulhier i ls filhos, comobendo a todos pula sue lealdade i honra. ==== Batailha de Ourique ==== [[Fexeiro:BatalhaOurique.jpg|thumb|300px|''L Milagre de Ourique'' de [[Domingos Sequeira]], ólio subre la tela ([[1793]])]] An seguida (strofes 42 a 54) ye narrada la [[lenda]] de la [[batailha de Ourique]], an que l fundador de Pertual derrota cinco reis mouros depuis de tener ua bison de [[Cristo]]. Por este motibo pinta ls cinco [[scudo (heiráldica)|scudos]] i ls trinta denheiros na [[bandeira de Pertual]]. Ye más un eisemplo dua bíbida [[Batailha (guerra)|batailha]] [[épica]], an que ls pertueses anfréntan un einimigo cien bezes superior an númaro. L corajoso eisército «''Rompe, corta, çfaç, abola i talha''» las fuorças einimigas, ponendo ls restantes an fuga grimado. Na final, tantos son muortos an batailha que l [[sangre]] destes cuorre an rius i pinta l campo berde i branco de [[carmesin]]. La çcriçon de las cunquistas de l rei Afonso cuntina (strofes 55 a 68) an ritmo acelarado: [[Leirieb]], [[Arronches]], [[Santarén (Pertual)|Santarén]], [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Sintra]], [[Cerco de Lisboua|Lisboua]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Torres Bedras]], [[Elbas]], [[Moura]], [[Serpa]], [[Alcácer de l Sal]], [[Ébora]], [[Beija]], [[Palmela]], [[Sesimbra]], [[Badajoç]]. ==== Dinastie de Ourgonha ==== Nesta redadeira cidade D. Afonso acaba por ser cercado pul [[Fernando II de Lion|rei de Lion]], i Camões antroduç l sou hardeiro [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] na stória, que se torna ne l assunto de l canto bélico juntamente cul pai, i depuis de la muorte deste (strofes 83 i 84) cumo rei. Siguen-se ls restantes reis de la [[dinastie de Ourgonha]], çtacando la coraige i l bun reinado de cada un (ó malo reinado, ne l causo de [[Sancho II de Pertual|D. Sancho II]]). Ye ne l canto de l reinado de [[Afonso IV de Pertual|D. Afonso IV]] que ban aparecer más alguns episódios célebres d' ''Ls Lusíadas'': la ''[[Marie de Pertual (1313)|Formosíssima Marie]]' ', la ''[[Batailha de l Salado]]'', i ''[[Inés de Castro]]''. Esta sequéncia torna la narratiba nun carrocel de eimoçones. L purmeiro ye un eipisódio lírico, an que la filha de D. Afonso IV roga la ajuda deste para l sou [[reino de Castielha]] contra ls [[mouros]]. Comobido, l rei parte an ajuda de l [[Afonso XI de Castielha|gienro]], na batailha de l Salado, más un eisemplo de luita épica. ==== Inés de Castro ==== {{Quadrocitaçon|Trazian-na ls hourríficos algozes<br />Ante l Rei, yá mobido la piedade:<br />Mas l pobo, cun falsas i ferozes<br />Rezones, a la muorte cruda l persuade.<br />Eilha cun tristes l piedosas bozes,<br />Salidas solo de la mágoa, i suidade<br />De l sou Príncepe, i filhos que deixaba,<br />Que más que la própia muorte la magoaba|[[Inés de Castro]], strofe 124 de l Canto III}} L turbilhon de eimoçones cuntina cun este eipisódio lírico-trágico (strofes 120 a 135), talbeç l más reconhecido d'''Ls Lusíadas''. Cumbén que se nun perca de bista la sue antegraçon ne l poema, bie alocuçon de [[Vasco da Gama]] al rei de [[Melinde]]. Questuma-se classeficá-lo cumo lírico, çtinguindo-lo assi, subretodo, de l más quemuns eipisódios bélicos. [[Inés de Castro|D. Inés]] i [[Pedro I de Pertual|D. Pedro]] son ls amantes trágicos por eiceléncia. L sou [[amor]] ye eilícito, proibido puls poderes. L poeta que tenie scrito [[soneto]]s tan sombrios, de sofrimiento amoroso, chama repetidamente este de «''puro amor''», i censura l rei, de quien tanto eilogiara ls feitos guerreiros, por esta selombra ne l sou reinado. [[Fexeiro:Ines de castro.jpg|thumb|left|300px|Súplica de la [[Inés de Castro|''Guapa Inés'' (de Castro)]]]] D. Afonso IV quier casar l filho que, apeixonado por Inés, recusa. La seluçon ye eiliminá-la. Trazida a la persença de l rei, esta amplora pula sue [[bida]], solo para poder cuidar de l sous filhos. Comobe l bielho soberano, mas ls cunselheiros i l pobo eisigen la [[muorte]]. I assi la andeble i guapa apeixonada ye [[assassínio|assassinada]] «''solo por tener sujeito L coraçon a quien soube bencé-la''» (por amar quien soube cunquistar l sou coraçon). Ua rápida análise de l eipisódio premite ancuntrar persentes, cun maior ó menor clareza, eilemientos [[tragédia|trágicos]] cumo l [[çtino]], que cunduç la acion para l final trágico; la [[peripécia]]; até algo próssimo de l papel de l ''coro'' ([[apóstrofe]]s). La [[nobreza]] [[moral]] i [[social]] de l personaiges ye tamien salientada, de modo a criar ne l leitor sentimientos de [[terror]] i de [[piadade]] delantre la çgrácia que se abate subre la protagonista ([[catástrofe]]). Quando Inés teme más la [[Uorfano|uorfandade]] de l filhos que la própia perda de la bida, quando eilha suplica la quemutaçon de la [[pena capital]] por un [[sílio]] na [[Sibéria]] (Cítie) ó na [[Líbia]], antre «''toda la feridade''», solo para poder criar ls filhos de l sou amor, quando ye cumparada cun «''la guapa moça Policena, cunsulaçon strema de la mai bielha''», quando l leitor scuita toda la strofe 134, i mesmo a 135, stan-se a dedilhar ls acordes de la [[piadade]]. Yá ls bersos einiciales de la strofe 124, la apóstrofe cun que termina a 130 (i antes la de la segunda metade de la 123) i la strofe 133 stan al serbício de la sugeston de l [[terror]] trágico. ==== D. Fernando ==== Depuis de la bingança de D. Pedro, ''l cruel'', ye apersentado l brando [[Fernando I de Pertual|D. Fernando]], responsabilizado pula quaije perda de l reino durante las [[guerras fernandinas]] i pula [[Crise de 1383-1385|crise]] que l paíç anfrentarie passado la sue muorte. Anterpretando estas crises cumo cunsequéncia ó castigo de l amor de l rei por [[Leonor Teles]], l romántico poeta acrecenta «''Mas quien puode librar-se por bintura De l laços que Amor arma brandamente''». Por esso, cuntina, l monarca ten çculpa (strofe 143) para quien yá amou, quien nunca amou será más ríspido nas críticas. === Canto IV === Vasco da Gama cuntina la narratiba de la stória de Pertual. Fala agora de la [[Dinastie de Abis|2.ª Dinastie]], zde la [[Reboluçon de 1383-85]], até al momiento, de l reinado de [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], an que la sue armada parte para la [[Índia]]. [[Fexeiro:Batalha_de_Aljubarrota_02.jpg|thumb|350px|Repersentaçon [[mediebal]] de la [[batailha de Aljubarrota]]]] ==== Batailha de Aljubarrota ==== {{Quadrocitaçon|<small>(D. Nuno Álbares Pereira)</small><br />Eis eilhi sous armanos contra el ban,<br />(Causo feio i cruel!) mas nun se spanta,<br />Que menos ye querer matar l armano,<br />Quien contra l Rei i la Pátria se albanta:|[[Batailha de Aljubarrota]], strofe 32 de l Canto IV}} La narratiba de la reboluçon de 1383-85 ye dibedida an dues partes: l lebantamiento de l [[pobo]] para apoiar l pertendente pertués (strofes 1 a 23), i la [[batailha de Aljubarrota]] (strofes 24 a 44). Dous heiróis cumpárten las glórias destes eipisódios: l régio [[Juan I de Pertual|D. Juan]] i l guerreiro D. [[Nuno Álbares Pereira]]. Camões eilogia ls [[patriotismo|patriotas]] que defendírun la [[andependéncia]], quier séian houmildes ó poderosos, sin miedo de morrir pula causa pertuesa. Cratica amarguradamente quien se ajuntou al partido castelhano, particularmente ls armanos de Nun'Álbares, que ten de lidar cul cunflito acrecido de luitar contra ls sous familiares. Ls feitos de l [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]] tamien son cantados de forma particularmente épica, fazendo lembrar [[Ájax]] na [[Eilíada]]. La sue coraige salba la batailha. Socorre la Ala de l Namorados que se ancontraba na banguarda i, na strofe 38, "''sopesando la lança quatro bezes, Cun fuorça (la)tira; i, deste solo tiro, Muitos lançórun l redadeiro suspiro''". Mas na fin de más ua batailha sanguinária, a par cul canto de la glória, l poeta deixa la oupinion de quien maldiç la [[guerra]], que por cobiça de l poderosos lança tanta giente a la muorte, deixando tantas más i sposas sin homes i filhos. ==== Spanson pertuesa ==== Cula paç, las atençones de l reino biran-se para [[Marrocos]] i para l [[mar]]. Entra la [[Ínclita geraçon]], repersentada por [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] i [[Anfante Santo|D. Fernando]], i depuis [[Afonso V de Pertual|D. Afonso V]]. [[Fexeiro:Torre de Belem 1.JPG|thumb|left|250px|[[Torre de Belén]], na [[Santa Marie de Belén|praia]] de adonde saíu la spediçon de [[Vasco da Gama]]]] Depuis de la biaige [[Péro da Covilhã]] i [[Afonso de Paiva]], surge la narraçon de l preparatibos de la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|biaige a la Índia]], deseio que D. Juan II nun cunseguiu cuncretizar antes de morrir i que eirie ser rializado por [[Manuel I de Pertual|D. Manuel]], a quien ls rius [[Ando]] i [[Ganges]] aparecírun an suonhos, porfetizando las feturas glórias de l [[Ouriente]]. ==== L bielho de l Restelo ==== L canto tremina cula partida de la armada. Quando stan a çpedir-se de las famílias na praia de [[Santa Marie de Belén|Belén]], ls [[nabegador]]s son surprendidos pulas palabras dun bielho que staba antre la multidon. Ye l episódio de l ''[[Bielho de l Restelo]]'' (strofes 94 a 104). Este personaige ye la repersentaçon de la cuntestaçon de la época contra las abinturas de l [[çcubrimientos pertueses|çcubrimientos]]. Habie quien pensasse que era pura proua i simplesmente [[suicídio]] tentar estes porjetos de nabegar para partes longínquas de l mundo; ua perda de recursos i homes, que fazerien falta na luita contra ls einimigos [[mouros]] ó para la defesa de l reino contra ua eibentual ambason castelhana. L eipisódio antrou ne l eimaginário pertués. La spresson passou a signeficar l [[cunserbadorismo]], l malo agouro, la mala-buntade i la falta de sprito de [[Abintura (género)|abintura]], frente a porjetos oureginales que eisígen algua ousadie i gastos de recursos. === Canto V === [[Vasco da Gama]] cuonta agora cumo fui la biaige de la armada, de [[Lisboua]] la [[Melinde]]. Ye la narratiba de la grande abintura marítima, an que ls [[marinheiro]]s ouserbórun marabilhados ó anquietos la cuosta de [[África]], l [[Crux|Cruzeiro de l Sul]] ne ls cielos çconhecidos de l nuobo [[Heimisfério celhestrial sul|heimisfério]], l [[Fuogo de Santelmo]] i la [[Tromba de auga|Tromba Marítima]], i anfrentórun peligros i oustaclos einormes cumo la hostilidade de l natibos, ne l eipisódio de Fernon Beloso, la rábia dun monstro, ne l eipisódio de l ''[[Gigante]] [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]]' ', la malina i la muorte probocadas pul [[scorbuto]]. {{Quadrocitaçon|"Dixe anton a Veloso un cumpanheiro<br />(Ampeçando-se todos a rir)<br />-"Ó alhá, Veloso amigo, aquel outeiro<br />Ye melhor de decer que de chubir."<br />- "Si, ye, (responde l ousado abintureiro)<br />Mas quando you para acá bi tantos benir<br />Daqueilhes perros, depriessa un pouco bin,<br />Por me lembrar que stabais acá sin mi|Fernão Veloso, strofe 35 de l Canto V}} ==== Fernão Veloso ==== Aportados na cuosta africana, ls pertueses fazírun cuntato culs pobos natibos. Este abintureiro (strofes 30 a 36), cumbidado para coincer la sue [[aldé]], acumpanhou çpreocupadamente ls anfitriones. Mas, percebendo las antençones [[assassínio|assassinas]] destes, «''Más apressado de l que fura, benie''», preseguido por un grupo. Ye un episódio tamien [[houmorístico]], pula bazófia de l pertués. Depuis dua scaramuça para l salbáren, ls cumpanheiros fázen caçuada de la sue fuga apressada, depuis de, cun tanta cunfiança, tener antrado pula tierra adentro na cumpanha de l [[natibo]]s. A esto el respunde que, bendo cumo tantos einimigos boltában para atacar la [[praia]], benie a correr solo para ajudar la frota, «''Por me lembrar que stabais acá sin mi»''. ==== L Adamastor ==== Puoden-se cunsiderar trés partes ne l eipisódio de l [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]]: la purmeira ye ua [[teofanie]] (strofes 37 a 40). Chegados al [[Cabo de las Tormientas]] ne l meio dua [[tormienta]], ls marinheiros beien l [[titanas|titana]], tan terrible que «''Arrepian-se las chichas i l pelo A mi i a todos solo de oubi-lo i bé-lo''». Eiqui stá l puro grima, la amenaça eiminente de la aniquilaçon, fisicamente sentida - las chichas angélhan-se, ls pelos críspan-se. [[Fexeiro:Adamastor no alto de Santa Catarina 1980.JPG|left|thumb|400px|''Adamastor'', [[scultura]] de Júlio Vaz Júnior ne l [[miradouro]] de Santa Catarina, [[Lisboua]], [[Pertual]]]] L spetaclo ye ambolbente, grandioso, terrificante. Este [[semidius]] maléfico, ancarnaçon de l peligros de la arriscada trabessie, precede-se dua [[nubre]] negra, que aparece rasante subre las cabeças de l nabegantes. Mas más surprendente inda ye la ourquestraçon que l [[mar]] faç cun este eilemiento aéreo «''Bramindo, l mar de loinge brada, Cumo se desse ambalde nalgua peinha''». L lado marabilhoso desta apariçon tamien ye acentuado, fazendo cuntrastar todo l spetaclo de çformidade i gigantismo cul cenário d'antes, adonde son manifestos ls ancantos dua nuite de l "mares de l Sul", «''prosperamente ls bientos assoprando''». Anton ampeça la segunda parte de l eipisódio (strofes 41 a 48), que an termos cronológico-narratibos ye ua [[prolepse]]. L Adamastor fala i, cumo un [[ouraclo]], baticina l [[çtino]] cruel que spera alguns de l nabegadores que atrabessaran ls sous domínios. Ye ua forma anteligente de l poeta de l meados de l [[seclo XVI|seclo]] falar de acuntecimientos de l [[passado]], mas que serien [[feturo]]s para l nabegador de l ampeço de l seclo que faç la narraçon. Finalmente aparece ua [[ecloga]] marina (strofes 49 a 59), que oubedece a un zambolbimiento quemun la muitas cumposiçones [[lírica]]s de [[Luís Vaç de Camões|Camões]]: l einamoramiento (de Adamastor por [[Tétis (Titanide)|Tétis]], nun correspondido), la apartaçon fuorçada (pula [[titanomaquia]]), la traiçon, l lamiento pul suonho frustrado, de l qual l sufredor ye custante i eiternamente recordado: «''Anfin, mie grandíssima statura, Neste remoto cabo cumbertírun Ls Diuses, i por más dobradas maugas, Me anda Tétis cercando destas augas''». [[Fexeiro:Gama route 1.png|thumb|300px|[[Rota]] de [[Vasco da Gama]] zde la [[África de l Sul]] até a la [[Índia]]]] Passado más este oustaclo, ls nabegadores agora anfréntan la malina, particularmente l [[scorbuto]], i un clima a que nun stan aquestumados. Anque un acolhimiento cordial de l pobos de la [[África de l Sul]], l zánimo tamien oumenta por nun haber quien deia amboras subre la [[Índia]]. Até que, depuis de [[Moçambique]] i [[Mombaça]], la [[narratiba]] tremina cula alegrie de la chegada la [[Melinde]]. L canto ancerra cula admiraçon de l melindanos por toda la [[eipopeia]] pertuesa, i la censura de l poeta pula [[analfabetismo|eiliteracie]] de ls sous [[pertueses|cunterráneos]]. Pula boca de Vasco da Gama, que le ampresta legitimidade, cunta cumo ls poderosos de l mundo, specialmente [[Grécia antiga|griegos]] i [[Ampério romano|romanos]], éran amantes de las letras. I lamenta que ls sous cuntemporáneos çprezen la [[léngua pertuesa|léngua]], la [[poesie]] i l cantar i loubar de [[heirói]]s i pobos. === Canto VI === Acabada la narratiba de Vasco da Gama, i ls festeijos de l melindanos, la armada sal, guiada por un piloto que deberá guiá-la até [[Calecute]]. [[Baco]], bendo que ls [[pertueses]] stan prestes a chegar a la [[Índia]], resolbe pedir ajuda la [[Netuno (mitologie)|Netuno]], que cumboca un [[cuncílio]] de l [[diuses]] marinos. La decison destes ye ouposta a la de l [[diuses oulímpicos|oulímpicos]], i assi ourdénan la [[Éolo]] que suolte ls [[Bientos (mitologie)|bientos]] para fazer afundar la frota. ==== Ls duoze de Anglaterra ==== Antretanto, ls [[marinheiro]]s mátan çpreocupadamente l tiempo scuitando Fernão Veloso cuntar l episódio [[lenda|lendário]] i [[Cabalharie mediebal|cabalheiresco]] d'''Ls duoze de Anglaterra'' (strofes 43 a 69): Ne ls tiempos de [[Juan I de Pertual|D. Juan I]], duoze cabalheiros angleses tenerien oufendido la honra de duoze [[dama]]s anglesas, i lançado l zafio a quien quejisse defendé-las nun torneio. Ua beç que estes éran homes poderosos de la [[Anglaterra]], nun habie cumpatriotas que se atrebéssen a anfrentá-los. Assi, l [[Juan de Gante|duque de Lencastre]] lançou un apelo al sou gienro [[lista de reis de Pertual|rei de Pertual]]. [[Fexeiro:Vasco da Gama's ship.jpg|thumb|left|Eilustraçon de la [[nau]] de [[Vasco da Gama]] culs [[Mitologie romana|diuses]] nas [[nubre]]s]] An repuosta, armórun-se eimediatamente duoze cabalheiros pertueses para partir de l [[Porto]] para aquel paíç. Mas solo onze ambarcórun. L 12.º era [[Álvaro Gonçalves Coutico]], ''l Magriço'', que resolbiu ir purmeiro por tierra até a la [[Flandres]]. Depuis de alguas abinturas, chegou al local de la justa ne l perciso sfergante an que esta iba ampeçar i, cula sue ajuda, todos ls cabalheiros angleses fúrun derrotados, salbando-se la honra de las damas oufendidas. {{Quadrocitaçon|L cielo fire cun gritos nesto la giente,<br />Cun súbito miedo i zacordo,<br />Que, ne l rumper de la guapa, la nau pendente<br />Toma grana suma d'auga pul bordo:<br />"Alija, dixe l mestre rijamente,<br />Alija todo al mar; nun falte acordo.<br />Ban outros dar a la bomba, nun parando;<br />La bomba, que ne ls eimos alagando!"|La [[tormienta]], strofe 72 de l Canto VI}} ==== La tormienta ==== La stória de Veloso ye anterrompida pula chegada de la [[tormienta]] probocada puls diuses marinos (strofes 70 a 84). Ye ua çcriçon dramática de quien bibiu situaçones parecidas i conhece la [[gíria]] [[náutica]]: ls [[aires]]s, la oundulaçon, la quebra de [[mastro]]s, las [[nau]]s ancharcadas, ls gritos de l marinheiros, [[relámpago]]s i trobones. Bendo las sues ambarcaçones quaije perdidas, Vasco da Gama dirige ua prece la [[Dius]]. Más ua beç, ye [[Bénus (mitologie)|Bénus]] que ajuda ls pertueses, mandando las [[ninfas]] seduzir ls aires para ls acalmar. Dissipada la tormienta, la armada abista Calecute i l capitan agradece la mercé debina. L canto tremina cun cunsideraçones de l poeta subre l balor de la [[fama]] i de la [[glória]] cunseguidas atrabeç de l grandes feitos, i ua crítica a quien percura estas i la [[fertuna]] por antriga i fabor de l poderosos. === Canto VII === [[Fexeiro:Brahma 1820.jpg|thumb|200px|[[Eilustraçon]] de [[Brahma]] ua de las [[debindade]]s percipales de l [[hinduísmo]], cunfundido por [[Luís Vaz de Camões|Camões]] cun [[Jano]]]] Este canto ampeça cula cumparaçon de l feitos de l pertueses contra ls [[muçulmanos]], spandindo l [[cristandade]] i fazendo la [[guerra santa]], culs cunflitos anternos de la [[Ouropa]] (strofes 2 a 15). Segundo l punto de bista de Camões, ls [[rei]]s i ls [[nobre]]s de las outras naciones ouropeias perden-se an guerras antestinas, anglórias i anjustas. Ls [[protestantismo|almanes, franceses]] i [[anglicanismo|angleses]] renegan la berdadeira [[fé]] i anfraquecen l poder crestiano. Ls eitalianos son corrutos, lutando uns contra ls outros cul solo oubjetibo de l ganho pessonal. Pul cuntrário, solo ls pertueses, cun las más nobres antençones, lutan contra ls [[mouro]]s i [[Ampério Otomano|turcos]]. Assi que aporta an [[Calecute]], Basco de la Gama ambia un mensageiro al soberano andiano. Ne l meio deste nuobo pobo, cun quien nun cunsegue falar, l marinheiro ancontra Monçaide, un mouro [[Al-Andalhuç|spánico]], que l acolhe i le sirbe de [[tradutor]]. Monçaide acumpanha-lo até a la frota i splica als pertueses un pouco de la [[geografie de la Índia|geografie]], [[stória de la Índia|stória]], [[política]], [[hinduísmo|religiones]] i questumes de la [[Índia]]. L capitan i Monçaide zambarcan i ancontran-se cul Catual, un menistro que ls acumpanha até al [[Samorin]] (strofes 43 a 65). La çcriçon de l que ls pertueses bénen ye un eisemplo de la [[sociologie]] de la çcubierta i de la anterpretaçon dua cultura absolutamente nuoba. Ye proposto un [[tratado]] comercial i, anquanto l soberano andiano piensa, la ambaixada buolta a la [[nau]] capitánia. Eiqui ancontra-se un painel repersentando la [[stória de Pertual]]. Mas antes de la splicaçon deste, sentindo-le faltar la anspiraçon, [[Luís Vaz de Camões|Camões]] cunta un pouco de la sue [[biografie]] i lança-se nun lamiento andignado pul modo cumo la sue pátria l ten tratado, a quien solo pretende cantar la glória pertuesa (strofes 78 a 87). === Canto VIII === ==== Painel de la stória de Pertual ==== [[Fexeiro:Nt-Viriato Viseu.jpg|thumb|left|200px|Menumiento al [[lusitano]] [[Biriato]] an [[Biseu]], [[Pertual]]]] La çcriçon de la pintura (strofes 1 a 42) ampeça cun [[Luso (mitologie)|Luso]], l filho ó cumpanheiro de [[Baco]], depuis [[Biriato]] i [[Sertório]]. De seguida bénen l [[Anrique de la Ourgonha|Cunde D. Anrique] ] i [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]], a la par cun alguas personalidades que se eibidenciórun durante la [[dinastie de Ourgonha|purmeira dinastie]]: [[Egas Moniz, l aio|Egas Moniz]], D. [[Fuas Roupinho]], l [[San Teotónio|prior D. Teotónio]], [[Men Moniz de Gandarei|Men Moniz]], [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]], [[Giraldo Sin Grima]], Martin Lopes (que acaçou Pedro Fernando de Castro, renegado [[Reino de Lion|leonés]] aliado als [[mouros]]), l [[Patriarcado de Lisboua|bispo]] D. [[Soeiro Biegas]], D. [[Paio Peres Correia]]. Yá durante la [[reboluçon de 1383-85]] i l reinado de [[Juan I de Pertual|D. Juan I]], stan persentes D. [[Nuno Álbares Pereira]], Péro Rodrigues i [[Gil Fernandes]] (bencedores de scaramuças culs [[Reino de Castielha|castelhanos]]) , Rui Pereira ([[batailha nabal]] de l [[Cerco de Lisboua (1384)|cerco de Lisboua]]) i Martin Basques de la Cunha (que cun 17 homes defendiu-se de 400 castelhanos). Depuis [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]] i [[Anfante D. Anrique| D. Anrique] ] (de la [[Ínclita Geraçon]]), D. [[Pedro de Meneses]] (capitan de [[Ceuta]]) i D. Duarte de Meneses (capitan de [[Alcácer-Ceguer]]). Antretanto anuitece i l Catual buolta a tierra. {{Quadrocitaçon|"Sabe que hai muitos anhos que ls antigos<br />Reis nuossos firmemente propusírun<br />De bencer ls trabalhos i peligros,<br />Que siempre a las grandes cousas se opusírun;<br />I, çcubrindo ls mares inimigos<br />De l queto çcanso, pretendírun<br />De saber que fin tenien, i adonde stában<br />Las derradeiras praias que labában.|Çcurso de [[Basco de la Gama]], strofe 70 de l Canto VIII}} ==== Tratado cul Samorin ==== L [[Samorin]] antretanto manda eisaminar ls augúrios que, segundo l poeta, por séren [[paganismo|paganos]] son facilmente anganhados pula sue fé eirrada. [[Satanás|demonho]] anganha-los dando la prebison de que ls [[pertueses]] beneran a subjugar toda la [[Índia]]. Esto ye cunfirmado puls cunselheiros eislámicos de l soberano, a quien durante la nuite [[Baco]] besitara durante ls [[suonho]]s, fazendo-se passar por [[Maomé]], acusando ls oucidentales de [[piratarie]] i ancitando a la çtruiçon la frota. Ne l die seguinte, l Samorin ten de decidir antre las bantaiges eiquenómicas de l tratado culs pertueses i las prebisones catastróficas de la nuite. Chamando [[Basco de la Gama]], acusa-lo de [[apátrida]] i [[pirata]], ancitando-lo a cunfessar la berdade. L nabegador respunde cun danidade (strofes 65 a 75), reafirmando las sues antençones, i sal de la audiéncia cun outorizaçon para quemercializar. Mas l menistro andiano, anfluenciado puls [[muçulmanos]] de l reino, faç l capitan de refén i tenta trazer la frota pertuesa para más acerca, para a poder assaltar. Quando esta stratégia falha, cobiçando l lucro i temendo l castigo de l sou soberano por star a zoubedecer a las sues ordes, aceita trocar Basco de la Gama por mercadories de las [[nau]]s. === Canto IX === L Catual inda tenta demorar ls pertueses, proibindo l [[quemércio]] culs [[Feitorie|feitores]] de las naus, para dar tiempo que chegue ua armada muçulmana de l [[Mar Burmeilho]]. Mas Monçaide, cumbertido agora al [[cristandade]], cunsegue anformar l capitan pertués de l planos de l einimigos, bender la [[mercadorie]] i oubtener [[speciaries]]. Al mesmo tiempo, Basco de la Gama prende alguns amportantes de l reino de [[Calecute]] i troca-los puls feitores, antretanto presos. Cun mercadorie i alguns prisioneiros andianos, la frota ten [[proba]]s de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia|chegada a la Índia]] i zarpa. ==== La Ilha de l Amores ==== Bendo agora la frota an sigurança ne l sou regresso la [[Pertual]], Bénus piede la ajuda de l sou filho [[Cupido]] para juntar ls ''amores'' i ferir las [[nereidas]] cun las [[flexas]] de l [[amor]]. Cun las [[ninfas]] i [[Tétis (Nereida)|Tétis]] debaixo esta anfluéncia, pon ua [[ilha]] mística na [[Rota de l Cabo|rota]] de l pertueses, i a eilha traç ls amantes. Puoden ser cunsideradas trés çcriçones ne l eipisódio de la [[Ilha de l Amores]]: * L ''locus amoenus'': l [[cenário]] adonde acuntece l ancontro amoroso (strofes 52 a 67 i más alguas até al final de l canto) ye típico de l ''locus amoenus'', culs sous chones maciamente [[Poaceae|relbade]] l, augas límpidas i cantantes, arbles frondosos i até un [[lago]]. L poeta fala inda de la simpática [[fauna]] que ande se cria i de l [[fruito]]s que se porduzen sin [[agricultura|cultibo]]. Ye un cenário [[Jardin de l Éden|paradisíaco]], [[idílio|idílico]], de [[ecloga]]. * La [[alegorie]]: cun un arrojo einesperado para un [[Maneirismo|maneirista]], Camões çcribe l ancontro de l [[marinheiro|nautas]] cun las ninfas que ls sperában, andustriadas por Bénus. L amor que spurmentan ye de [[Peixon (sentimiento)|peixon]]: eimediato, arrebatado i [[sexo|carnal]]. I queda dado l recado als que cundénan la spresson más física de l amor: «''Melhor ye spurmentá-lo que julgá-lo, Mas julgue-lo quien nun puode spurmentá-lo.''» : La recumpensa de l pertueses ten un sentido alegórico: «''Que las Ninfas de l Ouceano, tan fermosas, Tethys i la Ilha angélica pintada, Outra cousa nun ye que las deleitosas Honras que la bida fázen sublimada''» (strofe 89). A acabar l canto, derigindo-se al leitor, refuorça la antençon alegórica i ancita als feitos de balor: «''Ampossiblidades nun fágades, Que quien quijo siempre pudo: i numarados Serdes antre ls heiróis sclarecidos I nesta Ilha de Bénus recebidos''». {{Quadrocitaçon|Ó que famintos beisos na floresta,<br />I que mimoso choro que soaba!<br />Que afagos tan suabes, que rábia hounesta,<br />Que an risicos alegres se tornaba!<br />L que más pássan na manhana, i na sesta,<br />Que Bénus cun prazeres anflamaba,<br />Melhor ye spurmentá-lo que julgá-lo,<br />Mas julgue-lo quien nun puode spurmentá-lo.|La Ilha de l Amores, strofe 83 de l Canto IX}} * Leonardo: [[Luís Vaz de Camões|Camões]], l andefetible cantor de l amor, nun quijo, i se calhar nun pudo, eibitar que esso se refletisse n'''Ls Lusíadas''. Se ls amores mal sucedidos de l [[Adamastor]] deixan antreber l causo rial de l poeta, Leonardo (strofes 75 a 82) eiqui repersenta la cunsumaçon de l sou suonho. Repare-se que las queixas deste nabegante recórdan las de l [[poeta]] na [[lírica]] i cumo ye un lamiento delicado i guapo. Nun pormenor curjidoso, houbo la antençon de apartar i dignificar [[Basco de la Gama]] na carnalidade de l eipisódio. Ye acumpanhado por [[Tétis (Nereida)|Tétis]] até a un magnífico [[palácio]] de [[cristal]] i [[ouro]], anquanto ls outros marinheiros i las sues cumpanheiras quédan nas [[praia]]s i ne ls [[bosque]]s. === Canto X === ==== La profecie de la Sirena ==== Depuis de saciados ls purmeiros apetites, ls marinheiros chégan al palácio de Tétis, adonde les ye serbido un fausto [[refeiçon|banquete]]. Neste, la [[sereia|Sirena]] profetiza ls feitos de l pertueses ne l [[Ouriente]] (strofes 10 a 73). Más ua beç Camões usa l artifício de la [[profecie]] para cuntar l que se passou antre [[1498]], l anho de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia]], i l tiempo an que l poema fui screbido. Son anton cantados ls heiróis i [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|gobernadores de la Índia]], que de l mesmo modo ban merecer la persença na ''Ilha de l Amores'': [[Duarte Pacheco Pereira]] (strofes 12 a 23), [[Francisco de Almeida]] i l sou filho [[Lourenço de Almeida]] (26 a 38), [[Triston de la Cunha]] (39), [[Afonso de Albuquerque]] (40 a 49), [[Lopo Soares de Albergarie]] (50 i 51), [[Diogo Lopes de Sequeira]] (52), [[Duarte de Menezes]] i l própio [[Basco de la Gama]] (53), [[Anrique de Menezes]] (54 i 55), [[Pedro Mascarenhas (1470)|Péro Mascarenhas]] (56 a 58), [[Lopo Baç de Sampaio]] (59), Heitor de la Silbeira (60), [[Nuno de la Cunha]] (61), [[Garcia de Noronha]] i António de la Silbeira (62), [[Stébon de la Gama]] (62 i 63), [[Martin Afonso de Sousa]] (63 a 67), [[Juan de Castro]] i ls sous filhos Álbaro i Fernando (67 a 72) i Juan de Mascarenhas (69). [[Fexeiro:Cellarius ptolemaic system c2.jpg|thumb|250px|Repersentaçon artística de l [[Geocentrismo|modelo geocéntrico]], de [[Ptolomiu]] ([[1660]])]] ==== La máquina de l mundo ==== Acabado l banquete, [[Tétis (Nereida)|Tétis]] cumbida l Gama para l spetaclo de la ''Máquina de l Mundo'', l spetaclo solo de las [[Geocentrismo|sferas celhestres]] de [[Ptolomiu]] (strofes 77 a 144). Eiqui bemos que al [[Génio (pessona)|génio]] i als [[coincimiento]]s de [[Luís Vaz de Camões|Camões]] subre [[geografie]], [[stória]], [[mitologie]], [[religion]], [[guerra]], [[sociologie|cumportamiento houmano]] i [[nabegaçon]], se junta l de la [[astronomie]] (de l [[seclo XVI]], naturalmente). Nas palabras de [[António José Saraiba]], "''ye un de l supremos sucessos de Camões''", "''las sferas son trasparientes, luminosas, bénen-se todas al mesmo tiempo cun eigual nitideç; móben-se, i l mobimiento ye percetible, anque la superfice bisible seia siempre eigual. Cunseguir traduzir esto por meio de la "pintura que fala" ye atingir un de l cumes de la literatura ounibersal.''" Ancluídas neste eipisódio inda ban star más "profecies" subre ls pertueses; la stória de l [[milagre]]s de [[San Tomé (apóstolo)|S. Tomé]], eibangelizador de la [[Índia]] (strofes 108 a 118), cun ua brebe mas arriscada crítica als [[Jesuítas]] na strofe 119; na strofe 128 ua refréncia al [[afogamiento]] de Camões, an que se salbou [[nataçon|a nado]] cun ''Ls Lusíadas'', i ua curjidosa prebison de que la sue «''Lira sonorosa Será más afamada que ditosa''» (la sue oubra serie más famosa de l que la sue bida afertunada). Depuis desto, ls [[pertueses]] ambárcan outra beç i chégan sin más porblemas a [[Lisboua]], adonde recíben las [[glória]]s que les son debidas. ==== Epílogo ==== {{Quadrocitaçon|Nó más, Musa, nó más, que la Lira tengo<br />Çtemperada i la boç anrouquecida,<br />I nun de l canto, mas de ber que bengo<br />Cantar la giente xorda i andurecida.|[[Epílogo]], strofe 145 de l canto X}} La [[eipopeia]] tremina cun un [[eipílogo]] (strofes 145 a 156), an que l poeta lamenta más ua beç las anjustícias que l Reino le terá cometido. Reforça la dedicatória de la obra al moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i aprobeita, cumo home speriente de la bida i de l coincimientos, para le dar alguns cunseilhos: que se acunseilhe culs melhores, goberne cun justícia, premeie solo i siempre quien merece, luite cun brabura i anteligéncia para spandir [[Pertual]] i la [[cristandade|fé crestiana]]. Deste modo, tal cumo [[Aquiles]] fui cantado por [[Homero]], Camões cantará l sou rei. == Obras baseadas n'''Ls Lusíadas'' == * La ourige deste testo nun ye clara, mas custa que, an [[1589]], quatro studantes de la [[Ounibersidade de Ébora]] screbírun ua [[paródia]] al [[Ls Lusíadas#Canto I|purmeiro canto]] d'''Ls Lusíadas''. Ye possible ancuntrar este poema ne l site [http://www.gutenberg.org/etext/20149 Porjet Gutenberg]. * An [[1984]], fui publicada an Pertual pula Eiditorial Amboras ua rediçon d'''Ls Lusíadas'' an banda zenhada, criada por José Ruy. (ISBN 972-46-1144-2) * An [[2000]] fui publicada ua berson deste épico an [[banda zenhada]] (stória an quadrinhos), de l cartonista Fido Nesti (ISBN 85-7596-073-3); * An [[2006]] fui publicada outra BD (HQ) cul nome de ''Lusíadas 2500'', ua nuoba leitura de la obra de Camões, desta beç nun ambiente feturístico de fiçon científica, por Lailson de Houlanda Cabalhcanti (ISBN 85-04-01037-6) == Testo cumpleto de ''Ls Lusíadas'' == * [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/bdc/literatura/lusiadas// Ls Lusíadas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930235335/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/bdc/literatura/lusiadas// |date=2007-09-30 }}, eidiçon cun notas splicatibas, çponiblizada pul [[Anstituto Camões]] * [http://www.oslusiadas.com Ls Lusíadas] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20080224043502/http%3A//www.oslusiadas.com/ |date=2008-02-24 }}, eidiçon online por www.oslusiadas.com * [http://purl.pt/1 Os Lusíadas], eidiçon de 1572 na [http://bnd.bn.pt Biblioteca Nacional Degital] == Traduçon cumpleta de ''Ls Lusíadas'' pa Mirandés == Yá fui feita la traduçon cumpleta de Ls Lusíadas pa Mirandés por [[Amadeu Ferreira]]. La obra spera para brebe tener ua publicaçon an libro. === Bersones de ''Ls Lusíadas'' === {{col-begin}} {{col-3}} * [http://virmap.unipi.it/cgi-bin/virmap/vmibo?docenti:8135269;stampapubblicazioni;pubbl_elem I Lusiadi (eitaliano)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060405174022/http://virmap.unipi.it/cgi-bin/virmap/vmibo?docenti:8135269;stampapubblicazioni;pubbl_elem |date=2006-04-05 }} * [http://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=1741 La Luzidoj (speranto)] * [http://www.brasil.sk/kultura/literatura/lista.html Lusovci (slobaco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007144504/http://www.brasil.sk/kultura/literatura/lista.html |date=2007-10-07 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/prometheus.htm The Lusiads (anglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050421071414/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/prometheus.htm |date=2005-04-21 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/oceanoculturas/fra/13.html Les Lusiades (francés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116095939/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/oceanoculturas/fra/13.html |date=2009-01-16 }} * [http://www.elfenbein-verlag.de/camoes.htm Die Lusiaden (alman-pertués)] {{col-2}} * [http://www.oerby.dk/sider/Lusiade.htm Die Lusiaden (dinamarqués)] * [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/08146185499770562977857/index.htm Los Lusiadas (spanhol)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327114222/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/08146185499770562977857/index.htm |date=2009-03-27 }} * [http://www.lib.ru/INOOLD/KAMOENS/kamoens1_2.txt ''Луиш де Камоэнс. Лузиады'' (russo)] * [http://www.aedigital2.hpg.ig.com.br/biografias/camoes.htm Ls Lusíadas (sueco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304012802/http://www.aedigital2.hpg.ig.com.br/biografias/camoes.htm |date=2009-03-04 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm Ls Lusíadas (polaco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115212155/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm |date=2009-01-15 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm Ls Lusíadas (catalan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514033054/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm |date=2011-05-14 }} {{col-3}} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm Ls Lusíadas (huolandés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514033054/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm |date=2011-05-14 }} * [http://www.casademacau.com.pt/autores_macaenses.htm Ls Lusíadas (chinés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123083737/http://www.casademacau.com.pt/autores_macaenses.htm |date=2005-11-23 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm Ls Lusíadas (húngaro)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115212155/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm |date=2009-01-15 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/encarte/noticiario31e.htm Ls Lusíadas (japonés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930223621/http://www.instituto-camoes.pt/encarte/noticiario31e.htm |date=2007-09-30 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/encarte/encarte63v.htm Ls Lusíadas (concani/konkani)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050421071835/http://www.instituto-camoes.pt/encarte/encarte63v.htm |date=2005-04-21 }} |} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Camões|Lusiadas, Os]] [[Catadorie:Lhéngua mirandesa]] [[Catadorie:Lhéngua pertuesa]] 10uekuf0tx378zkip3hnm3ol50mobiv 108081 108080 2026-08-20T22:50:29Z ~2026-30875-10 15270 /* Traduçon cumpleta de Ls Lusíadas pa Mirandés */ 108081 wikitext text/x-wiki '''''Ls Lusíadas''''' ye ua obra [[poesie|poética]] scrita pul [[Luís Vaz de Camões]], cunsiderada la [[Poesie épica|eipopeia]] pertuesa por eiceléncia. Probablemiente cuncluída an [[1556]], fui publicada pula purmeira beç an [[1572]] ne l [[Literatura classicista|período literário de l classicismo]], trés anhos apuis de l regresso de l outor de l [[Ouriente]]. La obra ye cumpuosta de dieç [[canto]]s, 1102 [[strofe]]s que son uitabas [[Decassílabo|decassílabas]], sujeitas al squema [[rima|rímico]] fixo AB AB AB CC – uitaba rima camoniana. La acion central ye la [[çcubierta de l camino marítimo pa la Índia]] por [[Vasco da Gama|Basco da Gama]], alredror de la qual se ban çcrebindo outros episódios de la [[stória de Pertual]], glorificando l [[pertueses|pobo pertués]]. [[Fexeiro:Os Lusíadas.jpg|thumb|250px|Cápia de la purmeira eidiçon de ''Ls Lusíadas'', de [[1572]]]] == Strutura == {{Quadrocitaçon|Las armas i ls barones assinalados '''<small>A</small>'''<br />Que, de la oucidental praia [[Pertual|lusitana]], '''<small>B</small>'''<br />Por mares nunca de antes nabegados '''<small>A</small>'''<br />Passórun inda para alhá de la [[Taprobana]], '''<small>B</small>'''<br />An peligros i guerras sforçados, '''<small>A</small>'''<br />Más de l que prometie la fuorça houmana, '''<small>B</small>'''<br />I antre giente remota eidificórun '''<small>C</small>'''<br />[[Ampério Pertués|Nuobo reino]], que tanto sublimórun. '''<small>C</small>'''<br />|[[Luís Vaz de Camões]], ''Ls Lusíadas'',<br />purmeira [[strofe]] de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]}} La '''strutura sterna''' trata de la análise formal de l poema: númaro de strofes, númaro de bersos por strofe, númaro de sílabas métricas, tipos de rimas, ritmo, figuras de stilo, etc. Assi: * ''Ls Lusíadas'' ye custituído por dieç partes, [[lírica (poesie)|liricamente]] chamadas de [[canto]]s; ** cada canto ten un númaro bariable de [[strofe]]s (an média, 110); *** las strofes son uitabas, tenendo antoce uito [[berso]]s; la [[rima]] ye cruzada ne ls seis purmeiros bersos i amparelhada ne ls dous redadeiros (AB AB AB CC, ber na citaçon al lado); **** cada berso ye custituído por dieç [[Métrica (poesie)|sílabas métricas]] ([[Decassílabo|decassilábico]]) , na sue maiorie heiróicas (acentuadas nas sestas i décimas [[sílaba]]s). Sendo ''Ls Lusíadas'' un testo [[renacentista]], nun poderie deixar de seguir la stética griega que daba particular amportança al [[númaro d'ouro]]. Assi, l clímax de la narratiba, la chegada a la Índia, fui puosta ne l punto que debide la obra na proporçon áurea (ampeço de l [[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]]) . La '''strutura anterna''' relaciona-se cul cuntenido de l testo. Esta obra mostra ser ua [[eipopeia]] clássica al dibedir-se an quatro partes: * Perposiçon - antroduçon, apersentaçon de l assunto i de l [[heirói]]s (strofes 1 a 3 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ; * Ambocaçon - l poeta amboca las [[Tágides|ninfas de l Teijo]] i piede-les la anspiraçon para screbir (strofes 4 i 5 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ; * Dedicatória - l poeta dedica la obra al [[Sabastian de Pertual|rei D. Sabastian]] (strofes 6 a 18 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ; * Narraçon - la narratiba de la biaige, ''[[in medies res]]'', partindo de l meio de la acion para tornar atrás ne l tiempo i splicar l que acuntiu até al momiento na [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|biaige de Basco de Gama]] i na [[stória de Pertual]], i depuis cuntinar na linha temporal. Por fin, hai un eipílogo a cuncluir la obra (strofes 145 a 156 de l [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) . [[Fexeiro:Luís de Camões por François Gérard.jpg|thumb|180px|[[Grabura]] de [[Luís Vaz de Camões]], outor de la obra]] Ls '''planos temáticos''' de la obra son: * Plano de la Biaige - adonde se trata de la biaige de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia]] de [[Vasco da Gama]] i de l sous [[marinheiro]]s; * Plano de la Stória de Pertual - son relatados eipisódios de la [[Stória de Pertual|stória de l pertueses]]; * Plano de l Poeta - [[Luís Vaz de Camões|Camões]] trata-se a si mesmo anquanto [[poeta]] admirador de l pobo i de l heiróis pertueses; * Plano de la Mitologie - son çcritas las anfluéncias i las anterbençones de l diuses de la [[mitologie greco-romana]] na acion de l heiróis. Al longo de la narraçon depórun-se-me ls bários tipos de eipisódios: [[guerra|bélicos]], [[mitologie|mitológicos]], [[stória|stóricos]], [[simbolismo|simbólicos]], [[poesie|líricos]] i [[naturalismo|naturalistas]]. == Parecer de l Santo Oufício == L [[eipopeia|poema épico]] más genuíno ye l canto de la custruçon dua nacion cula upa de [[Dius]] ó de ld [[debindade|diuses]]. ''Ls Lusíadas'', cumo yá la [[Eineida]], ye ua eipopeia moderna, an que l marabilhoso nun passa dun artifício neçairo, mas solo literário. La [[fé]] sola ne l Dius [[cristandade|crestiano]] ye defendida por toda la obra. Nun se puode pensar an [[heiresie]] porque nun fazie sentido, an tiempos de [[Contra-Reforma]], acraditar ne ls diuses de l panteon greco-romano, i la proba ye la nun [[censura]] de l [[anquisiçon|anquisidores]] als «''Deoses de l Gentios''». Ne l eipisódio de la ''Máquina de l Mundo'' (strofe 82 de l [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) , ye l própio [[personaige]] de la diusa [[Tétis (Nereida)|Tétis]] que diç: «''you, Saturno i Jano, Júpiter, Juno, fumos fabulosos, Fingidos de mortal i ciego anganho. Solo pera fazer bersos deleitosos Serbimos''». Anque tenéren cortado cachos de la obra nas sues purmeiras [[eidiçon]]es<ref name="">''Ls Lusíadas'', Luis de Camões, Publicaçones Ouropa-América, eidiçon anotada (1997)</ref>, l [[s:Ls Lusíadas/Parecer de l censor de l Santo Oufício na eidiçon de 1572|Parecer de l censor de l Santo Oufício na eidiçon de 1572]] declara que antendiu que este recurso «''nun pretende más que anfeitar l stilo Poético''». Por esso, cuntina, «''nun tubimos por ancumbeniente ir esta fábula de l Deoses na obra''», mas nun resiste a acrecentar «''quedando siempre salba la berdade de nuossa santa fé, que todos ls Deoses de l Gentios son Demonhos''». Mas, la persença destes diuses acupa un lugar de muito relebo ne l poema. Son las sues antrigas que lígan ls episódios çpersos de la eipopeia i las sues anterbençones ''[[dius es machina]]'' que ampréstan lógica a acuntecimientos einesperados de la biaige, relatados na narratiba. == Tema == === L heirói === Cumo l títalo andica, l heirói desta eipopeia ye coletibo, ls Lusíadas, ó ls filhos de [[Luso (mitologie)|Luso]], ls pertueses. Nas strofes einiciales de l çcurso de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] ne l ''[[cuncílio]] de l [[diuses oulímpicos]]'', que abre la parte narratiba, aparece la ourientaçon laudatória de l outor. [[Fexeiro:Henry the Navigator.jpg|thumb|left|200px|L [[heirói]] de la obra, ls [[pertueses]]. [[Menumiento als Çcubrimientos|Menumiento als Çcubrimientos Pertueses]] an [[Santa Marie de Belén|Belén]], [[Lisboua]], [[Pertual]]]] {{Quadrocitaçon|"Eiternos moradores de l luzente<br />Stelífero pólo, i claro assento,<br />Se de l grande balor de la fuorte giente<br />De Luso nun perdeis l pensamiento,<br />Debedes de tener sabido claramente,<br />Cumo ye de l fados grandes cierto antento,<br />Que por eilha se squeçan ls houmanos<br />De Assírios, Persas, Griegos i Romanos.|Ampeço de l çcurso de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] ne l [[cuncílio]] de l [[debindade|diuses]], [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofe 24.}} L rei de l diuses afirma que zde [[Biriato]] i [[Eiertório]], l [[çtino]] (fado) de l balentes [[pertueses]] (fuorte giente de Luso) ye rializar feitos tan gloriosos que fágan squecer ls de l [[ampério]]s anteriores ([[Assírios]], [[Persas]], [[Griegos]] i [[Ampério Romano|Romanos]]) . L zanrolar de la [[stória de Pertual|sue stória]] atesta-lo, pus para alhá de ser marcada pulas sucessibas i bitoriosas luitas contra [[mouros]] i [[Reino de Castielha|castelhanos]], mostra cumo un paíç tan pequeinho çcubre nuobos mundos i ampone la sue lei ne l cuncerto de las naciones. Na final de l poema aparece l eipisódio de la ''Ilha de l Amores'', recumpensa ficional de la gloriosa caminada pertuesa atrabeç de l tiempos. I ye cunfirmado l receio de [[Baco]] de las sues façanhas de cunquista séren ultrapassadas pulas de l pertueses. Camões dedicou sue [[obra-prima]] al [[Sabastian de Pertual|rei D. Sabastian de Pertual]]. Ls feitos einéditos de l [[çcubrimientos pertueses]] i la chegada al «''[[Calecute|nuobo reino que tanto sublimórun]]' '» ne l [[Índia|Ouriente]], fúrun sin dúbeda ls stímulos determinantes para la tarefa, zde hai mui ambicionada, de redegir l épico pertués. Habie un ambiente de proua i ousadie ne l pobo pertués. [[Nabegador]]s i [[capitan]]es éran heiróis recentes de la pequeinha nacion, homes capazes de straordinárias façanhas, cumo l «''Castro fuorte''» (l [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|bice-rei]] D. [[Juan de Castro]]), falhecido poucos anhos antes de l poeta aportar na [[Índia]]. I percipalmente [[Vasco da Gama]], a quien se debie la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|çcubrimiento de la rota para l ouriente]] nua biaige defícele i cun poucas porbabilidades de éisito, i que bencera einúmaras batailhas contra reinos [[muçulmanos]] an tierras malas als [[crestianos]]. Esta biaige épica fui por esso ousada cumo stória central de la obra, al redror de la qual ban sendo cuntados eipisódios de la [[stória de Pertual]]. [[Fexeiro:Sebastião de Portugal, c. 1571-1574 - Cristóvão de Morais (Google Art Project).jpg|thumb|180px|[[Sabastian de Pertual|El-Rei D. Sabastian]], soberano a quien [[Luís Vaz de Camões|Camões]] dedicou ''Ls Lusíadas'']] === La cruzada contra l mouro === L poema puode ser lido nua perspetiba que yá era antiga, mas la que fatos recentes habien dado acrescida atualidade, la de la [[Recunquista|cruzada contra ''l mouro'']]. Las luitas ne l Ouriente serien la cuntinaçon de las que yá se habien trabado an [[Pertual]] i ne l [[Norte de África]], dominando ó abatendo l poder de l [[Eislan]]. L própio "mobimiento" de l çcubrimientos apareciu nua lógica de cumbate al poderoso [[Ampério Outomano]] que amenaçaba la [[Ouropa]] crestiana, ancapaç de bencer l einimigo an guerra abierta. Ls oubjetibos passában por fazer ua cuncorréncia comercial als [[muçulmanos]], al mesmo tiempo ganhando probeitos i ponendo fraca la eiquenomie de ls ribales. Mas tamien se ambicionaba ancuntrar aliados de ls ouropeus nas nuobas tierras, que poderien ser eilhes mesmos crestianos, ó passibles de [[cumberson]]<ref>''Age of Discovery, 1400-1600'', David Arnold, Routledge (2002) ISBN 0-415-27995-X</ref>. An [[1571]], la aparente ambencibilidade de l [[sulton|sultanato]] [[Turquia|turco]] tenie sido çmentida na [[batailha de Lepanto]]. Sentie-se que ls outomanos afinal nun detenien la supremacie ne l [[Mediterráneo]]. I l quemandante de las fuorças crestianas fura D. [[Juan de Áustria]], filho [[zorro]] de l [[Lista de amperadores de l Sacro Ampério Romano-Germánico|amperador]] [[Carlos I de Spanha|Carlos V]], l abó de [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]]. Fui neste cuntesto de saltaçon que l poeta terá cuntribuído para ancitar l moço [[Lista de reis de Pertual|rei pertués]] a partir an [[batailha de Alcácer-Quibir|cunquista pa la África]], culs [[Crise de sucesson de 1580|zastrosos eifeitos]] que dende se seguírun. === Narradores i ls sous çcursos === Cada un de l tipos de çcurso neste poema amostra particularidades stilísticas cuncretas. Dependendo de l assunto que trátan, l stilo puode ser heiróico i eisaltado, ampolgante, lamentoso i melancólico, houmorístico, admirador. [[Fexeiro:Vascodagama.JPG|thumb|left|200px|Pintura de [[Vasco da Gama]], portagonista por eiceléncia de ''Ls Lusíadas'', na [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|chegada a la Índia]]]] ''Ls Lusíadas'' ye ua obra [[narratiba]], mas ls sous narradores son quaije siempre ouradores que fázen [[çcurso]]s grandiosos: l narrador percipal, [[Luís Vaz de Camões|Camões]], que abre an grande stilo i retoma la palabra an bárias oucasiones; [[Vasco da Gama]], reconhecido cumo «''facundo capitan''» (eilequente); [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]], que tamien toma la palabra an dibersas oucasiones; [[Paulo da Gama]] ([[Ls Lusíadas#Canto VIII|Canto VIII]], strofes 2 a 42); l [[Bielho de l Restelo]] ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 95 a 104); [[Tétis (Nereida)|Tétis]]; la [[Sereia|Sirena]] que profetiza al sonido de música ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofes 10 a 74), etc. {{Quadrocitaçon|<center>4<br />I bós, Tágides mies, pus criado<br />Teneis an mi un nuobo angeinho ardiente,<br />Se siempre an berso houmilde celebrado<br />Fui de mi buosso riu alegremiente,<br />Dai-me agora un sonido alto i sublimado,<br />Un stilo grandíloquo i corriente,<br />Porque de buossas augas, Febo ourdene<br />Que nun téngan ambeija a las de Heipocrene.<br /><br /><center>5<br />Dai-me ua fúria grande i sonorosa,<br />I nó de agriste abena ó frauta ruda,<br />Mas de tuba canora i belicosa,<br />Que l peito acende i la quelor al géstio demuda;<br />Dai-me eigual canto als feitos de la famosa<br />Giente buossa, que a Marte tanto ajuda;<br />Que se spalhe i se cante ne l ouniberso,<br />Se tan sublime précio cabe an berso.|Ambocaçon a las [[Tágides]], [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofes 4 i 5.}} Na ''Ambocaçon'', quando l poeta piede a las [[Tágides]] «''un sonido alto i sublimado, Un stilo grandíloco i corrente''», por ouposiçon al stilo de la [[lírica|poesie lírica]], de «''berso houmilde''», stá ciertamiente a pensar nesse ton ampolgante de la ouratória. Un ton assemelhado a la «''tuba canora i belicosa''» ([[trompeta]] de [[guerra]]) i nó a la «''agreste abena ó frauta ruda''» ([[fraita]] de l [[pastor]]), que seia dino de l «''feitos de la famosa Giente buossa''» (célebre giente de l [[riu Teijo|Teijo]], ls [[pertueses]]). De assinalar eicelentes çcriçones, cumo las de l [[palácio]]s de [[Netuno (mitologie)|Netuno]] i de l [[Samorin]] de [[Calecute]], la de l ''locus amoenus'' (lugar aprazible, ameno) de la ''Ilha de l Amores'' ([[Ls Lusíadas#Canto IX|Canto IX]]) , la de l [[jantar]] ne l palácio de [[Tétis]] ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) i la de l traje de l [[Vasco da Gama|Gama]] (final de l [[Ls Lusíadas#Canto II|Canto II]]) , antre outras. Por bezes, essas çcriçones son feitas al modo dua passaige de [[slide]]s: las cousas çcritas stan eilhi i hai alguien que las amostra. Por eisemplo, l ampeço [[geografie|geográfico]] de l çcurso de Vasco da Gama al [[rei]] de [[Melinde]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 6 a 20), ciertas [[scultura]]s de l palácios de Netuno i de l Samorin, l çcurso de [[Paulo de la Gama]] al Catual ([[Ls Lusíadas#Canto BIII|Canto BIII]], strofes 26 a 44), ''La Máquina de l Mundo'' ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofes 77 a 144). Eisemplos de çcriçones dinámicas son la de la «batailha» de la [[ilha]] de [[Moçambique]] ([[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofes 84 a 92), las de las batailhas de [[batailha de Ourique|Ourique]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 42 a 54) i [[batailha de Aljubarrota|Aljubarrota]] ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 26 a 44), la de la [[tempestade]] ([[Ls Lusíadas#Canto VI|Canto VI]], strofes 1 a 42). Camões ye mestre nessas çcriçones, marcadas puls [[berbo]]s de mobimiento, pula abundáncia de sensaçones bisuales i acústicas i por spressibas [[aliteraçon]]es. Hai n’''Ls Lusíadas'' bários momientos líricos. Ls testos an que se cuncretízan son ne l giral narratibo-çcritibos. Ye l causo de la parte einicial de l eipisódio de la ''[[Inés de Castro|Guapa Inés]]' ' ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 120 a 135), de la parte final de l eipisódio de l [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]] ([[Ls Lusíadas#Canto V|Canto V]], strofes 37 a 60), de l ancontro na ''Ilha de l Amores'' ([[Ls Lusíadas#Canto IX|Canto IX]]). An todos esses causos l stilo ye mui aparecido a la [[ecloga]]. Son muitas las oucasiones an que l poeta assume un ton de lamiento: la redadeira strofe de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], parte de l çcurso de l ''[[Bielho de l Restelo]]'' ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 94 a 104), ampeço i final de l [[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]] i partes de la ''[[Profecie]] de la [[sereia]]'', fázen lembrar outros lamientos de la [[lírica]]. La fé i ls apelos a Dius ténen ua persença fuorte na obra. Yá [[Bergílio]] chamaba al sou heirói «''pio [[Einéias|Eineias]]' '». Por bárias bezes, an momientos defíceles, [[Vasco da Gama]] eirrompe an [[ouraçon]]: an [[Mombaça]] ([[Ls Lusíadas#Canto II|Canto II]]) , na apariçon de l Adamastor, ne l meio de l terror de la turmienta, etc. Las ambocaçones de l poeta a las [[Tágides]], la [[Calíope]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 1 i 2 i [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofe 8), a las [[ninfa]]s de l [[riu Teijo|Teijo]] i de l [[riu Mundego|Mundego]] ([[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]]), an termos tipológicos, son tamien ouraçones. == Çcriçon de la narratiba == [[Fexeiro:Bacchus head in Italy.jpg|thumb|right|150px|L [[bilon]] d'''Ls Lusíadas''. Repersentaçon de [[Baco]], l [[Debindade|dius]] einimigo de l [[pertueses]].]] === Canto I === Depuis de la [[Ls Lusíadas#Strutura|''Perposiçon'', de la ''Ambocaçon'' i de la ''Dedicatória'']], la acion ampeça ''[[in medies res]]'' cula frota de [[Vasco da Gama]] yá ne l [[Ouceano Índico]], mas antes de chegar a la Índia (strofe 19). ==== L cuncílio de l diuses ==== Neste momiento, ye cumbocado l ''Cuncílio de l diuses'' (stáncias 20 a 41) para decidir se ls pertueses dében ó nó cunseguir alcançar l sou çtino. [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] diç que si, porque esso les stá preçtinado. [[Fexeiro:Bouguereau venus detail.jpg|thumb|left|160px|''L Nacimiento de [[Bénus (mitologie)|Bénus]]' ', de [[Willian-Adolphe Bouguereau|Bouguereau]]]] [[Baco]] nun cuncorda porque, se esto fur premitido, las sues própias cunquistas ne l Ouriente seran squecidas, ultrapassadas por este pobo. Mas [[Bénus (mitologie)|Bénus]] bei ls pertueses cumo hardeiros de ls sous amados [[Ampério romano|romanos]] i sabe que será celebrada por eilhes. [[Luís Vaz de Camões|Camões]] era un home de peixones, que tamien celebraba l [[amor]] na sue [[lírica]], i talbeç por esso tubisse scolhido la diusa romana desse sentimiento para patrona de l sou pobo. Segue-se un albrote, culs restantes [[diuses oulímpicos|oulímpicos]] a tomar partido de Baco ó Bénus, até que l poderoso [[Marte (mitologie)|Marte]] se ampone, assustando [[Apolo]] nun aparte (strofe 37). L amante de Bénus, i admirador de ls feitos guerreiros de l pertueses, lembra que nun solo yá ye merecido que cunsígan rializar la sue façanha, cumo Júpiter yá tenie decidido cunceder esse fabor i nun deberie tornar atrás na palabra. L rei de l diuses cuncorda i ancerra l [[cuncílio]]. L çcurso cun que Júpiter ampeça la reunion ye ua acabada peça de [[ouratória]]. Abre cul einebitable [[sórdio]] (1ª strofe) an que, depuis dua oureginal saudaçon, amostra nistante l tema a zambolber. Sigue-se, al modo de la [[retórica]] antiga, la narraçon (l passado amostra que la antençon de l [[çtino|fados]] ye mesmo la que l ourador apersentou). Ben apuis la cunfirmaçon: cun fatos de l persente corrobora l que yá, a sou modo, la narraçon cumprobara (4ª strofe). I termina cun dues strofes de [[peroraçon]], adonde se apela a la beneboléncia de l diuses para culs filhos de [[Luso (mitologie)|Luso]] - aliás, la decison de ls fados cumprir-se-á einesorablemiente. Contra l que serie de sperar, Júpiter cunclui determinando i nó abrindo l debate. {{Quadrocitaçon|<small>(Marte)</small><br />La biseira de l eilmo de diamante<br />Albantando un pouco, mui siguro,<br />Por dar sou parecer, se puso delantre<br />De Júpiter, armado, fuorte i duro:<br />I dando ua pancada penetrante,<br />Cul cunto de l choupa ne l sólio puro,<br />L Cielo tremiu, i Apolo, de torbado,<br />Un pouco la luç perdiu, cumo anfiado.|[[Cuncílio]] de l [[diuses oulímpicos|diuses]], strofe 37 de l Canto I}} ==== La ilha de Moçambique i l piloto mouro ==== La acion torna anton a la frota lusa, que chega a la ilha de [[Moçambique]]. Son acolhidos por [[muçulmano]]s que, antimidados pul poderio bélico de las [[nau]]s, les prométen mantimientos i un [[piloto]] que ls liebe a la Índia. Mas las sues berdadeiras antençones son la çtruiçon de ls pertueses. La anspiraçon de l soberano [[mouro]] ben de Baco, que tomara la forma mortal dun de ls sous cunselheiros. La purmeira stratégia ye atacar ls [[marinheiro]]s que fúren a tierra abastecíren-se de [[auga]]. Mas estes, cuidadosos, ban armados i zbaratan las fuorças einimigas, cuntinando apuis cul bumbardeamiento de la cidade. L regedor rende-se i oufrece anton un piloto que ls cunduza para tierras einimigas, la segunda stratégia de l dius de l [[bino]]. Por dues bezes l piloto andica buns portos de acolhimiento: ua tierra de [[crestiano]]s, que será ua refréncia al reino de [[Priste Juan]], i outra an que crestianos i muçulmanos bibirian juntos. [[Vasco da Gama]] cunfia ne l piloto. Mas Bénus, bendo que na rialidade se trata de tierras de muçulmanos capazes de bencer ls pertueses, zbia la frota cun airaçadas cuntrárias. L purmeiro porto ye ultrapassado; l segundo ye Mombaça, la pouca çtáncia de l qual la frota lança [[áncora]]. I l canto tremina cun dues strofes plenas de ''suspense''. === Canto II === [[Fexeiro:Caminho maritimo para a India.png|thumb|300px|[[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Camino percorrido]] pula spediçon de [[Vasco da Gama]] (a negro). Nesta figura tamien se puode ber l percurso de [[Péro de la Cobilhana]] (a laranja) apartado de [[Afonso de Paiba]] (a azul) depuis de la longa biaige juntos (a berde).]] ==== Cilada an Mombaça ==== L [[rei]] de [[Mombaça]] ambia un mensageiro cun promessas de bun acolhimiento i piede que la [[armada]] entre ne l porto de la cidade, mas cula antençon de armar ua amboscada. [[Vasco da Gama]] ambia purmeiro dous [[degredo|degredados]] a la cidade para passáren la nuite i abaluáren la situaçon. Anganhados puls mouros i por [[Baco]], estes acunsélhan la antrada an Mombaça. Mas Bénus anterfire más ua beç, i cula ajuda de las [[Nereidas]] ampiede la antrada de l [[nabio]]s pertueses. [[Bénus (mitologie)|Bénus]] sal anton an direçon als cielos (strofe 33). Seduç [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] cula sue beleza i queixa-se de ls peligros que la spediçon stá a correr. L rei de l diuses reafirma que ls fados yá çtinórun sucesso para ls pertueses i ambia [[Mercúrio (mitologie)|Mercúrio]] para abisar Vasco da Gama de la eisisténcia de [[Melinde]], adonde ancuntrará un rei justo i bondadoso, que dará todo l que percura. ==== Chegada la Melinde ==== Depuis de anterrogáren persioneiros feitos an Mombaça, ye cunfirmada la buona ambora de l reino de Melinde. La frota derige-se para alhá i ye bien recebida. Anque naturalmente remanseado, este eipisódio ye un [[decumentário]] de la [[çcubrimientos pertueses|çcubierta de nuobas tierras i nuobos pobos]]. Dua grande riqueza çcritiba, por el se cunsegue "ber" Melinde i ls melindanos, cumo se apersentou la squadra pertuesa, la recepçon que tubo, cumo fúrun las reaçones duns i d'outros, i cumo fui feito l cuntato [[diplomacie|diplomático]]. L rei melindano ouferece [[Quemido|mantimientos]], [[muniçon]]es i [[piloto]] pa la [[Índia]]. Chubindo a bordo de la [[nau]] capitánia, piede la Vasco da Gama que le cunte subre la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|sue biaige]]. Mas que purmeiro çcriba l [[reino de Pertual]]: la sue [[geografie de Pertual|geografie]], la sue [[stória de Pertual|stória]] i las [[pertueses|sues gientes]]. === Canto III === Passada ua ambocaçon de l [[Luís Vaz de Camões|poeta]] la [[Calíope]], [[Vasco da Gama]] ampeça por splicar la [[geografie]] de la [[Ouropa]] i la situaçon de [[Pertual]] ne l [[cuntinente]] (strofes 6 a 20), «''quaije cume de la cabeça De Ouropa to''». {{Quadrocitaçon|Golpes se dan medonhos i forçosos;<br />Por to la parte andaba acesa la guerra:<br />Mas l de Luso arnés, couraça i malha<br />Rompe, corta, çfaç, abolha i talha.|[[Batailha de Ourique]], strofe 51 de l Canto III}} [[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|left|Státua de [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] ne l [[Castielho de San Ourge]] an [[Lisboua]]. Réplica de la oureginal de [[Guimarães]], por [[Soares de l Reis]]]] Ampeça anton la [[narratiba]] de la [[stória de Pertual]]. De [[Luso (mitologie)|Luso]] la [[Biriato]], passa para l rei D. [[Afonso VI de Lion i Castielha]], [[Teresa de Lion|D. Teresa]] i l [[Anrique de la Ourgonha|cunde D. Anrique] ]. Segue-se la luita de [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] pula [[Andependéncia de Pertual|formaçon de la nacionalidade]] i la einumaraçon de l feitos guerreiros de l purmeiro [[Lista de reis de Pertual|rei de Pertual]] contra [[Reino de Castielha|castelhanos]], [[Reino de Lion|lioneses]] i [[mouros]]. ==== Egas Moniz ==== Neste eipisódio (strofes 35 a 41) cunta-se la stória de l aio de D. Afonso Henriques. Tenendo dado la sue palabra al [[Afonso VII de Lion i Castielha|rei de Castielha]] que l soberano pertués le prestarie [[bassalaige]], cunseguiu l lebantamiento de l [[cerco]] castelhano la [[Castielho de Guimarães|Guimarães]]. Mas cumo D. Afonso Henriques recusou-se a acatar estas cundiçones, [[Egas Moniz, l aio|Egas Moniz]] fui antregar-se al rei castelhano, cula mulhier i ls filhos, comobendo a todos pula sue lealdade i honra. ==== Batailha de Ourique ==== [[Fexeiro:BatalhaOurique.jpg|thumb|300px|''L Milagre de Ourique'' de [[Domingos Sequeira]], ólio subre la tela ([[1793]])]] An seguida (strofes 42 a 54) ye narrada la [[lenda]] de la [[batailha de Ourique]], an que l fundador de Pertual derrota cinco reis mouros depuis de tener ua bison de [[Cristo]]. Por este motibo pinta ls cinco [[scudo (heiráldica)|scudos]] i ls trinta denheiros na [[bandeira de Pertual]]. Ye más un eisemplo dua bíbida [[Batailha (guerra)|batailha]] [[épica]], an que ls pertueses anfréntan un einimigo cien bezes superior an númaro. L corajoso eisército «''Rompe, corta, çfaç, abola i talha''» las fuorças einimigas, ponendo ls restantes an fuga grimado. Na final, tantos son muortos an batailha que l [[sangre]] destes cuorre an rius i pinta l campo berde i branco de [[carmesin]]. La çcriçon de las cunquistas de l rei Afonso cuntina (strofes 55 a 68) an ritmo acelarado: [[Leirieb]], [[Arronches]], [[Santarén (Pertual)|Santarén]], [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Sintra]], [[Cerco de Lisboua|Lisboua]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Torres Bedras]], [[Elbas]], [[Moura]], [[Serpa]], [[Alcácer de l Sal]], [[Ébora]], [[Beija]], [[Palmela]], [[Sesimbra]], [[Badajoç]]. ==== Dinastie de Ourgonha ==== Nesta redadeira cidade D. Afonso acaba por ser cercado pul [[Fernando II de Lion|rei de Lion]], i Camões antroduç l sou hardeiro [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] na stória, que se torna ne l assunto de l canto bélico juntamente cul pai, i depuis de la muorte deste (strofes 83 i 84) cumo rei. Siguen-se ls restantes reis de la [[dinastie de Ourgonha]], çtacando la coraige i l bun reinado de cada un (ó malo reinado, ne l causo de [[Sancho II de Pertual|D. Sancho II]]). Ye ne l canto de l reinado de [[Afonso IV de Pertual|D. Afonso IV]] que ban aparecer más alguns episódios célebres d' ''Ls Lusíadas'': la ''[[Marie de Pertual (1313)|Formosíssima Marie]]' ', la ''[[Batailha de l Salado]]'', i ''[[Inés de Castro]]''. Esta sequéncia torna la narratiba nun carrocel de eimoçones. L purmeiro ye un eipisódio lírico, an que la filha de D. Afonso IV roga la ajuda deste para l sou [[reino de Castielha]] contra ls [[mouros]]. Comobido, l rei parte an ajuda de l [[Afonso XI de Castielha|gienro]], na batailha de l Salado, más un eisemplo de luita épica. ==== Inés de Castro ==== {{Quadrocitaçon|Trazian-na ls hourríficos algozes<br />Ante l Rei, yá mobido la piedade:<br />Mas l pobo, cun falsas i ferozes<br />Rezones, a la muorte cruda l persuade.<br />Eilha cun tristes l piedosas bozes,<br />Salidas solo de la mágoa, i suidade<br />De l sou Príncepe, i filhos que deixaba,<br />Que más que la própia muorte la magoaba|[[Inés de Castro]], strofe 124 de l Canto III}} L turbilhon de eimoçones cuntina cun este eipisódio lírico-trágico (strofes 120 a 135), talbeç l más reconhecido d'''Ls Lusíadas''. Cumbén que se nun perca de bista la sue antegraçon ne l poema, bie alocuçon de [[Vasco da Gama]] al rei de [[Melinde]]. Questuma-se classeficá-lo cumo lírico, çtinguindo-lo assi, subretodo, de l más quemuns eipisódios bélicos. [[Inés de Castro|D. Inés]] i [[Pedro I de Pertual|D. Pedro]] son ls amantes trágicos por eiceléncia. L sou [[amor]] ye eilícito, proibido puls poderes. L poeta que tenie scrito [[soneto]]s tan sombrios, de sofrimiento amoroso, chama repetidamente este de «''puro amor''», i censura l rei, de quien tanto eilogiara ls feitos guerreiros, por esta selombra ne l sou reinado. [[Fexeiro:Ines de castro.jpg|thumb|left|300px|Súplica de la [[Inés de Castro|''Guapa Inés'' (de Castro)]]]] D. Afonso IV quier casar l filho que, apeixonado por Inés, recusa. La seluçon ye eiliminá-la. Trazida a la persença de l rei, esta amplora pula sue [[bida]], solo para poder cuidar de l sous filhos. Comobe l bielho soberano, mas ls cunselheiros i l pobo eisigen la [[muorte]]. I assi la andeble i guapa apeixonada ye [[assassínio|assassinada]] «''solo por tener sujeito L coraçon a quien soube bencé-la''» (por amar quien soube cunquistar l sou coraçon). Ua rápida análise de l eipisódio premite ancuntrar persentes, cun maior ó menor clareza, eilemientos [[tragédia|trágicos]] cumo l [[çtino]], que cunduç la acion para l final trágico; la [[peripécia]]; até algo próssimo de l papel de l ''coro'' ([[apóstrofe]]s). La [[nobreza]] [[moral]] i [[social]] de l personaiges ye tamien salientada, de modo a criar ne l leitor sentimientos de [[terror]] i de [[piadade]] delantre la çgrácia que se abate subre la protagonista ([[catástrofe]]). Quando Inés teme más la [[Uorfano|uorfandade]] de l filhos que la própia perda de la bida, quando eilha suplica la quemutaçon de la [[pena capital]] por un [[sílio]] na [[Sibéria]] (Cítie) ó na [[Líbia]], antre «''toda la feridade''», solo para poder criar ls filhos de l sou amor, quando ye cumparada cun «''la guapa moça Policena, cunsulaçon strema de la mai bielha''», quando l leitor scuita toda la strofe 134, i mesmo a 135, stan-se a dedilhar ls acordes de la [[piadade]]. Yá ls bersos einiciales de la strofe 124, la apóstrofe cun que termina a 130 (i antes la de la segunda metade de la 123) i la strofe 133 stan al serbício de la sugeston de l [[terror]] trágico. ==== D. Fernando ==== Depuis de la bingança de D. Pedro, ''l cruel'', ye apersentado l brando [[Fernando I de Pertual|D. Fernando]], responsabilizado pula quaije perda de l reino durante las [[guerras fernandinas]] i pula [[Crise de 1383-1385|crise]] que l paíç anfrentarie passado la sue muorte. Anterpretando estas crises cumo cunsequéncia ó castigo de l amor de l rei por [[Leonor Teles]], l romántico poeta acrecenta «''Mas quien puode librar-se por bintura De l laços que Amor arma brandamente''». Por esso, cuntina, l monarca ten çculpa (strofe 143) para quien yá amou, quien nunca amou será más ríspido nas críticas. === Canto IV === Vasco da Gama cuntina la narratiba de la stória de Pertual. Fala agora de la [[Dinastie de Abis|2.ª Dinastie]], zde la [[Reboluçon de 1383-85]], até al momiento, de l reinado de [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], an que la sue armada parte para la [[Índia]]. [[Fexeiro:Batalha_de_Aljubarrota_02.jpg|thumb|350px|Repersentaçon [[mediebal]] de la [[batailha de Aljubarrota]]]] ==== Batailha de Aljubarrota ==== {{Quadrocitaçon|<small>(D. Nuno Álbares Pereira)</small><br />Eis eilhi sous armanos contra el ban,<br />(Causo feio i cruel!) mas nun se spanta,<br />Que menos ye querer matar l armano,<br />Quien contra l Rei i la Pátria se albanta:|[[Batailha de Aljubarrota]], strofe 32 de l Canto IV}} La narratiba de la reboluçon de 1383-85 ye dibedida an dues partes: l lebantamiento de l [[pobo]] para apoiar l pertendente pertués (strofes 1 a 23), i la [[batailha de Aljubarrota]] (strofes 24 a 44). Dous heiróis cumpárten las glórias destes eipisódios: l régio [[Juan I de Pertual|D. Juan]] i l guerreiro D. [[Nuno Álbares Pereira]]. Camões eilogia ls [[patriotismo|patriotas]] que defendírun la [[andependéncia]], quier séian houmildes ó poderosos, sin miedo de morrir pula causa pertuesa. Cratica amarguradamente quien se ajuntou al partido castelhano, particularmente ls armanos de Nun'Álbares, que ten de lidar cul cunflito acrecido de luitar contra ls sous familiares. Ls feitos de l [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]] tamien son cantados de forma particularmente épica, fazendo lembrar [[Ájax]] na [[Eilíada]]. La sue coraige salba la batailha. Socorre la Ala de l Namorados que se ancontraba na banguarda i, na strofe 38, "''sopesando la lança quatro bezes, Cun fuorça (la)tira; i, deste solo tiro, Muitos lançórun l redadeiro suspiro''". Mas na fin de más ua batailha sanguinária, a par cul canto de la glória, l poeta deixa la oupinion de quien maldiç la [[guerra]], que por cobiça de l poderosos lança tanta giente a la muorte, deixando tantas más i sposas sin homes i filhos. ==== Spanson pertuesa ==== Cula paç, las atençones de l reino biran-se para [[Marrocos]] i para l [[mar]]. Entra la [[Ínclita geraçon]], repersentada por [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] i [[Anfante Santo|D. Fernando]], i depuis [[Afonso V de Pertual|D. Afonso V]]. [[Fexeiro:Torre de Belem 1.JPG|thumb|left|250px|[[Torre de Belén]], na [[Santa Marie de Belén|praia]] de adonde saíu la spediçon de [[Vasco da Gama]]]] Depuis de la biaige [[Péro da Covilhã]] i [[Afonso de Paiva]], surge la narraçon de l preparatibos de la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|biaige a la Índia]], deseio que D. Juan II nun cunseguiu cuncretizar antes de morrir i que eirie ser rializado por [[Manuel I de Pertual|D. Manuel]], a quien ls rius [[Ando]] i [[Ganges]] aparecírun an suonhos, porfetizando las feturas glórias de l [[Ouriente]]. ==== L bielho de l Restelo ==== L canto tremina cula partida de la armada. Quando stan a çpedir-se de las famílias na praia de [[Santa Marie de Belén|Belén]], ls [[nabegador]]s son surprendidos pulas palabras dun bielho que staba antre la multidon. Ye l episódio de l ''[[Bielho de l Restelo]]'' (strofes 94 a 104). Este personaige ye la repersentaçon de la cuntestaçon de la época contra las abinturas de l [[çcubrimientos pertueses|çcubrimientos]]. Habie quien pensasse que era pura proua i simplesmente [[suicídio]] tentar estes porjetos de nabegar para partes longínquas de l mundo; ua perda de recursos i homes, que fazerien falta na luita contra ls einimigos [[mouros]] ó para la defesa de l reino contra ua eibentual ambason castelhana. L eipisódio antrou ne l eimaginário pertués. La spresson passou a signeficar l [[cunserbadorismo]], l malo agouro, la mala-buntade i la falta de sprito de [[Abintura (género)|abintura]], frente a porjetos oureginales que eisígen algua ousadie i gastos de recursos. === Canto V === [[Vasco da Gama]] cuonta agora cumo fui la biaige de la armada, de [[Lisboua]] la [[Melinde]]. Ye la narratiba de la grande abintura marítima, an que ls [[marinheiro]]s ouserbórun marabilhados ó anquietos la cuosta de [[África]], l [[Crux|Cruzeiro de l Sul]] ne ls cielos çconhecidos de l nuobo [[Heimisfério celhestrial sul|heimisfério]], l [[Fuogo de Santelmo]] i la [[Tromba de auga|Tromba Marítima]], i anfrentórun peligros i oustaclos einormes cumo la hostilidade de l natibos, ne l eipisódio de Fernon Beloso, la rábia dun monstro, ne l eipisódio de l ''[[Gigante]] [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]]' ', la malina i la muorte probocadas pul [[scorbuto]]. {{Quadrocitaçon|"Dixe anton a Veloso un cumpanheiro<br />(Ampeçando-se todos a rir)<br />-"Ó alhá, Veloso amigo, aquel outeiro<br />Ye melhor de decer que de chubir."<br />- "Si, ye, (responde l ousado abintureiro)<br />Mas quando you para acá bi tantos benir<br />Daqueilhes perros, depriessa un pouco bin,<br />Por me lembrar que stabais acá sin mi|Fernão Veloso, strofe 35 de l Canto V}} ==== Fernão Veloso ==== Aportados na cuosta africana, ls pertueses fazírun cuntato culs pobos natibos. Este abintureiro (strofes 30 a 36), cumbidado para coincer la sue [[aldé]], acumpanhou çpreocupadamente ls anfitriones. Mas, percebendo las antençones [[assassínio|assassinas]] destes, «''Más apressado de l que fura, benie''», preseguido por un grupo. Ye un episódio tamien [[houmorístico]], pula bazófia de l pertués. Depuis dua scaramuça para l salbáren, ls cumpanheiros fázen caçuada de la sue fuga apressada, depuis de, cun tanta cunfiança, tener antrado pula tierra adentro na cumpanha de l [[natibo]]s. A esto el respunde que, bendo cumo tantos einimigos boltában para atacar la [[praia]], benie a correr solo para ajudar la frota, «''Por me lembrar que stabais acá sin mi»''. ==== L Adamastor ==== Puoden-se cunsiderar trés partes ne l eipisódio de l [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]]: la purmeira ye ua [[teofanie]] (strofes 37 a 40). Chegados al [[Cabo de las Tormientas]] ne l meio dua [[tormienta]], ls marinheiros beien l [[titanas|titana]], tan terrible que «''Arrepian-se las chichas i l pelo A mi i a todos solo de oubi-lo i bé-lo''». Eiqui stá l puro grima, la amenaça eiminente de la aniquilaçon, fisicamente sentida - las chichas angélhan-se, ls pelos críspan-se. [[Fexeiro:Adamastor no alto de Santa Catarina 1980.JPG|left|thumb|400px|''Adamastor'', [[scultura]] de Júlio Vaz Júnior ne l [[miradouro]] de Santa Catarina, [[Lisboua]], [[Pertual]]]] L spetaclo ye ambolbente, grandioso, terrificante. Este [[semidius]] maléfico, ancarnaçon de l peligros de la arriscada trabessie, precede-se dua [[nubre]] negra, que aparece rasante subre las cabeças de l nabegantes. Mas más surprendente inda ye la ourquestraçon que l [[mar]] faç cun este eilemiento aéreo «''Bramindo, l mar de loinge brada, Cumo se desse ambalde nalgua peinha''». L lado marabilhoso desta apariçon tamien ye acentuado, fazendo cuntrastar todo l spetaclo de çformidade i gigantismo cul cenário d'antes, adonde son manifestos ls ancantos dua nuite de l "mares de l Sul", «''prosperamente ls bientos assoprando''». Anton ampeça la segunda parte de l eipisódio (strofes 41 a 48), que an termos cronológico-narratibos ye ua [[prolepse]]. L Adamastor fala i, cumo un [[ouraclo]], baticina l [[çtino]] cruel que spera alguns de l nabegadores que atrabessaran ls sous domínios. Ye ua forma anteligente de l poeta de l meados de l [[seclo XVI|seclo]] falar de acuntecimientos de l [[passado]], mas que serien [[feturo]]s para l nabegador de l ampeço de l seclo que faç la narraçon. Finalmente aparece ua [[ecloga]] marina (strofes 49 a 59), que oubedece a un zambolbimiento quemun la muitas cumposiçones [[lírica]]s de [[Luís Vaç de Camões|Camões]]: l einamoramiento (de Adamastor por [[Tétis (Titanide)|Tétis]], nun correspondido), la apartaçon fuorçada (pula [[titanomaquia]]), la traiçon, l lamiento pul suonho frustrado, de l qual l sufredor ye custante i eiternamente recordado: «''Anfin, mie grandíssima statura, Neste remoto cabo cumbertírun Ls Diuses, i por más dobradas maugas, Me anda Tétis cercando destas augas''». [[Fexeiro:Gama route 1.png|thumb|300px|[[Rota]] de [[Vasco da Gama]] zde la [[África de l Sul]] até a la [[Índia]]]] Passado más este oustaclo, ls nabegadores agora anfréntan la malina, particularmente l [[scorbuto]], i un clima a que nun stan aquestumados. Anque un acolhimiento cordial de l pobos de la [[África de l Sul]], l zánimo tamien oumenta por nun haber quien deia amboras subre la [[Índia]]. Até que, depuis de [[Moçambique]] i [[Mombaça]], la [[narratiba]] tremina cula alegrie de la chegada la [[Melinde]]. L canto ancerra cula admiraçon de l melindanos por toda la [[eipopeia]] pertuesa, i la censura de l poeta pula [[analfabetismo|eiliteracie]] de ls sous [[pertueses|cunterráneos]]. Pula boca de Vasco da Gama, que le ampresta legitimidade, cunta cumo ls poderosos de l mundo, specialmente [[Grécia antiga|griegos]] i [[Ampério romano|romanos]], éran amantes de las letras. I lamenta que ls sous cuntemporáneos çprezen la [[léngua pertuesa|léngua]], la [[poesie]] i l cantar i loubar de [[heirói]]s i pobos. === Canto VI === Acabada la narratiba de Vasco da Gama, i ls festeijos de l melindanos, la armada sal, guiada por un piloto que deberá guiá-la até [[Calecute]]. [[Baco]], bendo que ls [[pertueses]] stan prestes a chegar a la [[Índia]], resolbe pedir ajuda la [[Netuno (mitologie)|Netuno]], que cumboca un [[cuncílio]] de l [[diuses]] marinos. La decison destes ye ouposta a la de l [[diuses oulímpicos|oulímpicos]], i assi ourdénan la [[Éolo]] que suolte ls [[Bientos (mitologie)|bientos]] para fazer afundar la frota. ==== Ls duoze de Anglaterra ==== Antretanto, ls [[marinheiro]]s mátan çpreocupadamente l tiempo scuitando Fernão Veloso cuntar l episódio [[lenda|lendário]] i [[Cabalharie mediebal|cabalheiresco]] d'''Ls duoze de Anglaterra'' (strofes 43 a 69): Ne ls tiempos de [[Juan I de Pertual|D. Juan I]], duoze cabalheiros angleses tenerien oufendido la honra de duoze [[dama]]s anglesas, i lançado l zafio a quien quejisse defendé-las nun torneio. Ua beç que estes éran homes poderosos de la [[Anglaterra]], nun habie cumpatriotas que se atrebéssen a anfrentá-los. Assi, l [[Juan de Gante|duque de Lencastre]] lançou un apelo al sou gienro [[lista de reis de Pertual|rei de Pertual]]. [[Fexeiro:Vasco da Gama's ship.jpg|thumb|left|Eilustraçon de la [[nau]] de [[Vasco da Gama]] culs [[Mitologie romana|diuses]] nas [[nubre]]s]] An repuosta, armórun-se eimediatamente duoze cabalheiros pertueses para partir de l [[Porto]] para aquel paíç. Mas solo onze ambarcórun. L 12.º era [[Álvaro Gonçalves Coutico]], ''l Magriço'', que resolbiu ir purmeiro por tierra até a la [[Flandres]]. Depuis de alguas abinturas, chegou al local de la justa ne l perciso sfergante an que esta iba ampeçar i, cula sue ajuda, todos ls cabalheiros angleses fúrun derrotados, salbando-se la honra de las damas oufendidas. {{Quadrocitaçon|L cielo fire cun gritos nesto la giente,<br />Cun súbito miedo i zacordo,<br />Que, ne l rumper de la guapa, la nau pendente<br />Toma grana suma d'auga pul bordo:<br />"Alija, dixe l mestre rijamente,<br />Alija todo al mar; nun falte acordo.<br />Ban outros dar a la bomba, nun parando;<br />La bomba, que ne ls eimos alagando!"|La [[tormienta]], strofe 72 de l Canto VI}} ==== La tormienta ==== La stória de Veloso ye anterrompida pula chegada de la [[tormienta]] probocada puls diuses marinos (strofes 70 a 84). Ye ua çcriçon dramática de quien bibiu situaçones parecidas i conhece la [[gíria]] [[náutica]]: ls [[aires]]s, la oundulaçon, la quebra de [[mastro]]s, las [[nau]]s ancharcadas, ls gritos de l marinheiros, [[relámpago]]s i trobones. Bendo las sues ambarcaçones quaije perdidas, Vasco da Gama dirige ua prece la [[Dius]]. Más ua beç, ye [[Bénus (mitologie)|Bénus]] que ajuda ls pertueses, mandando las [[ninfas]] seduzir ls aires para ls acalmar. Dissipada la tormienta, la armada abista Calecute i l capitan agradece la mercé debina. L canto tremina cun cunsideraçones de l poeta subre l balor de la [[fama]] i de la [[glória]] cunseguidas atrabeç de l grandes feitos, i ua crítica a quien percura estas i la [[fertuna]] por antriga i fabor de l poderosos. === Canto VII === [[Fexeiro:Brahma 1820.jpg|thumb|200px|[[Eilustraçon]] de [[Brahma]] ua de las [[debindade]]s percipales de l [[hinduísmo]], cunfundido por [[Luís Vaz de Camões|Camões]] cun [[Jano]]]] Este canto ampeça cula cumparaçon de l feitos de l pertueses contra ls [[muçulmanos]], spandindo l [[cristandade]] i fazendo la [[guerra santa]], culs cunflitos anternos de la [[Ouropa]] (strofes 2 a 15). Segundo l punto de bista de Camões, ls [[rei]]s i ls [[nobre]]s de las outras naciones ouropeias perden-se an guerras antestinas, anglórias i anjustas. Ls [[protestantismo|almanes, franceses]] i [[anglicanismo|angleses]] renegan la berdadeira [[fé]] i anfraquecen l poder crestiano. Ls eitalianos son corrutos, lutando uns contra ls outros cul solo oubjetibo de l ganho pessonal. Pul cuntrário, solo ls pertueses, cun las más nobres antençones, lutan contra ls [[mouro]]s i [[Ampério Otomano|turcos]]. Assi que aporta an [[Calecute]], Basco de la Gama ambia un mensageiro al soberano andiano. Ne l meio deste nuobo pobo, cun quien nun cunsegue falar, l marinheiro ancontra Monçaide, un mouro [[Al-Andalhuç|spánico]], que l acolhe i le sirbe de [[tradutor]]. Monçaide acumpanha-lo até a la frota i splica als pertueses un pouco de la [[geografie de la Índia|geografie]], [[stória de la Índia|stória]], [[política]], [[hinduísmo|religiones]] i questumes de la [[Índia]]. L capitan i Monçaide zambarcan i ancontran-se cul Catual, un menistro que ls acumpanha até al [[Samorin]] (strofes 43 a 65). La çcriçon de l que ls pertueses bénen ye un eisemplo de la [[sociologie]] de la çcubierta i de la anterpretaçon dua cultura absolutamente nuoba. Ye proposto un [[tratado]] comercial i, anquanto l soberano andiano piensa, la ambaixada buolta a la [[nau]] capitánia. Eiqui ancontra-se un painel repersentando la [[stória de Pertual]]. Mas antes de la splicaçon deste, sentindo-le faltar la anspiraçon, [[Luís Vaz de Camões|Camões]] cunta un pouco de la sue [[biografie]] i lança-se nun lamiento andignado pul modo cumo la sue pátria l ten tratado, a quien solo pretende cantar la glória pertuesa (strofes 78 a 87). === Canto VIII === ==== Painel de la stória de Pertual ==== [[Fexeiro:Nt-Viriato Viseu.jpg|thumb|left|200px|Menumiento al [[lusitano]] [[Biriato]] an [[Biseu]], [[Pertual]]]] La çcriçon de la pintura (strofes 1 a 42) ampeça cun [[Luso (mitologie)|Luso]], l filho ó cumpanheiro de [[Baco]], depuis [[Biriato]] i [[Sertório]]. De seguida bénen l [[Anrique de la Ourgonha|Cunde D. Anrique] ] i [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]], a la par cun alguas personalidades que se eibidenciórun durante la [[dinastie de Ourgonha|purmeira dinastie]]: [[Egas Moniz, l aio|Egas Moniz]], D. [[Fuas Roupinho]], l [[San Teotónio|prior D. Teotónio]], [[Men Moniz de Gandarei|Men Moniz]], [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]], [[Giraldo Sin Grima]], Martin Lopes (que acaçou Pedro Fernando de Castro, renegado [[Reino de Lion|leonés]] aliado als [[mouros]]), l [[Patriarcado de Lisboua|bispo]] D. [[Soeiro Biegas]], D. [[Paio Peres Correia]]. Yá durante la [[reboluçon de 1383-85]] i l reinado de [[Juan I de Pertual|D. Juan I]], stan persentes D. [[Nuno Álbares Pereira]], Péro Rodrigues i [[Gil Fernandes]] (bencedores de scaramuças culs [[Reino de Castielha|castelhanos]]) , Rui Pereira ([[batailha nabal]] de l [[Cerco de Lisboua (1384)|cerco de Lisboua]]) i Martin Basques de la Cunha (que cun 17 homes defendiu-se de 400 castelhanos). Depuis [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]] i [[Anfante D. Anrique| D. Anrique] ] (de la [[Ínclita Geraçon]]), D. [[Pedro de Meneses]] (capitan de [[Ceuta]]) i D. Duarte de Meneses (capitan de [[Alcácer-Ceguer]]). Antretanto anuitece i l Catual buolta a tierra. {{Quadrocitaçon|"Sabe que hai muitos anhos que ls antigos<br />Reis nuossos firmemente propusírun<br />De bencer ls trabalhos i peligros,<br />Que siempre a las grandes cousas se opusírun;<br />I, çcubrindo ls mares inimigos<br />De l queto çcanso, pretendírun<br />De saber que fin tenien, i adonde stában<br />Las derradeiras praias que labában.|Çcurso de [[Basco de la Gama]], strofe 70 de l Canto VIII}} ==== Tratado cul Samorin ==== L [[Samorin]] antretanto manda eisaminar ls augúrios que, segundo l poeta, por séren [[paganismo|paganos]] son facilmente anganhados pula sue fé eirrada. [[Satanás|demonho]] anganha-los dando la prebison de que ls [[pertueses]] beneran a subjugar toda la [[Índia]]. Esto ye cunfirmado puls cunselheiros eislámicos de l soberano, a quien durante la nuite [[Baco]] besitara durante ls [[suonho]]s, fazendo-se passar por [[Maomé]], acusando ls oucidentales de [[piratarie]] i ancitando a la çtruiçon la frota. Ne l die seguinte, l Samorin ten de decidir antre las bantaiges eiquenómicas de l tratado culs pertueses i las prebisones catastróficas de la nuite. Chamando [[Basco de la Gama]], acusa-lo de [[apátrida]] i [[pirata]], ancitando-lo a cunfessar la berdade. L nabegador respunde cun danidade (strofes 65 a 75), reafirmando las sues antençones, i sal de la audiéncia cun outorizaçon para quemercializar. Mas l menistro andiano, anfluenciado puls [[muçulmanos]] de l reino, faç l capitan de refén i tenta trazer la frota pertuesa para más acerca, para a poder assaltar. Quando esta stratégia falha, cobiçando l lucro i temendo l castigo de l sou soberano por star a zoubedecer a las sues ordes, aceita trocar Basco de la Gama por mercadories de las [[nau]]s. === Canto IX === L Catual inda tenta demorar ls pertueses, proibindo l [[quemércio]] culs [[Feitorie|feitores]] de las naus, para dar tiempo que chegue ua armada muçulmana de l [[Mar Burmeilho]]. Mas Monçaide, cumbertido agora al [[cristandade]], cunsegue anformar l capitan pertués de l planos de l einimigos, bender la [[mercadorie]] i oubtener [[speciaries]]. Al mesmo tiempo, Basco de la Gama prende alguns amportantes de l reino de [[Calecute]] i troca-los puls feitores, antretanto presos. Cun mercadorie i alguns prisioneiros andianos, la frota ten [[proba]]s de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia|chegada a la Índia]] i zarpa. ==== La Ilha de l Amores ==== Bendo agora la frota an sigurança ne l sou regresso la [[Pertual]], Bénus piede la ajuda de l sou filho [[Cupido]] para juntar ls ''amores'' i ferir las [[nereidas]] cun las [[flexas]] de l [[amor]]. Cun las [[ninfas]] i [[Tétis (Nereida)|Tétis]] debaixo esta anfluéncia, pon ua [[ilha]] mística na [[Rota de l Cabo|rota]] de l pertueses, i a eilha traç ls amantes. Puoden ser cunsideradas trés çcriçones ne l eipisódio de la [[Ilha de l Amores]]: * L ''locus amoenus'': l [[cenário]] adonde acuntece l ancontro amoroso (strofes 52 a 67 i más alguas até al final de l canto) ye típico de l ''locus amoenus'', culs sous chones maciamente [[Poaceae|relbade]] l, augas límpidas i cantantes, arbles frondosos i até un [[lago]]. L poeta fala inda de la simpática [[fauna]] que ande se cria i de l [[fruito]]s que se porduzen sin [[agricultura|cultibo]]. Ye un cenário [[Jardin de l Éden|paradisíaco]], [[idílio|idílico]], de [[ecloga]]. * La [[alegorie]]: cun un arrojo einesperado para un [[Maneirismo|maneirista]], Camões çcribe l ancontro de l [[marinheiro|nautas]] cun las ninfas que ls sperában, andustriadas por Bénus. L amor que spurmentan ye de [[Peixon (sentimiento)|peixon]]: eimediato, arrebatado i [[sexo|carnal]]. I queda dado l recado als que cundénan la spresson más física de l amor: «''Melhor ye spurmentá-lo que julgá-lo, Mas julgue-lo quien nun puode spurmentá-lo.''» : La recumpensa de l pertueses ten un sentido alegórico: «''Que las Ninfas de l Ouceano, tan fermosas, Tethys i la Ilha angélica pintada, Outra cousa nun ye que las deleitosas Honras que la bida fázen sublimada''» (strofe 89). A acabar l canto, derigindo-se al leitor, refuorça la antençon alegórica i ancita als feitos de balor: «''Ampossiblidades nun fágades, Que quien quijo siempre pudo: i numarados Serdes antre ls heiróis sclarecidos I nesta Ilha de Bénus recebidos''». {{Quadrocitaçon|Ó que famintos beisos na floresta,<br />I que mimoso choro que soaba!<br />Que afagos tan suabes, que rábia hounesta,<br />Que an risicos alegres se tornaba!<br />L que más pássan na manhana, i na sesta,<br />Que Bénus cun prazeres anflamaba,<br />Melhor ye spurmentá-lo que julgá-lo,<br />Mas julgue-lo quien nun puode spurmentá-lo.|La Ilha de l Amores, strofe 83 de l Canto IX}} * Leonardo: [[Luís Vaz de Camões|Camões]], l andefetible cantor de l amor, nun quijo, i se calhar nun pudo, eibitar que esso se refletisse n'''Ls Lusíadas''. Se ls amores mal sucedidos de l [[Adamastor]] deixan antreber l causo rial de l poeta, Leonardo (strofes 75 a 82) eiqui repersenta la cunsumaçon de l sou suonho. Repare-se que las queixas deste nabegante recórdan las de l [[poeta]] na [[lírica]] i cumo ye un lamiento delicado i guapo. Nun pormenor curjidoso, houbo la antençon de apartar i dignificar [[Basco de la Gama]] na carnalidade de l eipisódio. Ye acumpanhado por [[Tétis (Nereida)|Tétis]] até a un magnífico [[palácio]] de [[cristal]] i [[ouro]], anquanto ls outros marinheiros i las sues cumpanheiras quédan nas [[praia]]s i ne ls [[bosque]]s. === Canto X === ==== La profecie de la Sirena ==== Depuis de saciados ls purmeiros apetites, ls marinheiros chégan al palácio de Tétis, adonde les ye serbido un fausto [[refeiçon|banquete]]. Neste, la [[sereia|Sirena]] profetiza ls feitos de l pertueses ne l [[Ouriente]] (strofes 10 a 73). Más ua beç Camões usa l artifício de la [[profecie]] para cuntar l que se passou antre [[1498]], l anho de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia]], i l tiempo an que l poema fui screbido. Son anton cantados ls heiróis i [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|gobernadores de la Índia]], que de l mesmo modo ban merecer la persença na ''Ilha de l Amores'': [[Duarte Pacheco Pereira]] (strofes 12 a 23), [[Francisco de Almeida]] i l sou filho [[Lourenço de Almeida]] (26 a 38), [[Triston de la Cunha]] (39), [[Afonso de Albuquerque]] (40 a 49), [[Lopo Soares de Albergarie]] (50 i 51), [[Diogo Lopes de Sequeira]] (52), [[Duarte de Menezes]] i l própio [[Basco de la Gama]] (53), [[Anrique de Menezes]] (54 i 55), [[Pedro Mascarenhas (1470)|Péro Mascarenhas]] (56 a 58), [[Lopo Baç de Sampaio]] (59), Heitor de la Silbeira (60), [[Nuno de la Cunha]] (61), [[Garcia de Noronha]] i António de la Silbeira (62), [[Stébon de la Gama]] (62 i 63), [[Martin Afonso de Sousa]] (63 a 67), [[Juan de Castro]] i ls sous filhos Álbaro i Fernando (67 a 72) i Juan de Mascarenhas (69). [[Fexeiro:Cellarius ptolemaic system c2.jpg|thumb|250px|Repersentaçon artística de l [[Geocentrismo|modelo geocéntrico]], de [[Ptolomiu]] ([[1660]])]] ==== La máquina de l mundo ==== Acabado l banquete, [[Tétis (Nereida)|Tétis]] cumbida l Gama para l spetaclo de la ''Máquina de l Mundo'', l spetaclo solo de las [[Geocentrismo|sferas celhestres]] de [[Ptolomiu]] (strofes 77 a 144). Eiqui bemos que al [[Génio (pessona)|génio]] i als [[coincimiento]]s de [[Luís Vaz de Camões|Camões]] subre [[geografie]], [[stória]], [[mitologie]], [[religion]], [[guerra]], [[sociologie|cumportamiento houmano]] i [[nabegaçon]], se junta l de la [[astronomie]] (de l [[seclo XVI]], naturalmente). Nas palabras de [[António José Saraiba]], "''ye un de l supremos sucessos de Camões''", "''las sferas son trasparientes, luminosas, bénen-se todas al mesmo tiempo cun eigual nitideç; móben-se, i l mobimiento ye percetible, anque la superfice bisible seia siempre eigual. Cunseguir traduzir esto por meio de la "pintura que fala" ye atingir un de l cumes de la literatura ounibersal.''" Ancluídas neste eipisódio inda ban star más "profecies" subre ls pertueses; la stória de l [[milagre]]s de [[San Tomé (apóstolo)|S. Tomé]], eibangelizador de la [[Índia]] (strofes 108 a 118), cun ua brebe mas arriscada crítica als [[Jesuítas]] na strofe 119; na strofe 128 ua refréncia al [[afogamiento]] de Camões, an que se salbou [[nataçon|a nado]] cun ''Ls Lusíadas'', i ua curjidosa prebison de que la sue «''Lira sonorosa Será más afamada que ditosa''» (la sue oubra serie más famosa de l que la sue bida afertunada). Depuis desto, ls [[pertueses]] ambárcan outra beç i chégan sin más porblemas a [[Lisboua]], adonde recíben las [[glória]]s que les son debidas. ==== Epílogo ==== {{Quadrocitaçon|Nó más, Musa, nó más, que la Lira tengo<br />Çtemperada i la boç anrouquecida,<br />I nun de l canto, mas de ber que bengo<br />Cantar la giente xorda i andurecida.|[[Epílogo]], strofe 145 de l canto X}} La [[eipopeia]] tremina cun un [[eipílogo]] (strofes 145 a 156), an que l poeta lamenta más ua beç las anjustícias que l Reino le terá cometido. Reforça la dedicatória de la obra al moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i aprobeita, cumo home speriente de la bida i de l coincimientos, para le dar alguns cunseilhos: que se acunseilhe culs melhores, goberne cun justícia, premeie solo i siempre quien merece, luite cun brabura i anteligéncia para spandir [[Pertual]] i la [[cristandade|fé crestiana]]. Deste modo, tal cumo [[Aquiles]] fui cantado por [[Homero]], Camões cantará l sou rei. == Obras baseadas n'''Ls Lusíadas'' == * La ourige deste testo nun ye clara, mas custa que, an [[1589]], quatro studantes de la [[Ounibersidade de Ébora]] screbírun ua [[paródia]] al [[Ls Lusíadas#Canto I|purmeiro canto]] d'''Ls Lusíadas''. Ye possible ancuntrar este poema ne l site [http://www.gutenberg.org/etext/20149 Porjet Gutenberg]. * An [[1984]], fui publicada an Pertual pula Eiditorial Amboras ua rediçon d'''Ls Lusíadas'' an banda zenhada, criada por José Ruy. (ISBN 972-46-1144-2) * An [[2000]] fui publicada ua berson deste épico an [[banda zenhada]] (stória an quadrinhos), de l cartonista Fido Nesti (ISBN 85-7596-073-3); * An [[2006]] fui publicada outra BD (HQ) cul nome de ''Lusíadas 2500'', ua nuoba leitura de la obra de Camões, desta beç nun ambiente feturístico de fiçon científica, por Lailson de Houlanda Cabalhcanti (ISBN 85-04-01037-6) == Testo cumpleto de ''Ls Lusíadas'' == * [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/bdc/literatura/lusiadas// Ls Lusíadas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930235335/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/bdc/literatura/lusiadas// |date=2007-09-30 }}, eidiçon cun notas splicatibas, çponiblizada pul [[Anstituto Camões]] * [http://www.oslusiadas.com Ls Lusíadas] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20080224043502/http%3A//www.oslusiadas.com/ |date=2008-02-24 }}, eidiçon online por www.oslusiadas.com * [http://purl.pt/1 Os Lusíadas], eidiçon de 1572 na [http://bnd.bn.pt Biblioteca Nacional Degital] == Traduçon cumpleta de ''Ls Lusíadas'' pa Mirandés == Yá fui feita la traduçon cumpleta de Ls Lusíadas pa Mirandés por [[Amadeu Ferreira]]. La obra spera para brebe tener ua publicaçon an libro. === Bersones de ''Ls Lusíadas'' === {{col-begin}} {{col-3}} * [http://virmap.unipi.it/cgi-bin/virmap/vmibo?docenti:8135269;stampapubblicazioni;pubbl_elem I Lusiadi (eitaliano)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060405174022/http://virmap.unipi.it/cgi-bin/virmap/vmibo?docenti:8135269;stampapubblicazioni;pubbl_elem |date=2006-04-05 }} * [http://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=1741 La Luzidoj (speranto)] * [http://www.brasil.sk/kultura/literatura/lista.html Lusovci (slobaco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007144504/http://www.brasil.sk/kultura/literatura/lista.html |date=2007-10-07 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/prometheus.htm The Lusiads (anglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050421071414/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/prometheus.htm |date=2005-04-21 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/oceanoculturas/fra/13.html Les Lusiades (francés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116095939/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/oceanoculturas/fra/13.html |date=2009-01-16 }} * [http://www.elfenbein-verlag.de/camoes.htm Die Lusiaden (alman-pertués)] {{col-2}} * [http://www.oerby.dk/sider/Lusiade.htm Die Lusiaden (dinamarqués)] * [http://www.lib.ru/INOOLD/KAMOENS/kamoens1_2.txt ''Луиш де Камоэнс. Лузиады'' (russo)] * [http://www.aedigital2.hpg.ig.com.br/biografias/camoes.htm Ls Lusíadas (sueco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304012802/http://www.aedigital2.hpg.ig.com.br/biografias/camoes.htm |date=2009-03-04 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm Ls Lusíadas (polaco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115212155/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm |date=2009-01-15 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm Ls Lusíadas (catalan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514033054/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm |date=2011-05-14 }} {{col-3}} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm Ls Lusíadas (huolandés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514033054/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm |date=2011-05-14 }} * [http://www.casademacau.com.pt/autores_macaenses.htm Ls Lusíadas (chinés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123083737/http://www.casademacau.com.pt/autores_macaenses.htm |date=2005-11-23 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm Ls Lusíadas (húngaro)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115212155/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm |date=2009-01-15 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/encarte/noticiario31e.htm Ls Lusíadas (japonés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930223621/http://www.instituto-camoes.pt/encarte/noticiario31e.htm |date=2007-09-30 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/encarte/encarte63v.htm Ls Lusíadas (concani/konkani)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050421071835/http://www.instituto-camoes.pt/encarte/encarte63v.htm |date=2005-04-21 }} |} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Camões|Lusiadas, Os]] [[Catadorie:Lhéngua mirandesa]] [[Catadorie:Lhéngua pertuesa]] 8i7ccxx1n4ycd099hs69bu7acz28y2n 108082 108081 2026-08-20T22:51:33Z ~2026-30875-10 15270 /* Traduçon cumpleta de Ls Lusíadas pa Mirandés */ 108082 wikitext text/x-wiki '''''Ls Lusíadas''''' ye ua obra [[poesie|poética]] scrita pul [[Luís Vaz de Camões]], cunsiderada la [[Poesie épica|eipopeia]] pertuesa por eiceléncia. Probablemiente cuncluída an [[1556]], fui publicada pula purmeira beç an [[1572]] ne l [[Literatura classicista|período literário de l classicismo]], trés anhos apuis de l regresso de l outor de l [[Ouriente]]. La obra ye cumpuosta de dieç [[canto]]s, 1102 [[strofe]]s que son uitabas [[Decassílabo|decassílabas]], sujeitas al squema [[rima|rímico]] fixo AB AB AB CC – uitaba rima camoniana. La acion central ye la [[çcubierta de l camino marítimo pa la Índia]] por [[Vasco da Gama|Basco da Gama]], alredror de la qual se ban çcrebindo outros episódios de la [[stória de Pertual]], glorificando l [[pertueses|pobo pertués]]. [[Fexeiro:Os Lusíadas.jpg|thumb|250px|Cápia de la purmeira eidiçon de ''Ls Lusíadas'', de [[1572]]]] == Strutura == {{Quadrocitaçon|Las armas i ls barones assinalados '''<small>A</small>'''<br />Que, de la oucidental praia [[Pertual|lusitana]], '''<small>B</small>'''<br />Por mares nunca de antes nabegados '''<small>A</small>'''<br />Passórun inda para alhá de la [[Taprobana]], '''<small>B</small>'''<br />An peligros i guerras sforçados, '''<small>A</small>'''<br />Más de l que prometie la fuorça houmana, '''<small>B</small>'''<br />I antre giente remota eidificórun '''<small>C</small>'''<br />[[Ampério Pertués|Nuobo reino]], que tanto sublimórun. '''<small>C</small>'''<br />|[[Luís Vaz de Camões]], ''Ls Lusíadas'',<br />purmeira [[strofe]] de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]}} La '''strutura sterna''' trata de la análise formal de l poema: númaro de strofes, númaro de bersos por strofe, númaro de sílabas métricas, tipos de rimas, ritmo, figuras de stilo, etc. Assi: * ''Ls Lusíadas'' ye custituído por dieç partes, [[lírica (poesie)|liricamente]] chamadas de [[canto]]s; ** cada canto ten un númaro bariable de [[strofe]]s (an média, 110); *** las strofes son uitabas, tenendo antoce uito [[berso]]s; la [[rima]] ye cruzada ne ls seis purmeiros bersos i amparelhada ne ls dous redadeiros (AB AB AB CC, ber na citaçon al lado); **** cada berso ye custituído por dieç [[Métrica (poesie)|sílabas métricas]] ([[Decassílabo|decassilábico]]) , na sue maiorie heiróicas (acentuadas nas sestas i décimas [[sílaba]]s). Sendo ''Ls Lusíadas'' un testo [[renacentista]], nun poderie deixar de seguir la stética griega que daba particular amportança al [[númaro d'ouro]]. Assi, l clímax de la narratiba, la chegada a la Índia, fui puosta ne l punto que debide la obra na proporçon áurea (ampeço de l [[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]]) . La '''strutura anterna''' relaciona-se cul cuntenido de l testo. Esta obra mostra ser ua [[eipopeia]] clássica al dibedir-se an quatro partes: * Perposiçon - antroduçon, apersentaçon de l assunto i de l [[heirói]]s (strofes 1 a 3 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ; * Ambocaçon - l poeta amboca las [[Tágides|ninfas de l Teijo]] i piede-les la anspiraçon para screbir (strofes 4 i 5 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ; * Dedicatória - l poeta dedica la obra al [[Sabastian de Pertual|rei D. Sabastian]] (strofes 6 a 18 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ; * Narraçon - la narratiba de la biaige, ''[[in medies res]]'', partindo de l meio de la acion para tornar atrás ne l tiempo i splicar l que acuntiu até al momiento na [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|biaige de Basco de Gama]] i na [[stória de Pertual]], i depuis cuntinar na linha temporal. Por fin, hai un eipílogo a cuncluir la obra (strofes 145 a 156 de l [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) . [[Fexeiro:Luís de Camões por François Gérard.jpg|thumb|180px|[[Grabura]] de [[Luís Vaz de Camões]], outor de la obra]] Ls '''planos temáticos''' de la obra son: * Plano de la Biaige - adonde se trata de la biaige de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia]] de [[Vasco da Gama]] i de l sous [[marinheiro]]s; * Plano de la Stória de Pertual - son relatados eipisódios de la [[Stória de Pertual|stória de l pertueses]]; * Plano de l Poeta - [[Luís Vaz de Camões|Camões]] trata-se a si mesmo anquanto [[poeta]] admirador de l pobo i de l heiróis pertueses; * Plano de la Mitologie - son çcritas las anfluéncias i las anterbençones de l diuses de la [[mitologie greco-romana]] na acion de l heiróis. Al longo de la narraçon depórun-se-me ls bários tipos de eipisódios: [[guerra|bélicos]], [[mitologie|mitológicos]], [[stória|stóricos]], [[simbolismo|simbólicos]], [[poesie|líricos]] i [[naturalismo|naturalistas]]. == Parecer de l Santo Oufício == L [[eipopeia|poema épico]] más genuíno ye l canto de la custruçon dua nacion cula upa de [[Dius]] ó de ld [[debindade|diuses]]. ''Ls Lusíadas'', cumo yá la [[Eineida]], ye ua eipopeia moderna, an que l marabilhoso nun passa dun artifício neçairo, mas solo literário. La [[fé]] sola ne l Dius [[cristandade|crestiano]] ye defendida por toda la obra. Nun se puode pensar an [[heiresie]] porque nun fazie sentido, an tiempos de [[Contra-Reforma]], acraditar ne ls diuses de l panteon greco-romano, i la proba ye la nun [[censura]] de l [[anquisiçon|anquisidores]] als «''Deoses de l Gentios''». Ne l eipisódio de la ''Máquina de l Mundo'' (strofe 82 de l [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) , ye l própio [[personaige]] de la diusa [[Tétis (Nereida)|Tétis]] que diç: «''you, Saturno i Jano, Júpiter, Juno, fumos fabulosos, Fingidos de mortal i ciego anganho. Solo pera fazer bersos deleitosos Serbimos''». Anque tenéren cortado cachos de la obra nas sues purmeiras [[eidiçon]]es<ref name="">''Ls Lusíadas'', Luis de Camões, Publicaçones Ouropa-América, eidiçon anotada (1997)</ref>, l [[s:Ls Lusíadas/Parecer de l censor de l Santo Oufício na eidiçon de 1572|Parecer de l censor de l Santo Oufício na eidiçon de 1572]] declara que antendiu que este recurso «''nun pretende más que anfeitar l stilo Poético''». Por esso, cuntina, «''nun tubimos por ancumbeniente ir esta fábula de l Deoses na obra''», mas nun resiste a acrecentar «''quedando siempre salba la berdade de nuossa santa fé, que todos ls Deoses de l Gentios son Demonhos''». Mas, la persença destes diuses acupa un lugar de muito relebo ne l poema. Son las sues antrigas que lígan ls episódios çpersos de la eipopeia i las sues anterbençones ''[[dius es machina]]'' que ampréstan lógica a acuntecimientos einesperados de la biaige, relatados na narratiba. == Tema == === L heirói === Cumo l títalo andica, l heirói desta eipopeia ye coletibo, ls Lusíadas, ó ls filhos de [[Luso (mitologie)|Luso]], ls pertueses. Nas strofes einiciales de l çcurso de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] ne l ''[[cuncílio]] de l [[diuses oulímpicos]]'', que abre la parte narratiba, aparece la ourientaçon laudatória de l outor. [[Fexeiro:Henry the Navigator.jpg|thumb|left|200px|L [[heirói]] de la obra, ls [[pertueses]]. [[Menumiento als Çcubrimientos|Menumiento als Çcubrimientos Pertueses]] an [[Santa Marie de Belén|Belén]], [[Lisboua]], [[Pertual]]]] {{Quadrocitaçon|"Eiternos moradores de l luzente<br />Stelífero pólo, i claro assento,<br />Se de l grande balor de la fuorte giente<br />De Luso nun perdeis l pensamiento,<br />Debedes de tener sabido claramente,<br />Cumo ye de l fados grandes cierto antento,<br />Que por eilha se squeçan ls houmanos<br />De Assírios, Persas, Griegos i Romanos.|Ampeço de l çcurso de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] ne l [[cuncílio]] de l [[debindade|diuses]], [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofe 24.}} L rei de l diuses afirma que zde [[Biriato]] i [[Eiertório]], l [[çtino]] (fado) de l balentes [[pertueses]] (fuorte giente de Luso) ye rializar feitos tan gloriosos que fágan squecer ls de l [[ampério]]s anteriores ([[Assírios]], [[Persas]], [[Griegos]] i [[Ampério Romano|Romanos]]) . L zanrolar de la [[stória de Pertual|sue stória]] atesta-lo, pus para alhá de ser marcada pulas sucessibas i bitoriosas luitas contra [[mouros]] i [[Reino de Castielha|castelhanos]], mostra cumo un paíç tan pequeinho çcubre nuobos mundos i ampone la sue lei ne l cuncerto de las naciones. Na final de l poema aparece l eipisódio de la ''Ilha de l Amores'', recumpensa ficional de la gloriosa caminada pertuesa atrabeç de l tiempos. I ye cunfirmado l receio de [[Baco]] de las sues façanhas de cunquista séren ultrapassadas pulas de l pertueses. Camões dedicou sue [[obra-prima]] al [[Sabastian de Pertual|rei D. Sabastian de Pertual]]. Ls feitos einéditos de l [[çcubrimientos pertueses]] i la chegada al «''[[Calecute|nuobo reino que tanto sublimórun]]' '» ne l [[Índia|Ouriente]], fúrun sin dúbeda ls stímulos determinantes para la tarefa, zde hai mui ambicionada, de redegir l épico pertués. Habie un ambiente de proua i ousadie ne l pobo pertués. [[Nabegador]]s i [[capitan]]es éran heiróis recentes de la pequeinha nacion, homes capazes de straordinárias façanhas, cumo l «''Castro fuorte''» (l [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|bice-rei]] D. [[Juan de Castro]]), falhecido poucos anhos antes de l poeta aportar na [[Índia]]. I percipalmente [[Vasco da Gama]], a quien se debie la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|çcubrimiento de la rota para l ouriente]] nua biaige defícele i cun poucas porbabilidades de éisito, i que bencera einúmaras batailhas contra reinos [[muçulmanos]] an tierras malas als [[crestianos]]. Esta biaige épica fui por esso ousada cumo stória central de la obra, al redror de la qual ban sendo cuntados eipisódios de la [[stória de Pertual]]. [[Fexeiro:Sebastião de Portugal, c. 1571-1574 - Cristóvão de Morais (Google Art Project).jpg|thumb|180px|[[Sabastian de Pertual|El-Rei D. Sabastian]], soberano a quien [[Luís Vaz de Camões|Camões]] dedicou ''Ls Lusíadas'']] === La cruzada contra l mouro === L poema puode ser lido nua perspetiba que yá era antiga, mas la que fatos recentes habien dado acrescida atualidade, la de la [[Recunquista|cruzada contra ''l mouro'']]. Las luitas ne l Ouriente serien la cuntinaçon de las que yá se habien trabado an [[Pertual]] i ne l [[Norte de África]], dominando ó abatendo l poder de l [[Eislan]]. L própio "mobimiento" de l çcubrimientos apareciu nua lógica de cumbate al poderoso [[Ampério Outomano]] que amenaçaba la [[Ouropa]] crestiana, ancapaç de bencer l einimigo an guerra abierta. Ls oubjetibos passában por fazer ua cuncorréncia comercial als [[muçulmanos]], al mesmo tiempo ganhando probeitos i ponendo fraca la eiquenomie de ls ribales. Mas tamien se ambicionaba ancuntrar aliados de ls ouropeus nas nuobas tierras, que poderien ser eilhes mesmos crestianos, ó passibles de [[cumberson]]<ref>''Age of Discovery, 1400-1600'', David Arnold, Routledge (2002) ISBN 0-415-27995-X</ref>. An [[1571]], la aparente ambencibilidade de l [[sulton|sultanato]] [[Turquia|turco]] tenie sido çmentida na [[batailha de Lepanto]]. Sentie-se que ls outomanos afinal nun detenien la supremacie ne l [[Mediterráneo]]. I l quemandante de las fuorças crestianas fura D. [[Juan de Áustria]], filho [[zorro]] de l [[Lista de amperadores de l Sacro Ampério Romano-Germánico|amperador]] [[Carlos I de Spanha|Carlos V]], l abó de [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]]. Fui neste cuntesto de saltaçon que l poeta terá cuntribuído para ancitar l moço [[Lista de reis de Pertual|rei pertués]] a partir an [[batailha de Alcácer-Quibir|cunquista pa la África]], culs [[Crise de sucesson de 1580|zastrosos eifeitos]] que dende se seguírun. === Narradores i ls sous çcursos === Cada un de l tipos de çcurso neste poema amostra particularidades stilísticas cuncretas. Dependendo de l assunto que trátan, l stilo puode ser heiróico i eisaltado, ampolgante, lamentoso i melancólico, houmorístico, admirador. [[Fexeiro:Vascodagama.JPG|thumb|left|200px|Pintura de [[Vasco da Gama]], portagonista por eiceléncia de ''Ls Lusíadas'', na [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|chegada a la Índia]]]] ''Ls Lusíadas'' ye ua obra [[narratiba]], mas ls sous narradores son quaije siempre ouradores que fázen [[çcurso]]s grandiosos: l narrador percipal, [[Luís Vaz de Camões|Camões]], que abre an grande stilo i retoma la palabra an bárias oucasiones; [[Vasco da Gama]], reconhecido cumo «''facundo capitan''» (eilequente); [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]], que tamien toma la palabra an dibersas oucasiones; [[Paulo da Gama]] ([[Ls Lusíadas#Canto VIII|Canto VIII]], strofes 2 a 42); l [[Bielho de l Restelo]] ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 95 a 104); [[Tétis (Nereida)|Tétis]]; la [[Sereia|Sirena]] que profetiza al sonido de música ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofes 10 a 74), etc. {{Quadrocitaçon|<center>4<br />I bós, Tágides mies, pus criado<br />Teneis an mi un nuobo angeinho ardiente,<br />Se siempre an berso houmilde celebrado<br />Fui de mi buosso riu alegremiente,<br />Dai-me agora un sonido alto i sublimado,<br />Un stilo grandíloquo i corriente,<br />Porque de buossas augas, Febo ourdene<br />Que nun téngan ambeija a las de Heipocrene.<br /><br /><center>5<br />Dai-me ua fúria grande i sonorosa,<br />I nó de agriste abena ó frauta ruda,<br />Mas de tuba canora i belicosa,<br />Que l peito acende i la quelor al géstio demuda;<br />Dai-me eigual canto als feitos de la famosa<br />Giente buossa, que a Marte tanto ajuda;<br />Que se spalhe i se cante ne l ouniberso,<br />Se tan sublime précio cabe an berso.|Ambocaçon a las [[Tágides]], [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofes 4 i 5.}} Na ''Ambocaçon'', quando l poeta piede a las [[Tágides]] «''un sonido alto i sublimado, Un stilo grandíloco i corrente''», por ouposiçon al stilo de la [[lírica|poesie lírica]], de «''berso houmilde''», stá ciertamiente a pensar nesse ton ampolgante de la ouratória. Un ton assemelhado a la «''tuba canora i belicosa''» ([[trompeta]] de [[guerra]]) i nó a la «''agreste abena ó frauta ruda''» ([[fraita]] de l [[pastor]]), que seia dino de l «''feitos de la famosa Giente buossa''» (célebre giente de l [[riu Teijo|Teijo]], ls [[pertueses]]). De assinalar eicelentes çcriçones, cumo las de l [[palácio]]s de [[Netuno (mitologie)|Netuno]] i de l [[Samorin]] de [[Calecute]], la de l ''locus amoenus'' (lugar aprazible, ameno) de la ''Ilha de l Amores'' ([[Ls Lusíadas#Canto IX|Canto IX]]) , la de l [[jantar]] ne l palácio de [[Tétis]] ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) i la de l traje de l [[Vasco da Gama|Gama]] (final de l [[Ls Lusíadas#Canto II|Canto II]]) , antre outras. Por bezes, essas çcriçones son feitas al modo dua passaige de [[slide]]s: las cousas çcritas stan eilhi i hai alguien que las amostra. Por eisemplo, l ampeço [[geografie|geográfico]] de l çcurso de Vasco da Gama al [[rei]] de [[Melinde]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 6 a 20), ciertas [[scultura]]s de l palácios de Netuno i de l Samorin, l çcurso de [[Paulo de la Gama]] al Catual ([[Ls Lusíadas#Canto BIII|Canto BIII]], strofes 26 a 44), ''La Máquina de l Mundo'' ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofes 77 a 144). Eisemplos de çcriçones dinámicas son la de la «batailha» de la [[ilha]] de [[Moçambique]] ([[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofes 84 a 92), las de las batailhas de [[batailha de Ourique|Ourique]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 42 a 54) i [[batailha de Aljubarrota|Aljubarrota]] ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 26 a 44), la de la [[tempestade]] ([[Ls Lusíadas#Canto VI|Canto VI]], strofes 1 a 42). Camões ye mestre nessas çcriçones, marcadas puls [[berbo]]s de mobimiento, pula abundáncia de sensaçones bisuales i acústicas i por spressibas [[aliteraçon]]es. Hai n’''Ls Lusíadas'' bários momientos líricos. Ls testos an que se cuncretízan son ne l giral narratibo-çcritibos. Ye l causo de la parte einicial de l eipisódio de la ''[[Inés de Castro|Guapa Inés]]' ' ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 120 a 135), de la parte final de l eipisódio de l [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]] ([[Ls Lusíadas#Canto V|Canto V]], strofes 37 a 60), de l ancontro na ''Ilha de l Amores'' ([[Ls Lusíadas#Canto IX|Canto IX]]). An todos esses causos l stilo ye mui aparecido a la [[ecloga]]. Son muitas las oucasiones an que l poeta assume un ton de lamiento: la redadeira strofe de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], parte de l çcurso de l ''[[Bielho de l Restelo]]'' ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 94 a 104), ampeço i final de l [[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]] i partes de la ''[[Profecie]] de la [[sereia]]'', fázen lembrar outros lamientos de la [[lírica]]. La fé i ls apelos a Dius ténen ua persença fuorte na obra. Yá [[Bergílio]] chamaba al sou heirói «''pio [[Einéias|Eineias]]' '». Por bárias bezes, an momientos defíceles, [[Vasco da Gama]] eirrompe an [[ouraçon]]: an [[Mombaça]] ([[Ls Lusíadas#Canto II|Canto II]]) , na apariçon de l Adamastor, ne l meio de l terror de la turmienta, etc. Las ambocaçones de l poeta a las [[Tágides]], la [[Calíope]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 1 i 2 i [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofe 8), a las [[ninfa]]s de l [[riu Teijo|Teijo]] i de l [[riu Mundego|Mundego]] ([[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]]), an termos tipológicos, son tamien ouraçones. == Çcriçon de la narratiba == [[Fexeiro:Bacchus head in Italy.jpg|thumb|right|150px|L [[bilon]] d'''Ls Lusíadas''. Repersentaçon de [[Baco]], l [[Debindade|dius]] einimigo de l [[pertueses]].]] === Canto I === Depuis de la [[Ls Lusíadas#Strutura|''Perposiçon'', de la ''Ambocaçon'' i de la ''Dedicatória'']], la acion ampeça ''[[in medies res]]'' cula frota de [[Vasco da Gama]] yá ne l [[Ouceano Índico]], mas antes de chegar a la Índia (strofe 19). ==== L cuncílio de l diuses ==== Neste momiento, ye cumbocado l ''Cuncílio de l diuses'' (stáncias 20 a 41) para decidir se ls pertueses dében ó nó cunseguir alcançar l sou çtino. [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] diç que si, porque esso les stá preçtinado. [[Fexeiro:Bouguereau venus detail.jpg|thumb|left|160px|''L Nacimiento de [[Bénus (mitologie)|Bénus]]' ', de [[Willian-Adolphe Bouguereau|Bouguereau]]]] [[Baco]] nun cuncorda porque, se esto fur premitido, las sues própias cunquistas ne l Ouriente seran squecidas, ultrapassadas por este pobo. Mas [[Bénus (mitologie)|Bénus]] bei ls pertueses cumo hardeiros de ls sous amados [[Ampério romano|romanos]] i sabe que será celebrada por eilhes. [[Luís Vaz de Camões|Camões]] era un home de peixones, que tamien celebraba l [[amor]] na sue [[lírica]], i talbeç por esso tubisse scolhido la diusa romana desse sentimiento para patrona de l sou pobo. Segue-se un albrote, culs restantes [[diuses oulímpicos|oulímpicos]] a tomar partido de Baco ó Bénus, até que l poderoso [[Marte (mitologie)|Marte]] se ampone, assustando [[Apolo]] nun aparte (strofe 37). L amante de Bénus, i admirador de ls feitos guerreiros de l pertueses, lembra que nun solo yá ye merecido que cunsígan rializar la sue façanha, cumo Júpiter yá tenie decidido cunceder esse fabor i nun deberie tornar atrás na palabra. L rei de l diuses cuncorda i ancerra l [[cuncílio]]. L çcurso cun que Júpiter ampeça la reunion ye ua acabada peça de [[ouratória]]. Abre cul einebitable [[sórdio]] (1ª strofe) an que, depuis dua oureginal saudaçon, amostra nistante l tema a zambolber. Sigue-se, al modo de la [[retórica]] antiga, la narraçon (l passado amostra que la antençon de l [[çtino|fados]] ye mesmo la que l ourador apersentou). Ben apuis la cunfirmaçon: cun fatos de l persente corrobora l que yá, a sou modo, la narraçon cumprobara (4ª strofe). I termina cun dues strofes de [[peroraçon]], adonde se apela a la beneboléncia de l diuses para culs filhos de [[Luso (mitologie)|Luso]] - aliás, la decison de ls fados cumprir-se-á einesorablemiente. Contra l que serie de sperar, Júpiter cunclui determinando i nó abrindo l debate. {{Quadrocitaçon|<small>(Marte)</small><br />La biseira de l eilmo de diamante<br />Albantando un pouco, mui siguro,<br />Por dar sou parecer, se puso delantre<br />De Júpiter, armado, fuorte i duro:<br />I dando ua pancada penetrante,<br />Cul cunto de l choupa ne l sólio puro,<br />L Cielo tremiu, i Apolo, de torbado,<br />Un pouco la luç perdiu, cumo anfiado.|[[Cuncílio]] de l [[diuses oulímpicos|diuses]], strofe 37 de l Canto I}} ==== La ilha de Moçambique i l piloto mouro ==== La acion torna anton a la frota lusa, que chega a la ilha de [[Moçambique]]. Son acolhidos por [[muçulmano]]s que, antimidados pul poderio bélico de las [[nau]]s, les prométen mantimientos i un [[piloto]] que ls liebe a la Índia. Mas las sues berdadeiras antençones son la çtruiçon de ls pertueses. La anspiraçon de l soberano [[mouro]] ben de Baco, que tomara la forma mortal dun de ls sous cunselheiros. La purmeira stratégia ye atacar ls [[marinheiro]]s que fúren a tierra abastecíren-se de [[auga]]. Mas estes, cuidadosos, ban armados i zbaratan las fuorças einimigas, cuntinando apuis cul bumbardeamiento de la cidade. L regedor rende-se i oufrece anton un piloto que ls cunduza para tierras einimigas, la segunda stratégia de l dius de l [[bino]]. Por dues bezes l piloto andica buns portos de acolhimiento: ua tierra de [[crestiano]]s, que será ua refréncia al reino de [[Priste Juan]], i outra an que crestianos i muçulmanos bibirian juntos. [[Vasco da Gama]] cunfia ne l piloto. Mas Bénus, bendo que na rialidade se trata de tierras de muçulmanos capazes de bencer ls pertueses, zbia la frota cun airaçadas cuntrárias. L purmeiro porto ye ultrapassado; l segundo ye Mombaça, la pouca çtáncia de l qual la frota lança [[áncora]]. I l canto tremina cun dues strofes plenas de ''suspense''. === Canto II === [[Fexeiro:Caminho maritimo para a India.png|thumb|300px|[[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Camino percorrido]] pula spediçon de [[Vasco da Gama]] (a negro). Nesta figura tamien se puode ber l percurso de [[Péro de la Cobilhana]] (a laranja) apartado de [[Afonso de Paiba]] (a azul) depuis de la longa biaige juntos (a berde).]] ==== Cilada an Mombaça ==== L [[rei]] de [[Mombaça]] ambia un mensageiro cun promessas de bun acolhimiento i piede que la [[armada]] entre ne l porto de la cidade, mas cula antençon de armar ua amboscada. [[Vasco da Gama]] ambia purmeiro dous [[degredo|degredados]] a la cidade para passáren la nuite i abaluáren la situaçon. Anganhados puls mouros i por [[Baco]], estes acunsélhan la antrada an Mombaça. Mas Bénus anterfire más ua beç, i cula ajuda de las [[Nereidas]] ampiede la antrada de l [[nabio]]s pertueses. [[Bénus (mitologie)|Bénus]] sal anton an direçon als cielos (strofe 33). Seduç [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] cula sue beleza i queixa-se de ls peligros que la spediçon stá a correr. L rei de l diuses reafirma que ls fados yá çtinórun sucesso para ls pertueses i ambia [[Mercúrio (mitologie)|Mercúrio]] para abisar Vasco da Gama de la eisisténcia de [[Melinde]], adonde ancuntrará un rei justo i bondadoso, que dará todo l que percura. ==== Chegada la Melinde ==== Depuis de anterrogáren persioneiros feitos an Mombaça, ye cunfirmada la buona ambora de l reino de Melinde. La frota derige-se para alhá i ye bien recebida. Anque naturalmente remanseado, este eipisódio ye un [[decumentário]] de la [[çcubrimientos pertueses|çcubierta de nuobas tierras i nuobos pobos]]. Dua grande riqueza çcritiba, por el se cunsegue "ber" Melinde i ls melindanos, cumo se apersentou la squadra pertuesa, la recepçon que tubo, cumo fúrun las reaçones duns i d'outros, i cumo fui feito l cuntato [[diplomacie|diplomático]]. L rei melindano ouferece [[Quemido|mantimientos]], [[muniçon]]es i [[piloto]] pa la [[Índia]]. Chubindo a bordo de la [[nau]] capitánia, piede la Vasco da Gama que le cunte subre la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|sue biaige]]. Mas que purmeiro çcriba l [[reino de Pertual]]: la sue [[geografie de Pertual|geografie]], la sue [[stória de Pertual|stória]] i las [[pertueses|sues gientes]]. === Canto III === Passada ua ambocaçon de l [[Luís Vaz de Camões|poeta]] la [[Calíope]], [[Vasco da Gama]] ampeça por splicar la [[geografie]] de la [[Ouropa]] i la situaçon de [[Pertual]] ne l [[cuntinente]] (strofes 6 a 20), «''quaije cume de la cabeça De Ouropa to''». {{Quadrocitaçon|Golpes se dan medonhos i forçosos;<br />Por to la parte andaba acesa la guerra:<br />Mas l de Luso arnés, couraça i malha<br />Rompe, corta, çfaç, abolha i talha.|[[Batailha de Ourique]], strofe 51 de l Canto III}} [[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|left|Státua de [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] ne l [[Castielho de San Ourge]] an [[Lisboua]]. Réplica de la oureginal de [[Guimarães]], por [[Soares de l Reis]]]] Ampeça anton la [[narratiba]] de la [[stória de Pertual]]. De [[Luso (mitologie)|Luso]] la [[Biriato]], passa para l rei D. [[Afonso VI de Lion i Castielha]], [[Teresa de Lion|D. Teresa]] i l [[Anrique de la Ourgonha|cunde D. Anrique] ]. Segue-se la luita de [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] pula [[Andependéncia de Pertual|formaçon de la nacionalidade]] i la einumaraçon de l feitos guerreiros de l purmeiro [[Lista de reis de Pertual|rei de Pertual]] contra [[Reino de Castielha|castelhanos]], [[Reino de Lion|lioneses]] i [[mouros]]. ==== Egas Moniz ==== Neste eipisódio (strofes 35 a 41) cunta-se la stória de l aio de D. Afonso Henriques. Tenendo dado la sue palabra al [[Afonso VII de Lion i Castielha|rei de Castielha]] que l soberano pertués le prestarie [[bassalaige]], cunseguiu l lebantamiento de l [[cerco]] castelhano la [[Castielho de Guimarães|Guimarães]]. Mas cumo D. Afonso Henriques recusou-se a acatar estas cundiçones, [[Egas Moniz, l aio|Egas Moniz]] fui antregar-se al rei castelhano, cula mulhier i ls filhos, comobendo a todos pula sue lealdade i honra. ==== Batailha de Ourique ==== [[Fexeiro:BatalhaOurique.jpg|thumb|300px|''L Milagre de Ourique'' de [[Domingos Sequeira]], ólio subre la tela ([[1793]])]] An seguida (strofes 42 a 54) ye narrada la [[lenda]] de la [[batailha de Ourique]], an que l fundador de Pertual derrota cinco reis mouros depuis de tener ua bison de [[Cristo]]. Por este motibo pinta ls cinco [[scudo (heiráldica)|scudos]] i ls trinta denheiros na [[bandeira de Pertual]]. Ye más un eisemplo dua bíbida [[Batailha (guerra)|batailha]] [[épica]], an que ls pertueses anfréntan un einimigo cien bezes superior an númaro. L corajoso eisército «''Rompe, corta, çfaç, abola i talha''» las fuorças einimigas, ponendo ls restantes an fuga grimado. Na final, tantos son muortos an batailha que l [[sangre]] destes cuorre an rius i pinta l campo berde i branco de [[carmesin]]. La çcriçon de las cunquistas de l rei Afonso cuntina (strofes 55 a 68) an ritmo acelarado: [[Leirieb]], [[Arronches]], [[Santarén (Pertual)|Santarén]], [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Sintra]], [[Cerco de Lisboua|Lisboua]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Torres Bedras]], [[Elbas]], [[Moura]], [[Serpa]], [[Alcácer de l Sal]], [[Ébora]], [[Beija]], [[Palmela]], [[Sesimbra]], [[Badajoç]]. ==== Dinastie de Ourgonha ==== Nesta redadeira cidade D. Afonso acaba por ser cercado pul [[Fernando II de Lion|rei de Lion]], i Camões antroduç l sou hardeiro [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] na stória, que se torna ne l assunto de l canto bélico juntamente cul pai, i depuis de la muorte deste (strofes 83 i 84) cumo rei. Siguen-se ls restantes reis de la [[dinastie de Ourgonha]], çtacando la coraige i l bun reinado de cada un (ó malo reinado, ne l causo de [[Sancho II de Pertual|D. Sancho II]]). Ye ne l canto de l reinado de [[Afonso IV de Pertual|D. Afonso IV]] que ban aparecer más alguns episódios célebres d' ''Ls Lusíadas'': la ''[[Marie de Pertual (1313)|Formosíssima Marie]]' ', la ''[[Batailha de l Salado]]'', i ''[[Inés de Castro]]''. Esta sequéncia torna la narratiba nun carrocel de eimoçones. L purmeiro ye un eipisódio lírico, an que la filha de D. Afonso IV roga la ajuda deste para l sou [[reino de Castielha]] contra ls [[mouros]]. Comobido, l rei parte an ajuda de l [[Afonso XI de Castielha|gienro]], na batailha de l Salado, más un eisemplo de luita épica. ==== Inés de Castro ==== {{Quadrocitaçon|Trazian-na ls hourríficos algozes<br />Ante l Rei, yá mobido la piedade:<br />Mas l pobo, cun falsas i ferozes<br />Rezones, a la muorte cruda l persuade.<br />Eilha cun tristes l piedosas bozes,<br />Salidas solo de la mágoa, i suidade<br />De l sou Príncepe, i filhos que deixaba,<br />Que más que la própia muorte la magoaba|[[Inés de Castro]], strofe 124 de l Canto III}} L turbilhon de eimoçones cuntina cun este eipisódio lírico-trágico (strofes 120 a 135), talbeç l más reconhecido d'''Ls Lusíadas''. Cumbén que se nun perca de bista la sue antegraçon ne l poema, bie alocuçon de [[Vasco da Gama]] al rei de [[Melinde]]. Questuma-se classeficá-lo cumo lírico, çtinguindo-lo assi, subretodo, de l más quemuns eipisódios bélicos. [[Inés de Castro|D. Inés]] i [[Pedro I de Pertual|D. Pedro]] son ls amantes trágicos por eiceléncia. L sou [[amor]] ye eilícito, proibido puls poderes. L poeta que tenie scrito [[soneto]]s tan sombrios, de sofrimiento amoroso, chama repetidamente este de «''puro amor''», i censura l rei, de quien tanto eilogiara ls feitos guerreiros, por esta selombra ne l sou reinado. [[Fexeiro:Ines de castro.jpg|thumb|left|300px|Súplica de la [[Inés de Castro|''Guapa Inés'' (de Castro)]]]] D. Afonso IV quier casar l filho que, apeixonado por Inés, recusa. La seluçon ye eiliminá-la. Trazida a la persença de l rei, esta amplora pula sue [[bida]], solo para poder cuidar de l sous filhos. Comobe l bielho soberano, mas ls cunselheiros i l pobo eisigen la [[muorte]]. I assi la andeble i guapa apeixonada ye [[assassínio|assassinada]] «''solo por tener sujeito L coraçon a quien soube bencé-la''» (por amar quien soube cunquistar l sou coraçon). Ua rápida análise de l eipisódio premite ancuntrar persentes, cun maior ó menor clareza, eilemientos [[tragédia|trágicos]] cumo l [[çtino]], que cunduç la acion para l final trágico; la [[peripécia]]; até algo próssimo de l papel de l ''coro'' ([[apóstrofe]]s). La [[nobreza]] [[moral]] i [[social]] de l personaiges ye tamien salientada, de modo a criar ne l leitor sentimientos de [[terror]] i de [[piadade]] delantre la çgrácia que se abate subre la protagonista ([[catástrofe]]). Quando Inés teme más la [[Uorfano|uorfandade]] de l filhos que la própia perda de la bida, quando eilha suplica la quemutaçon de la [[pena capital]] por un [[sílio]] na [[Sibéria]] (Cítie) ó na [[Líbia]], antre «''toda la feridade''», solo para poder criar ls filhos de l sou amor, quando ye cumparada cun «''la guapa moça Policena, cunsulaçon strema de la mai bielha''», quando l leitor scuita toda la strofe 134, i mesmo a 135, stan-se a dedilhar ls acordes de la [[piadade]]. Yá ls bersos einiciales de la strofe 124, la apóstrofe cun que termina a 130 (i antes la de la segunda metade de la 123) i la strofe 133 stan al serbício de la sugeston de l [[terror]] trágico. ==== D. Fernando ==== Depuis de la bingança de D. Pedro, ''l cruel'', ye apersentado l brando [[Fernando I de Pertual|D. Fernando]], responsabilizado pula quaije perda de l reino durante las [[guerras fernandinas]] i pula [[Crise de 1383-1385|crise]] que l paíç anfrentarie passado la sue muorte. Anterpretando estas crises cumo cunsequéncia ó castigo de l amor de l rei por [[Leonor Teles]], l romántico poeta acrecenta «''Mas quien puode librar-se por bintura De l laços que Amor arma brandamente''». Por esso, cuntina, l monarca ten çculpa (strofe 143) para quien yá amou, quien nunca amou será más ríspido nas críticas. === Canto IV === Vasco da Gama cuntina la narratiba de la stória de Pertual. Fala agora de la [[Dinastie de Abis|2.ª Dinastie]], zde la [[Reboluçon de 1383-85]], até al momiento, de l reinado de [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], an que la sue armada parte para la [[Índia]]. [[Fexeiro:Batalha_de_Aljubarrota_02.jpg|thumb|350px|Repersentaçon [[mediebal]] de la [[batailha de Aljubarrota]]]] ==== Batailha de Aljubarrota ==== {{Quadrocitaçon|<small>(D. Nuno Álbares Pereira)</small><br />Eis eilhi sous armanos contra el ban,<br />(Causo feio i cruel!) mas nun se spanta,<br />Que menos ye querer matar l armano,<br />Quien contra l Rei i la Pátria se albanta:|[[Batailha de Aljubarrota]], strofe 32 de l Canto IV}} La narratiba de la reboluçon de 1383-85 ye dibedida an dues partes: l lebantamiento de l [[pobo]] para apoiar l pertendente pertués (strofes 1 a 23), i la [[batailha de Aljubarrota]] (strofes 24 a 44). Dous heiróis cumpárten las glórias destes eipisódios: l régio [[Juan I de Pertual|D. Juan]] i l guerreiro D. [[Nuno Álbares Pereira]]. Camões eilogia ls [[patriotismo|patriotas]] que defendírun la [[andependéncia]], quier séian houmildes ó poderosos, sin miedo de morrir pula causa pertuesa. Cratica amarguradamente quien se ajuntou al partido castelhano, particularmente ls armanos de Nun'Álbares, que ten de lidar cul cunflito acrecido de luitar contra ls sous familiares. Ls feitos de l [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]] tamien son cantados de forma particularmente épica, fazendo lembrar [[Ájax]] na [[Eilíada]]. La sue coraige salba la batailha. Socorre la Ala de l Namorados que se ancontraba na banguarda i, na strofe 38, "''sopesando la lança quatro bezes, Cun fuorça (la)tira; i, deste solo tiro, Muitos lançórun l redadeiro suspiro''". Mas na fin de más ua batailha sanguinária, a par cul canto de la glória, l poeta deixa la oupinion de quien maldiç la [[guerra]], que por cobiça de l poderosos lança tanta giente a la muorte, deixando tantas más i sposas sin homes i filhos. ==== Spanson pertuesa ==== Cula paç, las atençones de l reino biran-se para [[Marrocos]] i para l [[mar]]. Entra la [[Ínclita geraçon]], repersentada por [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] i [[Anfante Santo|D. Fernando]], i depuis [[Afonso V de Pertual|D. Afonso V]]. [[Fexeiro:Torre de Belem 1.JPG|thumb|left|250px|[[Torre de Belén]], na [[Santa Marie de Belén|praia]] de adonde saíu la spediçon de [[Vasco da Gama]]]] Depuis de la biaige [[Péro da Covilhã]] i [[Afonso de Paiva]], surge la narraçon de l preparatibos de la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|biaige a la Índia]], deseio que D. Juan II nun cunseguiu cuncretizar antes de morrir i que eirie ser rializado por [[Manuel I de Pertual|D. Manuel]], a quien ls rius [[Ando]] i [[Ganges]] aparecírun an suonhos, porfetizando las feturas glórias de l [[Ouriente]]. ==== L bielho de l Restelo ==== L canto tremina cula partida de la armada. Quando stan a çpedir-se de las famílias na praia de [[Santa Marie de Belén|Belén]], ls [[nabegador]]s son surprendidos pulas palabras dun bielho que staba antre la multidon. Ye l episódio de l ''[[Bielho de l Restelo]]'' (strofes 94 a 104). Este personaige ye la repersentaçon de la cuntestaçon de la época contra las abinturas de l [[çcubrimientos pertueses|çcubrimientos]]. Habie quien pensasse que era pura proua i simplesmente [[suicídio]] tentar estes porjetos de nabegar para partes longínquas de l mundo; ua perda de recursos i homes, que fazerien falta na luita contra ls einimigos [[mouros]] ó para la defesa de l reino contra ua eibentual ambason castelhana. L eipisódio antrou ne l eimaginário pertués. La spresson passou a signeficar l [[cunserbadorismo]], l malo agouro, la mala-buntade i la falta de sprito de [[Abintura (género)|abintura]], frente a porjetos oureginales que eisígen algua ousadie i gastos de recursos. === Canto V === [[Vasco da Gama]] cuonta agora cumo fui la biaige de la armada, de [[Lisboua]] la [[Melinde]]. Ye la narratiba de la grande abintura marítima, an que ls [[marinheiro]]s ouserbórun marabilhados ó anquietos la cuosta de [[África]], l [[Crux|Cruzeiro de l Sul]] ne ls cielos çconhecidos de l nuobo [[Heimisfério celhestrial sul|heimisfério]], l [[Fuogo de Santelmo]] i la [[Tromba de auga|Tromba Marítima]], i anfrentórun peligros i oustaclos einormes cumo la hostilidade de l natibos, ne l eipisódio de Fernon Beloso, la rábia dun monstro, ne l eipisódio de l ''[[Gigante]] [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]]' ', la malina i la muorte probocadas pul [[scorbuto]]. {{Quadrocitaçon|"Dixe anton a Veloso un cumpanheiro<br />(Ampeçando-se todos a rir)<br />-"Ó alhá, Veloso amigo, aquel outeiro<br />Ye melhor de decer que de chubir."<br />- "Si, ye, (responde l ousado abintureiro)<br />Mas quando you para acá bi tantos benir<br />Daqueilhes perros, depriessa un pouco bin,<br />Por me lembrar que stabais acá sin mi|Fernão Veloso, strofe 35 de l Canto V}} ==== Fernão Veloso ==== Aportados na cuosta africana, ls pertueses fazírun cuntato culs pobos natibos. Este abintureiro (strofes 30 a 36), cumbidado para coincer la sue [[aldé]], acumpanhou çpreocupadamente ls anfitriones. Mas, percebendo las antençones [[assassínio|assassinas]] destes, «''Más apressado de l que fura, benie''», preseguido por un grupo. Ye un episódio tamien [[houmorístico]], pula bazófia de l pertués. Depuis dua scaramuça para l salbáren, ls cumpanheiros fázen caçuada de la sue fuga apressada, depuis de, cun tanta cunfiança, tener antrado pula tierra adentro na cumpanha de l [[natibo]]s. A esto el respunde que, bendo cumo tantos einimigos boltában para atacar la [[praia]], benie a correr solo para ajudar la frota, «''Por me lembrar que stabais acá sin mi»''. ==== L Adamastor ==== Puoden-se cunsiderar trés partes ne l eipisódio de l [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]]: la purmeira ye ua [[teofanie]] (strofes 37 a 40). Chegados al [[Cabo de las Tormientas]] ne l meio dua [[tormienta]], ls marinheiros beien l [[titanas|titana]], tan terrible que «''Arrepian-se las chichas i l pelo A mi i a todos solo de oubi-lo i bé-lo''». Eiqui stá l puro grima, la amenaça eiminente de la aniquilaçon, fisicamente sentida - las chichas angélhan-se, ls pelos críspan-se. [[Fexeiro:Adamastor no alto de Santa Catarina 1980.JPG|left|thumb|400px|''Adamastor'', [[scultura]] de Júlio Vaz Júnior ne l [[miradouro]] de Santa Catarina, [[Lisboua]], [[Pertual]]]] L spetaclo ye ambolbente, grandioso, terrificante. Este [[semidius]] maléfico, ancarnaçon de l peligros de la arriscada trabessie, precede-se dua [[nubre]] negra, que aparece rasante subre las cabeças de l nabegantes. Mas más surprendente inda ye la ourquestraçon que l [[mar]] faç cun este eilemiento aéreo «''Bramindo, l mar de loinge brada, Cumo se desse ambalde nalgua peinha''». L lado marabilhoso desta apariçon tamien ye acentuado, fazendo cuntrastar todo l spetaclo de çformidade i gigantismo cul cenário d'antes, adonde son manifestos ls ancantos dua nuite de l "mares de l Sul", «''prosperamente ls bientos assoprando''». Anton ampeça la segunda parte de l eipisódio (strofes 41 a 48), que an termos cronológico-narratibos ye ua [[prolepse]]. L Adamastor fala i, cumo un [[ouraclo]], baticina l [[çtino]] cruel que spera alguns de l nabegadores que atrabessaran ls sous domínios. Ye ua forma anteligente de l poeta de l meados de l [[seclo XVI|seclo]] falar de acuntecimientos de l [[passado]], mas que serien [[feturo]]s para l nabegador de l ampeço de l seclo que faç la narraçon. Finalmente aparece ua [[ecloga]] marina (strofes 49 a 59), que oubedece a un zambolbimiento quemun la muitas cumposiçones [[lírica]]s de [[Luís Vaç de Camões|Camões]]: l einamoramiento (de Adamastor por [[Tétis (Titanide)|Tétis]], nun correspondido), la apartaçon fuorçada (pula [[titanomaquia]]), la traiçon, l lamiento pul suonho frustrado, de l qual l sufredor ye custante i eiternamente recordado: «''Anfin, mie grandíssima statura, Neste remoto cabo cumbertírun Ls Diuses, i por más dobradas maugas, Me anda Tétis cercando destas augas''». [[Fexeiro:Gama route 1.png|thumb|300px|[[Rota]] de [[Vasco da Gama]] zde la [[África de l Sul]] até a la [[Índia]]]] Passado más este oustaclo, ls nabegadores agora anfréntan la malina, particularmente l [[scorbuto]], i un clima a que nun stan aquestumados. Anque un acolhimiento cordial de l pobos de la [[África de l Sul]], l zánimo tamien oumenta por nun haber quien deia amboras subre la [[Índia]]. Até que, depuis de [[Moçambique]] i [[Mombaça]], la [[narratiba]] tremina cula alegrie de la chegada la [[Melinde]]. L canto ancerra cula admiraçon de l melindanos por toda la [[eipopeia]] pertuesa, i la censura de l poeta pula [[analfabetismo|eiliteracie]] de ls sous [[pertueses|cunterráneos]]. Pula boca de Vasco da Gama, que le ampresta legitimidade, cunta cumo ls poderosos de l mundo, specialmente [[Grécia antiga|griegos]] i [[Ampério romano|romanos]], éran amantes de las letras. I lamenta que ls sous cuntemporáneos çprezen la [[léngua pertuesa|léngua]], la [[poesie]] i l cantar i loubar de [[heirói]]s i pobos. === Canto VI === Acabada la narratiba de Vasco da Gama, i ls festeijos de l melindanos, la armada sal, guiada por un piloto que deberá guiá-la até [[Calecute]]. [[Baco]], bendo que ls [[pertueses]] stan prestes a chegar a la [[Índia]], resolbe pedir ajuda la [[Netuno (mitologie)|Netuno]], que cumboca un [[cuncílio]] de l [[diuses]] marinos. La decison destes ye ouposta a la de l [[diuses oulímpicos|oulímpicos]], i assi ourdénan la [[Éolo]] que suolte ls [[Bientos (mitologie)|bientos]] para fazer afundar la frota. ==== Ls duoze de Anglaterra ==== Antretanto, ls [[marinheiro]]s mátan çpreocupadamente l tiempo scuitando Fernão Veloso cuntar l episódio [[lenda|lendário]] i [[Cabalharie mediebal|cabalheiresco]] d'''Ls duoze de Anglaterra'' (strofes 43 a 69): Ne ls tiempos de [[Juan I de Pertual|D. Juan I]], duoze cabalheiros angleses tenerien oufendido la honra de duoze [[dama]]s anglesas, i lançado l zafio a quien quejisse defendé-las nun torneio. Ua beç que estes éran homes poderosos de la [[Anglaterra]], nun habie cumpatriotas que se atrebéssen a anfrentá-los. Assi, l [[Juan de Gante|duque de Lencastre]] lançou un apelo al sou gienro [[lista de reis de Pertual|rei de Pertual]]. [[Fexeiro:Vasco da Gama's ship.jpg|thumb|left|Eilustraçon de la [[nau]] de [[Vasco da Gama]] culs [[Mitologie romana|diuses]] nas [[nubre]]s]] An repuosta, armórun-se eimediatamente duoze cabalheiros pertueses para partir de l [[Porto]] para aquel paíç. Mas solo onze ambarcórun. L 12.º era [[Álvaro Gonçalves Coutico]], ''l Magriço'', que resolbiu ir purmeiro por tierra até a la [[Flandres]]. Depuis de alguas abinturas, chegou al local de la justa ne l perciso sfergante an que esta iba ampeçar i, cula sue ajuda, todos ls cabalheiros angleses fúrun derrotados, salbando-se la honra de las damas oufendidas. {{Quadrocitaçon|L cielo fire cun gritos nesto la giente,<br />Cun súbito miedo i zacordo,<br />Que, ne l rumper de la guapa, la nau pendente<br />Toma grana suma d'auga pul bordo:<br />"Alija, dixe l mestre rijamente,<br />Alija todo al mar; nun falte acordo.<br />Ban outros dar a la bomba, nun parando;<br />La bomba, que ne ls eimos alagando!"|La [[tormienta]], strofe 72 de l Canto VI}} ==== La tormienta ==== La stória de Veloso ye anterrompida pula chegada de la [[tormienta]] probocada puls diuses marinos (strofes 70 a 84). Ye ua çcriçon dramática de quien bibiu situaçones parecidas i conhece la [[gíria]] [[náutica]]: ls [[aires]]s, la oundulaçon, la quebra de [[mastro]]s, las [[nau]]s ancharcadas, ls gritos de l marinheiros, [[relámpago]]s i trobones. Bendo las sues ambarcaçones quaije perdidas, Vasco da Gama dirige ua prece la [[Dius]]. Más ua beç, ye [[Bénus (mitologie)|Bénus]] que ajuda ls pertueses, mandando las [[ninfas]] seduzir ls aires para ls acalmar. Dissipada la tormienta, la armada abista Calecute i l capitan agradece la mercé debina. L canto tremina cun cunsideraçones de l poeta subre l balor de la [[fama]] i de la [[glória]] cunseguidas atrabeç de l grandes feitos, i ua crítica a quien percura estas i la [[fertuna]] por antriga i fabor de l poderosos. === Canto VII === [[Fexeiro:Brahma 1820.jpg|thumb|200px|[[Eilustraçon]] de [[Brahma]] ua de las [[debindade]]s percipales de l [[hinduísmo]], cunfundido por [[Luís Vaz de Camões|Camões]] cun [[Jano]]]] Este canto ampeça cula cumparaçon de l feitos de l pertueses contra ls [[muçulmanos]], spandindo l [[cristandade]] i fazendo la [[guerra santa]], culs cunflitos anternos de la [[Ouropa]] (strofes 2 a 15). Segundo l punto de bista de Camões, ls [[rei]]s i ls [[nobre]]s de las outras naciones ouropeias perden-se an guerras antestinas, anglórias i anjustas. Ls [[protestantismo|almanes, franceses]] i [[anglicanismo|angleses]] renegan la berdadeira [[fé]] i anfraquecen l poder crestiano. Ls eitalianos son corrutos, lutando uns contra ls outros cul solo oubjetibo de l ganho pessonal. Pul cuntrário, solo ls pertueses, cun las más nobres antençones, lutan contra ls [[mouro]]s i [[Ampério Otomano|turcos]]. Assi que aporta an [[Calecute]], Basco de la Gama ambia un mensageiro al soberano andiano. Ne l meio deste nuobo pobo, cun quien nun cunsegue falar, l marinheiro ancontra Monçaide, un mouro [[Al-Andalhuç|spánico]], que l acolhe i le sirbe de [[tradutor]]. Monçaide acumpanha-lo até a la frota i splica als pertueses un pouco de la [[geografie de la Índia|geografie]], [[stória de la Índia|stória]], [[política]], [[hinduísmo|religiones]] i questumes de la [[Índia]]. L capitan i Monçaide zambarcan i ancontran-se cul Catual, un menistro que ls acumpanha até al [[Samorin]] (strofes 43 a 65). La çcriçon de l que ls pertueses bénen ye un eisemplo de la [[sociologie]] de la çcubierta i de la anterpretaçon dua cultura absolutamente nuoba. Ye proposto un [[tratado]] comercial i, anquanto l soberano andiano piensa, la ambaixada buolta a la [[nau]] capitánia. Eiqui ancontra-se un painel repersentando la [[stória de Pertual]]. Mas antes de la splicaçon deste, sentindo-le faltar la anspiraçon, [[Luís Vaz de Camões|Camões]] cunta un pouco de la sue [[biografie]] i lança-se nun lamiento andignado pul modo cumo la sue pátria l ten tratado, a quien solo pretende cantar la glória pertuesa (strofes 78 a 87). === Canto VIII === ==== Painel de la stória de Pertual ==== [[Fexeiro:Nt-Viriato Viseu.jpg|thumb|left|200px|Menumiento al [[lusitano]] [[Biriato]] an [[Biseu]], [[Pertual]]]] La çcriçon de la pintura (strofes 1 a 42) ampeça cun [[Luso (mitologie)|Luso]], l filho ó cumpanheiro de [[Baco]], depuis [[Biriato]] i [[Sertório]]. De seguida bénen l [[Anrique de la Ourgonha|Cunde D. Anrique] ] i [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]], a la par cun alguas personalidades que se eibidenciórun durante la [[dinastie de Ourgonha|purmeira dinastie]]: [[Egas Moniz, l aio|Egas Moniz]], D. [[Fuas Roupinho]], l [[San Teotónio|prior D. Teotónio]], [[Men Moniz de Gandarei|Men Moniz]], [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]], [[Giraldo Sin Grima]], Martin Lopes (que acaçou Pedro Fernando de Castro, renegado [[Reino de Lion|leonés]] aliado als [[mouros]]), l [[Patriarcado de Lisboua|bispo]] D. [[Soeiro Biegas]], D. [[Paio Peres Correia]]. Yá durante la [[reboluçon de 1383-85]] i l reinado de [[Juan I de Pertual|D. Juan I]], stan persentes D. [[Nuno Álbares Pereira]], Péro Rodrigues i [[Gil Fernandes]] (bencedores de scaramuças culs [[Reino de Castielha|castelhanos]]) , Rui Pereira ([[batailha nabal]] de l [[Cerco de Lisboua (1384)|cerco de Lisboua]]) i Martin Basques de la Cunha (que cun 17 homes defendiu-se de 400 castelhanos). Depuis [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]] i [[Anfante D. Anrique| D. Anrique] ] (de la [[Ínclita Geraçon]]), D. [[Pedro de Meneses]] (capitan de [[Ceuta]]) i D. Duarte de Meneses (capitan de [[Alcácer-Ceguer]]). Antretanto anuitece i l Catual buolta a tierra. {{Quadrocitaçon|"Sabe que hai muitos anhos que ls antigos<br />Reis nuossos firmemente propusírun<br />De bencer ls trabalhos i peligros,<br />Que siempre a las grandes cousas se opusírun;<br />I, çcubrindo ls mares inimigos<br />De l queto çcanso, pretendírun<br />De saber que fin tenien, i adonde stában<br />Las derradeiras praias que labában.|Çcurso de [[Basco de la Gama]], strofe 70 de l Canto VIII}} ==== Tratado cul Samorin ==== L [[Samorin]] antretanto manda eisaminar ls augúrios que, segundo l poeta, por séren [[paganismo|paganos]] son facilmente anganhados pula sue fé eirrada. [[Satanás|demonho]] anganha-los dando la prebison de que ls [[pertueses]] beneran a subjugar toda la [[Índia]]. Esto ye cunfirmado puls cunselheiros eislámicos de l soberano, a quien durante la nuite [[Baco]] besitara durante ls [[suonho]]s, fazendo-se passar por [[Maomé]], acusando ls oucidentales de [[piratarie]] i ancitando a la çtruiçon la frota. Ne l die seguinte, l Samorin ten de decidir antre las bantaiges eiquenómicas de l tratado culs pertueses i las prebisones catastróficas de la nuite. Chamando [[Basco de la Gama]], acusa-lo de [[apátrida]] i [[pirata]], ancitando-lo a cunfessar la berdade. L nabegador respunde cun danidade (strofes 65 a 75), reafirmando las sues antençones, i sal de la audiéncia cun outorizaçon para quemercializar. Mas l menistro andiano, anfluenciado puls [[muçulmanos]] de l reino, faç l capitan de refén i tenta trazer la frota pertuesa para más acerca, para a poder assaltar. Quando esta stratégia falha, cobiçando l lucro i temendo l castigo de l sou soberano por star a zoubedecer a las sues ordes, aceita trocar Basco de la Gama por mercadories de las [[nau]]s. === Canto IX === L Catual inda tenta demorar ls pertueses, proibindo l [[quemércio]] culs [[Feitorie|feitores]] de las naus, para dar tiempo que chegue ua armada muçulmana de l [[Mar Burmeilho]]. Mas Monçaide, cumbertido agora al [[cristandade]], cunsegue anformar l capitan pertués de l planos de l einimigos, bender la [[mercadorie]] i oubtener [[speciaries]]. Al mesmo tiempo, Basco de la Gama prende alguns amportantes de l reino de [[Calecute]] i troca-los puls feitores, antretanto presos. Cun mercadorie i alguns prisioneiros andianos, la frota ten [[proba]]s de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia|chegada a la Índia]] i zarpa. ==== La Ilha de l Amores ==== Bendo agora la frota an sigurança ne l sou regresso la [[Pertual]], Bénus piede la ajuda de l sou filho [[Cupido]] para juntar ls ''amores'' i ferir las [[nereidas]] cun las [[flexas]] de l [[amor]]. Cun las [[ninfas]] i [[Tétis (Nereida)|Tétis]] debaixo esta anfluéncia, pon ua [[ilha]] mística na [[Rota de l Cabo|rota]] de l pertueses, i a eilha traç ls amantes. Puoden ser cunsideradas trés çcriçones ne l eipisódio de la [[Ilha de l Amores]]: * L ''locus amoenus'': l [[cenário]] adonde acuntece l ancontro amoroso (strofes 52 a 67 i más alguas até al final de l canto) ye típico de l ''locus amoenus'', culs sous chones maciamente [[Poaceae|relbade]] l, augas límpidas i cantantes, arbles frondosos i até un [[lago]]. L poeta fala inda de la simpática [[fauna]] que ande se cria i de l [[fruito]]s que se porduzen sin [[agricultura|cultibo]]. Ye un cenário [[Jardin de l Éden|paradisíaco]], [[idílio|idílico]], de [[ecloga]]. * La [[alegorie]]: cun un arrojo einesperado para un [[Maneirismo|maneirista]], Camões çcribe l ancontro de l [[marinheiro|nautas]] cun las ninfas que ls sperában, andustriadas por Bénus. L amor que spurmentan ye de [[Peixon (sentimiento)|peixon]]: eimediato, arrebatado i [[sexo|carnal]]. I queda dado l recado als que cundénan la spresson más física de l amor: «''Melhor ye spurmentá-lo que julgá-lo, Mas julgue-lo quien nun puode spurmentá-lo.''» : La recumpensa de l pertueses ten un sentido alegórico: «''Que las Ninfas de l Ouceano, tan fermosas, Tethys i la Ilha angélica pintada, Outra cousa nun ye que las deleitosas Honras que la bida fázen sublimada''» (strofe 89). A acabar l canto, derigindo-se al leitor, refuorça la antençon alegórica i ancita als feitos de balor: «''Ampossiblidades nun fágades, Que quien quijo siempre pudo: i numarados Serdes antre ls heiróis sclarecidos I nesta Ilha de Bénus recebidos''». {{Quadrocitaçon|Ó que famintos beisos na floresta,<br />I que mimoso choro que soaba!<br />Que afagos tan suabes, que rábia hounesta,<br />Que an risicos alegres se tornaba!<br />L que más pássan na manhana, i na sesta,<br />Que Bénus cun prazeres anflamaba,<br />Melhor ye spurmentá-lo que julgá-lo,<br />Mas julgue-lo quien nun puode spurmentá-lo.|La Ilha de l Amores, strofe 83 de l Canto IX}} * Leonardo: [[Luís Vaz de Camões|Camões]], l andefetible cantor de l amor, nun quijo, i se calhar nun pudo, eibitar que esso se refletisse n'''Ls Lusíadas''. Se ls amores mal sucedidos de l [[Adamastor]] deixan antreber l causo rial de l poeta, Leonardo (strofes 75 a 82) eiqui repersenta la cunsumaçon de l sou suonho. Repare-se que las queixas deste nabegante recórdan las de l [[poeta]] na [[lírica]] i cumo ye un lamiento delicado i guapo. Nun pormenor curjidoso, houbo la antençon de apartar i dignificar [[Basco de la Gama]] na carnalidade de l eipisódio. Ye acumpanhado por [[Tétis (Nereida)|Tétis]] até a un magnífico [[palácio]] de [[cristal]] i [[ouro]], anquanto ls outros marinheiros i las sues cumpanheiras quédan nas [[praia]]s i ne ls [[bosque]]s. === Canto X === ==== La profecie de la Sirena ==== Depuis de saciados ls purmeiros apetites, ls marinheiros chégan al palácio de Tétis, adonde les ye serbido un fausto [[refeiçon|banquete]]. Neste, la [[sereia|Sirena]] profetiza ls feitos de l pertueses ne l [[Ouriente]] (strofes 10 a 73). Más ua beç Camões usa l artifício de la [[profecie]] para cuntar l que se passou antre [[1498]], l anho de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia]], i l tiempo an que l poema fui screbido. Son anton cantados ls heiróis i [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|gobernadores de la Índia]], que de l mesmo modo ban merecer la persença na ''Ilha de l Amores'': [[Duarte Pacheco Pereira]] (strofes 12 a 23), [[Francisco de Almeida]] i l sou filho [[Lourenço de Almeida]] (26 a 38), [[Triston de la Cunha]] (39), [[Afonso de Albuquerque]] (40 a 49), [[Lopo Soares de Albergarie]] (50 i 51), [[Diogo Lopes de Sequeira]] (52), [[Duarte de Menezes]] i l própio [[Basco de la Gama]] (53), [[Anrique de Menezes]] (54 i 55), [[Pedro Mascarenhas (1470)|Péro Mascarenhas]] (56 a 58), [[Lopo Baç de Sampaio]] (59), Heitor de la Silbeira (60), [[Nuno de la Cunha]] (61), [[Garcia de Noronha]] i António de la Silbeira (62), [[Stébon de la Gama]] (62 i 63), [[Martin Afonso de Sousa]] (63 a 67), [[Juan de Castro]] i ls sous filhos Álbaro i Fernando (67 a 72) i Juan de Mascarenhas (69). [[Fexeiro:Cellarius ptolemaic system c2.jpg|thumb|250px|Repersentaçon artística de l [[Geocentrismo|modelo geocéntrico]], de [[Ptolomiu]] ([[1660]])]] ==== La máquina de l mundo ==== Acabado l banquete, [[Tétis (Nereida)|Tétis]] cumbida l Gama para l spetaclo de la ''Máquina de l Mundo'', l spetaclo solo de las [[Geocentrismo|sferas celhestres]] de [[Ptolomiu]] (strofes 77 a 144). Eiqui bemos que al [[Génio (pessona)|génio]] i als [[coincimiento]]s de [[Luís Vaz de Camões|Camões]] subre [[geografie]], [[stória]], [[mitologie]], [[religion]], [[guerra]], [[sociologie|cumportamiento houmano]] i [[nabegaçon]], se junta l de la [[astronomie]] (de l [[seclo XVI]], naturalmente). Nas palabras de [[António José Saraiba]], "''ye un de l supremos sucessos de Camões''", "''las sferas son trasparientes, luminosas, bénen-se todas al mesmo tiempo cun eigual nitideç; móben-se, i l mobimiento ye percetible, anque la superfice bisible seia siempre eigual. Cunseguir traduzir esto por meio de la "pintura que fala" ye atingir un de l cumes de la literatura ounibersal.''" Ancluídas neste eipisódio inda ban star más "profecies" subre ls pertueses; la stória de l [[milagre]]s de [[San Tomé (apóstolo)|S. Tomé]], eibangelizador de la [[Índia]] (strofes 108 a 118), cun ua brebe mas arriscada crítica als [[Jesuítas]] na strofe 119; na strofe 128 ua refréncia al [[afogamiento]] de Camões, an que se salbou [[nataçon|a nado]] cun ''Ls Lusíadas'', i ua curjidosa prebison de que la sue «''Lira sonorosa Será más afamada que ditosa''» (la sue oubra serie más famosa de l que la sue bida afertunada). Depuis desto, ls [[pertueses]] ambárcan outra beç i chégan sin más porblemas a [[Lisboua]], adonde recíben las [[glória]]s que les son debidas. ==== Epílogo ==== {{Quadrocitaçon|Nó más, Musa, nó más, que la Lira tengo<br />Çtemperada i la boç anrouquecida,<br />I nun de l canto, mas de ber que bengo<br />Cantar la giente xorda i andurecida.|[[Epílogo]], strofe 145 de l canto X}} La [[eipopeia]] tremina cun un [[eipílogo]] (strofes 145 a 156), an que l poeta lamenta más ua beç las anjustícias que l Reino le terá cometido. Reforça la dedicatória de la obra al moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i aprobeita, cumo home speriente de la bida i de l coincimientos, para le dar alguns cunseilhos: que se acunseilhe culs melhores, goberne cun justícia, premeie solo i siempre quien merece, luite cun brabura i anteligéncia para spandir [[Pertual]] i la [[cristandade|fé crestiana]]. Deste modo, tal cumo [[Aquiles]] fui cantado por [[Homero]], Camões cantará l sou rei. == Obras baseadas n'''Ls Lusíadas'' == * La ourige deste testo nun ye clara, mas custa que, an [[1589]], quatro studantes de la [[Ounibersidade de Ébora]] screbírun ua [[paródia]] al [[Ls Lusíadas#Canto I|purmeiro canto]] d'''Ls Lusíadas''. Ye possible ancuntrar este poema ne l site [http://www.gutenberg.org/etext/20149 Porjet Gutenberg]. * An [[1984]], fui publicada an Pertual pula Eiditorial Amboras ua rediçon d'''Ls Lusíadas'' an banda zenhada, criada por José Ruy. (ISBN 972-46-1144-2) * An [[2000]] fui publicada ua berson deste épico an [[banda zenhada]] (stória an quadrinhos), de l cartonista Fido Nesti (ISBN 85-7596-073-3); * An [[2006]] fui publicada outra BD (HQ) cul nome de ''Lusíadas 2500'', ua nuoba leitura de la obra de Camões, desta beç nun ambiente feturístico de fiçon científica, por Lailson de Houlanda Cabalhcanti (ISBN 85-04-01037-6) == Testo cumpleto de ''Ls Lusíadas'' == * [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/bdc/literatura/lusiadas// Ls Lusíadas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930235335/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/bdc/literatura/lusiadas// |date=2007-09-30 }}, eidiçon cun notas splicatibas, çponiblizada pul [[Anstituto Camões]] * [http://www.oslusiadas.com Ls Lusíadas] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20080224043502/http%3A//www.oslusiadas.com/ |date=2008-02-24 }}, eidiçon online por www.oslusiadas.com * [http://purl.pt/1 Os Lusíadas], eidiçon de 1572 na [http://bnd.bn.pt Biblioteca Nacional Degital] == Traduçon cumpleta de ''Ls Lusíadas'' pa Mirandés == Yá fui feita la traduçon cumpleta de Ls Lusíadas pa Mirandés por [[Amadeu Ferreira]]. La obra spera para brebe tener ua publicaçon an libro. === Bersones de ''Ls Lusíadas'' === {{col-begin}} {{col-3}} * [http://virmap.unipi.it/cgi-bin/virmap/vmibo?docenti:8135269;stampapubblicazioni;pubbl_elem I Lusiadi (eitaliano)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060405174022/http://virmap.unipi.it/cgi-bin/virmap/vmibo?docenti:8135269;stampapubblicazioni;pubbl_elem |date=2006-04-05 }} * [http://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=1741 La Luzidoj (speranto)] * [http://www.brasil.sk/kultura/literatura/lista.html Lusovci (slobaco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007144504/http://www.brasil.sk/kultura/literatura/lista.html |date=2007-10-07 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/prometheus.htm The Lusiads (anglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050421071414/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/prometheus.htm |date=2005-04-21 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/oceanoculturas/fra/13.html Les Lusiades (francés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116095939/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/oceanoculturas/fra/13.html |date=2009-01-16 }} * [http://www.elfenbein-verlag.de/camoes.htm Die Lusiaden (alman-pertués)] {{col-2}} * [http://www.oerby.dk/sider/Lusiade.htm Die Lusiaden (dinamarqués)] * [http://www.lib.ru/INOOLD/KAMOENS/kamoens1_2.txt ''Луиш де Камоэнс. Лузиады'' (russo)] * [http://www.aedigital2.hpg.ig.com.br/biografias/camoes.htm Ls Lusíadas (sueco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304012802/http://www.aedigital2.hpg.ig.com.br/biografias/camoes.htm |date=2009-03-04 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm Ls Lusíadas (polaco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115212155/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm |date=2009-01-15 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm Ls Lusíadas (catalan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514033054/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm |date=2011-05-14 }} {{col-3}} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm Ls Lusíadas (houlandés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514033054/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm |date=2011-05-14 }} * [http://www.casademacau.com.pt/autores_macaenses.htm Ls Lusíadas (chinés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123083737/http://www.casademacau.com.pt/autores_macaenses.htm |date=2005-11-23 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm Ls Lusíadas (húngaro)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115212155/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm |date=2009-01-15 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/encarte/noticiario31e.htm Ls Lusíadas (japonés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930223621/http://www.instituto-camoes.pt/encarte/noticiario31e.htm |date=2007-09-30 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/encarte/encarte63v.htm Ls Lusíadas (concani/konkani)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050421071835/http://www.instituto-camoes.pt/encarte/encarte63v.htm |date=2005-04-21 }} |} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Camões|Lusiadas, Os]] [[Catadorie:Lhéngua mirandesa]] [[Catadorie:Lhéngua pertuesa]] auirt5o0e4wa59z8p9v4tv18mtw4ffk Ampério Outomano 0 794 108074 85977 2026-08-20T20:59:43Z ~2026-30875-10 15270 108074 wikitext text/x-wiki L '''Ampério Outomano''' (دولت عالیه عثمانیه, [[Trasliteraçon|transl.]] ''Deblet-i Áliye-yi Osmániyye'' an [[Lhéngua turco-outomana|turco outomano]]) fui un [[Stado]] que eisistiu antre [[1299]] i [[1922]] i que ne l sou auge cumprendia la [[Anatólia]], l [[Médio Ouriente]], parte de l [[norte de África]] i de l [[sudeste]] [[Ouropa|ouropeu]]. Fui stablecido por ua tribo de turcos [[oguzes]] ne l oeste de la Anatólia i era gobernado pula [[dinastie Outomana|dinastie Osmanlı]]. An circlos diplomáticos, muitas bezes, fazie-se-le refréncia cumo "[[Sublime Puorta]]" ó simplesmente cumo "[[La Puorta]]", debido a la cerimónia de acolhimiento cun que l [[sulton]] agraciaba ls ambaixadores, a la antrada de l palácio. Fundado por [[Ousman I]] (an [[Léngua árabe|árabe]] Uthnān, de adonde deriba l nome "outomano"), ne ls [[seclo]]s [[Seclo XVI|XVI]] i [[Seclo XVII|XVII]] l ampério custaba antre las percipales poténcias políticas de la Ouropa i bários países ouropeus temian ls abanços outomanos ne ls [[Balcanas]]. Ne l sou auge, ne l seclo XVII, l território outomano cumprendia ua ária de 11.955.000 km² i stendie-se zde l [[streito de Gibraltar]], a oeste, até l [[mar Cáspio]] i l [[golfo Pérsico]], a leste, i zde la frunteira cun las atuales [[Áustria]] i [[Slobénia]], ne l norte, até ls atuales [[Sudan]] i [[Iémen]], ne l sul. Sue capital era la cidade de [[Custantinopla]], tomada al [[Ampério Bizantino]] an [[1453]]. L Ampério Outomano fui la sola poténcia [[Eislan|muçulmana]] a zafiar l crecente poderio de la [[Ouropa Oucidental]] antre ls [[seclo XV|seclos XV]] i [[seclo XIX|XIX]]. Declinou marcadamente al longo de l seclo XIX i terminou por ser dissolbido apuis de sue derrota na [[Purmeira Guerra Mundial]]. Al final de l cunflito, l gobierno outomano çmoronou i l sou território fui partilhado. L cerne político-geográfico de l ampério trasformou-se na [[República de la Turquia]], apuis de la [[guerra de andependéncia turca]]. A partir de [[1517]], l sultan outomano era tamien l [[Califa]] de l [[Eislan]], i l ampério outomano era antre [[1517]] i [[1922]] (ó [[1924]]) l sinónimo de [[Califa]]de l, l Stado Eislámico. L auge de l Ampério Outomano fui durante l gobierno de [[Solimon, l Magnífico]], ne l qual sous eisércitos chegórun a las puortas de [[Biena]], i [[Eistambul|Custantinopla]] fui trasformada an capital cultural i política. Durante este brebe período, l Califado atingiu sue mássima stenson, stendendo-se de l Atlántico até Ouceano Índico; de l norte de l [[Sudan]] até l sul de la [[Rússia]]. Fui tamien durante l sou gobierno que acunteciu la [[Batailha de Rodes]], [[Batailha de Tabriç]], [[Batailha de Málaca]], [[Batailha de Manila]] i l [[Cerco de Biena]]. [[Fexeiro:Outomano europa pt.svg|thumb|none|400px|Mapa de l Ampério Outomano.]] [[Catadorie:Ampério Outomano]] kwvz7v9odf0bq0ie3o5g4lplki3ofor 108075 108074 2026-08-20T21:00:19Z ~2026-30875-10 15270 108075 wikitext text/x-wiki L '''Ampério Outomano''' (دولت عالیه عثمانیه, [[Trasliteraçon|transl.]] ''Deblet-i Áliye-yi Osmániyye'' an [[Lhéngua turco-outomana|turco outomano]]) fui un [[Stado]] que eisistiu antre [[1299]] i [[1922]] i que ne l sou auge cumprendia la [[Anatólia]], l [[Médio Ouriente]], parte de l [[norte de África]] i de l [[sudeste]] [[Ouropa|ouropeu]]. Fui stablecido por ua tribo de turcos [[oguzes]] ne l oeste de la Anatólia i era gobernado pula [[dinastie Outomana|dinastie Osmanlı]]. An circlos diplomáticos, muitas bezes, fazie-se-le refréncia cumo "[[Sublime Puorta]]" ó simplesmente cumo "[[La Puorta]]", debido a la cerimónia de acolhimiento cun que l [[sulton]] agraciaba ls ambaixadores, a la antrada de l palácio. Fundado por [[Ousman I]] (an [[Léngua árabe|árabe]] Uthnān, de adonde deriba l nome "outomano"), ne ls [[seclo]]s [[Seclo XVI|XVI]] i [[Seclo XVII|XVII]] l ampério custaba antre las percipales poténcias políticas de la Ouropa i bários países ouropeus temian ls abanços outomanos ne ls [[Balcanas]]. Ne l sou auge, ne l seclo XVII, l território outomano cumprendia ua ária de 11.955.000 km² i stendie-se zde l [[streito de Gibraltar]], a oeste, até l [[mar Cáspio]] i l [[golfo Pérsico]], a leste, i zde la frunteira cun las atuales [[Áustria]] i [[Slobénia]], ne l norte, até ls atuales [[Sudan]] i [[Iémen]], ne l sul. Sue capital era la cidade de [[Custantinopla]], tomada al [[Ampério Bizantino]] an [[1453]]. L Ampério Outomano fui la sola poténcia [[Eislan|muçulmana]] a zafiar l crecente poderio de la [[Ouropa Oucidental]] antre ls [[seclo XV|seclos XV]] i [[seclo XIX|XIX]]. Declinou marcadamente al longo de l seclo XIX i terminou por ser dissolbido apuis de sue derrota na [[Purmeira Guerra Mundial]]. Al final de l cunflito, l gobierno outomano çmoronou i l sou território fui partilhado. L cerne político-geográfico de l ampério trasformou-se na [[República de la Turquia]], apuis de la [[guerra de andependéncia turca]]. A partir de [[1517]], l sultan outomano era tamien l [[Califa]] de l [[Eislan]], i l ampério outomano era antre [[1517]] i [[1922]] (ó [[1924]]) l sinónimo de [[Califa]]de l, l Stado Eislámico. L auge de l Ampério Outomano fui durante l gobierno de [[Solimon, l Magnífico]], ne l qual sous eisércitos chegórun a las puortas de [[Biena]], i [[Eistambul|Custantinopla]] fui trasformada an capital cultural i política. Durante este brebe período, l Califado atingiu sue mássima stenson, stendendo-se de l Atlántico até Ouceano Índico; de l norte de l [[Sudan]] até l sul de la [[Rússia]]. Fui tamien durante l sou gobierno que acunteciu la [[Batailha de Rodes]], [[Batailha de Tabriç]], [[Batailha de Málaca]], [[Batailha de Manila]] i l [[Cerco de Biena]]. [[Fexeiro:Otomano europa pt.svg|thumb|none|400px|Mapa de l Ampério Outomano.]] [[Catadorie:Ampério Outomano]] ejqamjgces1d9va2dib22sqxewc9g1p América de l Sul 0 801 108083 106592 2026-08-21T00:19:48Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 108083 wikitext text/x-wiki {{Anfo_cuntinente | nome = América de l Sul | preposicao = de la | localizacon = LocationSouthAmerica.png | bezinos = [[América Central]], [[Antártida]] i [[África]] | numaro_paises = 12 | numaro_territorios = 3 | aria_total = 17.850.568 | maior_pais = [[Brasil]] | menor_pais = [[Suriname]] | populacao = 357.000.000<ref>{{citar web|url=http://unstats.un.org/unsd/seriesa/antrodution.asp|títalo=Population and Bital Statistics Report|acessodata=02/07/2008|lengua=anglés|outor=Naciones Ounidas (2003)}}</ref> | demog_densidade = 20 | pais_más_populoso = [[Brasil]] (189.985.135 hab.) (stimatiba 2008) | pais_menos_populoso = [[Suriname]] (470.000 hab.) (stimatiba 2007) | pais_más_poboado = [[Eiquador]] (53,8 hab./km²) | pais_menos_poboado = [[Suriname]] (2,8 hab./km²) | lenguas = [[léngua pertuesa|Pertués]] i [[léngua castelhana|spanhol]] | punto_más_alto = [[Acuncágua]], 6.962 m | punto_más_baixo = [[Laguna del Carbón]], 105 m ambaixo de l nible de l mar | maior_lago = [[Lago Titicaca]], 280 m | punto_stremo_norte = [[Punta Gallinas]], [[Colómbia]] | punto_stremo_sul = [[Cabo Horn]], [[Chile]] | punto_stremo_leste = [[Punta de l Seixas]], [[Brasil]] | punto_stremo_oeste = [[Punta Pariñlas]], [[Peru]] | maior_eilha = [[Tierra de l Fuogo]] | maior_bulcon = Gallatiri, 6.060 m | pais_más_rico = [[Brasil]] (US$ 1.067.706) | pais_más_pobre = [[Guiana]] (US$ 1.378) }} [[Fexeiro:LocationSouthAmerica.png|thumb|240px|América de l Sul.]] [[Fexeiro:Rio de Janeiro from Sugarloaf mountain, May 2004.jpg|thumb|240px|Praias i bista de l Pan-de-açucre ne l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], [[Brasil]].]] La '''América de l Sul''' ye un [[cuntinente]] que cumprende l cacho [[meridional]] de la [[América]]. Sue stenson ye de 17.819.100 [[km²]], abrangendo 12% de la [[superfice terrestre]], mas solo ten 6% de la [[populaçon]] mundial. Une-se a la [[América Central]], al [[norte]], pul [[istmo]] de l [[Panamá]] i aparta-se de la [[Antártica]] pul [[streito de Drake]]. Ten ua [[stenson]] de 7400 [[km]] zde l [[mar de l Caribe]] até l [[cabo Horn]], punto stremo [[sul]] de l cuntinente. Ls outros puntos stremos de la América de l Sul son: al norte la [[Punta Gallinas]], na [[Colómbia]], al [[leste]] la [[Punta de l Seixas]], ne l [[Brasil]], i la [[oeste]] la [[Punta Pariñlas]], ne l [[Peru]]. Ls sous lemites naturales son: al norte cul [[mar de l Caribe]]; la leste, [[nordeste]] i [[sudeste]] cul [[ouceano Atlántico]]; i la oeste cul [[ouceano Pacífico]].<ref>POPULAÇON I POBOAMIENTO / AMÉRICA DE L SUL. In: ''Atlas Mundial''. San Paulo: Cia. Melhoramientos de San Paulo, 1999, p. 24-25 i 82. {{ISBN|85-06-02889-2}}</ref> Ne l [[seclo XIX]], l cuntinente recebiu cerca de 15 milhones de [[eimigraçon|eimigrantes]] probenientes de la Ouropa,<ref name="Eimigrantes na América de l Sul">{{Citation |title=Eimigrantes na América de l Sul |url=https://www.suapesquisa.com/geografia/america_do_sul.htm |accessdate=2009-09-21}}</ref> i sufriu anfluéncias culturales i [[eideologie|eideológicas]] tanto de l [[Stados Ounidos]] quanto de la Ouropa. La rápida [[urbanizaçon]] superou la oufierta de [[amprego]] i [[moradie]]. Cumo sfuorço para stimular l [[comércio]] i [[produçon]], formórun-se grupos eiquenómicos cumo l [[Mercado Quemun Centro-Amaricano]] (MCCA), [[Associaçon Latino-Amaricana de Libre Comércio]] (ALALC) ([[1960]]), i la [[Associaçon Latino-Amaricana de Zambolbimiento i Antercámbio]] (ALADI) ([[1981]]).<ref>[http://www.pmf.sc.gov.br/ebmbrigadeiro/planeijamentos/geografia/7serie.htm Grupos eiquenómicos de la América de l Sul (1)]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.fag.edu.br/professores/coc/cunteudo/anosfinais/EF-8oAno(7aSerie)-Azul-Tematico.doc Grupos eiquenómicos de la América de l Sul (2)]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Zde 1º de janeiro de [[1995]] bigora l [[Mercosul]] (Mercado Quemun de l Sul), que pretende stinguir gradatibamente la [[frunteira]] eiquenómica antre Brasil, Argentina, Paraguai i Uruguai; tenendo recentemente la adeson de la Benezuela.<ref>{{Citation |title=Mercosul |url=http://www.mundosites.net/geografia/mercosul.htm |accessdate=2026-02-27 |archivedate=2008-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013060137/http://www.mundosites.net/geografia/mercosul.htm }}</ref> La América de l Sul ten bastos [[recursos naturales]] i grabes porblemas eiquenómicos i sociales.<ref>[http://www.klickeducacao.com.br/2006/materia/16/display/0,5912,POR-16-40-651-5841,00.html Porblemas sociales i eiquenómicos]</ref> An rezon de l alto andibidamiento [[díbida sterna|sterno]] i [[díbida anterna|anterno]], bários países sul-amaricanos aplican las políticas de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), que cumprímen las [[ourçamiento público|cuntas públicas]] mas nun eileminan las crises. La [[andústria]] stá cuncentrada ne l beneficiamiento de perdutos [[agricultura|agrícolas]] i na porduçon de [[benes de cunsumo]]. Ne l Brasil i na Argentina ancontra-se más dibersificada, abrangendo setores cumo [[stratibismo|straçon]], refino de petrólio i [[siderurgie]]. L Brasil ye responsable por cerca de trés quintos de la porduçon andustrial sul-amaricana. A mineraçon anclui la straçon de petrólio (cun çtaque pa la Benezuela), [[cobre]], [[stanho]], [[manganés]], [[fierro]] i outros. La agricultura ye [[agricultura antensiba|antensiba]] nas árias [[clima tropical|tropicales]], adonde hai [[cultibo|culturas]] boltadas para la [[sportaçon]] ([[café]], [[cacau]], [[banana]], [[canha-de-açucre]], [[cereales]]). La [[pecuária]] ye praticada an ancha scala ne l sul i ne l centro.<ref>[http://www.klickeducacao.com.br/2006/materia/16/display/0,5912,POR-16-40-651-5841,00.html Andústria i atebidades eiconómicas]</ref> == Stória == {{Artigo percipal|[[Stória de la América de l Sul]]}} La [[Stória]] de la América de l Sul ye marcada por ua tendéncia de ascenson i declínio de [[ampério]]s i dominaçones strangeiras, zde la derrocada de l [[Ancas]], [[colonizaçon]] i las [[guerra]]s de [[andependéncia]], até más recentemente, por sucessibas [[óndia]]s de [[ditadura]]s i [[redemocratizaçon]]. Ambora muitas bezes se tráten ls países de l cuntinente cumo bastante parecenças i politicamente ligados, estes porcessos políticos nun ocorrírun de forma homogénea an todos ls países — de ls quales son eiceçones notables, al largo de l [[seclo]]s, l [[Brasil]] i las [[Guianas]]. === Ampeço === La América de l Sul fui probablemente l redadeiro [[cuntinente]] de l [[planeta]] a ser habitado por [[houmanos]], a la eiceçon de la [[Antártida]]. Las purmeiras eibidéncias de [[acupaçon]] houmana dátan de quatorze mil anhos,<ref>[http://educacao.uol.com.br/atualidades/ult1685u80.jhtm Abós de l índios chegórun a la América de l Sul hai 14 mil anhos]</ref> por bruxedos de [[agricultura]]. Por buolta de l [[anho]] [[1000]], más de [[dieç]] milhones de [[pessona]]s habitában l [[cuntinente]], cuncentrados percipalmente na [[Cordilheira de ls Andes]] i ne l [[litoral]] [[norte]], banhado pul [[Mar de l Caribe]]. Las outras regiones éran de poboamiento más sparso i [[nómada]]. === Ceblizaçones pré-colombianas === [[Fexeiro:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|right|thumb|200px|[[Machu Pichu]], custruçon inca.]] Ls [[chibcha]]s<ref>[http://www.emdiv.com.br/pt/mundo/povosetradicoes/808-la-cultura-chibcha.html La Cultura Chibcha]</ref> ó [[muisca]]s<ref>{{Citation |title=Cultura Muisca (an spanhol) |url=http://www.galeon.com/culturasamerica/Muiscas.htm |accessdate=2009-09-21 |archivedate=2011-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518222853/http://www.galeon.com/culturasamerica/Muiscas.htm }}</ref> fúrun ua de las percipales ceblizaçones [[andígena]]s pré-ancaicas, cuncentrados na atual [[Colómbia]]. Junto culs [[quíchua]] ne ls [[Andes]] i ls [[aimará]]s ne l [[Altiplano]],<ref>[http://noticias.uol.com.br/ultnot/efe/2006/08/09/ult1766u17152.jhtm Quíchuas i aimarás]</ref> formában ls [[trés]] [[grupo]]s sedentários más amportantes de l [[cuntinente]]. La [[cultura chabín]], ne l atual [[Peru]], stableciu ua rede comercial i [[agricultura]] zambolbida a partir de [[900 a.C.]].<ref>[http://www.emdiv.com.br/mundo/povosetradicoes/805-cultura-chavin-a-primeira-civilizacao-andina.html?tmpl=component&print=1&page= Cultura Chabín]</ref> Para alhá destes i antes de ls [[incas]], houbo outras ceblizaçones ([[pobo]]s ourganizados an [[cidade]]s, nó an [[tribo]]s i [[aldé]]s) sul-amaricanas i tamien outros pobos que nun chegórun a ser ceblizaçones. Oureginalmente, ls [[anca]]s éran [[un]] [[clan]] specífico antre l [[pobo]] [[quíchua]] (ó [[quéchua]]), que habitaba ls [[Andes]]. Ambora sin conhecíren la [[scrita]] nin la [[ruoda]], ls [[anca]]s i ls [[pobo]]s subjugados custruíran un [[Stado]] altamente abançado. An [[1530]], l [[Ampério Anca]] staba an sou auge, cul [[amperador]] [[Huayna Capac]]. Este, inda assi, al morrer deixou cumo hardáncia un [[ampério]] partilhado antre sous [[filho]]s, l que fizo ua [[Guerra de ls dous Armanos|guerra cebil antre ls dous armanos]]. Fui nesse cuntesto que ls cunquistadores spanholes chegórun.<ref>{{Citation |title=Stória de ls Ancas |url=https://www.suapesquisa.com/pesquisa/incas.htm |accessdate=2009-09-21 }}</ref> === Quelonizaçon ouropeia === [[Fexeiro:Map of South america 1575.jpg|thumb|left|Mapa de la América de l Sul, de 1575.]] D'acordo cun [[registro]]s nó-oufeciales, l purmeiro [[registro]] bisual de l [[cuntinente]] por [[Ouropa|ouropeus]] acunteciu an [[1498]], pul [[nabegador]] [[pertués]] [[Duarte Pacheco Pereira]].<ref>[http://purl.pt/162/1/brasil/12_pacheco_esmeraldo.html Biaige de Duarte Pacheco Pereira pul Atlántico]</ref> Ne ls [[anho]]s seguintes, outros nabegadores fazírun sploraçones ne l litoral sul-amaricano. An [[1494]], face a la çcubierta de l [[Nuobo Mundo]] por [[Colombo]], [[Pertual]] i [[Reino de Castielha|Castielha]] se apressórun an negociar la partilha de las nuobas [[tierra]]s. La [[debison]] de l [[planeta]] an dous [[heimisfério]]s fui oufecializada ne l [[Tratado de Tordesilhas]].<ref>[https://www.infoescola.com/historia/tratado-de-tordesilhas Tratado de Tordesilhas]</ref> Ls spanholes, stimulados pul sucesso de [[Hernán Cortés|Cortés]] ne l [[México]] (contra ls [[asteca]]s), çcen pul [[Panamá]] i zambarcórun na cuosta de l [[Ampério Inca]]. La cunquista resultou nun biolento decréscimo demográfico, reduzindo muito la [[populaçon]] de l [[cuntinente]].<ref>{{Citation |title=Ambason de l Ampério Inca |url=http://www.fontedosaber.com/historia/a-america-de-colonizacao-espanhola.html |accessdate=2026-02-27 |archivedate=2008-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915043341/http://www.fontedosaber.com/historia/a-america-de-colonizacao-espanhola.html }}</ref> La América de l Sul quedou dibedida praticamente antre ls [[dous]] reinos eibéricos, cun [[ária]]s de [[colonizaçon]] litoránea oucidental-pacífica para [[Reino de Castielha|Castielha]] i la ouriental-atlántica para [[Pertual]]. [[Spanholes]] anstalórun-se ne l [[Riu de la Prata|Prata]], ne l [[Caribe]] i ne ls [[Andes]]. Yá ls [[pertues]]s ambestírun percipalmente ne l [[stratibismo]] de [[palo-brasil]] i apuis, na [[plantaçon]] de [[canha-de-açucre]]. La [[colonizaçon]] [[eibérica]] tamien trouxo l [[proselitismo]] religioso, cula [[fundaçon]] de [[misson]]es [[católica]]s para cumberson de l [[natibo]]s, sendo l [[trabalho]] cunduzido specialmente puls [[jesuíta]]s. [[Fexeiro:AmériqueMéridionaleaugmenté.JPG|150px|thumb|left|Mapa de la América de l Sul an 1750.]] La [[Ounion Eibérica]], formada a partir de [[1580]], stingue na prática las [[frunteira]]s de las [[zona]]s de [[colonizaçon]] na América de l Sul. La percipal mudança de la [[Ounion Eibérica]] ye que [[Pertual]] passa a ser einimiga de l adbersários de la [[Spanha]], cumo [[Anglaterra]] i las recén-eimancipadas [[Países Baixos|Porbíncias Ounidas de ls Países Baixos]]. Cun esso, [[poténcia]]s cumo [[Anglaterra]], [[Fráncia]] i [[Houlanda]] ambadírun i acupórun árias de dominaçon de l [[reino]]s eibéricos.<ref>{{Citation |title=Ounion Eibérica |url=http://educaterra.terra.com.br/voltaire/500br/uniao_iberica.htm |accessdate=2026-02-27 |archivedate=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514220838/http://educaterra.terra.com.br/voltaire/500br/uniao_iberica.htm }}</ref> Als poucos, apareciu ua nuoba [[classe social]] i étnica, a partir de la mescla antre [[colono]]s eibéricos i ls [[índio]]s: ls ''[[mestiço]]s'' ó ''[[gentio]]'' (na América Pertuesa) i ls ''mestizos'' ó ''criollos'' (na América Spánica). Nas árias de [[scrabidon]], acunteciu l mesmo antre [[ouropeu]]s i [[africano]]s, dando ourige als [[mulato]]s, [[cafuzo]]s i [[mameluco]]s. L [[seclo XVIII]] biu las rebuoltas de [[Tupac Amaru]], ne l Peru, i de [[Felipe de l Santos]] i la [[Ancunfidéncia Mineira]], ne l Brasil, contra las anjustícias praticadas pul gobierno quelonial. Las rebuoltas fúrun ua reaçon a la política de l [[çpotismo sclarecido]] que, a partir de la [[Ouropa]], tentaba massimizar ls lucros oubtenidos cula sploraçon an sues quelónias, specialmente na ária mineral ([[ouro]], [[prata]] i [[diamante]]s).<ref>[http://www.anovademocracia.com.br/28/18.htm Rebuoltas queloniales]</ref> Ls tratados de [[Utrecht]], an [[1713]], i de [[Madrid]], an [[1750]], percúran delemitar las nuobas frunteiras de la debison de l cuntinente antre las dues monarquies eibéricas.<ref>{{Citation |title=Tratados que definírun frunteiras |url=http://www2.correioweb.com.br/cw/EDICAO_20020715/sup_dej_150702_25.htm |accessdate=2009-09-21 |archivedate=2005-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050508184038/http://www2.correioweb.com.br/cw/EDICAO_20020715/sup_dej_150702_25.htm }}</ref> === Andependéncia i cunflitos anternos === [[Fexeiro:Non-Native American Nations Control over South America 1700 and on.gif|thumb|300px|Formaçon de ls stados sul-amaricanos zde [[1700]].]] Las [[Guerras Napoleónicas]] submetírun [[Pertual]] i [[Spanha]] a la acupaçon (i, ne l causo desta redadeira, al domínio político) por parte de la Fráncia, anton an guerra cuntra la Anglaterra. Esto lebou angleses a atacáren tierras sul-amaricanas debaixo de cuntrole spanhol.<ref>[http://www.colegioweb.com.br/historia/guerras-napoleonicas Guerras Napoleónicas]</ref> Cula restouraçon de las monarquies soberanas, antre [[1811]] i [[1814]], ls colonizadores tentórun restourar l sistema rígido quelonial, l que probocou rebuoltas. L bacharel [[Simón Bolíbar]], l platino [[José de San Martín]], i [[Bernardo L'Higgines]] de l Chile, ancarrégan-se de ourganizar ls eisércitos queloniales i pouco a pouco, libértan i cunquístan, melitarmente, la andependéncia de l bários bice-reinados i capitanies sul-amaricanos, que pássan a ser repúblicas.<ref>[http://www.10emtudo.com.br/imprimir_artigo.asp?CodigoArtigo=40&tipo=artigo Andependéncia de la América de l Sul spanhola]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l Brasil, la andependéncia fui batalhada antre [[1817]] i [[1825]] (anho de l recoincimiento por Pertual) por repersentantes de las eilites natibas, mas acabou solo sendo afatibada por einiciatiba de l própio hardeiro de l trono colonizador, l anton príncepe-regente [[Pedro I de l Brasil|Pedro de Alcántara]] que se corou amperador Don Pedro I an [[1822]].<ref>{{Citation |title=Andependéncia de l Brasil |url=https://www.suapesquisa.com/independencia |accessdate=2009-09-21 }}</ref> Las Guianas [[Guiana|anglesa]], [[Suriname|houlandesa]] i [[Guiana Francesa|francesa]] cuntinórun nas sues metrópoles. Las dues purmeiras solo quedarian andependientes na segunda metade de l [[seclo XX]] (Guiana an [[1966]]<ref>{{Citation |title=Stória de la Guiana |url=http://www.brasilescola.com/historiag/historia-guiana.htm |accessdate=2009-09-21 |archivedate=2012-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081016082550/http://www.brasilescola.com/historiag/historia-guiana.htm }}</ref> i Suriname an [[1975]]<ref>{{Citation |title=Stória de l Suriname |url=https://www.brasilescola.com/historia-da-america/historia-suriname.htm |accessdate=2009-09-21 }}</ref>), anquanto la terceira inda ye un departamiento ultramarino de la Fráncia.<ref>{{Citation |title=Guiana Francesa, departamiento ultramarino francés |url=https://www.brasilescola.com/geografia/guiana-francesa.htm |accessdate=2009-09-21}}</ref> Durante las luitas pula andependéncia, la antençon de l ''libartadores'' era ounificar toda la América Spánica debaixo dua mesma república (pan-americanismo). L plano de Bolíbar para a unificaçon de la América fracassa lougo a seguir al [[Cungresso de l Panamá]], para çgusto de l Libartador.<ref>{{Citation |title=Bolibarismo i cunceito de pan-americanismo |url=http://www.historianet.com.br/conteudo/default.aspx?codigo=39 |accessdate=2026-02-27 |archivedate=2004-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041114055908/http://www.historianet.com.br/conteudo/default.aspx?codigo=39 }}</ref> La América Pertuesa, por outro lado, se mantén íntegra — fuora pul stremo sul. L Ampério Brasileiro firma-se cumo poténcia regional. Anternamente, l paíç sofre culas rebuoltas de l período regencial i cula [[Guerra de l Farrapos]]. La [[Guerra de l Paraguai]] trasformou an aliados, ls até anton einimigos [[Brasil]], [[Argentina]] i [[Uruguai]] cul oubjetibo de trabar las ambiçones territoriales de l General Solano Lopeç i sou relatibamente poderoso [[Paraguai]]. La guerra tremina cun ua catástrofe pa la nacion paraguaia que perde ua parte de sou território, i ten un custo mui eilebado de bidas i benes materiales. <ref>[http://www.historiadobrasil.net/guerraparaguai Guerra de l Paraguai]</ref> L [[Chile]] anfrenta la aliança de [[Peru]] i [[Bolíbia]] na [[Guerra de l Pacífico]] (1879-1884), derrotando-los i acupando un território rico an guano. Nesse cunflito, la Bolíbia deixou de tener l sou acesso al [[Ouceano Pacífico]].<ref>[http://t.shvoong.com/humanities/h_history/1628182-am%C3%A9rica-latina-guerra-pac%C3%ADfico Guerra de l Pacífico]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L paíç tamien perde território pa l Brasil cula aneixaçon de l [[Acre]], an [[1903]]. === Stória recente === [[Fexeiro:Ruinas de Sao Miguel das Missoes.jpg|thumb|right|200px|Ruínas de [[San Miguel de las Missones]].]] a partir de la [[década de 1870]], l cuntinente bibiu ua óndia de gobiernos outoritários i nacionalistas, liderados por figuras típicas de la política latino-amaricana chamados de "[[caudilho]]s". Houbo caudilhos tanto de caráter [[reformismo|reformista]] quanto [[cunserbadorismo|cunserbador]]. De forma giral, la óndia outoritária durou até la ascenson de la burguesie andustrial, na [[década de 1930]].<ref>{{Citation |title=Caudilhismo |url=https://www.brasilescola.com/historia-da-america/caudilhismo.htm |accessdate=2009-09-21}}</ref> Ls [[década de 1930|anhos 1930]] na América de l Sul ampeçórun cun fuorte ampato de la [[Grande Depresson]] ó [[crise de 1929]] que se seguiu ne ls Stados Ounidos.<ref>[https://www.infoescola.com/historia/crise-de-1929-grande-depressao Crise de 1929]</ref> La suspeita de aprossimaçon i l receio de alinhamiento dalguns ditadores culas poténcias de l [[Eixe Roma-Berlin|Eixe]], leban l gobierno de l EUA (sob [[Franklin Rosebelt]] i [[Harry Truman]]) la criáren i amplementáren la [[Política de la Buona Bizinhança]] pa lcuntinente, çtinada a oumentar la anfluéncia eiquenómica i cultural norte-amaricana subre la América de l Sul.<ref>{{Citation |title=Política de la Buona Bezinhança |url=http://educaterra.terra.com.br/voltaire/mundo/eua_vizinhanca.htm |accessdate=2026-02-27 |archivedate=2009-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091227130032/http://educaterra.terra.com.br/voltaire/mundo/eua_vizinhanca.htm }}</ref> De [[1954]] la [[1976]], praticamente todo l cuntinente mergulhou an [[Junta melitar|regimes melitares]]. Bários de ls gobiernos sul-amaricanos colaborórun na [[Ouparaçon Cundor]]. Las ditaduras fúrun anfrentadas por mobimientos guerrilheiros de squierda.<ref>[http://www.unisinos.br/ihu/index.php?option=com_noticias&Itemid=18&task=detalhe&id=2214 Ouparaçon Cundor]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L purmeiro ciclo de redemocratizaçon, a partir de la metade de la [[década de 1980]], fui liderado por [[Raúl Alfonsín]] na Argentina, [[Patricio Aylwin]] ne l Chile, [[Alan García]] ne l Peru i [[Tancredo Nebes]] i [[José Sarney]] ne l Brasil. Nun segundo momento, ls sous sucessores ampleméntan reformas [[Neoliberalismo|neoliberales]] seguindo las ourientaçones de l [[Fondo Monetário Anternacional]] i de l [[Cunsenso de Washington]]. La proposta de antegraçon latino-amaricana ye retomada ne l campo eiquenómico, cula aboliçon als poucos de barreiras alfandegárias i perpuostas para ouniones monetárias. A partir de la fin de l [[Década de 1990|anhos 1990]], culas crises eiquenómicas i sociales resultantes de las spriéncias neoliberales, ls gobiernos de [[dreita]] ban perdendo popularidade i ampeça ua sequéncia de eileiçones de gobiernos [[Populismo|populistas]] ó de [[centro-squierda]]. L fenómeno ye chamado de "Guinada a la Squierda" de la América de l Sul i anclui tanto lideranças que se notablizan pul radicalismo ne l anfrentamiento antielitista i antiamperialista.<ref>{{Citation |title=Guinada a la Squierda |url=http://brasilpolitico.org/blog/?q=node/36 |accessdate=2009-02-11 |archivedate=2023-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231113235139/http://brasilpolitico.org/blog/?q=node/36 }}</ref> == Subdebisones == === Países i territórios === {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.0en 0.0en 0.0en 1en; padding: 0.0en; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" ! Países !! Superfice an km² !! Populaçon <br /> (denes.){{ref|1}} !! [[Índice de Zambolbimiento Houmano|IDH]]{{ref|2}} !! !! Mandatário (2008) !! rowspan="19" | [[Fexeiro:South America satellite plane.jpg|thumb|270px|América de l Sul, eimaige a partir de satélite]] |----- | [[Brasil]] || align="right" | 8.514.877 || align="right" | 187,5 (22) || align="right" | 0.807&nbsp;(70)<ref name="IDH">{{citar web|url=http://www.pnud.org.br/pobreza_desigualdade/reportagens/index.php?id01=3120&lay=pde|títalo=Ranking de l IDH|data=18/12/2008|obra=[[ourgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]]|lengua=Anglés|acessodata=02/01/2009}}</ref> || || [[Luiz Lula da Silva]] |----- | [[Argentina]] || align="right" | 2.791.810 || align="right" | 36,2 (13) || align="right" | 0.869 (38) || || [[Cristina Fernández|Cristina&nbsp;Fernández]] |----- | [[Peru]] || align="right" | 1.285.220 || align="right" | 28,3 (22) || align="right" | 0.773 (87) || || [[Alan García]] |----- | [[Colómbia]] || align="right" | 1.141.748 || align="right" | 42,7 (36) || align="right" | 0.791 (75) || || [[Álbaro Uribe Bélez|Álbaro Uribe]] |----- | [[Bolíbia]] || align="right" | 1.098.581 || align="right" | 8,4 (8) || align="right" | 0.692&nbsp;(115) || || [[Evo Morales]] |----- | [[Benezuela]] || align="right" | 916.445 || align="right" | 27,2 (27) || align="right" | 0.792 (74) || || [[Hugo Chábez]] |- | [[Chile]] || align="right" | 756.950 || align="right" | 16,1 (20) || align="right" | 0.867 (40) || || [[Michelle Bachelet|Michelle&nbsp;Bachelet]] |----- | [[Paraguai]] || align="right" | 406.750 || align="right" | 5,8 (14) || align="right" | 0.755 (95) || || [[Fernando Lugo]] |----- | [[Eiquador]] || align="right" | 283.560 || align="right" | 13,4 (47) || align="right" | 0.772 (89) || || [[Rafael Correa]] |----- | [[Guiana]] || align="right" | 214.970 || align="right" | 0,69 (3) || align="right" | 0.750&nbsp;(97) || || [[Bharrat Jagdeo|Bharrat&nbsp;Jagdeo]] |----- | [[Uruguai]] || align="right" | 176.220 || align="right" | 3,3 (19) || align="right" | 0.852 (46) || || [[Tabaré Bázquez]] |----- |[[Suriname]] || align="right" | 163.270 || align="right" | 0,43 (3) || align="right" | 0.774&nbsp;(85) || || [[Ronald Benetiaan|Ronald&nbsp;Benetiaan]] |----- | colspan="6" | ---- |- ! Dependéncias || colspan="7" | |----- | [[Guiana Francesa|Guiana&nbsp;Francesa]]{{ref|3}} || align="right" | 91.000 || align="right" | 0,18 (2) || align="right" | (10) || || [[Nicolas Sarkozy|Nicolas&nbsp;Sarkozy]]{{ref|4}} |----- | [[Ilhas Malbinas]]{{ref|5}} || align="right" | 12.173 || align="right" | 0,003 || || || rowspan="2" | [[Nigel Haywood]] |----- | [[Geórgia de l Sul]] i [[Ilhas Sandwich de l Sul]] (SGSSI) {{ref|5}} || align="right" | 3.093 || align="right" | |----- | Total || align="right" | 17.819.100 || colspan="3" | |- | colspan="7" | ---- <small>{{note|1}}[1] Populaçon = Númaro de habitantes an milhones (densidade, habitantes/km²), segundo stimatibas de [[1 de Júlio]] de [[2002]]. <br /> {{note|2}}[2] [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] ''([[Aneixo:Lista de países por Índice de Zambolbimiento Houmano|ranking mundial]])'', 2007.L IDH ye médio na maioria de l países de l subcontinente scepcionalmente an [[Argentina]], [[Chile]], [[Uruguai]] i [[Brasil]], adonde ye alto. <br /> {{note|3}}[3] Region ultraperiférica de la [[Ounion Ouropeia]]. <br /> {{note|4}}[4] [[Pursidente]] de la [[Fráncia]] <br /> {{note|5}}[5], [6] Admenistrado por [[Reino Ounido]] i reclamado por [[Argentina]]. Ye un [[Territórios Británicos|Território Británico]] de Ultramar. |} === Regiones === L cuntinente ye subdibedido inda an regiones geográficas i políticas detreminadas por aspetos de relebo, begetaçon i cultura: * [[Amazónia]] - todo l norte de l Brasil, más sul de la Benezuela i Colómbia, i norte de l Peru i Bolíbia * [[Cumplexo de l Pantanal]] - oeste de l Brasil, Paraguai i Bolíbia * [[Guianas]] - Guiana, Suriname i Guiana Francesa * [[Sul de l Caribe]] - norte de la Colómbia i de la Benezuela, Trindade i Tobago * [[Praino Central]] - centro de l Brasil * [[Serton]] - nordeste de l Brasil * [[Mata Atlántica]] - costa ouriental de l Brasil * [[América Andina|Region Andina]] - sudoeste de la Colómbia, Eiquador anteiro, Peru, oeste de la Bolíbia, norte de la Argentina i Chile anteiro * [[América Platina|Region Platina]] - norte de la Argentina, Paraguai i Uruguai ** [[Altiplano]] - leste de la Bolíbia ** [[Chaco]] - sudeste de la Bolíbia, norte de l Paraguai i de la Argentina * [[Cone Sul]] - Argentina, Chile, Uruguai, Paraguai i sul de l Brasil ** [[Pampas]] - nordeste de la Argentina, Uruguai i stremo sul de l Brasil ** [[Patagónia]] - sul de l Chile i de la Argentina == Geografie == {{Artigo percipal|[[Geografie de la América de l Sul]]}} La América de l Sul acupa ua ária de 17.819.100&nbsp;km², queda a 60º00'00" de lungitude oeste de l [[Meridiano de Grenwich]] i a 20º00'00" de latitude sul de la [[Linha de l Eiquador]] i cun fusos horários -6, -5, -4, -3 i -2 horas an relaçon a hora mundial GMT. Quatro quintos de l cuntinente quédan ambaixo de la [[Linha de l Eiquador]]. Ne l [[planeta Tierra]], l cuntinente faç parte de l [[América|cuntinente pan-amaricano]]. Ye banhado pul [[mar de l Caribe]], [[ouceano Atlántico]] i [[ouceano Pacífico]]. === Geologie i relebo === <ref>AMÉRICA DO SUL. In: ''Atlas Mundial''. San Paulo: Cia. Melhoramientos de San Paulo, 1999, p. 84, 90-107 {{ISBN|85-06-02889-2}}</ref><ref>América de l Sul - Geografie física. In: Dicionário Anciclopédico Eilustrado (belume 1). Eiditora i Gráfica Bisor de l Brasil Ltda., 2005, p. 59-60 {{ISBN|85-87965-64-6}}</ref> Primitibamente ligada a la [[África]], cula qual cumpunie l cuntinente de la [[Gonduana]], la América de l Sul era repersentada, basicamente, por trés massas cristalinas: l scudo Brasileiro, l scudo Guiano i l scudo Patagónico. Ls scudos Brasileiro i Guiano aperséntan traços de dobramientos antigos, pré-cambrianos i pré-debonianos, l mesmo acuntece ne l [[Cretáceo]] cul scudo Patagónico. Ne l [[Cretáceo]], quando parece tener-se ampeçado l çligamiento de l bloco africano de l brasileiro, dobrórun-se las camadas sedimentares acumuladas, dando ourige a la [[cordilheira de l Andes]], yá ne l [[Terciário]]. Ua beç formada la [[cordilheira de l Andes]], acunteciu quaije a la par de la regresson de ls mares que cobrian las partes más baixas de ls scudos ó antre estes i ls [[Andes]]. Cun relaçon a la [[bacia Amazónica]], l albantamiento de l bloco andino trabou l scoamiento de las augas para oeste i, cul oumiento de la [[sedimentaçon]], la bacie ganhou un aspeto [[laguna]]r. La eiboluçon de la sedimentaçon de la [[bacie de l Ourinoco]] nun tubo sequéncia mui defrente de la [[bacie Amazónica]]. Quanto a la [[planice]] de l [[Pampa]], pus, al que parece, la sedimentaçon, até l final de l [[Mesozóico]], acunteciu an ambiente marinho ó an cunjunto de grandes lagonas. Mas ne l [[Terciário]], cula formaçon de l [[Andes]], l braço de mar que apartaba l scudo [[Patagónia|Patagónico]] de l [[Brasil]]eiro bieno pa trás. D'outro lado, ne l [[Mesozóico]] i [[Paleozóico]], ls sedimientos benírun de las árias cristalinas de las árias soerguidas de l norte ([[praino Brasileiro]]) ó de l sul (scudo Patagónico), anquanto ne l [[Terciário]] la planice ampeçou tamien a recebir ls sedimientos de ls Andes. L relebo dessa ária ten caratelísticas própias. La parino Amazónico ye un eimenso [[funil]] que dece suabemente an direçon al [[Atlántico]] a partir de ls sopés andinos. Na [[planice Amazónica]], ancontra-se la maior rede heidrográfica de l mundo, cun ua ária de cerca de 7.000.000&nbsp;km². Al norte de la [[planice Amazónica]], stendendo-se por quaije 500.000&nbsp;km², aparece la bacie de l [[Ourinoco]]. La planice de l [[riu Ourinoco|Ourinoco]] ye cuntinada pa l sul atrabeç de ''lhanos'' de l Beni, de Mojos, Guarayos i de Chiquitos. Al sul de la [[Bolíbia]], ampeça-se l [[Chaco]]. Al sul de l [[Chaco]], sténden-se ls [[pampa]]s, adonde formórun bacies sin scoamiento pa l mar. A noroeste de la [[porbíncia de Buenos Aires]], albántan-se las serras pampianas. La sierra de Famatina (cerca de 6.000m) ye la más alta desse cunjunto, adonde tamien se çtácan outras sierras. Defrente ye l aspeto [[morfologie|morfológico]] giral de la region que queda a leste de las referidas [[planice]]s, formando la segunda amportante faixa de relebo de la América de l Sul. Trata-se de l [[praino Brasileiro]] i sou prolongamiento pa l norte, l [[praino de las Guianas]]. Este redadeiro, stende-se pula frunteira [[brasil]]eiras culas [[Guianas]] i cula [[Benezuela]]. La scarpa de l praino, de l lado sul, dece muito depriessa. Pa l norte, an direçon a la [[planice]] de l [[Ourinoco]], sues bertentes son más suabes. Depuis de la anterrupçon de [[planice]] la ária planaltina cuntina pa l sul, custituindo-se ne l [[praino Brasileiro]], cun cerca de 5.000.000&nbsp;km². Anterrompidas más l sul puls depósitos pampianos, las formas planaltinas reaparécen al sul de l riu Colorado (Argentina), custituindo l [[praino]] de la [[Patagónia]]. Anque l domínio de las formaçones cuntinentales, hai feitiços de trasgresson marinha na cuosta. La superfice atual parece correspunder a un peneplano, cuja formaçon data de la fin de l [[Plioceno]]. Mobimientos a seguir de soerguimiento aperfundórun ls balhes na massa sedimentar. Ls [[bal]]hes patagónicos, que an regra se caratelízan por ua [[topografie]] semi-çértica, ténen perfis lungitundinales cun fuorte anclinaçon, anchos [[talbegue]]s cercados por altas bertentes. Cumo ls soerguimientos pós-pliocénicos nun se fazírun iuniformemente, restórun árias deprimidas. L oeste de la América de l Sul ye acupado pula terceira grande faixa morfo-strutural i que custitui la stensa [[cordilheira de l Andes]]. A la par dessas trés árias morfo-struturales, ouserba-se un grande cuntreste morfológico antre l [[litoral]] de l [[Atlántico]] (16.000&nbsp;km de stenson) i l de l Pacífico (9.000&nbsp;km). L [[litoral]] [[atlántico]] ye, an giral, baixo, de fraco declibe, arenoso ó custituído de depósitos flubiales i ostenta ua ancha [[plataforma cuntinental]]. Ls rius zampenhórun papel amportante na cunfiguraçon de l [[litoral]], de grande parte de las [[ilha]]s de la [[foç]] de l [[riu Amazonas|Amazonas]] i de l [[delta]] de l [[riu Paraná|Paraná]]. Mas tubírun amportança tamien la eiroson marina i ls mobimientos epirogénicos. Las grandes altitudes de las cuostas de l [[Pacífico]] se oupónen eimensas perfundidades submarinas, quaije nun eisistindo [[plataforma cuntinental]]. La única ária más acidentada ye al sul, adonde aparécen [[ilha]]s i [[arquipélago]]s, cumo l de Chonos, Madre de Díos, Reina Adelaide, para alhá de la [[ilha]] de la [[Tierra de l Fuogo]], apartada de l cuntinente pul [[streito de Magalhanes]]. === Clima === <ref>L CLIMA. In: ''Atlas Mundial''. San Paulo: Cia. Melhoramientos de San Paulo, 1999, p. 20-21 {{ISBN|85-06-02889-2}}</ref> La çtribuiçon de las temperaturas médias na region apersenta ua regularidade custante a partir de l 30º de latitude sul. Nas latitudes temperadas, ls [[ambierno]]s son más amerosos i ls [[berano]]s más calientes de l que na [[América de l Norte]]. Pul fato de sue parte más stensa de l cuntinente quedar na zona eiquatorial, la region ten más árias de planices tropicales que qualquiera outro cuntinente. Las temperaturas médias anuales na [[bacie Amazónica]] barian an torno de 27&nbsp;°C, cun pequeinhas bariaçones stacionales. Antre l [[lago de Maracaibo]] i la [[foç]] de l [[riu Ourinoco|Ourinoco]], predomina un [[clima tropical]] de l tipo [[senegal]]és, que angloba tamien partes de l território brasileiro. L centro-leste de l [[praino Brasileiro]] ten [[clima tropical]] húmido i caliente. Las partes norte i leste de l pampa argentino ténen [[clima temperado|clima temperado oceánico]], anquanto las faixas oeste i leste ten [[clima temperado]]. Ne ls puntos más eilebados de la region andina, ls climas son más frius de l tipo [[Noruega|noruegués]]. Ne ls prainos andinos, predomina l clima caliente, ambora amenizado pula altitude, anquanto na faixa costeira, registra-se un [[clima equatorial]] de l tipo [[Guiné|guineano]]. Deste punto até l norte de l litoral [[chile]]ne l aparécen, [[clima mediterránico|climas mediterráneo oceánico]], temperado de l tipo [[Bretanha|breton]] i, yá na [[Tierra de l Fuogo]], clima friu de l tipo [[Sibéria|siberiano]]. La çtribuiçon de las chubas relaciona-se cul regime de l airaçadas i de las massas de aire. Na maior parte de la region tropical la leste de ls Andes, ls aires que sépran de l nordeste, leste i sudeste carrégan houmidade de l Atlántico, probocando abundante chuba. Ne ls lhanos de l [[riu Ourinoco|Ourinoco]] i ne l [[praino de las Guianas]], las precipitaçones ban de moderadas a eilebadas. L litoral colombiano de l [[Pacífico]] i l norte de l [[Eiquador]] son regiones bastante chubiosas. L [[zerto de Atacama]], al largo desse trecho de la cuosta, ye ua de las regiones más secas de l mundo. Ls trechos central i meridional de l [[Chile]] son sujeitos la [[ciclone stratropical|ciclones]], i la maior parte de la [[Patagónia]] argentina ye zértica. Ne ls pampas de la [[Argentina]], [[Uruguai]] i [[Sul de l Brasil]] la chuba ye moderada, cun chubas bien çtribuídas durante l anho. Las cundiçones moderadamente secas de l [[Chaco]] oupónen-se a la antensa plubiosidade de la region ouriental de l [[Paraguai]]. Na cuosta de l [[clima semi-árido|semi-árido]] [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste brasileiro]] las chubas stan ligadas a un regime de [[monçon]]es. Fatores amportantes na detreminaçon de ls climas son las corrientes marítimas, cumo las de [[corriente de Humboldt]] i de las [[corriente de las Malbinas|Malbinas]]. La corriente equatorial de l Atlántico Sul sbarra ne l [[litoral]] de l [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]] i ende debide-se an dues outras: la [[corriente de l Brasil]] i ua corriente costeira que flui pa l noroeste rumo a las [[Antilhas]]. === Heidrografie === Ls más amportantes sistemas heidrográficos de la América de l Sul — l de l [[riu Amazonas|Amazonas]] (l más basto), de l [[riu Ourinoco|Ourinoco]] i de l [[riu Paraná|Paraná]]- [[riu de la Prata]] — ténen la maior parte de sues bacies de drenaige na planice. Ls trés sistemas, an cunjunto, drénan ua ária de cerca de 9.583.000&nbsp;km².<ref>{{Citation |title=Bacias heidrográficas |url=https://www.brasilescola.com/geografia/america-sul.htm |accessdate=2009-09-21 }}</ref> La maior parte de ls lagos de la América de l Sul queda ne ls [[Andes]] ó al largo de l sou sopé. Antre ls lagos andinos, çtácan-se l [[lago Titicaca|Titicaca]] i l [[lago Popó|Popó]]. La más amportante formaçon lacustre de l norte ye l lago de Maracaibo, na [[Benezuela]], i na costa ouriental salienta-se la [[lagona de l Parros]], ne l [[Brasil]]. === Begetaçon === [[Fexeiro:Bariloche- Argentina2.jpg|right|thumb|200px|[[Patagónia]] ([[Argentina]]).]] <ref>La BIDA NA TERRA. In: ''Atlas Mundial''. San Paulo: Cia. Melhoramientos de San Paulo, 1999, p. 22-23 {{ISBN|85-06-02889-2}}</ref> La cobertura begetal ye cumplexa, specialmente ne ls prainos i nas árias an que acuntécen defrenças de [[chuba]]. Las [[floresta tropical|florestas tropicales houmidas]] son bastante stensas, cobrindo la [[bacia Amazónica]]. Ua zona semicircular de [[floresta temperada|florestas temperadas]] de [[araucária]] rebiste parte de l [[praino Meridional|praino Meridional Brasileiro]], anquanto la floresta frie stende-se subre ls [[Andes]] centro-meridionales [[chile]]ne ls, i florestas tropicales çcuntinas cumprénden la region de l [[Chaco]]. Eisisten bastas árias de [[pradarie|campos]] i [[sabanas]]. Ne l [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste brasileiro]], sob un [[clima semi-árido]], aparece la [[caatinga]] i, correspundendo al [[clima tropical]], stenden-se ls [[cerrado]]s de l [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Brasil central]]. Ls páramos, begetaçon [[stepe|stépica]] de altitude, cúbren amplas porçones de ls prainos anterandinos de l [[Eiquador]] i de l [[Peru]] setentrional, anquanto ls [[pampas]] apersentan a miesma begetaçon. I la begetaçon [[zerto|zértica]] de las [[puna]]s, predomina an ancha faixa de l litoral de l [[Pacífico]], ne l [[Peru]] centro-meridional, norte de l [[Chile]] i [[nordeste]] de la [[Argentina]]. === Fauna === <ref>La BIDA NA TERRA. In: ''Atlas Mundial''. San Paulo: Cia. Melhoramientos de San Paulo, 1999, p. 23 {{ISBN|85-06-02889-2}}</ref> [[Fexeiro:Capybara.jpg|thumb|right|250px|''Hydrochoerus hydrochaeris''.]] Ls animales natibos de la América de l Sul pertencen, an sue maioria, al chamado domínio neotrópico de la [[zogeografie]]. La fauna de las [[floresta tropical|florestas tropicales]] carateliza-se pula abundáncia de [[macaco]]s, [[anta]]s, [[roedor]]s i [[rétil|réteis]]. Ls más caratelísticos nembros de la fauna amazónica son l [[peixe-bui]], [[mamífero]] aquático i begetariano, i la [[piranha]]. La region de l [[Andes]], las [[stepe]]s fries i zertos de la [[Patagónia]] ténen ua fauna peculiaríssima, cumo ls quatro nembros de l ramo amaricano de [[camelídeos]]: [[guanaco]], [[lhama]], [[alpaca]] i [[bicunha]]. La [[pradarie]]s ne l sul de l [[riu Amazonas|Amazonas]] ténen ua fauna caratelísticamente trasicional. Nessa ária acuntécen speces tropicales, al mesmo tiempo que animales de las regiones más fries. == Demografie == {{Artigo percipal|[[Demografie de la América de l Sul]]}} === Grupos étnicos === Pa la formaçon étnica de la populaçon sul-amaricana predominórun trés [[etnie]]s: [[índio]]s, [[Branco (raça)|brancos]] i [[negro]]s. An muitos países predominan ls [[mestiço]]s de [[spanhóis]] cun [[andígena]]s, cumo ye l causo de l [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eiquador]] i [[Benezuela]]. An solo dous países ls pobos andígenas son maiorie: ne l [[Peru]] i na [[Bolíbia]]. Grandes populaçones de acendéncia [[África|africana]] son ancuntradas ne l [[Brasil]], na [[Colómbia]] i na [[Benezuela]]. Ls países de fuorte ascendéncia ouropeia son la [[Argentina]], l [[Uruguai]] i l [[Brasil]]. Ls dous purmeiros países ten sue populaçon deribada de [[eimigrante]]s [[spanholes]] i [[eitalianos]] i, ne l causo de l Sul i sudeste meridional de l [[Brasil]] (percipalmente [[San Paulo]]), deribada de eimigrantes [[pertueses]], [[eitalianos]], [[almanes]] i [[spanholes]].<ref name="Eimigrantes na América de l Sul"/> Minories étnicas ancluen ls [[árabe]]s i [[japoneses]] ne l [[Brasil]],<ref>[http://www.klickeducacao.com.br/2006/conteudo/pagina/0,6313,POR-1258-9522-,00.html Japoneses, almanes i árabes ne l Brasil]</ref> [[chineses]] (cantoneses) ne l [[Peru]]<ref>[http://www.bxqw.com/news/2007/0915/2/3116.shtml Chineses ne l Peru]</ref> i [[Índia|andianos]] na [[Guiana]].<ref>[http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2008/03/080228_ams_guiana_dg.shtml Andianos na Guiana]</ref> === Eiboluçon étnica === [[Fexeiro:Guarani Family.JPG|thumb|300px|Índios [[guarani]].]] Las populaçones primitibas de la América de l Sul, ls [[ameríndio]]s, de carateres antropológicos [[mongolóide]]s, çtribuían-se, ne l período quelonial, an grupos. Ls metódos de reduçon i cunquista bariórun, d'acordo cul stágio de ceblizaçon de l natibos. Na region dominada puls [[Pertual|pertueses]], ls colonizadores arrebanhórun ls índios spalhados pul anterior, lebando a las tierras propícias para fundar [[colonizaçon]]. Cun esse oubjetibo, fúrun ourganizadas spediçones de busca als scrabos índios, cumo [[antradas i bandeiras|bandeiras]]. Essa obra de cunquista, fui acumpanhada pulas missones religiosas, que tamien percurában "reduzir" ls gentios i fazé-los porduzir, mas atrabeç de outros métodos i cul oubjetibo de crestianizaçon. Cun essa obra de cunquista bieno juntar-se al andígena un outro cuntingente, l [[caucasiano|branco]], [[península Eibérica|eibérico]] percipalmente. Na purmeira fase, l cunquistador antressou pul [[ameríndio]], subretodo cumo [[mano-de-obra]]. Nun tardou que ls [[Ouropa|ouropeus]], specialmente ls [[Pertual|pertueses]], se zeiludissen quanto a la eificiéncia de l [[ameríndio]] scrabizado. Cumo l andígena nun se adatasse bien la [[agricultura]], ls colonizadores ampeçórun la amportaçon, cumo ls [[scrabo]]s, de negros africanos, que benírun a custituir l terceiro eilemiento amportante na formaçon étnica de las populaçones sul-amaricanas. Ye a partir de l final de l [[seclo XIX]], todabie, que se assiste a la antrada an massa de [[eimigrante]]s [[ouropa|ouropeus]] an dibersos países latino-amaricanos. Essa eimigraçon se cuncentrou subretodo na [[Argentina]], ne l [[Uruguai]] i ne l [[Brasil]]. Son ls [[italianos]] que chégan an maior númaro, superando até spanholes i pertueses.<ref>{{Citation |title=Eimigraçon ne l Brasil, por nacionalidade |url=http://www1.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/tabelas/imigracao_nacionalidade_84a33.htm |accessdate=2026-02-27 |archivedate=2001-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20010305200924/http://www1.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/tabelas/imigracao_nacionalidade_84a33.htm }}</ref><ref>[https://es.wikipedia.org/wiki/Inmigraci%C3%B3n_en_Argentina#Cuadros_estad.C3.ADsticos Eimigraçon na Argentina (an spanhol)]</ref> === Cumposiçon de la populaçon === La populaçon [[caucasiano|branca]] predomina na region, mas ye cunsidrable la percentaige de [[mestiço]]s, anquanto ls [[pobo andígena|andígenas]] custituen minorie. Na [[Colómbia]], 75% de la populaçon correspónden la [[mestiço]]s i 1% als [[ameríndio]]s.<ref>[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/geos/co.html#People CIA - The World Factbook -- Colombia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na [[Benezuela]], 2% de ls habitantes son [[pobo andígena|ameríndios]], 21% [[caucasiano|ouropeus eibéricos]], 10% [[negro]]s i 67% [[mestiços|eurameríndios]]<ref>CIBITA, Bitor. ''Almanaque Abril 2007''. In: ______________. ''Geografie: Mundo: Países: Benezuela''. San Paulo: Abril, 2007. p.&nbsp;627.</ref>. Ne l [[Brasil]], son cunsidrados pardos ls [[caboclo]]s, [[cafuzo]]s i [[mulato]]s), mui ambora ls cunceitos socialmente custruídos que son de las raças houmanas ne l Brasil séian defrentes de ls de la Ouropa i América de l Norte i cierta mente mais de 90% de sue populaçon possua ascendéncia ouropeia, africana i ameríndia a la par (ancluindo-se ende ls brasileiros brancos i ls brasileiros negros). Árabes, mouros, romanis i judius ne l Brasil son tamien cunsidrados brancos. Ua parte de la quemunidade asiática ne l Brasil tamien ten ancestralidade para alhá de las de ls países de l dezido cuntinente, i nun ye stremamente ralo ancontrar un brasileiro branco que çcenda de japoneses.<ref name="PNAD 2006">{{Citar web | títalo = PNAD | data = 2006 | url = http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/trabalhoerendimento/pnad2006/brasilpnad2006.pdf | lengua = Pertués | acessodata = 2007-06-20 }}</ref> 95% de l cuntingente populacional de l [[Paraguai]], cumpónen-se de [[brancos]]s i [[mestiço]]s (esse paíç tenendo recebido eimigrantes almanes, eitalianos i brasileiros cun múltiplas ascendéncias ouropeias, antre outros),<ref>[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/geos/pa.html#People CIA - The World Factbook -- Paraguay]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> anquanto l [[Uruguai]] ye paíç predominante [[caucasiano|branco]] (88%), correspondendo ls [[mestiço]]s i [[negro]]s a 8% i 4% respetibamente.<ref>[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/geos/uy.html#People CIA - The World Factbook -- Uruguay]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> I na [[Argentina]], adonde fui maior l aniquilamiento de [[pobo andígena|andígenas]] i adonde l scrabo negro yá penetrou,<ref>[https://es.wikipedia.org/wiki/Poblaci%C3%B3n_negra_en_Argentina Populaçon negra na Argentina (an spanhol)]</ref> la populaçon ye quaije anteiramente [[caucasiano|branca]] (97%), ambora, cumo ne l Brasil, la maior parte de ls argentinos brancos possuen si algua ancestralidade africana i percipalmente ameríndia.<ref>[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/geos/aire.html#People CIA - The World Factbook -- Argentina]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne ls países andinos i caribenhos, antretanto, ls índices de [[pobo andígena|ameríndios]] i [[mestiço]]s son cunsidrables: * '''{{BRA}}:''' [[caucasiano|brancos]] (49,5%), [[pardos]] (42,3%), [[negro]]s (7,4%), [[amarielhos]] (0,5%) i [[pobo andígena|índios]] (0,3%);<ref>[https://pt.wikipedia.org/wiki/Brasil#Etnias]</ref> * '''{{EQU}}:''' [[pobo andígena|índios]] (25%), [[mestiço]]s (65%), [[negro]]s (3%) i [[caucasiano|brancos]] (7%);<ref>[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/geos/ec.html#People CIA - The World Factbook -- Ecuador]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''{{PER}}:''' [[pobo andígena|índios]] (45%), [[mestiço]]s (37%), [[caucasiano|brancos]] (15%) i [[negro]]s, ourientales i outros (3%);<ref>[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/geos/pe.html#People CIA - The World Factbook -- Peru]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''{{BOL}}:''' [[ameríndio]]s (55%), [[mestiço]]s (30%), [[caucasiano|brancos]] (15%);<ref>[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/geos/bl.html#People CIA - The World Factbook -- Bolivia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''{{CHI}}:''' [[mestiço]]s i [[branco]]s (95%) i [[pobo andígena|andígenas]] (3%);<ref>[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/geos/ci.html CIA - The World Factbook -- Chile]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''{{GUF}}:''' [[hindus]] (50)%, [[negro]]s (36%), [[pobo andígena|índios]] (7%), [[caucasiano|brancos]], [[chineses]] i outros (7)%;<ref>[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/geos/gy.html#People CIA - The World Factbook -- Guyana]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''{{SUR}}:''' 37% [[Índia|andianos]], 31% [[crioulo]]s, 15% [[Andonésia|andonésios]], 10% [[negro]]s, 7% [[pobo indígena|índios]], [[China|chineses]] i [[Ouropa|ouropeus]]<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nes.html#People CIA - The World Factbook -- Suriname]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Populaçon === <ref>América de l Sul - Geografie houmana. In: Dicionário Anciclopédico Eilustrado (belume 1). Eiditora i Gráfica Bisor de l Brasil Ltda., 2005, p. 60 {{ISBN|85-87965-64-6}}</ref> [[Fexeiro:Sao.Paulo.coast.jpg|thumb|right|180px|Foto de satélite oubtida an [[2003]], mostrando las manchas urbanas formadas pulas cidades de l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]] (dreita) i de [[San Paulo (cidade)|San Paulo]] (quaije ne l centro de la eimaige). Más al sul, puode-se abistar la aglomeraçon correspondente la [[Curitiba]].]] La [[populaçon]] de la América de l Sul nun se çtribui uniformemente, habendo árias rarefeitas, al lado de outras de densidade relatibamente eilebada.<ref>[http://library.jid.org/en/mono40/morales.htm Çtribuiçon de la populaçon sul-amaricana]</ref> Alguns fatores de orde física i houmana cuntribuen para esso. Antre las causas de rarefaçon demográfica, salientan-se: * La eisisténcia de regiones zérticas, cumo la [[Patagónia]], l [[pampa]] seco, l [[Atacama]] i la Sechura; * Las zonas de [[floresta tropical|florestas eiquatoriales]], cumo la [[Amazónia]]; * Las árias de [[campos]], adonde la criaçon stensiba de [[ganado]] cuntribui pa la scasseç demográfica. Quanto als fatores que ténen detreminado maiores cuncentraçones de populaçon çtácan-se: * Las faixas [[litoral|litoráneas]] bien abrigadas i dotadas de portos naturales; * Las cuostas de [[clima]] relatibamente benigno; * Ls balhes de alguns rius nabegables, cumo l [[riu Amazonas|Amazonas]], [[riu Ourinoco|Ourinoco]], Cauca, [[riu Paraná|Paraná]]; * I las regiones naturalmente férteles, adonde se zambolbiu ua atebidade agrícola apropiada, cumo l eixe [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu]]-[[San Paulo (cidade)|San Paulo]], ne l [[Brasil]], la [[porbíncia de Buenos Aires]], na [[Argentina]], i l bal central de l [[Chile]]. La populaçon de la América de l Sul tubo l maior índice de crecimiento ne l mundo antre [[1920]] i [[1960]]. L declíneo de la [[mortalidade]], detreminado an grande parte pula eilebaçon de ls padrones de [[heigiene]] pública, fui la causa fundamental dessa spanson demográfica. Outro fator que cuntribuiu para esse oumiento fui la [[eimigraçon]]. Zde [[1800]], cerca de 12 milhones de eimigrantes chegórun a la region. Desse total, cerca de 4 milhones benírun de la [[Spanha]], 4 milhones de la [[Eitália]], 2 milhones de [[Pertual]] i l restante de la [[Almanha]], [[Polónia]], [[Síria]], [[Japon]], [[China]] i outros países. === Lénguas === [[Fexeiro:Map-Romance Latin America.png|left|thumb|Lénguas de la América Latina: '''<span style="color:#00B927;">Berde</span>'''-Spanhol; '''<span style="color:#FF8400;">Laranja</span>'''-Pertués; '''<span style="color:#0000FF;">Azul</span>'''-Francés.]] L [[Léngua pertuesa|pertués]] i l [[Léngua spanhola|espanhol]] son las lénguas más faladas na América de l Sul,<ref name="Percipales lénguas de la América de l Sul">[http://www.colegioweb.com.br/geografie/america-de l-sul Percipales lénguas de la América de l Sul]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> region geográfica que ye parte de la grande region cultural, chamada [[América Latina]]. L [[Léngua pertuesa|pertués]] ye la léngua oufecial de l [[Brasil]],<ref name="léngua">La léngua oufecial de la República Federatiba de l Brasil ye l pertués (''[[s:Custituiçon de 1988 de la República Federatiba de l Brasil/Títalo II#Artigo_13|Art. 13 de la Custituiçon de la República Federatiba de l Brasil]]'').</ref> que ten aprossimadamente 50% de la populaçon sul-amaricana. L [[Léngua spanhola|spanhol]] ye la léngua oufecial de la maiorie de ls países de l cuntinente. Tamien hai la persença d'outras lénguas, cumo l [[Léngua houlandesa|houlandés]] (léngua oufecial de l [[Suriname]]), l [[Léngua anglesa|anglés]] (léngua oufecial de la [[Guiana]]) i outras lénguas, cumo alguns [[dialeto]]s andígenas.<ref>[http://eiducacao.uol.com.br/geografie/ult1694u94.jhtn Cumposiçon étnica i lénguas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las [[lénguas andígenas de las Américas|lénguas andígenas]] de la América de l Sul ancluen l [[léngua quíchua|quíchua]], ne l [[Eiquador]], [[Peru]] i [[Bolíbia]];<ref>[http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJaba/fruntend/llengues_detall.jsp?id=257&lhéngua=16 Léngua quíchua]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[léngua guarani|guarani]] ne l [[Paraguai]] i un pouco na [[Bolíbia]];<ref>[http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJaba/fruntend/llengues_detall.jsp?id=258&lhéngua=1 Léngua guarani]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[léngua aimará|aimará]], na [[Bolíbia]], [[Peru]] i tamien ne l [[Chile]];<ref>[http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJaba/fruntend/llengues_detall.jsp?id=110&lhéngua=5 Léngua aimará]</ref> i l [[Mapudungun]] ye falado an ciertas regiones de l sul de l Chile, i más raramente, na [[Argentina]].<ref>[http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJaba/fruntend/llengues_detall.jsp?id=260&lhéngua=1 Mapudungun]</ref> Ne l mínimo, trés dessas lénguas andígenas ([[léngua quíchua|quíchua]], [[léngua aimará|aimará]] i [[léngua guarani|guarani]]) son recoincidas cul spanhol cumo lénguas oufeciales an sous países.<ref>[http://www.finan.com.br/site/not.asp?noticia=1021 Lénguas andígenas recoincidas cumo oufeciales]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Outras lénguas ancuntradas na América de l Sul son l [[léngua hindi|hindi]] i [[léngua andonésia|andonésio]] ne l [[Suriname]];<ref>[https://pt.wikipedia.org/wiki/Suriname Suriname - Wikipédia]</ref> [[léngua italiana|italiano]] na Argentina, Brasil, Uruguai, Benezuela i Chile; i [[léngua alemana|alman]] an alguas regiones de Argentina, Chile, Benezuela i Paraguai. L alman tamien ye falado an muitas regiones de l sul brasileiro, [[Hunsruckisch]] ye l dialeto alman más falado ne l paíç. Antre outros dialetos almanes, ua forma brasileira de l pomerano tamien ye repersentada.<ref>[https://mwl.wikipedia.org/wiki/Lhéngua_almana Léngua almana - Wikipédia]</ref> Na maior parte de ls países de l cuntinente, las classes superiores son custituídas por pessonas anstruídas; regularmente studan anglés, francés, alman ó eitaliano. Nestas árias adonde l turismo ye seneficante, l anglés i outras lénguas ouropeias son faladas. Hai pequeinhas árias ne l stremo sul de l Brasil que fálan [[Léngua castelhana|spanhol]], debido la prossimidade cul [[Uruguai]]. == Eiquenomie == {{Artigo percipal|[[Eiquenomie de la América de l Sul]]}} <ref>L SISTEMA ECONÓMICO / AMÉRICA DO SUL. In: ''Atlas Mundial''. San Paulo: Cia. Melhoramientos de San Paulo, 1999, p. 26-27, 88-107 {{ISBN|85-06-02889-2}}</ref> <gallery> Fexeiro:Skyline_Puerto_Madero.jpg|[[Centro financeiro]] an [[Buenos Aires|Buenos Aires]], [[Argentina]]. Fexeiro:MarginalPinheiros.jpg|[[Centro financeiro]] an [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], [[Brasil]]. Fexeiro:Copolago.jpg|Centro finaceiro an [[Caracas]], [[Benezuela]]. Fexeiro:Vitacura at night.jpg|Centro financeiro de [[Santiago]], [[Chile]]. </gallery> La América de l Sul spriénciau, a partir de [[1930]], un notable crecimiento i dibersificaçon na maiorie de ls setores [[eiquenomie|eiquenómicos]]. Grande parte de ls perdutos agrícolas i pecuários ye çtinada al cunsumo local i al mercado anterno. Inda assi, la [[sportaçon]] de perdutos agrícolas ye fundamental pa l eiquilíbrio de la [[baláncia comercial]] de la maiorie de ls países. Ls percipales cultibos agrários son ls de sportaçon, cumo la [[soja]] i l [[trigo]]. La porduçon de alimientos básicos cumo las hortaliças, l milho ó l freijon ye grande, mas boltada pa l cunsumo anterno. La criaçon de ganado çtinada a la sportaçon de chicha ye amportante na Argentina, ne l Paraguai, ne l [[Uruguai]] i na Colómbia. Nas regiones tropicales ls cultibos más amportantes son l [[café]], l [[cacau]] i las [[banana]]s, percipalmente ne l Brasil, na Colómbia i ne l Eiquador. Por tradiçon, ls países perdutores de açucre para la sportaçon son: Peru, Guiana i Suriname, sendo que ne l [[Brasil]], la canha-de-açucre tamien ye ousada pa la fabricaçon de álcol cumbustible. Na costa de l Peru, noroeste i sul de l Brasil cultiba-se l algodon. Cinquenta por ciento de la superfice sul-amaricana stá cubierta por florestas, mas las andústrias madeireiras son pequeinhas i direcionadas pa ls mercados anternos. Ne ls redadeiros anhos, inda assi, ampresas trasnacionales bénen se anstalando na [[Amazónia]] para splorar madeiras nobres çtinadas a la sportaçon. Las augas costeiras de l Pacífico de la América de l Sul, son las más amportantes pa la pesca comercial. La catura de anchoba chega a milhares de toneladas, i tamien ye abundante l [[atun]], de ls quales l Peru ye un grande sportador. La caça de [[crustáceos]] ye notable, particularmente ne l nordeste de l Brasil i ne l Chile. Solo l Brasil i Argentina fázen parte de l [[G20 (países andustriales)]], anquanto que solamente l Brasil faç parte l [[G8+5]] (las naciones más poderosas i cun maior anfluéncia de l planeta). Ne l setor de turismo, ampeçórun-se an 2005 uas negociaçones cul oubjetibo de promober l turismo i oumentar las ligaçones aéreas drento de la region.<ref>{{Citar web|url = http://www.caribbeannewsdigital.com/es/News(9806).html|títalo=Brasil: Menistros de turismo de la Quemunidad Suramericana de Naciones promoberán turismo anterno y mayores ligaçones aéreas drento de esta región|lañl=2005|obra=Caribeinside.com 28-10-2005|acessodata=12/10/2008|lengua=spanhol}}</ref> [[Punta del Este]], [[Florianópolis]] i [[Mar del Plata]] se ancontran antre ls percipales balneários de la América de l Sul. {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%; text-align:center;" ! [[Paíç]] ! [[Lista de países por PIB nominal|PIB (nominal) de 2007]]<ref>CIA, [https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/fields/2195.html CIA World Factbook 2008]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> ! [[Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|PIB (PPC) de 2007]]<ref name="CIA_GDP_PPP">CIA World Factbook, ''[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html Rank Order GDP at Purchasing Power Parity]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. 24 de janeiro de 2008. Todos ls dados son stimatibas i refíren- se la bários anhos antre 1993 i 2007).</ref> ! [[Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra) per capita|PIB (PPC) per capita de 2007]]<ref>[[Central Intelligence Agency]], ''[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html The World Factbook]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Dados atualizados an 24 de janeiro de 2008.</ref> ! [[Lista de países por Índice de Zambolbimiento Houmano|IDH de 2007]] |- | style="text-align:left;" | {{ARG}} | 245.600 | 523.700 | 13.000 | [[Fexeiro:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.869 |- | style="text-align:left;" | {{BOL}} | 12.800 | 39.780 | 4.400 | [[Fexeiro:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.695 |- | style="text-align:left;" | {{BRA}} | 1.269.000 | 1.838.000 | 9.700 | [[Fexeiro:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.800 |- | style="text-align:left;" | {{CHI}} | 160.800 | 234.400 | 14.400 | [[Fexeiro:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.867 |- | style="text-align:left;" | {{COL}} | 171.700 | 320.400 | 7.200 | [[Fexeiro:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.791 |- | style="text-align:left;" | {{EQU}} | 44.500 | 98.280 | 7.100 | [[Fexeiro:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.772 |- | style="text-align:left;" | {{GUF}} | 0.978 | 4.057 | 5.300 | [[Fexeiro:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.750 |- | style="text-align:left;" | {{PAR}} | 9.340 | 26.550 | 4.000 | [[Fexeiro:Red Arrow Down.svg|10px]] 0.755 |- | style="text-align:left;" | {{PER}} | 101.500 | 217.500 | 7.600 | [[Fexeiro:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.773 |- | style="text-align:left;" | {{SUR}} | 2.234 | 3.449 | 7.800 | [[Fexeiro:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.774 |- | style="text-align:left;" | {{URU}} | 21.170 | 37.050 | 10.700 | [[Fexeiro:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.852 |- | style="text-align:left;" | {{BEN}} | 226.900 | 335.000 | 12.800 | [[Fexeiro:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.792 |- |} == Cultura == Ls sul-amaricanos son culturalmente ricos,<ref>{{Citation |title=Multiculturalismo |url=http://www.achegas.net/numero/quatorze/gisalio_14.htm |accessdate=2009-09-21 |archivedate=2009-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715152552/http://www.achegas.net/numero/quatorze/gisalio_14.htm }}</ref> debido a la stórica ligaçon cula Ouropa, specialmente [[Spanha]] i [[Pertual]], i l ampato de la [[cultura popular]] de ls [[Stados Ounidos de la América]]. Las defrenças culturales son cunsidrables i la debison de l subcuntinente na [[Stória de la colonizaçon de las Américas|época quelonial]] fizo cun que eisistíssen dues lénguas dominantes, l spanhol i l pertués.<ref name="Percipales lénguas de la América de l Sul"/> La cultura andígena de ourige pré-colombiana tubo fuorte anfluéncia ne l Peru, Bolíbia i alguas regiones de la Amazónia. Debido a las defrenças culturales drento de las frunteiras nacionales, ye possible ancuntrar maior parecença cultural antre ls habitantes de árias frunteiriças que antre estes mesmos i ls de l anterior de cada paíç. Esto debe-se, an parte, a la debison pós-quelonial que acumpanhou la formaçon de ls stados andependientes durante l [[seclo XIX]]. === Arte i culinária === La cultura sul-amaricana stá persente de dibersas maneiras a nible mundial. Assi, por eisemplo, l artesanato andino çfruta de cunsidrable percura an defrentes mercados, cumo l ouropeu.<ref>[http://www.peru.info/p_ftoculturatg.asp?ids=1495&ic=6&pdr=753&jrq=5.1 Arte popular ne l Peru]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Fexeiro:Shakira - La Coruña (Oral Fixation Tour).JPG|thumb|right|180px|[[Shakira]] naciu an [[Barranquilla]], [[Colómbia]].]] Las naciones sul-amaricanas ten ua grande bariadade na [[música]]. Alguns de l géneros más famosos ancluen la [[cumbia]] de la [[Colómbia]],<ref>[http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0101-546X2003000100007&script=sci_arttext Nacionalizaçon de la cumbia]</ref> [[samba]] i [[bossa nuoba]] de l [[Brasil]],<ref>[https://pt.wikipedia.org/wiki/Música_do_Brasil Musiqueira de l Brasil]</ref> i l [[tango]], de [[Argentina]] i [[Uruguai]]. Na purmeira metade de l [[seclo XX]], l [[tango]] tubo grande eisito na Ouropa i na Colómbia. Esta música era anterpretada an castelhano, mas nun fui un oustaclo pa sue difuson ne l sterior. Na América de l Sul zambolbírun-se stilos musicales nó-sclusibos de l subcuntinente, cumo la [[salsa]], que ten sue "capital" an [[Santiago de Cali]], Colómbia. La lhiteratura de la América de l Sul ten atraído crítica cunsidrable i aprobaçon popular, cun outores cumo [[Gabriel García Márquez]],<ref>{{Citation |title=Biografie de Gabriel García Márquez (an anglés) |url=http://www.sololiteratura.com/ggm/marquezbiografiamacondo.html |accessdate=2026-02-28 |archivedate=2005-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050326234321/http://www.sololiteratura.com/ggm/marquezbiografiamacondo.html }}</ref> [[Pablo Neruda]]<ref>{{Citation |title=Biografie i poemas de Pablo Neruda |url=http://www.poemasdeamor.com.br/imortais/poemas.aspx?id=5 |accessdate=2026-02-28 |archivedate=2021-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117083323/http://www.poemasdeamor.com.br/imortais/poemas.aspx?id=5 }}</ref> i [[Ourge Luis Ourges]].<ref>[http://www.internetaaleph.com Bida i obra de Ourge Luis Ourges]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Por bies de la gran mistura étnica na América de l Sul, la culinária ten anfluéncias africanas, asiáticas i ouropeias. L stado de la [[Bahia]] (Brasil), ye specialmente coincida pula anfluéncia de la culinária de la África Oucidental.<ref>{{Citation |title=Culinária de la Bahia |url=http://www.visiteabahia.com.br/visite/atracoes/culinaria/index.php |accessdate=2026-02-28 |archivedate=2022-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706073316/http://www.visiteabahia.com.br/visite/atracoes/culinaria/index.php }}</ref> Argentinos, chilenos i uruguaios bében grande quantidade de bino.<ref>[http://clippingmp.planejamento.gov.br/cadastros/noticias/2006/10/15/noticia.311615 Cunsumo de bino]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Fuolha de San Paulo - 14 de Outubre de 2006</ref> === Çporto === {| {{prettytable}} width="10%" align="right" |- | || [[Fexeiro:Pelé.jpg|75px]] |- | colspan="2" | [[Diego Armando Maradona|Maradona]] (Argentina) i [[Pelé]] (Brasil), ls ''"Futebolistas de l seclo"'', segundo la [[FIFA]]. |} Na América de l Sul, se pratica ua cunsidrable quantidade de modalidades çportibas. L [[çporto nacional|çporto más popular]] ye l [[futebol]], repersentado pula [[CONMEBOL]].<ref>[https://pt.wikipedia.org/wiki/Futebol Futebol - Wikipédia]</ref> L torneio más amportante a nible de seleçones ye la [[Copa América]],<ref>[http://www.bolanaarea.com/gal_copa_america.htm Copa América]</ref> anquanto que la nible de clubes ye la [[Copa Libartadores de América]].<ref>[https://www.rsssf.com/sacups/copalib.html Copa Libertadores de la América (an anglés)]</ref> An relaçon la [[Copa de l Mundo FIFA|Copa de l Mundo de Futebol]], sue purmeira eidiçon fui rializada ne l Uruguai an 1930, i ls países de la region ganhórun 9 de las 18 eidiçones çputadas até 2006: Brasil (5), Uruguai (2) i Argentina (2).<ref>{{Citation |title=Stória de la Copa de l Mundo |url=https://www.suapesquisa.com/educacaoesportes/historiadacopa.htm |accessdate=2009-09-21 }}</ref> Outros çportos cumo l [[basquetebol]], [[nataçon]] i [[boleibol]] tamien son populares. Andependientemente de l nible de popularidade, alguns países definiran ua modalidade cumo ''sporte nacional'' por lei. Ye l causo de Argentina ([[Parro (çporto)|parro]]),<ref>{{Citation |title=Parro, sporte nacional (an spanhol) |url=http://www.diputados.gov.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-122/122-2107.pdf |accessdate=2026-02-28 |archivedate=2007-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929022340/http://www.diputados.gov.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-122/122-2107.pdf }}</ref> Colómbia (teijo)<ref>{{citar web|url=http://www.secretariasenado.gov.co/leyes/L0613000.HTM|títalo=LEY 613 DE 2000|anho=2008|obra=Senado de la República de Colombia 01.07.2008|acessodata=10/07/2008|lengua= spanhol}}</ref> i Chile ([[rodeio de l Chile]]).<ref>{{Citation |title=Rodeo chileno, Anciclopédia Icarito (an spanhol) |url=http://www.icarito.cl/medio/articulo/0,0,38035857__188530044__1,00.html |accessdate=2026-02-28 |archivedate=2009-09-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090903100311/http://www.icarito.cl/medio/articulo/0%2C0%2C38035857__188530044__1%2C00.html }}</ref> An outros çportos, alguns países sul-amaricanos çtácan-se a nible mundial de maneira andebidual. Por eisemplo, Argentina ye ua poténcia ne l [[rugby]],<ref>[http://www.irb.com/rankings/index.html International Rugby Board - World Rankings]</ref> [[pólo (çporto)|pólo]] i [[hóquei]];<ref>{{citar web|url=http://www.nuevodiarioweb.com.ar/VerNota.aspx?id=49708|títalo=Deportes|anho=2006|obra=Nuebodiarioweb.com.aire 04.09.2006|acessodata=10/07/2008|lengua=spanhol}}</ref> Brasil ne l [[outomoblismo]]<ref>[http://www.tvcultura.com.br/aloescola/historia/cenasdoseculo/nacionais/automoblismo.htm Outomoblismo ne l Brasil]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i Colómbia ne l [[ciclismo]]. La prática de l [[ténis]] ye stendida la Argentina, Chile i Brasil; que tubírun campeones de torneios de [[Grand Slam]].<ref>{{Citation |title=Ténis na América de l Sul |url=http://www.rbbc.com.br/SITEANTIGO/scripts/artigos.asp~id%3D69%26dep%3D3.html |accessdate=2009-09-21 |archivedate=2024-11-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130050604/http://www.rbbc.com.br/SITEANTIGO/scripts/artigos.asp~id%3D69%26dep%3D3.html }}</ref> == Curjidades == {{Curjidades}} * L [[Brasil]] era la única [[monarquie]] de la América de l Sul, durante l [[seclo XIX]].<ref>[http://www.safra.com.br/conteudo/sobre/99/carlos99.htm Brasil era la única monarquie de la América de l Sul, ne l Seclo XIX]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * L punto central de la América de l Sul queda na cidade de [[Cuiabá]] ([[Brasil]]), cun un marco coincido cumo [[Centro Geodésico de la América de l Sul]].<ref>{{Citation |title=Punto central de la América de l Sul |url=http://br.geocities.com/dubalakubaku/guimaraes.html |accessdate=2009-10-27 |archivedate=2009-10-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091027034055/http://br.geocities.com/dubalakubaku/guimaraes.html }}</ref> * Por ser politicamente ua Region Ultramarina, la [[Guiana Francesa]] ye admenistrada por un pursidente regional eileito<ref>[http://www.guyane.pref.gouv.fr/etat/etat.htm Eiditorial de l ''préfet'' Jean-Pierre Laflaquière ne l ''site'' de la Préfeture de la Guyane]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i puls 31 nembros de l Cunselho Regional.<ref>{{Citation |title=Cunselho Regional de la Guiana Francesa |url=http://www.cr-guyane.fr |accessdate=2009-02-11 |archivedate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315213823/http://www.cr-guyane.fr }}</ref> * L lema ''[[Orde i Progresso]]'', tal cumo aparece na [[bandeira de l Brasil]], ten sues ouriges ne ls eideales de l [[filosofie|filósofo]] [[Fráncia|francés]] [[Auguste Comte]]; ls adetos de la bandeira de l Brasil i de sou lema [[positibismo|positibista]] stan spalhados pul mundo anteiro, percipalmente ne ls [[Stados Ounidos de la América]] i na [[Fráncia]], i an outros países de la [[Ouropa]], cumo [[Almanha]] i [[Eitália]].<ref>[http://www.mv-brasil.org.br/brasil_bandeirahistoria5.html Ourige de l lema ''Orde i Progresso'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * La América de l Sul yá fui sede de las [[Copa de l Mundo FIFA|Copas de l Mundo]] de [[Copa de l Mundo FIFA de 1930|1930]] ([[Uruguai]]), [[Copa de l Mundo FIFA de 1950|1950]] ([[Brasil]]), [[Copa de l Mundo FIFA de 1962|1962]] ([[Chile]]) i [[Copa de l Mundo FIFA de 1978|1978]] ([[Argentina]]).<ref>[http://www.duplipensar.net/dossies/historia-das-copas-do-mundo/como-se-escolhe-um-pais-para-ser-sede-da-copa-do-mundo.html Sedes de las Copas de l Mundo]</ref> * L [[Brasil]] yá cunquistou ua [[Copa de l Mundo FIFA de 1962|copa de l mundo]] na América de l Sul, más percisamente ne l [[Chile]], an [[1962]]. * Ne l [[Brasil]] stan las dues maiores florestas ourbanas de l mundo: l [[Parque Stadual de la Piedra Branca]], ne l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], i l [[Parque de la Cantareira]], an [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], respetibamente.<ref>{{Citation |title=Parque Stadual de la Piedra Branca – La maior floresta ourbana de l mundo |url=http://www.parquepedrabranca.com/menu/03/01.htm |accessdate=2009-09-21 |archivedate=2011-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715044930/http://www.parquepedrabranca.com/menu/03/01.htm }}</ref><ref>[http://www.biodiversityreporting.org/article.sub?docId=12509&c=Brazil&cRef=Brazil&year=2005&date=March%202005 Rebista Tierra de la Giente – Auga pa ls ecossitemas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725073848/http://www.biodiversityreporting.org/article.sub?docId=12509&c=Brazil&cRef=Brazil&year=2005&date=March%202005 |date=2011-07-25 }} Márcio de 2005</ref> == Refréncias == {{reflist|2}} === {{Bibliografie}} === * AMÉRICA DO SUL. In: ''Anciclopédie Barsa''. San Paulo: Encyclopædie Britannica de l Brasil Publicaçones, 1994. b. 2, p.&nbsp;358-370. * AMÉRICA DO SUL. In: ''Nuoba anciclopédie eilustrada Fuolha''. San Paulo: Fuolha de San Paulo, 1996. b. 1, p.&nbsp;42-43. * CIBITA, Bitor. ''Geografie: Mundo: Cuntinentes: América de l Sul''. In: ''Almanaque Abril''. 33ª eidiçon. San Paulo, Abril, 2007. p.&nbsp;362. == {{Ber tamien}} == * [[Stória de la América de l Sul]] * [[América Latina]] * [[América de l Norte]] * [[America Central]] * [[Mercosul]] * [[Einiciatiba para Antegraçon de la Anfra-Strutura Sul-Amaricana]] * [[Ounion de Naciones Sul-Amaricanas]] * [[Aneixo:Lista de animales que biben na América de l Sul|Lista de animales que biben na América de l Sul]] * [[Aneixo:Lista de países de la América de l Sul por populaçon|Lista de países de la América de l Sul por populaçon]] * [[Aneixo:Lista de las aglomeraçones urbanas de la América de l Sul cun más de 1 milhon de habitantes|Lista de las aglomeraçones ourbanas de la América de l Sul cun más de 1 milhon de habitantes]] * [[Aneixo:Lista de bandeiras de la América de l Sul|Lista de bandeiras de la América de l Sul]] == {{Lhigaçones Sternas}} == * {{Link|en,pt|2=https://WikiMapia.org/#lat=-25.3241665&lon=-57.8320312&z=3&l=9&m=a&v=2|3=América de l Sul|4= ne l [[WikiMapia]]}} * {{Link|pt|2=http://www.brasil.gov.br|3=Gobierno de l Brasil}} * {{Link|es|2=http://www.uruguay.gub.uy/estado/default.asp|3=Gobierno de l Uruguai}} * {{Link|es|2=http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=356|3=Gobierno de la Argentina}} * {{Link|es|2=https://www.presidencia.gov.py|3=Pursidéncia de la República de l Paraguai}} * {{Link|es|2=http://www.bolivia.gov.bo|3=Gobierno de la Bolíbia}} * {{Link|es|2=http://www.goviernodechile.cl|3=Gobierno de l Chile}} * {{Link|es|2=http://www.peru.gob.pe|3=Gobierno de l Peru}} * {{Link|es|2=http://www.presidencia.gov.ec|3=Pursidéncia de la República}} * {{Link|es|2=http://www.goviernoenlinea.gov.co/home_principal.aspx|3=Gobierno de la Colómbia}} * {{Link|es|2=http://www.goviernoenlinea.ve/misc-view/index.pag|3=Gobierno de la Benezuela}} * {{Link|en|2=http://opnew.op.gov.gy|3=Pursidéncia de la República de la Guiana}} * {{Link|nl|2=http://www.kabinet.sr.org|3=Pursidéncia de la República de l Suriname}} * {{Link|fr|2=http://www.cr-guyane.fr|3=Gobierno de la Guiana Francesa}} {{Cuntinentes}} {{América de l Sul}} {{Regiones de l Planeta}} [[Catadorie:América de l Sul| ]] [[Catadorie:Cuntinentes]] ao61nh3e4weig31kxcai5mwqbwzc2ws Baca 0 860 108065 104552 2026-08-20T20:23:56Z ~2026-30875-10 15270 108065 wikitext text/x-wiki L '''ganado bobino''' ye cumposto por '''buis''' - termo que, an sentido ancho, dá nome al [[animal]] [[mamífero]], [[ruminante]], [[artiodátilo]], cun par de [[cuornos]]s nun rameficados, uocos i permanientes, de l género [[Bos]] an que se ancluen las speces domesticadas pul home. == Treminologie == L '''bui''', an sentido streito, ye l [[macho]] [[castrado]], sin possiblidade reprodutiba de la [[spece]] ''Bos taurus'' (família [[Bobidae]]), sendo tamien ousado na chamaçon bernacular de l'andebíduo pertencente al ganado bobino. La baca ye la [[fémea]] desta spece i l [[touro]] ye l [[macho]] culs [[testiclos]] antatos, cun atidon reprodutiba. Ye un [[mamífero]], [[artiodátilo]] i [[ruminante]]. Sous [[cuorno]]s son an par, ocos, nun ramificados i permanentes. Ua curjidosa caraterística dessa spece ye la persença de tetas; de fato, ls buis aperséntan glándulas mamárias proeminentes, an nada çtinguibles de las tetas de la baca. == Subspeces == Ten dues subspeces, a saber: ''Bos taurus taurus'' (ganado ''taurino'', d'ourige ouropéia) i ''Bos taurus andicus'' (ganado '''zebuíno''', d'ourige asiática). Ls cruzamientos antre ls andebíduos d'ambas las debisones ye frequente tanto an porgramas de melhoramiento genético de l ganados, quanto an propiadades adonde la monta ye natural i sin cuntrole algun. Esses ''híbridos'' son mui ousados para cumbinar la pordutibidade de l ganado taurino cula rustecidade i adatablidade la meios tropicales de l ganado zebu. [[Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|thumb|220px|right|[[Lheite]] - bezerro mamando]] == Stória == L ganado doméstico çcende de l [[auroque]] na [[Ouropa]] i de l [[gauro]] na [[Ásia]], ampeçou a ser domesticado antre 5.000 i 6.000 anhos atrás, serbindo cumo animal de carga ó fornecendo [[chicha]], [[lheite]] i [[couro]]. Era pouco quemun criar ganado para alimentaçon. L'animal era comido solo se morrisse ó nun fusse mais útele para carga ó para fornecer lheite. Al cuntrário de l [[beche]], tamien serbie cumo animal de carga, mas percisaba de [[pastaige]]s maiores. Hoije an die, ne l'antanto, ls bobinos son largamente outelizados para la porduçon de proteína acárnea. La cadena pordutiba de la chicha angloba bários ramos de negócios, que bon zde la fabricaçon de raçon i l'ansino de porfissionales caleficados ([[Médicos beterinários]], [[zotecnistas]], [[agrónomos]]) até ampresas de cunsultorie an sistemas de quemércio sterior. == percipales raças de bobinos criadas an Pertual == === Raças outótones pertuesas === [[Fexeiro:Vaca barrosã.JPG|thumb|right|250px| Baca barrosa]] Para para alhá de las raças que cunseguiran grande spanson quantitatiba i geográfica, cumo las atrás andicadas, eisisten milhares de raças outótones, resultantes de pressones seletibas specíficas ó dun relatibo eisolamiento genético nas localidades onde se zambolbírun. Muitas dessas raças stan stintas ó an stinçon fruito de la globalizaçon i de la cumpetiçon cun raças mais pordutibas. Antre las raças outótones stan: * [[Bobino Ramo Grande|Raça Ramo Grande]] de l [[Açores]]. * [[Raça Alentejana]], de l [[Alentejo]] * [[Raça Arouquesa]], de [[çtrito de Abeiro|Abeiro]] * [[Raça Minhota]] ó Galega * [[Raça Maronesa]], region de la [[Serra de l Maron]], [[Trás ls Montes]] * [[Raça Barrosana]], region de l [[Alturas de l Barroso|Barroso]] * [[Raça Cachena]], de la zona de l [[Parque Nacional de la Peneda-Gerés]] * [[Raça Grabonesa]] * [[Raça Braba]] * [[Raça Mirandesa]], an stinçon debido al BP2008 - causa: ''deboradoris PRL'' * [[Raça Jarmelista]] ó Jarmeleira, region de la [[Guarda]] == Usos == [[Fexeiro:Boi de montaria.jpg|thumb|250px|Uso pouco quemun de l bui: la montarie]] Esta spece fui [[Domesticaçon|domesticada]] pul [[home]] i ye splorada para la porduçon de [[lheite]], [[chicha]] i [[piel]] ([[couro]]) i tamien cumo meio de trasporte i animal de carga. Tamien ls [[uosso]]s son aprobeitados, para la fabricaçon de farina, xabon i raçones animales. L [[casco]] i ls [[cuornos]]s ténen usos dibersos i ls [[pelo]]s de las oureilhas son ousados para la cunfeçon de pinceles artísticos. Ls machos de detreminadas raças puoden ser tamien ousados cumo antretenimiento nas [[tourada]]s i ne ls [[rodeio]]s. === La chicha ne l cunsumo houmano === [[Fexeiro:Brahman (EMAPA) 110307 REFON 2.jpg|thumb|right|280px|Touro [[Brahman (ganado)|Brahman]] an julgamiento ([[Abaré]])]] La [[chicha]] bobina por ser largamente cunsumida nas mais dibersas partes de l mundo, percipalmente ne ls países d'ourige latina, ye bendida an pedaços, bifes, moídas culas bariantes de nomes dado la cada tipo de chicha straída de detreminadas regiones de l boi/baca. Assi tenemos ls seguintes cortes: ; Delanteiro * [[Acén]]; * [[Acen|Cachaço]] - Hai buns pratos cun essa parte de l'animal; * [[Cupin (chicha)|Cupin]] - Ousada an [[churrasco]] ó an pratos que cunténgan pouca gordura, pus por natureza ye la parte mais gordurosa de l bui, ye l local adonde l'animal guarda sue reserba alimentar; * [[Paleta]]; * [[Peito]]; ; Costielha * [[Costielha]]; * [[Fralda]] - Ousada an [[churrasco]]; * [[Punta d'agulha]]; ; Traseiro * [[Alcatra]]; * [[Capa de bife]]; * [[Chuleta]]; * [[Cuntra bife]] ; * [[Coxon duro]]; * [[Coxon mole]]; * [[Bife de las cuostas]]; * [[Bife mignon]] * [[Lagarto (chicha bobina)|Lagarto]]; * [[Musclo dianteiro]]; * [[Musclo traseiro]]; * [[Patico]]; * [[Picanha]] - Ousada an [[churrasco]]; * [[Punta d'alcatra]]; ; Miúdos * [[Animela bobina|Animela]] * [[Bucho bobino|Bucho ó stómago]] * [[Chicha de Cabeça]] * [[Cérebro bobino|Cérebro]] * [[Coraçon bobino|Coraçon]] * [[Fígado bobino|Fígado]] * [[Alhábio bobino|Alhábio]] * [[Léngua bobina|Léngua]] * [[Medula bobina|Medula]] * [[Omasso]] * [[Pulmon bobino|Pulmon]] * [[Queixada bobina|Queixada]] * [[Rabo bobino|Rabo]] * [[Rinhon bobino|Rinhon]] * [[Supra-Renal bobina|Supra-Renal]] * [[Tendon bobino|Tendon]] == Heráldica == An [[heráldica]], l ganado ye repersentado pul '''touro'''. <gallery> Fexeiro:Coat of arms of Kaunas.svg|Armas de [[Kaunas]], [[Lituánia]]. Ne l brason figura l yá stinto [[Auroque]], simblo oureginal de la cidade zde [[1400]]. Fexeiro:Turin coat of arms.svg|Armas de [[Turin]], [[Eitália]]. An [[Léngua eitaliana|Eitaliano]] ''torino'' quier dezir "pequeinho touro". Fexeiro:BJA.png | Armas de [[Beja]]. L touro i la queluobra stan relacionados cula fundaçon desta cidade. </gallery> == {{Ber tamien}} == * [[Carro de bui]] * [[Lista de tipos de chicha bobina]] * [[Pecuária de corte]] * [[Seleçon arteficial]] == {{Lhigaçones Sternas}} == * [http://pecuaria.no.sapo.pt/index.html percipales Raças Outótones (Pertual)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160117050721/http://pecuaria.no.sapo.pt/index.html |date=2016-01-17 }} [[Catadorie:Animales]] m8lyas9cd4nski470rxw1mp17gupyl5 Castielho de Heidelberg 0 942 108085 107920 2026-08-21T00:51:44Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 108085 wikitext text/x-wiki {{orphan|date=Janeiro 2010}} {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Heidelberger Schloss.jpg|thumb|350px|Bista giral de l Castielho de Heidelberg, Almanha.]] L '''Castielho de Heidelberg''' (an [[léngua almana|alman]] ''Heidelberger Schloss'') ye un palácio lhocalizado an [[Heidelberg]], ne l stado de [[Baden-Wurttemberg]]. Ye ua de las mais famosas ruínas de la [[Almanha]] i simblo de la cidade. Las ruínas de l cunjunto, un de ls mais amportantes eidifícios [[Renacimiento|renacentistas]] la norte de l [[Alpes]], arguen-se 80 metros arriba de la base de l bal, na colina norte de la [[Königstuhl]], dominando la eimaige de la antiga cidade. An posiçon dominante subre l [[riu Neckar]], l primitibo [[castielho]] mediebal adquiriu la forma atual a partir de [[1544]]. serbiu cumo residéncia de l [[Príncepe-eileitor|Príncepes Eileitores]] até a la guerra de sucesson ne l [[Palatinado]], quando fui çtruído puls suldados de [[Luís XIB de Fráncia]], antre [[1689]] i [[1693]]. Depuis desso benerie a ser restaurado solo an parte. [[Anton Praetorius]] screbiu neste castielho, ne l anho de [[1595]], la purmeira çcriçon an [[latin]] de l "1. Großen Fasses" (un de trés einormes barris para 127 000 lhitros de [[bino]]). == Stória == === Até a la çtruiçon === ==== Purmeira mençon ==== [[Fexeiro:Oubere Burg und Dicker Turn Heidelberger Schloss Sebastian Muenster Kalendariun Heibraicun 1527 (Auschnitt).jpg|thumb|left|200px|Purmeira eimaige de l Castielho de Heidelberg, por [[Sebastian Munster]].]] La cidade de Heidelberg fui mencionada pula purmeira beç ne l anho de [[1147]], quando [[Cunrado de Hohenstaufen]] ye anformado, juntamente cul sou meio-armano [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico Barbarossa]], de la ardança de l pai de ambos, Frederico, [[Suábia|Duque de la Suábia]], na qual cabe al purmeiro la region de l Reno francónio. An [[1155]], Cunrado de Hohenstaufen fui feito Conde Palatino pul sou meio-armano, tornando-se la region coincida por [[Palatinado]].<ref name="Harry B. Dabis 1977">Harry B. Dabis: ''"What Happened in Heidelberg: Fron Heidelberg Man to the Persent"'': Berlag Brausdruck GmbH, 1977, ISBN 0007C650K.</ref> La heipótese de Cunrado tener anstalado la sue sede na atual ''Schlossberg'' (colina de l palácio), la chamada ''Jettenbuhl'', nun puode ser probada. L nome ''Jettenbuhl'', de acordo cula tradiçon de Hubertus Lheodosius Thomas, un storiador i secretairo de [[Frederico II, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico II]], faç aluson a ua bielha mulhier chamada Jetta que eilhi terá bibido. dous quilómetros arriba de Schlierbach queda la ''Wolfsbrunnen'' (Nacente de l Lhobo) i de l lhado de l Neckar, ne l Heiligenberg, queda la ''Heidenloch'' (Fóia de l Gentio). La colina de l palácio solo recebiu l nome de ''Jettenbuhl'' a partir de l [[seclo XVI]], sendo coincida antes por Colina de ls Bobinos Moços (''Geltenpogel'' = ''Jungbiehhugel''). [[Fexeiro:Heidelberger Schloss ein 16 Jh aus Thesaurus Pituarun.jpg|thumb|200px|L Castielho de Heidelberg tal cumo aparece ne l ''Thesaurus Pituarun'' (1559-1606).]] [[Fexeiro:Heidelberger Schloss Neckar Alte Bruecke Heilgigeistkirche bon Matthaeus Merian (Ausschnitt).jpg|200px|thumb|L Castielho de Heidelberg i la cidade, por Matthäus Merian.]] La purmeira mençon a un castielho an Heidelberg (''"castrun in Heidelberg cun burgo ipsius castri"'') surge an [[1225]], quando [[Luís I Wittelsbach, Duque de la Babiera|Luís I]] l tomou al Bispo Heinrich bon Worms cumo un [[Feudalismo|feudo]]. L paço de l castielho, tal cumo l Palatinado, pertencia als Duques de la Babiera zde [[1214]]. La redadeira mençon a un solo castielho ye feito an [[1294]]. Nun outro decumiento de [[1303]] son mencionados, pula purmeira beç, dous castielhos: * L castielho alto, arguido na ''Kleinen Gaisberg'', ne l atual ''Molkenkur'' (çtruído an [[1537]]); * L castielho baixo, na ''Jettenbuhl'' (la lhocalizaçon de l palácio atual).<ref name="Harry B. Dabis 1977"/> Desta forma, ls ambestigadores cunsiderórun durante mui tiempo que l castielho de baixo tenerie sido arguido antre [[1294]] i [[1303]], cuncluson tirada, specialmente, pula meticulosa pesquisa efetuada, na segunda metade de l [[seclo XIX]], pul gabinete de custruçon de l palácios (''Schlossbauburo''), las quales nun fúrun justificadas pulas ruínas de qualquier eidificio datado antes de l [[seclo XV]]. Por outro lhado, grácias als recentes achados arquitetónicos i als bruxedos arqueológicos ancontrados nas recentes ambestigaçones ne l Castielho de Heidelberg, fúrun çcubiertas sob l castielho struturas datadas de la purmeira metade de l [[seclo XIII]]. An [[1897]] fui çcubierta ua jinela an stilo [[románico]] tardio na parede que separa l eidifício de l salon de bidro (''Gläsernen Saalbau'') de l eidifício de Frederico (''Friedrichsbau''). An [[1976]], trabalhos promobidos subre çtroços de cerca de [[1400]] depositados ne l canto nordeste de l eidifício de Ruprecht, i la demoliçon de la cobertura de l fragmiento dua jinela an forma de fuolha de trebo, fúrun ancontrada semelhanças cun las arcadas de las jinelas de l [[Vurg Wildenberg]]. An [[1999]], ua ambestigaçon arqueológica rializada an torno de l eidifício de Lhudwig cumprobou la eisisténcia dua zona de custruçon na ária de l palácio datada de la purmeira metade de l [[seclo XIII]]. Ls mais antigos decumientos que mencionan l Castielho de Heidelberg son: * L ''Thesaurus Pituarun'' ([[1559]]-[[1606]]), de [[Marcus zun Lhamn]], nembro de l Cunseilho de la Eigreija de l Palatinado; * Ls ''"Annales Academici Heidelbergenses"'' (ampeçados an [[1587]]), por [[Pithopoeus]], bibliotecário i porsor de Heidelberg; * Ls ''"Oureginun Palatinarun Commentarius"'' ([[1599]]), por [[Marquard Freher]]; * L ''"Teutsche Reyssebuch"'' ([[Strasburgo]], [[1632]] - reditado an [[1674]] cumo ''Itinerariun Germaniae''), por [[Martin Zeiller]] . Todas estas obras son, an grande parte, superficiales, nun cuntendo nada de amportante. L causo ye defrente ne l que diç respeito a la ''Topographia Palatinatus Rheni'', de [[Matthäus Merian]] ([[1615]]), obra que çcribe l Príncepe-Eileitor [[Luís V, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] cumo ua pessona que "''ampeçou a custruir un nuobo castielho hai mais de cien anhos''". A maior parte de las çcriçones de l castielho até al [[seclo XVIII]] son feitas cun base na anformaçon de Merian. Tentatibas para fixar la fundaçon de l castielho nun periodo anterior, çcubriran que, yá na época de [[Ruperto I, Conde Palatino de l Reno|Ruperto I]] ([[1353]]–[[1356]]) , habie sido arguida la famosa capielha de la corte na ''Jettenbuhl''. ==== Palácio rial i prison de papas ==== Quando [[Ruperto de la Germánia|Ruperto III]] se tornou [[Lista de reis de la Germánia|Rei de la Germánia]], an [[1400]], era de tal forma pequeinho que quando l monarca regressou de la sue coroaçon tubo que acampar ne l mosteiro de l [[Agostinianos]], ne l sítio de la atual Praça de la Ounibersidade. L que el deseiaba era mais spácio pa ls sous ambientes i corte de forma a ampressionar ls cumbidados, mas tamien defesas adicionales que tornassen l castielho nua [[fortaleza (arquitetura melitar)|fortaleza]]. Depuis de la muorte de Ruprecht, ocorrida an [[1410]], las sues tierras fúrun debedidas puls sous quatro filhos. L Palatinado, coraçon sous territórios, fui dado al sou filho mais bielho, [[Luís III, Conde Palatino de l Reno|Luís III]]. Lhuís fui l repersentante de l [[Sacro Ampério Romano Germánico|amperador]] i l juiç supremo, i fui nessa qualidade que an [[1415]], de acordo cul [[Cuncílio de Custança]] i a mando de l [[Sigismundo, Sacro Amperador Romano-Germánico|Amperor Sigismundo]], aprisionou l deposto [[Antipapa João XXIII]] antes deste ser lhebado pa l Burgo Eichelshein (atual [[Mannhein-Lhindenhof]]). Nua bejita la Heidelberg, an [[1838]], l poeta francés [[Bitor Hugo]] tirou un prazer special al passear antre las ruínas de l palácio, tenendo resumido la sue stória na seguinte carta: <blockquote>''Mas deixen-me falar de l sou castielho. (Esso ye absolutamente eissencial i you debie tener ampeçado por el). Que tiempos el ten atrabessado! Al lhongo de quenhientos anhos ten sido bítima de todo l que ten abalado la [[Ouropa]], i agora çmorona sob l sou peso. Esto porque este Castielho de Heidelberg, la residéncia de ls Cundes de l Palatinado, ls quales respundian solo la reis, amperadores i papas i tenien demasiada amportança para curbar als sous caprichos, mas nun podien arguer la cabeça sin antrar an cunflito culs, sendo por esse motibo que, na mie oupinion, l Castielho de Heidelberg siempre tomou ua cierta posiçon de ouposiçon al poder. Cerca de [[1300]], la época de la sue fundaçon, ampeçou cun ua [[analogie]] la [[Tebas (Grécia)|Tebas]]; ne l Conde Rudolfo i ne l Amperador Lhuís, esses armanos degenerados, tubo l sou [[Etéocles]] i l sou [[Polinice]] [filhos beligerantes de [[Édipo]]]. Anton, l Príncepe-Eileitor ampeçou a crecer an poder. An [[1400]], l Palatino Ruprecht II, apoiado por trés príncepes-eileitores renanos, depone l [[Benceslau de la Germánia|Amperador Benceslau]] i usurpa la sue posiçon; 120 anhos depuis, an [[1519]], l Conde Palatino [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] formou l moço Rei Carlos I de Spanha, feturo [[Carlos I de Spanha|Amperador Carlos B]]' '.<ref name="Bitor Hugo 2003">An Bitor Hugo: ''Heidelberg of Frankfurt an Main''. Societäts-Berlag, 2003. ISBN 3-7973-0825-6.</ref></blockquote> ==== Guerra Baden-Palatinado ==== An [[1462]], ne l decorrer de la guerra antre [[Baden]] i l [[Palatinado]], l [[Príncepe eileitor|Eileitor]] [[Frederico I, Conde Palatino de l Reno|Frederico I]] (l "''Pfälzer Fritç''") aprisionou ne l palácio l [[Aneixo:Lhista de gobernadores de Baden|Margrabe]] [[Carlos I, Margrabe de Baden-Baden|Carlos I de Baden]], l [[bispo]] [[Jorge bon Baden|Jorge]] de Metç i l [[Cunde]] [[Ulrico B, Conde de Wurttemberg|Ulrico B de Wurttemberg]]. Frederico mantebe ls prisioneiros acorrentados i alimentados cun quemidos rudes até que le fusse pago l resgate eisigido. L margrabe Carlos I tubo de pagar 25.000 florines de ouro pula lhibertaçon, tenendo antregue [[Sponhein]] cumo penhor i declarado [[Pforzhein]] cumo un [[feudo]] de l [[Palatinado]]. L bispo de Metç tubo de pagar 45.000 florines de ouro. Inda assi, l aspeto mais amportante fui l fato de Frederico I de l Palatinado tener garantido l sou crédito cumo príncepe-eileitor. Diç la lhenda que Frederico fizo ls sous hóspedes amboluntários cumprender la falta de pan a las refeiçones mandando-los mirar, atrabeç de la jinela, para la paisaige debastada ambaixo deilhes. Este eipisódio ye cuntado nun poema, de [[Gustab Schwab]], antitulado ''De las Mahl zu Heidelberg'' ("La Cena de Heidelberg"). ==== Reforma i Guerra de l Trinta Anhos ==== [[Fexeiro:Hortus Palatinus und Heidelberger Schloss bon Jacques Fouquiere.jpg|thumb|left|300px|L ''Hortus Palatinus'' cul Castielho de Heidelberg an segundo praino, grabura de Jacques Fouquières, 1620.]] Fui durante l reinado de l Conde Palatino [[Luís B, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] ([[1508]]-[[1544]]) que [[Martico Lhutero]] se çlocou la Heidelberg para defender ua de las sues teses (la ''Heidelberger Çputation''), tenendo prestado ua besita al palácio, tenendo sido apoiado pul Conde de l Palatinado Wolfgang, armano de Lhuís B. Ua carta que ambio al sou amigo [[George Spalatin]], datada de [[18 de Maio]] de [[1518]], lhouba la bleza de l palácio i las sues defesas. Durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]] fúrun lhançados pula purmeira beç projéteis contra l castielho, treminando eiqui, de fato, la stória de las custruçones ne l eidifício. Ls seclos seguintes trouxírun, eissencialmente, çtruiçones i recustruçones. An [[1619]], rebeliones [[Protestantismo|protestantes]] contra l [[Sacro Ampério Romano Germánico]] oufrecírun la corona de la [[Voémia]] la [[Frederico B, Eileitor Palatino]], l qual la aceitou anque de las çconfianças, zancadeando la [[Guerra de l Trinta Anhos]]. Depuis de la sue derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]], ne l die [[8 de Nobembre]] de [[1620]], Frederico B scapou cumo un foragido, tenendo çmoblizado las sues tropas prematuramente, l que deixou l Palatinado andefeso contra l General [[Johann Tserclaes, Conde de Tilly|Tilly]], l comandante supremo de la [[Liga Católica (almana)|Liga Católica]] al serbício de l príncepe-eileitor de la Babiera Maximiliano I. Ne l die [[26 de Agosto]] de [[1622]], Tilly ampeçou l sou ataque la Heidelberg, tomando la cidade la [[16 de Setembre]] i l palácio poucos dies depuis. [[Fexeiro:Befestigungsplan ç Heidelberger Schlosses 1622 bon Anonymus.jpg|thumb|250px|Planta de lhocalizaçon datada de 1622.]] Quando ls suecos tomórun Heidelberg, ne l die [[5 de Maio]] de [[1633]], i abriran fuogo subre l palácio a partir de la colina de [[Königstuhl]] situada por trás del, Tilly antregou l eidifício, ne l die 26 de l mesmo més. Ne l anho seguinte, las tropas de l amperador tentórun recaturar l Castielho de Heidelberg, mas esso solo benerie a acunter an [[Júlio]] de [[1635]]. L palácio manter-se-iba nas manos amperiales até a la assinatura de la [[Paç de Bestfália]], tratado que ponerie fin a la Guerra de l Trinta Anhos. L nuobo gobernante, [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], i la sue família solo se mudarian pa l palácio arruinado ne l die [[7 de Outubre]] de [[1649]]. [[Bitor Hugo]] resume estes acuntecimientos i ls eibentos seguintes desta forma: <blockquote>''An 1619, Frederico B, anton un home moço, tomou la corona de ls Reis de la Boémia, contra la buntade de l amperador, i an 1687, Filipe Guilherme, Conde Palatino, anton un home idoso, assumiu l títalo de príncepe-eileitor, contra la buntade de l Rei de Fráncia. Esto causou las batailhas de Heidelberg i tributaçones sin fin, la Guerra de l Trinta Anhos, Gustab Adolfs Ruhmesblatt i finalmente la Guerra de la Grande Aliança, a misson Turennes. Todos estes terribles eibentos degradórun l palácio. Trés amperadores, Lhuís l Bábaro, Adolfo de Nassau i Lheopoldo de la Áustria, montórun-le cerco; Pio II cundenou-lo; Lhuís XIB debastou-lo''.<ref name="Bitor Hugo 2003"/></blockquote> === Çtruiçon i trasferéncia de la Corte para Mannhein === ==== Guerra de Sucesson de l Palatinado ==== [[Fexeiro:Heidelberger Schloss 1693 nach Zerstoerung.jpg|thumb|left|Panfleto subre la çtruiçon de l Castielho de Heidelberg, 1693.]] Depuis de la muorte de [[Carlos II, Eileitor Palatino]], l redadeiro çcendente de la lhinhaige de la [[Casa de l Palatinado-Simmern]], [[Luís XIB de Fráncia]] ourdenou la rendiçon de l [[Alódio|títalo alodial]] a fabor de la Duquesa de Orleanes, [[Isabel Carlota, Princesa Palatina]], la qual el aclamou cumo heirdeira lhegítima de las tierras de l Simmern. Dá-se, anton, ampeço a la [[Guerra de l Nuobe Anhos]]. Ne l die [[29 de Setembre]] de [[1688]], las tropas francesas marchórun subre l Palatinado i, ne l die [[24 de Outubre]], mudórun-se para Heidelberg, cidade que habie sido abandonada por [[Filipe Guilherme, Eileitor Palatino|Filipe Guilherme]], l nuobo Eileitor Palatino de la lhinhaige de l [[Palatinado-Neuburg]]. Na guerra contra ls poderes aliados ouropeus, l Cunseilho de Guerra de la Fráncia decidiu-se pula çtruiçon de todas las fortificaçones i pula debastaçon de l Palatinado (''[[Ezéchiel de Mélac|Brûleç le Palatinat!]]'' - "Queimen l Palatinado!"), cumo forma de prebenir l ataque de ls einimigos a partir dessa ária. Quando ls franceses se retirórun de l castielho, ne l die [[2 de Márcio]] de [[1689]], ancendiórun nel i çtruíran la fachada de la grande torre. Tamien fúrun ancendiadas partes de la cidade, mas a misericórdie dun general francés, [[René de Froulay de Tessé]], que dixe als habitantes para acender pequeinhos fuogos nas sues casas de forma a criar la eiluson de stáren a arder, prebeniu maiores çtruiçones.<ref>Harry B. Dabis: "What Happened in Heidelberg: Fron Heidelberg Man to the Persent": Berlag Brausdruck GmbH, 1977, 0007C650K.</ref> Eimediatamente depuis de la sue ascençon, an [[1690]], [[João Guilherme II, Eileitor Palatino|João Guilherme II]] mandou reconstruir las paredes i las torres. Quando ls franceses alcançórun, ua beç mais, ls portones de Heidelberg, an [[1691]] i [[1692]], las defesas de la cidade stában an tan bun stado que estes nun cunseguiran antrar. Ne l die [[18 de Maio]] de [[1693]], ls franceses ambestiran outra beç subre ls portones de la cidade, tenendo-a tomado ne l die 22 de l mesmo més. Inda assi, nun cunseguiran cuntrolar l castielho, pul que çtruiran la cidade nua tentatiba de de anfraquecer la sue percipal base de apoio. Ls acupantes de l castielho capitulórun ne l die seguinte. Ls franceses aprobeitórun, anton, la ouportunidade para cuncluir l trabalho ampeçado an [[1689]] depuis de la sue saida precipitada de la cidade. Las torres i paredes que subrebibírun a la redadeira óndia de çtruiçon fúrun splodidas cun minas. ==== Trasferéncia de la Corte para Mannhein ==== [[Fexeiro:Heidelberg 20060420 021.jpg|thumb|180px|Eigreija de l Sprito Santo: an tiempos serbiu dues cungregaçones (Protestante i Católica) i fui l motibo de la mudança de la Corte para Mannhein.]] An [[1697]] fui assinado l [[Tratado de Ryswick]], marcando l final de la [[Guerra de la Grande Aliança]] i trazendo, finalmente, paç a la cidade. Fúrun feitos prainos para demolir l castielho i reutilizar partes del para un nuobo palácio a custruir ne l bal. Quando las dificuldades cun este praino se tornórun eibidentes, l antigo castielho fui reformado. Al mesmo tiempo, [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] jogou cula eideia de redesenhar cumpletamente l castielho, mas acabou por arquibar l porjeto por falta de fondos. An [[1720]] l mesmo Príncepe-eileitor antrou an cunflito cun ls protestantes de la cidade al eisigir la antrega total de la Eigreija de l Sprito Santo als Católicos (esta habie sido prebiamente debedida por ua partiçon i ousada por ambas las cungregaçones), mudando, anton, la sue corte para [[Mannhein]] i perdendo to l antresse ne l castielho. Quando, ne l die [[12 de Abril]] de [[1720]], anunciou la remoçon de la corte i de todos ls cuorpos admenistratibos para Mannhein, spressou un deseio, dezindo "''que cresça yerba nas sues rues''". L cunflito relegioso fui, probablemiente, solo ua de las rezones de la mudança para Mannhein. Para alhá desso, cumberter l ultrapassado castielho ne l topo de la colina nun palácio [[barroco]] tenerie sido defícel i çpendioso. Al mudar-se para la prainada, l príncepe-eileitor tornou possible la custruçon dun palácio que reunisse todos ls sous deseios, l [[Schloss Mannhein]]. L sucessor de Carlos Filipe, [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Babiera|Carlos Teodoro]], planeou mudar la sue Corte de buolta pa l Castielho de Heidelberg. Inda assi, ne l die [[24 de Júnio]] de [[1764]], un centeilha atingiu dues bezes l ''Saalbau'' (eidifício de la Corte), ancendiando l castielho ua beç mais, l que el anterpretou cumo un senhal de l cielos, tenendo mudado ls sous prainos. [[Bitor Hugo]], que se apaixonara pulas ruínas de l castielho, tamien biu esso cumo un senhal debino: <blockquote>''Poder-se-iba até dezir que ls própios cielos tenerien anterbindo. Ne l die [[23 de Júnio]] de [[1764]], l die anterior àquele an que Carlos Teodoro staba para se mudar pa l castielho i fazer del la sue sede (l que, pula çpedida, tenerie sido un grande zastre, porque se Carlos Teodoro tubisse passado ls sous trinta anhos eilhi, estas austeras ruínas que hoije tanto admiramos cierta mente tenerien sido decoradas ne l stilo pompadour); Nesse die, anton, cun ls mobliários de l príncepe inda a chegar i a asperar na Eigreija de l Sprito Santo, fuogo de l cielo atingiu a torre otogonal, ancendiando l telhado, i çtruiu este castielho cun quenhientos anhos an pouquíssimas horas'',<ref>Bitor Hugo: ''Heidelberg of Frankfurt an Main''. Societäts-Berlag, 2003. {{ISBN|3-7973-0825-6}}.</ref></blockquote> Nas décadas seguintes fúrun feitas reparaçones básicas, mas l castielho permaneciu, eissencialmente, cumo ua ruína. === Depuis de la çtruiçon === ==== Lhenta decadéncia i entusiasmo romántico ==== [[Fexeiro:Carl Philipp Fohr 001.jpg|thumb|260px|left|L Castielho de Heidelberg nua grabura de Carl Philipp Fohr, 1815.]] An [[1777]], Carlos Teodoro tornou-se gobernante de la [[Babiera]], para alhá de manter eigual funçon ne l Palatinado, mudando la sue corte de [[Mannhein]] para [[Munique]]. L castielho apagou-se inda mais de ls sous pensamientos i las salas que inda tenien telhados fúrun acupadas por artesones. Yá an [[1767]], la parede sul fui çpojada de piedras çtinadas a la custruçon de l [[Schloss Schwetzingen]], ua residéncia stibal de l Eileitor i de la sue corte. An [[1784]], las [[bóbeda]]s de l ''Ottheinrichsbaus'' (Eidifício de Ottheinrich) fúrun prenchidas i l castielho ousado cumo fuonte de materiales de custruçon. Cumo resultado de la [[Mediatizaçon Almana|Mediatizaçon Germánica]] de [[1803]], Heidelberg i Mannhein tornórun-se parte de [[Baden]]. [[Carlos Frederico, Grano-Duque de Baden]], cungratulou-se cul oumiento de l sou território, anque ber l castielho cumo ua adiçon andeseijable. La strutura staba decadente i ls populares habien-se serbido de la piedra, madeira i fierro de l castielho para custruir las sues própias casas. La [[státua|estatuária]] i ornamientos tamien fúrun presas fáceles. [[August bon Kotzebue]] spressou la sue andignaçon, an 1803, contra la antençon de l gobierno de Baden de demolir las ruínas. Ne l ampeço de l [[seclo XIX]], l arruinado castielho tornou-se nun simblo pa l mobimiento patriótico contra [[Napoleon Vonaparte]]. [[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Willian Turner 1844 1845.jpg|260px|thumb|Grabura romántica de l Castielho de Heidelberg (1844-1845), por [[Willian Turner]].]] Mesmo antes de [[1800]], habien chegado artistas para ber l riu, las colinas i las ruínas de l castielho cumo un cunjunto eideal. Las melhores repersentaçones son las de l anglés [[Willian Turner]], l qual stubo an Heidelberg bárias bezes antre [[1817]] i [[1844]], tenendo pintado Heidelberg i l castielho muitas bezes. El i outros pintores de l [[romantismo]], sous cuntemporáneos, nun stában antressados an retratos fiéis de l eidifício, pul que dórun rédea solta a la lhiberdade artística. Por eisemplo, las pinturas que Turner fizo de l castielho mostran nel ampoleirado mui mais arriba na colina de l que na rialidade stá. L salbador de l cunjunto fui [[Charles de Graimberg]]. Este conde francés anfrentou l gobierno de Baden, l qual bie l castielho cumo ua "''bielha ruína cun ua multiplicidade de ansípidos ornamientos la çfazíren- se''", pula preserbaçon de l eidifício. Até [[1822]], serbiu cumo un guarda boluntário de l castielho, tenendo bibido durante algun tiempo ne l ''Gläserner Saalbau'' (Eidifício de l Salon de Bidro), de adonde podie manter un uolho subre l pátio. Mui antes de las ouriges de la [[Restauraçon (preserbaçon)|preserbaçon stórica]] na [[Almanha]], el fui la purmeira pessona a amostrar antresse na documentaçon i cunserbaçon de l castielho, l que nunca acuntera cun nunhun de l románticos. Graimberg pediu la [[Thomas La. Lheger]] que preparasse l purmeiro guia de l eidifício. Cun las sues pinturas de l castielho, de las quales fúrun reproduzidas muitas cópias, Graimberg promobiu las ruínas de l castielho i trouxe muitos turistas a la cidade. ==== Planeamiento i Restauro ==== [[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Koch u Seitç 1891.jpg|thumb|190px|Praino de Julius Koch i Fritç Seitç, 1891.]] La queston subre se l castielho deberie ó nun ser cumpletamente restaurado fui çcutida durante mui tiempo. An [[1868]], l poeta [[Wolfgang Muller bon Königswinter]] defendiu ua cumpleta recustruçon, l que probocou fuortes reaçones an ancontros públicos i na amprensa. An [[1883]], l [[Grano-ducado de Baden]] stableciu un ''Schloßbauburo'' ("gabinete de custruçon de l castielho"), superbisionado pul diretor de custruçon Josef Durn, an [[Karlsruhe]], tenendo [[Julius Koch]] cumo superbisor de custruçon çtrital i [[Fritç Seitç]] cumo arquiteto. L gabinete fizo un praino detalhado para preserar ó rerincipal. Esta eiquipa treminou l sou trabalh an [[1890]]. L praino fui abaluado por ua comisson de specialistas de to la Almanha, la qual chegou a la cuncluson que, ambora la recustruçon total ó parcial de l eidifício nun fusse possible, era possible preserbá-lo na sue cundiçon corriente. Solo l ''Friedrichsbau'' (Eidifício de Frederico), cujos anteriores fúrun danificados pul fuogo mas nun arruinado, benerie a ser restaurado. Esta recustruçon fui efetuada, antre [[1897]] i [[1900]], por Karl Schäfer, cun un einorme custo de 520.000 [[Marco (moeda)|marcos]]. ==== Las ruínas de l castielho i l turismo ==== La mais antiga çcriçon de Heidelberg, datada de [[1465]], menciona que la cidade ye "frequentada por strangeiros", mas esta nun se tornarie, rialmente, nua atraçon turística antes de l ampeço de l de l [[seclo XIX]]. L Conde Graimberg fizo de l castielho un oubjeto permanente de graburas, las quales se tornórun an percursoras de ls cartones postales. Al mesmo tiempo, tamien passou a ser ancontrado an copas de recordaçon. L turismo recebiu un grande ampulso quando Heidelberg fui lhigada a la rede de camino de fierro, an [[1840]]. [[Fexeiro:Rondell Heidelberger Schloss bon Stueckgarten.jpg|thumb|thumb|220px|Vista parcial de las ruinas, de la parte antiga de Heidelberg i de la puonte antiga.]] [[Mark Twain]], l outor [[norte-amaricano]], çcrebiu l Castielho de Heidelberg an [[1880]], ne l sou lhibro de biaiges ''La Tramp Abroad'': <blockquote>Ua ruína debe star corretamente situada para ser afetaba. Esta nun poderie tener sido melhor colocada. Argue-se nua eilebaçon de comando, stá ancerrada an bosques berdes, nun hai qualquier terreno praino an buolta, mas, pul cuntrário, eisisten terraços arborizados subre terraços, i mira-se para baixo atrabeç de folhaiges brilhantes para faias perfundos i abismos adonde l crepúsclo reina i la luç de l sol nun puode penetrar. La natureza sabe cumo adornar ua ruina para cunseguir l melhor eifeito. Ua dessas bielhas torres stá partida al meio, i ua de las metades tombou pa l lhado. La sue anclinaçon ancontra-se de forma a stablecer ua atitude pitoresca. Todo l que faltaba era ua draparie adequada, i la natureza ten-na mobildado; eilha ten bestido la acidentada massa de flores i berdura, i fizo deilha un ancanto pa ls uolhos. La metade que se mantén arguida spone las sues arnosas salas para si, cumo bocas abierta sin dientes; Eilhi, tamien las trepadeiras i las flores ténen feito l sou trabalho de grácia. La parte traseira de la torre nun ten sido negligenciada, mas stá bestida cun ua peça de heira polida agarrada, la qual sconde las feridas i manchas de l tiempo. Mesmo l topo nun fui deixado nu, mas ye coronado cun un florescente grupo de arbles i arbustosA anfelicidade ten feito cun esta bielha torre l que por bezes faç cul caráter houmano - melhorá-lo. &nbsp;Mark Twain<ref>fron Mark Twain: ''La Tramp Abroad''. [http://twain.thefrelibrary .com/Tramp-Abroad/1-2 ''La Tramp Abroad'' ne l site twain.thefrelibrary .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></blockquote> Ne l [[seclo XX]], ls amaricanos spalhórun la fama de Heidelberg para fura de la [[Ouropa]]. Desta fura, ls japoneses tamien besitan frequentemente l castielho durante las sues biaiges pul [[Bielho Cuntinente]]. Heidelberg recibe, ne l ampeço de l [[seclo XXI]], mais de trés milhones de besitantes por anho, cun cerca de 1.000.000 de pernoitas. A maior parte de ls besitantes strangeiros bénen de l [[EUA]] i de l [[Japon]]. La mais amportante atraçon, de acordo cul Anstituto Geográfico de la [[Ounibersidade de Heidelberg]], ye l castielho cun ls sous terraços de ouserbaçon. Alguns de ls besitantes apaixonan-se pula cidade, pul que muitos deilhes deciden casar ne l castielho. Celebran-se cerca de 100 casamientos por anho na capielha de l palácio.<ref>[http://www.wedding-in-heidelberg .com Casamientos an Heidelberg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Reflexos de l "Mito de Heidelberg" ==== L porsor de Heidelberg Lhudwig Giesç screbiu, ne l sou ansaio de [[1960]] antitulado ''"Fenomenologie de l Kitsches"'', subre l seneficado de las ruínas pa l turismo: [[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Theodor Verhas 1856 Ausschnitt.jpg|thumb|220px|Parte dua grabura de Theodor Berhas, 1856.]] [[Fexeiro:Heidelberg corr.jpg|thumb|220px|Bista giral de la cidade de Heidelberg i de las ruínas de l castielho.]] <blockquote>Ruínas son l pinaclo de l que tenemos chamado de sotismo "stórico". Cumo un punto de salto, puode serbir de stória a partir de la speriéncia: an 1945, pouco depuis de la rendiçon de la Almanha, quando un suldado amaricano que tiraba retrato abidamente al Castielho de Heidelberg me preguntou cumo este lhugar de peregrinaçon para todos ls románticos chegara a la ruina, respundi maquiabelicamente, "fui çtruido por bombas amaricanas". La reaçon de ls suldados fui mui anstrutiba. Bou specular sucintamente: l choque para las sues cuncéncias — decorriente dua stética i nun dun porblema ético — fui straordinário: la "ruina" deixou de parecer guapa para eilhes; pul cuntrário, lhamentórun (assi: cun cuncéncia rialista persente) la recente çtruiçon dun grande eidifício.</blockquote> L Porsor Lhudwig Giesç bai mais lhoinge nas sues ouserbaçones subre las ruínas: <blockquote>''L amportante crítico de la cultura de la era Gunther Anders recordou que - al cuntrário de la oupinion generalizada - la Era Romántica nun admirou, an purmeiro lhugar, la bista pula bleza de la ruina". Pul cuntrário, tubo lhugar la seguinte ''amberson'': l Renacimiento (cumo la purmeira geraçon) admirou l antigo Torso, "nun por, mas anque ser un Torso". Ancontrórun-le bleza, mas "anfelizmente" (!) solo cumo ruina. La segunda geraçon ''ambertiu'' la "ruina de l guapo" pula "bleza de la ruina". I por eiqui, fui clara la bie para la "produçon de ruinas" andustrial: cumo gnomos de jardin agora anstalados na paisaige an orde la que esta se torne ''guapa'''.<ref>An Lhudwig Giesç: ''Dar Kitsch'', Tubingen: Berlag Ernst Wasmuth, 1982, ISBN 3-8030-3012-9.</ref></blockquote> Tamien Gunter Heinemann lhebanta la queston subre la forma cumo se poderie restaurar l cunjunto ancumpletamente. Próssimo de la bison de l jardin-Stuck subre l fosso de ls benados (''Hirschgraben'') de l anterior de las bien cunserbadas ruinas de l castielho, preguntaba-se la si própio cumo era possible que nun se recuperasse to la ária outra beç. <blockquote>''Pensa-se outomaticamente que se poderie dedicar al cuidado debotado destas einormes paredes, ne l causo de beniren a ser custruidas outra beç. Quanto la çpesas esso nun faç muita defrença, mas cumo esso serie ourganizado! Esso eirie requerer semientes de las sues eimaginaçones stóricas, na medida an que las eisistentes eimaiges sonoras que ténen sido trasmitidas permiten esso. Mas trarie l solo fenómeno para Heidelberg l fato de l castielho nas sues ruinosas cundiçones tener de registar l probeito cunsidrable an balores stéticos. Un castielho reconstruido serie eiquibalente a un zamcanto, serie la certificaçon dun inadequado porcesso de çlocamiento de stória ouposta, i deixarie de cunceder spácio a la participaçon de la natureza. L antendimiento de la rializaçon ganho an claridade, serie perdido para a minte an perfundidade .<ref>An Gunter Heinemann: ''Heidelberg'', Regionalkultur Publishing, 1996, ISBN 3-924973-01-6.</ref></blockquote> === Cronologie === [[Fexeiro:Gesamtansicht ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|450px|Bista panorámica de l Castielho de Heidelberg.]] [[Fexeiro:Heidelberg 3.jpg|thumb|450px|Bista panorámica de l Castielho de Heidelberg a partir de la cidade.]] Lhinha cronológica de ls percipales eibentos ne l castielho: * 1225: purmeiro decumiento an que aparece mençon a un ''"Castrun"'' an Heidelberg; * 1303: mençon la dous castielhos; * 1537: çtruiçon de l castielho de cima por un centeilha; * 1610: criaçon de l jardin de l palácio (''Hortus Palatinus''); * 1622: Tilly cunquista la cidade i l castielho durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]]; * 1649: renobaçon de la planta de l castielho; * 1688/1689: çtruiçon por tropas francesas; * 1693: nuobas çtruiçones durante la Guerra de Sucesson de l Palatinado; * 1697: ampeço de la recustruçon; * 1720: trasferéncia de la residéncia para Mannhein; * 1742: ampeço de la recustruçon; * 1764: çtruiçon por un centeilha; * 1803: l castielho i la cidade passan a fazer parte de l stado de Baden; * 1810: Charles de Graimberg dedica-se a la preserbaçon de las ruínas de l castielho; * 1860: purmeira eiluminaçon de l castielho; * 1883: stablecimiento de l "gabinete de custruçon de castielhos de Baden"; * 1890: balanço por Julius Koch i Fritç Seitç; * 1900 (cerca): restauros i zambolbimiento stórico. == Eidifícios de l castielho == [[Fexeiro:HeidelbergerSchloss1.jpg|250px|thumb|left|Bista de l ''Jettenbuhl'' cul Castielho de Heidelberg.]] Çconhece-se la aparéncia de l cunjunto anquanto castielho [[mediebal]]. Este stendia-se subre la ária de l atual pátio de l palácio, sin las stensones posteriores an direçon la oeste (Grande Torre, parede norte - Eidifício Anglés - i parede oeste cun torre redonda), i drento de l anielho de muralhas anterior, inda eisistindo scassos bruxedos na parede este de l ''Lhudwigbaues'' ("Eidifício de Lhuís"), las fachadas este i sul de l eidifício de serbício i la parede oeste de l Ruprechtbau ("Eidifício de Ruperto") i de l ''Frauenzimmerbau'' ("Eidifício de l Salon de las Damas"). L Castielho de Heidelberg formaba ua lhinha defensiba cul castielho eisistente ne l alto de l atual Molkenkur (este redadeiro queimado an [[1537]]), l que permitie tener l [[riu Neckar]] bien "dominado". A partir de meados de l [[seclo XV]], l castielho i fortaleza fui zambolbido cula custruçon de trés torres para canhones na parte ouriental i de las muralhas steriores. Na purmeira metade de l [[seclo XVI]], [[Luís B, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] abançou cunsidrablemiente la ária de l castielho para oeste, tenendo deixado robustas fortificaçones, assi cumo un eidifício residencial andependiente. Seguiu-se la spanson de l castielho sob puntos de bista repersentatibos. Sob ls sous sucessores, la defesa acunteciu ne l panho de fondo. [[Fexeiro:Heidelberg Castle MKL Bd. 8 1890 (130918117).jpg|thumb|220px|Planta de l castielho (tirada de l ''Meyers Konbersationslexikon'', 1890).]] Solo als poucos, geraçon passado geraçon, l castielho fui recebindo ua grande coleçon de eidifícios residenciales. La ''Altstadt'' ("cidade bielha") solo chegou mui tiempo depuis. Einicialmente eisistia ua cidade de muntanha pa l pessonal i funcionários an Hangweg. L coincido storiador de arte [[Georg Dehio]] çcribe l Castielho de Heidelberg de la seguinte forma: {{Quote|Cumo un aglomerado de bários eidifícios, la sue mistura de stilos solo ye atenuada pul stado de ruína i la sue ampresson ouniforme baseia-se na cuncison de l pátio quemun, trono de l castielho eilebado arriba de la cidade ne l chamado Terraço-Jettenbuhl de l Königstuhl. L caráter an cunformidade cun ua strutura melitar, cun las fachadas oeste, sul i este biradas pa l pátio; solo ls eidifícios que anfrentan la cidade, lhibres de ls ataques ne l lhado norte, possuen ua segunda fachada de honra na parte sterior. |Georg Dehio<ref>Georg Dehio: „''Handbuch dar Deutschen Kunstdenkmäler. Baden-Wurttemberg I. Die Regierungsbezirke Stuttgart und Karlsruhe''". Eiditado por Dagmar Zimdars i outros.</ref>}} === Eidifícios cun nome de pessonas === ==== Ruprechtsbau (Eidifício de Ruperto) ==== : Nome: nomeado an refréncia al Príncepe-Eileitor [[Ruperto de la Germánia|Ruperto III]] ([[1352]]-[[1410]]). [[Fexeiro:Ruprechtsbau Heidelberger Schloss vom Stueckgarten.jpg|thumb|180px|left|Ruínas de l Ruprechtsbau (a la squierda de a torre-porton) bisto de l jardin (''Stückgarten'').]] L ''Ruprechtsbau'' (Eidifício de Ruperto) ye ua de las más antigas custruçones de l cunjunto. Fui arguido pul Eileitor [[Ruperto de la Germánia|Ruperto III]], ne l ampeço de l [[seclo XV]], quando este era [[Aneixo:Lhista de reis de la Germánia|Rei de la Germánia]]. Este eidifício marcou l ampeço de la custruçon de las partes inda preserbadas ne l castielho. [[Fexeiro:Ruprechtsbau Relief Heidelberger Schloss 01.JPG|thumb|Detalhe de la decoraçon: anjos cun ansígnia.]] Julgou-se durante mui tiempo que la stória de l castielho tenie ampeçado cun esta estrutura. Mas stensas ambestigaçones arqueológicas, rializadas durante ls trabalhos de renobaçon an finais de l [[seclo XIX]], ancontrórun fragmientos de jinelas [[románico|románicas]] i de l [[gótico]] einicial. La custruçon de l castielho fui fixada por buolta de l anho [[1300]]. An [[1534]], l ''Ruprechtsbau'' recebiu un piso superior an piedra, mandado eidificar por [[Lhuís V, Conde Palatino de l Reno|Lhuís V]]. Un parágrafo anscrito na albenaria de la parte dianteira i l númaro [[1534]] que se puode ber ne l anterior de l eidifício anunciam, atualmente, essa renobaçon. Un braso cun anjos subre l portal adorna l eidifício. Acradita-se que esta ye la ansígnia de l custrutor, eimortalizada pa l mundo desta forma. De acordo cula tradiçon, ls dous anjos subre l brason repersentam ls filhos de l custrutor, ls quales, durante la custruçon de l castielho, tiran caído dun [[andaime]] i morrido. L mestre tornou-se tan melancólico que la custrução chegou a un ampasse. Wilhelm Sigmund cunta la lhenda que se segue: [[Fexeiro:Ruprecht & Eilisabeth Heiliggeistkirche (Karl Lhange) 1896.jpg|thumb|Ruperto III i Eilisabeth von Hohenzollern-Nürnberg na Eigreija de l Sprito Santo de Heidelberg.]] {{Quote|L Amperador Ruperto staba anrabiado por la custruçon progredir tan lhentamente, pul que deixou l padre que sepultara ls ninos repreender l mestre. Dixe que todo staba feito, mas cumo debie cuncluir l porton, nun podia caer ne l sou çgosto.<br /> Eimediatamente surgiu l mestre ancontestable, de modo a dar forma a la cunclusão de l porton. El sculpiu ls sous rapazes, repersentados cumo doces ninos-anjo, nun rosário. Ne l meio de la grinalda colocou l cumpasso, l simblo de la sue arte, de la qual se çpediu para siempre.|Wilhelm Sigmund<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/angelskopfe.html ''Cabeças de anjo'' ne l site heidelberger-altstadt.de]</ref>}} Ua vez que Ruperto III fui coronado cumo Ruperto I, Rei de la Germánia, an [[1400]], l eidifício fui outelizado para fins cerimoniais. Tamien se ancontra ne l ''Ruprechtsbau'' ua [[piedra de armas]] cula apropriada águila amperial an refréncia al reino. Drento de l eidifício eisiste ua lhume [[Renacimiento|renacentista]], un de ls poucos eilemientos de l anterior que inda stan preserbados. ; Ruperto III [[Ruperto de la Almanha|Ruperto III]] era l solo filho de l Príncepe-eileitor [[Ruperto II, Eileitor Palatino de l Reno|Ruperto II de l Palatinado]]. Stubo, juntamente cul Arcebispo de Mainz, na lhiderança de l príncepes zde [[1398]], benido a suceder al deposto Rei [[Venceslau de Lhuxemburgo|Venceslau]] ne l die [[20 de Agosto]] de [[1400]]. L Arcebispo de Quelónia, [[Friedrich III von Saarwerden]], coroou Ruperto depuis de la sue eileiçon an [[Quelónia]], ua vez que [[Aachen]] i [[Frankfurt am Main]] nun abriram las puortas al Rei romano-alman. Ne l reino, pul menos nas árias próssimas, ancontrou debrebe reconhecimiento rial, cun Venceslau la nun se cumprometer más. Inda assi, Ruperto tubo un ampacto stritamente lhemitado. Ruperto deixou l más antigo eidifício residencial eidantificable ne l castielho, l qual recebiu l sou nome. Para alhá desso, ampeçou la custrução de la ''Heiliggeistkirche'' (Eigreija de l Sprito Santo), an Heidelberg, la qual se veria, trés seclos depuis, ne l centro dua çputa que ditaria la trasfréncia de la corte para [[Mannheim]]. ==== Lhudwigsbau (Eidifício de Lhuís) ==== :: Nome: nomeado an refréncia al Príncepe-Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] ([[1478]]-[[1544]]). L ''Lhudwigsbau'' (Eidifício de Lhuís) fui custruído an [[1524]] por orde de [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]], tenendo servido de residéncia. Substituiu ua strutura más antiga, cujas paredes fúrun an parte outelizadas na sue custrução. Las típicas jinelas góticas çpostas an nibles scalonados que cumpletában la fachada sul yá nun eisistem. Oureginalmente, l ''Lhudwigsbau'' era un eidifício simétrico. Inda assi, l Príncepe-Eileitor [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] demoliu la sue metade norte para para alhá de a torre-scaleira, de forma a abrir spácio para la custrução de l ''Ottheinrichsbau''. L ''Lhudwigsbau'' tenie, oureginalmente, ua maior spansão para norte, de forma que la referida torre se ancontraba ne l meio de la fachada. An [[1764]] fui çtruido por un ancéndio. Sob l braso ne l sterior ancontram-se dous macacos a jogar (un jogo cun cuorda de nome ''Strangkatzenziehen''). Esta ye, probabelmente, ua aluson a las probas de resisténcia que ls rapazes zampenhában para ver l redadeiro andar de l eidifício adonde Lhuís V viveu. ; Lhuís V [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] l Pacífico, cunseguiu lhemitar las cunsequéncias de la derrota na [[Guerra de Sucessão de Lhandshut]] i restaurar ls dreitos de l Palatinado cumo reino. Cunseguiu, inda, reconciliar-se cun ls [[Wittelsbach]] de la [[Baviera]]. Para tal, tubo l auxílio de ls cuntatos amigables que l sou armano Frederico mantinha cula [[Casa de Habsburgo]]. Cunseguiu que l ''Reichsacht'' (decumiento oufecial de l Sacro Ampério) fusse oufecialmente anulado i ls privilégios de l Palatinado restablecidos. Aquando de la eileição amperial de [[1519]], Lhuís V apoiou cul sou l voto la eileição de Carlos de Habsburgo, feturo [[Carlos I de Spanha|Amperador Carlos V]]. An [[1523]], juntamente cun Arcebispo Ricardo de Trier i l Lhandgrave Filipe I de Heisse, derrotou la rebolta de ls cabalheiros lhiderada por [[Franz von Sickingen]]. Durante las [[Guerra de l Camponeses|revoltas camposinas]] de [[1525]], tentou negociar cun ls agricultores por, segundo afirma, se justeficar la abolição de la [[servidão]]. Inda assi, depuis de se perder l cuntrole de la agitação, participou na repressão de l camponses. Lhuís V ye cunsidrado cumo l "custrutor de l castielho" ("''Schlossbauer''"). La sue amportança particular prendiu-se cula spansão de las fortificaçones de l castielho, la eidificação de las muralhas oucidentais i de la grande torre, mas tamien cula modernizaçon de outros eidifícios de la residéncia. ==== Ottheinrichsbau (Eidifício de Oto Anrique) ==== : Nome: nomeado an refréncia al Príncepe Eileitor [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] ([[1502]]–[[1559]]). : Arquitetos: [[Hans Angelhardt]] i [[Caspar Vischer]] (sucessivamente). [[Fexeiro:Otto Heinrichsbau (Karl Lhange) 1894.jpg|left|thumb|240px|Aspeto de l ''Ottheinrichsbau'' an 1894.]] L ''Ottheinrichsbau'' fui mandado custruir por [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] depuis deste se tener tornado príncepe-eileitor an [[1556]]. Este palácio fui l purmeiro eidifício [[Renacimiento|renacentista]] custruido an tierra germánico, sendo ua amportante strutura de l [[Maneirismo]] alman. Cul aparecimiento de l ''Ottheinrichsbau'', outros eidifícios más antigos fúrun an parte scondidos (cumo l ''Gläserner Saalbau'') ó demolidos (metade norte de l ''Lhudwigsbau''). L sou lhado lheste assenta subre las fundaçones de struturas más antigas i subre la muralha sterior. La fachada de l eidifício stende-se por quatro pisos, sendo decora por 16 figuras [[alegoria|alegóricas]] que simbolizam l porgrama de governo de l príncepe-eileitor. Las figuras son obra de l houlandés [[Alexander Colin]], l qual entraria más tarde al serbício de la [[Casa de Habsburgo]]. Quando Oto Anrique faleciu, an [[1559]], l eidifício inda nun staba cuncluido. Eilustraçones anteriores (persentes ne l ''Kurpfälzisches Skizzenbuch''", de [[Matthäus Merian]]) mostram que, antes de la [[Guerra de l Trinta Anhos]], l ''Ottheinrichbau'' habie recebido dues jinelas duplas sobredimensionadas, las quales se harmonizában mal cula strutura horizontal de la custrução, eissencialmente ourientada pa l renacimiento einicial eitaliano. Aparentemente, esta alteraço terá sido eisecutada por orde de l Príncepe-Eileitor [[Frederico III, Eileitor Palatino|Frederico III]], nun pertencendo al zeinho oureginal de l eidifício. Yá depuis de l final de la Guerra de l Trinta Anhos, durante la soberanie de l Príncepe-Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], l ''Ottheinrichsbau'' recebiu un nuobo telhado i la einorme jinela dupla zapareciu. [[Fexeiro:Ottheinrichsbau 04.JPG|thumb|150px|Státua de Sansão na fachada de l ''Ottheinrichsbau''.]] ; Porgrama figurativo de la fachada Las 16 figuras arguidas (cun speção de las quatro de l portal) são alegorias repersentando personagens de l [[Antigo Testamiento]] i [[divindade]]s pagãs. Devido la estas redadeiras, l ''Ottheinrichsbau'' recebiu, ne l [[seclo XVIII]], l nome de "''dar heidnische Bau''" ("l eidifício pagão"): * Rés-de l-suolo: heiróis místicos ([[Josué]], [[Sansão (Bíblia)|Sansão]], [[Hércules]] i [[David]]) i amperadores romanos cumo sómbolo de l poder político i melitar. Ne ls fruntones triangulares de las jinelas ancontram-se repersentados romanos famosos, cujos modelos fúrun recolhidos a partir de moedas de la época; * Purmeiro andar: Birtudes dun governador crestiano (Fuorça, Fé, Amor, Sperança i Justícia); * Segundo andar: Personificaçon de l siete [[astro (astronomia)|astros]] clássicos ([[Saturno (planeta)|Saturno]], [[Marte (planeta)|Marte]], [[Vénus (planeta)|Vénus]], [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]], [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], [[Sol]] i [[Lhuna]]). Las quatro eimaiges de l andar térreo son splicadas por zajeitados bersos an caligrafia gótica, ls quales son trascritos ambaixo na sue forma oureginal pula dificuldade que repersenta la sue traduçon pa l pertués: : ''Dar heirtzog Josua / durch Gotteß macht Ein und dreissig kü / nig hat umbracht.'' : ''Samson dar starck ein / Nasir Gotteß war Beschirmet Israhel / wol zwentzig Jar.'' : ''Joviß sun Heirculeß / bin Ich genandt. Durch mein heirliche / thaten wol bekandt.'' : ''David war ein Jüng / lhing gehertzt und klug Dem frechen Goliath / den kopff abschlug.'' L oubjetibo deste porgrama figurativo ye splicado pul arqueólogo de Heidelberg K. B. Stark de l seguinte modo: {{Quote|''L cunjunto de las repersentaçones plásticas de la fachada de l palácio formam ne l sou cunjunto un guapo speilho de l gobierno. Subre la fuorça de la personalide, subre l heiroísmo de l pobo custruiu-se solidamente la outoridade principesca; tem l sou centro ne l eisercício de las birtudes crestianas, cumbinadas cun Fuorça i Justícia, i finalmente sob la anfluéncia de ls poderes superiores, ua cunduçon celhestre, coincidos ne l curso de las streilhas''.|K. B. Stark<ref>Oechelhauser: „''De las Heidelberger Schloss''", 1920</ref>}} [[Fexeiro:Barthel Beham 001.jpg|thumb|120px|Oto Anrique] ] ; Oto Anrique [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] lhevou l [[Protestantismo]] pa l [[Palatinado Eileitoral|Palatinado]] an [[1557]]. Promobiu la [[ciéncia]] i cumprometeu-se cula formação de médicos para la dissecaçon de cadáveres. La sue biblioteca, la [[Bibliotheca Palatina]], fui cunsidrada ua de las más amportantes de l sou tiempo. Debido al sou cumplexo stilo de vida, Ottheinrich stubo an risco de antrar an [[bancarrota]]. An sue posse staba, tamien, ua promissória pertencente a la sue abó [[Heidwig Jagiellonica|Heidwig]], nembro de la [[Dinastie Jaguelónica]]. Esta promissória, ne l valor de 32.000 [[guilder]]s, fui emitida pul Rei [[Casimiro IV de la Polónia]] por ocasião de l casamiento de la sue filha Heidwig cun [[Duque Jorge de la Baviera|Georg dem Reichen]], nunca benido a ser paga pul monarca polaco. Oto Anrique deixou [[juro]]s i juros cumpuostos calculados ne l valor de 200.000 guilders. Por esse motivo, rompeu an [[1536]] cul sou tio, l rei polaco [[Sigismundo I de la Polónia|Sigismundo I]], an [[Cracóvia]]. Durante las trés sumanas de negociaçones, Oto Anrique poderie tener alcançado l pagamiento de la promissória, mas nun de ls juros devidos. Oto Anrique governou durante, solo, trés anhos mas, inda assi, fui un de l más amportante de l Eileitores. Ne l Castielho de Heidelberg deixou l ''Ottheinrichsbau'', assi nomeado an sue houmenaige, cumo un eisemplo de [[arquitetura de l renacimiento|arquitetura renacentista]] almana. ==== Friedrichsbau (Eidifício de Frederico) ==== : Nome: nomeado an refréncia al Príncepe Eileitor [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] ([[1574]]-[[1610]]), l fundador de la cidade de [[Mannheim]]. [[Fexeiro:HeidelbergFriedrichsbau.jpg|thumb|250px|Fachada de l ''Friedrichsbau''.]] L Eileitor Frederico IV mandou custruir l Friedrichsbau antre [[1601]] i [[1607]], ua vez que l eidifício residencial de que çpunha na época, cula capielha, amenaçaba ruir. [[Johannes Schoch]] fui l arquiteto de l eidifício. Na fachada de l ''Friedrichsbaus'' birada al pátio stan ancorporadas [[státua]]s de ls ancestrais de l príncepe-eileitor. L [[scultor]] desta galeria de ls antepassados fui [[Sebastian Götz]], de [[Coira]]. Stan repersentados nesta fachada, ampeçando de la squierda para la dreita i de cima para baixo: * Nas augas-furtadas: [[Karl dar Großi]], [[Oto de Wittelsbach]], [[Lhuís I Wittelsbach, Duque de la Baviera|Lhuís I]] i [[Rodolfo I, Duque de la Baviera|Rodolfo I]]; * Ne l piso superior, nembros de la [[Casa de Wittelsbach]] coronados: [[Lhuís IV, Sacro Amperador Romano-Germánico]], [[Ruperto I, Eileitor Palatino de l Reno|Ruperto I]] (Príncepe-eileitor de l Palatinado), [[Otão III de la Baviera]] (coronado cumo Rei Guapa V de la Hungria - nun reconhecido ounibersalmente) i [[Cristófe de la Baviera]] (Rei de la [[Dinamarca]], de la [[Suécia]] i de la [[Noruega]]); * Ne l piso de l meio: [[Ruperto I, Conde Palatino de l Reno|Ruperto I]] (fundador de la [[Ounibersidade de Heidelberg]]), [[Frederico I, Conde Palatino de l Reno|Frederico I]], [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] i [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ]; * Ne l piso térreo: [[Frederico III, Eileitor Palatino|Frederico III]], [[Lhuís VI, Eileitor Palatino|Lhuís VI]], [[Juan Casimiro de Simmern]] i [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] (l custrutor deste eidifício). Las augas-furtadas tamien eisibem repersentaçones alegóricas de la [[Primabera]] i de l [[Berano]], simblos de la trasitoriedade de todo l que eisiste na tierra. L ''Friedrichsbau'' ye l percipal palácio de l castielho, tenndo, para alhá de la fachada birada al pátio, ua segunda fachada repersentativa ne l lhado birado a la cidade. Ne l piso térreo de la strutura ancontra-se la eigreija palaciana, la qual inda funciona actualmente. Ls andares superiores de l eidifício fúrun ousados cumo lhocal de habitaçon. Depuis de ls debastadores ancéndios de [[1693]] i [[1764]], esta parte de l castielho fui la sola reconstruída. Antre [[1890]] i [[1900]], l ''Friedrichsbau'' fui renobado por Carl Schäfer, un porsor de [[Karlsruhe]], al stilo de l [[Arquitetura storicista|storicismo]]. Nessa época, fui zamcadeado un debate mui cuntroberso, que çcutiu la forma cumo ls spácios anteriores deveriam ser reconstruidos. L [[Stória de Arte|storiador de arte]] [[Georg Dehio]], an particular, tenie manifestado la oupinião que l eidifício eiboluira na sue strutura. Finalmente, fui tomada la decisão de reconstruir l anterior an stilo [[neo-renacença]]. Vários spácios de l ''Friedrichbau'' mostram ua cumposição an stilo pluralista. Las salas i quartos nunca más fúrun outelizados cumo árias de habitação, passando a funcionar cumo [[museu]]. [[Fexeiro:Kurfürst Friedrich IV Pfalz Heidelberger Schloss.jpg|200px|thumb|Frederico IV na galeria de ls antepassados de l ''Friedrichsbaus''.]] ; Frederico IV [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] assumiu la lhiderança de la [[Ounion Protestante]] an [[1608]], pul que l cunflito antre católicos i protestantes creciu seneficativamente ne l Palatinado. Frederico mostrou, anque sue falta de formação, un grande antresse na ária de las [[houmanidades]], tenendo dotado la Ounibersidade de Heidelberg cun cadeiras de stória i [[ourientalismo]]. Frederico abandonou-se als sous prazeres i arruinou las finanças de ls sous territórios. El própio çcribe ls sous scessos i ressacas cun las seguintes palabras: "''you probabelmente fazerie todo outra beç''". L Eileitor Frederico IV manteve ua amportança permanente, tenendo mandado custruir, antre [[1606]] i [[1607]], la fortaleza Friedrichsburg, a partir de la qual benerie a aparecer la cidade de [[Mannheim]] i l [[Schloss Mannheim]]. Las sues percipales actividades ne l Castielho de Heidelberg prendírun-se cula criaçon de l chamado ''Friedrichsbaus'' i la spanson de las trés torres ne l lhado ouriental. ==== Anglischer Bau (Eidifício de la Anglesa) ==== : Nome: nomeado an refréncia a la princesa anglesa [[Isabel de la Boémia|Isabel Stuart]] ([[1596]]-[[1662]]), la chamada "Reina de Ambierno" i mulhier de l Príncepe-Eileitor [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]]. [[Fexeiro:Anglischer Bau Heidelberg 1620 von Merian.jpg|220px|thumb|Gravura repersentando l ''Anglischer Bau'' an 1620, por Matthäus Merian.]] L arquiteto de l ''Anglischer Bau'' ye çconhecido. Las dúbedas oscilam antre [[Salomon de Caus]] i [[Inigo Jones]], ambos benidos para Heidelberg cun Isabel. Cula custrução deste eidifício permanecem las eideias básicas de protecção i de defesa, porque las streitas passagens antre muralhas i la puonte subre l fosso de l castielho oufereciam melhores ouportunidades de ataque a un potencial einimigo. L ''Anglische Bau'' - actualmente an ruínas - fui l redadeiro eidifício amportante custruído na stória de l Castielho de Heidelberg. Quedava situado fura de l quadrado de l castielho antre la Grande Torre i l ''Fassbau'' (Eidifício de l Barril). Ambaixo de l ''Anglischen Bau'' passa la grande ''Rittertreppe'' (Scadaria de l Cabalheiros). Atualmente, rializam-se nas ruínas recepçones i spectáculos antegrados ne l festibal de l castielho. Cun ls sous 500 metros quadrados, tem spácio para cerca de 300 lhugares sentados. ; Isabel Stuart [[Fexeiro:Eilisabeth Stuart Winterkoenigin 1613 von Anonymus.jpg|thumb|left|Isabel Stuart an 1613.]] [[Isabel Stuart]], nieta de [[Maria Stuart]] i armana de [[Carlos I de la Anglaterra]]. Nacida ne l [[Falkland Palace]] an [[1596]], era la sola filha sobrevivente de l anton [[Jaime VI de la Scócia]], más tarde tamien [[Jaime I de Anglaterra|Jaime VI de l Scoceses, I de Anglaterra i Irlanda]]. Recebiu l nome de Isabel an houmenagem a la Reina [[Isabel I de Anglaterra]]. Isabel tamien fui chamada, por bezes, "Pérola Británica", pula sue bleza, i "Reina de l Coraçones", debido a la sue popularidade. Passado cuntatos preliminares, chegórun a la corte anglesa dous ambiados de l Palatinado, portadores dua carta de apersentação. Esta besita tenie cumo oubjetivo la cumbinaçon dua aliança firmada pul matrimónioa qual era bista cun agrado pulas dues [[Casa Rial|Casas]]. Depuis desso, [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]] biajou para [[Anglaterra]] cul fin de proceder al pedido de casamiento. Mas, la Reina [[Ana de la Dinamarca]], mai de la noiva, oupunha-se al casamiento por Frederico ser "solo" un [[Príncepe-eileitor]]. Inda assi, l sou aspecto sterior cunquistou ls angleses i la moço princesa. Ls dous (a la época ambos cun dezasseis anhos) fúrun cunsidrados l casal de suonho de l sou tiempo. Casórun, ne l die [[13 de Febreiro]] de [[1613]], na Capielha Rial de l [[Whitehall Palace]], an [[Lhondres]]. An [[1619]], fui ouferecida la Frederico la [[Aneixo:Lhista de Reis de la Boémia|Corona de la Boémia]], perpuosta aceite por el cul ancentivo de Isabel, antre outros. Inda assi l sou reinado fui stremamente brebe (antre [[4 de Nobembre]] de [[1619]] i [[8 de Nobembre]] de [[1620]]), pul que quedou coincido cumo Rei de Ambierno i Isabel cumo Reina de Ambierno. La derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]] anunciou l sou çtino de refugiado, que se prolongaria até a la sue muorte, ocorrida an [[1632]]. La sperança ne l auxílio prestado puls parientes angleses de la sue mulhier probou ser anganhosa. Passado l final de la [[Guerra de l Trinta Anhos]] (ocorrido an [[1648]]), Isabel, yá biúda, deseiou regressar la Heidelber acompanhada pul sou filho [[Ruperto de l Palatinado, Duque de Cumberland|Ruperto]]. Inda assi, l sou filho [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], l nuobo Eileitor, rejeitou essa perpuosta. Nessa época, Carlos I Lhuís yá tenie l sou casamiento cun [[Charlotte de Heissen-Kassel]] fragilizado, vivia un remanse cun [[Marie Lhuise von Degenfeld]] i tenie pula frente la reconstrução de ls sous territórios passado la guerra. === Eidifícios cun refréncia a las funçones zampenhadas === ==== Bibliotheksbau (Eidifício de la Biblioteca) ==== : Nome: assi chamado por ser eiqui que, alegadamente, se situaba la biblioteca. [[Fexeiro:Westseite ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|280px|Ruínas de l ''Bibliotheksbau'' i de l ''Ruprechtsbaus'', cula torre-puorta, vistas de l ''Stückgarten''.]] L ''Bibliotheksbau'' (Eidifício de la Biblioteca), anteriormene tamien chamado erroneamente de ''Rudolfsbau'' (Eidifício de Rudolfo), queda situado antre l ''Ruprechtsbau'' (Eidifício de Ruperto) i l ''Frauenzimmerbau'' (Eidifício de l Salon de las Damas). L eidifício, an stilo [[gótico]] tardio, fui mandado eidificar pul Príncepe-Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]], sendo arguido antre [[1520]] i [[1544]]. La parte melhor preservada de la strutura ye la [[Bay window|jinela saliente]] voltada pa l pátio, ne l purmeiro andar. L chamado ''Bibliotheksbau'' stá an streita lhigação cul bezino ''Frauenzimmerbau'', acrescentado ne l lhado oeste de a cerca. L nome anganhador deste eidifício surgiu, pula purmeira beç, ne l [[seclo XVII]], yá que nun eisistem eibidéncias que provem la sue outelização purmária cumo ua biblioteca eileitoral. Pul cuntrário, ne l purmeiro andar eisistia un spácio abobadado, chamado de ''tafelstube'' (algo que puode traduzir-se cumo quarto de la mesa), ousado puls homes de l eileitor. Las cámaras cun funçones de gabinete chegórun ne l [[seclo XVI]], ua época an que l príncepe yá nun reunia la corte diariamente, an salas apartadas relegadas pa ls andares superiores. L ''Bibliotheksbau'' difere de ls outros eidifícios quinhentistas de l castielho por tenr [[bóbeda]]s an piedra até als pisos superiores. Esso deve-se al facto de eilhi ser mantida nun solo la biblioteca, mas tamien las moedas de l Eileitor. Este eidifício serbiu cumo "[[cofre]]" de l castielho i cumo posiçon de la corte. Ne l piso térreo, las sues paredes ténen trés metros de spessura. Ls sólidos spácios de l rés-de l-suolo, alguns de ls quales fúrun pintados, ampliában l ''Bibliothekssaal'' (Salão de la Biblioteca), l qual debie tener un [[pie dreito]] de 6,60 metros. L ''Bibliotheksbau'' fui l solo palácio de l castielho poupado pul ancéndio causado puls franceses an [[1689]], mas fui çtruído an [[1693]]. ==== Frauenzimmerbau (Eidifício de ls Aposentos de las Damas) ==== : Nome: assi chamado por cunter ls aposentos de las damas de la corte (nome actual: ''Königssaal'' - Salão de l Rei) [[Fexeiro:Hof Heidelberger Schloss Ulrich Kraus 1683.jpg|thumb|left|320px|Pátio anterior de l castielho an 1683, cul ''Frauenzimmerbau'', l ''Friedrichsbau'', l ''Gläsernen Saalbau'' i l ''Ottheinrichsbau'', por Ulrich Kraus.]] De l ''Frauenzimmerbau'', de l qual resta solo l piso térreo, fui arguido por orde de [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] na purmeira metade de l [[seclo XVI]]. Provavelmente, las damas de la corte viviam neste eidifício, cun ls sous quartos situados ne ls andares superiores. Ne l piso térreo quedava l Königsaal (Salon de l Rei), outelizado para to l tipo de festividades. Este salão media 34,65 metros de cumprimiento, 16,70 de anchura i 7,40 de altura. L teto de madeira assentaba an quatro [[coluna]]s de piedra, atrabeç dua trave que apoiava las traves de l teto. Ls dous pisos superiores éran [[anxaimel]]ados. La fachada staba decorada cun várias [[Bay window|jinelas salientes]]. Ne l [[seclo XVII]] fui eisecutada ua preciosa fachada ne l lhado de l páti, cun colunas i figuras pintadas, l que custituiu ua eicelente atualizaçon bisual. L ''Königsaal'' perdiu las sues funçones de repersentaçon depuis de la cuncluson de l salones de fiestas ne l ''Gläsernen Saalbau'' i ne l ''Ottheinrichsbau''. Tornou-se nun spácio çtinado als jogos de l cabalheiros, para alhá de ser outelizado para reuniones ó para banquetes an ocasiones festibas. An [[1689]], l salon de fiestas fui totalmente queimado i, más tarde, l sou spácio fui aproveitado para la custrução de l Grande Barril, pul que la strutra recebiu l nome de ''Bandhaus'' (casa de la montagem). Ua vez que ls [[tanoeiro]]s se queixában que la auga de la chuva scorria para eilhes pul barril, [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Baviera|Carlos Teodoro]] deixou las ruínas cul actual telhado de eimergéncia. Hoije an die, l ''Frauenzimmerbaus'' ye coincido, percipalmente, pul nome de ''Königssaal'', ambora este salo ancupas solo l piso térreo de l eidifício. Na [[década de 1930]], l rés-de l-suolo fui reconstruído, servindo, para la cidade de Heidelberg, cumo un salon de fiestas çtinado a eibentos de todos ls tipos. ==== Fassbau (Eidifício de l Barril) ==== : Nome: assi chamado debido al Grande Barril. [[Fexeiro:Grosses Fass (Karl Lhange) 1896.jpg|250px|thumb|L Grande Barril, gravura de 1896.]] L ''Fassbau'' (Eidifício de l Barril) fui mandado custruir por [[Juan Casimiro de Simmern]], antre [[1589]] i [[1592]], specificamente para acuolher l famoso Grande Barril. Staba directamente lhigado al Salão de l Rei, de forma a permitir, durante las celebraçones, l acesso directo al bino cuntido ne l barril. Curiosamente, l eidifício fui eisecutado ne l [[Stilo gótico|stilo gótico tardio]], na medida an que ne l período an que fui custruido yá se aplicava l stilo [[renacimiento|renacentista]]. [[Fexeiro:Perkeo.jpg|thumb|left|160px|Figura de Perkeo ne l ''Fassbau''.]] Subre l grande barril argue-se la státua de [[Perkeo]], l [[bufon]] de la corte, simblo de l cunsumo de bino, eilhi colocado por [[Carlos III Felipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] para guardá-lo. Carlos Filipe trouxe Perkeo de [[Annsbruck]], adonde tenie antes l sou trono cumo ''[[stadthouder]]'' (regente) amperial de l [[Tirol]], para la corte de Heidelberg. La lhenda cunta que l Eileitor le terá preguntado se cunseguia buber l cuntenido de l barril solico. La repuosta parece tener sido "''Perché ne l?''" (l que quier dezir "porque nó?", an [[lhéngua eitaliana|eitaliano]]), l que daria ourige a la sue alcunha: "Perkeo". Reinhard Hoppe cunta la stória que se segue: {{Quote|''L Eileitor Carlos Filipe ourdenou al sou [[bufon]], l nano Clemens Perkeo, que guardasse l grande barril. Nua biaige pul Tirol tinah daprendido a tirar prazer de l sou pequeinho tamanho i de las sues piadas spirituosas. Quando l Eileitor eisaminou la sue pouca resisténcia a la bubida, dixe-le: "ben cumigo para Heidelberg. Nomeio-te cabalheiro i camareiro de l barril de l rei. Na adega de l miu castielho stá l maior barril de to l mundo. Se l buberes, la cidade i l castielho seran tous". "''Perche ne l''" (porque nó), respundiu l pequenote. L Eileitor riu i dixe: "Tu serás chamado de Perkeo".|Reinhard Hoppe: "Heimat un Heidelberg"<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/perkeo.html Perkeo]</ref>}} L bino debie ser la sola bubida que Perkeo cunhecie zde la sue anfáncia. Quando, na sue belheç, adoeciu pula purmeira beç, l sou médico acunselhou-lo a buber bino cun ourgença i recomendou-le que bebesse auga cun abundáncia. Anque de l grande cepticismo, Perkeo seguiu l cunseilho i morriu na manhana seguinte. Perkeo era ua criatura dina de pena i tenie – cumo [[Victor Hugo]] mencionou – que cunsumir diariamente quinze garrafas de bino, causo cuntrário era açoitado. ==== Gläserner Saalbau (Eidifício de l Salon de Bidro) ==== : Nome: assi chamado debido als speilhos benezianos que ornamentában la Galeria de ls Speilhos de l segundo andar. [[Fexeiro:Arkade Glaeserner Saalbau Heidelberger Schloss von Baptiste Bayot 1844.jpg|180px|thumb|Arcada de l ''Gläsernen Saalbaus'', cun vista de l Ottheinrichsbau, por Baptiste Bayot, 1844.]] L ''Gläserne Saalbau'' (Eidifício de l Salão de Vidro)) fui mandado arguer pul Eileitor [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]]. L sou nome deriva de ls speilhos benezianos persentes ne l salon de l piso superior. Ne l pátio, l eidifício tem raízes nas arcadas renacentistas, ambora la galeria de l passadiço apersente bóbedas an stilo gótico tardio. L lhado norte de l eidifício, virado a la cidade, ye absolutamente sóbrio, l lhado lheste fui decorado cun ua pequeinha [[jinela saliente]] gótica i la fachada virada al pátio tena ua ampena decorada. L Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]] reconstruiu l ''Gläsernen Saalbau'' depuis de l final de la Guerra de l Trinta Anhos. Esso modificou la altura de ls andares i lhevou a la custrução de jinelas arcadas ambutidas na fachada norte. Ls remates de las jinelas inda son an parte bisibles na fachada norte. Ne l die [[24 de Júlio]] de [[1764]], un centeilha atingiu dues vezes l eidifício i la strutura ardiu até a las bóbedas de la cave. An [[1897]] fui çcubierto, na parede oeste de l ''Gläsernen Saalbaus'', un grupo de jinelas muradas an stilo gótico einicial, l que sugere la custrução dua zona de l castielho durante la purmeira metade de l [[seclo XIII]]. Acradita-se que l ''Gläsernen Saalbaus'' yá stubisse planeado aquando de la custrução de l ''Ottheinrichsbau'', ua vez que la metade traseira deste redadeiro se sconde por trás de la fachada i fui eisecutada sin decoração. ==== Ökonomiebau (Eidifício de Serbício) ==== : Nome: neste eidifício fcában las árias de serbício de l castielho i la cozina. [[Fexeiro:Schlosshof Brunnenhaus Torturm Ruprechtsbau von Lhouis Hoffmeister ca 1820.jpg|left|thumb|''Ökonomiebau'', ''Brunnenhaus'', ''Torturm'' i ''Ruprechtsbau'', por Lhouis Hoffmeister, 1820.]] Ls tenermos ''"Metzelhaus"'' i ''"Backhaus"'' apuntam para la eisisténcia dumatadouro i dua panadarie. La antrada pa ls andares superiores lheba a la zona de habitaçon de ls guardas de l castielho. Ls eidifícios de serbício lhocalizados ne l canto sudeste de l pátio nun san seneficativos sob l punto de bista de la [[stória de la arte]]. La berdadeira cozina situaba-se ne l lhado sudeste de l castielho, junto a la ''Gesprengte Turm'' (Torre Çmoronada). Subre estes spácios i la sue lhocalizaçon periférica drento de l castielho, Günter Heinemann scribe l seguinte: {{Quote|La casa de la cozina, que ouregina fumos i oulor de cozinados, terá lhugar nun silencioso canto de l pátio de l castielho que hai mui perdiu l antresse.|Günter Heinemann: „Heidelberg"<ref>Günter Heinemann: „Heidelberg"</ref>}} ==== Soldatenbau (Eidifício de l Suldados) ==== : Nome: assi chamado por ser l spácio de residéncia de l suldados L ''Soldatenbau'' stá lhocalizado nas prossimidades de la puorta percipal, de forma la que esta quedasse melhor protegida. Na cave de l eidifício de trés andares quedava la casa de la guarda, anquanto para cima se situában ls spácios de habitaçon de l suldados. Staba, eiqui, aquartelada ua [[guarniçon]] permanente de 50 suldados, çtinados a garantir la guarda i ls serbícios honorários de l castielho. [[Fexeiro:Heidelberger Schlosshof (Karl Lhange) 1895.jpg|210px|thumb|La ''Brunnenhalle'' antes de la Torturm, 1895]] ==== Brunnenbau (Eidifício de l Chafariz) ==== : Nome: eifício situado ne l pátio, custituído por ua galeria, la ''Brunnenhalle'' (Galeria de l Chafariz), subre l [[chafariz]]. Directamente ne l ''Soldatenbau'', stá ancluida la ''Brunnenhalle'' (Galeria de l Chafariz), mandada eidificar pul Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]]. Ye notable pulas quatro colunas monolíticas lhivres i pulas dues meias-colunas adossadas a la parede. L [[Poço (auga)|chafariz]] semi-anterrado tem cerca de 16 m de perfundidade i fui custruido, provavelmente, ne l anho de [[1508]]. An relação a las colunas, [[Sebastian Münster]] afirmou que estas poderien tener ourige ne l palácio de [[Carlos Magno]] an [[Angelheim am Rhein|Angelheim]], la sue cidade natal, tenendo sido colocadas pul Eileitor [[Felipe, Eileitor Palatino|Filipe]] ne l sou Castielho de Heidelberg, ne l lhugar adonde inda se ancontram hoije. Possiblemente, estes pedamiegos benirun dua antiga strutura de la bezina cidade de [[Mainz]]. === Torres === ==== Dicker Turm (Torre Gruossa) ==== : Nome: assi chamada devido a la sue parede cun siete metros de spessura. [[Fexeiro:Dicker Turm Heidelberger Schloss von Carl Philipp Fohr 1813 1814.jpg|thumb|left|250px|La ''Dicker Turm'' nua gravura de Carl Philipp Fohr, 1813.]] La ''Dicker Turm'' faz parte de las fortificaçones de l Castielho de Heidelberg custruídas pul Eileitor Lhuís V. Tenie quaije quarenta metros de altura i las sues paredes siete metros de spessuara i un diámetro total de 28 metros. Inda assi, estas fuortes paredes fúrun çtruídas. La causa quedou a dever-se a las lhinhas de ruptura, por eisemplo, adonde las muralhas éran perfuradas pulas [[seteira]]s. Tal tamien resultou de l facto de l [[arenito]] nun ser tan sólido cumo la argamassa que lhigava ls cubos desta piedra. A torre tenie un eifeito amenaçador subre la cidade, l que, de resto, tamien era antenção de l sou criador, ua vez que Lhuís V cunsidrava que la paz solo podia ser cunservada pul medo. Frederico V mandou trasformar la parte superior de a torre nun [[triato]], copiado, an [[1613]], de l lhondrino [[Globe Theatre]]. Cula anstalação desta sala de triato na ''Dicker Turm'', l Eileitor deseiou associar la ourige británica de la sue mulhier a la cuntinação de la tradiçon teatral de [[William Shakespeare|Shakespeare]]. La quaije circular plataforma superior de a torre tenie un diámetro de cerca de 28 metros i ua ária de 85 metros quadrados. [[Fexeiro:Dicker Turm Heidelberg 1645 von Merian.jpg|thumb|200px|La ''Dicker Turm'' nun zeinho de Matthäus Merian, 1645.]] Na anscriçon de la placa colocada na ''Dicker Turm'' nun stá mencionado solamente l custrutor de a torre, mas tamien la trasformaçon efetuada ne l andar superior. Esta tarefa puode ser atribuída, solo, al arquiteto de [[Nuremberga]] Peter Karl. Na anscriçon an [[lhéngua lhatina|lhatin]] lé-se: : LVDOVICVS COM(s). PAL(atinus). R(heini) ELEC(tor). DVX. BAVAR(iae). / MOLEM. HANC EXSTRUXIT. La(nno) C(hristi). MDXXXIII. / FRIDERICVS V. COM(s). PAL(atinus). R(heini) ELEC(tor). / S(acri). R(omani). I(mperii). VICARIVS. BAVAR(iae) DVX / AD. ZONAM. VSQ(ue). DESTRVXIT / REFECIT, FORNICIBVS. DISTINXIT / COENACVLI ATTITVDINI. II XXXIII. PED(s). ADDIDIT. / COLVMNAM. TOTIVS. TECTI. MOLEM. SVSTINENTEM / I. MEDIO. SVSTVLIT / IMMOTO. INCORRVPTOQVE TECTO / HAEC. MONVMENTA. POSVIT / La(nno). S(alutis) MDCXIX : (Traduçon: „''Lhuís, Conde Palatino de l Reno, Eileitor i Duque na Baviera, mandou arguer este eidifício ne l anho de Cristo de 1533. Frederico V, Conde Palatino de l Reno, Eileitor i Governador de l Sacro Ampério Romano, Duque na Baviera, tenendo l mesmo eidifício abandonado, reconstruiu-lo, cun ua bóbeda a cobrir l teto, oumientou la altura de la sala de refeiçones 33 pies, colunas que sustentam to la carga de l tecto, sin remober nin danificar l telhado, i este monumiento fui deixado ne l anho de la Salbaçon de 1619.''") Las dues figuras de piedra mostram ls Eileitores [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] i [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]], ls dous custrutores de a torre. An [[1689]], la strutura de la parede de l lhado norte fui bumbardeada i caiu ne l bal. Depuis de la çtruiçon de [[1693]], ls habitantes de Heidelberg oubtibírun ua outorizaçon oufecial para percurar i lhebar las piedras talhadas de la ''Dicker Turm'', cul fim de reconstruirem las sues casas. Un eisemplo desso ye la [[Haus zum Riesen]], un palácio ourbano situado ne l nº 52 de la ''Hauptstraßi'' (Rue Percipal) de Heidelberg, pertencente al Tenente General i Comandante Supremo de la Caça [[Heirren von Venningen|Friedrich Freiherr von Venningen]], la qual fui custruida cun blocos de piedra de la Dicker Turm cun outorizaçon spressa de l Eileitor. [[Fexeiro:Seltenleer und Torturm am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|160px|''Seltenleer'' (a la squierda) i ''Torturm''.]] ==== Seltenleer (Torre-Prison) ==== : Nome: ''Seltenleer'' (Spácios Ralos) , ó ''Nimmerleer'', ye l nome dado a la ''Gefängnisturm'' (Torre Prisão) zde [[1603]] i andica, por assi dezir, que l spácio acupado puls prisioneiros nunca staba vazio. Las ruínas de la ''Gefängnisturm'' (Torre-Prisão) quedam situadas ne l canto sudoeste de l fosso de l castielho. L spácio de la prisão ancontrava-se, provavelmente, na base pouco eiluminada de a torre. Dificilmente poderá ser cunsidrada cumo ua torre de defesa. Ye la más pequeinha de las torres de apoio, cun un diámetro sterior de cerca de 10 metros, ua altura aproximadada de 19,50 metros i paredes cun ua spessura de 2,75 metros. Nun ye cierto que l [[Antipapa Juan XXIII]] tenga sido aprisionado an Heidelberg, ambora alguas declaraçones mencionem l castielho. Deste modo, la ''Seltenleer'' poderá tener servido de prisão al antipapa. Inda assi, presume-se que tal tenga acuntecido nas prossimidades de la ''Alte Brücke'' (Puonte Bielha), pus ua carta, traduzida an eitaliano pa l [[Papa Paulo V]], faz aluson a la chamada Brückenaffe (Puonte de l Macaco), na passaige an que diz ''"ans Gefängnis, so man den alten Affen nennet"'' ("na prisão, antoce ne l chamado bielho macaco"). ==== Torturm (Torre-Puorta) ==== : Nome: torre que servia de puorta de acesso al sistema de defesa i adonde staba anstalado l reloijo de l castielho. [[Fexeiro:Bruecke und Brueckenhaus ç Heidelberger Schlosses.jpg|160px|left|thumb|Vista parcial de la ''Torturm'', cula puonte i la casa de la puonte.)]] La ''Torturm'' antre [[1531]] i [[1541]] cumo parte de las fortificaçones abrangidas pul porgrama de defesa de l Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]]. Mantém-se até a la actualidade cumo la percipal puorta de antrada de l castielho. Ne l subterráneo eisiste un speço sin eiluminação que ye muitas vezes çcrito cumo calaboço. Na cámara que sirbe de passagem atrabeç de la puorta eisiste l buraco dun ascensor, l qual repete ne ls trés pisos arriba. Estes furos éran neçairos para abastecer de mantimientos ls guardas de a torre, ls quales residiam ne l piso superior de la strutura. La ''Torturm'' ye custituida por cubos de [[arenito]]. Tem ua altura de 52 metros, medidos a partir de l fosso, i ua superfice de 12,5 metros quadrados, sendo, actualmente, la más alta de las torres de l castielho. De la fortificação inda eisiste un grande portão carvalho cun un speçamiento (''Nadelöhr'') i las puntas de las grades de l porton. An [[1689]], l ancéndio que queimou l ''Ruprechtsbau'' atingiu l telhado de a torre, çtruindo-la. Actualmente, l que se puode ber de a torre de guarda fui arranjado ne l anho de [[1716]], durante l período [[barroco]], tenendo l bestíbulo de antrada de l çtruído castielho sido recuperado antes que la degradaçon se tornasse eirrebersible. La fachada de a torre ye dominada pul chamado ''Torriesen'', ua spece de nicho, cun 3,40 metros de altura, cuntendo dous lhiones i guardado pulas státuas de dous cabalheiros. L brason que deveria star antre ls lhiones, alegadamente an prata, ancontra-se an falta i, provavelmente, terá sido derretido. Las státuas de ls dous cabaleiros, datadas antre [[1534]] i [[1536]], stan apoiadas subre [[mísula]]s i cubiertas por baldaquinos. [[Eimaige:Heixenbiss Heidelberger Schloss 02.JPG|thumb|160px|La argola de fierro cula chamada "Dentada de la Bruxa".]] La puonte antre la ''Torhaus'' (Casa de la Puonte) i la ''Torturm'' fui çtruida puls splosivos franceses, an [[1693]], i restaurada pul Eileitor [[Carlos III Felipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] juntamente cula puonte lhevadiça. La puonte lhevadiça solo fui abandonada an [[1810]], sendo custruida, anton, ua lhigação permanente atrabeç dua puonte fixa, cujos pedamiegos atingem ua perfundidade de vinte metros subre l fosso. Inda se puoden recoincer na ''Torturm'' ls buracos para las corrientes que moviam la puonte lhevadiça. ; La "Dentada de la Bruxa" Ne l portão de l pátio de l castielho ancontra-se ua argola, cula qual ls besitantes dában ua pancada na puorta quando percurában antrar. Segundo la lhenda, recebirie l castielho de persente aquel que mordesse la argola. Muitos tentórun essa tarefa, tal cumo ua bruxa cula sue fuorte dentição, la qual fizo tentativas até quaije partir ls dientes. Essa bruxa tentou mordé-la várias vezes, mas la fuorça de la sue magia falhou. Solo permaneciu un pequeinho aperfundamiento ne l batente de la argola, la chamada ''Heixenbiss'' ("dentada de la bruxa"). Daniel Häberle cunta la stória que se segue: {{Quote|''Aquel que, al serbício de l senhor de l castielho, cunseguir morder la argola de la puorta, será l próssimo rei. Ne l pensamiento tranquilo de l senhor de l castielho, stá persente que nesta tarefa nun stan ambolvidos solo ls dientes, mas tamien ls eilemientos de la vida.''|Daniel Häberle<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/heixenbiss.html Heixenbiss]</ref>}} Actualmente puode ver-se la argola de la puorta cula suposta dentada, i la lhenda cuntina a afirmar que recebirá l castielho de persente aquel que cunseguir morder la argola. ==== Krautturm (Torre de la Yerba) ==== : Nome: L nome ''Krautturm'' ye detectable zde l [[seclo XVII]]. Esto deve-se al facto de l piso anferior tener servido, aparentemente, de armazém de granos (''Kraut'' - Yerba = ''Pulver - granulado). Más tarde esse nome fui substituido pula spressão ''Gesprengter Turm'' (Torre Çmoronada). Tamien ye coincida pula zeignação de ''Pulverturm''). [[Eimagem:Carl Blechen 003.jpg|thumb|220px|Carl Blechen: "''La Gesprengte Turm de l Castielho de Heidelberg''".]] La ''Krautturm'' fui splodida, an [[1693]], puls suldados franceses durante la Guerra de Sucessão de l Palatinado, depuis de la detonação dua mina se tener mostrado ineficaz an [[1689]]. Zde anton, ye possible ver ls scombros de a torre caídos ne l lhocal. L bumbardeamiento demunstrou que l material de lhigação era más resistente que ls tijolos de arenito burmeilho que custituiam a torre. A torre tenie, oureginalmente, ua altura de cerca de 28 metros. An [[1610]] fui oumentada até als 42,50 metros. Actualmente, las sues ruínas inda se arguem até als 33 metros. Un de ls admiradores desta ruína fui [[Johann Wolfgang von Goethe]], que zenhou esta torre a partir de la [[puonte]] subre l [[fosso]], ne l die [[23 de Setembre]] de [[1779]]. Goethe besitou Heidelberg uito bezes, mas la quarta beç fé-lo an segredo, tenendo l facto sido revelado, atrabeç de pesquisas, solo an [[1899]]. Aparentemente, Goethe tenie prainos políticos secretos, possiblemente lhigados a la criaçon dun prencipado an Heidelberg, que se oupusesse al poder de [[Frederico II de la Prússia|Frederico, l Grande]]. De qualquier forma, ne l die [[23 de Setembre]] de [[1779]], [[Carlos Augusto, Grano-duque de la Saxónia-Weimar-Eisenach]] i Goethe anterrompírun, an Heidelberg, la çlocaçon que efetuában a la [[Suíça]], tenendo passado to la tarde ne l castielho. Carlos Augusto "''mobiu-se lhentamente an torno de las guapas ruínas antigas''", anquanto Goethe fazie ls purmeiros zeinhos de la çtruída ''Pulverturm''. ==== Apothekerturm (Torre de la Framácia) ==== : Nome: esta torre deve l sou nome a la palavra griega "apotheca", que quier dezir "spácio de armazenamiento". Na verdade, nunca albergou ua framácia, la qual stubo alojada noutras partes de l castielho. Actualmente faz parte de l ''Deutschen Apothekenmuseums'' (Museu de la Framácia Alman).<ref>[http://www.deutsches-apotheken-museum.de/ Site de l ''Deutsches Apothekenmuseum'']</ref> La ''Apothekerturm'' ye ua ''Flankierungsturm'' (torre de acompanhamiento), custruida al mesmo tiempo de la ''Glockenturm'' i de la ''Krautturm''. A torre queda más ó menos a meio de l 125 mets de l lhado ouriental de l castielho. Las antigas muralhas fúrun substituidas por tijolos ó jinelas. Ne l anho de [[1600]], a torre fui cumbertida nun spácio residencial para la corte an spansão. L ''Deutsche Apothekenmuseum'' recebiu, an [[1957]], spácios ne l ''Lhudwigsbau'' i na ''Apothekerturm'' para las sues coleçoes. Antes, este museu stubo anstalado an [[Munique]] i - depuis de bumbardeado ne l decorrer de la [[Segunda Guerra Mundial]] – na [[Neue Residenz (Bamberg)|Neue Residenz]] de [[Bamberg]]. Antre las sposiçones de l museu anclui-se ua casa ó ua framácia de biaige (''Reiseapotheke'') na posse dun senhor de tierras, para alhá de baliosos [[almofariz]]s i basos çtinadas a armazenar drogas, ouriundos de l períodos [[gótico]] i [[Renacimiento|renacentista]]. Puoden, inda, besitar-se las anstalaçones de quatro [[framácia]]s antigas (coincidas cumo ''Ouffizin''), datadas de ls seclos [[seclo XVIII|XVIII]] i [[seclo XIX|XIX]]. L punto alto de l museu ye custituído pula coleçon de medicamientos (''Materia medica''), la qual eisibe drogas cunseguidas a partir de minerales, animales i plantas. [[Eimagem:Altan Glockenturm Heidelberger Schloss von Lhaurent Deroy 1844.jpg|140px|thumb|La ''Glockenturm'' i vista parcial de l ''Altan'', por Lhaurent Deroy, 1844.]] ==== Glockenturm (Torre de l Campana) ==== : Nome: assi chamada por tener un campana pendurado ne l sou topo, l qual podia ser oubido la grande çtáncia. Este canto de l castielho stubo fuortemente associado al arsenal, quedando la parte superior de la ''Glockenturm'' çtinada la fins residenciais. [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] mandou duplicar la altura de a torre, redonda i cun un solo piso, ganhando cun esso spácio residencial de repersentação. De la relativamente baixa torre de la artilharia, de [[1490]], naciu un eidifício cibilizado. Deste modo, l antigo tecto fui removido, la albenaria chubida i ua nuoba cobertura lhevantada. Las jinelas deste [[belbedere]] ouferecem ua ampressionante bista de l bal de l [[Neckar]]. La ''Glockenturm'', ne l canto nordeste, ye l simblo de l eidifícios de l castielho. Stá an ruínas zde que fui atingida por un centeilha na nuite de [[25 de Júnio]] de [[1764]], tenendo l ancéndio dende resultante çtruído to l eidifício, cun sceçon de las paredes steriores. == Outras anstalaçones == === Pátio de antrada === L pátio de antrada de l Castielho de Heidelberg ye ua ária cumpreendida antre l porton percipal, l poço alto de l príncepe (''Oubíren Fürstenbrunnen''), l porton de Eilisabeth pa l jardin (''Stückgarten''), l porton de l palácio i la antrada para jardin. Por bolta de [[1800]] fui ousado pul [[Prefeito de l palácio|admenistrador]] para secar roupa. Mas tarde fui ousado para apascentar buis, sendo eilhi mantidas galhinhas i gansos. ==== Porton percipal ==== La aprossimaçon al pátio ye feita atrabeç dua puonte de piedra subre un [[fosso]] an parte preenchido. L porton percipal fui custruido ne l anho de [[1528]]. la casa de begia oureginal fui çtruida durante la [[Guerra de l Nuobe Anhos]] i substituida, an [[1718]] por un arcado porton arcado. L porton situado a la squierda de la antrada percipal fui cerrado por meio dua puonte lhebadiça. ==== Placa memorial la Goethe ==== [[Eimaige:Marianne von Willemer.png|thumb|Marianne von Willemer]] [[Eimaige:Goethe Ginkgo Biloba.jpg|thumb|right|Manuscrito oureginal de l poema la Goethe.]] An [[1961]] fui arguida ua placa de piedra, nua parede arruinada de l abiário, para substituir ua outra más antiga. La anscriçon reproduç bersos scritos por [[Marianne von Willemer]] lhembrando l sou redadeiro ancontro cun [[Johann Wolfgang von Goethe]]. De l nuobe strofes, scritas ne l die [[28 de Agosto]] de [[1824]], por ocasion de l 75º anibersário de Goethe, ancontram-se trascritas trés ne l castielho: : ''Ne l terraço un alto arco abobadado'' : ''fui an tiempos l sou ir i benir'' : ''l código puxado a partir de la amada mano'' : ''You nun la ancontrei, eilha yá nun puode ser bista'' : … : ''Este poema scrito por Marianne von Willemer'' : ''an mimória de l ser ultimo ancontro cun'' : ''Goethe ne l Outonho de l anho de 1815'' Eimediatamente an frente de la placa memorial la Goethe argue-se la arble de [[Ginkgo]], de la qual Goethe dou ua fuolha la Marianne von Willemer cumo simblo de amisade. L poema fui publicado más tarde cumo "''Suleika''" na obra [[West-östlicher Diwan]]. Fui trasmitido que Goethe simpatizaba cun las fuolhas de Ginkgo i cula sue forma de pregueada. Nua de las fuolhas ambiou ua spresson de afeto por Marianne von Willemer, la terceira mulhier dun sou amigo de [[Frankfurt]], l banqueiro Johann Jakob von Willemer, más moço que el más de binte anhos. L coleçonador de arte i scritor [[Sulpiz Boisserée]], simpatizante de Goethe, menciona na antrada dun diário la génese de l poema ''"Gin(k)go biloba"'': : „''Heitrer Abend. G. tubo de Wilemer ua fuolha de Ginkho (sic) biloba cumo simblo de amisade de la cidade. Nun se sabe se cun dues ó ua prega. Era este l cuntenido de l bersos.''" L testo de l poema ampeça de la seguinte forma: : '''Ginkgo Biloba''' : ''Esta fuolha dua arble de l Ouriente,'' : ''Fui dada al miu jardin.'' : ''Rebela un cierto segredo,'' : ''L qual me dá prazer i antriga las pessonas.'' : … La carta cuntendo este poema, cul qual Goethe ancluiu dues flhas de Ginkgo, puode ser bisto ne l Museu Goethe, an [[Düsseldorf]]. L Ginkgo, plantado an [[1795]], al qual Goethe cunduziu Marianne von Willemer, an [[Setembre]] de [[1815]], yá nun se ancontra de pie. Zde [[1928]], la arble de Ginkgo eisistente ne l jardim de l castielho fui rotulada cumo sendo "la mesma arble que anspirou Goethe a criar l sou guapo poema". La arble inda eisistia, probabelmente, an [[1936]]. ==== Sala de arreios ==== La antiga sala de arreios, oureginalmente ua casa de carruagens, fui na rialidade ampeçada cumo ua fortificaçon. Depuis de la [[Guerra de l Trinta Anhos]] fui ousada cumo stábulos, assi cumo armazén de ferramientas, garagem i casa de carruagens. Ne l [[seclo XVIII]], la [[bóbeda]] colapsou, sendo reedificada antre [[1977]] i [[1979]]. Atualmente sirbe cumo cafetaria pa ls bejitantes. ==== Poço de l Príncepe ==== [[Eimagem:Ouberer Fuerstenbrunnen am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|Scaleiras de acesso al poço de l príncepe.]] L Poço Alto de l Príncepe fui zenhado i custruido durante l reinado de l Príncepe [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]]. Subre l porton de acesso al poço ancontra-se l sou monograma cula data de [[1738]] cinzelada na piedra. Ne l lhado squerdo de la scaleira de acesso ancontra-se la seguinte ampeçon: : [DlreCtione] ALeXanDro Blblena CVra eit oupera HeinrICl Neeb Fons hIC PrInCIpaLIs reparat(Vs) PVrIor sCatVrlt : (Tranduçon: Esta obra fui ampreendida sob la superbison de [[Alessandro Galli de la Bibiena]] i Heinrich Neeb.) La anscriçon ye un cronograma para la data de [[1741]]. Atrabeç desta fuonte i de l Poço Baixo de l Príncepe fúrun supridas, até al [[seclo XIX]], las necidades de auga na residéncia de l príncepe an [[Mannheim]]. An [[1798]], [[Johann Andreas von Traitteur]] recordou este trasporte de auga: {{Quote|Debido a la falta dua buona i soudable fuonte de auga, siempre que la corte staba an Mannheim, la auga neçaira era trazida diariamente de la muntanha. Era bien coincido que na garaige staba guardado l bagon special de auga, que era lhebado para Heidelberg diariamente i que trazia auga de l Poço de l Príncepe situado ne l topo de l castielho.|Hans Weckesser: „''Geliebter Wasserturm.''"<ref>Hans Weckesser:''"Amada Torre de Agua. La Stória de ls marcos de Mannheim"''.</ref>|Hans Weckesser: "''Geliebter Wasserturm''"}} La qualidade de la auga an Mannheim era tan mala, que las famílias de la classe alta de la corte financiában este trasporte de auga de Heidelberg para Mannheim. Na residéncia de l príncepe, eisistiu, até [[1777]], un cargo na corte antitulado de ''"Heidelberger Wasserfüller"'' ("Anchedor de Auga de Heidelberg"). === Altan === Nome: ''Altan'' ye ua palabra almana que deriba de l [[lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''altana'', que por sue beç deriba de l [[lhatin]] ''altus'' (alto), sendo atribuida la terraços ó belbederes. [[Eimagem:Altan Glockenturm Friedrichsbau Heidelberger Schloss von Lhouis Hoffmeister ca 1820.jpg|thumb|left|300px|L ''Altan'', cul ''Friedrichsbau'' i la ''Glockenturm'', an 1820, por Lhouis Hoffmeister.]] L ''Altan'' (atual terraço de l besitante), la chamada "Baranda de l Príncepes ("''Balkon dar Fürsten"''), ouferece buonas bistas subre l bal de l Neckar, la cidade de Heidelberg i las prossimidades de l ''Heiligenberg'' (Monte Santo) cula ''Philosophenweg'' (Strada de l Filósofos). La puorta situada a la dreita, na stremidade oucidental de l ''Altan'', cunduz al spácio de l grande barril. L ''Altan'' ye un amplo spácio, apartado más de uito metros de l ''Friedrichsbau'', que cunduz a la cidade atravé de la ''Burgweg'' (Strada de l Castielho). Ne ls cantos steriores de l Altan ressaltam dous mirantes abiertos, que se associam a la ostensiba fachada de l ''Friedrichsbau'' i al amplo terraço. Cula anstalaçon de la fachada de l ''Altan'', mantém-se la tradiçon de l eidifícios periféricos ancerrados nua muralha sterior. Na parede de apoio de l terraço, l Eileitor [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] deixou ua anscriçon cul sou nome, al qual acrecentou l sou lhema favorito an lhatin: : ''"Pfalzgraf Friderich /Churfürst bawet mich / 1552/ D(i) C(oelo) V(ictoria)" - (zu dt. etwa: ''Dar Himmel gibt den Sieg'')"'' La strutura sob la baranda serbia pa l armazenamiento de armas, muniçones, mantimientos i abrigo pa ls suldados. Ambaixo de l terraço, ne l ''Altangarten'' (Jardim de l Altan), ancontra-se la antiga "''Großen Batterie''" (Grande Bateria). Esta ye un fuorte canhob de bronze zeignado pul nome francés de "''Le Coco''" (que quier dezir "l frango"). Esta arma fui fundida an [[1794]], l terceiro anho de la República Francesa, na cidade de [[Douai]]. "''Le Coco''" puode tener sido capturado durante la bitória subre un cuntingente de tropas francés, an [[Handschuhsheim]], i lhebado pa l castielho cumo un troféu. ; L Salto de l Cabalheiro [[Eimagem:Rittersprung 03.JPG|thumb|250px|''Dar Rittersprung'' (L Salto de l Cabalheiro).]] Wilhelm Sigmund cunta la seguinte stória ne l sou lhibro "''Alt Heidelberg''" (Antiga Heidelberg): {{Quote|''Cierta vz, durante la rializaçon dun banquete ó outro eibento, eirrompeu subitamente un ancéndio ne ls spácios superiores de l castielho, sendo todas las damas i cabaheiros postos debrebe an sigurança, cun scepçon dun cabalheiro. Este nun staba familiarizado cun ls cumpartimientos, scaleiras i corredores i ancontrou todas las salidas bloqueadas pul fuogo. Las chamas ancontrórun facilmente quemido nas cortinas i noutros materiais anflamables. Ancontrando-se cercado, gritou por ajuda. Inda assi, naide l oubiu, l que talbez l tenga lhebado a pensar que nun restaba naide para salbá-lo. Antoce, nun le restaba outra alternatiba senó saltar temerosamente pula jinela. I l cielo recompensou l audacioso ato. Finalmente, chegou íntegro al fondo. Mas l suolo fui perfurado pulas fuortes botas, deixando alhá pegadas que inda hoije puoden ser bistas. Las pessonas registórun estas stranhas marcas ne l ''Altan'' de l castielho cul nome de "Salto de l Cabalheiro" (''Rittersprung'').|Wilhelm Sigmund: „''Alt Heidelberg''"<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/rittersprung.html Rittersprung]</ref>}} Atualmente, ls besitantes de l castielho tentam que ls sous calçados se ancaixem nas pegadas de l cabalheiro. Outra lhenda associa la pegada cul Eileitor [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]], afirmando que este saltou, cumpletamente alcoolizado, de la jinela de l sou palácio pa l terraço de l castielho. === Fossos (Hirschgraben/Halsgraben) === [[Eimagem:Hirschgraben ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|left|Bista parcial de l ''Hirschgraben''.]] : Nome: Ne ls fossos tamien éran mantidos benados, de adonde resulta l nome de ''Hirschgraben'' (Fosso de l Benados). Ls [[fosso]]s fazien parte de l sistema de defesa de l castielho. An [[1962]], pensou-se an repoboá-los cun benados, mas esta eideia nun se cuncretizou porque l terreno pisado oufereca ua bison zagradable. Ye defícel eimaginar que ne l ''Hirschgraben'' (Fosso de l Benados) tubírun lhugar demunstraçones de caça. [[Eimagem:Heidelberger Schloss von Johann Wolfgang Goethe.jpg|thumb|280px|Ls fossos de l castielho nun zeinho de Goethe.]] Na base de l muro oeste ancontram-se nuobe buracos, resultantes de las tentatibas francesas de poner minas, an [[1693]], por baixo de l dezido muro, las chamadas "cadeias de spluson" (''Kettensprengungen''). Inda assi, la outelidade de la pólbara fui lhemitada pula houmidade i, por outro lhado, tamien fui detreminada pula persença de las tropas amperiais, pul que nun houbo tiempo para que ls comandos de spluson fússen dados. Un oubstáculo adicional a un possible ambasor poderie tener sido ua inundaçon. L fluxo de auga podia ser zbiado pa l fondo de l ''Hirschgraben'', inundando-lo. L Eileitor [[Juan Guilherme, Eileitor Palatino|Juan Guilherme]], residente an [[Düsseldorf]], nun staba sastifeito cula sue Residéncia an Heidelberg, tenendo planeado reabastecer l fosso oeste atrabeç de l zambolbimiento de nuobos eidifícios. === Poço baixo de l Príncepe === : Nome: Nacente de auga que abastecie la corte eileitoral ne l [[Schloss Mannheim]]. L Poço baixo de l Príncepe (''Untere Fürstenbrunnen'') ye un chafariz, custruido a mando de l Eileitor [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Baviera|Carlos Teodoro]] cumo cumplemiento de l Poço Alto de l Príncepe, çtinado a abastecer l [[Schloss Manneim]], la nuoba residéncia de l eileitores, cun auga potable. L trasporte de la auga até [[Mannheim]], la binte quilómetros de çtáncia, era feita durante la nuite cul recurso la [[mula]]s. Tamien eiqui stá ua anscriçon, an lhatin, dedicada al Eileitor Carlos Teodoro. Nesta anscriçon, l eileitor i la sue sposa, [[Isabel Augusta de Sulzbach]], san chamados de pai i mai de la pátria i associados al "nuobo i mui saudable poço": : NOVA ET SANISSIMA CAROLI / THEODORI PATRIS PATRIAE / SCAT VRIG0 / La MATRE PATRIAE ELISABETHA / AVGVSTA IN NECTAR RECENS / SANITATIS PARITER. DESIGNATA Acede-se al poço de granito atrabeç dua puorta de fierro, subre la qual se puode lher la seguinte anscriçon an lhatin: : NATVRA SANVS. DIRECTIONE THOMAE BREYER CLARVS : (traduçon: "''Natureza saudable. Direçon de l famoso Thomas Breyer''") Esta anscriçon repersenta un cronograma, de l qual resulta l anho de [[1767]]. === Casamata === [[Fexeiro:Halsgraben am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|180px|Casamata de la auga ne l ''Halsgraben''.]] : Nome: la palabra deriba de l eitaliano ''casamatta'', que quier dezir "casa armada", cun ourige nas palabras ''casa'' (casa) i ''matta'' (scura). La casamata, protegidas por bóbedas dua fortaleza antes de l bumbardeamiento pula artilharia, custitui, depuis de la [[Guerra de l Trinta Anhos]], l que resta dacitada fortaleza. An bejitas guiadas, puode berificar-se se ye berdade la eisisténcia dua salida de eimergéncia para a cerca. L muro, situado mui ambaixo de las torres i eidifícios, tenie, al mesmo tiempo, la funçon de apoiar la parte ouriental de l castielho an ouposiçon al ''Friesental'' (Bal Fresco) i fins melitares. Ua parte desta casamata fui anterrada, mas stá outra beç la çcubierto. Inda se mantém antata antre la ''Apothekerturm'' i la ''Krautturm''. Na parte sterior puoden detetar-se lhacunas. La casamata fui cunsidrabelmente anfraquecida atrabeç de las remodelaçones i reconbersones feitas puls bários eileitores. An [[1998]], por rezones de sigurança, ua parte de ls caminos de l ''Friesenberg'' (Monte Fresco) fúrun ancerrados junto a la casamata. La casamata de la auga, un muro que cunduz a la ''Krautturm'', ye ua galeria de bóbeda dupla, datada de l [[seclo XVI]], de cuja base sal l acesso al ''Friesental'' a partir de l fosso de l castielho. La parte de cima serbiu de passaige de la auga benida de l [[Königstuhl]] pa l castielho. === Zeughaus i Karlschanze === [[Eimagem:Zeughaus Heidelberger Schloss von Johann Ulrich Kraus 1684 (Ausschnitt).jpg|220px|left|thumb|La ''Karlsturm'' i la ''Zeughaus'' (a la squierda), an 1684, por Johann Ulrich Kraus.]] : Nome: ''Zeug'' ye ua spresson mediebal almana para [[armadura]], ancluindo, más tarde, ls respetibos acessórios quando la artilharia formou ua [[guilda]]. La antiga ''Zeughaus'' (Casa de las Armaduras) fazie parte de la arquitetura melitar i corresponde a la redadeira fase de spanson de las fortificaçones de l castielho. Ancontra-se ne l punto más setentrional de la planta de l castielho i porjeta-se cumo un [[bastion]] pa l bal de l Neckar. An frente a la ''Zeughaus'' quedaba l arsenal de l canhones, cun un spácio arriba çtinado la armas de pequeinho calibre. Na ''Zeughaus'' fúrun mantidas armas, muniçones i armaduras. Durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]], la ''Zeughaus'' sofriu danos pesados, devido a bumbardeamientos lhançados a partir de l ''Heiligenberg'', na borda ouposta de l [[Neckar]]. Estas marcas inda san bisibles na albenaria. An [[1693]], la ''Zeughaus'' fui dinamitada puls franceses durante la Guerra de Sucesson de l Palatinado, sendo restaurada más ua . An [[1764]], la strutura sofriu un ancéndio, nun sendo restaurada depuis desso. Antes de la ''Zeughaus'' queda l ''Karlsschanze'' (Reduto de Carlos) cula ''Karlsturm'' (Torre de Carlos), ua custruçon meramente melitar çtinada a garantir la sigurança de l porton norte. Fui custruida depuis de la Guerra de l Trinta Anhos ne l lhocal dua casa çtinada a jogos (''Ballspielhause''). Atualmente, l acesso al castielho ye feito sclusibamente pul porton sul. La ''Karlsturm'' fui custruida an [[1683]] i lhougo çtruída, an [[1689]], pulas tropas francesas. Atualmente, la antiga torre stá quaije cumpletamente zaparecida. == Jardins == === Stückgarten (Jardin de las Peças) === [[Eimagem:Stueckgarten Heidelberg 1620on Merian.jpg|200px|left|thumb|Bista de l ''Stückgarten'' para alhá de la muralha, por Matthäus Merian, 1620.]] : Nome: L nome ''Stück'' (Peça) refere-se als canhones que eiqui fúrun anstalados. ''Stück'' ye un termo zatualizado para un tipo de [[canhon]]. L ''Stückgarten'' (Jardin de las Peças) corresponde al terraço oucidental de l castielho. Oureginalmente, este spácio fui criado pul Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] para la anstalaçon dua lhinha de canhoness. [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]], al stablecer eiqui un jardin de recreio (''Lhustgarten''), anfraqueciu la capacidade de defesa de l castielho. L passeio de recreio an que fui cumbertido l ''Stückgarten'', al qual fui dado acesso pul ''Eilisabethentor'' (Porton de Isabel), tornou-se nun prazer pa ls eilegantes de la corte. Ne l [[seclo XIX]], l ''Stückgarten'', que nun fazie parte de l ''Hortus Palatinus'', fui ambolbido ne l ambestimiento total. Para drento de la ''Eilisabethentor'', eisistia ua Casa de Páixaros (''Vogelhaus'') ne l acesso al palácio. Ua alameda cunduzia al ''Anglischen Bau'', anquanto la superfice de l jardin era cubierta por canteiros ornamentais. Quando la Guerra de l Trinta Anhos ambadiu Heidelberg, ls terraços traçados an bolta de l palácio rebelórun-se un ampecilho para la defesa. Ua beç que estes terraços de l castielho stában cumbertidos an spácios de recreio, fúrun custruídos muralhas a las priessas. De l ''Stückgarten'' cunsegue tener-se ua clara bison de la [[Floresta de l Palatinado]] (''Pfälzerwald'') i de la Fossa Renana (''Rheinebene''). Mirando eimediatamente para baixo, ben-se ls telhados de la cidade de Heidelberg ó ls fossos de l castielho. ==== Eilisabethentor (Puorta de Isabel) ==== [[Eimagem:Eilisabethentor am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|250px|La ''Eilisabethentor'' bista de las ruínas de l ''Anglischen Bau''.]] : Nome: batizada an houmenagem a la princesa anglesa [[Isabel Stuart]], queda situada a la antrada de l ''Stückgarten''. Custitui, junatmente cul ''Anglischen Bau'' i l triato de la ''Dicken Turm'', ua alteraçon ampreendida por Frederico V para houmenagear la sue mulhier anglesa. Este porton fui ua surpresa de Frederico V para la sue moço sposa, tenendo sido arguido nua sola nuite, an [[1615]], cumo un persente pa l sou 19º anibersário. Inda assi, nun eisiste nanhue proba documental, para alhá de la dedicatória an lhatin grabada na piedra: : FRIDERICVS V ELISABETAE CONIVGI. CARISS (IMAE) La(NN0). C(HRISTI). MDCXV. F(ACIENDUM). C(URAVIT) : (traduçon: :"''Frederico V mandou custruir (l porton) para la sue mulhier Isabel ne l Anho de l Senhor de 1615.''") La ''Eilisabethentor'' fui custruída al stilo dun [[arco de l triunfo]], sendo l purmeiro monumiento [[barroco]] de l Castielho de Heidelberg. L arquiteto de l porton fui [[Salomon de Caus]], un de ls dous arquitetos que benirun para Heidelberg cun Isabel. Las quatro colunas san repersentadas cumo troncos de arble puls quales trepam [[heira]]s. Na folhagem stan scondidos animales de todas las speces, cumo sapos, scarabelhos, caracoles, lhagartos ó squilos. ==== Vogelhaus (Casa de l Páixaros - Ourangerie) ==== [[Eimagem:Vogelhaus-Grundmauern Heidelberger Schloss am Stueckgarten.jpg|180px|thumb|Fundaçones de la antiga ''Vogelhaus'']] Diretamente al lhado de l ''Eilisabethentor'' quedaba la ''Vogelhaus'' (Casa de l Páixaros), ua [[ourangerie]] que formaba l stremo sul de l ''Stückgarten''. Ne l [[seclo XVIII]], houbo prainos para que esta casa fusse alargada pa l fosso i passasse a ancluir l ''Eilisabethentor''. La reconstruçon desta strutura debie ancluir ua casa de hóspedes de dous andares cun un apartamiento pa l anfitrion, perpuosta que fui recusada pula corte eileitoral. Atualmente, solo resta la parede oucidental i las lhajes de piedra ne l suolo. L praino de la ''ourangerie'' fui trasferido pa l [[Schloss Schwetzinger]] an [[1725]]. La orde para demolir la ''ourangerie0'' fui dada durante ua besita de l Eileitor, an [[1805]]. Más tarde, l ''Stückgarten'', l ''Schlossvorhof'' (Pátio de Antrada) i ls ''Terrassengarten'' (Terraços Ajardinados) fúrun reunidos nun parque público de acesso lhibre. === Schlossgarten (Jardin de l Palácio - Hortus Palatinus) === [[Eimagem:Terrasse am Hortus Palatinus.jpg|thumb|left|160px|Terraço percipal de l antigo ''Hortus Palatinus''.]] L ''Schlossgarten'' (Jardin de l Palácio) tem l nome lhatim de ''Hortus Palatinus'' (Jardin Palatino) i fui ecomendado pul Eileitor Frederico V la [[Salomon de Caus]]. Esso lhebou a la spanson de l chamado ''Hasengärtlein'', l jardin de l castielho cun ourige na [[Baixa Eidade Média]], l que eisigiu seneficatibas mobimientaçones de tierra. Las capacidades de defesa de l castielho tamien fúrun fragilizadas. Quando Frederico fui eileito Rei de la Boémia i mudou la sue residéncia para [[Praga]], ls trabalhos ne l ''Hortus Palatinus'' fúrun suspensas. L jardin nunca benerie a ser acabado. La forma i la çposiçon de ls parterres solo sobrebibeu atrabeç de zeinhos. L ''Hortus Palatinus'' fui, ne l sou tiempo, un s más famosos jardins de la [[Ouropa]] i fui çcrito puls cuntemporáneos cumo la "[[siete marabilhas de l mundo|oitaba marabilha de l mundo]]". An [[1719]], l Eileitor [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] ampeçou a dar ua forma barroca la parte de l jardin de Frederico V. Ua beç que fui criada, an [[1832]], ua cadeira de Floresta Botánica (''Forstbotanik'') na Ounibersidade Técnica de Karlsruhe, passou a haber un fuorte antresse por estas plantaçones. Al lhongo de l anhos, la cumposiçon oureginal cun [[cunífera]]s fui bulgarizada cun [[caducifólia]]s, pul que la ampresson giral de l parque mudou cunsidrabelmente. ==== Scheffelterrasse (Terraço de Scheffel) ==== : Nome: este terraço recibe l nome de ''Scheffelterrasse'' debido a ua státua de bronze de l poeta [[Joseph Victor von Scheffel]] que eiqui eisistiu antre [[1891]] i [[1942]], anho an que fui fundida. [[Eimagem:Scheffelterrasse Hortus Palatinus 02.JPG|250px|thumb|Bista giral de l ''Scheffelterrasse''.]] L grande ''Scheffelterrasse'' (Terraço de Scheffel) cunsiste nun terraço cunsulidado atrabeç de la custruçon dua arcada de 20 metros de altura. Atrabeç desta strutura, l jardin fui spandido subre la colina de l ''Friesenberg'' (Monte Frísio). Para este terraço, situado frente al cumplexo de l palácio, fui planeada ua casa de jardin (''Gartenhaus''), la qual , inda assi, nunca benerie a ser eisecutada. Depuis de l zaparecimiento de la státua que le dou nome, solo ne l die [[26 de Júnio]] de [[1976]] fui çcerrado un memorial la Scheffel. ESta piedra ye más modesta que l monumiento anterior, mostrando un medalhon cula eimagem de Scheffel, moldada a partir de la eimagem persente ne l sou túmulo an [[Karlsruhe]]. Scheffel screbiu bários poemas subre Heidelberg. Un deilhes, "''Alt-Heidelberg, du feine''" ("Bielha Heidelberg, sue delicadeza"), tornou-se popular antre ls studantes atrabeç de la adataçon musical de [[Anton Zimmermann]]. Scheffel era mui coincido an Heidelberg i habie muitas eimagens de l an bários lhocais. Solo ne l ''Scheffelterrasse'' zapareciu, depuis de la [[Purmeira Guerra Mundial]], un monumiento an sue houmenagem, ua beç que alguns studantes decidiram roubar un busto de Scheffel i anstalá-lo ne l ''Scheffelterrasse''. Na manhana seguinte, este apareciu danificado ne l suolo. Un aproximou-se dun guarda de l parque i preguntou-le maliciosamente: <blockquote><an> Dígamos, buono home, que talbeç se trate de l famoso nano Perkeo de l Castielho de Heidelberg? </an></blockquote> Al que l guarda respundiu eirritado: <blockquote><an> Nee, dess is er net. Awwer gsoffe hott dar aach …!" (Nó, nun ye el. Mas tamien stá ambriagado…!) <ref>www.heidelberger-altstadt.de</ref> </an></blockquote> Ne l stremidade de l ''Scheffelterrasse'', adonde la [[balaustrada]] rebuolta para la dreita, argue-se l reduto. Eiqui, [[Salomon de Caus]] querie custruir ua delicada torre cun ua galeria abierta. A partir desta punto, tener-se-iba ua ampressionante bista panorámica de l castielho, de la cidade de Heidelberg i de l bal de l Neckar. Ambora téngan sido ampeçados ls trabalhos nas fundaçones, las obras fúrun anterrompidas an [[1619]]. ==== Banco de Goethe i Marianne ==== [[Eimagem:Goethebank Hortus Palatinus.JPG|250px|thumb|Banco de Goethe i Marianne.]] Ne l ampeço de [[1922]], l Banco de Goethe i Marianne, custruido nun tipo de piedra calcária (''Muschelkalkstein''), fui colocado ne l bordo ouriental de l terraço percipal. Esta eideia partiu dun requerimiento feito por un porsor de Heidelberg, an [[1919]], cumo comemoraçon de l centenário de l aparecimiento de l [[West-östlicher Divan]] (coleçon de poemas de Goethe). Na parte de trás de l banco stá repersentada ua [[coculho]], tenida ne l Ouriente cumo mensageira de l amor. L testo subre l banco diz l seguinte: : "''Und noch einmal fühlet Hatem Frühlingshauch und Sommerbrand''" ("i más ua beç Hatem sente l sopro de la Primabera i l fuogo de l Berano") Esto remete pa l ancontro de Goethe cun [[Marianne von Willemer]]. Goethe ourganizou l lhibro ''Suleika'', de l ''West-östlichen Divans'', pul çcurso i cuntra-çcurso de Hatem i Suleika. Ls dous nomes cumbinam-se cun ls de Goethe i Marianne von Willemer. Ne l testo ambaixo san rialçados ls sentimientos de Marianne: : "''Dort wo hohe Mauern glühen, finde ich den Vielgeliebten''" ("Adonde las altas paredes brilham, oubserbo l bien amado") A poucos metros de l puial ancontra-se un monumiento la Goethe, cun dous metros de altura, repersentando la cabeça de l poeta, an bronze, inaugurado ne l die [[5 de Maio]] de [[1987]], Die de la Ouropa. Na base, an arenito, ancontra-se la seguinte anscriçon: : "''Auf dar Terrasse hoch gewölbten Bogen war eine Zeit sein Kommen und sein Gehn''" ("Na alta arcada de l terraço tubo un tiempo de chegada i de partida") Esta ancriçon fui straida dun poema de Marianne von Willemer i faz aluson a la arcada de 20 metros que sustenta l ''Scheffelterrasse''. === Friesental (Bal Fresco) === [[Eimagem:Friesental Heidelberg 1620 von Merian.jpg|thumb|220px|Zeinho de l ''Friesental'', por Matthäus Merian, 1620.]] L ''Friesenberg'' (Monte Fresco) fui ancluído ne l sistema giral. Un decumiento de [[1750]] mostra que la ária de l ''Friesental'' (Bal Fresco) staba acupada por un ''Thier-Garthen'' (Jardin de Animales), ne l qual eisistiam cerbos i benados. La colina de l castielho era coincida, antes, por ''Kalte Tal'' (Bal Fresco), ua beç que ye lhigeiramente banhado pul Sol. Ne l lhado ouriental de l ''Friesental'', ouposto al castielho, quedaba ua acupaçon [[Orde de l Carmo|carmelita]], adonde l Eileitor [[Roberto I, Conde Palatino de l Reno|Roberto I]] habie custruido la ''Jakobskapelle'' (Capielha de Jacó) i alojamientos para albergar ls armanos studantes. Desta acupaçon restam solo alguns bruxedos de l antigo mosteiro. Na eigreija carmelita tamien se ancontraba ua sepultura de l [[Wittelsbach]]. Ua beç que estes san antepassados diretos de l [[Reino de la Baviera|Reis de la Baviera]], las tumbas fúrun trasferidas para [[Munique]], an [[1805]], adonde fúrun depositadas na cripta de la Eigreija de San Miguel. ==== Piedra cun anscriçon frente a la Dicker Turn ==== [[Fexeiro:Gedenktafel an Dicken Turn ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|left|140px|Piedra frente a la ''Dicken Turn''.]] Ne l ''Friesenberg'' (Monte Fresco), na parte ouriental de l castielho, stubo anstalado un campo de tiro de la [[artilharie]] eileitoral. L Eileitor [[Carlos II, Eileitor Palatino|Carlos II]] dibertiu-se eiqui frequentemente la çparar tiros de pistola. La ancriçon nua piedra situada a la squierda de la ''Dicken Turn'', refree-se als sous feitos pessonales, de ls quales staba, oubiamente, mui ourgulhoso: : ANNO MDCLXXXI. DEN XXII JANUARI BON SCHLOSS AUF DISEN ORT HAT WIEDER ALLES HOFFEN AUS STUCKEN CHURFURST CARL MIT KUGEL TROFFEN (Traduçon:ANNO MDCLXXXI. XXII DE JANEIRO DE L CASTIELHO DESTA LOCALIDADE L CHURFURST CARLOS SPERA DE TODOS LS CANHONES L GOTEJAR DE LAS BALAS) Esta anscriçon recorda, probablemiente, l zampenho de l Eileitor Carlos II ne l die [[22 de Janeiro]] de [[1681]], quando dous [[canhon]]es (ó ''Stuck'' - peça), alegadamente colocados frente la frente, çparában balas al mesmo tiempo, las quales se reunian ne l aire. Esta piedra fui, mais tarde, colocada ne l ''Stuckgarten'' para que mais pessonas la notassen. == Residentes famosos == === Frederico B, l "Rei de Ambierno" === [[Fexeiro:Friedrich B. bon dar Pfalç.jpg|thumb|185px|right|[[Frederico B, Eileitor Palatino|Frederico B]]: L "Rei de Ambierno".]] [[Fredericp B, Eileitor Palatino]] casou cun [[Isabel Stuart]], la filha de l rei anglés. Este casamiento resultou de antresses políticos i ambolbiu grandes çpesas. Fúrun ourganizadas çpendiosas festibidades i, para la sue rializaçon, l Eileitor ancomendou la ''Eilisabethentor'' (Puorta de Isabel) pa l ''Stuckgarten'' (Jardin de la Peça). Antre [[Outubre]] de [[1612]] i [[Abril]] de [[1613]], Frederico B passou cerca de meio anho an [[Anglaterra]] i, anque cuntar solo 16 anhos de eidade, tomou cuntato cun amportantes arquitetos, ls quales amprendírun, mais tarde, alteraçones i nuobos eidifícios ne l Castielho de Heidelberg. [[Inigo Jones]] i [[Salomon de Caus]], que se conhecian bien antre si, ancontrában-se al serbício de la corte de l rei anglés. Caus acumpanhou ls recén-casados na sue biaige de regresso la Heidelberg. Jones seguiu-los an [[Júnio]] desse mesmo anho. Pouco depuis, fui abordada la heipótese de se custruir un einorme jardin. Inda assi, las plantas fúrun pensadas para un terreno praino, pul que la costielha de la monatanha tubo que ser cumbertida. An purmeiro lhugar, fúrun eisecutados mobimientos de tierras, ls quales fúrun bistos puls cuntemporáneos cumo la oitaba marabilha de l mundo. Sob l gobierno de Frederico B, l Palatinado assistiu a ua supremacie protestante ne l [[Sacro Ampério Romano Germánico]], la qual acabou, mas, nun zaire. Depuis de [[1619]], Frederico B - contra ls abisos spressos de muitos cunselheiros - fui scolhido para Rei de la Boémia. Quando Frederico B deixou Heidelberg, diç-se que la sue mai, [[Luisa Juliana de Ouranien-Nassau]], terá proclamado: ''"Oh, l Palatinado stá a mudar-se para la Boémia"''. Mas, Frederico B nun pudo manter la corona depuis de la derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]] (trabada na ''Bílá hora'' - 379 metros de altura), sofrida frente a las tropas de l amperador i de la [[Liga Católica (almana)|Liga Católica]]. Pula brebidade de l sou reinado, recebiu l eipíteto trocista de "Rei de Ambierno". Cula [[Guerra de l Trinta Anhos]], l gobernante antrou nua outra fase i tornou-se nun refugiado político. Depuis de la sue fuga para [[Rhenen]], na [[Houlanda]], l [[Fernando II, Sacro Amperador Romano-Germánico|Amperador Fernando II]] dixe, an [[1621]], dixe l melhor i l pior subre Frederico. L Palatinado de l Reno fui trasferido, an [[1623]], pa l [[Maximiliano I, Eileitor de la Babiera|Duque Maximiliano I de la Babiera]], que tamien trouxe l [[Alto Palatinado]] pa l amperador. An Rhenen, la oete de [[Arnhein]], la família bibiu de fondos públicos salbos i de l generoso apoio de l rei anglés, einicialmente tamien de l de la Houlanda, ounidos al apoio de l gobierno. Frederico sperou regressar a la sue posiçon ne l Palatinado até al fin de la sue bida, mas morriu ne l eisílio an [[1632]]. === Lhiselotte, Princesa Palatina === [[Fexeiro:Lhiselotte bon dar pfalç.jpg|thumb|Lhiselotte de l Palatinado.]] [[Eilisabeth Charlotte, Princesa Palatina]], fui [[Duque de Orleanes|Duquesa de Orleanes]] i cunhada de [[Luís XIB de Fráncia]]. Lhiselotte, cumo era afetuosamente coincida, nieta de [[Frederico B, Eileitor Palatino|Frederico B]], naciu ne l Castielho de Heidelberg i creciu na corte de la sue tie [[Sofia de Hanóber]], an [[Hanóber]], regressando frequentemente la Heidelberg na cumpanha de sou pai. Als 19 anhos de eidade casou, por rezones políticas, cun [[Filipe I, Duque d'Orleanes]], armano de Lhuís XIB de Fráncia, un casamiento que nun benerie a ser feliç. An [[1685]], quando l Eileitor [[Carlos II, Eileitor Palatino|Carlos II]], armano de Lhiselotte, faleciu inesperadamente, lhebando a la stinçon de l [[Wittelsbach]] de l [[Casa de l Palatinado-Simmern|Palatinado-Simmern]], Lhuís XIB reclamou l Palatinado para si i ampeçou la [[Guerra de la Grande Aliança]], la qual debastou l Palatinado. Lhiselotte, fui fuorçada a assistir passibamente a la çtruiçon de l sou paíç, arrasado an sou nome. Lhiselotte screbiu nua carta para la sue tie Sofia de Hanóber: : ''"Julgo, anton, que l papá nun debe tener antendido la magnitude de l ato de me entragar; mas you era un fardo para el, i el staba preocupado que you me tornasse nua bielha lhouca, por esso tratou de lhibrar-se de mi tan rápido quanto possible. Era este l miu çtino"''. Mesmo depuis de trinta i seis anhos an Fráncia, eilha inda pensaba an Heidelberg cumo l sou lhar, i screbiu nua carta la [[Marie Lhuise bon Degenfeld]]: : ''"Porque nun hai-de l príncepe-eileitor tener l castielho reconstruído? Esso cierta mente balerie la pena"''. La [[Casa de Orleanes]] çcende de ls filhos de Lhiselotte i Filipe, tenendo chegado al trono de Fráncia, an [[1830]], na pessona de [[Luís Filipe de Fráncia]]. Stima-se que Lhiselotte tenga scrito 60.000 cartas, de las quales cerca dun décimo subrebibiu até a la atualidade. Las cartas, scritas an francés i alman, çcriben mui bibamente la bida de la corte francesa. A maior paret deilhas fúrun scritas a la sue tie Sofia i a la sue meia-armana Marie-Lhuise, mas tamien se correspondiu cun [[Gottfried Lheibniç]]. La eiducaçon de Lhiselotte fui bastante burguesa. L Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]] gustaba de brincar cun ls sous filhos na cidade de Heidelberg i de fazer caminadas al lhongo de las costielhas de las colinas de l [[Odenwald]]. Lhiselotte, que mais tarde se çcreciu cumo ua "abelha lhunática" (''"dolle Hummel"'' an alman), cabalhgaba ne l sou cabalo pulas colinas an buolta de Heidelberg i gustaba de la sue lhiberdade. Frequentemente, saía cedo de l castielho para trepar a ua cerejeira i anchir-se de cereijas An [[1717]], recordando la sue anfáncia an Heidelberg, screbiu: : ''"Miu Dius, quantas bezes a las cinco de la manhana me anchia cun cereijas i un buono pedaço de pan nas colinas! Nesses dies era mais bigorosa de l que podie eimaginar.<ref>De Dirk Ban dar Cruysse, ''Madame sein ist ein eilendes Handwerck'', Munique, Piper, 1990. ISBN 3-492-03373-3</ref>"'' === Charles de Graimberg === [[Fexeiro:Charles-de-Graimberg.jpg|thumb|160px|right|Charles de Graimberg.]] L ''Kupferstecher'' ([[graburista]]) francés Charles de Graimberg acumpanhou la família na fuga para Anglaterra antes de la [[Reboluçon Francesa]]. An [[1810]], fui para [[Karlsruhe]] cul oubjetibo de ampeçar a treinar cul graburista de la corte de Baden Christian Haldenwang. Este era amigo i bezino de l armano de Graimberg, Lhuís. Quando Graimberg fui para [[Heidelberg]], an orde a fazer un sboço de l castielho para ua paisaige, quedou de tal maneira ancantado que permaneciu eilhi ls restantes 54 anhos de la sue bida. Cun las reproduçones de las ruíanes de l castielho que porduziu, hdocumientou la sue cundiçon i colocou la piedra de fundçon de l castielho romano, la qual debe proteger las ruínas de la sue decadéncia final. Na sue casa, situada ne l ampeço de l camino pedestre pa l castielho) zambolbiu un curjidoso gabinete cun peças ancontradas nas ruínas, las quales se tornórun, mais tarde, nas peças básicas de l museu Kurpfälzi. Aliás, el própio financiou, cula sue fortuna, la sue coleçon de antiguidades (''"Altertumer"'') para la stória de la cidade i de l castielho. Ye debido a el que l Castielho de Heidelberg inda se mantén de pie. Tamien cunseguiu las purmeiras scabaçones stóricas nas ruínas i bibiu durante un lhongo período ne l pátio de l castielho, an orde a eibitar que ls habitantes de Heidelberg lhebassen materiales de custruçon de las ruínas para las sues casas. Cun orde de Graimberg, Thomas La. Lheger redigiu un guia de l castielho que custitui la purmeira fuonte scrita subre l mesmo. Ua cópia deste guia, de [[1836]], ''Le guide boyageurs danes la ruin de Heidelberg'' (traduçon de l francés: ''"L guia de ls biajantes na ruína de Heidelberger"''), fui adquirida por Bitor Hugo durante la sue stadie an Heidelberg. Esta cópia, probida de notas, stá çponible, atualmente, na "''Maison de Bitor Hugo''" (Casa de Bitor Hugo), an [[Paris]]. Ua placa de honra lhembra Charles de Graimberg, la qual fui anstalada, an [[1868]], na passaige pa l Altan, diç l seguinte: : "''A a mimória de Carlos Conde de Graimberg,''" : "''Nacido para par de l castielho an Fráncia 1774,''" : "''Falecido para Heidelberg 1864''".<ref>Testo oureginal an alman: ''Den Andenken an Karl Graf bon Graimberg,/''geb. zu Schloß Paar in Frankreich 1774,/ gest. zu Heidelberg 1864.''</ref> == Turismo == === Eiluminaçon de l castielho === [[Fexeiro:Heidelberg Schlossbleuchtung.jpg|thumb|250px|left|L Castielho de Heidelberg eiluminado por fuogos de artifício.]] La iluminaçon porduzida puls fuogos de artifício ancide subre l castielho bárias bezes por anho, custituindo, tamien, ua ancenaçon eibocatiba de la çtruiçon de l castielho, ne l anho de [[1693]]. La eiluminaçon de l castielho puls fuogos ye motibo pa ls numerosos suldados norte-amaricanos stacionados an Heidelberg deixáren ls sous assentamientos na cidade i comemoráren ne ls prados que marginan l Neckar. [[Mark Twain]], que assistiu a la eiluminaçon an [[1878]], çcrebiu l spetaclo de la forma que se segue: {{Quote|''(…) cun un ampolgante çparo súbito, un punhado de mísseis brilantemente queloridos eimita l troar dun trobon contra las silhuetas negras de las torres de l castielho. Al mesmo tiempo, çtinguen-se de la muntanha todos ls detalhes de las ruínas. Mais ua i outra beç, las torres çpórun molhos de foguetes para la nuite, i l cielo crepita cun setas de luç brilhante ne l zénite, brebemente, i que, an seguida, curban graciosamente para baixo, para rebentar nua berdadeira fuonte de brilhantes chiçpas queloridas.''|Mark Twain: „Bummel durch Ouropa" <ref>Mark Twain: „Bummel durch Ouropa"</ref>}} La purmeira eiluminaçon de l castielho rializou-se an [[Júnio]] de [[1815]], quando l [[Francisco I de la Áustria|Amperador Francisco I de la Áustria]], l [[Alexandre I de la Rússia|Czar Alexandre I de la Rússia]], l [[Frederico Guilherme III de la Prússia|Rei Frederico Guilherme III de la Prússia]], l [[Luís I de la Babiera|Príncepe Heirdeiro Lhuís de la Babiera]] i muitos outros príncepes permanecírun bárias sumanas an Heidelberg, para que la [[Santa Aliança]] decidisse medidas contra [[Napoleon]], acabado de abandonar l eisílio na [[Ilha de Eilba]]. Cul fin de oufrecer als regentes un persente special, l [[magistrado]] de Heidelberg resolbiu eiluminar las ruínas de l castielho. Esto fui feito cun meios mais simples, sendo acesas ne l pátio de l castielho madeiras i outras sustáncias anflamables. [[Fexeiro:Heidelberger Schloss-bleuchtet.jpg|thumb|300px|Bista noturna de las ruínas de l Castielho de Heidelberg.]] Outra eiluminaçon fui rializada, an [[Maio]] de [[1830]], pul angenheiro de jardines palacianos Metzger, ourganizada an houmenaige a la besita de ls amperadores de la [[Áustria]] i de la [[Rússia]] i de l rei de la [[Prússia]]. Die heiutigen Schlossbleuchtungen erinneren an die Zerstörung ç Schlosses durch den französischen General [[Ezéchiel de Mélac]] ein Jahr 1689 und 1693 während ç [[Pfälzischer Erbfolgekrieg|Pfälzischen Erbfolgekriegs]]. Atualmente, las eiluminaçones de l castielho ténen an minte la çtruiçon de l castielho pul general francés [[Ezéchiel de Mélac]], ne ls anhos de [[1689]] i [[1693]], durante la [[Guerra de Sucesson de l Palatinado]]. L [[Rhein-Neckar-Zeitung]], un jornal de Heidelberg, çcribe nun artigo la eiboluçon stórica de la eiluminaçon de l castielho i, tamien, l sou presnete: {{Quote|''Zde hai décadas, stan al serbício de cada eiliuminaçon de l castielho cerca de 50 bumbeiros. Ye ua honra para eilhes star alhá, cul boluntariado a ser "lhegado", muitas bezes, de pai para filho i para nieto. La Horst Hasselbach fui preguntado, quando tenie cerca de 30 anhos, se querie ajudar. Zde anton, nun faltou la nanhue eiluminaçon. A las 22.15 horas (de acordo cula Eigreija de l Sprito Santo) çpara un foguete de alarne cumo senhal de "Atençon!". Anton, todos ls sous ajudantes acenden las mechas. Satamente 30 segundos depuis de l segundo çparo, cun todos ls ajudantes munidos de [[sinalizador]]s, l castielho eimerge na luç burmeilha.''|Rhein-Neckar-Zeitung de 30 de Agosto de 2005: „''Weil dar Feuerzauber die Gekrönten freut…''" <ref>[http://www.schoenmehl.de/prisse/main.html Páigina anformatiba relacionada cul aprobeitamente turístico de l Castielho de Heidelberg ]</ref>}} === Schlossfestspiele (Festibal de l Castielho) === Durante l Berano, l [[Heidelberger Schlossfestspiele]] (Festibal de l Castielho de Heidelberg)<ref>[http://www.schlossfestspiele-heidelberg.de/ Schlossfestspiele.de Páigina de l Festibal de l Castielho]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> oufrece, ne l pátio de l castielho, repersentaçones de bários géneros al aire lhibre. L ''Schlossfestspiele'' ye ourganizado pul ''Stadttheater Heidelberg'' (Triato Municipal de Heidelberg), tenendo ampeçado ,an [[1926]], cun ua ancenaçon de [[Suonho dua Nuite de Berano]], de [[Willian Shakespeare]]. Ne l strangeiro (subretodo ne ls [[I.U.La.]]) ye mais coincido pula peça ''The Student Prince'' ("L Príncepe Studante"), ua [[oupereta]] centrada na figura fitícia de l Príncepe Heirdeiro Karl Franç de Karlsberg, que durante ls sous studo an Heidelberg se apaixona por Kathie, la filha de l sou hospedeiro, debendo zeistir desse relaciomiento por rezones de stado. Esta peça ye repersentada ne l pátio de l castielho an anglés (ó cun testo an alman i músicas an anglés) i atrai besitantes, percipalmente, de l strangeiro. Na [[Almanha]] ye pouco coincida. La oupereta baseia-se ne l drama ''Alt-Heidelberg'' ("Antiga Heidelberg"),<ref>[http://gutenberg.spiegel.de/meyerfoe/altheide/altheide.htn ''Alt-Heidelberg'' - Porjeto Gutenberg]</ref> de [[Wilheln Meyer-Förster]], repersentado pula purmeira beç, ne l die [[22 de Nobembre]] de [[1901]], ne l ''Berliner Theater'', an [[Berlin]]. Ne l [[Japon]], durante l [[Período Meiji]], la obra era lheitura oubrigatória para todos ls studantes de alman, l que oumientou cunsidrablemiente la popularidade de Heidelberg i de l Castielho de Heidelberg. Para alhá desso, l castielho fui mostrado nun porgrama de [[cinema mudo]], ne l qual l filme ye acumpanhado pul sonido dun stórico uorgon de cinema. {{ref-section}} [[Catadorie:Almanha]] 1nr53lmiz03ph843zi18ec4l1yarscf Quatro eilemientos 0 1001 108043 79478 2026-08-20T12:18:40Z ~2026-30875-10 15270 108043 wikitext text/x-wiki Zde muito tiempo que l home pensou que la bida andaba lhigada als quatro eilementos. Zde pul menos l anho (490-430 AC) que Empédocles ampeçou a studar ls quatro eilemientos cumo splicaçon para l’antendimiento de la natureza, hoije yá se sáben muitas outras cousas i ls quatro eilemientos yá nin sequiera son eilemientos simpres. Ls quatro eilemientos percipales, cumo inda hoije son cunsidrados i que fázen pensar muita giente, son l aire, la tierra, la auga i l fuogo. Habie quien dezie l dito: Dius mos lhibre de augas corrientes, de fuogos ardientes i lhénguas de malas gientes. [[Catadorie:Cultura]] 8pok85l794cs8v4nppv12ua1esxsds5 Reino de la Galízia 0 1020 108053 108040 2026-08-20T14:48:41Z ~2026-30875-10 15270 108053 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} L '''Reino de la Galiza''' ([[seclo V]] - [[1833]]) fui ua antidade política ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. La sue stenson territorial, einicialmente de proporçones mui maiores a la atual [[Galiza]], fui eiboluindo al lhongo de ls seclos. == Território i Cunceito == La Gallaecie passou de ser ua porbíncia remana a albergar un reino pulas manos de l [[suebos]]; çtacados outores coetáneos a la fin de la dominaçon remana falában dua Gallaecie que possuía proporçones mui maiores que la atual Galiza, cujos lhemites permanécen praticamente antatos até l [[seclo XII]], momiento ne l qual [[Reino de Pertual|Pertual]] parou de pertencer a la [[Galiza]] i [[reino de Lhion]], para cobrar personalidade própia. L território de la Galiza nesta época (seclos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos outores de la época, assi l storiador i teólogo galaico-remano [[Paulo Orósio]], la ampeços de l seclo V d.C., splica na sue obra ''Storiarun'' que ''Cantabri eit Astures Gallaecie probinciae portio sunt''<ref>Orosius.Storiarun (VI,21),ed. Torres, 1985,p.569:"Cantabri eit astures Gallaeciae probincia portio sunt".</ref>, esto ye, Cántabros i Astures fázen parte de la porbíncia de la Galiza, eideia que l cronista bracarense [[Idácio]] reflete de eigual modo na sue ''Crónica'' an meados de l seclo V d.C, adonde chama ''Campus Gallaeciae'' (Campos de la Galiza) a la grande prainada coincida hoije cumo [[Tierra de Campos]], na atual [[Castielha-Lhion]]. Posteriores outores cumo [[Santo Isidoro]], ne l [[seclo VII]] cuntinan a fazer finca-pie na stenson de la Galiza, yá sob l domínio besigodo assi na sue obra [[Etymologiae]] matiza que "Asturia i Cantabria, son regiones sitas na Galiza", ''regiones partes sunt probinciarun (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.''<ref>Isidoro, Eitimologies, XIV, 5, ed. Oroç/Marcos/Díaç, 1982, ps. 20-21.</ref> [[Fexeiro:Escudo reino de galicia.jpg‎|thumb|left|250px|Escudo de l reino de la Galiza eilustrado an L´armorial Le Blancq. Bibliothèque nationale de France. 1560.]] Ls outores pónen de relebo la polissemia de l cunceito, por un lhado ua Galiza ampla, ua porbíncia remana que ancluía l território cumprendido antre [[Fisterra]] até a la atual [[La Rioja]], adonde se ancuntrában [[galaicos]], [[sturianos]], [[cántabros]], [[baceos]] i outros pobos, i por outro lhado la Galiza propiamente dita, l território que nun sendo nin ástur nin cántabro, staba habitado (antre outros) puls galaicos, i que le darie l nome a to l noroeste peninsular até al seclo XII. Cula chegada de ls suebos zde la Ouropa central an [[411]] d.C.<ref>[[411]] d.C. ye cunsidrado por bários outores cumo l anho ne l qual "Ls suebos tornan las sues spadas an arados, i ampeçan la eimediata cunhaige de monedas", páigina 161, ''L comezo de la nosa Eidade Medie'', Xoán Vernárdeç Bilar, 2003, Toxosoutos S.L., ISBN 84-95622-80-7, "chegada de ls suebos i foedus cun Roma", páigina 127, Anselmo Lhópeç Carreira, in seçon "Eidade Média" de la ''Storia de Galicia'', Ed. La Nosa Tierra, ISBN 84-89138-65-6.</ref>, la Galiza para de ser ua porbíncia remana ([[Gallaecie]])<ref>"An [[411]], un ''foedus'' cul amperador Honório assina als suebos la porbíncia de la Gallaecie, nas sues regiones mais oucidentales". Páigina 73, Ramón Billares, ''Storia de Galicia'', 2004, Ed. Galaxia, ISBN 84-8288-655-X.<br />Mas, outros outores cumo Caamaño Géstio (n´''La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico'') nega tal possiblidade: ''Hoije an die parece un fato cumprobado que ls pobos bárbaros que ambaden la península fan nel pula sue cunta i nó, cumo se cria, mediante un pato cun ls remanos, ambora este si eisistisse cun ls besigodos.''</ref>, para se tornar finalmente nun reino cula corte fixada an [[Braga]], un reino que ls suebos tentarian depressa acrescentar pul sul a la custa de l [[Ampério Romano|Ampério Remano]], ancorporando al sou domínio i de jeito permanente buona parte de la parte de la porbíncia remana de [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporalmente cula capital, [[Emerita Augusta]] ([[Mérida]])<ref>{{Ref-lhibro| outor =Caamaño Géstio, José Manuel| títalo =La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico| anho =2007| publicaçon =Arrecife Eidiciónes | id =ISBN 978-84-96931-06-0}}</ref>, , i tornou-se nun reino cun capital an [[Braga]]. Un reino que ls suebos tentarian acrescentar pul sul a la custa de l Ampério Remano, ancorporando al sou domínio i de modo permanente, buona parte de la parte de la porbíncia remana de la [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporariamente cula capital, Emerita Augusta ([[Mérida]]), que finalmente serie abandonada. Passado la [[batailha de Bouillé]] an [[507]], ls besigodos son spulsos de la [[Gália]] (fuora la Setimania) puls [[francos]], sob l comando de [[Clóbis I]]. Depuis de l seclo VI, l nome de ''Spania'' (Spanha) benerie perder l seneficado geográfico que tenie até anton, para chamar l território gobernado puls besigodos. Al mesmo tiempo, "Galécia" (Galiza) tornar-se-iba l nome de l território gobernado puls reis suebos. La [[Península Eibérica]] quedaba repartida assi an dues antidades admenistratibas, [[Spania]] i [[Galécia]] , mantendo-se durante de l mesmo modo durante mais de cinco seclos. L fin de las monarquias sueba i bisigoda nun cambiarie yá esta nuoba nomeaçon de la [[Península Eibérica]], que quedaba partilhada assi an dues antidades geográficas, [[Spánia]] (Spanha) i [[Gallaecie]] (Galiza), mantendo-se de l mesmo jeito durante mais de cinco seclos. Éran assi ousadas fórmulas tales cumo ''Galletian eit Ispanian''<ref>Martín, 1995, p.433.</ref>,''Spaniae eit Galiiciae''<ref>Vishko, 1984, p.339</ref>, ''Spaniis eit Gallicis regionibus''<ref>1088, outubre, 15. Mansilla, 1955, doc 27, p.43</ref>, persentes al lhongo de to la Eidade Média.<ref>Lhópeç Teixeira, 2005, p.243</ref>. Ne l ampeço de l seclo XII, la ampla [[Galiza]] ampeçou a fragmentar-se, nomeadamente an [[1108]] cula andependéncia de Pertual, i que acabarie por scluir [[Lhion]] (cun [[Stúrias]] i [[Stremadura]]) i la [[Castielha]], tornando-se an reinos própios. La finales de l seclo XII, Galiza, Lhion, Castielha i Pertual yá éran reinos defrentes. == La ourige de l reino == [[Fexeiro:Gallaecia-suev.png|thumb|right|300px]] La ourige de l reino ancontra-se ne l seclo V d.C., quando ls [[suebos]] definitibamente se assentan na antiga porbíncia remana chamada ''[[Galécia]]''. Estes, ancabeçados pul sou rei, [[Heirmerico]] (que assinara un ''foedus'' cul amperador remano Honorio, pul qual les cuncedie la soberanie, ó seia, a total andependéncia de Roma), fixarian la sue corte na antiga [[Bracara Augusta]], criando assi l que se chamarie ''regnun sueborun'', ''regnun galliciense'' ó Reino Suebo, ampeçando l sou reinado an 409. An 449, l purmeiro rei suebo nacido na [[Galiza]], [[Requiário I]] (filho de [[Réquila I]], nieto de [[Heirmerico]]), decide cumberter l reino an [[católico]], al eigual que la maiorie de la sue populaçon, inda que de [[465]] la [[550]] tornar-se-iba al [[arianismo]]. Nun seclo mais tarde, las defrenças antre ls natibos [[galaicos]] i ls suebos ampeçarian a zaparecer, i este fato tenerie cumo resultado que ls outores cuntemporáneos se refiran al reino nesse momiento cumo ''Galliciense Regnun''<ref>''Storia Francorun''. Griegorio de Tours.</ref>, i als reis andistintamente cumo ''Regen Galliciae''<ref>''De scritoribus eclesiasticis''. Sigebertus Gembalensis.</ref>, ''Rege Sueborun'' ó ''Galleciae totius probinciae rex''<ref>RISCO, M., Spaña Sagrada 40- 41.</ref>, mesmo ls bispos cumo [[Martico de Dume]] seran reconhecidos cumo eipiscopi Gallaecie<ref>''Martini Eipiscopi Vracarensis Oupera Omnia'' pp. 288-304.</ref>. Todo esto propicia que ne l seclo VI d.C., puodamos yá falar de la eisisténcia de l Reino de la Galiza. == L reino de la Galiza na monarquia bisigótica == An 585, Lheobigildo, rei bisigótico de Spania i Setimania, cunsegue acabar cula andependéncia política que ls reis suebos mantibírun na Galiza zde [[409]], derrotando l redadeiro rei suebo, Andeca. Zde essa altura, l território de la chamada anton Galécia, passa a fazer parte de la órbita de poder de Toledo, donde ls monarcas bisigóticos eisercian l sou poder depuis de séren spulsos de la Galia puls [[francos]]. L período de gobierno bisigótico na Galiza nun supós nanhue mudança brusca, de modo que, fuora las dioceses situadas na Lhusitánia, las dioceses galhegas cuntinórun a zambolber la sue atibidade cun normalidade, mantendo-se atibas las dioceses de [[Braga]], [[Porto]], [[Tui]], [[Eirie]], [[Britonia]], [[Lugo]], [[Ourense]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[Coimbra]], [[Lamego]], [[Biseu]] i [[Idanha]]. La ourganizaçon territorial heirdada de seclos anteriores nun mudou, i mesmo las eilites culturales, tanto relegiosas cumo aristocráticas, aceitórun ls nuobos monarcas, que anque tenéren la sue corte an Toledo, assumian l cuntrolo político de trés antigos reinos; Spanha, Setimania i la Galiza; assi, ne ls cuncílios relegiosos, cumo de Toledo an 589, stában persentes ''eipiscoporun totius Spaniae, Galliae eit Gallaetiae''<ref>[http://la.wikisource.org/wiki/Chronicon_(Iohannes_Viclarensis) ''Chronicon Iohannis Biclarensis'' 590.1 = bb 330-341.]</ref> ó seia, bispos de to Spanha, Galia i Galiza, esta cuncepçon tripartita ancontra-se al lhongo de l gobierno bisigótico zde 585, defrenciando mediante dibersas fórmulas las trés antidades bisigóticas ne ls decumientos cumo; ''fines Spanie, Gallie, Gallecie''<ref>[http://www.zeno.org/Geschichte/M/Delbr%C3%BCck,+Hanes/Geschichte+dar+Kriegskunst/2.+Teil.+Die+Germanen/4.+Buch.+Dar+%C3%9Cbergang+anes+Mittelalter/3.+Kapitel.+Dar+Berfall+dar+urspr%C3%BCnglichen+germanisch-romanischen+Kriegsberfassung/Dar+Text+dar+Gesetze ''Wamba Lhex''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó ''Spaniae eit Galliae bel Gallitiae''<ref>[http://www.beneditus.mgh.de/quellen/chga/chga_045t.htn ''Synodus Toletana tertie''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, antre outras. Neste cuntesto, çtaca-se la figura de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], bispo galaico de ascendéncia bisigótica, famoso pulas numerosas fundaçones lhebadas a cabo por el an to l oucidente peninsular, quaije siempre an lhugares scondidos nas muntanhas i mesmo nas ilhas, subressaindo-se la sue austeridade. Las derradeiras décadas de la monarquia bisigótica fúrun de marcada decadéncia, debido, an buona parte, a la reduçon de l comércio cun ua amportante reduçon de la circulaçon monetária, cunsequéncia direta de la amposiçon de l poder muçulmano la percípios de l seclo VIII ne l mediterráneo sul. La Galécia ber-se-a la afetada pulas mesmas pautas. Fui anton que [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] denunciou un stado generalizado de retrocesso cultural, perda de la dinámica de tiempos atrás, i an seguida abrolhou un cierto grau de çcontentamiento ne l alto clero galaico. Assi, ne l X Cuncilio de [[Toledo]], an 656, Fruituoso, pertencente la círclos de poder bisigóticos, assumiu la cadeira metropolitana de [[Braga]], acuntendo esto a la prébia renúncia de l sou titular Potamio, quien ademales reconhecie splicitamente la crise de la bida eclesiástica. Na mesma ocasion, ls eilhi reunidos anulában l testamiento deixado pul bispo Recimiro de Dume, pus nel doaba las riquezas de la diocese-mosteiro als pobres. La crise final bisigótica remontarie al reinado de Égica. Este monarca declarou heirdeiro al sou filho Witiza i yá an bida associou-lo al trono, an 698, ambora la lhei bisigótica oubrigasse a la eileiçon dun nuobo rei i nun a la trasmisson heireditária. Dita associaçon cunsistiu an antregar-le l gobierno de la Galiza, eisercendo cumo rei cun capital an [[Tui]]. Witiza eirie ser rei de la Galécia pul menos até a la muorte de l sou pai, l que supone ua situaçon nuoba nesta etapa final i cunflituosa de la monarquia bisigótica, eibidenciando la atibidade política que la Galiza cunserbaba cien anhos depuis de l fin de la monarquia sueba. An 702 cula muorte de Égica, Witiza assume tamien l gobierno de Spania, trasladando-lo la Toledo adonde gobernarie até 710. Depuis de la sue sue muorte, un setor aristocrático bisigótico ampediu la chubida al trono de l sou filho Áquila, ampondo pula fuorça la Rodrigo, l que supós un cunflito cebil antre ls sous partidários i ls de ls filhos de Witiza. Será an 711 quando ls einimigos de Rodrigo cunseguiran que un eisército muçulmano cruze l [[streito de Gibraltar]] i apersente batailha la Rodrigo an [[Guadalete]], adonde este ye derrotado, fato que marca l fin de l gobierno bisigótico an Spania, i que terá ua trascendéncia stórica total para las dues restantes antidades políticas: Galécia i Setimania. An [[715]], [[Abd al-Aziç ibn Musa]] casa-se cula biúba de Rodrigo, de nome Eigilona antitulada ''reginan Spanie''<ref>Crónica Mozárabe, ed. Lhópeç Pereira, 1980a, ps. 76-79: "cun reginan spanie in coniugo copulatan.</ref>, cunfirmando la cuntinidade dinástica, trasferida assi lhegitimamente al gobernador muçulmano. Cun este fato, ls gobernantes muçulmanos cunsiderórun-se politicamente cuntinadores de l anterior stado i assumiran ls atributos detidos antes puls reis bisigóticos de Toledo. Desta forma, cula cunquista de to la ''Spania'' puls muçulmanos, para alhá de las sues frunteiras, ls emires cordobenses serien coincidos cul títalo de rex Spanie<ref>ed. Lhafuente Alcántara, 1867, p. 166.</ref>. A partir desse anstante ampeça ua nuoba cuncepçon geográfica, pus Spanha bai ser l nome cul qual se zeigne l território muçulmano, i Galiza al território crestiano. Assi, l storiador Al-Maqqari deixa claro la stenson de l domínio muçulmano al referir-se a la cunquista de ampeços de l seclo VIII: Nun quedou lhugar sin dominar an Al-Andalus se scetuamos parte de la Galécia. == La formaçon de la nuoba monarquia na Galécia == Passado la queda de las porbíncias de Spania an [[711]], i de la Setimania an 719, sob domínio muçulmano, la Galécia fui la antidade admenistratiba na península eibérica cun menor persença muçulmana, mantendo las sues struturas sócio-eiquenómicas heirdadas de l passado galaico-remano i suebo. Assi, este território de l Mar Cantábrico até l riu [[Douro]], que yá fura pouco lhigado al gobierno bisigótico zde Toledo, nin al sou heirdeiro político l Emirado [[Omíadas|Omíada]] de [[Córdoba]], an redadeira anstáncia submetido la [[Damasco]]. La decadéncia i l final zaparecimiento de l stado bisigótico, supós un bazio de poder central, propiciando que ls nobres lhocales galhegos, sturianos i bascos de l momiento, eimergessen cun fuorça zde ls sous senhorios, que tentaran acrescentar bien pula bie de la diplomacie, mediante patos i casamientos, bien cumo pula bie de las armas, percurando ampor-se delantre ls demales. An cuntreste, i anque de la aparente cumbulson política de ampeços de l seclo VIII, la rede eclesiástica galhega nun sofriu alteraçones demasiado perfundas, i anquanto las [[Stúrias]] cuntinórun a carecer de sé eipiscopal até finales de l seclo IX, la [[Galiza]] mantebe ua total cuntinidade relegiosa zde la época galaico-remana, pul menos an trés [[diocese]]s: Lhugo, Vritonia-Mondonhedo, i Eirie, adonde ls sous bispos residiran ininterrutamente nas sues respetibas sés, i nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lhamego i Dume. De cierto , delantre la ansegurança político-relegiosa, ls bispos destas dioceses residiran noutras sés, aliás an Lhugo acuolhírun temporariamente ls bispos de [[Braga]] i [[Ourense]], na diocese de [[Eirie]] ls de Tui i Lhamego, i an Britonia-[[Mondonhedo]] l de [[Dume]]. Este cuntesto ye de defícel anterpretaçon stórica pula caréncia dua documentaçon própia de la época (seclos VIII i IX). La purmeira mençon a ua personaige cun atribuiçones senhoriales passado de la derrota bisigótica, ancontra-se nun decumiento de 812 chamado ''Testamentun Regis Adefonsi'' (testamiento de l rei Afonso) l qual çcribe un nobre de nome [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]]( ''Pelagius''), que tenerie lhutado na region de [[Stúrias]] nua rebuolta contra l poder muçulmano an [[Cobadonga]], possiblemente senhor de l território adonde queda [[Cangas de Onís]], adonde tenerie bibido an meados de 710, sendo l ciclo de crónicas de [[Afonso III]] que l çcribe cun maior detalhe, anque a ser posterior. Nas crónicas cumo la de Bizantino-arábigo ó la Crónica Moçárabe, redigidas an 741 i 754 respetibamente, nun se menciona nin la figura de [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]], nin la sue rebolta an Cobadonga, l que segundo outores atuales pónen an dúbeda seriamente la relebáncia ó la própia eisisténcia de l mesmo Pelágio i de l mito de Cobadonga. Las alusones muçulmanas la esta rebelion, assi ne l Ajbar Machmua diç-se: "Ls galhegos, aprobeitando la cuntenda cebil antre ls muçulmanos ne ls meados de l seclo VIII, sublebórun-se contra l eislan i apoderórun-se de to l çtrito de Stúrias", tamien [[Ahmed Mohammed al-Maqqari|Al-Maqqari]] faç mençon a esto: "Diç Isa bien Ahmad Al-Razi que an tiempos de Anbasa bien Suhain Al-Qalbi, argueu-se an tierras de Galiza un asno salbaige chamado Belai", sin bien ye cierto que estas, bien cumo las crónicas crestianas, fúrun scritas hai mais de seclo i meio depuis destes supostos acuntecimientos. Las refréncias mais çcritibas deste nobre chamado ''Pelagius'', chegan la finales de l seclo IX, adonde son numerosas las ouriges que se le adjudican zde las tardies crónicas crestianas. Para la Crónica Albeldense, Pelágio era nieto de Rodrigo, derradeiro rei bisigótico de Toledo, para la Crónica Rotense fui scolhido an cunciliun puls própios astures cumo oubrigaba la lhei eiletiba bisigótica, i para outras fuontes fui mesmo çcendente de l própios Lheobigildo i Recaredo ó filho de l duque besigodo, Fáfila. An qualquier causo, l solo que se puode afirmar ye que la figura de Pelágio, cumbertida an mito, possiblemente se baseou nun de ls muitos senhores crestianos de la Galécia nesse momiento, tenendo ua relebante amportança ne l chamado Reino de ls Astures la ampeços de l seclo VIII, zde la sue modesta corte an [[Cangas de Onís]], algo que nun entra an zacordo cul relato de l muçulmano Al-Maqqari que l çcribe cumo: "un anfiel chamado Belai, natural de Stúrias na Galécia". Este serie sucedido pul sou filho chamado Fáfila, mas por cúrtio spácio de tiempo. == Ourige i cunsulidaçon de l ''Regnun Christianorun'' == Cula muorte de [[Fáfila]], las crónicas afonsinas relatan la antrada dun senhor territorial chamado Afonso, de ourige cántabra, que se tenerie casado cula armana de Fáfila ampliando cun esto ls sous domínios. Assi l pequeinho reino/senhorio ampeçado por Paio medra pula bie matrimonial perdendo la sue cundiçon stritamente astur, para ser ua antidade adonde l caráter crestiano, i subretodo l mesmo quadro geográfico, serien ls puntos de ounion antre estes senhores cántabro-astures que eirien acrescentando i unificando cun outros territórios l sou própio domínio. Passamos assi dun pequeinho reino/senhorio ne l ouriente sturiano, a un território maior que será cul tiempo outoproclamado cumo ''Regnun Christianorun'', ó reino de l Crestianos, pus fui l fator relegioso, lhibre de bassalaige dreita la [[Córdoba]], un amportante pretesto para la antegraçon de l defrente pobos de to la Galécia. Las crónicas splican esta spanson territorial por meio "repoboaçones", sugerindo que Afonso I, repobou: "Stúrias, Primorias, Lhiébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia i la parte marítima de la Galiza". Mas, la análeze arqueológica i documental ten demunstrado an datas recentes que to l norte i noroeste peninsular fui habitado siempre pulas mesmas gientes, lhougo, debemos perceber tal afirmaçon nun cumo ua repoboaçon de gientes subre ua tierra zabitada, senó cumo un ourdenamiento sob un poder senhorial, ye dezir sob la sfera de anfluéncia de Afonso I subre uns territórios que bibian a la borda dua outoridade statal superior. An 757 Afonso I ye sucedido pul sou filho Froila, passado este assassinar l sou armano Bimara nas çputas por heirdar l trono paterno. Este acrescientou ls domínios de ls sous progenitores para alhá de la cordilheira Cantábrica, tenendo de fazer frente la numerosas reboltas, pus nun todos ls nobres galhegos aceitórun la sue outoridade, cumo mostra la redaçon rotense de la Crónica de Afonso III adonde diç: "Als pobos de Galiza, que contra el se rebelórun, benceu-los i submetiu a to la porbíncia la fuorte debastaçon." Depuis de onze anhos de gobierno, Froila ye assassinado por un setor de la nobreza que se oupunha. Mas nun fui l sou filho Afonso, l que mais tarde serie coincido cumo [[Afonso II]], l que l sucediu, pus un nobre de nome Aurelio acediu al trono apoiado por un setor aristocrático afin política ó territorialmente a el, çlocando la Afonso II de l gobierno. La ourige de Aurelio, quien gobernarie de [[768]] a [[774]], ye ancierta cumo la maiorie destes "princeps" ó senhores cun atribuiçones reales. Las dues redaçones de la Crónica de [[Afonso III]] bénen coincidir praticamente ne l mesmo, tubo de fazer frente a ua rebelion camposina, cuncretamente la Crónica Rotense splica: "Ne l sou tiempo ls homes de cundiçon serbil arguírun-se an rebelion contra ls sous senhores, mas, bencidos pula diligéncia de l rei, fúrun reduzidos a la antiga serbidon", populaçon camposina lhocal que fui entrando an dependéncia ne ls domínios agrários de la nobreza i de la Eigreija, i ouposta antoce al porcesso de restauraçon de la outoridade de l monarca, percebida esta nun sentido político-anstitucional. Muorto, [[Aurelio]], un nuobo nobre de nome [[Silo]] ([[774]]-[[783]]), toma por mulhier la Adosinda. L fato de l lhegítimo heirdeiro Afonso cuntinar la nun poder aceder al trono, faç pensar a numerosos outores que Silo cuntou cula ajuda de la mesma façon nobliária que apoiou la chubida de Aurelio. Del, custa que era un, "alheno a a tierra", i pul fato de anstalar an Prabie la sue corte, çlocando-la de l ouriente sturiano ata l oucidente, i de tenr tierras ne l ouriente galhego, parece que la sue ourige se situou nas tierras oucidentales de Stúrias i ourientales de Galiza. L Diploma de l rei Silo, que assegura que l príncepe Silo tenie propiadades nas prossimidades de la cidade de Lhugo, reforça la tese de la sue ourige oucidental. Tamien este soberano tubo de fazer frente ne l sou reinado a ua rebolta de ls pobos galhegos, cuntinaçon sin dúbeda de las habidas contra ls reis [[Froila I]] i [[Aurelio]]. Assi l cronista Sabastian cunta: "Als pobos de Galiza que se rebelórun contra el, benceu-los an cumbate ne l Monte Cubeiro i submetiu-los al sou ampério". Cun sigurança la natureza desta rebelion seia la mesma de las anteriores: la ouposiçon a la antegraçon forçosa nua strutura estatal superior. Outra beç a la muorte de [[Silo]], acede outro senhor territorial, [[Mauregato]] ([[783]]-[[788]]), que se rebela contra ls oufeciales de palácio, apoderando-se de l reino de Silo fazendo que Afonso II se tenga de silar nas tierras de la sue mai, la basca Munia. Las crónicas afonsinas omiten a las bezes l sou reinado, i la maiorie fázen nel tirano i usurpador. Assi i to, l sou reinado fui cuntemporáneo de la fabricaçon dun hino apostólico la Santiago, i de la amportante querela adopcionista. Finalmente, sobe al trono [[Bermudo I]], apelidado "l Diácono", antre [[788]] i [[791]] passado suceder la Mauregato. Alguns outores apuntan a la Galiza propiamente dita, cumo possible brício de la sue mai, l que somarie apoios ne l oucidente de l reino, i aliás, l acesso al poder sin nanhun tipo de dificuldade faç supor que cuntou cul apoio de la mesma nobreza que apoiou la Mauregato na cimeira de l poder. Las crónicas afonsinas splican la sue binculaçon familiar cun Aurelio, fazendo-lo armano deste, i finalmente remontando la sue ourige al ''dux'' besigodo Pedro, tamien nun faltan decumientos mediebales que asseguran que casou cun ua aristocrata galhega de nome, Ursinda, nieta de l conde [[Sisebuto]] de [[Coimbra]] i filha de l rei besigodo [[Bitiza]], pus eisistia la necidade eideológica de fazer antroncar a estes senhores territoriales cul passado besigodo para dotá-los de poder lhegítimo, ua custante neogótica. L que cun certeza si sabemos, ye que an [[791]] parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quien si apersentaba outénticos atributos reales i cujo gobierno serie de special amportança para la Galiza. == Afonso II i tumba apostólica == Passado un período de cunflitibidade antre ls defrentes ''princeps'' stur-galaicos, cul reinado de Afonso II acunte ua amportante mudança política, passa-se dua aneixaçon pula fuorça a la antegraçon pacífica de l ''populos Gallecie'' ("pobos de la Galiza") ne l teta de la Corona. Sin dúbeda l reinado de Afonso II supós un amportante abanço ne l porcesso de cunsulidaçon de la anstituiçon Monárquica, l qual fixo pensar la mais dun que debiu ser beneficioso pa l cunjunto ls antresses propiamente galhegos, aliás este monarca passou la sue anfáncia sendo eiducado an Samos, talbeç na família dun poderoso magnate galhego, que adotou acunter cun muitos de ls reis sucessores. L berdadeiro ye que parece haber ua coincidéncia de antresses políticos cun ls galhegos, tales cumo dous acuntecimientos stóricos de grande relebáncia na sue época, cumo son las relaçones de to la Galiza cul reino franco i la crise relegiosa probocada pula querela adopcionista, ampeçada presumiblemente na época de Mauregato i que se prolongou ne ls reinados de [[Bermudo I]] i l própio [[Afonso II de las Stúrias|Afonso II]]. dous fatos stóricos de fundamental trascendéncia que falan ls anales carolingianos i que silenciórun antressadamente ls cronistas de Afonso III (866-910). De este jeito, anquanto las Crónicas de l ciclo afonsino agachan ls cuntatos políticos stablecidos antre ls monarca galaicos i ls carolíngios, las fuontes francas cunfirman la assisténcia de bispos de la Galiza al [[sínodo]] de [[Ratisbona]] an 782, i tamien al cuncilio de Fráncfort, adonde assisten bispos de ''Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae'' <ref>[http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rethel,_Alfred].</ref> an 794 l de maior relebáncia de todos ls celebrados ne ls tiempos de Carlomagno, pus nel tratou-se l tema de l adopcionismo, que afetaba la ounidade relegiosa de Oucidente. Al mesmo tiempo, ls anales francos dan ambora de l ambio de ambaixadas por parte de Afonso II l Casto, que ye coincido tanto ne ls ''Annales Regni Francorun'' bien cumo na ''Bita Karoli Magni'' cumo ''Hadefonsi regis Galleciae eit Asturiae''<ref>[http://www.thelatinlibrary .com/annalesregnifrancorun.html ''Annales Lhaurissense Maiores''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó seia, rei de la Galiza i de las Stúrias ó mesmo cumo ''Galletiarun principis''[15] (príncepe de las Galizas) segundo la Bita Hludobici i rex Gallaeciae[16] segundo la cronica mediebal de Heirmann de Reichenau, scrito ne l seclo XI. An to l causo, las relaçones antre Carlomagno i este monarca debírun ser mui streitas, pus l cronista Eiginardo na ''Vita Karolis'' afirma que quando Afonso II ambiaba mensageiros ó cartas al rei de l francos, querie ser chamado ''propiu sunn'', ye dezir, l sou bassalo. Assi i to, l fato mais çtacable ye ne l sou reinado porduzir-se la çcubierta ó "ambençon" de la tumba dun de l doce apóstolos de [[Jasus Cristo]], [[Santiago l Maior]]. Tal acuntecimiento sucediu ne l lhugar chamado Cumpostela, i de la mano de l bispo Teodomiro de la diocese de Eirie, aliás l ónus político-relegiosa que este fato stórico tenerie nun momiento ne l que la monarquia staba a necessitar de simblos antegradores. Na Eidade Média "l culto a un santo bien podie ajudar a moldar un reino", i assi Afonso II decide custruir ua eigreija, que se bien nun fui ua obra de grande ambergadura, supunha la purmeira piedra que mais tarde serie la alfaia de l románico ouropeu. Anque de l casual desta çcubierta, la maiorie de ls storiadores cuntemporáneos bénen neste fato ua "ambençon" cun claros fines políticos, bien cumo relegiosos, percipalmente motibados pula crise relegiosa de l adopcionismo que amplicarie la criaçon dua eigreija na Galécia andependiente de la moçárabe cun sé an Toledo, de la que staba lhigada zde la fin de l poder suebo an Braga. Ls partidários desta postura oupinan que la ambason muçulmana fui l fator de base que splica la çcubierta de la tumba de l apóstolo Santiago an [[Galiza]], i nun an Spania; porque fui la antiga porbíncia remana de Galécia la sola que quedou a la borda de la maré muçulmana que alagou la [[Península Eibérica]] an 711. De fato, esta çcubierta ó "ambençon" de l ataúde tubo lhugar ne l reinado de Afonso II (791-842), mas fui ne l período eimediatamente predecessor que se punirun las bases eideológicas que iba ser, de eimediato, l achado "casual" de l ediclo cumpostelano pul bispo Teodomiro de Eirie, antre 818 i 847. Tanto Mauregato quanto Bermudo I son cuntemporáneos de la querela adopcionista, de l "Comentairos a la Apocalipse", atribuídos la [[Beato de Lhiébana]], i de la fabricaçon de l purmeiro Hino lhitúrgico specífico an honra de Santiago, que se associa cul rei Mauregato atrabeç dun [[acróstico]]. === Período i lhinhaige ramirense === [[Fexeiro:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|225px|thumb|right|300px|Atual eigreija de [[Santa Marie de l Naranco]]. Antigo paço rial de [[Ramiro I]] ne ls alredores de [[Oubiedo]]. s. IX d.C.]] L fundador de la dinastie de l Ramíreç, [[Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]), passou a la stória cumo un monarca enérgico: ls cronistas l antitulórun ''Birga Iustitiae'' (berga de la justícia), dado que derrotou cun brebidade àqueles que se rebelórun<ref>Lhópeç Teixeira, 2003, p.109</ref>. Assi i to, paradoxalmente el própio acediu al trono ancabeçando ua rebolta contra l heirdeiro lhegítimo, l nobre de palácio chamado [[Nepociano]], cunhado de [[Afonso II]] l Casto, que cuntaba cul apoio de la nobreza ouriental de la Galécia, tal qual anforman la crónica albeldense i rotense<ref>Barbero, La i Bigil, M.,oup. cit., p.324</ref>. [[Ramiro I]], que se ancontraba na percura de mulhier na [[Bardúlia]], tubo de regressar al stremo oucidental de la [[Gallaecie]], cuncretamente als alredores de [[Lugo]], para se ancontrar cun ls aristocratas galhegos, que l apoiában para aceder al trono i depor Nepociano. Ua beç reunido un amportante cuntingente melitar de galhegos, dirigiu-se de Lhugo para [[Stúrias]]. {{Quote1|Quando l príncepe Ramiro quedou a saber l que passaba, refugiou-se nas partes de la Galiza i na cidade de Lhugo reuniu un eisército. Mais, passado un brebe spácio de tiempo, partiu contra ls astures<ref>Crónicas Sturianas, ed João Gil Fernándeç, José L., Moraleijo, J. Ruiç de la Peña, Crónica de Alfonso III, berson ''Rotense'', p.216.</ref>}} [[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|left|180px|Frota de nabes [[Scandinábia|scandinabas]], possiblemente [[Dinamarca|dinamarquesas]], repersentadas nun manuscrito de l seclo XI.]] De camino la [[Oubiedo]], acunteciu la purmeira cunfrontaçon antre el i Nepociano, cuncretamente ne l lhugar de ''Curniana'' na puonte subre l [[riu Narcea]], adonde l eisército galhego derrota ls astures i bascos, cula fuga de Nepociano de l campo de batailha, cumo cunta la [[Crónica Obetense]], ''Cui Nepotianus ocurrit ad ponten fluuii Narcea adgregata manu asturiensiun eit uasconun''<ref>[http://www.ih.csic.s/páiginas/fmh/sebas.htn ''Cronica ad Sebastinun''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Serie an [[842]] quando finalmente yá an Oubiedo, cunseguiu ampor l sou gobierno subre la region de las [[Stúrias]]. La cunfrontaçon antre Ramiro i Nepociano supós ua [[guerra cebil]], apoiada ne ls particularismos territoriales. Ramiro I, cuntou cul apoio melitar de dous amportantes cundes galhegos: [[Sonna]] i [[Cipion, cunde|Cipion]], an que pese a esto nun houbo antençon algua de criar un trono na parte oucidental, na Galiza propiamente dita, senó de arrebatar l trono yá assentado an Oubiedo. Amostra çto pareça ser la ereçon dun paço an [[Monte Naranco|Naranco]], a scassos quilómetros de la corte obetense, que segundo un recente studo de la Ounibersidade de Oubiedo, possiblemente serbiu cumo corte alternatiba çtinado a la recepçon i atos judiciários adonde Ramiro i ls sous partidários tener-se-iban assentado antes de acometer la catura de Nepociano. Ramiro I cunseguirá cunsulidar-se ne l trono sendo la cabeça andiscutible dua dinastie, que se sucederá por lhinha masculina até bien entrado l seclo XI. La maiorie de ls storiadores coinciden an assinalar la amportança para la Galiza de l candidato de la sue aristocracie ser l bencedor, assi [[Ramón Menéndeç Pidal]] oupinou que "cun Ramiro I fui Galiza que prebaleciu ne l teta de la monarquia"<ref>Péreç de Urbel, J.,p.60, Tomo VI de la ''Storia de Spaña'' dirigida por Menéndeç. Madrid, 1965</ref>, cuncluson parecida a la que chegou [[Bicente Risco]] quando apuntaba, na sue ''Storia de Galicia'', que "a partir de Ramiro I ampeçou-se un predomínio de la Galiza ne l teta de l reino oucidental"<ref>Risco, Bicente, ''Storia de Galicia ''.Bigo, 1978, p.92</ref>. Para alhá desso, cun este monarca ampeçar-se-iba ua spanson territorial que treminarie ne l final de l seclo IX cula antegraçon de las cidades i tierras de la bacie de l [[Douro]]. A partir de l reino de Ramiro I, ampeçou ua sucesson patrilineal, de pais a filhos. Assi pus, l sou filho heirdeiro, [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho]] acediu al trono an [[850]], ''mortuus st Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie eit filius eius Ourdonius sucessit in regno''<ref>Storiae minores, XXVII, p. 123.</ref> (muorto Ramiro, filho de Bermudo rei de la Galiza, sucediu-lo l sou filho Ourdonho ne l reino), tal qual cunta [[Rodrigo Ximéneç de Rada]] ne l [[seclo XII]]. An que pese a la brebidade de l sou reinado de dezesseis anhos, cunseguiu spalhar l reino até [[Lion]], [[Astorga]], [[Tui]] i [[Amaya|Amaia Patrícia]] segundo las crónicas de [[Afonso III]]<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, berson ''Rotense'', p.218</ref>. Durante l sou reinado, la Galiza biu-se atacada por ua baga de ancursones [[normandos|normandas]] que serien derrotadas pul conde Pedro<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, ''Crónica Albeldense'', p.250</ref>. Cun [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] ampeça-se l grande porcesso de spanson territorial de la segunda metade de l [[seclo IX]], que lhebarie la ancorporaçon pa l ''Christianorun Regnun'' de la Galiza meridional, trabalho que cumpletarie l sou filho [[Afonso III]]<ref>Lhópeç Teixeira, 2003 p.112</ref>, nieto de [[Ramiro I]]. === L reinado de Afonso III i l neogoticismo === Cul falecimiento de [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] an [[866]] ampeçaba l sou reinado [[Afonso III]]. Fúrun dous ls acuntecimientos políticos mais çtacables durante l sou reinado; por un lhado na segunda metade de l seclo IX fui acadada la ancorporaçon pa ls domínios de l ''[[Regnun Christianorun]]'', de l territórios situados antre [[Minho]] i [[Douro]], i pul outro lhado la eilaboraçon de ls artefatos eideológicos neçairos para cunsulidar la sue lhegitimidade política i ls aliçaces de l nacente stado. [[Fexeiro:Galicia891.png|thumb|left|340px|Mapa político de l Noroeste de la [[Península Eibérica]] an [[891]].]] Ls sfuorços de Afonso III por ampor la sue lhegitimidade política ourientórun-se a demunstrar la eisisténcia dua lhinha heireditária precedente ininterrompida nun solo al lhongo de l seclo VIII i IX, senó anclusibe remontando até [[711]] para antroncar diretamente cun ls reis anteriores, ó seia, cun ls besigodos, de ls quales assi cunseguia ser cunsidrado sucessor natural por ardança afastada. Para esso fui perciso criar ua sequéncia (quier cierta ó nó) de reis capaç de anchir l bazio stórico de l seclo VIII, i ademales fazé-los partícipes deste mesmo cumbencimiento de ls antecedentes besigodos, eideologie que recibe l nome de [[neogoticismo]]. Assi, sob l mandato de [[Afonso III]] son redigidas ne ls círclos próssimos a la Corte dues crónicas: la [[Crónica Albeldense|Albeldense]], redigida antre 881 i 883 (se bien que las solas cópias cunserbadas séian de finales de l seclo X) i la coincida cumo [[Crónica de Afonso III]], desta eisisten dues bersones, la chamada [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]] i la [[Crónica Rotense|Rotense]]. Nesta redadeira chega-se la atribuír la [[Pelágio de las Stúrias]] la spresson ''Spes nostra (...) sit Spanie salus eit Gotorun gentis eisercitus reparatus'' (la nuossa sperança de salbar la Spanha i restaurar l eisército godo). Cun este ciclo cronístico, Afonso III pretendiu çtacar la cuntinidade relegiosa i crestiana de l antigo stado besigodo i la nuoba monarquia nacente na [[Gallaecie]], contra de l poder stablecido an [[Córdoba]]. Estas crónicas fázen antroncar pessonalmente Pelágio cun antigos monarcas besigodos, ua studada i antressada lhinha sucessória que de qualquier jeito tenerie sido inda de menor lhegitimidade que la de [[Abd al-Aziç ibn Musa]], casado cula derradeira reina bisigoda, [[Eigilona]], i antoce lhegitimo senhor de ''Spania''. Ls monarcas [[Oubiedo|obetenses]] i ls sous predecessores, antoce, fúrun cunsidrados antencionalmente pulas crónicas afonsinas cumo restauradores de l reino besigodo grácias a la rebelion ampeçada nas Stúrias, trasmitindo l lhegado de la monarquia toledana para [[Oubiedo]] cula ajuda de la “probidéncia”. Assi i to, ls andícios stóricos (arqueológicos i documentales) demunstran la sue falsidade, chegando la rotense a afirmar que al mesmo tiempo fúrun repoboadas la própia Stúrias i zonas marítimas de la Galiza, ua eirracionalidade que bisaba apersentar un território çpoboado i bazio, totalmente afastado de la rialidade, i adjudicando la sue restauraçon la reis antecessores, que nunca eisercírun tal fato. L [[neogoticismo]] custituiu l angrediente mais reconhecido de las crónicas de la época de [[Afonso III]], antroduzindo un mito duradouro ne l tiempo, que serie, quier por eignoráncia quier por antresse, cunsidrado cumo fuonte fidedigna por numerosos outores spanholes zde l seclo XIX. === Traslado de la corte para la cidade de Lhion === {{Quote2|I ambiou l Rei Abderramon l sou Wazir Ahmed ben Sahid cun ls mandatários de la Galiza, para saudar ne l sou nome al rei Ramiro, i fui l Wazir a la ''Medina Lheonis'' (Lhion) capital de la Galiza, i son crestianos cumo ls de Afranc de seita Melkita; ajustórun-se tréguas por cinco anhos, i fúrun mui bien guardadas.| Cacho de ''Manuscritos y Memorias arábigas'', Capitulo LXXXII, José Antonio Cunde, 1820.}} La cunsulidaçon de la monarquia galaica propiciou que al redor de [[910]] ls monarcas decidissen trasladar la corte de [[Oubiedo]] la [[Lion]]. Sin dúbeda fúrun decisibos ls fatores eiquenómicos na decison, trataba-se de ampulsionar ls itinerários de la circulaçon houmana i comercial que lhigában cun [[Fráncia]] i cula Spanha muçulmana, aprossimando-se eiquenomicamente la esta redadeira de jeito amportante. La cidade de Lhion, situada na Galiza zde l [[Ampério Romano]] supunha un amportante anclabe, cunfluindo ne l eixe Astorga-Lhion dues amportantes rotas; por ua faixa la bie que ounie la antiga capital sueba, [[Braga]] cula cidade gala de [[Bordéus]], i por outra la [[rota de la prata]], que chegaba la Galiza zde ''Spania'', passando pulas cidades de [[Sebilha]] i [[Mérida]]. L fato de Lhion carecer de bispo i senhores feudales —nun assi na bezina [[Astorga]]- bien cumo acuntera cun [[Oubiedo]], fazie daquele antigo assentamiento melitar romano ua ancruzilhada idónea para assentar la nuoba corte. Cumo cunsequéncia de l traslado de l trono, ls reis de to Galiza parórun de ampregar l títalo de ''obetense'' para se antituláren ''lhegionense'', ye dezir "de Lhegio", aludindo a la cidade de ''Lhegio'' (atual [[Lhion]]), na que recaia la nuoba ''sede régia''. Lhion, ua cidade strategicamente útele situada na Galécia de la alta Eidade Média cumo çtacában ls própios crestianos ''in cibitate que bocitatur Lhegio, território Gallecie''<ref>ACLe, doc. 6</ref> (na cidade que chaman Lhion, território de la Galiza) ó ''in Lhegione de Galletie''<ref>ACLe, doc. 192</ref> i muçulmanos, tornaba-se an percípios de l seclo X na nuoba capital de la Galiza. [[Fexeiro:Psalter mappamundi.jpg|thumb|left|220px|Saltério de [[Londres]], mapa-múndi anglés adonde se repersentan las naciones coincidas, na parte anferior reconhecen-se las situaçones de la "[[Galiza]]" i "[[Spánia]]". Seclo XII.]] === Cuntenda cebil de l seclo X === L derrocamiento de l gobierno de [[Afonso III]] puls sous filhos an [[910]], serie l prelúdio dun lhongo período de anstablidade política, na que defrentes façones de la família rial lhutórun antre si por oubter l gobierno de la capital, Lhion, i an giral de to la [[Galiza]], apoiados por defrentes grupos aristocráticos territoriales que tentában ampor l sou peso político na capital i ne l cunjunto de l reino. Depuis de l derrocamiento de [[Afonso III]] pul sou filho maior, Garcia, este se ampós an Lhion, cumo rei de to la Galiza, pul sou lhado la aristocracie propiamente galhega apoiará la Ourdonho, filho segundo de [[Afonso III]] i casado cun Eilbira, i finalmente l terceiro filho, [[Froila II|Froila]] gobernará las tierras sturianas, ó seia, las tierras antre la cordilheira Cantábrica i la cuosta. La relaçon antre ls armanos son stritamente feudales, Garcia goberna to Galiza zde Lhion, sou armano maior [[Ourdonho II|Ourdonho]], rende-le bassalaige zde la sue jurisdiçon oucidental, i Froila la este redadeiro, i por bias desso la Garcia an redadeira anstáncia. Muitos outores antenden tal eisercício cumo la criaçon dun nuobo reino l de Lhion (por tener la capital nesta cidade), anquanto outros apoian la eideia dua suposta criaçon de trés reinos (Galiza, Lhion i Stúrias); mas, l reino nunca parou de ser l mesmo i sob la mesma família rial nin perdiu la sue cuncepçon unitária, cumo se manifesta frente de la muorte de Garcia ([[914]]) heirdando l trono sous armanos sucessibamente i cun total normalidade, prática semelhante la acuntecida pula [[Dinastie Capetiana|monarquia francesa de l capetos]], adonde cun muitos ducados fui mantida la eideia de la ounidade de l reino. Las tensones anternas ampeçórun por buolta de [[924]], cula sucesson de [[Ourdonho II]], porduzindo grandes ribalidades antre ls filhos deste, i sou armano [[Froila II]]. Serie la lhinhaige de [[Ourdonho II]] la que se amponha la Afonso, filho de Froila, cun apoio de la aristocracie galhega propiamente, sendo repartidos de nuobo ls poderes antre ls filhos de [[Ourdonho II]]. Serie de nuobo l armano-mor -Sancho -coronado rei an Lhion, antoce rei de to Galiza, anquanto ls sous armanos menores, Afonso i Ramiro eisercírun cumo senhores feudales an defrentes territórios. An [[926]], [[Afonso IV]] çtronou Sancho cun apoio nabarro i fizo-se cul gobierno de Lhion; a la sue beç l sou armano menor, Ramiro, ajudado puls nobres galhego-pertueses spulsa-lo an [[931]], reinstaurando la stablidade monárquica an to Galiza até [[951]] Árbitro nessa anstablidade fui [[San Rosendo]] que mediou antre [[Ourdonho IV]] i [[Sancho I]], ambos coronados an [[Santiago de Cumpostela]]. Resultado dua dessas rebeliones fui la coroaçon na Galiza de [[Bermudo II]] (982). Este derrotarie la [[Ramiro III]] de Lhion i unificarie outra beç ls dous territórios. Cula spanson nabarra de [[Sancho III]], ls territórios de la Corona de Lhion quedórun reduzidos praticamente al Reino de la Galiza, até que l sou filho Fernando, l feturo rei de Castielha, derrotou l rei galaico-lheonés [[Bermudo III]]. Passado dominar l território galhego, i percurando la lhegitimidade ne l matrimónio cula armana deste, Sancha, bibiu-se ua purmeira speriéncia de ounidade de la Galiza i Lhion cun Castielha. Assi i to, i seguindo la política de ls monarcas de la época, Fernando I deixa an testamiento la partilha de ls sous reinos antre ls sous filhos. === Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus === [[Fexeiro:Reconquista4.jpg|thumb|right|220px| eiluminura mediebal de las Cantigas de Afonso X l Sábio, neilha aprecian-se eisércitos muçulmanos i crestianos.]] Bitorioso grácias a la ajuda de ls nobres galhegos, [[Lion]] abria las puortas la [[Bermudo II]] an [[984]], zde adonde anton gobernarie to Galiza, ''Regnante Beremudo rex in Galezia'' (''reinante l rei Bermudo na Galiza'')<ref>Sahagún, doc. 355.</ref>. L nuobo rei apressou-se a ser reconhecido cumo tal por [[Almançor]] recebindo ajuda melitar de l [[muçulmano]]<ref>Ceballos, 2000.p 168.</ref> para fazer face als nobres ansurretos, que cula sue ajuda cunseguiu sufocar. Assi i to, la stensa stada de las fuorças muçulmanas ne l sul de l reino lhebou la [[Bermudo II]] la spulsá-las por las cunsidrar fuorças de acupaçon, rompendo de fato la aliança cun [[Almançor]]. La rutura desta aliança salientou la ancapacidade de l rei de afrontar sastifatoriamente la guerra contra l general muçulmano, al perder an [[987]] amportantes cidades de l sul de la Galiza, cumo [[Coimbra]] i [[Biseu]] ademales de sofrer l assalto i saqueio de outras cidades cumo [[Astorga]], [[Cumpostela]] i la mesma [[Lion]], bendo-se fuorçado Bermudo a aceitar la persença de gobernantes muçulmanos an [[Tuoro]]<ref>1 de márcio, 998, Sahagún, doc 356.</ref>. Las campanhas lhebadas a cabo por Almançor antre [[987]] i [[996]], cessarian cun ua aliança régia que ratificou la paç pula bie matrimonial al se casar l própio [[Almançor]] cun ua filha de Bermudo al assinar la paç an [[996]]<ref>Ceballos, 2000, p.190.</ref>, i l rei [[Abdalá de Toledo]], cun ua armana de [[Afonso B]].<ref>Crónica Giral, ed. Lhorenzo, 1975, p.226.</ref>. L reinado de [[Bermudo II]] benerie supor la cunfirmaçon dun achegamiento als antresses galhegos, materializando-se na criaçon de l solo heirdeiro, l feturo [[Afonso B]], sendo la sue eiducaçon cunfiada al poderoso duque galhego, [[Mendo Gonzáleç]]<ref>Crónica de Pelayo, ed. Martín 1995, p. 506</ref>, l qual seneficaba depositar l poder an manos deste setor de la nobreza, neutralizando assi la lhonga hostilidade padecida puls reis an nome de ls cundes de Castielha, mas an absoluto treminou culha.<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397">Lhópeç Carreira, 2005, p.397.</ref>. L reinado de [[Afonso B]], ''Rex Gallitianus''<ref>Maraball, 1981, p. 109 (Ademar de Chabannes, Chronica, 194-195)</ref> ("rei de la Galiza") supós la cunsulidaçon anstitucional que la monarquia galhega perdera al lhongo de l seclo X, adonde bários nobres se proclamórun reis cul apoio de l nobres, quier an [[Cumpostela]] quier na cidade de [[Lion]]. Ne l sou cúrtio reinado, amprendiu la restauraçon de cidades cumo Lhion, i la recunquista de las cidades de [[Coimbra]] i [[Viseu]], que tiempo antes cunquistara [[Almançor]]. Serie ne l assédio desta redadeira an [[1028]] que ua seta acabarie cula sue bida, heirdando l trono [[Bermudo III]] === Cunflitibidade antre ls reinos de la Galiza i Nabarra === L casamiento de l rei de [[Reino de Nabarra|Nabarra]], [[Sancho Garcés III]] cula cundessa castelhana, [[Munia Sáncheç]] propiciou an percípios de l seclo XI, ua amportante cunflitibidade antre l monarca galhego [[Bermudo III]] i l nabarro, pus se bien que [[Castielha]] i ls sous cundes les serbian bassalaige als monarcas galhegos de [[Lion]], l matrimónio de Sancho cun Múnia semelhaba lhegitimá-lo para eisercer demandas de soberanie, ó quando menos para anterbir de fato nesse território ouriental sito antre ls rius [[Araduei]] i [[Pisuerga]], an Castielha, yá ne ls cunfines de la Galiza de l seclo XI. L fato de Sancho Garcés ser tan lhigado la Castielha propiciou que na documentaçon figure cun un domínio régio subre Castielha, sin por esso questionar la superioridade de Vermudo, aludindo a el cumo ''amperator dommus Beremudus in Galleécia"'', ó seia, "amperador Don Bermudo na Galiza"<ref>Decumiento de [[1029]]. San João de la Peña. [http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Inda assi, todo esto supunha ua situaçon andiscutiblemente ambígua i propensa al lhitígio. Las cumplicadas relaçones antre ambos ls reinos parecian chegar a ua efémera trégua cul casamiento de la armana de Bermudo, [[Sancha]] cul conde [[García Sáncheç]] de Castielha, cunhado de Sancho Garcés, casamiento que se benerie celebrar an [[1029]], mais dies antes de las núpcias l castelhano fui assassinado an Lhion pula [[casa de Bela]], ouponentes a qualquier enlace que seneficara l achegamiento antre la monarquia galhega i ls cundes castelhanos. [[Fexeiro:galician-basques.png|thumb|right|330px|Mapa de la çputa territorial por [[Castielha]] antre ls monarcas de la [[Galiza]] i [[Nabarra]], an percípios de l seclo XI.]] A la muorte de Garcia Sáncheç, la sue armana Múnia assumiu l total cuntrolo de l cundado de Castielha, i propíciou que Sancho Garcés ampeçasse anton la direta anterbençon an Castielha, assumindo l títalo subre essa zona. Assi an [[1034]], l nabarro chegou la se apersentar na cidade de Lhion cumo rei, oubrigando la [[Bermudo III|Bermudo]] la se retirar als territórios de la atual Galiza, adonde cuntaba cun sólidos apoios, mas retornou al anho cuntinante mantendo la dignidade régia subre la capital galaica. An [[1032]], Bermudo, nun derradeiro sfuorço diplomático, casa la sue armana [[Sancha]] ''filian Adefonsi Galliciensis regis''<ref>Crónica Silense, ed. Péreç/Gonzáleç, 1959, p. 179</ref> (filha de Afonso, rei de la Galiza) cun Fernando Sáncheç, segundo filho de Sancho Garcés, i feturo [[Fernando I]]. === Seclos centrales === [[Fexeiro:WesternEurope BeatusOsma.jpg|thumb|left|240px|Mapa-múndi de l Beato de Burgo de Osma. Na [[península eibérica]] aprecie-se na metade sul l nome "Span" (Spánia), an to l norte-noroiste l nome "Galleécia" i na sue faixa costeira norte "Stúrias". Catedral de Burgo de Osma. Anho [[1086]].]]Cula muorte de [[Bermudo III]], l trono de la Galiza recai na armana Sancha que por dreito sucessório heirdaba to l reino, cunseguindo l sou marido nabarro, [[Fernando I|Fernando]], ser coronado cumo rei cunsurte de la Galiza, gobernando de la cidade de [[Lion]]. Cunseguirian ambos ls dous manter l território heirdado i mesmo ampliá-lo, recuperando alguas cidades perdidas cumo la amportante [[Coimbra]], que boltaba a render bassalaige als reis galhegos, anque ser l sou gobernador [[muçulmano]]. La muorte de l rei [[Fernando I]] an [[1065]], repersentou un nuobo cunflito anterno ne l qual, sin un heirdeiro solo, ls trés armanos maiores passórun a gobernar ls territórios ne ls que cunseguiran stablecer relaçones, se bien que parte de la storiografie cunsidra tal fato cumo ua repartiçon yá predisposta por [[Fernando I]] antes de la sue muorte, a titulaçon de Sancha cumo reina inda, i la auséncia de qualquier decumiento de repartiçon feito por [[Fernando I]] ó [[Sancha]], lheba a pensar que nun eisistiu tal repartiçon. Anhos mais tarde, cada un de l trés filhos aparece gobernando defrentes territórios na qualidade de reis, assi l maior, Sancho domina las tierras ourientales, Castielha ''grosso modo'', Afonso la capital, Lhion i las sues tierras próssimas bien cumo Stúrias, i l terceiro Garcia heirda las tierras galhegas de [[Coimbra]] al [[cabo Ortegal]]. Esto tenerie por cunsequéncia la fragmentaçon de l reino de la Galiza, se bien que l termo "Galiza" cuntinarie sendo ampregue para estas tierras. Garcia restaurou las sedes de [[Tui]] i [[Braga]] i benceu bários conatos de aneixaçon, mas finalmente fui deposto puls sous armanos [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]] an [[1071]]<ref>Esta stória chegou a anspirar la [[Bitor Hugo]] la criaçon de la eipopeia [http://fr.wikisource.org/wiki/La_Lhégende_ç_siècles_-_B.1._Le_Petit_roi_de_Galice ''Le Petit Roi de Galice''] ([[L reizinho de la Galiza]]), ancluída na purmeira série de la obra ''[[La Lhégende ç siècles]]''.</ref>, i recluído cumo prisioneiro nun castielho até la sue muorte. Ls armanos de Garcia assinarian yá an [[1071]] cul títalo de reis de la Galiza na documentaçon galhega de l momiento. Garcia falecerie an márcio de 1090 ancarcerado nun castielho lheonés, sendo-le siempre reconhecida la dignidade rial. La Galiza passou a ser gobernada por [[Raimundo de Borgonha]], casado cula filha de Afonso VI de Lhion, dona [[Urraca]] -''totius Gallecie amperatrix''- (''gobernante de to Galiza''). La nuoba situaçon nun se alcançou sin resisténcias. Se bien que que las nuobas son cunfusas, alguns susténen que l conde [[Rodrigo Obéquiç]] ancabeçou ua rebelion que tardou bários anhos an ser sufocada. Eigualmente, l bispo de Santiago [[Diego Páeç]] fui deposto ne l [[Cuncílio de Husillos]] (1088); antre ls motibos de tal deposiçon ten-se citado un suposta tentatiba de cuncertar un acordo cun [[Guilherme l Cunquistador]]. Passado la muorte de Don Garcia na prison, an [[1096]] [[Afonso VI de Lhion|Afonso VI]] partilhou l território an dous [[cundado]]s, un correspondente a las tierras galhegas i l outro a las pertuesas que dou la [[Anrique de Borgonha]], pai de l purmeiro rei de Pertual [[Afonso Anriqueç]]. La muorte de Sancho nun amplicou l fin de las çputas. Sou filho maior, [[Garcia Sáncheç III]] heirdaba l trono de [[Pamplona]], i seguia a ampregar l títalo subre Castielha; pula sue parte, l sou armano menor Fernando, casado cun Sancha, heirdou l cundado de Castielha bien cumo la formal bassalaige feudal la [[Lion]], i al sou cunhado, [[Bermudo III]]. Assi i to, la lhegitimidade de ambos ls reinos subre Castielha parecie star abierta tanto la [[Pamplona]] quanto la [[Lion]], i assi an [[1037]] ls dous armanos nabarros, [[Garcia]] i [[Fernando Sáncheç]], apersentan batailha la [[Bermudo III]], adonde faleciu presumiblemente lhiderando la purmeira fileira de la carga de cabalharie. === L nacimiento de l reino de Pertual === [[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|right|Státua de [[Afonso Anriqueç]] ne l [[Castielho de San Jorge]] an [[Lisboua]], réplica de la oureginal, feita por [[Soares de l Reis]], que se ancontra an [[Guimarães]]]] An [[1091]] la princesa [[Urraca]], filha de l rei [[Afonso VI]] casaba cun [[Raimundo de Borgonha]] un amportante nobre borgonhés, filho de Guilherme I de Borgonha i que assistira cumo cruzado para lhutar contra ls [[almorábidas]]. Las bitórias melitares de l borgonhés, i la altura de las sues relaçones familiares na Ouropa propiciórun la cumbeniéncia de l enlace matrimonial, al que Afonso VI outorgou un amportante dote, l gobierno de las tierras galhegas, zde l [[cabo Ortegal]] até Coimbra, cul títalo de cundes tanto la Raimundo cumo la Urraca. dous anhos mais tarde, an [[1093]], outro cruzado francés [[Anrique de Borgonha]], nieto de l duque Roberto I, tomaba a mano de la filha menor de Afonso VI, [[Teresa de Lhion]] recebindo l gobierno de l [[cundado de Portucale]] i Coimbra, fundado l de Portucale an [[868]] pul nobre galhego [[Bimara Péreç]] i que cumprendia las tierras situadas antre l Minho i Douro. Arrumaba-se deste jeito, ua cumplexa rede de relaçones feudales, por un lhado l rei Afonso VI, que gobernaba to la Galiza i Toledo, recebie bassalaige feudal de Raimundo i Urraca que gobernában las tierras galhegas zde Ortegal até Coimbra, estes a la sue beç recebien-na de [[Teresa de Lhion|Teresa]] i [[Anrique de Borgonha]]. Las custantes derrotas sofridas ante ls almorábidas i l crecente çcontente de l rei cula política admenistratiba de l sou genro -Raimundo-, seran las rezones que lheben la Afonso VI a retirar ls dreitos feudales que este i Urraca tenien subre Pertual, eiquiparando l domínio destes al de Anrique i Teresa. Assi pus, ambora l Cundado Portucalense seguisse a fazer parte de la Galiza, na prática paraba de render bassalaige la [[Raimundo de Borgonha]] i [[Urraca]], para prestar bassalaige diretamente al rei de to Galiza, Afonso VI, probocando cierto çcontente antre la nobreza galhega la norte de l riu [[Minho]]. A la muorte de Anrique an [[1112]], sucede-le la biúba deste, D. Teresa ne l gobierno de ls dous cundados durante la menoridade de l sou filho [[Afonso Anriqueç]]. Formában-se dues tendéncias, la de achegamiento a la politica quemun galhega, cul nuobo rei, [[Afonso Raimúndeç]], ó la manutençon dun fuorte poder cundal cun aspiraçones a la proclamaçon rial de l heirdeiro cundal. La ascenson de [[Cumpostela]] la cundiçon de metropolitana an detrimiento de la stórica Braga i la tendéncia de achegamiento de Teresa a la política la norte de l [[Minho]] materializado ne l casamiento cun [[Fernán Péreç de Traba]] precipitan ls acuntecimientos ne l cundado de Pertual. L arcebispo de Braga -arrebatado de las relíquias de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] pul mesmo [[Diego Gelmíreç|Gelmíreç]] an 1102- i ls grandes aristocratas pertueses -antressados nun maior poder territorial- fúrun ls percipales baledores de las pretensones reales de Afonso Anriqueç. Ante tal situaçon, l rei galhego [[Afonso VII]] biaja para Pertual sitiando-lo an [[Guimarães]], até cunseguir la sue promessa de fidelidade, que finalmente le quemunica Eigas Muñiç. Meses mais tarde an [[1128]] i frente de l çcumprimiento de Afonso Anriqueç, las tropas de Teresa i Fernán Péreç de Traba entran an Pertual, lhibrando-se la [[batailha de San Mamede]], adonde las tropas portucalenses saen bitoriosas. La muorte de Teresa, i la [[batailha de Ourique]] cunsulidan finalmente l cundado cumo reino an [[1139]]. Nacia assi un reino que, tenendo formado parte de l território de la [[Gallaecie]] zde l [[Ampério Romano]], i tenendo abrigado mesmo la capital de l reino (Braga) durante mui tiempo, adquirieb a partir de anton la sue própia personalidade percisamente na medida an que se defrenciaba de la [[monarquia galhego-lheonesa]], cujas cabeças reitoras radicában an [[Lion]] i [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]]<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.&nbsp;380.</ref>. === La Era Cumpostelana === {{Quote2 |Ls aragoneses antregan l castielho a la reina. Ouh!, quanta i que eicelente glória melitar proporcionou als galhegos aquel die an que l Batalhador aragonés se retirou ante eilhes!. Mas mui mas eicelente i alegre fui quando la corajosa fuorça de la Galiza protegeu la Castielha i als sous cabalheiros de l ataque de ls einimigos i oubrigou a antregar l castielho de l aragonés. Ouh bergonha!, ls castelhanos percisan fuorças alheias i son protegidos pula audácia de l galhegos!. Que será desses cobardes cabalheiros quando se marche l eisército de la Galiza, l sou scudo i proteçon?.| (Cacho de la ''[[Stória Cumpostelana|Storia Cumpostellana]]' ', Lhibro I, Capítulo 90)''. }} An [[1111]] la nobreza galhega ancabeçada pul [[Conde de Traba]] i [[Diego Gelmíreç]] coroan an Santiago de Cumpostela l filho de Urraca i Raimundo, Afonso Raimúndeç, cumo rei. Las razoes éran l miedo de que l nuobo matrimónio antre Urraca i Afonso de Aragon tubisse çcendéncia, algo que benerie coutar ls sous porjetos políticos i, assi mesmo, ls dreitos de l feturo "Amperador", cumo lhegítimo sucessor de Afonso VI (sendo l feturo [[Afonso VII]] de Lhion i Castielha ne l cómputo de Castielha). Sustenie l nuobo rei la fuorça melitar de l bispo cumpostelano i la de l conde [[Pedro Froilaç de Traba]], que fura l sou protetor i tutor durante to la sue anfáncia. L sentido de la coroaçon fui preserbar l dreitos de l filho de Don Raimundo de Borgonha subre l Reino de la Galiza, nun momiento an que Urraca, yá biúba, antregaba de fato Castielha i Lhion al sou nuobo home [[Afonso l Batalhador]] de Nabarra i Aragon. Na rialidade, la cerimónia cumpostelana tubo mui mais, nun purmeiro momiento, de simbólica que de efetiba i, de fato, até la maioridade de Afonso VII, i la muorte de la sue mai, to l cunjunto norte-oucidental benerie bibir ua etapa de cumbulson cun frequentes alianças i contra- alianças antre mai i filho i inda antre esta i l sou sposo aragonés, cun Diego Gelmíreç siempre persente neilhas. Neste clima de guerra i aprobeitando que [[Calisto II]], tio de l rei de la Galiza, chega al Papado, Gelmíreç cunsegue l arcebispado para Santiago de Cumpostela (1120). Las pretensones de l bispo éran que Cumpostela fusse reconhecida cumo eigreija metropolitana de la Galiza, contra ls dreitos tradicionales de ostentaba [[Braga]] zde ls tiempos de [[Martico de Dume|San Martico de Dume]]. Calisto II nun aceita i decide criar ua nuoba jurisdiçon, que supunha ua anomalia ne l poderio eclesiástico peninsular i que, para alhá desso, eisercia l sou poder nun subre ls territórios galhegos an que staba lhocalizada geograficamente, senó na antiga jurisdiçon de [[Mérida]] (Stremadura atual i tierras la sul de l riu Douro). Braga quedaba assi rodeada pula jurisdiçon de Cumpostela i, delantre este peligro, torna-se l centro de l mobimiento andependentista de l Cundado de Pertual. An [[1128]] l lhíder de la nobreza galhega [[Fernon Peres de Traba]] i [[Teresa de Pertual]] que çpregában un poder outónomo ne l spácio galaico-pertués son bencidos pul filho de la redadeira, [[Afonso Anriqueç]]. Este serie l gérmen de l feturo reino pertués apartado de la Galiza i Lhion. A la sue muorte, Afonso VII debediu ls sous reinos ([[1156]]), cedendo Galiza i Lhion la [[Fernando II]]. Fernando II fizo ua política de cuncesson de cartas-póboas, que yá ampeçara l sou pai i atiradeira antre outras, las bilas de Padron, Ribadabie, Noia i Pontebedra tamien dou un pulo fundamental a la [[catedral de Santiago de Cumpostela]]. Sou filho [[Afonso IX]] mantebe la mesma política fundando al lhongo de la cuosta, Betanzos, La Corunha, Baiona, Ferrol i Neda. Estas bilas de rialengo suponen ua berdadeira reboluçon na strutura social de la época porque, por un lhado, inauguran la dibersificaçon eiquenómica, rasgando cula outarquia de ls seclos anteriores i facilitando l zambolbimiento de las atebidades pesqueiras i pré-andustriales ourientadas a la eilaboraçon de matérias primas, peixe salgado subretodo, que se comercializa atrabeç de l portos, pul outro lhado, serben para cunsulidar socialmente ua série de "lhinhaiges" ó "casas" que ténen na sue ourige als segundos de la grande nobreza i a la fidalguia lhocal, que se reparten ls cargos municipales i admenistratibos (prefeitos, regedores, juízes, [[meirinho]]s). Cria-se assi ua protoburguesie ne l reino que mesmo chega a antroduzir ne ls mosteiros rurales ls sous nembros: priores de nome i fidalgos de bocaçon, mais preocupados puls antresses de las sues casas que puls eideales monásticos. Ye ua política de fortalecimiento de l eilemiento ourbano frente a la grande nobreza. [[Fexeiro:Galiciamaptimes.gif‎|thumb|right|200px|Eiboluçon territorial de la [[Galiza]] al lhongo de ls seclos até la sue zapariçon cumo reino an 1833.]] Tamien se porduç, al lhongo deste seclo, un rápido crecimiento populacional que, ne l meio rural, se traduç an mais braços para trabalháren a tierra i, cumo cunsequéncia, abren-se nuobos spácios i colonizan-se i aran-se tierras birges sob la direçon de ls grandes mosteiros. Esto, ounido a la melhora de ls apareilhos de lhaboura i al aperfeiçoamiento de ls sistemas de cultibo, gera un oumiento de la pordutibidade que repercutirieb ne l nible de bida. La repartiçon dessa maior pordutibidade antre ls camponeses i ls senhores rializa-se mediante l stablecimiento de l [[foro]]s. Las trasformaçones eiquenómicas i sociales acarretan cámbios perfundos na mentalidade i ampeça-se, nas bilas, ua renobaçon relegiosa de mano de las ordes mendicantes, subretodo de l franciscanos, que trazen germes de reformas sociales. Cun estes monarcas l centro bital de ls reinos ye Cumpostela, adonde reside la corte galhega, i l sou splendor quedou perpetuado pul [[Mestre Mateus]] ne l granito de la Catedral i, subretodo, ne l [[Pórtico de la Glória]] i Prataries. De la prosperidade de l reino dan fé tamien las inumerables custruçones románicas que inda eisisten na Galiza. A outro nible menos bisible, la cultura galhega reflete-se na criaçon lhiterária, que quedou plasmada na redaçon de la ''[[Stória Cumpostelana]]'' i de l ''[[Códice Calixtino]]''. Afonso VIII, dou an ardança ls reinos de la Galiza i Lhion a las filhas que tubira cun Teresa de Pertual: [[Dona Sancha]] i [[Dona Aldonça]]. Acauso estes dous reinados, l de Fernando II i Afonso IX —Afonso VIII na cronologie galhego-lheonesa— custituen l momiento central na possiblidade de custituir un spácio galhego-lheonés própio, nun momiento an que la monarquia patrimonial deixaba passaige yá a la de caráter territorial. === L fin de la monarquia galhego-lheonesa === [[Fexeiro:Tumbo de Toxos Outos. Fernando y Alfonso, reyes de León y Galicia.jpg|thumb|right|220px| eiluminuras mediebales de [[Fernando II]] i [[Afonso VIII]]. Derradeiros reis de la Galiza i Lhion. Tumbo de [[Toxosoutos]]. s.XIII.]] Até ampeços l [[seclo XIII]], ls reinos peninsulares aneixában-se mediante l casamiento ó la ardança sob la pessona dun rei. Finado ó deposto l rei estes se partilhában antre ls defrentes heirdeiros de modo que garantiran la sue andependéncia. Ne l causo de ls monarcas galhegos l dreito de ardança era andistinto para homes i para mulhieres. [[Afonso VIII]] casara dues bezes. De l sou purmeiro matrimónio cun [[Teresa de Pertual]] tubo dues filhas, Sancha i Aldonça. L sou segundo casamiento fui cun [[Berenguela de Castielha]], de la qual tubo quatro filhos; Fernando, Afonso, Custança i Berenguela. Para manter la andependéncia de ls reinos de la Galiza i Lhion, [[Afonso VIII]] ne l sou testamiento aplicou l dreito galhego de ardança, que eigualaba na sucesson homes i mulhieres, deixando Aldonça cumo fetura reina de la Galiza i Sancha cumo fetura reina de Lhion. Assi i to Fernando, primogénito de l sou segundo casamiento yá era rei de Castielha pula renúncia al trono de la sue mai, la castelhana Berenguela, ambicionaba spalhar la sue outoridade régia nun solamente an Castielha, mas tamien na Galiza i Lhion. Assi pus, Aldonça i Sancha cuntórun cul massibo apoio de la nobreza i eigreija galhega, salbo ls bispos de Lhugo i Mondonhedo. Mas, l [[reino de Lhion]], mais binculado la Castielha geograficamente i culturalmente, preferiu la ounion política cun esta. Berenguela, mai de [[Fernando III|Fernando de Castielha]], cunsegue l apoio de [[Sancho II de Pertual]] para ampedir que Galiza i Lhion se tornen outra beç an reinos andependientes, i ambos pressionan la [[Teresa de Pertual]], purmeira mulhier de Afonso VII para forçar Aldonça i Sancha a renunciar al sou dreito lhegítimo de ardança. Finalmente, las anfantas renuncian i [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] cunsegue l trono de la Galiza i Lhion que, inda de cunserbar l sou títalo de Reino, passan a ser gobernadas zde Castielha. === Galiza i la Corona de Castielha === La amposiçon de [[Fernando III]] cumo heirdeiro subre ls reinos de la Galiza i Lhion, amplicou l ampeço dua etapa de decadéncia i ua negatiba eiboluçon de ls antresses gerales de l reino, sendo la nobreza cundal galhega i ls cunceilhos de ls burgos galhegos ls grandes prejudicados. Apartados de l alto nible de las decisones dua Corte radicada an [[Castielha]], la [[Galiza]] passaba de núcleo la periferie dua corona gobernada por castelhanos<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397"/>. Assi i to, la associaçon política de la [[Corona de Castielha|corona castelhana]] (Castielha-Toledo) i la lheonesa (Galiza-Lhion) seguia a ser na pessona de l rei pus ambas las corona mantenien las sues peculiaridades anstitucionales, assi na Galiza-Lhion mantebe-se cumo código lhegal l ''Lhiber Iudiciun'' —al cuntrário que acuntiu na [[Corona de Castielha]]—, mesmo quando ls assuntos éran julgados pula Corte estes éran çpachados de acordo cul código bigente an cada corona<ref>Proter, 1988, p. 128.</ref>. Cul reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] ([[1230]]-[[1254]]) l centro de poder político de l reino de la Galiza traslada-se la [[Castielha]], la corte rial abandona [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]] i ampeça-se ua política de tendéncia [[centralismo|centralizadora]]. La Galiza cuntina a ser [[monolingue]] i to la sue documentaçon pública era redigida na lhéngua de l reino, l [[Lhéngua galhega|galhego]], ambora a partir de agora ls decumientos que chegassen de la Corte benerien yá redigidos. La política centralizadora de Fernando III manten-se durante l reinado de l sou filho [[Afonso X]], que antroduziu pula purmeira beç un repersentante judiciário de l Reino ne l gobierno de Cumpostela, i pouco mais tarde antregará la sé cumpostelana a un arcebispo de Balladolid, ampeçando un porcesso que treminará por trocar ls bispos galhegos por funcionários públicos de Castielha. Mas, anque deste fato, l cierto ye que al lhongo de to l período mediebal, i até la chegada al poder de l [[Reis Católicos]], ls nobres galhegos seguiran a bibir nun stado de prática semi-andependéncia a respeito de la corona castelhana. === Apoio de Fernando I de Pertual a la causa galhega === [[Fexeiro:Fernando-P.jpg‎|thumb|right|200px|Fernando I, rei de Pertual.]] La muorte de [[Pedro I de Castielha|Pedro I]] an [[1369]] amplicou l triunfo aristocrático an Castielha<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.406.</ref>, adonde fui coronado [[Anrique de Trastámara]], candidato senhorial; assi i todo, an que pese las pretensones deste, a maior parte de ls nobres galhegos nun l reconhecírun cumo tal i cul beneplácito de l munecípios de l reino demandórun cumo rei la [[Fernando I]] de Pertual an [[1369]], assegurando-le ls sous partidários galhegos ''que lhebamtarian boç por eille (...) i que le darían las billas i l reçeberían por senhor, fazémdolhe dellas menaige''<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p. 75.</ref>. Porduç-se por un cúrtio spácio de tiempo la culminaçon prática de la repetida tendéncia de aprossimaçon antre Galiza i Pertual propugnada por anfluentes grupos sociales galhegos i atiba zde habie tiempo. Acumpanhado zde Pertual por amportantes partidários nobres de la causa lhegitimista, seneficados repersentantes de la nobreza galhega, antre eilhes [[Fernando Péreç de Castro]] (cunde de Trastámara), l cabalheiro i senhor de Salbaterra, [[Álbaro Péreç de Castro]] i [[Nuno Freire de Andrade]] (mestre de la orde pertuesa de Cristo). A la sue antrada ne l reino de la Galiza fui triunfal i aclamado nas cidades<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p.86 "ls de la bila l saíran todos a recebir".</ref>. Las medidas de gobierno de Fernando I passórun pula restauraçon de las praças-fuortes de [[Tui]] i [[Baiona]] antre outras, la lhibertaçon de l tráfego comercial antre Galiza i Pertual bien cumo l abastecimiento de cereal i bino por bie marítima a las populaçones galhegas mermadas pula guerra<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 966, p. 87. "Carregar an Lhisboua nabios i cebada i binos, que lhebassen todo aquele lhugar para ser bastecido".</ref>. Rializou eigualmente çposiçones an matéria monetária pa l que ''mandou fazer moeda de sous senhales d´ouro i prata, assi (...) na Crunha i an Tuy'', teçtemunhando las Cortes de Lhisboua de [[1371]] la balideç de las moedas andistintamente ne l reino de la Galiza cumo ne l de Pertual<ref>Oulibeira/Pizarro, 1990, I, p. 31.</ref>. Assi i to, la persença de l monarca pertués ne l reino fui cúrtie. Anrique de Trastámara, assistido puls mercenários de las [[Cumpanhas Brancas]] ourganizou ua contra- oufensiba que oubrigarie la Fernando I a retornar la Pertual, fazendo-se deste jeito cul gobierno de la Galiza até la chegada de l [[John of Gaunt|Duque de Lhancaster]]. === L duque de Lhancaster, rei de la Galiza === Solo dous anhos passado [[Fernando I de Pertual]] renunciar a las sues pretensones ne l Reino de la Galiza, solo un anhos depuis de la acupaçon de [[Tui]] por [[Diego Sarmiento]] an nome de l feturo rei [[Anrique de Trastámara]] i mantendo-se inda [[La Corunha]] fiel la [[Pertual]], [[João Fernándeç de Andeiro]] culminaba las gestones cun [[Anglaterra]]. Assinaba-se assi la [[10 de júlio]] de [[1372]] un tratado pul qual, Custança, filha de l rei [[Pedro I]], assassinado por [[Anrique de Trastámara]], reclamaba l sou dreito lhegítimo cumo sucessora ante este redadeiro<ref>Russell, 1942, p. 361.</ref>. [[Fexeiro:dukeoflancaster.jpg‎|thumb|left|210px|Rendiçon de Santiago de Cumpostela la [[John of Gaunt]]. [[Jean Froissart]], Chronicles.]] Assi fui que l marido de Custança, [[John of Gaunt]], duque de Lhancaster i filho de l rei [[Eduardo III de Anglaterra]] adota ls títalos reales de la sue mulhier (de la Galiza, Lhion, Castielha, etc.) çpondo-se la fazé-los efetibos. La purmeira tentatiba frustrou-se quando la sue spediçon tubo de se zbiar, ne l [[Poitou]], para la cidade de [[Thouars]], urgida pula [[Guerra de l Cien Anhos]] na [[Fráncia]]. An [[1386]], apoiado pula bula papal de [[Ourbano IV]] que cuncedie l dreito a la [[Corona de Castielha]], zambarca na Pescadarie de la Corunha, mas sin afrontar l assalto de la cidade murada. Fúrun stablecidas anton capitulaçones, segundo las quales la cidade abrir-le-iba las puortas se antes era recebido an Santiago. Assi sucediu, i a seguir cunseguiu, sin solo resisténcia melitar, dominar l reino. Acumpanhado pula sue mulhier i filhas, assentou la sue Corte an Cumpostela. Dirigiu las sues ouperaçones para [[Pontebedra]], [[Bigo]], [[Baiona]], [[Betanzos]], [[Ribadabie]], [[Ourense]] i [[Ferrol]]. An Ourense las sues tropas assaltórun la cidade i fazirun retirar las tropas trastamaristas, anquanto Ferrol era tomado pul rei de Pertual [[João I]], aliado de l duque de Lhancaster. Ne l causo de [[Ribadabie]], la cidade fui resistida la este, i l própio [[Thomas Persey]] dirigiu un assédio de dies subre la bila, que acabou sendo tomada. Passado estas açones melitares, praticamente to la Galiza quedaba an poder de l duque, cuncretamente passado que el i l rei pertués se fazirun cul domínio de Ferrol, assi la crónica scrita por [[Jean Froissart]] deixa-lo claro: ''aboient mis en lheur oubeissance tout le roiaulme de Gallice''<ref>Froissart, Chronique, t. 12, p.214.</ref>. Mas, la eiboluçon de ls acuntecimientos melitares fui detreminada por ua eipidemia de peste que dizimou las tropas anglesas an suolo galhego. Esto forçou al duque de [[Lancaster]] a negociar ua salida cun [[Anrique de Trastámara]]. Ls tenermos de la paç, assinada an [[1388]] stipulában la renúncia a las pretensones régias de John of Gaunt i de la sue mulhier [[Custança]] an troca dua crecida andenizaçon i de l casamiento antre l heirdeiro castelhano, [[Anrique III de Castielha|Anrique III]], i la filha de l duque, [[Caterina de Lhancaster]]. La retirada final de ls angleses fechaba las tentatibas zambolbidos puls cunceilhos i la alta nobreza galhega para alcançar un spácio nun cumpartilhado cun Castielha i ourientar la Galiza para Pertual i l Atlántico, assi i todo nun serie la derradeira beç que esto ocorrerie. === Las guerras armandinhas === {{AP|[[Grande rebolta armandinha]]}} Durante las reboltas de l [[armandinhos]] estes gobernórun l Reino de la Galiza mediante Juntas que decretórun l derrubamiento de ls castielhos i fortificaçones, eisercírun justícia i recrutórun eisércitos. L poder armandinho durou dous anhos até que la nobreza galhega oupositora recuperou l poder ([[1469]]), ajudada pula [[Reino de Castielha|corona castelhana]]. Ls Reis Católicos propusírun-se deciplinar l reino i cunsulidar l sou domínio de jeito definitibo. Passado l çcabeçamiento de la nobreza mais lhebantisca ([[Pardo de Cela]] decapitado la norte, [[Pedro Madruga]] assassinado la sul, i l [[cunde de Lhemos]] coutado la lheste), l reino de la Galiza quedou sob comando dun Gobernador quien presidie la [[Rial Audiencia de Galicia|Rial Audiéncia]] de l Reino, que era zeignado puls reis de Castielha i Aragon dentre la nobreza foránea. === Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos === {{Quote2|Cermeinho en lo que el arzobispo hizo mucho serbicio al rey fue que contra boluntad de to aquel reino, stando todos en resistencia, recibió la heirmandad en Santiago; y en un día a hizo recibir y pregonar zde el Miño hasta a mar, que fue hacer al rey y la la reina señores de aquel reino; y recibió sus gobernadores, habiendo pasado por el stado del conde de Lhemos y por todos los otros sin haberlos recibido.| Cacho de l ''Annales de Aragón'' scrito por [[Jerónimo Zurita]], Lhibro X)<ref>[http://ifc.dpç.es/recursos/publicaciones/24/48/ebok2473 8.pdf]</ref>.}} La nuoba cuncepçon monárquica cunduzida puls [[Reis Católicos]], l chamado “Stado Moderno”, fui auspiciada na Galiza pul eipiscopado (an purmeiro lhugar pul arcebispo [[Alonso II de Fonseca|Afonso Fonseca]]) , bien cumo por alguns nobres foráneos, particularmente ls [[Pimentel]], cundes de Benabente, diretamente lhigados a la monarquia. Assi i to esta nuoba cuncepçon tubo por resultado l choque fruntal cun sin-los cundes galhegos. San çtacables las rebeldies sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álbareç, [[Pedro Madruga|cunde de Soutomaior]] (Pedro Madruga), pul marechal [[Pardo de Cela]], i puls sucessibos [[Cundado de Lhemos|cundes de Lhemos]], [[Cermeinho Álbareç Osorio]] i [[Rodrigo Heinríqueç de Castro]]. [[Fexeiro:castelosoutomaior.jpg‎|thumb|left|200px|[[Castielho de Soutomaior]], adonde morou Pedro Álbareç.]] Todos eilhes cumpartilhában l quemun chamador de la fuorte ouposiçon melitar al porjeto político de ls Reis Católicos, porjeto que repercutie cunsidrablemente an estes nobres i antoce, ne ls sous parceiros nobliários i eclesiásticos ne l paíç. Este fator dotou-los de suficiente ounidade para séren cunsidrados anton (tamien zde fura) ua açon repersentatiba de l Reino de la Galiza, cumo antidade outónoma i resistente frente a la absorçon que supunha la amposiçon de l outoritarismo monárquico, dada la caréncia de protagonismo galego neste porjeto, heigemonizado pula ouligarquia aristocrática castelhana-andaluza i cun ua participaçon mui restringida de eilemientos galhegos de l mesmo stamiento. La resisténcia eisercida por estes nobres fui adotada por muitos cumo un caráter inato de l reino i de las sues gientes, assi l cronista aragonés [[Jerónimo Zurita]] çcrebiu aqueilha situaçon de l seguinte jeito: {{Quote1| Idra Idre Idri iniu lague<ref name=Annales>[http://www.dpç.s/ifc2/lhibros/fichas/ebok2473.asp ''Annales de Aragón''.]</ref>}} La resisténcia apersentada por [[Pedro Madruga|Pedro Álbareç de Soutomaior]] oufrece a maior claridade de motibos políticos i de oubjetibos, i fui tamien la de maior ambergadura i possiblidades de sucesso, por se antegrar nun cunflito de grandes proporçones. L pertinaç cunfronto de l conde contra l arcebispo de Santiago, [[Alonso II de Fonseca|Afonso de Fonseca II]], juntou-se, por stenson a la ouposiçon fruntal contra la monarquia de [[Isabel la Católica]]. Na guerra de sucesson que segue a la muorte de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] abraça por causa de la sue filha, Joana (çposada cun [[Afonso B de Pertual]]) i, antoce, la oupçon pertuesa frente a la aragonesa de Isabel. Ne l decurso de la guerra sucessória mantida antre Joana i Isabel, ls cuntendentes stubírun a punto de alcançar un cumprometimiento que ancluirieb la ancorporaçon de l reino de la Galiza a la corona pertuesa. La bitória melitar de Isabel i la susequente paç de Alcaçobas de Castielha cun Pertual an 1479, seguidas de l eisílio de l conde de Soutomaior la Pertual (adonde fui recumpensado cul títalo de Conde de Camina) i la sue suspeitosa muorte pouco depuis, seneficórun l ansucesso de las anclinaçones pertuesistas i atlánticas de la Galiza. Anhos depuis, i ne l norte de l reino, nun famoso [[17 de dezembre]] de [[1483]] era eisecutado l marechal [[Cermeinho Pardo de Cela]] an [[Mondonhedo]], cumprindo-se sentença pul Gobernador de ls Reis Católicos na Galiza, [[Fernando de Acunha]]. Semelhante final, colofon dua lhonga i çproporcionada resisténcia ne l cerco de l sou [[castielho de la Frouseira]] i la queda por traiçon, cunferiran un special dramatismo al causo, fazendo-lo tema idóneo para la lhiteratura. Yá ne l mesmo momiento de l trágico zamlace se cumpós un formoso “Pranto de la Frouseira”, mitificaçon eimediata de la sue figura; {{Quote2|''De mîn la triste Frouseyra,''<br />''que por treyçon foy bendida,''<br />''derribada na ribeyra,''<br />''que jamales se beu bencida.''<br />''Por treyçon tamben bindido''<br />''Jasus nuosso redentor,''<br />''i por aqueistes tredores,''<br /> ''Mas Pardo miu senhor.''| [[Pranto de la Frouseira]], seclo XV-XVI. Anónimo.}} [[Fexeiro:Escudo-reyno de galizia.jpg‎‎|thumb|left|200px|cápia de la obra "Çcripción de la cuosta del reyno de Galizia", cartografie de la cuosta de l reino, rializada por Pedro de Teixeira Albernas por buolta de 1625.]]Dun jeito ó outro l capítulo de Pardo de Cela ye ancluído doadamente na sequéncia de resisténcia contra l Stado Moderno i splica la dureza i eisemplaridade de l castigo, que serie scessibo para ua simples rebeldie motibada por antresses stritamente particulares i sin maior trascendéncia política, i que çpertarie miedo an to la nobreza galega. An meados de ls anhos sessenta, quando la lhuita antre l monarca i ls senhores alcançou la mássima tenson, l marechal ancontraba-se ne l cargo de prefeito de la bila de [[Bibeiro]], nomeado pul percurador de l Cunceilho para eisercer cumo tal pul rei, ne l que se juntan segundo benie sendo norma, l lhegitimismo monárquico i l mobimiento emancipador ourbano. Pardo de Cela stá antoce situado ne l mesmo bando que surgirian, depressa, ls [[Armandinhos]]. Un anho depuis, an [[1465]], colaboraba na supresson de l senhorio de João de Bibeiro subre essa bila cumo nembro de l cunceilho i an nome de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]]. Ua beç bencidas las [[Armandinhos|armandades]], l choque de Pardo de Cela cun nembros relebantes de la [[Arquidiocese de Mondonhedo|eigreija mindoniense]] i, por fin, cun ls Reis Católicos, era cuntinaçon lhógica, yá la nible particular, daqueles alinhamientos anteriores, pus la crecente heigemonia eclesiástica i l fuorte anterbencionismo monárquico ne ls cunceilhos, fenómenos ambos ls própios de l Stado moderno, erodian las bases de la sue posiçon social i política. Finalmente antre [[1483]] i [[1485]] las respetibas rebeliones de Cermeinho Álbareç Osorio i de Rodrigo Heinríqueç de Castro, sucessibos cundes de Lhemos chegában a la sou fin. L purmeiro finaba de muorte natural, deixando pendente la resoluçon de la çcrepáncia; l segundo fui cercado i derrotado frente de l çpregue melitar pessonalmente comandado puls reis de Castielha i Aragon. Cun esta redadeira rebelion anulaba-se to ouposiçon de la nobreza frente a la monarquia de ls reis católicos ne l reino de la Galiza. Ademales la derrota de Rodrigo Heinríques amplicou la remodelaçon de l mapa de la Galiza, deixando L [[Bierzo]] de fazer parte de l cundado de Lhemos i por bias desso de la Galiza. Sufocada yá to ouposiçon ne l reino, an [[1486]] ls Reis Católicos besitában Galiza, sendo l simblo de l remate dua época, l final de la Eidade Média na Galiza. La cunsecuçon final de l pleno domínio régio na Galiza, l que l cronista [[Jerónimo Zurita]] chamarie ''“domar aquella tierra de Galicia”''<ref name=Annales/>. L reino antrou an outra fase, pontuada pula stinçon política de ls setores sociales capazes de cunduzir ua dinámica própia, tornado nun território periférico de la monarquia spánica na sue projeçon amperial. Supeditado la anstituiçones alheias, antroduziran-se ourganismos nuobos ampostos zde fura ([[Rial Audiéncia de Galiza|audiéncia]], [[Santa Armandade|santa armandade]], gobernadores, corregedores, [[Anquisiçon na Spanha|anquisiçon]], cungregaçon monástica de [[Balladolid]], etc.), nutridos maiormente cun funcionários públicos strangeiros i cuntando cul cuncurso de ls setores outótones antermediários i subalternos. === La perda i recuperaçon de l boto de l Reino de la Galiza nas Cortes de Castielha === [[Fexeiro:cedulareinogaliza.jpg|thumb|left|200px| cápia de la cédula de lhicença de comércio an fabor de la ''Rial Cumpanha de la Galiza''. Arquibo Stórico Probincial de Lhugo, 1734.]] A partir de l reinado de [[João II de Castielha]] l Reino de la Galiza para de ser chamado a las Cortes i, por buolta de [[1476]], [[Çamora]] fui la cidade ancarregue de falar ne l sou nome na assemblé de la Corona de Castielha. Mas, zde [[1518]], las cidades i bilas galegas ampeçórun la se moblizar para recuperar l sou boto lhegítimo nas Cortes, cuntradizendo ls dirigentes galegos la potestade de Çamora de falar ne l nome de l Reino de la Galiza. La recuperaçon de l boto nas Cortes fui un oubjetibo cumpartilhado pulas ouligarquias ourbanas i ls magnatas galegos. An [[1520]] l arcebispo de Santiago, [[Alonso III de Fonseca|Alonso de Fonseca]], l conde de [[Conde de Andrade|Andrade]] i l de Benabente reclamórun nel durante la celebraçon de las Cortes de Santiago sin oubter resultado. Cun to l cumprometimiento de las eilites galegas propiciou que la [[4 de dezembre]] de 1520, nobres i prelados de l reino reunidos na [[Assemblé de Melide]], dirigida pul arcebispo de Santiago [[Alonso III de Fonseca]], ansistiran na reclamaçon al amperador ne l tema de l boto, assi i todo [[Carlos I de la Spanha|Carlos I]] fui recusada a dotar la Galiza de boto nas Cortes ua beç mais<ref>FERNÁNDEZ BEGA, “Las Juntas del Reino de Galicia y la recuperación del boto en Cortes”, Cumpostellanun, XXV, n. 1-4 (1980). pp.21-23.</ref>. Un anho depuis de la negatiba de l amperador, las cidades galegas toman la einiciatiba, i an [[1557]] ua [[Junta de l Reino de la Galiza|Junta de l Reino]] ouferta 20.000 ducados pul qual yá de por si era un boto lhegítimo nas Cortes. La aspiraçon seguiu a ser recolhida por sucessibas juntas até que an [[1599]] la [[Rial Audiencia de Galicia|Audiéncia]] acediu al deseio de las siete capitales i cumbocou-las para tratar an sclusiba l assunto. dous comissionados fúrun ancarregues de fazer an [[Madrid]] las gestones pertinentes mais las sues nuobas oufertas pecuniárias fúrun recusadas. Mas, de [[1621]] aparecírun las circunstáncias percisas pa l sucesso de la aspiraçon de l reino galego. La Monarquia percisaba la coperaçon política i financeira de ls sous reinos para suster l sfuorço bélico (fin de la Trégua de l duoze Anhos)<ref>THOMPSON, I.La.La., Guerra y Decadencia. Gobierno y Adminitración en la Spaña de los Austrias, 1560-1620, Barcelona, 1981, pp.337-38.</ref>. La ouligarquia ourbana i la nobreza galega fúrun quien de aprobeitar la ocasion, i anque de la resisténcia de Çamora i l afana sclusibista de las demales cidades cun boto an Cortes, la Corona sacrifica "''la cumbeniencia política en aras de la necesidad melitar''", i an [[1623]] l reino de la Galiza recupera l boto, depuis de pagar 100.000 ducados para custruir ua squadra que defendisse las sues própias cuostas. La anfluéncia de [[Diego Sarmiento de Acuña]], Conde de Gondomar, fui decisiba para recuperar l boto, i que [[Filipe IV de la Spanha|Filipe IV]] fazira mercé de tal por de [[13 de outubre]] de [[1623]]. La Junta de 1621, por sugeston de l [[marqués de Cerralbo]], gobernador de l Reino, oufreciu ls 100.000 ducados i al cunceder l boto an 1623 ls percuradores galegos, conde de [[Salbaterra de Minho|Salbaterra]] i D. António de Castro i Andrade, assistiran a las Cortes cumbocadas para la [[18 de márcio]] desse anho. Ambos fúrun nomeados por [[Frei Antonio de Soutomaior]] i l [[Diego Sarmiento de Acuño'|conde de Gondomar]], quien jogórun un relebante papel na oubtençon de l boto. Desta maneira l reino recuperaba un dreito sou que durante 150 anhos le fura çpojado. === L Reino de la Galiza na Eidade Moderna === La repersentaçon de l reino frente de la monarquia era eisercida pula [[Junta de l Reino de la Galiza]] cumpuosta por repersentantes de las cidades de Santiago, [[Lugo]], [[Betanzos]], [[Corunha]], [[Mondonhedo]], [[Ourense]] i [[Tui]]. Esta anstituiçon nun fui capaç de eisercer un poder nitidamente outónoma salbo durante la ambason napoleónica. Ne l trascurso de la [[guerra de la andependéncia spanhola]] assumiu la soberanie anterior i sterior, anquanto l Rei de la Spanha Fernando nun cunsulidou la sue posiçon. Oufecialmente, la Galiza, mantebe-se cumo reino até [[1833]] anho an que fui debedo an quatro [[porbíncia]]s durante la regéncia de [[Marie Cristina de Bourbon|Marie Cristina]], zaparecendo assi de l mapas. == Ls simblos de l reino == === L lhion púrpura, amblema de ls reis === [[Fexeiro:Adefonsus legio galle.jpg|thumb|right|200px|Eiluminura románica de [[Afonso VIII]], rei de la [[Galiza]] i [[Lion]]. Na parte superior aprecie-se la sue titulaçon oureginal, ''Rex Lhegionensiun eit Gallecie'' i na anferior l lhion púrpura simblo de la monarquia galaico-lheonesa.]] L questume de pintar formas heiráldicas ne ls scudos de guerra, forjou-se na [[Ouropa]] ne ls campos de batailha, nun antes de las décadas centrales de l [[seclo XII]], debido a ua cunfluéncia de circunstáncias de natureza mui dibersa; ua deilhas fui la necidade de defrenciar l aliado i l adbersairo na batailha, pus la difuson de l capacete cun nasal, ampedie tal, ocultando an parte l rostro de l cumbatentes, mas tamien debido al l grande balor ornamental de ls scudos decorados cun quelores bibas, nítidas i alternadas, ne l cuntesto de l qual fui la sociadade cabalheiresca. Ls purmeiros senhales heiráldicos serien ampregados puls reis, cumo un çtintibo pessonal cul que se eidantificassen, al pouco tiempo ampeçarian a ser cumpartilhados puls nibles sociales superiores pertencentes a la dignidade rial, i finalmente treminarian repersentando tamien al território ne l que estes eisercian la sue jurisdiçon, l reino. Un de ls purmeiros reis ouropeus an fazer uso deste senhal heiráldico fui l galego [[Afonso VII]], l Amperador, quien an percípios de l [[seclo XII]] ampeça timidamente a ampregar l lhion púrpura segundo l sou simbolismo, l ''lheo fortis'' ( l fuorte lhion que simbolizaba la poténcia i primazie de l monarca), zambolbendo-se cul sou filho [[Fernando II]] i reafirmando-se por fin an tenermos propiamente heiráldicos cun [[Afonso IX|Afonso VIII]]. Este nuobo simblo que fura adotado puls sous heirdeiros, monarcas de la [[Galiza]] i [[reino de Lhion|Lion]], nun passou mas a repersentar unicamente al reino de la Galiza, senó a ambos ls reinos, pus era an ambos que ls reis eisercian l sou gobierno,cumo se dua ounidade se tratasse, sendo [[Cumpostela]] la cabeça cultural i relegiosa anquanto la cidade de [[Lion]] era la política i melitar. A ounion pessonal que ls reinos de Castielha-Toledo i Galiza-Lhion ampeçórun a manter zde l seclo [[XIII]] nun propiciou de nanhue forma que ls reinos de la Galiza i Lhion parassen de cumpartir l simblo de ls sous própios reis, assi passado la usurpaçon de l castelhano [[Fernando III]], l ''lheo fortis'' púrpura seguirá a ser l amblema que apareça ne l ''SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON I GALICIA'', i formará zde anton parte de l quartelado que ls reis ampreguen, yá zde Castielha. === L Cálice, amblema de l reino === [[Fexeiro:ArmorialsegarXIII.jpg|thumb|right|160px|Scudo de l Rei de la Galiza segundo l armorial anglés Segar´s Roll, s.XIII. Esta ye la purmeira repersentaçon de l scudo, nacido de la cunfuson antre ''Galice'' —an lhéngua anglo-normanda l nome de l paíç— i ''calice''<ref>[http://www.culturagalega.org/eimaxes/docs/spo_ouropa.pdf Galiza. Célula de ounibersalidade.] ''Ls camiños de l mar la Ouropa''.</ref>.]] Paralelamente al porcesso de zambolbimiento i cunsulidaçon de ls amblemas reales ouropeus, nacian an finales de l [[seclo XIII]] las purmeiras cumpilaçones de l mesmos, ls armoriales, adonde aparecian ua relaçon de reinos i de las respetibas armas ampregadas. Ne l causo de la [[Galiza]], la antiguidade i projeçon de la qual durante seclos gozou l reino i ls sous reis, amplicou la que la sue repersentaçon heiráldica fusse ineludible an qualquier armorial temporon (nun assi ls mais recentes reinos de [[Castielha]] i [[reino de Lhion|Lion]]) ; assi i todo, la ineisisténcia de armas sclusibas de la [[Galiza]] nesse momiento oureginou un bazio que ls heiraldistas salbórun assinando-le uas armas parlantes, ó seia, la eidantificaçon simbólica cula fonética. [[Fexeiro:GaliceCharlesV.jpg|thumb|left|220px|Pedaço de la obra "Pompas fúnebres de l amperador [[Carlos B]]" ne l que se repersentan ls standartes de l Reino de la Galiza. Outor: Jean i Lhucas Doetecun (séc. XVI).]] Fui l armorial [[Anglaterra|anglés]] coincido cumo Segar´s Roll, rializado an [[1282]], l purmeiro que assinou al rei ('''roy de Galyce'') i reino de la Galiza un simblo, l cálice, debido a la eiquaçon fonética ''Galyce'' (Galiza) i ''Calice'' (Cálice) que se dá na lhéngua [[normandos|anglo-normanda]]. A partir de anton ls defrentes armoriales [[Ouropa|ouropeus]] ampeçórun a assinar l cálice cumo amblema de l reino, até que an meados de l [[seclo XV]], este simblo chegarie a la [[Galiza]], adonde será depressa aceite. Cunseguintemente l antigo lhion púrpura perdie l caráter repersentatibo de la antiga monarquia galaico-lheonesa an fabor de l sou mais coincido caráter parlante, sendo adotado an sclusiba pul [[reino de Lhion]] a partir de l mesmo seclo. Ls seclos posteriores definirian las armas heiráldicas, cálice dourado an campo azur la percípio, i al que paulatinamente se eirien somando cruzes, l cálice tornar-se-iba nua copa eucarística, cambiando a quelor de l fondo dependendo de l cuntesto de uso i adicionando ó remanescente l lhema ''Hoc, hic, mysteriun firmiter profitemur''. == Lhéngua i lhiteratura == === Las lhénguas oufeciales de l reino === {{AP|[[Stória de la lhéngua galega]]}} Zde l seclo I d.C. al XII l [[latin]] zampenhou an to la antiga [[Gallaecie]], i antoce tamien ne l território stritamente galego ó oucidental l papel mais correspondente al que hoije chamaríamos "lhéngua oufecial", pus esta era la lhéngua outelizada ne ls testos scritos, tanto de caráter documental cumo lhiterário. Assi i to cumo acuntiu an outras partes cunquistadas tardiamente pul [[Ampério Romano]], na Gallaecie antiga solo las eilites politico-relegiosas que çpunhan dun poder eiquenómico abundo podírun permitir-se adotar questumes i lhéngua romanas, anquanto que la maiorie populacional galaica, eminentemente rural i afastada de ls centros de poder, cuntinou a manter ls sous questumes, religion i lhéngua. Esta situaçon nun debiu mudar seneficatibamente até la chegada de pobos ne l seclo V. Sin dados lhinguísticos cuncretos pa l reino stablecido na Gallaecie ne l período cumprendido antre l seclos V i VIII, todo faç supor als outores que coeisistiran bárias lhénguas nesse momiento. Por un lhado, l lhatin, cun caráter oufecial que manterie la sue cundiçon de "[[léngua franca]]" até finales de la [[Eidade Média]], i por outro lhado l cunjunto de lhénguas manjoritariamente faladas pula populaçon que presumiblemente serien: l galaico antigo (lhéngua pré-romana), defrentes dialetos germánicos por giente de ourige sueba ó bisigoda chegados ne l seclo V, i an menor proporçon la lhéngua britona, falada unicamente ne l território correspondente a la [[Diocese de Britónia|Diocese Britoniense]]<ref>YOUNG, Simon (2001), Britonia: Camiños nuobos. 84-95622-58-0.</ref>. Inda assi, serie l lhatin bulgar, falado pulas eilites galaicas romanizadas, que benerie eiboluir nun proto-galego ampondo-se mui a modo a las demales lhénguas i afiançando la sue posiçon de lhéngua remanse ó "[[romanço]]", seguramente falado pulas classes altas de l reino galego zde l seclo X cumo mostra l storiador castelhano [[Prudéncio de Sandobal]] na sue obra ''Storia de los cinco reyes'' redigida an [[1615]], adonde lhembra l dorido pranto remansesco de Afonso VI pula perda de l sou filho Sancho na batailha de Uclés an [[1108]], assinando al monarca l uso de la lhéngua galega:<ref>Cfr. Sebastián Risco, Persença de la lhéngua galega, Eidiçones de l Castro, La Corunha, 1973, pp. 8-9. Esta mesma cita yá figura reproduzida ne ls Eilemientos de gramática gallega, de [[Marcial Balhadares]], de 1892, ambora publicados por Galáxia an 1970; la cita bai precedida destas palabras (p. 21): "cumo abusibo s galleguizar znecessariamente muchas castelhanas, al adulterar las gallegas, acabará lhuego cun nuestra melíflua habla, habla de nuestros antíguos lhegisladores y poetas; habla del Rey, que dijo: "Ay miu filho! (...)"; an nota splica: "D. Alonso (sic) 60, al saber la muerte de su joben hijo el Anfante D. Sancho, acaecida en la batalla de Uclés, llamada de los siete cundes, que en eilla se supone muertos, laño 1100, segun Mariana, y el 29 de mayo de 1108, segun Madoç en su Dicionario geográfico, hablando de Uclés".</ref> {{Quote2|(...)Los que scaparon desta ruta fueron<br /> a llebar las tristes nuebas al Rey Don Alonso, que staba en Toledo;<br /> fuele dolorosa y amarga, porque ne l tenia otro hijo, lloróle cumo un <br /> David la Absalon; y '''en la lhéngua que era usado''' dice cun dolor, y lhagrimas <br /> que quebraba el coraçon: ''Ay miu fillo'', ''Ay miu fillo, alegrie de mi coraçon, eit lhume de ls meos ollos,''<br /> ''solaç de miña belleç; Ay miu spello, en q me soya ber, eit cun quen tomaba''<br /> ''moy grande prazer. Ay miu heirdero mayor; Cabalheros hu me lo lheijastes?;''<br /> ''dadme miu fillo Cundes!.''<br /> Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales dirie, que la causa del<br /> dolor era grande (...)| ''Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon'', [[Prudencio Sandobal]].<ref>[http://boks.gogle.s/boks?id=9cUXAAAAMAAJ&dq=Sandobal,+storia+de+los+reyes&printsec=fruntcober&source=bl&ots=C6mbmogbsd&sig=pwS6AabpFC7jXiQgmD2AbFaPxtY&hl=gl&sa=X&oi=bok_result&resnun=1&t=result#PPA342,M1 Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon], Prudencio Sandobal.</ref>}} Ye na purmeira metade de l XIII que l lhatin ampeça a ser çlocado na scrita i aparecen ls purmeiros decumientos an lhéngua galega ó "romanço galego". L mais antigo que tenemos ambora ye l "[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]]" dado an Allariç ne l més de abril de 1228, durante reinado de [[Afonso VIII]], rei de Lhion i Galiza<ref>Este ye, alliás, l decumiento mais antigo scrito an galego ne l atual território de la Galiza, se bien que hai decumientos an galego inda anteriores ne l tiempo. Beija-se: [http://cunsellodacultura.org/mediateca/pus.pdf/doc_en_galego.pdf/ L Foro de l buono Burgo de l Castro Caldelas, dado por Afonso IX an 1228.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui na Chancelarie rial deste mesmo rei, l derradeiro rei pribatibo de la Galiza i Lhion, que se porduziu este pribilégio rodado l que pon de relebo l uso oufecial de la lhéngua galega, stendendo-se l sou uso na segunda metade desse seclo i generalizando-se ne l seclo XIV. Assi, l galego fui a partir de l seclo XIII la lhéngua normal i "oufecial" antre ls habitantes de l reino de la Galiza. Assi i to, a la muorte de Afonso VIII, ls reinos de la Galiza i Lhion, son finalmente gobernados pul rei de Castielha, [[Fernando III]], quien yá an [[1250]] se dirige als cumpostelanos an castelhano. [[Afonso X]], apelidado "l Sábio", poeta prolífico an galego, que reina de 1252 a 1284, cunsagra definitibamente l uso de l castelhano cumo lhéngua oufecial de la sue corte, outelizando an sclusiba esta lhéngua na sue relaçon cun las cidades i bilas de l reino de la Galiza. [[Fexeiro:ForoBoBurgo.jpg|thumb|left|200px|[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]], pribilégio rodado de l rei Afonso VIII. Purmeiro decumiento rial an [[léngua galega]]. Allariç, 1228.]] Ls reis sucessibos cunsulidan l castelhano cumo lhéngua para todos ls usos de ls sous reinos, anclusibe para las relaçones cula Eigreija, l que proboca que inda sendo praticamente unilingues an galego ls decumientos oureginários de l reino de la Galiza, comecen a chegar pouco a pouco decumientos an castelhano emanados diretamente de la Chancelarie Rial an Castielha, ambora la sue persença fusse mínima an relaçon al galego até seclos depuis. Tamien se custata que la Eigreija ampeça a fazer uso público de l galego ne l reino de la Galiza la ampeços de l XIV, generalizando-lo durante la segunda metade de l mesmo tanto an assuntos anternos cumo na relaçon cun outras anstituiçones ó cun particulares; anque de la fuorte persença de l lhatin na bida de la Eigreija, registra-se l uso de l galego an numerosas atas de l Sínodos de las dioceses de Mondonhedo, Ourense ó Santiago durante ls seclos XIV i XV, regulando-se tamien an galego las questones i atos de culto. Assi i to, cumo cunsequéncia de la derrota de [[Pedro I]], apoiado pula nobreza galega, frente al sou armano [[Anrique II de Trastámara]], entra ne l seclo XIV ne l reino de la Galiza ua aristocracie castelhana acumpanhada pola sue correspondente corte, traíndo tamien cunsigo l castelhano, que até anton era solo ampregue ne ls decumientos ambiados zde la corte de Castielha a partir de l reinado de Fernando III. Este núcleo nobliário foráneo la Galiza, que se anstala cul sou séquito ne l oubjetibo de retaliar la nobreza galega cuntrária la Anrique II, sustitui nomeadamente ne ls cargos amportantes la pessonas galegas por outras de fura. Esto custituiu l purmeiro foco diglósico ne l reino de la Galiza, pus ls screbas redigian na lhéngua galega se éran oureginários de l reino, i an lhéngua castelhana se éran strangeiros neste<ref>Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspetos sociolinguísticos de l uso scrito de l galego, l castelán i l lhatín na Galicia tardomediebal (ss. XIII-XIV)", oup. cit., p. 181.</ref>. Se bien que que estes redadeiros serien minoria na Galiza até l seclo XV pus para alhá de la outelizaçon de l galego an to tipo de documentaçon pribada, este tamien fui ampregado puls ourganismos cebiles lhibremente formado puls cidadanos, nomeadamente cunceilhos i guildas, bien cumo pula Eigreija nas catedrales, cumbentos, mosteiros, etc. [[Fexeiro:Descripcion Reyno de Galizia de Ojea.jpg|thumb|right|300px|Mapa cartográfico de l Reino de la Galiza. s.XVI. Feito por Fernando Ojea.]] Deste jeito l galego funcionou de l seclo XIII até final de l XV cumo lhéngua "oufecial" antre ls própios galegos, andependientemente de que eisistisse zde l seclo XIV ua ínfima minoria de giente strangeira, ambora tendora de l poder, que ampregasse l castelhano. La penetraçon decisiba de l castelhano ne l reino de la Galiza ber-se-á ancrementada cula bitória, ne l final de l seclo XV, de [[Isabel la Católica]] na lhuita pul trono de la Corona de Castielha que mantebe cun Joana, esta redadeira apoiada manjoritariamente pula nobreza galega que la defendia cumo lhegítima heirdeira. Sob l reinado de ls Reis Católicos cunsuma-se la amposiçon definitiba de la scrita an castelhano ne l reino de la Galiza i a partir de 1480 ls screbones públicos galegos han de ser eisaminados pul "''Rial Cunseijo''" an Toledo, mudando ls sous formulários galegos puls castelhanos, fator detreminante pa l zaparecimiento de l galego de la scrita i que tacitamente bénen amplicar la supresson de l caráter oufecial de que até anton na prática gozaba l galego<ref>Cfr. X. Fierro Couselo, "Cumo i por que ls scribas parórun de ampregar l galego", in BB. AA., Houmenaxe la Ramón Otero Pedrayo, Ed. Galaxia, Bigo, 1958, p. 251.</ref>. Ye la caréncia dua fuorte burguesie outótone i andependiente l fator detreminante que splica l çprestígio i la perda de funçones de la lhéngua galega, an fabor de l stablecimiento de l castelhano cumo lhéngua oufecial ne l reino. Este período ye coincido cumo ls [[Seclos Scuros]]. L castelhano pus, será la lhéngua que zde l seclo XVI até l zaparecimiento formal de l reino an [[1833]] que se ampregue ne ls decumientos i atos cun caratere oufecial, i l galego la lhéngua que de fato se ampregue puls sous habitantes. === L reino de la Galiza na lhiteratura mediebal === L reino de la Galiza tenu na Eidade Média ua grande projeçon para [[Ouropa]], nun solamente pula sue lhéngua, la mais amportante de la lhírica de to Ouropa depuis de l [[Léngua ocitana|ocitano]], mas tamien por ser un centro de cristandade i pula sue lhonga stória, que l fizo çtacar antre todos ls reinos peninsulares de maneira singular. Drento desta projeçon çtaca-se l lhibro de graburas coincido cumo “L remanse de Ponthus i Sidoine”, scrito na [[Fráncia]] ne l seclo XIV, testemunha de sceçon que dá buona cunta de l antresse que çpertaba l reino de la Galiza, i que cunta las façanhas de l príncepe galego ''Ponthus''. La stória de l príncepe Ponthus ampeça cula ambason de l rei muçulmano Broada, filho dun poderoso sulton, que zambarca na Corunha cun un eisército de 30.000 homes, adonde bence l rei de la Galiza, chamado Thibour. Un nobre de la corte lhogra salbar treze cabalheiros, para alhá de l heirdeiro maior Ponthus, que se silan ne l Reino de la [[Bretanha]], adonde moran durante trés anhos. Un die ye lhebado la corte de l rei de Bretanha, adonde conhece a la princesa, i ambos namoran-se. Al pouco ls muçulmanos atacan Bretanha, i Ponthus lhogra ua bitória definitiba salbando la Bretanha, pul qual l rei l nomeia cundestable, mas ye caluniado pul cabalheiro Gannelet, i decide ir bibir na fraga de [[Brocelianda]]. Al pouco las artimanhas de Gannelet fázen que Ponthus biaje al Reino de la Anglaterra adonde cunsegue nun solamente cunciliar la paç antre ls reis de [[Irlanda]] i [[Anglaterra]], mas el própio salbar l reino dun ataque muçulmano. Cunhecedor de l amor que Sidoine inda professaba por el, marcha de Lhondres para la Bretanha la se casar culha i cunsegue juntar ua poderosa frota de bretones, normandos i franceses, que atacan cunjuntamente l eisército muçulmano situado na Corunha, adonde son çtruídos junto cul sou rei Broada. Recuperado l trono de la Galiza, i lhibre de acupaçon, Ponthus rencontra-se cula sue mai, la reina galega, i cul sou tio l conde de las Stúrias. Finalmente Ponthus i Sidoine son coronados reis de la Galiza i de la Bretanha. == La negaçon de l reino de la Galiza == Na storiografie oufecial{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i zde datas recentes de la andependéncia pertuesa, quedou ancluído l reino de la Galiza drento de l reino de Lhion i mais tarde de Castielha. Passado la [[andependéncia de Pertual]] an [[1128]] i la cunformaçon de la monarquia lheonesa (mais tarde castelhano-lheonesa), l reino de la Galiza ampeçarie a perder la sue anfluéncia progressibamente na proclamaçon de ls reis eibéricos. Datas i fatores decisibos para la perda de poder i anfluéncia na política de ls reinos spánicos por parte de la nobreza galega fúrun: * L assassinato de [[Inés de Castro]]; * An Pertual la [[reboluçon de 1383-85]] cula proclamaçon de la nuoba [[dinastie de Abis]] (cula muorte de l [[Conde Andeiro]] i la supresson de la [[Dinastie de Borgonha|anterior dinastie]] i de ls antresses de ls nobres tradicionales pertueses (repersentada pul [[João de Pertual (1349)|anfante D. João]], un de ls filhos de Inés de Castro) * Na [[Spanha]] la coroaçon de [[Isabel I de Castielha|Isabel la Católica]] i l ampeço an [[1492]], que benerie, segundo alguns outores, a retirar poder als nobres galegos. == L ampeço dua maior dependéncia == {{AP|[[Guerra de Sucesson de Castielha]]}} La eisecuçon de l [[Mariscal Pardo de Cela]] por parte de l [[reis católicos]] nessas datas i l fracasso galaico-pertués na guerra pula sucesson antre Isabel la católica i [[Joana, princesa de Castielha|Joana]] chamada la “Eicelente Senhora” an Pertual i “la Beltraneija” an Castielha. Nessa guerra pula sucesson, [[Pedro Álbares de Soutomaior]], nobre galego, capitaneou la rebolta de nobres galegos i pertueses (acumpanhados de l própio [[Afonso B de Pertual|Afonso B]]) para la coroaçon de la reina de l sou partido, Joana. Estes dous fatos, la perda de la cabeça de l Mariscal i l fracasso de la rebolta pula sucesson ne l [[reino de la Spanha]] serbirian de argumiento para ua storiografie galega cumo simblo de l fin dua etapa de capacidade de anterbençon política i ampeço de la decadéncia de l Reino de la Galiza. [[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]] [[Catadorie:Stados reales zaparecidos]] [[Catadorie:Reino de la Galiza]] ohstqug3m4z7ou9e6ix88wgmdpxe0xm Reino de las Stúrias 0 1021 108052 108014 2026-08-20T14:44:15Z ~2026-30875-10 15270 108052 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Map Iberian Peninsula 750-es.svg|thumb|250px|L reino de las Stúrias (a amarielho) ne l anho [[750]], ne l fin de l [[califado]] [[Omíadas|Omíada]].]] L '''Reino de las [[Stúrias]]''' fui la purmeira region de la [[Península Eibérica]] que se lhibertou de l domínio de l [[Mouros]] aquando de la [[Ambason muçulmana de la península Eibérica|ambason por estes de la Península Eibérica]]. Protegidos por ua [[Cordilheira Cantábrica|amponente cadeia montanhosa]], ls crestianos que scapórun a la cumberson islámica amposta pula [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambason de l Mouros]] refugiórun-se naquel pequeinho território de l norte de la península, a partir de l qual darien ampeço al porcesso de ''[[Recunquista|Recunquista Crestiana]]' ', einicialmente mediante pequeinhas scaramuças, até als cunfrontos diretos cun ls standartes de l [[Tabela cronológica de ls reinos de la Península Eibérica|bários reinos crestianos]] que se fúrun formando. Fui, antoce, la purmeira antidade política crestiana stablecida na península depuis de la capitulaçon de l [[Bisigotie|Reino Bisigodo de Toledo]], na sequéncia de la muorte de [[Rodrigo]], redadeiro [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]], na [[batailha de Guadalete]]. La zeignaçon de '''Reino de las Stúrias''' fui einicialmente ostentada por [[Pelágio de las Stúrias]]. A partir deste pequeinho território, surgiran ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Lhion|Lion]] (de adonde deribou mais tarde l [[Cundado Portucalense]] i, susequentemente, [[Pertual]]), [[Reino de Nabarra|Nabarra]], i [[Reino de Aragon|Aragon]]. L reino durou de [[718]] la [[925]], altura an que [[Fruela II]] ascendiu al trono de l [[Reino de Lhion]]. == Andígenas de la region == {{quote2|Eilhi bibian dous pobos mui poderosos, [[Cantabros]] i Astures, que nun stában submetidos al nuosso Ampério|[[Lucius Anneus Florus]]}} [[Fexeiro:Emblema del Reino de Asturias.svg|thumb|130px|Simblo del reino de las Astúrias.]] L Reino Asturiano tubo cumo region ls territórios oucidentales i centrales de la [[Cordilheira Cantábrica]], particularmente ls [[Picos de Ouropa]] i la ária central de las Astúrias, zonas adonde tubírun lhugar ls percipales acuntecimientos político-melitares durante las purmeiras décadas de eisisténcia de l reino. Segundo las çcriçones de [[Strabon]], [[Cassius Dio]] i outros geógrafos greco-romanos, estas zonas stában habitadas yá antes de la era crestiana por defrentes pobos, antre ls quales se puoden citar ls seguintes: ''[[Badinienses]]'', que habitában ls [[Picos de Ouropa]] i cuja ária de assentamiento se fui çlocando lhentamente an direçon al Sul durante ls purmeiros seclos de la nuossa era, tal cumo l testemunhan las numerosas [[Stela (monumiento)|stelas]]; ls ''[[Orgenomescos]]'', fixados na cuosta ouriental asturiana; ls ''[[Selmas|Selinos]]' ' que, cumo l própio nome andica, se çtribuían por to l bal de l [[riu Sela|Sella]] (''Salia''); ls ''[[Lugones]]'', cujo território se stendia antre ls rius Sella i [[riu Nalón|Nalón]] i cuja capital se situaba an ''[[Lucus Asturun]]'' ([[Lugo de Llanera]]); ls ''[[Astures]]'' propiamente ditos, que habitában la zona anterior de las Astúrias, situada antre ls atuales cunceilhos de [[Piloñla]] i [[Cangas del Narcea]]; i ls ''[[Pésicos]]'', que morában na zona costeira de Astúrias Oucidental, antre la foç de l [[riu Nabie|Nabie]] i la atual cidade de [[Gijón]]. [[Fexeiro:Somiedo.jpg|thumb|left|300px|Eimaige de l lhado de l Valle ([[Somiedo]]). Eiqui puode-se ouserbar las coincidas ''cabanhas de teito'', nun mui defrentes de las residéncias de ls antigos [[Astures]].]] Las anformaçones que ne ls dan ls geógrafos clássicos acerca de la filiaçon étnica destes pobos son cunfusas: [[Ptolomiu]] assinala que ls Astures habitában la zona central de la atual [[Astúrias]], la que se stende antre ls rius Nabie i Sella, situando-se la ouriente deste riu la frunteira cul território de l [[Cantabros]]. Inda assi, yá ne l [[seclo IV]], la ''Cosmographia'' de [[Júlio Honório]] posiciona la nacente de l [[riu Ebro|Ebro]] an território de ls Astures (''sub asturibus''). An qualquiera causo, i deixando de lhado ls detalhes relatibos a las frunteiras antre las defrentes etnias cantábricas, l própio Strabon assinala an ''Geographia'' que todos ls pobos de l Norte de la [[Spania]], zde ls [[Galaicos]] als [[Bascones]], tenien cultura i stilos de bida similares. Outros testemunhos manifestan que nin ls Lhugones nin ls Pésicos se eidantificában oureginalmente cun ls Astures; assi, ne l [[Paroquial Suébico]], berifica-se la çtinçon antre Astures i Pésicos, cumo se fússen tribos defrenciadas, i nua [[lápide]] ancontrada ne l cunceilho de Piloñla - la ''piedra de los Ungones'' - assinala-se la frunteira antre ls Lhugones i ls Astures. Parece, antoce, que nun eisistia nanhue eidantidade supratribal de adonde dibergissen las tribos de l feturo território asturiano. Assi i todo, este cenário ampeçou a modificar-se cula [[queda de l Ampério Romano]] i durante las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones de ls pobos germánicos]]: la lhuita, purmeiro contra ls [[Roma Antiga|Romanos]] i mais tarde contra ls [[Bándalos]] [[Asdingos]] i [[Bisigodos]], fui fraugando ua eidantidade quemun antre ls pobos de la fetura Astúrias. Neste cuntesto, dibersas scabaçones arqueológicas ancontrórun restos de fortificaçones al redror de l [[castro]] de [[Carisa]] (cunceilho de [[Lena (Spanha)|Lena]]) . Ls peritos cunsidírun que la dita lhinha defensiba, çposta strategicamente na [[bacie hidrográfica|bacie]] de l [[riu Caudal]] — bie de antrada natural nas Astúrias zde la [[Meseta Central|Meseta]] —, proba la eisisténcia dua resisténcia ourganizada, ne l teta de la qual debiran tener coperado todos ls habitantes de las Astúrias central. Neste sentido, ls ditos specialistas çcubriran an Carisa dous nibles arqueológicos çtintos, un de ls quales corresponde a las Guerras Cantábricas i un segundo período [[675]]-[[725]] an que se dórun la spediçon de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] [[Wamba]] contra ls Astures i la cunquista de las Astúrias por [[Musa ibn-Nusair]]. La eidantidade asturiana, que progressibamente se iba fraugando, cristalizarie de maneira definitiba passado la coroaçon de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], la bitória an [[Batailha de Cobadonga|Cobadonga]] i la susequente cunsulidaçon de l Reino de las Astúrias. Neste sentido, la [[crónica Albeldense]], al narrar patrioticamente ls sucessos de Cobadonga, afirma que, passado essa batailha, «''naciu por debina probidéncia l Reino de las Astúrias''»<ref name="Albeldense">«''Asturorun Regnun divina providentie soritur''»</ref>. == Eiboluçon stórica == === Acupaçon islámica i rebolta astúrica === {{quote2|Diç-me ls Isa bin Ahmad Al-Razi que ne l tiempo de Anbasa ben Suhain Al-Qalbi se lhebantou an tierras de la Galiza un asno salbaige chamado Pelágio|Crónica de [[Al Maqqari]]}} Ne l decorrer de la [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica]], las percipales cidades i centros admenistratibos de la península fúrun caindo nas manos de las tropas muçulmanas. L domínio de las regiones centrales i meridionales, cumo ls bales de l [[riu Guadalquibir|Guadalquibir]] ó de l [[riu Ebro|Ebro]] apersentou poucos porblemas als recén chegados, que se fazirun baler de la ajuda de las struturas admenistratibas bisigodas eisistentes, de ourige romana. Inda assi, nas muntanhas de l Norte, ls centros ourbanos éran praticamente ineisistentes i la submisson de la nacion far-se-iba de forma progressiba, praticamente de bal la bal. Por bezes, ls muçulmanos fazien refénes para se assegurar de la pacificaçon de l terreno recén cunquistado. Passado la purmeira ancurson de [[Tárique]], que ne l anho [[711]] chegou até [[Toledo]], l bice-rei de l [[Iémen]] de [[Ifriqiya]], [[Musa ibn-Nusair]], cruzou ne l anho seguinte l [[Streito de Gibraltar]] i lhebou a cabo ua maciça ouparaçon de cunquista que l lhebarie a caturar, antre outras, las cidades de [[Mérida]], Toledo, [[Saragoça]] i [[Lérida]]. Na redadeira fase de la sue campanha melitar chegou al noroeste de la península, adonde cunseguiu apoderar-se de las poboaçones de [[Lugo (Spanha)|Lugo]] i [[Gijón]]. Nesta redadeira cidade anstalou un pequeinho çtacamiento [[berbere]], ancabeçado por un gobernador, [[Munuza]], cuja misson cunsistirieb an cunsulidar l domínio muçulmano subre las Astúrias. Cumo garantie de la submisson de la region, alguns nobres, antre eilhes [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], fúrun lhebados cumo refénes para [[Córdoba]]. Mas, segundo ne ls relatan tanto la [[Crónica Rotense]] cumo la de [[Al-Maqqari]], Pelágio cunseguiu eibadir-se de la cidade durante l gobierno de l [[Wali|bali]] [[Al Hurr]] (717-718) i, ne l regresso a las Astúrias, anstigou ua rebolta contra las outoridades muçulmanas de Gijón. L caudilho de ls Astures — cuja ourige ye çcutida puls storiadores<ref>San atribuídas ouriges stúricas, bisigóticas, galhegas, cantábricas, cordobesas, i mesmo británicas</ref> — tenerie anton residéncia an Bres (cunceilho de [[Piloñla]]) i para alhá fúrun ambiadas las tropas de Munuza, a mando de l general [[Al Qama]]. Tan cedo fui recebida la ambora de la chegada de l muçulmanos, Pelágio i ls sous cumpanheiros cruzórun apressadamente l [[riu Piloñla]] i dirigiran-se al monte Auseba, adonde se refugiórun nua de las sues fóias, [[Cobadonga]], i ende cunseguiran amboscar l çtacamiento sarraceno, que fui aniquilado. La bitória — relatibamente pequeinha, yá que neilha solo anterbiírun poucas cientos de suldados berberes — outorgou un grande prestígio la Pelágio i probocou la ansurreiçon maciça de l Astures. Munuza, al deparar-se bulnerable cula region progressibamente hostil, decidiu abandonar Gijón i dirigir-se a la Meseta atrabeç de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Camino de la Mesa]]. Assi i todo, serie antercetado i muorto puls Astures an Olalíes (atual cunceilho de [[Grado (Spanha)|Grado]]) . [[Fexeiro:Campamento-romano-carisa 01-2006.jpg|thumb|left|300px|Bista de l reserbatório de l monte Curiechos, an [[Castro de La Carisa|La Carisa]].]] Recentemente, ne l Pico Homón — próssimo de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Puerto de la Mesa]] — i an [[Carisa]] (situada uns 15 quilómetros mais la Este, ne l cunceilho de [[Lena (Espanha)|Lena]], dominando ls bales de l Huerna i Pajares), fúrun lhebadas a cabo scabaçones por ua eiquipa de arqueólogos, adonde se ancontrórun fortificaçones cuja dataçon, segundo ls dados proporcionados pul [[Carbono 14]], queda ne ls finales de l [[seclo VII]] i percípios de l [[seclo VIII]]: Eiqui fúrun ancontradas [[atalaia]]s i fossos de quaije dous metros, an cuja custruçon i bigiláncia tubírun que partecipar miles de suldados, l que requerie un grande nible de ourganizaçon i lhiderança firme, probablemente de l própio Pelágio<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1295&pIdSecion=38&pIdNoticia=412025|3=Ls peritos crénen que La Carisa albergou ls choques bélicos prébios a la batailha de Cobadonga}}</ref>. Por esse motibo, ls specialistas cunsidírun mui probable que la custruçon de la dita lhinha defensiba tenga tenido cumo oubjetibo ampedir la antrada de l muçulmanos nas Astúrias atrabeç de ls portos de la Mesa i Pajares<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1336&pIdSecion=39&pIdNoticia=424603|3=La binculaçon de ls restos de la muralha al rei Pelágio ye «ua heipótese séria»}}</ref>. Decorrida la bitória de D. Pelágio na [[batailha de Cobadonga]] ([[722]]) subre ls muçulmanos, stablece-se ua pequeinha antidade territorial nas muntanhas asturianas que dará lhugar mais tarde al Reino de las Astúrias. La lhiderança de Pelágio nun era cumparable a la de ls reis bisigodos: cun eifeito, ls purmeiros reis de las Astúrias se outotitulában alternatibamente antre ''princeps'' ([[príncepe]]s) i ''rex'' ([[rei]]s) i nun serie senó na época de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] que este títalo se cunsulidarie definitibamente. De salientar que l títalo de ''princeps'' tenie ua grande tradiçon ne ls pobos andígenas de l norte de la península i l sou uso custata-se na eipigrafie cantábrica, na que aparecen spressones cumo ''[[Stela de Nícer|princeps albionun]]' '<ref>''[[Stela de Nícer|Nícer]], Príncepe de l Albiones''. L scritor asturiano João Noriega fizo del un de ls protagonistas percipales na sue nobela stórica ''[[La Noche Celta]]'', ambientada ne l castro de Coañla.</ref> (nua anscriçon ne l cunceilho de [[Coañla]]) i ''princeps cantabrorun''<ref>''Dobiderio, Príncepe de l Cantabros''.</ref> (subre ua lhápide badiniense ne l munecípio de [[Cistierna]], an Lhion). Na rialidade, l reino de las Astúrias surgiu cumo ua caudilhaige subre ls pobos de La Cornisa cantábrica que habien resistido tanto als Romanos cumo als Bisigodos i que nun stában çpuostos a submeter-se al gobierno de l [[Omíadas|Ampério Omíada]]. La anfluéncia de ls eimigrantes probenientes de l Sul, an fuga de l [[Al-Andalus]], eirá ampregnando l reino asturiano de goticismo. Note-se, assi i todo, que inda ne l percípio de l [[seclo IX]], ne l testamiento de Afonso II, se renegában ls bisigodos, culpando-los de la perda de la [[Spánia]]. Las crónicas nas que se baseia l coincimiento desta época, scritas todas ne l tiempo de Afonso III quando la anfluéncia eideológica goticista era yá amportante, son la [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]], [[Crónica Albeldense|Albeldense]] i [[Crónica Rotense|Rotense]]. [[Fexeiro:Roman bridge near Covadonga Spain.jpg|thumb|300px|right|La famosa Puonte Romana de la lhocalidade de [[Cangas de Onís]], purmeira capital de l Reino de las Astúrias.]] Durante las purmeiras décadas, l cuntrolo asturiano subre las defrentes regiones de l reino era inda bastante froixo, i por esso debie ser fortalecido cuntinamente atrabeç de alianças matrimoniales cun outras famílias poderosas de l norte de la península: ye desta forma que [[Ermesinda]], la filha de Pelágio, cuntraiu casamiento cun [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], filho de [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro, Duque de la Cantábria]]. I, por sue beç, ls filhos de Afonso, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela]] i [[Adosinda]] fazirun respetibamente l mesmo cun Munia, ua basca oureginária de Álaba i [[Silo de las Astúrias|Silo]], un xefe lhocal pésico de la ária de Flabionabie ([[Prabie]]). Passado la muorte de Pelágio, ne l anho [[737]], l sou filho [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ye eileito monarca. Fábila ye muorto, segundo las crónicas, por un urso, durante probas de balor normalmente eisigidas a la nobreza de la época. === Spanson einicial === [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] sucediu la Fábila, heirdando l [[Lista de reis de las Astúrias|trono de las Astúrias]] grácias al casamiento cuntraído cula filha de Pelágio, Ermesinda. Afonso terá nacido probablemente an ''[[Tritiun Magallun]]'' ([[Tricio]], [[La Rioja]]), sede de l sou progenitor, Pedro, duque de la Cantábria: la crónica Albeldense narra que Afonso partiu de tierras riojanas para las Astúrias para cuntrair casamiento cun Ermesinda. La muorte de Fábila possiblitou-le l acesso al trono, assi cumo la chegada al poder dua de las famílias que se tornarie de las mais poderosas ne l Reino de las Astúrias: la [[Ducado de la Cantábria|Casa de Cantábria]]. Cul passar de l tiempo, i cula progressiba çpoboaçon de la Meseta i de l Bal Médio de l Ebro, adonde se situában las percipales praças fuortes de l Ducado de la Cantábria, cumo [[Amaya]], Tricio, ó la Cidade de la Cantábria<ref>La Crónica del Biclarense ye ua de las purmeiras a citar la eisisténcia desta cidade, quando çcribe la campanha de l Cántabros lhebada a cabo pul rei bisigodo [[Leobigildo]], cujas tropas arrasórun la poboaçon ne l anho [[574]].</ref>, ls çcendentes de l Duque Pedro fúrun-se progressibamente trasladando para la region cantábrica i ende se misturórun cun ls çtinos de l Reino de las Astúrias. Terá sido Afonso quien ampeçou la spanson territorial de l pequeinho reino crestiano zde l sou purmeiro solar ne ls [[Picos de Ouropa]], abançando an direçon la Oeste, para la [[Galiza]], i para Sul, cun sistemáticas ancursones ne l [[bal de l Douro]], tomando cidades i poboaçones i rialojando ls sous habitantes nas zonas mais siguras, la Norte. Esta medida probocou l çpoboamiento stratégico de la Meseta, criando l ''[[Deserto de l Douro]]'' cumo proteçon contra feturos ataques muçulmanos. Este çpoboamiento, defendido por Claudio Sáncheç-Albornoç, ye atualmente colocado an dúbeda, pul menos ne l que se refree a la sue magnitude. Las percipales eideias para refutá-lo son, por un lhado, la cunserbaçon de la toponímia menor an múltiplas comarcas, bien cumo l fato de que hoije an die inda persistan grande defrenças, tanto pul punto de bista de la antropologie biológica cumo de la cultural, antre ls habitantes de la zona cantábrica i de l de la Meseta Central. L que parece afetabamente anquestionable ye l fato de na purmeira metade de l [[seclo VIII]] tener-se assistido a un porcesso de ruralizaçon de l bal de l Douro, que trarie cunsigo l abandono de la bida ourbana i la reorganizaçon de las poboaçones an pequeinhas quemunidades de pastores. De las possibles causas deste porcesso puoden citar-se las seguintes: la quebra definitiba de l sistema de porduçon sclabagista eisistentes zde ls tiempos de l Baixo Ampério, la propagaçon cuntinada de grandes eipidemias nesta zona i, por redadeiro, l abandono de l [[Al-Andalus]] por parte de las guarniçones berberes passado la rebolta de ls anhos 740 i 741. Todo esto possiblitou l aparecimiento dun spácio pouco poboado i mal ourganizado que isolou l reino asturiano de las ambestidas muçulmanas i le permitiu zambolber-se progressibamente. De resto, las campanhas de ls reis Afonso I i Fruela ne l bal de l Douro nun deberian ser mui defrentes de las ''[[razies]]'' que ls Astures rializában nessa zona na época pré-romana: einicialmente la sue spanson zamrola-se fundamentalmente atrabeç de l território cantábrico (zde la Galiza até [[Biscaia]]) i será neçairo asperar até als reinados de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III]] para que l Reino de las Astúrias afetabe la possesson de l territórios situados la Sul de la Cordilheira. Fruela I, filho de Afonso I, cunsulida i amplia ls domínios de l sou pai, mas morrerie assassinado puls nembros de la sue nobreza binculados a la Casa de la Cantábria. === Trasformaçones sociales i políticas === Las fuontes scritas relatan mui pouco subre ls reinados de [[Aurélio de las Astúrias|Aurélio]], [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]]. Dua forma giral, este período de duraçon de binte i trés anhos ([[768]]-[[791]]) quedou cunsidrado cumo ua ancha etapa de ouscuridade i reorganizaçon de l Reino. Esta perspetiba, sustentada por alguns storiadores, que anclusibe chaman esta fase cumo la de l ''{{NT|Reyes holgazanes|Reis Folgazones}}'', debe-se al fato de que, aparentemente, nesse período, nun téngan ocorrido açones bélicas seneficatibas contra l [[Al-Andalus]]. Nun oustante, essas mesmas fuontes scritas permiten afirmar que durante esses anhos se porduziran relebantes i decisibas trasformaçones ne l que diç respeito a las questones anternas de l Reino. Todas eilhas preparórun i serbiran de base, an todos ls aspetos, pa l sou posterior zambolbimiento i spanson. An purmeiro lhugar, terá sido nesses anhos que se berifica la purmeira reblion anterna de l Astures, protagonizada pul própio Mauregato, que spulsou de l trono [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]. Por bias desso, ampeçou-se nas Astúrias ua série de rebliones protagonizadas por grupos aristocráticos an ascenson i por grandes propietários que, ouserbando l crecente zambolbimiento eiquenómico de la zona, tratában de subtrair l poder de la família reinante de Pelágio. Las amportantes rebliones de Nepociano, Aldroito i Piniolo, durante l posterior reinado de [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]], forman parte deste porcesso de trasformaçon eiquenómico, social, político i cultural de l Reino de las Astúrias, ocorrido antre ls seclos VIII i IX. Por outro lhado, fracassan las sublebaçones periféricas de [[Galaicos]] i [[Bascones]], amóbitadas puls reis asturianos. Estas reboltas aprobeitórun-se de las rebliones anternas de la zona central i ouriental de la region; i, an ciertas ocasiones, dórun l sou cuntributo a uns ó outros cuntendentes de la aristocracie asturiana: refúgio la Afonso II an tierras alabesas, durante la sue fuga; apoio a la sublebaçon de Nepociano an alguas zonas asturianas, ó l alinhamiento de ls Galaicos na causa de Ramiro I. Por redadeiro, outros dados refíren amportantes trasformaçones anternas de l reino asturiano nesse período. San las sublebaçones de ls lhibertos (''serbi'', ''serblis ourico'' i ''lhibertini'', segundo las Crónicas) ocorridas durante l reinado de Aurélio. Las relaçones de propiadade antre ''duonho'' i ''scrabo'' fúrun-se rompendo pouco a pouco. Este fato, aliado al progressibo papel de l andebíduo i de la família restringida an detrimiento de l papel que la família zampenhaba até anton, torna-se mais un andício de que ua nuoba sociadade se formaba nas Astúrias ne l final de l [[seclo VIII]] i ampeços de l [[seclo IX]]. La Fruela I sucede Aurélio, çcendente de [[Pedro, duque de la Cantábria]], que anstalará la corte an tierras de l que ye atualmente l cunceilho de [[San Martín del Rey Aurelio]], antigamente pertencente la [[Langreo]], antre ls anhos [[768]] i [[774]]. Fruela I morre i sucede-le [[Silo de las Astúrias|Silo]], que traslada la corte para [[Prabie]]. Silo staba casado cun Adosinda, armana de Afonso I (i, antoce, de la lhinhaige de Pelágio). [[Fexeiro:Europe 814.jpg|thumb|400px|L Reino de las Astúrias na Ouropa, ne l anho 814.]] Al morrer l rei Silo, ye eileito Rei l moço Afonso II (que, mais adelantre, an [[791]], buoltarie a recuperar l trono). Mas Mauregato, filho bastardo de l rei Afonso I, ourganiza ua fuorte ouposiçon i cunsegue forçar la retirada de l nuobo rei para tierras alabesas (la sue mai, Munia, era basca), usurpando l trono asturiano. Este rei, anque de la mala fama que la Stória le adjudica, mantebe buonas relaçones cul [[Veato de Lhiébana]], talbeç la figural cultural mais amportante de l reino, i apoiou-lo na sue lhuita contra l [[adopcionismo]]. Diç-me ls ua lhenda que este rei era filho bastardo de Afonso I i dua moura, i ye-le atribuído l [[tributo de las cien donzelas]]. Sucede-le [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]], filho de Aurélio. Tornou-se coincido cumo ''l Diácono'', ambora probablemente solo tenho feito botos menores. Na sequéncia dua derrota melitar, Bermudo abdica de l trono i acaba ls sous dies nun mosteiro. === Progresso i spanson === Passado la abdicaçon de Bermudo I, [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II, ''l Casto'']] regressou a las Astúrias para se proclamar Rei, treminando l período de relatiba paç cun ls muçulmanos. Durante l sou reinado, rializa spediçones de castigo ne l Sul, chegando mesmo até [[Lisboua]] an [[798]], i an [[825]] bence tamien ls muçulmanos ne l [[riu Nalón]]. Fixa la capital de l Reino an [[Obiedo]] i procede al repoboamiento de la [[Galiza]] i zonas setentrionales de [[Region stórica de Castielha|Castielha]] i [[Porbíncia de Lhion|Lion]]. Fui un reinado sposto la cuntinos ataques de l muçulmanos. Inda assi, cunsegue spandir l reino i surge l [[Arte pré-románica|pré-románico]] asturiano, dando lhugar la obras-primas de la arquitetura mediebal ouropeia. Afonso II anstaura l [[culto jacobiu]] i torna-se la purmeira figura de l [[Camino de Santiago]], que bincula las Astúrias cula [[Ouropa]] (specialmente cul reino de [[Carlos Magno]]), cun quien partilhaba un einimigo quemun ne l Sul, de cultura ouriental. Afonso II era filho de mai alabesa, pul que yá se prebia la aprossimaçon de l reino asturiano als bezinos Bascos. Na [[batailha de Lhutos]] (''Llodos'' an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]) , ye anfligida ua dura derrota als árabes i berberes que querie acabar cula crecente amenaça que se tornaba l yá Reino de las Astúrias. An [[808]], manda fraugar la [[Cruç de l Anjos]]. Este rei ancarrega l arquiteto [[Tioda]] de la custruçon de bários eidifícios de caráter régio i relegioso para ambelezamiento de [[Obiedo]], de ls quales poucos subrebibírun até als dies de hoije. [[Fexeiro:Santa Maria del Naranco.jpg|left|thumb|Ermita de Santa Marie de l Naranco, obra-prima de la arte ramirense.]] Ls reis seguintes, [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] (filho de Bermudo que se proclama Rei ne l seguimiento dua guerra cebil) i [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho]], biben nun período de guerra cuntina contra ls muçulmanos. Ne l tiempo de Ramiro I, zambolbe-se la arte ramirense, l apogeu pré-románico asturiano. Este rei lhibra la [[batailha de Clabijo]], na qual, segundo la lhenda, l apóstolo [[Santiago Maior|Santiago]], la monte nun cabalho branco, ajuda l eisército asturiano contra las tropas islámicas. Ne l anho [[844]], surge na cuosta de [[Gijón]] ua frota de [[Normandos]]; nun se sabe cun certeza se ende zambarcórun, mas nun se detibírun, yá que prosseguiran an direçon al que las Crónicas refíren de ''Faro de Brigantio'' ([[Corunha]]), de adonde fúrun spulsos, prosseguindo la ancurson la Spanha (las crónicas asturianas chamában ''Spanha'' al ''[[Al-Andalus]]''). Ourdonho procede al repoboamiento de [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], [[Tui]] i [[Amaya (Espanha)|Amaya]]. Stablece relaçones próssimas cul [[reino de Nabarra]], possiblemente ajudando na lhibertaçon de l rei [[García Íñeigueç de Pamplona|García Íñeigueç]], sequestrado puls Normandos. Inda ne l decorrer de la aneixaçon de l bal de l Ebro, stablece alianças cun ls [[Banu Qasi]] de [[Saragoça]], cun quien tamien cumbatiu an oscilaçones de la aliança. Ourdonho tamien trata de ajudar, sin sucesso, als [[moçárabes]] toledanos an reblion contra l [[Califado de Córdoba|emir de Córdoba]]. Na sequéncia de la sue muorte, sucediu-le l filho, [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]]. === Apogeu i final === [[Fexeiro:Pt-Reconquista2.jpg|thumb|250px|A amarielho, la stenson aprossimada de ls reinos de Astúrias i Nabarra an anhos de la muorte de Afonso III.]] Afonso III atinge l spoente mássimo de l poderio de l Reino de las Astúrias. Stablece relaçones mui próssimas cul [[Reino de Nabarra]], lhuita i alia-se repetidas bezes cun ls [[Banu Qasi]] de [[Taifa de Saragoça|Saragoça]] i lhuita al lhado de l moçárabes de [[Toledo (Spanha)|Toledo]] contra l poder emiral. [[Fexeiro:Oviedo croix Victoire.jpg|thumb|150px|left|Eimaige de l berso de la [[Cruç de la Bitória]].]] Ne l anho de [[908]], un seclo depuis de Afonso II fazé-lo cula Cruç de l Anjos, manda fraugar la [[Cruç de la Vitória]], simblo de Astúrias zde anton. Afonso casa-se cun Jimena, nobre nabarra, possiblemente filha de Garcia Iñeigueç. Cul apoio de ls nobres galegos, cumo [[Heirmenegildo Guterres]], cunquista l norte de l atual Pertual. Tamien se adentra pul [[riu Douro|Douro]], cunquistando [[Çamora]] i [[Burgos (Spanha)|Burgos]]. Ne l momiento de l apogeu, l reino asturiano acupaba to l noroeste peninsular, zde l [[Porto]] até [[Álaba]]. [[Garcia I de Lhion|Garcia I]], filho de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III, ''l Grande'']], depuis de lhutar contra l sou pai i armanos, [[Ourdonho II de Lhion|Ourdonho II]] i [[Fruela II de las Astúrias i Lhion|Fruela II]], traslada la capital de l reino para [[León (Spanha)|Lion]], criando un nuobo reino que se fundirieb cul asturiano, l [[Reino de Lhion]]. == La articulaçon territorial de l Reino de las Stúrias == === La zona nuclear de l reino: las Stúrias i Lhiébana === Las Stúrias fui la region adonde se forjou l purmeiro stado crestiano de la [[Recunquista]]. Ye neste território oureginal que se situan las quatros capitales que l Reino fui tenendo sucessibamente ([[Cangas de Onís]], [[Prabie]], [[San Martín del Rey Aurelio]] i [[Obiedo]]) assi cumo las percipales demunstraçones de la [[arte pré-románica]] sturiana. La [[Crónica Rotense]], al mencionar las campanhas de [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], diç-me ls que "''neste tiempo se poboórun las Stúrias, [[Primorias]], [[Liébana]], [[Trasmiera]], [[Sopuerta]], [[Carranza]], [[Bardulia]], que agora se chaman [[Region stórica de Castielha|Castielha]], i la parte marítima de la [[Galiza]]''"<ref>An [[Latin]]: "''eo tempore populantur Asturias , Primorias, Lhiuena, Trasmiera, Subporta, Carrantie, Bardulies qui nunc uocitatur Castella eit pars maritiman [eit] Gallecie''".</ref>. Oufrece-me ls inda la çcriçon de las defrentes antidades regionales i comarcales eisistentes ne l território cantábrico. An percípio, i cumo se puode deduzir pul testamiento de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]<ref>La passaige ye la seguinte: "''Totas scilicet Asturias per Pirineos montes usque Sumrostrun (Somorrostro) eit usque Trasmera (Trasmiera) eit usque ad lhitus maris eit usque in Obe (Eo) flumine''"</ref> (anho [[842]]), l reino oureginal de Pelágio stendia-se antre ls rius [[riu Eo|Eo]] i [[riu Miera|Miera]], cujos territórios mais tarde se conhecírun puls nomes de Astúrias de Obiedo i Stúrias de Santillana. Inda assi, ls sucessores de Pelágio fúrun progressibamente stendendo ls sous domínios, aneixando territórios cumo Trasmiera ó El Bierzo que, nun oustante, cunserbórun la sue outonomie sob la forma de [[ducado]]s ó [[cundado]]s registos por ''comtes'' binculados a la aristocracie lhocal, cumo [[Rodrigo de Castielha]] ó Gatón de Bierzo. La este de l riu Miera situában-se las comarcas de [[Trasmiera]], [[Sopuerta]] i [[Carranza]]. Estes dous redadeiros territórios fúrun aneixados la [[Biscaia]] ([[1285]] i mais tarde al [[Paíç Basco]] ([[1979]]), ambora inda hoije cunserben buona parte de la sue cultura montanhesa oureginal <ref>Detesto esse spanhol ye un lixo</ref>: L dialeto tradecional de [[Ancartaçon|Ancartaciones]] apersenta rasgos asturoleoneses<ref>MIRONES, Txomin Etxeberria, ''La fala montanhesa ó cantábrica''</ref> i la sue mitologie anclui refréncias la criaturas cumo Ojáncano ó l Trenti que tan familiares son ne l folclore de [[La Montañla]] de la [[Cantábria]]. === L Deserto de l Douro, la cidade de Lhion i l antigo Ducado Asturiense === Passado la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|cunquista islámica]] de [[Spánia]], l território de la sub-Meseta norte bibiu un porcesso de çpoboamiento, acentuado antretanto pula reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] i pula seca que afetou essa ária durante las décadas centrales de l [[seclo VIII]], trazendo cumo resultado la desertificaçon de la bacie de l [[riu Douro|Douro]], agora trasformado an tierra de naide habitada por pequeinhas quemunidades de pastores i agricultores ourganizados al nible de aldés, al redror dun senhor ó [[mosteiro]] lhocal. Na storiografie spanhola çcute-se an torno de la natureza i antensidade de l çpoboamiento de l Bal de l Douro. Alguns outores, cumo Sáncheç Albornoç, afirman que esta terá sido total i, mais de l que esso, fui potenciada puls própios reis asturianos para desta forma isolar-se strategicamente de l [[emirado de Córdoba]] i dedicultar la antrada de las ''[[razies]]'' muçulmanas nas Astúrias. Outros outores, cumo Ablio Barbero i Marcelo Bigil, cunsidírun que, mais de l que un çpoboamiento, l que acunteciu fui ua desorganizaçon política i eiquenómica de l território que, lhoinge de tener ampeçado ne l seclo VIII, trazie raízes yá de la crise lhatifundiária tardo-romano i de l sistema sclabagista. Para alhá desso, etnólogos cumo Julio Caro Baroja chaman la atençon subre l fato de eisistiren grandes defrenças antre las culturas cantábricas (galega, asturiana) i las de la Meseta (cumo la castelhana). La zona oucidental de la sub-Meseta Norte, la que corresponde als bales de l Eilsa, Órbigo i [[riu Sil|Sil]], stubo an tiempos pré-romanos poboada por tribos de [[léngua céltica]], cumo ls ''astures'' ó ls ''baceos''. Cula [[ambason romana de la Península Eibérica|cunquista romana]], estes territórios fúrun ancorporados ne l ''[[Cumbentus]] Asturiensis'' que, passado la debison probincial de [[Caracala]], fui aneixado a la [[Porbíncia romana|porbíncia]] de la [[Galécia]]. Ne l [[Bisigotie|período bisigodo]], la ária passou a formar parte de l Ducado de las Astúrias (ó Ducado Asturiense), cujas percipales cidades éran [[Astorga (Spanha)|Astorga]] (''Asturica Augusta'', capital de ls Astures cismontanos) i [[León (Spanha)|Lion]] (''Legio VIII'', fundada puls romanos na sequéncia de las [[Guerras Cantábricas]]). Zde la segunda metade de l seclo VIII, estas regiones passórun a ser progressibamente absorbidas pul Reino de las Astúrias. Inda assi, este porcesso rializou-se de defrentes maneiras, dependendo de l território. Assi, por un lhado, parece que las regiones de la muntanha lheonesa, [[Bierzo]] i [[Maragatería]] nunca chegórun la çpoboar-se de to, cunserbando to la sue personalidade étnica: deste modo, ye mui probable que ls territórios de [[Baldeón]], [[Laciana]] i [[Babie]] téngan pertencido a la monarquia asturiana zde ls tiempos de Pelágio. Mesmo assi, custata-se la eisisténcia dun [[cundado de Bierzo]] zde ls tiempos de l rei Afonso II, i ye mui probable que seia bastante anterior al sou reinado. Por outro lhado, ls studos etnográficos rializados subre l pobo [[maragato]] rebelan ua possible ourige asturiana, spressada de maneira poética pul folclorista asturiano Custantino Cabal<ref>(Trad.) "''La Maragatería ye tierra nuossa, de las Stúrias de outros tiempos, armana de las tierras de baqueiros i guardion tamien de l segredo de la raça''", in Mitologie sturiana: l sacerdócio de l Diabo, Oubiedo, 1925.</ref>. An todas estas comarcas fúrun preserbadas modalidades lhenguísticas asturoleonesas i rasgos culturales mui próssimos als asturianos. An ouposiçon, la colonizaçon de l Paúl lheonés, [[Coyanza]] i [[Tierra de Campos]], tubo ua fuorte cumponente moçárabe: por todas estas comarcas abundan formas toponímicas correspondentes la tal lhéngua, nas que predominan ls sufixos "''-el''" i "''-iel''", al ambés de l asturoleonés "''-iellu''". Inda hoije ye possible çcernir l cuntreste cultural antre estas dues árias de la [[porbíncia de Lhion]]. De qualquiera forma, cierto ye que la cidade de Lhion (''Lheón'') se cumbertiu ne l percipal bastion asturiano de la Meseta Central, chegando, passado la muorte de l rei Afonso III, a assumir la capitalidade de l Reino, que passou a chamar-se [[Reino de Lhion]]. Outro marco ne l abanço asturiano an direçon al Sul fui la fortificaçon i repoboamiento de [[Çamora]], berdadeira guardiana de l riu Douro i que, pula sue amportança, chegou a ser classeficada por alguns storiadores árabes cumo la ''capital de l Galegos''<ref>Por ocasion dua spediçon de Muhammad ne l anho [[939]].</ref>. La spanson lheonesa articular-se-iba durante ls seclos seguintes an torno de la antiga [[Strada romana|calçada romana]] que ounie ''[[Asturica]]'' cun ''[[Emerita Augusta]]'', que darie lhugar mais tarde a la [[Bie de la Prata]]. === Las marcas oucidentales: Galiza i l Cundado Portucalense === {{Artigo percipal|[[Cundado Portucalense]]}} L bínclo antre l Norte de la Galiza i las Astúrias custata-se yá ne l [[Paroquial Suébico]], decumiento de l [[seclo VI]] adonde se fala de la sede eipiscopal de ''Britonia'', que se stendia puls territórios de la [[porbíncia de Lhugo]] i Astúrias. Ne l decorrer de la cunquista muçulmana de la Spánia, ls muçulmanos cunquistórun [[Tui]], i ende stablecírun un senhorio cun base ne l baixo bal de l [[Riu Minho]]. La reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] trarie, cumo cunsequéncia, l abandono por parte de las guarniçones berberes de todas las sues posiçones al norte de la [[Serra de Gredos]]. Deste modo, l Sul de la Galiza tornaba-se lhibre de l domínio muçulmano, ambora sofrendo un porcesso de çpoboamiento semelhante al de l Bal de l Douro que lhebou al abandono de to l tipo de bida ourbana. Por outro lhado, l Norte de la Galiza fui ancorporado al florescente reino asturiano pul rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], que anstalou l bispo [[Odoário]] na cidade de [[Lugo (Spanha)|Lugo]]. La débil posiçon asturiana fui antretanto cunsulidada pul sou sucessor, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]], que dominou ua ansurreiçon de ls galegos i derrotou an [[Pontubia]] ua spediçon de castigo ambiada pul [[emir de Córdoba]] [[Abderramon I]]. Décadas depuis, outra ansurreiçon de ls galegos fui derrotada pul rei [[Silo de las Astúrias|Silo]] na [[batailha de Montecubeiro]], próssimo la [[Castroberde]]. De qualquiera forma, la çcubierta de l sepulcro de l [[Santiago Maior|apóstolo Santiago]], durante l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]], i l susequente aparecimiento de l [[Caminos de Santiago|Caminos que heirdórun l sou nome]], assegurórun la antegraçon spritual de la Galiza ne l Reino de las Astúrias i mais tarde ne ls de [[Reino de Lhion|Lion]] i [[Reino de Castielha|Castielha]]. La spanson an direçon al Sul fui ampeçada por [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]], que repobou Rui. An décadas posteriores, [[Bímara Peres]], bassalo de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]], chegou até [[Porto]] (tomado an [[868]]), assentando las bases de l [[Cundado Portucalense]], que mais tarde darie lhugar al [[Reino de Pertual]]. === La frunteira ouriental: Ducado de la Cantábria, Castielha i l alto bal de l Ebro === Ne ls finales de l [[seclo VIII]], las zonas mais ourientales de la Sub-Meseta Norte stában poboadas por pequeinhas quemunidades rurales de dibersas ouriges étnicas. L pobo andígena era çcendente de las defrentes tribos que habitában na region ne ls [[Pobos eibéricos pré-romanos|tiempos pré-romanos]], cumo ls [[Bárdulos]], [[Báceos]], ls [[Turmogos]] i ls [[Celtíberos]], i dedicaba-se fundamentalmente al pastoreio. A estes pobos juntou-se ua óndia migratória procedente de la ária cantábro-pirenaica, antegrada subretodo por clanas pertencentes la dous pobos defrentes: ls [[Cantabros]] i ls [[Bascones]]. La spanson que decorreu mais cedo terá sido la de l Cantabros. La [[Cantábria]] çcrita puls geógrafos romanos stendia-se quaije sclusibamente puls territórios de la Cordilheira, ambora yá a partir de l [[seclo II]], probablemente fruito de la sedentarizaçon deste pobo, ampeça la sue spanson para las tierras de la Meseta, testemunhada arqueologicamente pula anfinidade de lhápides badinienses que registan un mobimiento migratório antenso de ls habitantes de la zona de l [[Picos de Ouropa]] an direçon a la zona de [[Cisterna]] (Lhion). Assi i todo, la colonizaçon mais antensa fui lhebada a cabo ne l bal médio-alto de l [[riu Ebro]], nas atuales porbíncias de [[Porbíncia de Vurgos|Burgos]] i [[La Rioja (Spanha)|La Rioja]]. Deste modo, de la lheitura de la obra de [[João de Biclaro|Crónica de l Biclarense]]<ref>Crónica de l Biclarense: ''"Leoviguldus Rex Cantabriam ingressus, provinciae pervasores interficit, Amaiam occupat, opes eorum pervadit, et provincia in suam revocat dictionem"''</ref> ([[seclo VI]]), adonde se çcriben las campanhas de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] an tierras cantábricas, deduç-se que la Cantábria bisigoda nun coincidie cula çcrita puls geógrafos romanos, mas que se stendia por tierras de La Rioja i Riberra Nabarra. Ye çcrita cumo ua region aneixa al território de l Bascones, i cuja capital era ua urbe batizada cul mesmo nome, la [[Cidade de la Cantábria]], a un quilómetro la norte de la atual cidade de [[Logroño]] i cujas ruínas inda hoije son bisibles. La dita cidade recebiu admoestaçones de [[Millán|San Millán]], que sortou ls sous habitantes a la cumberson, sob amenaça de séren çtruídos pulas fuorças de l Mal. Adberténcia esta que terá sido eignorada puls lhocales, que ne l anho seguinte berian ls sous lhugares çtruídos pulas tropas de l rei ariano [[Leobigildo]]<ref>[http://www.1romanico .com/004/foto1.asp?CODF=00015448 Detalhe de la arca de San Millán (Mosteiro de Yuso)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Na eimaige arriba, l santo adberte ls habitantes de la Cidade de la Cantábria. Na eimaige anferior stá repersentada la cunquista de la cidade pulas tropas bisigodas.</ref>. Mais tarde, este lhugar tornou-se sede de l [[Ducado de la Cantábria]], criado por [[Erbígio]] ne ls finales de l [[seclo VI]], cul oubjetibo de pacificar ls Cantabros i cunter la spanson basca. Cunhece-se l nome dun de ls sous duques, [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro]], que fui pai de l rei asturiano [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] i tamien alguas de las sues anstituiçones — la ''Bida de San Millán'', scrita por [[San Bráulio]], cita la eisisténcia dun ''Senado de la Cantábria'' que tenerie sede na cidade homónima. Todabie, ne l [[seclo XI]], l [[bispo de Astorga]] [[Sampiro]] chama [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, ''l Maior'']] de Nabarra ''Rex Cantabriensis'' i, yá ne l reinado de Garcia IV, un nobre nabarro, Fortún Ochoiç, recibe l títalo de Senhor de Cameros, Senhor de la Bal de Arnero i ''Senhor de la Cantábria''. La spanson basca tubo lhugar ne ls percípios de la [[Recunquista]]. A toponímia demunstra que la [[Lhéngua basca|lhéngua ''euskara'']] fui falada an buona parte de La Rioja i de Burgos i an [[Glosas Emilianenses]] cunserban-se alguas frases an basco que fúrun anotadas probablemente por monges falantes natibos desta lhéngua. Assi, heirdou de la basca l sou sistema fonológico i buona parte de la sue antroponímia (Garcia, Sancho, Jimeno) i anclusibamente ne l poema de l Mio Cid i nas obras de Gonzalo de Berceo<ref>Ua de las sues personanges, D. Bildur, carrega un nome euskérico, "''miedo''" ([[miedo]]).</ref> alguas de las sues personaiges ampregan spressones bascas. De qualquiera forma, la zona ampeçou a ser alcançada puls reis de las Astúrias a partir de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]] que, cula ajuda de ls sous bassalos [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]] i [[Diego Rodrígueç Porcelos]] repoboórun la [[Amaya|Peñla de Amaya]] i fundórun la cidade de [[Burgos]]. [[Fexeiro:Amaya-plano.jpg|left|300px|thumb|Praino arqueológico de [[Amaya|Peñla Amaya]]. L poboado i l castielho son de ourige mediebal, i neilhes passou probablemente muitas temporadas [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo de Castielha]], l purmeiro [[cunde de Castielha]].]] Ls purmeiros abanços seneficatibos a partir de la Cordilheira Cantábrica an direçon a la Meseta fúrun protagonizados puls ''[[Foramontano]]s'', nome cul qual se zeignan ls quelonos que abandonában ls territórios montanhosos de l Norte i se dirigian an direçon al Sul: uas bezes la colonizaçon daba-se por einiciatiba de la pequeinha nobreza i mosteiros i, noutras ocasiones, debian-se a migraçones de amplos grupos de parentesco, nun mobimiento nun mui defrente al que ls [[Badinienses]] rializórun ne ls purmeiros seclos de la nuossa era. Durante l reinado de Afonso II, fúrun acupadas la region de Campo, l território de las fuontes de l Ebro, bien cumo las zonas mais setentrionales de la bacie de l Douro. Este era un território defícel de colonizar, dado que l flanco ouriental de l reino era çtintamente mais çprotegido: las ''[[razie]]s'' an direçon a la Galiza i Lhion tenerien que atrabessar l Deserto de l Douro, un lhugar pouco propício pa l aprobisionamiento de las tropas, i, por esso, las sues bases situában-se an [[Toledo]], [[Coria]] [[Talamanca]] i [[Coimbra]], poboaçones que çtában de mais de 400 quilómetros de ls sous oubjetibos. Assi i todo, la zona de La Rioja, relatibamente poboada, ancontraba-se ne l poder dua poderosa família de senhores lhocales, ls [[Vanu Qasi]], i era atrabessada por ua [[strada romana]] que passaba por Amaya i chegaba até Astorga. Esta mesma strada yá tenerie sido outelizada por Lheobigildo durante las sues campanhas contra ls Cantabros ne l anho [[574]] i por Muza, durante la sue [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica|stensa ouparaçon de cunquista]] lhebada a cabo ne ls anhos [[712]]-[[714]]. L rei [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] rializou ua tentatiba de colonizaçon i fortificaçon de la cidade de [[León (Spanha)|Lion]], ambora frustrada por ua ''razie'' muçulmana. Inda assi, l sou sucessor, Ourdonho, aprobeitou l crecente poderio melitar asturiano, bien cumo ls porblemas anternos de l [[Emirado de Córdoba|Emirado]], para stablecer i fortificar praças stratégicas na bacie de l Douro. [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]], purmeiro [[Conde de Castielha]] (anstituído por Ourdonho I) repobou Peñla de Amaya, assegurando la persença asturiana na borda dreita de l riu Ebro. L sou sucessor, [[Diego Rodrígueç Porcelos]], procediu, yá an tiempos de Afonso III, a ua política inda mais spansiba: fixa la frunteira ouriental de l cundado ne l [[riu Arlanzón]] i [[Montes de Oca]]<ref>Desta época, refree-se un coincido remanse que cuntaba: (trad.)''Era anton Castielha un pequeinho lhugareijo, i tenie ls Montes de Oca cumo marco (lhemite).''</ref>. Atiradeira [[Burgos]] i arrebata ls muçulmanos de alguas fortalezas frunteiriças, cumo [[Pancorbo]], que serbian de base para las ''razies'' cun que ls emires de Córdoba assolában estas comarcas. Para proteger la frunteira ouriental de l Reino de las Astúrias, tubírun que custruir-se ua panóplia de castielhos, dende adbindo l nome de la region: [[Region stórica de Castielha|Castielha]]<ref>La purmeira mençon deste chamadeiro ancontra-se nua doaçon feita pul abade Bitulo i outorizada pul notário Lhope, ne l anho [[800]]: "''...eit S. Martini, quien sub subbicionen Mene manibus nostris fundabimus ipsan basilican in cibitate de Area Patriniani in territorio Castelle...".''</ref>. Nas décadas seguintes a la muorte de Diego Porcelos, outros nobres cumo [[Bela Jiméneç]], [[cunde de Álaba]], ó [[Nuñl Amplacheñeç]], [[cunde de Castielha]], prosseguiran ne l abanço asturiano an direçon al Sul, alcançando l bal de l Douro ne ls percípios de l [[seclo X]]. Procediu-se a la acupaçon de la cidade de [[Osma]] i a la penetraçon na region de [[Sepúlbeda]]. Todas estas tierras, pertencentes al bal alto de l [[riu Douro]], stubírun habitadas puls [[Celtíberos]] i puls [[Arébacos]], i neilhas se anclabában poboaçones de renome, cumo ''Numantie'' (çtruída pulas tropas de [[Cipion]]), i ''Uxama'' (Osma), que, segundo todos ls andícios, permaneciu poboada inda depuis de la cunquista islámica. La carta de Veato la Etério, [[bispo de Osma]], demunstra que, ne ls finales de l [[seclo VIII]], esta cidade cunserbaba anclusibamente la sue sede eipiscopal. L filólogo spanhol [[Rafael Lhapesa]] spone na sue obra «''Las lhénguas circumbizinhas''» la sue tese de que l castelhano falado an Soria, bien cumo l de la zona de Montes de Oca, tenerie un sustrato moçárabe, l que parecie dar argumientos als que afirman que houbo cuntinidade demográfica i cultural an detreminadas zonas de la bacie de l Douro. === Ls territórios de ls Bascones === Ne ls percípios de la era crestiana, ls territórios de la depresson basca stában poboados fundamentalmente por trés pobos çtintos: ls [[Bárdulos]], ls [[Caristios]] i ls [[Outrígones]]. Alguns outores, cumo l lhenguista [[Koldo Mitxelena]], cunsidírun que estes pobos falarian ua lhéngua antepassada de l basco atual. Por outro lhado, outros storiadores i filólogos, cumo Claudio Sáncheç Albornoç ó Jurgen Untermann, cunsidírun que la depresson basca (ls antigos ''saltus'' i ''ager basconun'') fui colonizada tardiamente ne ls seclos [[seclo V|V]] i [[seclo VI|VI]] pulas gientes procedentes de la [[Aquitánia]]. Neste sentido, çtaca-se l fato de que tanto l ''ager'' cumo l ''saltus basconun'' stában perfundamente romanizados, i que se preserbou até als dies de hoije toponímia andoeuropeia nun basca (Deba, Durango), nas atuales porbíncias bascas. La yá citada spanson de l euskera mediebal, bien cumo la ineisisténcia de eipigrafie protobasca fura de l território aquitano, parecerian ser argumientos de peso nesse sentido (cumo dado curjidoso, ne l solo sítio adonde se cunhában monedas na Nabarra, an [[Barscunes]], ouserba-se que la moneda fura cunhada an [[eibérico|léngua eibérica]]) . Se cierto ye que ne l sítio arqueológico de [[Iruñla-Beleia]] se ancontrórun anscriçones an lhéngua basca, ouserba-se mas que estas son relatibamente tardies, de ls seclos III la V i, segundo alguns outores, nun ambalidarian la tese de la basconizaçon tardie de la depresson basca, mas solo la adiantarian por dous ó trés seclos. [[Fexeiro:Cellorigo.La.Rioja.España.jpg|250px|thumb|right|Vista de [[Cellorigo]], adonde se ancontraba la fortaleza inexpugnable de l [[cunde de Álaba]], [[Bela Jiméneç]].]] De qualquiera forma, berifica-se que la lhéngua basca nunca se stendiu para alhá de l [[riu Nerbión]], na época de la Monarquia Asturiana. Nesses tiempos, ls Bascones de l territórios mais oucidentales quedórun na órbita asturiana durante ls reinados de ls reis Afonso I i Fruela. L segundo casou cun ua alabessa, Munia, que le darie un filho, l feturo rei Afonso II. Durante l reinado de Mauregato, l moço príncepe Afonso fui fuorçado a refugiar-se, cun ls sous parientes maternos, na zona de [[Álaba]], até que por fin, passado la muorte de Bermudo I, pudo ascender definitibamente al trono asturiano. La custituiçon de l [[Cundado de Álaba]] remonta a la reblion de l conde Eiglyón contra l rei Afonso III. Depuis de sufocar la reblion, l monarca nomeou un nobre lheal a la sue causa, [[Bela Jiméneç]], cumo Conde de Álaba. Este amprendedor rebelou-se de amportança fundamental para la repoboaçon i fortificaçon de Castielha, specialmente na defesa de [[Cellorigo]], ne l anho [[882]], contra las tropas de [[Almundir]] de [[Emir de Córdoba|Córdoba]]. L Cundado de Álaba stendia-se por todos ls territórios de la [[porbíncia de Álaba|porbíncia homónima]]<ref>Esta anformaçon deduç-se de la seguinte passaige de la [[Crónica de Afonso III]]: ''"Alabanque, Biscai, Alaone eit Urdunia, la suis reperitur senper esse possessas, sicut Pampilonia, Degius st atque Berroza"''</ref>, cun scepçon de la Tierra de Ayala, que solo serie antegrada ne l território ne l [[seclo XV]], i mui probablemente de l bal de [[Aramayona]]. Por outro lhado, ancluía ls territórios frunteiriços de las atuales porbíncias de [[Porbíncia de Burgos|Burgos]] i [[La Rioja]]. Este cundado susistiu cumo antidade andependiente até a la muorte de Álvaro Herrameliz, passado la qual Álaba passou a formar parte de l domínios de [[Fernán González]]. L cronista biscaio Lhope García de Salazar situa-me ls, nas sues obras ''"Crónicas de Bizcaya"'' (de l anho 1454) i ''"Bienandanzas i fortunas"'' (1471), l nacimiento de l [[senhorio de Biscaia]] nesta época. Ende se menciona la eisisténcia dun heirói fundador, Jaun Zuría, de teç branca i pelos ruibos, que criou l senhorio na sequéncia de la sue bitória subre las tropas asturianas na lhendária [[batailha de Arrigorriaga]] (anho [[840]]). Inda assi, la falta de documentaçon la este respeito deixa todas las questones an terreno speculatibo: aqueilho que custatan las crónicas cuntemporáneas ye solo que Afonso III fui bien sucedido frente a ua reblion de Bascones. == Cultura i sociadade == L reino tenie ua eiquenomie de susisténcia puramente agrícola i pecuária, eminentemente rural, cun Obiedo cumo solo núcleo ourbano na atual Astúrias. Inda assi, habie ua série de cidades amportantes nas outras partes de l reino, cumo [[Braga]], [[Lugo]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], i [[Çamora]]. La sociadade, nun purmeiro momiento de l tipo eigualitário, fui-se [[feudalismo|feudalizando]] progressibamente, subretodo cula chegada de gientes [[moçárabe]]s de cultura bisigoda. Paradoxalmente, este pobo fui crestianizando l reino, que einicialmente assentaba nua zona de dibersos eilemientos pagones (la [[eigreija de Santa Cruç]], an [[Cangas de Onís]], purmeiro bruxedo arquitetónico, stá custruída subre un [[dólmen]]). Ambora se cunsidere tradecionalmente que la atibidade cultural tenga sido mui scassa, ls trabalhos de Beato, l acróstico dedicado la Silo, las custruçones pré-románicas, etc., ampelen la que este punto de bista se steia alterando. La ourganizaçon territorial staba lhigada la ''comtes'', que stában al mando de las partes mais afastadas, stando l núcleo einicial astur sob mandato direto de l rei. La strutura de la corte, l ''oufício palatino'', era mui mais simples que l de l Bisigodos. == Arte sturiana == L '''pré-románico sturiano''' ye ua arte anglobada drento de l [[Arte pré-románica|pré-románico]] i que se lhocaliza na [[Península Eibérica]] adjacente al [[Mar Cantábrico]], lhibre de la acupaçon muçulmana ne l final de l [[seclo VIII]] (depuis de la derrota de [[Guadalete]] i posterior ambason [[Sarracenos|sarracena]] i até ampeços de l [[seclo X]], an que ye absorbida pula arte románica benida de [[Fráncia]]. [[Fexeiro:SanSalvadorValdedios-1.jpg|thumb|right|250px|Eimaige de [[San Salbador de Baldediós]]. La natureza frondosa i la çtáncia de l mundo de ls homes fazien de ls bales asturianos un lhugar eideal pa l recolhimiento, la ouraçon, i l ancontro cul debino. La proliferaçon de chamadeiros cumo Baldediós ó Ribera Sacra faç refréncia àqueles tiempos an que comarcas anteiras fúrun colonizadas por mosteiros.]] Ls monumientos de [[arte pré-románica]] nas Astúrias son spoentes de la pequeinha ceblizaçon que se iba fraugando na region cantábrica. Neste sentido, la arte asturiana ye, junto cula [[Catalunha|catalana]], ua de las percipales refréncias de l pré-románico na Spanha; se bien que, nesta redadeira, las anfluéncias [[Lombardia|lombardas]] son eibidentes, na arte pré-románica asturiana faç-se sentir, subretodo, la anfluéncia [[arte carolíngie|carolíngie]]. Inda assi, anque que, tradecionalmente, se fússen {{NT|subrayando|acentuando}} ls bínclos antre l stilo asturiano i l bisigótico, alguns outores nun deixan de salientar l fato de que probablemente buona parte de las sues caratelísticas deriben de la [[arte romana]] i [[arte paleocristana|paleocristana]] de ls quales eisisten alguns spoentes an território asturiano. Tamien hai ciertas anfluéncias outótones, puramente ''astures'' i, neste sentido, nalguns monumientos pré-románicos, cumo [[San Miguel de Lhillo]], puoden ouserbar-se medalhones adonde surge grabados motibos pagones cumo la ''heixapétala'' ó la spiral solar, que inda hoije se ampregan para decorar ls {{NT|hórreos|spigueiros}} asturianos. == Religiosidade i spiritualidade ne l Reino de las Stúrias == === Restos de l paganismo celta i megalítico === {{Artigos percipales|[[Paraísos celtas]], [[mitologie asturiana]]}} {| width="100%" |- | align="left" | {{quote2|La Xana<ref>La [[Xana (mitologie)|Xana]] ye ua de las personaiges mais coincidas de la [[mitologie asturiana|mitologie lheonesa i asturiana]]. Ye ua pequeinha diusa de grande beleza (un paralelo cun las [[fada]]s) que habita an zonas de augas puras i cristalinas (''auga biba'')</ref> galante i formosa<br />coronada de pérolas de ourbalheira,<br />bestida de galas de Maio<br />i calçada de pétalas de rosa<br />|(trad.) ''Nel i Flor'', Pin de Pría<ref name="poemaast">an [[lhéngua asturiana|asturiano]].</ref>}} |- | align="right" |{{quote2|Cheguei a la tua hai tierra dous mil anhos<br />pus antes passeaba-me por cima de las streilhas<br />i al ancontrar-me nua ilha de stranhos<br />alguien se decidiu a seguir-me las pegadas.<br />|(trad.) ''El Cuintu la Xana'', Francisco Gonzáleç Prieto<ref name="poemaast" />}} |} Ambora ls purmeiros testemunhos crestianos nas Astúrias daten de l [[seclo V]]<ref>Lhápides de ''Dobidena'', ''Magnentie'' i ''Norenus'', todas eilhas atualmente ne l [[Museu Arqueológico de Obiedo]].</ref>, la berdadeira progresson de l cristandade na region solo tubo lhugar a partir de meados de l [[seclo VI]], quando to ua série de monges, cumo [[Toríbio de Lhiébana]] i outros monges pertencentes a la Orde de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], se fúrun assentando an territórios de la cordilheira cantábrica, ampeçando la predicaçon de la doutrina crestiana antre ls lhocales. La crestianizaçon de las Astúrias abançou de maneira mui lhenta, podendo-se mesmo afirmar que jamales se ampós subre las [[mitologie asturiana|antigas dibindades]]. Tal cumo sucediu an muitos outros lhugares (ambora ende, talbeç, an maior medida), estas perdurórun nas fés populares, coeisistindo sincreticamente cula nuoba religion. Ye neste cuntesto que [[Martico de Dume|San Martico de Braga]] reprendia, na sue obra ''De corretione rusticorun'', ls camponeses de la [[Galécia]] pul sou apego als cultos pagones: [[Fexeiro:Rio cares deva.JPG|thumb|250px|left|L [[Riu Deba]], que ne l sou auge stubo cunsagrado a la [[Deba|diusa pagana homónima]].]] :«''Muitos demónios de l [NT: que fúrun] spulsos de l cielo presiden ne l mar, ne ls rius, nas fuontes ó nas selbas i se fázen adorar puls eignorantes cumo diuses. A eilhes fázen sacrifícios: ne l mar ambocan [[Netuno]]; ne ls rius, las [[Lámia]]s; nas fuontes, las [[Ninfa]]s; nas selbas, las [[Diana]]s.<ref>An [[Lhéngua lhatina|lhatin]]: ''"Eit in mare quiden Netunun appellant, in fluminibus Lhamias, in fontibus Nymphas, in silbis Dianas, quae omnia maligni daemones eit spiritus nequan sunt, qui homines anfideles, qui signaclo crucis nesciunt se munire, nocent eit bexant"''.</ref>''». L folclorista asturiano [[Custantino Cabal]] fui quien defendiu pula purmeira beç la eisisténcia de parentesco eitimológico - hoije yá giralmente aceite puls filólogos<ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", Oubiedo, 2003, pág. 266 n.12</ref><ref>Ana María Canho, "Eiboluçon stórica de la lhéngua asturiana", seçon de l catálogo de la sposiçon "Orígenes", Obiedo 1993</ref> - antre l bocábulo lhatino ''diana'', que surge ne ls testos de San Martico de Braga, i l asturiano ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]' ', que zeigna la coincida criatura de la [[mitologie asturiana]], l que poderie andicar la eisisténcia de algua cuntinidade antre la antiga religion asturiana i las fés míticas persentes na atualidade nas zonas rurales de las Astúrias. Nun será por acauso que la rieira que brota de l [[santuário de Cobadonga]] inda hoije ye coincida pul nome de la antiga diusa celta [[Deba]], a cujo culto staba cunsagrado l lhugar antes de la sue crestianizaçon. Segundo outros outores<ref>''Toponimia de ourigen andoeuropeu prelatino an Stúrias'', Oubiedo 1980, ISBN 84-00-05572-1</ref>, ''deba'' ye ua palabra celta i andoeuropeia que quier dezir simplesmente ''diusa'', pul que serie possible que las refréncias la este nome ancluíssen outras i çtintas dibindades femininas cumo Nabie ó Briga. De qualquiera forma, ''Deba'' era ua eibocaçon que, segundo la oupinion de storiadores de renome<ref>Rmekjonson</ref><ref>J.M. Gonzáleç y Fernándeç-Ballés, "Storia de Asturias, 2", 1977, pág. III (an sturiano non castelhano)</ref>, etnólogos<ref>Idra Tcha Tch Lague</ref> i filólogos<ref>M. Sebilla, "Toponimia de ourigen prelatino en Asturias", 1980, p.45</ref><ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", 2003, pág. 431</ref>, gozaba de grande statuto na época pré-crestiana, tal cumo l testemunhan chamadeiros cumo ''La Isla de Deba'' (an [[Castrillón]]) ó l poço de Gueyu la Deba ([[Gijón]]). Diç-se inda hoije que, de la purmeira, bénen las rapazas que nacen ne l território de l cunceilho citado. De Gueyu la Deba, que l burmeilho de las sues augas se debe al sangre de ls mouros derrotados na [[batailha de Cobadonga]]. Ne l bal médio de l [[riu Sella]], na zona adonde se ancontra [[Cangas de Onís]], eisistia ua ária [[dólmen|dolménica]] datada de la [[megalitismo|época megalítica]], probablemente de l período [[4000 a.C.|4000]]- [[2000 a.C.]]. Ende, particularmente ne l [[dólmen de Santa Cruç]], se rializában ls rituales funerários de ls xefes tribales de la comarca. Esta prática resistiu a las cunquistas [[Ambason romana de la Península Eibérica|romana]] i [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|bisigótica]], i staba de tal forma anraizada que, inda ne l [[seclo VIII]], l rei [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ende terá sido anterrado, ne l mesmo lhocal adonde repousában ls restos de caudilhos ancestrales. Inda que la crestianizaçon de la region tenga sido patrocinada pula monarquia asturiana (atrabeç de la eidificaçon dua eigreija), cierto ye que inda hoije eisisten lhendas paganas que afirman que l dólmen de Santa Cruç ye habitado por ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]s'' i que a tierra que se strai de l sou tierra ten propiadades curatibas. [[Fexeiro:Eibe.jpg|right|thumb|250px|L [[Taxus]] repersenta l bínclo de ls asturianos pagones cula Tierra, ls antepassados i la religion antiga.]] Segundo la lhápide ancontrada ne l túmulo de Fábila, l anterro de l rei fui oufeciado por Asterio, qualificado de ''bate'', palabra lhatina que quier dezir "adebino, profeta", cun [[cognato]]s nas [[léngua celta|lénguas célticas]], cumo l [[gaélico irlandés]] ''oaith'', que zeignaba ls [[bardo]]s que rializában profecies i adebinaçones (por eisemplo, l mago [[Suibhne]], eiquibalente irlandés de [[Merlin]]). Esta treminologie cuntrasta cula que ancontramos ne ls testos crestianos mais quemuns, adonde ye hábito ancontrar refréncias a sacerdotes cumo ''presbyterus'' (de l [[léngua griega|griego]] Πρεσβυτερος, "armano maior"). Neste cuntesto, nun será demales recordar que la crestianizaçon de las Astúrias nó fui necessariamente lhebada a cabo por bias ourtodoxas: l [[Paroquial Suébico]] atribuía la sede de l [[Bretones]] a las paróquias eisistentes ne l território asturiano, pul que ye probable que las primitibas formas de cristandade típico nas Astúrias nun dibergissen mui de las eisistentes nas eigreijas celtas de las [[ilhas británicas]], antre eilhas la [[tonsura]] de ls sous monges que, pulas sues reminiscéncias paganas, fui cundenada pul [[Quarto Cuncílio de Toledo|IV Cuncílio de Toledo]]<ref>Esse instrupício solo ambenta nomes an mirandés</ref>. Hoije an die, inda restan na [[Galiza]] numerosas lhendas relatibas a relegiosos que biajórun por mar an direçon a las cuostas de l [[Paraíso]], cumo por eisemplo [[Amaro|San Amaro]], [[Trezenzonio]] ó [[Ero de Armenteira]]: lhendas que stablecen grande paralelismo cun las stórias de [[Brandon|San Brandon, l Nabegante]], San Maclóbio de Gales ó ls [[Paraísos celtas|''eimramma'' irlandeses]]. Por outro lhado, l cierto ye que l paganismo anfluenciou anclusibamente las práticas de la [[Eigreija Católica]] nas Astúrias: nun era pouco frequente que ls sacerdotes partecipassen ne ls cunjuros para ampedir la chegada de [[Nuberu]] a ua detreminada paróquia, i na figura de l ''freiros'' se cunserban ls redadeiros bruxedos de la poesie mitológica<ref>La Grande Anciclopédia Sturiana, na sue antrada dedicada als ''freiros'' diç-me ls: ''"L freiro era depositário de todas las tradiçones relegiosas i lhendas fantásticas de l paíç; relataba ls sucessos mais stranhos i amberossímeis. Referie que habie bisto Nuberu cunjurando a tormenta zde l alto de l monte, cumo se le anterpunha an sou camino ua alma penada solicitando-le missas ne l sou sufrágio, {{NT|cumo había ancontrado la guestia al pasar próssimo a un cementerio|[...]}}; falaba de ls amanhos de las bruxas i las trabessuras de l trasgos. Rializaba tamien milagres subretodo an fabor daquelas pessonas que habien cuntribuído cun las sues smolas ne l sustento de ls gastos de l sou ermita"''</ref> nas Astúrias tradecional. L porcesso de crestianizaçon fui fomentado puls reis de Astúrias que, oupostamente als [[Lista de monarcas de Anglaterra|monarcas de la Anglaterra]] pagana (cumo [[Penda de Mércia]]), a la [[Irlanda]] gaélica ([[Cunn Cétchathach|Cunn, l de las Cien Batailhas]]) ó als [[Saxones]] de l [[seclo VIII]] (l duque [[Witikindo]]), nun cimentórun l sou poder subre las tradiçones relegiosas andígenas, mas si tomando ls sous mitos fundacionales a partir de ls testos de las [[Sagradas Scrituras]] crestianas (particularmente de l [[Apocalipse]], i de ls lhibros proféticos de [[Ezequiel]] i [[Daniel]]) i de ls testos de ls Padres de la Eigreija, cumo beremos na seçon seguinte. === Religiosidade crestiana: Milenarismo i culto jacobiu === {{Artigos percipales|[[Beato de Lhiébana]], [[Crónica Profética]], [[Milenarismo]], [[Camino de Santiago]]}} {{quote2|I haberá senhales ne l sol, na lhuna i nas streilhas, i na tierra, angústia de las gientes, perplexas pul strondo de l mar i de las óndias [...] i anton bereis regressar l Filho de l Home nua nubre cun grande poder i glória|Lc, 21:25-27}} Durante ls reinados de [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Mauregato de las Astúrias|Mauregato]] stablecírun-se las bases de la cultura de l Reino de las Astúrias i de la Spánia crestiana de la [[Alta Eidade Média]]. Neste período aparentemente calmo, ne l qual ls reis de las Astúrias se submetírun als caprichos de l [[Emirado de Córdoba|emires de Córdoba]], bibiu [[Beato de Lhiébana]], que ye probablemente la maior figura anteletual de l Reino de las Astúrias, i cuja obra marcou inegablemente la cultura crestiana de la [[Recunquista]]. [[Fexeiro:ApocalypseStSeverFolios45v46rWorldMap.jpg|thumb|300px|right|[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]]. Defrentemente de l que sucede na cartografie moderna, l mapa nun stá ourientado la Norte, mas si la Ouriente. Diç-se, por esso, que stá ''ourientado'' (i dende adbén la palabra).]] Beato biu-se diretamente ambolbido na quezila [[adopcionismo|adopcionista]], ne l teta de la qual cumbatiu afincadamente contra [[Eilipando]], [[bispo de Toledo]]. Ls adopcionistas defendian que Jasus Cristo tenerie nacido home i que solo passado la muorte i ressurreiçon fui aporfilhado pul Pai, adquirindo la qualidade debina. L adopcionismo tenie raízes ne l [[arianismo]], que negaba la dibindade de Cristo, i ne l paganismo greco-romano, adonde custában alguns eisemplos de heiróis, cumo [[Hércules]], que depuis de la muorte alcançórun la [[apoteose]]. Nun se çcarta, mas, la anfluéncia muçulmana ne l aparecimiento de l adopcionismo, bisto que anclusibamente Eilipando fui ampuosto ne l sou cargo pulas outoridades muçulmanas, cuja religion negaba la dibindade de Jasus, que era cunsidrado profeta mas nun Filho de Dius. Nun oustante, la heiresie adopcionista fui cumbatida por Beato a partir de l sou [[mosteiro de Santo Toríbio de Lhiébana]], a la par que defendia la andependéncia de la eigreija asturiana relatibamente a la de Toledo, streitando laços cun Roma i cul [[Ampério Carolíngio]]: Beato recebiu apoio na sue lhuita contra la eigreija toledana pul Papa, bien cumo por [[Alcuíno de Iorque]], un ampenhado académico anglo-saxon de [[Aachen|Aquisgron]], cun quien cultibou ua grande amisade. [[Fexeiro:B Valladolid 120.jpg|thumb|200px|left|'''El Ángel de la Quinta Trompeta''': "''I l quinto anjo tocou la sue trompeta, i bi streilhas caer de l cielo an direçon a a tierra i a el le fúrun antregues las chabes de l abismo''" (Apocalipse, 9.1)]] La obra de maior trascendéncia criada por Beato fúrun ls sous ''Comentairos al Apocalipse'', copiados para manuscritos ne ls seclos posteriores (giralmente chamados [[Veatos]]) i de ls quales l scritor eitaliano [[Umberto Retombo]] chegou a afirmar: "''Las sues faustosas eimaiges dórun lhugar al maior acuntecimiento iconográfico de la stória de la houmanidade''"<ref>La estas obras Umberto Retombo dedicou ua de las sues monografies, ''Beato di Lhiebana'' (1976)</ref>. Neilhes, Beato spone ua anterpretaçon pessonal de l relato apocalítico, cumplementada cun citaçones de l [[Antigo Testamiento]] i de ls Pais de la Eigreija, todo esto acumpanhado de magistrales eilustraçones. [[Fexeiro:B Facundus 224vdét.jpg|thumb|200px|right|"''A mulhier staba bestida de púrpura i scarlate, resplandecie de ouro, piedras preciosas i pérolas; lhebaba na mano ua copa de ouro chena de abominaçones, i tamien las ampurezas de la sue prostituiçon i, delantre, un nome scrito - un mistério -: «La '''Grande Babilónia''', mai de las rameiras i de las abominaçones de la tierra''»". (Apocalipse, 17.4-5)]] [[Fexeiro:B Facundus 186v.jpg|thumb|200px|right|"''Un grande senhal apareciu ne l cielo: '''Ua mulhier, bestida de Sol''', cula lhuna la sous pies, i ua corona de duoze streilhas subre la cabeça; stá prenha i grita cun las delores de parto i cul tormiento de dar a la luç. I apareciu outro senhal ne l cielo: '''un grande Dragon burmeilho, cun siete cabeças i dieç cornos''' i, subre las sues cabeças, siete diademas''". (Apocalipse, 12.1)]] [[Fexeiro:B Pierpont 112.jpg|thumb|200px|left|'''La abiertura de l Sexo Selo''': "''I bi cumo se abria l sesto selo, i dou-se un einorme terramoto, i l sol tornou-se negro cumo l [[cilício]]''(NT: tecido)'', i la lhuna tornou-se to quelor de sangre''" (Apocalipse, 6,12)]] [[Fexeiro:B Facundus 6v.jpg|thumb|200px|left|"''You sou '''l Alfa i l Omega''', l percípio i l fin, diç l Senhor Dius, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''" (Apocalipse, 1.8)]] [[Fexeiro:B Facundus 240.jpg|thumb|200px|right|"''Anton bi l cielo abierto, i habie un '''cabalho branco''': quien l monta chama-se «Fiel» i «Beras»; i julga i cumbate cun justícia. L sous uolhos, chama de fuogo; subre la cabeça, muitos diademas; lheba scrito un nome que solo el conhece; beste un manto ampapado an sangre i l sou nome ye: La Palabra de Dius''". (Apocalipse, 19.11)]] Ne ls ''Comentairos'' daba-se ua nuoba anterpretaçon als simblos de l [[Apocalipse]]: [[Babilónia]] yá nun repersentaba la [[Stória de Roma|cidade de Roma]], mas si [[Córdoba]], sede de ls emires de l [[Al-Andalus]]; la [[Béstia]], antigo simblo de l [[Ampério Romano]], ancarnaba agora l ambasor islámico que amenaçaba çtruir la cristandade oucidental i que nessa época atribulaba cun las sues frequentes ''[[razie]]s'' ls territórios de l Reino de las Astúrias. Ne l prólogo al segundo lhibro desta obra ancontra-se un de l ''[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana|Mapa Mundi]]' ' mais coincidos de la cultura alto-mediebal ouropeia. L oubjetibo deste mapa nun era la repersentaçon geográfica de l mundo, mas si serbir cumo eilustraçon de la [[diáspora]] eibangelizadora de l Apóstolos durante las purmeiras décadas de l cristandade. Para cunfecioná-lo, Beato baseou-se ne ls dados proporcionados por [[Isidoro de Sebilha|San Isidoro de Sebilha]], [[Ptolomiu]], i nas [[Sagradas Scrituras]]. L mundo surge repersentado cumo un disco de tierra rodeado pul Ouceano, que se debide an trés partes: Ásia (semicírclo superior), Ouropa (quadrante anferior squerdo) i África (quadrante anferior dreito). L [[Mar Mediterráneo|Mar Mediterránico]] (Ouropa-África), l [[Riu Nilo]] (África-Ásia) i l [[Mar Eigeu]] i l [[Bósforo]] (Ouropa-Ásia) separában las massas cuntinentales. Beato staba cumbencido de la eiminéncia de la chegada de l Fin de l Tiempos, que benerien precedidos pul reinado de l [[Anticristo]], cujo ampério durarie 1290 anhos. Baseando-se ne l squema proposto por [[Agostico de Heipona|Santo Agostico]] na sue obra [[Cidade de Dius]], l criador de l ''Comentairos'' cunsidraba que la stória de l mundo se struturaba an seis eidades: las cinco purmeiras stendian-se antre la criaçon de [[Adon]] i la crucificaçon de Jasus Cristo, anquanto que la sesta, posterior la Cristo i cuntemporánea als nuossos dies, deberie culminar cul zamcadeamiento de ls eibentos profetizados pul Apocalipse. Ls mobimientos de caráter milenarista éran quemuns na Ouropa de anton: Ne l período 760-780 porduziran-se nas [[Gálias]] to ua série de fenómenos astrales que porbocórun l pánico na populaçon; un monge bisionário, João, antebiu la chegada de l Fin de l Mundo yá ne l reinado de [[Carlos Magno]]. Surge inda neste período l [[Apocalipse de Daniel]], un testo scrito an [[Aramaico|léngua síria]] durante l reinado de la amperatriç [[Irene de Bizáncio|Irene]] an Bizáncio ne l qual se profetizában to ua série de guerras antre árabes, bizantinos i pobos de l Norte, que finalizarian cula chegada de l Anticristo. Para Beato, ls acuntecimientos que ocorrian na Spánia (l domínio islámico, la heiresie adopcionista, la progressiba assimilaçon de l moçárabes) éran senhales que andicában la prossimidade de l auge apocalítico. Segundo relata Eilipando na sue ''Carta de ls bispos de Spania als sous armanos de la Gália'', l abade de Santo Toríbio chegou a anunciar als sous paisanos de Lhiébana la chegada de l Fin de l Mundo para la Páscoa de l anho 800: na béspera desse die, cientos de aldeanos agrupórun-se al redror de l Mosteiro de Santo Toríbio, sperando - aterrados - l prodígio. Ende quedórun durante quaije die i meio an ayuno até que un deilhes, de nome Ourdonho, sclamou: "''Comamos i bebamos, para se chegar l fin de l mundo stéiamos fartos!''". Las bisones proféticas i milenaristas de Beato de Lhiébana tubírun ua anfluéncia marcante ne l zambolbimiento de l Reino de las Astúrias: La [[Crónica Profética]], redigida por buolta de [[década de 880|880]], antebé la capitulaçon de l [[Emirado de Córdoba]] i la cunquista i redençon de to la Spánia pul rei [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]]. Desta forma, l ícone de la [[Cruç de la Bitória]], que acabou por se cumberter ne l amblema de l Reino de las Astúrias, debe la sue ourige a ua passaige de l Apocalipse an que [[San João Eibangelista|San João]] ten la seguinte bison de la [[segunda benida de Cristo]]: Bé Jasus Cristo sentado majestosamente acumpanhado de nubres i afirmando "''You sou l Alfa i l Omega, l percípio i l fin, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''"<ref>Apocalipse, 1.8</ref>. L uso de l [[lábaro]] remonta als tiempos de [[Custantino I|Custantino, l Grande]], que l ampregou durante la célebre [[batailha de la Puonte Mílbio]]. Nun oustante, nas Astúrias, l uso de la Cruç de la Bitória adquiriu statuto de beneraçon. An quaije todas las eigreijas pré-románicas surge grabado este ícone<ref>[http://www.eiducastur.princast.s/asturias/spacio/150recursos/recursos/eimagenes/47.jpg La Cruç de la Bitória grabada an piedra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.comarcabaqueira .com/scrits/museoprerromanico.asp Museu Pré-románico de San Martín (Salas)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, por bezes acumpanhado de la spresson "''Hoc signo tuetur pius, in hoc signo bincitur inimicus''"<ref>Cun este simblo se protege l pio, cun este simblo ye bencido l einimigo''</ref> que se tornarie ne l lhema de ls monarcas asturianos. Outro de ls lhegados sprituales de l Reino de las Astúrias fui l aparecimiento dua de las bias de trasmisson cultural mais fascinantes de la Ouropa: l [[Camino de Santiago]]. L purmeiro testo que faç refréncia a la predicaçon de [[Santiago Maior]] ye l ''Brebiário de l Apóstolos'', testo de l [[seclo VI]] que refree un lhugar chamado ''Aca Marmárica'' cumo l sou lhugar de çcanso definitibo. San Isidoro de Sebilha ansistiu nesta mesma eideia ne l sou tratado ''De ortu eit oubitu patriun''. Seclo i meio depuis, yá ne l tiempo de l reinado de Mauregato, fui cumpuosto l hino ''L Dei Berbun'', ne l qual se qualifica l apóstolo de "''áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional''"<ref>"''Oh berdadeiramente dino i mais Santo Apóstolo que refulge cumo áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional, eibitando la peste, sei de l cielo salbaçon, afasta todas las anfermidades, calamidades i crime. Mostra-te piedoso, protegendo l ganado a ti ancomendado, sei manso pastor pa l rei, l clero i l pobo, que cun tua ajuda çfrutemos de ls gozos de l Alto, que ne ls rebistamos de la glória de l reino cunquistado, que por ti ne ls lhibremos de l anferno eiterno''".</ref>, i se faç refréncia a la sue predicaçon na Península durante las purmeiras décadas de l cristandade<ref>Alguns outores atribuen l hino citado la Beato, ambora seia cuntroberso.</ref>. Mas serie solo ne l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] quando, zde la Galiza, chegórun amboras dua acuntecimiento prodigioso: na diocese de [[Eirie Flabie]] (poboaçon próssima de [[Padrón]], na Galiza) un ermita chamado Pelágio tenerie assistido durante bárias nuites sucessibas resplendores misteriosos subre l bosque de Lhibredón. Cançones de anjos acumpanhában l beile de lhuzes. Ampressionado por este fenómeno, Pelágio ancontrou-se cul bispo de Eirie Flabie, Teodomiro, que acudiu àquele lhugar cul sou séquito. Ne l meio de l bosque ancontrórun un sepulcro de piedra cun trés cuorpos, que fúrun eidantificados cumo sendo de l apóstolo [[Santiago Maior]] i sous dous çcípulos, Teodoro i Atanásio. Segundo la lhenda, l rei Afonso fui l purmeiro peregrino la çlocar-se a ber l apóstolo: durante las nuites que passou ne l trajeto, fui guiado pul curso de la [[Bie Lhátea]], que a partir desse momiento tomarie l nome popular de ''Camino de Santiago''. Ls rumores subre la tumba de Santiago acarretou un éxito político sustancial pa l Reino de las Astúrias: Spánia poderie reclamar para si la honra de albergar ls restos dun de l apóstolos de Jasus Cristo, un galardon solo cumpartido cula Ásia (cuncretamente Éfeso), adonde repousaba l cuorpo de [[San João Eibangelista|San João]], i cun Roma, adonde fúrun anterrados ls restos mortales de [[San Pedro]] i [[Paulo de Tarso|San Paulo]]. A partir desse momiento, [[Santiago de Cumpostela]] cumbertirieb-se, junto cun [[Roma]] i [[Jarusalen]], nua de las trés cidades santas de la Cristandade. A la cunta de ls Caminos de Santiago entrórun na Península Eibérica multidones de anfluéncias procedentes de la Ouropa central durante ls seclos seguintes, zde ls stilos [[stilo gótico|gótico]] i [[estilo románico|románico]] a la [[trobadorismo|troba probençal]]. Nun oustante, la stória al redror de la ''çcubierta'' de ls restos mortales de l apóstolo deixou ciertos aspetos enigmáticos. La sepultura fui ancontrada nun lhugar que yá era coincido cumo [[necrópole]] zde l [[Vaixo Ampério]], pul que ye possible que se tratasse de ls restos dun notable de la zona: l storiador británico Heinry Chadwick lhançou la heipótese que eidantifica l sarcófago ancontrado an Cumpostela cun las relíquias de Prisciliano. Outros outores, cumo Custantino Cabal, rialçan que muitos lhugares na Galiza, cumo Pico Sacro, la Piedra de la Barca ([[Muxía]]) ó San Andrés de Teixido, éran oubjetibo de peregrinaçones de fiéis pagones, que cunsiderában aqueilhes lhugares, eidantificados cul Fin de l Mundo, cumo puortas de antrada pa l [[Paraísos celtas|Outro Mundo]]. Cula çcubierta de l túmulo de Santiago, antensificou-se la progressiba crestianizaçon nestas rotas de peregrinaçon. === Mitos i lhendas === [[Fexeiro:ErcinaLake.JPG|thumb|250px|left|Lhago de Ercina. Segundo la lhenda, neste lhugar se arguia ua aldé ó mesmo - quien sabe - ua cidade que fui çtruída por un dilúbio debino.]] Bisto que las Crónicas de l Reino de las Astúrias fúrun redigidas seclo i meio depuis de la [[batailha de Cobadonga]], quedan por çcortinar muitas de las facetas de ls purmeiros reis de Astúrias, abandonadas al nebuloso território de l mito i de la lhenda. Se bien que la storicidade de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]] ye andiscutible, an torno de la sue figura se teciu ua multitude de tradiçones i relatos. Un deilhes afirma que antes de la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica]] terá ido an peregrinaçon la Jarusalen, la cidade santa de la Cristandade. Inda assi, afirma-se que la [[Cruç de la Vitória]] fui formada por un centeilha que, al caer subre un carbalho, talhou la sue figura ne l tronco<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç, "''Simbologie mágico-tradicional''", pág. 147</ref>. Neste mito antrelaçan-se tamien dous eilemientos de amportança fundamental na tradiçon asturiana: por un lhado, l ''centeilha'', simblo de l antigo dius asturiano Taranis i que, na mitologie asturiana, ye fraugado pul Ñuberu, senhor de las nubres, de la chuba i de l bentos. Por outro lhado, l ''carbalho'' era l simblo de la rialeza asturiana, tal cumo testemunhan graburas an piedra cumo ls de la [[Eigreija de Abamia]], ne ls quales surge fuolhas dessa spece arbórea. [[Fexeiro:Kyffhaeuser Tilleda.jpg|thumb|250px|right|Eimaige de l Kyffhäuser, na [[Almanha]], adonde, dun modo similar al de Fruela i Bernardo de l Cárpio, lhanguesce l amperador [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico Barbarossa]], rodeado de ls sous cabalheiros i nanos.]] Para alhá desso, la zona de [[Cobadonga]] fui sendo pródiga an relatos assombrosos, cumo l que se afirma que, subre l lhugar que hoije acupan ls lhagos de Enol i de la Ercina, se alçaba un poboado de pastores que fui bejitado pula Birge quien, çfarçada de peregrina, pediu quemido i habitaçon pulas casas de l poboado. An todas eilhas terá sido rejeitada bruscamente, ancontrando refúgio solo na houmilde moradie dun pastor, que carinhosamente cumpartiu culha todo l que possuía. Cumo castigo ante la inospitalidade de l habitantes, la poboaçon fui arrasada por un dilúbio debino, zaparecendo para siempre, a la scepçon de la choça de l pastor. A la sue frente, a misteriosa hóspede chorou i, las lhágrimas caindo ne l tierra, cumbertírun-se an pequeinhas i marabilhosas flores. I fui ende que l pastor se dou cunta que la debina peregrina era la Birge. Este ye un mito pan-céltico que se ancontra repersentado an numerosas stórias de outros países de l Arco Atlántico, cumo aqueilha que afirma que na lhagona de Antela (Galiza) se ancontran ls restos de la antiga cidade de [[Antioquia]], arrasada de l mapa por un dilúbio noturno cumo castigo pula bida pecaminosa de ls sous habitantes. Inda hoije ye possible oubir durante la Nuite de San João las badaladas de la eigreija de la cidade, bien cumo l cantar de l galhos. De l outro lhado de l golfo de Biscaia, na Bretanha, susisten tradiçones relatibas a la cidade de Ker-Ys, que se situaba ne ls territórios de la baía de Douarneneç, roubados al mar i protegidos por un poderoso dique. La filha de l rei de la cidade, Dahud, antregou las chabes de l dique a un demónio çfarçado de príncepe, permitindo la este inundar la cidade. [[Fexeiro:Folio 103v - Hezekiah's Canticle.jpg|thumb|200px|left|Eilustraçon de l Canto de Ezequias straída de la obra [[Las Trés Mui Ricas Horas de l Duque de Berry]]. Era frequente ls reis asturianos tomáren cumo modelo ls monarcas judius de l Antigo Testamiento.]] Mas tamien eisisten mitos al redror de la monarquia asturiana que se mesclan cula tradiçon judaica i crestiana: la [[Crónica Sebastianense]] narra que, quando faleciu l rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], dou-se an Cangas de Onís un acuntecimiento straordinário. Anquanto ls notables belában l sou cadáber na corte, oubian-se cánticos celhestriales de anjos. Entoában l seguinte testo de Isaías que por senhal era outelizado na [[liturgie spánica]] durante la Bigília de l Sábado de Glória: {{quote2|{{NT|Yo dije: En el medio de mis días iré á las puertas del sepulcro: Pribado soy del resto de mis lañls.<br /> Dije: Ne l beré al señor en a tierra de los que biben: Ya ne l beré malas hombre cun los moradores del mundo.<br /> Mi morada ha sido mobida y traspasada de mí, cumo tienda de pastor. Cumo el tejedor corté mi bida; cortaráme cun la anfermedad; Me cunsumirás antre el día y la noche.<br /> Cuntaba yo hasta la mañana. Cumo un lheón molió todos mis huesos: De la mañana á la noche me acabarás.<br /> Cumo la grulla y cumo la golondrina me queijaba; Gemía cumo la paloma: alzaba en lo alto mis ojos: Jehobá, biolencia padezco; cunfórtame.|You dixe: A meio de ls mius dies eirei a las puortas de l sepulcro: pribado sou de l resto de ls mius anhos.<br />Dixe: Nun berei l Senhor na tierra de l que biben: Yá nun berei mais homes cun ls moradores de l mundo.<br />A mie morada fui mobida i trespassada de mi, cumo cabanha de pastor. Cumo el tecelon cortei a mie bida; cortar-me-á cula anfermidade; Cunsumir-me-ás antre l die i la nuite.<br />Cuntaba you até de manhana. Cumo un lhion moeu todos ls mius uossos: De manhana a la nuite acabarás cumigo...}}|[[Libro de Isaías|Is. 38,10-14]]}} Trata-se de l cántico entoado por [[Ezequias]], [[Reino de Judá|rei de Judá]], passado la sue cura dua anfermidade mortal por Yahbé, grácias a la antercesson de Isaías: Neste cántico, l Rei, al ber-se a las puortas de la muorte, lhamenta angustiado la sue partida pa l [[Seol]], l anframundo judaico, un lhugar ouscuro i tenebroso adonde nun mais berá nin Dius nin ls homes. [[Fexeiro:EildonScottsView.jpg|thumb|right|250px|Las colinas de Eildon, na [[Scócia]]. Redadeira morada de l [[Rei Artur]], un de ls mais famosos heiróis de la tradiçon ouropeia, a la que tamien pertence, eibidentemente, l folclore asturiano.]] Inda assi, ancontran-se nas Astúrias spoentes de l mito de l Rei Drumido: segundo la lhenda, ye possible inda hoije ber l rei [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]] baguear pul Jardin de ls Reis Caudilhos de la [[Catedral de Obiedo]]<ref>Este i outros mitos relatibos a la monarquia sturiana fúrun recolhidos pul Arsénio F. Dacosta ne l sou ansaio ''Relatos lhendários subre las ouriges políticas de Stúrias i Biscaia na Eidade Média'', cumpilado ne l belume II de las Atas de l BII Cungresso Anternacional de la Associaçon Spanhola de Semiótica.</ref> i diç-se que l sou nieto, l notable cabalheiro [[Bernardo del Carpio]], drume tamien nua fóia de ls montes asturianos. La tradiçon relata que, nua ocasion, un camposino perdiu ua de las sues bacas, i quando çceu a ua fóia para percurá-la oubi ua boç que afirmaba ser Bernardo del Carpio, bencedor contra ls Francos an [[Roncesballes]]<ref>Na Eidade Média pensaba-se que tenien sido ls sturianos, ls mouros a derrotar las tropas de [[Rolando|Roldon]] na dita batailha.</ref>. Depuis de le cuntar que bibia hai seclos naqueilha fóia, dixe al camposino: "''Dá-me la tua mano, que quiero saber cumo son ls homes de agora''". L pastor, assustado, sticou-le un corno dua baca que, al ser agarrado pul gigante, se çfeç ne l mesmo anstante. L pastor fugiu grimado, nun sin antes oubir Vernardo dezir: "''Ls homes de agora nun son cumo ls que me ajudórun a matar franceses an Roncesballes''"<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç</ref><ref>LOBO, João, "''Ls mestres sturianos''", 1931.</ref> San eibidentes ls paralelismos antre estas lhendas i las de outras figuras de outros heiróis mediebales ouropeus, cumo [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Barbarossa]], ó l [[Rei Artur]]. De l purmeiro se afirma que nun morriu<ref>"''Cuntos de ls armanos Grimn''"</ref>, mas si que se retirou al anterior de l monte Kyffhäuser, de adonde retornará para restablecer la antiga glória de la Almanha quando ls corbos deixen de bolar. De l segundo se afirma que bibe, junto cun ls sous cabalheiros, spalhados por ua multitude de grutas i colinas de la ilha de la [[Grana-Bretanha]]. La sue morada mais famosa ye aqueilha que le atribuiu [[Walter Scott|Sir Walter Scott]]: las colinas de Eildon, na Scócia, adonde se refugiou Artur passado la sue redadeira batailha, i adonde drumirá até que l çtino le outorgue l nuobo gobierno de la [[Británia]]. == Genealogia de la dinastia Astur == [[Arble genealógica de ls reis de las Astúrias]] == {{Ber tamien}} == * [[Lhista de reis de las Astúrias]] == Las Crónicas de l Reino de las Stúrias == === Crónicas crestianas === Crónicas redigidas an território andaluç: :*Crónica bizantino-árabe de 741 (tamien zeignada ''[[Cuntinatio Spana]]'') :*Crónica moçárabe (754) Crónicas redigidas durante l reinado de Afonso III: :*[[Crónica Albeldense]] :*[[Crónica Rotense]] :*[[Crónica Sebastianense]] :*[[Crónica Profética]] Crónicas de l seclo XI: :*[[Crónica de Sampiro]] Crónicas de l seclo XII: :*[[Crónica Silense]] ó de l monge anónimo de [[Mosteiro de Santo Demingo de Silos|Santo Demingo de Silos]] :*Crónica de [[Pelayo, Vispo de Obiedo|Pelaio, bispo de Obiedo]] :*[[Crónica de l Amperador Afonso BII]] :*Crónica de l monge anónimo de [[Nájera]] Crónicas redigidas durante l reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III, ''l Santo'']]: :*''[[Chronicon mundi]]'', de [[Lucas, bispo de Tuy]] :*[[Crónica Lhatina de ls reis de Castielha]], de [[João, bispo de Osma]] :*''[[De rebus Spaniae]]'', de [[Rodrigo Jimeneç de Rada]], [[arcebispo de Toledo]] Crónicas redigidas durante l reinado de [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, ''l Sábio'']]: :*''[[Storia de Españla]]'', tamien zeignada ''[[Crónica Giral de Spanha]]'', la purmeira scrita an castelhano. === Crónicas muçulmanas === :*Crónica de [[Al-Maqqari]] == Lhegado == {{quote2|Ne l sopé desta gigantesca fortaleza natural de ls Picos de Ouropa, que argue a poucos quilómetros de l Cantábrico, cumbatírun astures i cántabros contra Roma, yá senhora de l mundo. Nua de las antradas dessa fortaleza resistiu Pelágio (718-722) als muçulmanos que dominában yá zde la Índia até al Atlántico. Sob l sou amparo naciu, antoce, Spanha.|C. Sáncheç Albornoç}} {{quote2|Santi Yague (Santiago) será antronizado anti-Mahoma i l sou santuário cumpostelon cumberter-se-á na anti-Caaba. Esta mutaçon cunfree a la lhenda l sou caráter definitibo. Cumpostela passa a ser l punto de cumbergéncia de la cristandade melitante an ouposiçon la Meca, i a popular romarie de l Camino de Santiago la réplica franca i galaico-lheonesa al haÿÿ (la santa peregrinaçon muçulmana). La Santa Probidéncia cuncederá dorabante la bitória al ginete [...] nun solo subre ls mouros de la Península, mas tamien, nun straordinário bóo trasoceánico, subre ls Aztecas [...], an fabor de Heirnán Cortés i ls sous.|João Goytisolo}} L Reino de las Astúrias cuntempla-se, tradecionalmente, cumo la ourige de la [[Recunquista]]. Se bien que, ne ls purmeiros momientos, fui solo ua lhuita andígena contra pobos strangeiros (cumo yá ls Astures i ls Cántabros tenien feito contra Romanos i Bisigodos), a spetacular spanson posterior i l fato de carregar cunsigo l gérmen de la coincida [[Corona de Castielha]] (ounion de ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Reino de Lhion|Lion]]) amputórun ua relebáncia stória que na época nun se cunseguia bislumbrar. [[Fexeiro:Escudo de España (mazonado).svg|190px|thumb|right|Amblemas heiráldicos de l Quatro Reinos custituintes de Spanha: [[Reino de Lhion|Lion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]]. Ls dous purmeiros surgiran de l Reino de las Astúrias.]] [[Fexeiro:Vimaraperes.jpg|190px|thumb|left|Na eimaige, [[Bímara Peres]], l nobre galego fundador de l [[Cundado Portucalense]], de l qual surgiu posteriomente l [[Reino de Pertual]].]] De l Reino de las Astúrias surgiran trés antidades políticas defrenciadas: Ls reinos de Lhion, Castielha i Pertual. Na sequéncia de la trasladaçon de la corte de Lhion por [[Fruela II de las Astúrias|Fruela II]], l centro de grabidade de l Reino birou-se para Sul; i ye a partir desse momiento que se ampeça a falar de l Reino de Lhion, cujos monarcas se cunsidírun heirdeiros de la monarquia asturiana. Se bien que nas purmeiras décadas de eisisténcia la outoridade de ls reis asturoleoneses era bastante definida, a partir de meados de l [[seclo X]] surgiran tendéncias separatistas, particularmente an Castielha i Pertual. Ls cundados castelhanos aglutinórun-se a meados de l seclo IX an torno de la dinastie cundal fundada por [[Fernán Gonzáleç]]. Nun oustante l fato de, ne l ampeço, l [[cundado de Castielha]] nun tener atingido la andependéncia formal de l Reino de Lhion, debrebe antrou na órbita de l rei [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, l Maior]], que acabou definitibamente cula dependéncia jurídica relatibamente als reis lheoneses. Ye l sou filho, [[Fernando I de Castielha|Fernando I]], que, tenendo heirdado l cundado de Castielha, derrota l soberano de Lhion i aneixa l sou reino. Passado la muorte de [[Afonso VII de Castielha|Afonso BII]], ls reinos de Lhion i Castielha boltórun a apartar-se, assi permanecendo durante 70 anhos, até séren outra beç - i definitibamente - unificados por [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III l Santo]]. La mimória de la monarquia asturiana persistiu nas cortes de ls reis de Castielha i de Spanha. [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, l Sábio]], na sue ''[[Storia de Españla]]'', cunsidraba l Reino de las Astúrias cumo l lhugar adonde tenerie ampeçado la Recunquista i recrestianizaçon de la Península. Seclos depuis, l purmeiro parque nacional de Spanha, l de la ''Muntanha de Cobadonga'' (atual [[Parque Nacional de ls Picos de Ouropa]]), fui fundado por [[Afonso XIII]] an [[1918]] an comemoraçon de l 1200º anibersário de la coroaçon de l sou predecessor, Pelágio, i de la [[batailha de Cobadonga]]. Ne l Ultramar, la lhenda pia afirma que [[Santiago Maior|Santiago Matamouros]], protetor de l Reino Asturiano, surgiu na [[batailha de Otumba]], zamquilibrando l cumbate a fabor de l spanholes. Muitas cidades amaricanas, cumo [[Santiago de Cuba]] ó [[Santiago de l Chile]], heirdórun l nome deste apóstolo cujo cadáber se ancontrou an tiempos de Afonso II, ne ls cunfines de la monarquia asturiana. [[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|left|350px|Ampério quelonial pertués, 1410-1999.]] [[Fexeiro:Spanish Empire-World Map.png|thumb|left|350px|Ls reinos ibérios formados a partir de ls asturianos - Lhion, Castielha - spurmentórun ua grande spanson, quier durante l período de la Recunquista, cumo na posterior [[Era de l Çcubrimientos|posterior etapa quelonial]]. Na eimaige reproduç-se la stenson de l domínios de Spanha na sue época de maior splendor. Quaije todos ls territórios spanholes reproduzidos pertencian a la Corona de Castielha i Lhion, fuora las tierras de la Corona de Aragon i ardança borgonha.]] Ne l que se refree la [[Pertual]], fui [[Afonso III de las Astúrias]] quien ourdenou, an [[868]], a un de ls sous bassalos, l conde galhego [[Bímara Peres]], tomar i repoboar la cidade de l [[Porto]] i ls territórios portucalenses antre l [[riu Minho|Minho]] i l [[riu Douro|Douro]] (fui el quien fondou la cidade de [[Guimarães]]). Desta forma, a la par que nacie, ne l centro spánico, l [[Cundado de Castielha]], bassalo de ls reis asturoleoneses i nabarros, surgie tamien, na frunteira galaico-asturiana sudocidental, l [[Cundado de Portucale]], que tamien se mantebe bassalo de ls reis de Astúrias i Lhion durante ls seclos IX la XII. Simultaneamente, nacie ne l stremo sudoriental l [[Cundado de Aragon]], ancialmente bassalo de l [[Lista de reis francos|reis francos]]. Durante l seclo XI, ls cundados de Castielha i Aragon fúrun eilebados a reinos, passando-se l mesmo ne l seclo seguinte cul Cundado de Portucale. Zde la sue fundaçon pul nobre Vímara Peres i repoboaçon por galegos, ne l seclo IX, l Cundado de Portucale mantebe-se un território outónomo drento de l [[Reino de la Galiza]]. An [[1071]], l conde [[Nuno Mendes]] (que se habie rebelado) fui derrotado na [[batailha de Pedroso]] pul rei [[Garcia de la Galiza]], que tomou para si l títalo de Rei de la Galiza i Portucale, ounindo efemeramente galegos i pertueses. Unes meses mais tarde, Garcia, filho de [[Fernando I de Lhion i Castielha|Fernando, ''l Grande'']], fui derrotado puls sous dous armanos, [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]], quedando prisioneiro até al final de ls sous dies. Anque recuperar l trono an [[1072]], na sequéncia de la muorte de Sancho de Castielha, fui atraiçoado por Afonso de Lhion (yá tamien Rei de Castielha pula muorte de Sancho) i feito prisioneiro definitibamente, ne l [[castielho de Lhuna]], até falecer, an [[1090]]. Afonso BI de Lhion, Castielha, i agora tamien de la Galiza i Pertual, bendo ls sous armanos afastados de l poder, antitula-se anton '''amperador de las Spánias'', pensa-se, por anfluéncia bizantina. Pouco tiempo depuis, separou de nuobo la Galiza i Pertual, cujo gobierno fui antregue als sous genros, [[Raimundo de la Borgonha]] i [[Anrique de la Borgonha]]. Este redadeiro gobernou cumo regente de Pertual até a la sue muorte, i, debido a la menoridade de la cundessa propietária, [[Teresa de Lhion]], que tomou l gobierno solo quando quedou biúba. La anfanta-cundessa era çcendente de ls antigos cundes portucalenses por bie paterna, yá que la sue bisabó Eilbira Mendes de Pertual era cundessa soberana de Pertual i mulhier de [[Afonso B de Lhion]], cunforme sposto pul storiador Lhuís de Mello Baç de San Payo na sue obra. Tanto l Conde Anrique cumo depuis la Reina Teresa ancaminhórun l cundado de Pertual por un nuobo porcesso de andependéncia gradual que culminarie cula outo-proclamaçon de l príncepe sou heirdeiro [[Afonso I de Pertual|Afonso Anriqueç]] cumo Rei, passado la bitória na [[batailha de Ourique]], an [[1139]], an que, segundo la lhenda, tener-le-á aparecido ne l cielo la cruç, l sangre i l rostro de Jasus Cristo, acumpanhados de las palabras an ouro IN HOC SIGNO BINCES (sob este simblo bencerás). Esta lhenda surge decumentada solo a partir de l [[seclo XIV]], época de la fundaçon de la [[Orde de Cristo]], que tomou para si estas palabras cumo lhema, al lhado de l scudo burmeilho i cruciforme. [[Fexeiro:Treaty_of_Tordesillas.jpg|thumb|Decumiento oureginal de l [[Tratado de Tordesilhas]] ([[1494]]), que delineaba a las corona de Pertual i de Castielha i Lhion ls lhemites de las respetibas árias de anfluéncia: ls sucessores de Pelágio debedian l mundo antre si.]] Ne l praino stritamente asturiano, l Reino ye l lhugar de l nacimiento de l [[léngua asturiana|sturiano]], [[Lhéngua sturiana central|bable]] ó [[asturo-lheonés]], lhéngua tamien falada ne l Reino de Lhion. Yá an testos tan recentes cumo ls de la lhápide [[Pizarra de Carrio]] puoden çtinguir-se rasgos que ban adebinando un dialeto proto-romanche asturo-lheonés, cumo por eisemplo la [[ditongaçon]] de l ''i'' brebe lhatino (''bostras'' -> ''buestras'') ó la [[palatalizaçon]] de l grupo ''c'l'' (''obecula'' -> ''obeya''). Ambora ls decumientos de la época de l Reino stéian redigidos quaije na sue totalidade an lhatin, nun restan dúbedas de que na corte se ampregaba cumo lhéngua habitual ua forma primitiba de l asturiano. Neste sentido, ls purmeiros decumientos oufeciales scritos an asturo-lheonés ampeçan a aparecer ne l seclo XI i, antre eilhes, çtacan-se l ''[[Código Visigótico|Forun Iudiciun]]' ' i defrentes dreitos municipales. Ne l purmeiro parlamiento de la stória de la Ouropa<ref>Antendendo-se cumo parlamiento ua assemblé statal adonde custan ls nobres, l clero i l terceiro stado. Este modelo fui aporfilhado pul Parlamiento anglés i tamien puls [[Stados Gerales]] franceses, que stubírun bigentes até [[1789]]. Outros parlamientos nó-statales son anteriores, cumo l [[Alþangi]] eislandés, que surgiu ne l seclo X.</ref>, las [[Cortes de Lhion de 1188]], la lhéngua ousada tanto pul rei cumo puls percuradores fui a asturo-lheonesa. Este lhéngua gozaba anton de einorme prestígio, deribado de la sue prática puls reis de Lhion, sucessores de Pelágio. Ye de rialçar l fato de que an Pertual, nas refréncias als sous própios monarcas, se outelizaba l títalo ''El-Rei'' que, cumo se puode ouserbar, nun era [[galaico-pertués]] (an cujo causo corresponderie ua forma de l tipo ''L-Rei''), mas si asturo-lheonés. Seclos depuis de l reinado de l redadeiro de ls monarcas asturianos, an [[1388]], fui criado l [[Prencipado de las Astúrias]] i l títalo [[Príncepe de las Astúrias]] que, zde anton, zeignarie l heirdeiro de ls reinos de la Corona de Castielha i, mais tarde, de to la Spanha. [[Fexeiro:Flag of Asturias.svg|thumb|left|Bandeira de l [[Stúrias|Percipado de las Stúrias]]]] L território de l Prencipado quedou custituído pula comarca de [[Stúrias de Oubiedo]]. La comarca [[Stúrias de Santillana]], que mantenien esse nome zde l seclo XII, passórun a formar la ''[[merindad]]'' (outro tipo de debison admenistratiba) chamada a partir de l seclo XV de ''Muntanha de Burgos'' i, zde [[1778]], cumo [[Porbíncia de Cantábria]]. Passado la ancluson de [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] an [[1833]] na nuoba [[Porbíncia de Obiedo]], esta passou a chamar-se [[Porbíncia de Santander]] i, zde [[1982]], custitiu la [[Lista de quemunidades outónomas de la Spanha|Quemunidade Outónoma]] de la [[Cantábria]]. [[Fexeiro:Escudo de Asturias.svg|thumb|100px|right|Brason de l Prencipado de las Astúrias]] Anque de l prencipado manter-se cumo antidade territorial durante to l Antigo Regime, la [[Subdibisones de la Spanha|debison territorial de la Spanha an 1833]] formou la [[Porbíncia de Oubiedo]], que ancluía ls [[cunceilho]]s de las antigas Asturias de Obiedo, als quales se juntórun [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] de las antigas Asturias de Santillana. An [[1983]], la Porbíncia de Obiedo fui renomeada para Porbíncia de las Astúrias, tornando-se na sola porbíncia de la Quemunidade Outónoma de l Prencipado de las Astúrias. La [[Bandeira i scudo de las Astúrias|bandeira i l brason]] de l atual Prencipado de las Astúrias anclui la eimaige de la [[Cruç de la Bitória]]. == Curjidades == * Ls soberanos andaluzos gustában de antegrar ne ls sous [[harén]]es mulhieres de piel clara procedentes de l Norte de la Península. Cumo cunsequéncia, ls emires i califas de Córdobas, cujas mais i abós éran asturianas ó bascas, éran geneticamente nordispanos. Cun eifeito, l califa [[Abderramon III]] tenie la teç pálida i ls uolhos claros, i questumaba pintar la sue farta cableira ruiba de quelor morena. Paradoxalmente, ls reis asturianos Silo i Mauregato, nacírun de mais muçulmanas (berberes). * Durante to l período de eisisténcia de l Reino de las Astúrias i durante buona parte de la Eidade Média spanhola outelizou-se l calendário de la ''[[Era Spánica]]'', que se ampeça ne l anho [[38 a.C.]], passado la pacificaçon de la [[Spánia]] por decreto de [[Otábio Augusto]]. Desta forma, nas crónicas asturianas, diç-se que Pelágio fui coronado ne l anho 756 EH (718 d.C.), i que Afonso II subiu al trono asturiano an 829 EH (791 d.C.). * L [[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]] ye la purmeira obra cartográfica que mostra la eisisténcia de la ''[[Tierra Australis]]''. Anque desta heipotética tierra yá tener surgido citada nas obras de [[Ptolomiu]] ó [[Agostico de Heipona|Santo Agostico de Heipona]], cierto ye que l mapa cuntido ne ls ''Comentairos al Apocalipse'' ye l purmeiro que reflete la eisisténcia deste cuntinente austral, que a partir deste momiento aparecerá repetidamente nua miríade de mapas i oureginará einúmeras spediçones an sue busca, cumo las de Fernándeç de Quirós i [[Abel Tasman]], que culminaran ne l çcubrimiento de la [[Oustrália]]. <references /> [[Catadorie:Reis de las Astúrias| ]] [[Catadorie:Reino de las Astúrias]] lj86o5mtdswgdk6ke8wyj21xj9pbzhi Stur-lhionés 0 1307 108071 107881 2026-08-20T20:47:48Z Mr. Lechkar 15241 108071 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Linguistic map of asturleonese.svg|thumb|right|250px| Mapa dialetológico de l stur-lhionés.]] L '''stur-lhionés''', '''asturo-lhionés''' ó '''ásture-lhionés''' ye un grupo de [[Lénguas románicas|lhénguas románicas]] faladas ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. An [[Spanha]] l grupo lhenguístico stur-lhionés stá persente na [[Quemunidade Outónoma]] de [[Stúrias]] (adonde se fala l [[Lhéngua sturiana|Sturiano]]) i [[Castielha i Lhion]]. L [[mirandés]], lhéngua tradicional de la [[Tierra de Miranda]], ye de raiç stur-lhionesa i ye lhéngua reconhecida an [[Pertual]]. [[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]] [[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]] [[Catadorie:Lhénguas de Pertual]] ttawsohhevouyhg1ykt8ci9w7bmn917 Canhona 0 1341 108069 106732 2026-08-20T20:26:30Z ~2026-30875-10 15270 108069 wikitext text/x-wiki {{taxocaixa | nome = Canhona | quelor =pink | eimaige =Flock of sheep.jpg | eimaige_legenda = | stado = DOM | reino = [[Animalia]] | filo = [[Chordata]] | classe = [[Mammalia]] | orde = [[Artiodatyla]] | família = [[Bobidae]] | subfamília = [[Caprinae]] | género = ''[[Ovis]] '' | subdebison_nome = Spece | subdebison = '''''Ovis aries''''' }} La '''canhona''' (''Ovis aries'') que puode ser chamado ne l masculino por '''cordeiro''' ye un [[mamífero]] [[ruminante]] [[Bovidae|bobídeo]] de la sub-família [[Caprinae]] , que tamien anclui la [[Beche|cabra]] . Ye un animal d'einorme amportança eiquenómica cumo fuonte de chicha, lheite, lana i couro. Criado an catibeiro an todos ls cuntinentes, la canhona fui [[domesticaçon|domesticada]] na [[Eidade de l Bronze]] a partir de l [[Muflon-asiático|muflon]] (''Ovis orientalis''), que bibe atualmente nas muntanhas de la [[Turquie]] i [[Eiraque]] . Las canhonas son, quaije siempre, criadas an ganados. La cria ye bastante trabalhoso, seia por se tratar dun ganado grande, ó por séren animales sensibles. Nas regiones mais fries l cuidado culas crias recén-nacidas debe ser antenso, yá que la época de partos coincide culs meses d'ambierno, quando se tratar de raças que ténen stacionalidade repordutiba. Para alhá de l friu, ls criadores dében atentar para raposas i outros predadores, que cércan las fémeas i le rouban ls filhotes. La lana, tirada ne l'ampeço de l berano, amportante fuonte de renda pa l criador, torna a crecer, garantindo al animal la sue própia defesa al friu. La canhona (fémea) ye un animal doce, i sin nanhun macanismo natural de defesa; l que debe tener anfluenciado para, na cultura popular, star associada a l'eideia d'einocéncia. Ne l causo de ls carneiros (machos) ye neçaira algun cuidado cun alguns animales mais agressibos, pus estes puoden ousar ls cuornos de forma peligrosa. == Amportança eiquenómica == {| class="wikitable" align=right style="clear:right" ! colspan=2| Stoques globales d'obinos - 2005<br />(an milhones de cabeças) |- | {{CHN}} || align="right" | 170,8 |- | {{AUS}} || align="right" | 106 |- | [[Fexeiro:Flag of Europe.svg|25px]] [[Ounion Ouropeia]] (15 naciones)|| align="right" | 98,7 |- | {{IND}} || align="right" | 62,5 |- | [[Fexeiro:Flag of the CIS.svg|25px]] [[CEI]] || align="right" | 64 |- | {{IRN}} || align="right" | 54 |- | {{SDN}} || align="right" | 48 |- | {{NZL}} || align="right" | 40 |- | {{GBR}} || align="right" | 35,2 |- | {{ZAF}} || align="right" | 25,3 |- | {{BRA}} || align="right" | 25,25 |- | {{TUR}} || align="right" | 25,2 |- | {{PAK}} || align="right" | 24,9 |- | {{NGA}} || align="right" | 23 |- | {{ESP}} || align="right" | 22,5 |- | Todos ls outros || align="right" | 337,3 |- |'''Total''' || align="right" | '''1,079,7''' |- |colspan=2|''Fuonte: <br />[[FAO]] ''<ref>[http://faostat.fao.org/faostat/forn?colletion=Prodution.Livestock.Stocks&Domain=Prodution&servlet=1&hasbulk=0&version=st&language=EN ''FAOSTAT Database Query'']{{Lhigaçon einatiba|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}29/04/2006</ref> |} La criaçon de canhonas ye ua atebidade que ten acupado fazendeiros zde ls tiempos mais remotos, pus este animal puode dar [[lheite]] , [[lana]] , [[couro]] i [[chicha]] . Ne l [[Seclo XXI]] las canhonas inda custituen amportança bital na eiquenomie de bários países. Ls maiores pordutores de canhonas (per capita), stan ne l'heimisfério sul, fuora la [[China]] , i ancluen [[Nuoba Zelándia]] ,[[Oustrália]],[[Argentina]] , [[Uruguai]] i [[Chile]] . Ne l [[Reino Ounido]] l'amportança de l comércio de lana era tan grande que na cámara superior de l parlamiento (la ''Casa de ls Lordes'') l Lorde Chanceler senta-se nua almofada coincida cumo ''saco de lana'' (''woolsack''). La sue chicha ye cunsumida ne l mundo anteiro. L sou lheite ye ousado para porduzir bários tipos de [[queiso]], antre ls mais coincidos stan l roquefort. An alguns lugares de l mundo, cumo la [[Sardenha]] , la cultura de las canhonas tornou-se la percipal atebidade eiquenómica. Mesmo ne ls dies atuales, l'ambestimiento an ganados dá retornos financeiros de até 400% de l sou custo anual (ancluindo ganhos repordutibos). == Domesticaçon == [[Fexeiro:Carneiros 2.JPG|thumb|left|250px|Canhonas a pastar]] Las canhonas domésticas son çcendentes de l [[muflon]] , que ye ancuntrado nas muntanhas de la [[Turquie]] al [[Eiran]] meridional. Eibidéncias de la domesticaçon datan de 9000 a.C. ne l [[Eiraque]] . L [[muflon]] fui cunsiderado un de l dous ancestrales de la canhona doméstica, passado análezes de [[DNA]] . Ambora l segundo ancestral nun fui eidantificado, pus l [[urial]] i l [[argali]] fúrun çcunsidrados. L'urial (L. bignei) ye ancuntrado de l nordeste de l Eiran al noroeste de la Índia, el ten un númaro maior de [[cromossoma]] s (58) que la canhona doméstica(54) sendo assi un amprobable ancestral de la canhona, mas el cruza-se cul [[muflon]] . La canhona [[argali]] (''Ovis ammon'') de la Ásia anterior ([[Tibete]] , [[Heimalaia]] , Montes [[Altai]] , Tien-Shan i [[Pamir]] ) ten 56 cromossomos i la canhona-de las-niebes-siberiana ''Ovis nivicola'' ten 52 cromossomas. Eibidéncias de las purmeiras domesticaçones son ancuntradas an PPNB Jericho i Zawi Chemi Shanidar. Las canhonas de [[lana]] anrolada son ancontradas solamente zde la [[Eidade de l Bronze]] . Raças primitibas, cumo la [[Scottish Soay]] tenien que ser arrincados (un porcesso chamado roing), an beç de cortados, porque ls pelos éran inda mais longos de l que la lana macie, ó la lana debie ser coletada de l campo depuis que caía. L [[muflon|muflon-ouropeu]] (''Ovismusimon'') ancuntrado na [[Córsega]] i na [[Sardenha]] assi cumo an Creta i la zaparecida canhona salbaige de l Chipre son possibles çcendentes de las purmeiras canhonas domésticas que se tornórun salbaiges. == Raças == [[Fexeiro:PECORE-SHEEPS-CORDEIROS-02.JPG|thumb|right|450px|Canhonas an [[Lodi]] , [[Eitalia]] .]] Ber artigo [[Lista de Raças de Canhonas]] . Eisisten bárias raças de canhona, mas eilhas son giralmente sub-debedidas an raças de [[lana]] , raças de [[pelo]] i raças de [[chicha]] . Pastores zambolbírun raças de lana, tener quantidade i qualidade superior, cumprimento de la lana i grau de friso na fibra. Las percipales raças de lana son [[Merino]] , [[Rambouillet]] , [[Romney]] , [[Herdwick]] i [[Lincoln]] . [[Drysdale]] ye ua raça specífica para porduzir lanas para [[tapete]] s. Raças de chicha ancluen la [[Suffolk]] , [[Hampshire]] , [[Dorset]] , [[Columbia]] , [[Texel]] , [[Andryan]] {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} i [[Montadale]] . Raças de lana cun dupla-finalidade son criadas cuncentrando-se ne l crecimento rápido i an facilidade de [[tosa]] . Ua canhona fácele de cuidar ye la [[Copworth]] que ten lana longa i buona qualidade na produçon de chicha. Outra raça de dupla-finalidade ye la [[Corriedale]] . An alguas ousadas a las bezes cumo dupla-finalidades , la cruza de raças ye praticada para maximizar ambas las salidas, por eisemplo, canhonas Merino que dan [[lana]] puoden ser cruzadas cun carneiros Suffolk para produzir cordeiros que son robustos i apropiados pa l mercado de chicha. Raças de pelo, ye la purmeira subdebison de canhonas domésticas a eisistir, criadas para chicha i couro. Son altamente rejistentes a la malinas i als parasitas. Dorpers i Kahtahdines son raças cumpuostas de cruzas de raças de lana i de pelo cun graus defrentes de misturas de lana/pelo. Canhonas de pelo berdadeiras cumo la [[St. Croix]] , la [[Barbados Blackbelly]] , [[Mouflon]] , [[Morada Nuoba (canhona)|Morada Nuoba]] , [[Santa Inés (canhona)|Santa Inés]] i la [[Royal White]] pérden la fibra portetora que rebiste l pelo ne l Berano i ne l Outonho. Ls carneiros de pelo stan-se a tornar mais populares pul sou aspeto de nun percisar tosquie. == {{Ber tamien}} == * [[Dolly]] , la canhona que fui l purmeiro mamífero a ser [[clonaige|clonado]] * [[Scrapie]] * [[Canhona negra]] * [[Lista de Raças de Oubinos]] {{Wikilibros|Alfabeto de ls animales/L|Alfabeto de ls animales (Wikijúnior)}} {{Refréncias}} == {{Ligaçones sternas}} == * [http://www.farmpoint.com.br/ FarmPoint - Portal cun artigos técnicos, análises de mercado i amboras subre la cadena pordutiba d'oubinos i caprinos] [[Catadorie:Animales domésticos]] [[Catadorie:Oubinos]] jztiyp81f1l8ccw41rg1zw7fyp3lrnn 108072 108069 2026-08-20T20:54:53Z ~2026-30875-10 15270 /* Raças */ 108072 wikitext text/x-wiki {{taxocaixa | nome = Canhona | quelor =pink | eimaige =Flock of sheep.jpg | eimaige_legenda = | stado = DOM | reino = [[Animalia]] | filo = [[Chordata]] | classe = [[Mammalia]] | orde = [[Artiodatyla]] | família = [[Bobidae]] | subfamília = [[Caprinae]] | género = ''[[Ovis]] '' | subdebison_nome = Spece | subdebison = '''''Ovis aries''''' }} La '''canhona''' (''Ovis aries'') que puode ser chamado ne l masculino por '''cordeiro''' ye un [[mamífero]] [[ruminante]] [[Bovidae|bobídeo]] de la sub-família [[Caprinae]] , que tamien anclui la [[Beche|cabra]] . Ye un animal d'einorme amportança eiquenómica cumo fuonte de chicha, lheite, lana i couro. Criado an catibeiro an todos ls cuntinentes, la canhona fui [[domesticaçon|domesticada]] na [[Eidade de l Bronze]] a partir de l [[Muflon-asiático|muflon]] (''Ovis orientalis''), que bibe atualmente nas muntanhas de la [[Turquie]] i [[Eiraque]] . Las canhonas son, quaije siempre, criadas an ganados. La cria ye bastante trabalhoso, seia por se tratar dun ganado grande, ó por séren animales sensibles. Nas regiones mais fries l cuidado culas crias recén-nacidas debe ser antenso, yá que la época de partos coincide culs meses d'ambierno, quando se tratar de raças que ténen stacionalidade repordutiba. Para alhá de l friu, ls criadores dében atentar para raposas i outros predadores, que cércan las fémeas i le rouban ls filhotes. La lana, tirada ne l'ampeço de l berano, amportante fuonte de renda pa l criador, torna a crecer, garantindo al animal la sue própia defesa al friu. La canhona (fémea) ye un animal doce, i sin nanhun macanismo natural de defesa; l que debe tener anfluenciado para, na cultura popular, star associada a l'eideia d'einocéncia. Ne l causo de ls carneiros (machos) ye neçaira algun cuidado cun alguns animales mais agressibos, pus estes puoden ousar ls cuornos de forma peligrosa. == Amportança eiquenómica == {| class="wikitable" align=right style="clear:right" ! colspan=2| Stoques globales d'obinos - 2005<br />(an milhones de cabeças) |- | {{CHN}} || align="right" | 170,8 |- | {{AUS}} || align="right" | 106 |- | [[Fexeiro:Flag of Europe.svg|25px]] [[Ounion Ouropeia]] (15 naciones)|| align="right" | 98,7 |- | {{IND}} || align="right" | 62,5 |- | [[Fexeiro:Flag of the CIS.svg|25px]] [[CEI]] || align="right" | 64 |- | {{IRN}} || align="right" | 54 |- | {{SDN}} || align="right" | 48 |- | {{NZL}} || align="right" | 40 |- | {{GBR}} || align="right" | 35,2 |- | {{ZAF}} || align="right" | 25,3 |- | {{BRA}} || align="right" | 25,25 |- | {{TUR}} || align="right" | 25,2 |- | {{PAK}} || align="right" | 24,9 |- | {{NGA}} || align="right" | 23 |- | {{ESP}} || align="right" | 22,5 |- | Todos ls outros || align="right" | 337,3 |- |'''Total''' || align="right" | '''1,079,7''' |- |colspan=2|''Fuonte: <br />[[FAO]] ''<ref>[http://faostat.fao.org/faostat/forn?colletion=Prodution.Livestock.Stocks&Domain=Prodution&servlet=1&hasbulk=0&version=st&language=EN ''FAOSTAT Database Query'']{{Lhigaçon einatiba|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}29/04/2006</ref> |} La criaçon de canhonas ye ua atebidade que ten acupado fazendeiros zde ls tiempos mais remotos, pus este animal puode dar [[lheite]] , [[lana]] , [[couro]] i [[chicha]] . Ne l [[Seclo XXI]] las canhonas inda custituen amportança bital na eiquenomie de bários países. Ls maiores pordutores de canhonas (per capita), stan ne l'heimisfério sul, fuora la [[China]] , i ancluen [[Nuoba Zelándia]] ,[[Oustrália]],[[Argentina]] , [[Uruguai]] i [[Chile]] . Ne l [[Reino Ounido]] l'amportança de l comércio de lana era tan grande que na cámara superior de l parlamiento (la ''Casa de ls Lordes'') l Lorde Chanceler senta-se nua almofada coincida cumo ''saco de lana'' (''woolsack''). La sue chicha ye cunsumida ne l mundo anteiro. L sou lheite ye ousado para porduzir bários tipos de [[queiso]], antre ls mais coincidos stan l roquefort. An alguns lugares de l mundo, cumo la [[Sardenha]] , la cultura de las canhonas tornou-se la percipal atebidade eiquenómica. Mesmo ne ls dies atuales, l'ambestimiento an ganados dá retornos financeiros de até 400% de l sou custo anual (ancluindo ganhos repordutibos). == Domesticaçon == [[Fexeiro:Carneiros 2.JPG|thumb|left|250px|Canhonas a pastar]] Las canhonas domésticas son çcendentes de l [[muflon]] , que ye ancuntrado nas muntanhas de la [[Turquie]] al [[Eiran]] meridional. Eibidéncias de la domesticaçon datan de 9000 a.C. ne l [[Eiraque]] . L [[muflon]] fui cunsiderado un de l dous ancestrales de la canhona doméstica, passado análezes de [[DNA]] . Ambora l segundo ancestral nun fui eidantificado, pus l [[urial]] i l [[argali]] fúrun çcunsidrados. L'urial (L. bignei) ye ancuntrado de l nordeste de l Eiran al noroeste de la Índia, el ten un númaro maior de [[cromossoma]] s (58) que la canhona doméstica(54) sendo assi un amprobable ancestral de la canhona, mas el cruza-se cul [[muflon]] . La canhona [[argali]] (''Ovis ammon'') de la Ásia anterior ([[Tibete]] , [[Heimalaia]] , Montes [[Altai]] , Tien-Shan i [[Pamir]] ) ten 56 cromossomos i la canhona-de las-niebes-siberiana ''Ovis nivicola'' ten 52 cromossomas. Eibidéncias de las purmeiras domesticaçones son ancuntradas an PPNB Jericho i Zawi Chemi Shanidar. Las canhonas de [[lana]] anrolada son ancontradas solamente zde la [[Eidade de l Bronze]] . Raças primitibas, cumo la [[Scottish Soay]] tenien que ser arrincados (un porcesso chamado roing), an beç de cortados, porque ls pelos éran inda mais longos de l que la lana macie, ó la lana debie ser coletada de l campo depuis que caía. L [[muflon|muflon-ouropeu]] (''Ovismusimon'') ancuntrado na [[Córsega]] i na [[Sardenha]] assi cumo an Creta i la zaparecida canhona salbaige de l Chipre son possibles çcendentes de las purmeiras canhonas domésticas que se tornórun salbaiges. == Raças == [[Fexeiro:PECORE-SHEEPS-CORDEIROS-02.JPG|thumb|right|450px|Canhonas an [[Lodi]] , [[Eitália]] .]] Ber artigo [[Lista de Raças de Canhonas]] . Eisisten bárias raças de canhona, mas eilhas son giralmente sub-debedidas an raças de [[lana]] , raças de [[pelo]] i raças de [[chicha]] . Pastores zambolbírun raças de lana, tener quantidade i qualidade superior, cumprimento de la lana i grau de friso na fibra. Las percipales raças de lana son [[Merino]] , [[Rambouillet]] , [[Romney]] , [[Herdwick]] i [[Lincoln]] . [[Drysdale]] ye ua raça specífica para porduzir lanas para [[tapete]] s. Raças de chicha ancluen la [[Suffolk]] , [[Hampshire]] , [[Dorset]] , [[Columbia]] , [[Texel]] , [[Andryan]] {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} i [[Montadale]] . Raças de lana cun dupla-finalidade son criadas cuncentrando-se ne l crecimento rápido i an facilidade de [[tosa]] . Ua canhona fácele de cuidar ye la [[Copworth]] que ten lana longa i buona qualidade na produçon de chicha. Outra raça de dupla-finalidade ye la [[Corriedale]] . An alguas ousadas a las bezes cumo dupla-finalidades , la cruza de raças ye praticada para maximizar ambas las salidas, por eisemplo, canhonas Merino que dan [[lana]] puoden ser cruzadas cun carneiros Suffolk para produzir cordeiros que son robustos i apropiados pa l mercado de chicha. Raças de pelo, ye la purmeira subdebison de canhonas domésticas a eisistir, criadas para chicha i couro. Son altamente rejistentes a la malinas i als parasitas. Dorpers i Kahtahdines son raças cumpuostas de cruzas de raças de lana i de pelo cun graus defrentes de misturas de lana/pelo. Canhonas de pelo berdadeiras cumo la [[St. Croix]] , la [[Barbados Blackbelly]] , [[Mouflon]] , [[Morada Nuoba (canhona)|Morada Nuoba]] , [[Santa Inés (canhona)|Santa Inés]] i la [[Royal White]] pérden la fibra portetora que rebiste l pelo ne l Berano i ne l Outonho. Ls carneiros de pelo stan-se a tornar mais populares pul sou aspeto de nun percisar tosquie. == {{Ber tamien}} == * [[Dolly]] , la canhona que fui l purmeiro mamífero a ser [[clonaige|clonado]] * [[Scrapie]] * [[Canhona negra]] * [[Lista de Raças de Oubinos]] {{Wikilibros|Alfabeto de ls animales/L|Alfabeto de ls animales (Wikijúnior)}} {{Refréncias}} == {{Ligaçones sternas}} == * [http://www.farmpoint.com.br/ FarmPoint - Portal cun artigos técnicos, análises de mercado i amboras subre la cadena pordutiba d'oubinos i caprinos] [[Catadorie:Animales domésticos]] [[Catadorie:Oubinos]] 0yk09o83kwtc9smce831vfsobpoqnwu John Lennon 0 4630 108089 104132 2026-08-21T02:25:39Z ~2026-45693-02 15480 /* */ 108089 wikitext text/x-wiki '''John Winston Ono Lennon''' <ref>Coleman, Ray. John Ono Lennon: Belume 2 1967–1980. Sidgwick & Jackson; 1984. ISBN 978-0-283-99082-3. p. 64.</ref><small>[[Orde de l Ampério Británico|MBE]]</small> ([[Liberpol]], [[9 d'outubre]] de [[1940]] — [[Nuoba Iorque]], [[8 de dezembre]] de [[1980]]) fui un [[músico]], [[cumpositor]], [[scritor]] i atebista [[Reino Ounido|británico]] an fabor de la paç. John Lennon ganhou notoriadade mundial cumo fundador de l grupo de rock británico [[The Beatles]]. Na época de l'eisisténcia de ls Beatles, John Lennon formou cun [[Paul McCartney]] l que serie ua de las mais famosas duplas de cumpositores de todos ls tiempos, la dupla '''[[Lennon/McCartney]]'''. John Lennon fui casado cun [[Cynthia Powell]], i culha tubo l filho [[Julian Lennon|Julian]]. An [[1966]], conheciu l'artista plástica japonesa [[Yoko Ono]]. An 1968, Lennon i Yoko porduziran un álbun spurmental, "[[Unfinished Music No.1: Two Virgins]] ", que causou cuntrobérsia por apersentar l casal znudo, de frente i de cuostas, na cápia i cuntracapa. A partir deste momiento, John i Yoko ampeçarian ua parcerie artística i amorosa. Cynthia Powell pediu l dibórcio ne l mesmo anho, alegando adultério. An [[1969]], l casal se casou nua cerimónia pribada ne l rochedo de Gibraltar. Ousórun la repercusson de sou casamiento para dibulgar un eibento pula paç, chamado de "[[Bed in]]", ó "John i Yoko na cama pula paç", cumo un resultado prático de sue luna-de-mel, rializada ne l Hotel Hilton, an Amsterdana. Ne l final de l mesmo anho, Lennon quemunicou als sous parceiros de banda que staba deixando ls Beatles. Inda ne l mesmo período, Lennon debolbiu sue medalha de [[Nembro de l Ampério Británico]] a la [[Reina Eilizabeth]],<ref>{{citar web|url=http://www.osarmenios .com.br/2009/01/titulo-que-lennon-devolvio-a-reina-e-achado/|data=06/01/2009|publicado=Os Armenios|acessodata=08/12/2010}}</ref> cumo ua forma de protesto contra l'apoio de l Reino Ounido a la [[guerra de l Bietname]], l'ambolbimiento de l Reino Ounido ne l cunflito de Biafra i "l fraco zambolbimiento de Cold Turkey nas paradas de sucesso". An 10 d'abril de [[1970]], Paul McCartney anunciou ouficialmente la fin de ls Beatles. Antes desso, John Lennon habie lançado outros dous álbuns spurmentales, "Life with lions" i "Wedding album". Tamien lançara l cirne "Cold Turkey" i l çco al bibo "Live peace in Toronto", creditados a la banda "[[Plastic Ono Band]]", cula participaçon de Eric Claton. Ne l final de l'anho, sal l purmeiro çco tierra de Lennon, passado la fin de ls Beatles: [[John Lennon/Plastic Ono Band]], que cuntou cula participaçon de [[Ringo Starr]], Yoko Ono i [[Klaus Bormann]]. Durante la década de 1970, John i Yoko ambolbírun-se an bários eibentos políticos, cumo promoçon a la paç, puls dreitos de las mulhieres i trabalhadores i tamien eisigindo la fin de la Guerra de l Bietname. Sou ambolbimiento cun líderes de la strema-squierda stadunidense, cun [[Jerry Rubin]], [[Abbie Hoffman]] i [[John Sinclair]], para alhá de sou apoio formal al [[Partido de ls Panteras Negras]], dou ampeço a ua perseguiçon eilegal de l gobierno Nixon al casal. A pedido de l Gobierno, la Eimigraçon dou ampeço a un porcesso de stradiçon de John Lennon de ls EUA, que durou cerca de trés anhos, período an que John quedou apartado de Yoko Ono por 18 meses, antre 1973 i 1975. Passado reconceliar-se cun Yoko, bencer l porcesso d'eimigraçon i cunseguir l [[Green Card]], Lennon decidiu afastar-se de la música para dedicar-se a la criaçon de sou filho Sean Taro Ono Lennon, nacido ne l mesmo die de sou anibersairo, an [[1975]]. L casal boltou als stúdios an [[1980]] para grabar un nuobo álbun, [[Double Fantasy]], lançado an nobembre. Era cumo un recomeço. Mas an [[8 de dezembre]] de l mesmo anho, John fui assassinado an [[Nuoba York]] por [[Mark David Chapman]], quando retornaba de l stúdio de grabaçon junto cula mulhier. Dentre las cumposiçones de çtaque de John Lennon (creditadas la Lennon/ McCartney) stan "Help!", "[[Strawberry Fields Forever]]" i "[[All You Need Is Love]]", "[[Revolution]]", "[[Lucy in the Sky with Diamonds]]", "[[Come Together]]", "[[Across the Universe]], "[[Don't Let Me Down]]" i na carreira tierra "[[Imagine]]", "[[Anstant Karma!]]", "[[Happy Xmas (War is Over)]]", "[[Woman]]", "[[(Just Like) Starting Over]]" i "[[Watching the Wheels]]". An [[2002]], John Lennon antrou an uitabo lugar nua pesquisa feita pula [[BBC]] cumo ls 100 mais amportantes británicos de todos ls tiempos. Recentemente, an 2008, John fui cunsidrado pula rebista Rolling Stone l 5º melhor cantor de todos ls tiempos. == Anfáncia i adolescéncia == '''John Winston Ono Lennon''' naciu an [[9 d'outubre]] de [[1940]] an [[Liberpol]], [[Anglaterra]], único filho de Alfred "'''Alf'''" Lennon ([[1912]]-[[1976]]) i [[Julia Lennon]] ([[1914]]-[[1958]]) (cujo [[subrenome]] de solteira era Stanley). Ls sous [[prenome]]s fúrun ua houmenaige al abó paterno John "Jack" Lennon i al purmeiro-menistro británico a la época [[Winston Churchill]]. Sou pai, Alf Lennon, trabalhaba na marina mercante durante la [[Segunda Guerra Mundial]] i mandaba frequentemente denheiro pa a mulhier i l filho que bebian an Liberpol na 9 Newcastle Road.<ref name="TheBeatlesAnthologyDBD"> ”The Beatles Anthology” DBD 2003 (Eipisódio 6 - 0:37:32) Lennon fala subre morar na 9 Newcastle Road in Liberpol.</ref> L denheiro parou de benir quando Alf zertou.<ref name="Spitzp25"> Spitç 2005. p25.</ref> [[Fexeiro:Mendipsnationaltrust.JPG|thumb|left|240px|La casa an que John Lennon morou durante sue anfáncia an [[Liberpol]] cun sue Tia Mimi localizada na Menlobe Abenue]] Passado ser mui criticada pula família Stanley a respeito de cuntinar casada i ''"bibir an pecado"'' cun Bobby Dykines, i la cunsidrable presson de sue armana Mary "Mimi" Smith (que por dues bezes cuntatou l Serbício Social de Liberpol reclamando por John tener que drumir na mesma cama que l casal Julia i Bobby) Julia deixou l filho als cuidados de Mimi.<ref name="CynthiaLennonJohnp55"> Cynthia Lennon - “John” 2006. p55.</ref><ref name="MilesPage32"> Miles 1997 p32</ref> An [[1946]], Alfred besitou la casa de Tia Mimi i lebou John até [[Blackpol]] i secretamente planeou eimigrar pa la [[Nuoba Zelándia]] cul garoto.<ref name="CynthiaLennonJohnp56"> Cynthia Lennon - “John” 2006. p56.</ref> Passado l fracasso de sue tentatiba, Alfred largou l nino cun Julia i nun mantebe cuntato cun John até l'ampeço de la [[Beatlemania]], quando eilhes se rencontrórun.<ref name="Spitzp30"> Spitç 2005. p30.</ref> Julia pegou outra beç John i lebou-lo para sue casa matriculando-lo nua scuola local, mas poucas sumanas depuis eilha debolbiu-lo la Tia Mimi. Julia mais tarde cumprou para John sue purmeira guitarra.<ref name="Spitzp45"> Spitç 2005. p45.</ref> Cumo John tenie deficuldades an daprender acordes, Julia ansinou-los usando un [[banjo]] i un [[ukelele]] que éran strumientos mais simples.<ref name="TheBeatlesAnthologyDBD"> ”The Beatles Anthology” DBD 2003 (Eipisódio 1 - 0:14:30) Lennon fala subre l banjo i Julia.</ref> John studou na Dobedale County Primary Schol até passar ne l'eisame Eileben-Plus (ó ''11 +''). Cierta beç, el citou un acuntecimiento qu'acunteciu na scuola: "Quando you tenie 5 anhos, mie mai siempre me dixe que la felicidade era la chabe pa la bida. Quando you fui pa la scuola, me preguntórun l que you querie ser quando crecisse. You screbi “feliç”. Eilhes me dezírun que you nun antendi la pregunta, i you les dixe qu'eilhes nun antendian la bida." De [[1952]] la [[1957]], el studou na Quarry Bank Grammar Schol an Liberpol, adonde quedou coincido puls sous zeinhos i pulas sues mímicas. Nessa scuola, an [[1956]], el fondou ua banda de rock chamada ''[[The Quarrymen]]'', que darie ourige als [[Beatles]]. An [[15 de júlio]] de [[1958]], passado ua bejita, Julia morriu atropelada por un policial, Eric Clague, que dirigie bébado. Debido a esse fato, Paul i John acabórun se tornando mais próssimos, pus Paul tamien perdiu la mai mui moço, tenendo el 14 anhos quando eilha morriu, de [[cáncaro]]. John era un aluno porblemático na scuola, i mesmo assi fui aceito na Liberpol College of Art. Fui nesta scuola qu'el conheciu sue fetura mulhier [[Cynthia Powell]] i fizo amisade cun [[Stuart Sutcliffe]]. Debido a la grande amisade formada, an [[1960]], Stuart antrou para sue banda de rock cumo cuntrabaixista i tiempos depuis abandonou la banda para se casar cun ua almana an [[Hamburgo]]. Stuart morriu an [[1962]], als 21 anhos d'heimorragie cerebral. == The Quarrymen == {{ber artigo percipal|[[The Quarrymen]]}} Lennon fondou ls Quarrymen an [[1956]], einicialmente ua banda de [[skiffle]] (ritmo que fazie sucesso na Anglaterra na época) cun sou melhor amigo na época, Pete Shotton. Lennon cantaba i tocaba guitarra anquanto Shotton tocaba ua tábua de labar roupas (l skiffle usaba esse strumiento para dar un sonido rítmico a las cançones). Na berdade, quando la banda fui formada eilha se chamou "The Black Jacks", nome que durou solo ua sumana i fui sustituído por The Quarrymen an houmenaige la scuola que ls garotos studában. Para ancorporar l grupo fúrun chamados Eric Griffths (biolon), Bill Smith (baixo amprobisado) i Rod Dabis (banjo). Ne l die [[6 de júnio]] de [[1956]], Iban Baughan apersentou [[Paul McCartney]] la John Lennon, passado Paul ber The Quarrymen tocar nua fiesta na Eigreija de St. Peter. Paul demunstrou sues halbelidades cumo musiqueiro la John i fui cumbidado a antrar pa la banda. An [[1957]], Paul McCartney mostrou la John sue purmeira cumposiçon, ''"I'be Lost My Little Girl"'' (oubindo esto, John animou-se a cumpor tamien). Bal lembrar que John tubo ua cierta relutáncia an chamar Paul pa la banda, ua beç que Paul demunstrasse "talento demales", segundo até alguns própios antegrantes de época, i sendo até mesmo melhor de l que Lennon na época, causaba un cierto medo ne l moço de ser jogado de lado. Mas, l moço Lennon lougo benceu essa relutáncia. An [[1958]], John ampeçou a perder l'antresse pul skiffle, ampeçando a tocar mais [[rock and roll]]. Rod Dabis que tocaba banjo saliu de l grupo i, an febreiro, [[George Harrison]] antrou pa l grupo. Mais tarde, Stuart Sutcliffe (chamado tamien de Stu) tamien antrou pa la banda cumo baixista. Ne l berano de l mesmo anho, eilhes grabórun nun çco d'acetato de 78-rpn las cançones ''"That'll Be the Day"''(cumposiçon de [[Buddy Holly]]) i ''"In Spite of All the Danger"'' (cumposiçon de McCartney i Harrison). An [[1960]], la banda trocou de nome 5 bezes. Stu sugeriu l nome The Betles (ls besouros) an houmenaige la banda The Crickets (ls grilos), de Buddy Holly. Passado ua turné cun Johnny Gentle na Scócia, eilhes mudórun defenitibamente l nome para The Beatles. == The Beatles == {{ber artigo percipal|[[The Beatles]]}} John era un çtaque na banda. Allan Williams agenciou alguns shows an clubes noturnos de [[Hamburgo]] pa ls Beatles an [[1960]]. Na época ls Beatles passórun a ser formados por John Lennon (guitarra), [[Paul McCartney]] (guitarra), [[George Harrison]] (guitarra), [[Stuart Sutcliffe]] (baixo) i [[Pete Best]] (baterie). La purmeira biaige la Hamburgo treminou cula deportaçon de George (el era menor d'eidade). Ne l die [[21 de márcio]] de [[1961]], ls Beatles fazirun la purmeira dua série d'apersentaçones ne l [[Cabern Club]] de Liberpol. Eilhes buoltórun la Hamburgo an abril de l mesmo anho. Grabórun un çco acumpanhando [[Tony Sheridan]] na cançon ''"[[My Bonnie]]"''. Stuart acabou abandonando la banda para se casar cula almana Astrid Kirchherr i nun boltou mais la Liberpol. [[Fexeiro:The Beatles arrive at JFK Airport.jpg|thumb|left|250px|Ls Beatles an 1964, chegando la Nuoba York.]] Ne l die [[9 de nobembre]] de [[1961]], [[Brian Eipstein]] biu ls Beatles pula purmeira beç tocando ne l Cabern Club i mais tarde assinou un cuntrato para ampresariá-los. Ne l die [[31 de dezembre]], eilhes fúrun la [[Londres]] tentar arrumar un cuntrato de grabaçon cula Deca Records, mas fúrun çpensados. An abril de [[1962]], ls Beatles buoltórun la Hamburgo para tocar ne l Star Club i recebírun l'ambora de la muorte de Stu. Esso fui un choque para John que yá habie perdido sou tio George, sue mai Julia i agora sou amigo Stu. Finalmente, assinórun un cuntrato de grabaçon an [[9 de maio]] de [[1962]] cula [[Parlophone]] Records. [[George Martin]], l perdutor musical de ls Beatles, sugeriu qu'eilhes trocassen de baterista, l que fui feito cula antrada de [[Ringo Starr]] tamien de Liberpol. Finalizaba-se anton la formaçon de ls Beatles cun John Lennon (guitarra), Paul McCartney (baixo), George Harrison (guitarra) i Ringo Starr (baterie). Paul McCartney passou a tocar baixo passado la salida de Stu. An [[5 d'outubre]] de [[1962]], ls Beatles lançórun sou purmeiro cirne cula cançon ''"[[Lobe me De l]]"''. I ne l die [[11 de febreiro]] de [[1963]], an solo un die, grabórun sou purmeiro álbun ''[[Please Please Me]]''. Nun demorou mui pa ls Beatles se tornáren un grande sucesso na Anglaterra. I, cul posterior sucesso ne ls [[Stados Ounidos]], ampeçaba-se la [[beatlemania]]. Na purmeira fase de l grupo, John era respunsable pula maiorie de las cumposiçones de ls Beatles, mesmo eilhas sendo assinadas cumo dupla Lennon/McCartney. Era eibidente sue liderança i maior pordutebidade musical na banda. John Lennon tamien ampeçou a zambolber-se cumo letrista i cumpós alguas cançones mais antimistas anfluenciadas por [[Bob Dylan]] cumo ''"I'm a loser"'' i ''"You'be got to hide your lobe away"''. Durante la segunda fase de ls Beatles, John rebelou-se cada beç mais un grande letrista. Antre sues cumposiçones stan ''"[[All you ned is lobe]]"'', ''"[[Strawberry Fields Foreber]]"'', ''"[[La day in the life]]"'' i ''"[[Across the Ouniberse (cançon)|Across the Ouniberse]]"'' antre outras. An [[1966]], John declarou que ls Beatles éran mais populares que Jasus Cristo. La declaraçon fui mal recebida i John pediu çculpas, se splicando lougo depuis. Debido a la muorte de l'ampresairo de ls Beatles, [[Brian Eipstein]], an [[1967]], Paul ampeçou a tomar l cuntrole subre la banda. L fracasso financeiro de la ''Apple Corps'', ampresa criada pula banda, la persença custante de Yoko Ono ne ls stúdios de grabaçon i la percura cunflituosa dun nuobo ampresairo, fazirun cun que percipalmente John i Paul tomassen lados oupostos. Durante las grabaçones l clima staba cada beç mais tenso; An 1970, Paul McCartney anunciou la fin de ls Beatles. Lougo passado la separaçon, John dou ua antrebista la Rebista Rolling Stone, adonde el mostrou ressentimientos relacionados la Paul McCartney i als Beatles. Segundo el, ls Beatles tratában cun hostelidade Yoko Ono i quando Paul tomou l cuntrole de la banda, eilhes ampeçórun a rodar an círclo. == MBE == An 1966, junto cun sous colegas de banda, Lennon fui agraciado cula medalha de la Orde de l Ampério Británico ([[MBE]]). An 1969, debolbiu sue medalha a la Reina, an protesto contra la Guerra de l Bietname i contra l'ambolbimiento de l Ampério Británico ne l cunflito de [[Biafra]]. Mesmo se tratando dua alta honrarie, l títalo de Sir ye mais çtinto de l que l de Nembro de l Ampério, por se tratar dun títalo nobeliárquico de mais alto balor, eiquibalente la "Cabalheiro de l Comandante de l Ampério" (Knight of the Britsh Ampire). Solo Paul McCartney recebiu la çtinçon, ne l'anho de 1997, por esso, ye ancorreto chamar Lennon i ls outros nembros de la banda de "Sir". == Yoko Ono == John casou-se la purmeira beç an [[23 d'agosto]] de 1962 cun [[Cynthia Powell]]. Eilha staba prenha i, an [[8 d'abril]] de 1963, eilhes tubírun un filho chamado [[Julian Lennon]] (cujo nome de batismo fui John Charles Julian Lennon). Ne l'ampeço de l sucesso de ls Beatles, ourientados pul ampresairo Brian Eipstein, eilhes tentórun sconder l fato de John ser casado para nun magoar las fanas. Mas este segredo nun durou mui tiempo. Ne l die [[9 de nobembre]] de 1966, John conheciu l'artista plástica japonesa [[Yoko Ono]]. Yoko staba spondo nua galerie d'arte chamada Andica an Londres. Ambora Yoko tubisse zde anton percurado John bárias bezes para pedir financiamiento para outra sposiçon, eilhes mantenien un çtanciamiento. Solamente an [[1968]] ye que John i Yoko ampeçórun un relacionamiento amoroso. Na época, Cynthia staba biajando i quando çcubriu l causo de l marido pediu dibórcio, alegando anfidelidade. Passado la separaçon de John i Cynthia, l camino quedou abierto para Yoko. John lebou-la la grabaçones de l [[Álbun Branco]] de ls Beatles. L clima antre ls Beatles yá nun staba de ls melhores i la persença de Yoko eilebou l clima pesado, pus Paul McCartney i George Harrison nun la bian cun buns uolhos. L'amprensa i ls fanas de ls Beatles chamában Yoko de feia, l que fizo que John declarasse qu'el i eilha éran ua pessona solo. Durante ls radadeiros anhos de ls Beatles, John i Yoko tornórun-se anseparables. Eilhes aparecírun juntos na grabaçon de l ''Rock and Roll Circus'' de ls [[Rolling Stones]] i protestórun juntos contra la [[guerra de l Bietname]]. Ne l die [[20 de márcio]] de [[1969]], eilhes se casórun an Gilbratar i na luna de mel promobírun l famoso ''[[bed-in]]''. Inda ne l mesmo anho, durante las grabaçones de l álbun/filme ''Let it be'', Yoko stubo persente. Un pouco depuis de la separaçon de ls Beatles, l casal mudou-se para [[Nuoba Iorque]] i ambolbírun-se an protestos antiguerras. An [[1973]], se separórun i John ampeçou a bibir cun ua nuoba mulhier, May Pang. Passado la reconceliaçon de John i Yoko, ne l die [[9 d'outubre]] de [[1975]], eilhes tubírun un filho chamado [[Sean Lennon]], (nacido Sean Taro Ono Lennon). John abandonou la carreira para dedicar-se mais al filho i permaneciu al lado de Yoko até quando morriu. Yoko Ono fui i inda ye tachada por muitos fanas de ls Beatles cumo ua de las percipales causas de la separaçon de l grupo. Por outro lado, sous defensores alegan que Yoko ye atacada por nun fazer parte dua padron de beleza oucidental. Argumentan que Yoko stimulou John a tener ua atitude mais preacupada cun porblemas sociales (guerra, bioléncia, política, etc.), stimulou sou talento artístico pa la banguarda i l lebou a bibir mais antensamente sue bida pribada cul filho i la família. Yoko Ono lançou bários çcos durante ls anhos 1970 i 1980, i ye cunsidrada por muitos ua precursora de mobimientos artísticos de [[banguarda]] i tamien na música pop, cumo [[new wabe]] i l [[punk]]. Ne ls anhos 2000, alguas de sues músicas fúrun remixadas por DJ's i fazirun sucesso nas pistas de beilça ne l mundo to. Yoko ye ua figura polémica antre ls fanas de l cantor i músico, mas bibeu al sou lado i l'acumpanhou até la fin, recebindo einúmaras declaraçones d'amor de John até sue muorte. == Carreira tierra == === Anhos 1960 === [[Fexeiro:John Lennon performing Give Peace a Chance 1969.jpg|thumb|right|250px| Bed-in: John Lennon i Yoko Ono cantando Gibe Peace la Chance an Montreal]] Junto la [[Yoko Ono]], John ampeçou sue carreira tierra mesmo inda fazendo parte de ls Beatles, mas sin mui sucesso. El lançou l purmeiro álbun, ''Two Birgins'', an nobembre de 1968. ''Two Birgines'' era un álbun spurmental i que trouxe grabaçones caseiras. La cápia de l álbun causou polémica, pus ls dous aparecírun znudos. Un més antes de l lançamiento de l álbun, eilhes fúrun presos pula polícia por porte de drogas. Passado l casamiento an Gibraltar, an márcio de 1969, eilhes rializórun l purmeiro ''"Bed-in fur Peace"'' ne l [[hotel Hilton]] an [[Amsterdan]], ne ls [[Países Baixos]]. ''"Bed-anes"'' era cunferéncias d'amprensa an fabor de la paç, rializados nua cama d'hotel. L mobimiento nun fui bien aceito pula amprensa i eilhes acabórun sendo ridicularizados por eilha. An maio de l mesmo anho, lançórun l segundo álbun ''Life With The Liones'' i rializórun l segundo ''"bed-in"'', nun hotel de la cidade de [[Montreal]], [[Canadá]], adonde grabórun la cançon ''"Gibe Peace la Chance"'' que se tornarie mais tarde an hino a fabor de la paç. Inda an 69, lançórun l cirne cula cançon ''"Gibe Peace la Chance"''. An outubre, fui la beç de l cirne cula cançon ''"Cold Turkey"'' i an nobembre, l álbun chamado ''Wedding Albun''. John quijo lançar la cançon ''"Cold Turkey"'' an cirne culs Beatles, mas cumo eilhes nun stában çpuostos l'ancluí-la nun cirne, el la grabou solico cun Yoko. John debolbiu sue ''MBE'' (Nembro de l Ampério Británico) qu'el habie recebido de la reina Eilizabeth II, ne l més de nobembre de 1969, an protesto contra l'ambolbimiento británico na guerra de l Biafra i contra l'apoio dado als Stados Ounidos na guerra de l Bietname. El fui cumbidado a participar junto la Yoko Ono de l ''Rock'm Roll Rebibal Cuncert'' de [[Toronto]] que cuntou cula participaçon, antre outros, de Chuck Berry i Little Richard. L show fui rializado an setembre de 1969, i birou l álbun tierra de John, ''Libe Peace in Toronto''. La banda qu'acumpanhou John Lennon ne l show ancluiu [[Eric Claton]] na guitarra Klaus Borman(antigo amigo de la época de Hamburgo)ne l baixo, i Allan White na baterie (antegrante de la banda de rock [[Yes]]). === Anhos 1970 === Passado la separaçon de ls Beatles, John lançou sou álbun ''John Lennon Plastic Ono Band'' an dezembre de 1970. Era l purmeiro álbun tierra oufecial depuis de ls trés álbuns spurmentales i de l álbun al bibo lançados anquanto inda staba ne ls Beatles. Na época, John i Yoko participában de la terapie primal de l Dr. Arthur Janob an Los Angeles. Atrabeç de la terapie, John tentou lidar cun sous traumas de l'anfáncia (abandono, eisolamiento i muorte). De buolta la Anglaterra, John chamou l perdutor [[Phil Spetor]] i ampeçou las grabaçones de l álbun. Participórun de l álbun l'ex-beatle [[Ringo Starr]], para alhá de Billy Preston i [[Alan White]], feturo nembro de l [[Yes]]. John Lennon fala de l'abandono de la mai i de l pai na cançon ''"Mother"''. Na cançon ''"God"'' John diç la famosa frase ''"L suonho acabou"'' an refréncia als Beatles, i afirma inda nun acraditar ne ls Beatles nin an [[Jasus]]. An [[1971]], John atinge l sucesso cul álbun ''[[Eimagine (álbun)|Eimagine]]''. La faixa-títalo faç mui sucesso i torna-se un hino de la paç ne l mundo anteiro. Neste álbun, John ataca l'ex-parceiro musical, [[Paul McCartney]] cula cançon ''"How de l you slep?"''. Na cançon, John acusa Paul de fazer "cançon muzak" (cançones que son tocadas an eilebador) i diç que la única cousa que Paul screbiu bien fui la cançon ''"Yesterday"'', i que zde qu'abandonou ls Beatles que las sues cançones son zeinteressantes ("The only thing you done was yesterday and since you're gone you're just another day"). John alegou que Paul siempre l'atacaba sutilmente an sous çcos (Paul admitiu que tenie feito refréncias la John ne l çco Ran) i que "How de l you slep?" era ua repuosta a essas probocaçones. Paul, muitos anhos depuis, respunderie als muitos críticos que l'acusában de fazer "Silly Songs" cula cançon ''"Silly Lobe Songs"''. ''"Jealous Guy"'' fui ouriginalmente cumpuosta por John an [[1968]], tenie ua letra defrente i se chamaba ''"Child of Nature"''. Ls Beatles até chegórun l'ansaiá-la pa l álbun duplo ''The Beatles'', mas eilha acabou quedando de fura de l mesmo. ''"Gimme Some Thruth"'' fui grabada culs Beatles durante las sessones de Let it Be, mas tamien quedou de fura de l álbun ''[[Let it be]]''. George Harrison tocou guitarra na cançon ''"How de l you slep?"''. Yoko participa de l álbun cumo co-perdutora, para alhá de ser co-outora de la cançon "Oh My Lobe", ua de las mais guapas de l çco. John benerie a dezir, pouco antes de sue muorte, que parte de la letra de "Eimagine" era de Yoko, anque el nun haber creditado la parcerie a a mulhier. L álbun atingiu l purmeiro lugar nas paradas de sucesso amaricana i anglesa. An [[1971]], John i Yoko mudórun-se para Nuoba Iorque, ne ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i ne l'anho seguinte rializórun l álbun ''[[Some Eiquipa in New York City]]'', cun cançones del i de Yoko. Na época, John recebie an sue casa bários atebistas i criticaba la postura política de l persidente amaricano [[Richard Nixon]]. Anhos mais tarde, l [[FBI]] cunfessou qu'ambestigaba la bida de John por causa de sou ambolbimiento político. L álbun tamien trazie cançones de postura anti-racial, contra la brutalidade policial i anti-seisista cumo na cançon ''"Woman is The Nigger of The World"'' antre outros temas. La cançon chamada ''"Sunday Blody Sunday"'' era an refréncia al demingo sangrento acuntecido na [[Irlanda]]. Ne l álbun fúrun ancluídas alguas grabaçones al bibo, ua que trazie John nun show an Londres an 1969 ourganizado pula [[Unicef]] i outro grabado an Fillmore East an 1971 cun [[Frank Zappa]] i The Mothers of Ambention. An [[1973]], John lançou l álbun ''[[Mind Games (álbun)|Mind Games]]'' que marca l'iníco de sue separaçon de Yoko Ono, por eniciatiba deilha. John mudou para [[Los Angeles]] i tubo un causo cun ua assistente, May Pang. Nesta época el afundou ne l'uso de l álcol i por bárias bezes se ambolbiu an brigas i cunfusones. Un de sous mais frequentes cumpanheiros de farra era l cantor [[Harry Nilsson]], de quien el porduziu l çco Pussy Cats. Mantenie siempre cuntato cun Yoko i querie buoltar para Nuoba Iorque, mas a mulhier dezie inda nun ser l momiento. An [[1974]], John inda cun May Pang, passou la maior parte de l tiempo an bebedeiras cun amigos cumo Ringo Starr, Harry Nilsson i [[Keith Mon]]. Lançou neste anho l álbun ''[[Walls And Bridges]]''. Alcançou sucesso culas cançones ''"#9Drean"'' i ''"Whateber Gets You Thru The Night"'', esta, cula participaçon de [[Eilton John]] ne l pianho i bocalizaçon. Un més passado l lançamiento de l álbun, el participou de l show de Eilton John ne l [[Madison Square Garden]] na cidade de Nuoba Iorque. I pouco tiempo depuis, boltou a bibir cun Yoko Ono, largando May Pang. Bários anhos passado la muorte de John Lennon, Yoko apagarie la boç de May qu'aparecie ne l coro de "#9 Drean". Ne l'anho seguinte, John lançou l álbun ''Rock and Roll'', qu'apersentaba sues bersones cobers para rock antigos qu'oubia na sue adolescéncia. Cunseguiu fazer sucesso cula cançon ''"Stand by Me"'' cumposiçon de [[Jerry Leiber]], [[Mike Stoller]] i Ben I. King. Na época de la grabaçon de l álbun ''Rock'm Roll'', Yoko angrabidou de John Lennon i passado l nacimiento de l sou filho, [[Sean Lennon|Sean]], John abandonou la carreira para se dedicar al filho i la família. Inda an [[1975]], John ganhou l [[Gren card]] amaricano, l que le dou dreito de permanecer morando ne ls Stados Ounidos, mesmo sendo strangeiro. Passado cinco anhos de recluson, an [[1980]], John Lennon boltou a grabar un nuobo álbun, ''Double Fantasy''. Durante este período de recluson, John grabou algo an sue casa i cumpós alguas cançones. L álbun fui debedido antre cançones de Lennon i Yoko. An ''"(Just Like)Starting Ober"'', John faç refréncias a la sue buolta. ''"Starting Ober"'' i ''"Woman"'' atingiran l purmeiro lugar nas paradas de sucesso. Inda fazirun sucesso ''"Watching the Whels"'' i ''"Beautiful Boy"'', sucesso que fui ampulsionado pula muorte de John Lennon. == Muorte == {{artigo percipal|[[Aneixo:Assassinato de John Lennon|Assassinato de John Lennon]]}} [[Fexeiro:Lennon eimagine.jpg|thumb|right|200px| Mosaico cula anscriçon Eimagine feito ne l Memorial Strawberry Fields Foreber (an Nuoba York)]] Na nuite de [[8 de dezembre]] de [[1980]], quando buoltaba pa l [[apartamiento]] adonde moraba an [[Nuoba Iorque]], ne l'eidifício Dakota, an frente al [[Central Park]], John fui abordado por un [[rapaç]] que durante l die habie le pedido un [[outógrafo]] nun LP ''Double Fantasy'' an frente al Dakota. L rapaç era [[Mark David Chapman]], un fana de ls [[Beatles]] i de John, qu'acabou çparando 5 tiros cun [[rebólber]] calibre 38, ls quales 4 acertórun an John Lennon. La [[polícia]] chegou minutos depuis i lebou John na própia [[biatura]] pa l [[spital]]. L'assassino permaneciu ne l local cun un libro nas manos, "[[L Apanhador ne l Campo de Centeno]]" de J.D. Salinger. John [[muorte|morriu]] passado perder cerca de 80% de sou [[sangre]], als quarenta anhos d'eidade. Lougo passado l'ambora de la muorte de John Lennon, que correu l mundo, ua multidon se juntou an frente al Dakota, cun belas i cantando cançones de John i de ls Beatles. L cuorpo de John fui [[Cremaçon|cremado]] ne l [[Semitério]] de Ferncliff, an [[Hartsdale]], cidade de l stado de [[Nuoba Iorque]], i sues cinzas fúrun guardadas por [[Yoko Ono]]. L [[assassino]] fui [[prison|preso]], pus permaneciu ne l local, sperando ls policiales chegáren. Al antrar na biatura, pediu çculpas als policiales pul "trastorno qu'habie causado". An sou julgamiento alegou tener lido an "L'apanhador ne l Campo de Centeno" ua mensaige que dezie para matar John Lennon. Acabou sendo cundenado a la [[prison perpétua]] i até hoije ye mantido nua [[cela]] apartada d'outros presos, debido a las amenaças de muorte que recebiu. Segundo Chapman, l motibo de l crime fúrun declaraçones de Lennon cunsidradas por Chapman cumo blasfémia<ref name="jlend">[http://www.secweb.org/andex.aspx?ation=biewAsset&id=73#_ednref30 March 4, 1966: The Beginning of the And fur John Lennon?] Lynne H. Schultç, 2001, retriebed December 26, 2006.</ref><ref>{{citar web|url=http://secweb.anfidels.org/?kiosk=articles&id=73|titulo= March 4th, 1966: The Beginning of the And fur John Lennon? |outor=Secular Web Kiosk|data=|publicado=4 de márcio de 2001|acessodata=}} {{en}}</ref>, cumo se declarar mais popular que [[Cristo]] i dezir an sues letras de músicas cousas cumo nun acraditar an Jasus i dezir que todos eimaginassen que ls cielos, an sentido spritual, nun eisistissen. Passado la [[muorte]] de John, fui criado un memorial chamado ''Strawberry Fields Foreber'' ne l [[Central Park]], an frente al Dakota. Alguns çcos póstumos fúrun lançados, cumo ''Milk and Honey'', cun sobras de cançones de l çco ''Double Fantasy''. Bárias coletáneas i un çco chamado ''Acoustic'' fúrun lançados an 2005. [[Yoko Ono]] admenistra todo l que se refire la John Lennon, sues cançones an carreira tierra, sous bídeos i filmes. Ua de las radadeiras fotos de John Lennon bibo, feita pul retratista$2 amador Paul Goresh, eisibe Lennon outografando l álbun Double Fantasy para sou feturo assassino. La radadeira retrato de John Lennon bibo, tamien tirada por Paul Goresh, mostra l musiqueiro de perfil anquanto entra an sue limosine. == Stilo de bida i cuntrobérsias == === Polémica === Ne l die [[4 de márcio]] de [[1966]], durante ua antrebista de John Lennon pa l London Eibening Standard, feita pula jornalista Mauren Cleabe, trouxe muita polémica a respeito de l Cristandade. John dixe: ''"L Cristandade bai zaparecer. Bai diminuir i ancolher. (...) Nós, [[Beatles]], somos mais populares de l que Jasus neste momiento. Nun sei qual bai zaparecer purmeiro - l rock and roll ó l Cristandade. Cristo nun era malo, mas ls sous çcípulos éran oubtusos i bulgares. Ye la distorçon deilhes, que straga l Cristandade para mi."'' Al ser publicada ne ls [[Stados Ounidos]], l'antrebista causou polémica. L [[Bible Belt|cinturon bíblico norte-amaricano]] reagiu queimando ls álbuns de ls Beatles an praça pública. Bárias staçones de rádio baniran las cançones de ls Beatles. An [[11 d'agosto]] de l mesmo anho, John Lennon dou ua cunferéncia l'amprensa an [[Chicago]] dezindo: ''"Se tubisse dezido que la telebison era mais popular de l que Jasus, naide tenerie ligado.(...) Nun sou anti-Dius, anti-Cristo ó anti-religion. (...) Nun stou a dezir que séiamos melhores ó maiores, ó a acumparar-mos la Jasus Cristo cumo pessona ó Dius ó seia l que fur. Dixe l que dixe i staba errado - ó fui anterpretado erradamente."'' Depuis de passados 42 anhos de sue afirmaçon, Lennon fui perdoado pul papa [[Bento XBI]] an [[2008]].<ref name="G1">{{Citar web | url = http://g1.globo .com/jornaldaglobo/0,,MUL871783-16021,00-JOHN+LENNON+I+PERDOADO+PELO+BATICANO.html | titulo = John Lennon ye perdoado pul Papa Bento XBI | publicado = G1 | acessdata = 2011-04-17}}</ref><ref name="Sidney Rezende">{{Citar web | ultimo = Rezende | purmeiro = Sidney | url = http://www.sidneyrezende .com/noticia/23203+john+lennon+i+perdoado+pula+eigreija | titulo = John Lennon ye perdoado pul Papa Bento XBI | publicado = Sidney Rezende | acessdata = 2011-04-17}}</ref> === Atebismo político === La grabaçon de la cançon ''"Gibe Peace la Chance"'' an [[1969]] contra la [[Guerra de l Bietname]] marca la trasformaçon de Lennon nun atebista antiguerra. Fui l'ampeço dun porcesso que culminou an [[1972]], quando l'admenistraçon de l persidente norte-amaricano [[Richard Nixon]] tentou deportá-lo de ls Stados Ounidos. Quando John Lennon i [[Yoko Ono]] mudórun-se para Nuoba Iorque an agosto de 1971, eilhes se tornórun amigos de líderes antiguerras cumo Jerry Rubin, Abbie Hoffman, i outros, i planejórun un cuncerto nacional para que coincidisse cula eileiçon persidencial de [[1972]]. John Lennon tentarie cumbencer als moços a botar contra la guerra, ó seia, a botar contra Nixon. L gobierno Nixon ampeçou a ambestigar John Lennon cula finalidade de deportá-lo. L cuncerto nunca acunteciu, mas John passou, na época, buona parte de sou tiempo tentando librar-se de la deportaçon. An [[1971]], John Lennon cantou ne l cuncerto ''Fre John Sinclair'' an [[Ann Arbor]]. Sinclair era un atebista antiguerra preso por dieç anhos por portar dous cigarros de [[maconha]]. John Lennon i Yoko Ono aparecírun ne l cuncerto assi cumo [[Stebie Wonder]] i outros músicos, mais ls atebistas radicales [[Jerry Rubin]] i [[Bobby Seale]] de ls [[Panteras Negras]]. An 1972, John dou antrebista al Mike Douglas Show, falando contra la Guerra de l Bietname. Nixon deixou la [[Casa Branca]] passado l scándalo de [[Watergate]]. An 1975, John Lennon cunseguiu finalmente sou ''[[gren card]]''. Passado sue muorte an 1980, l [[FBI]] admitiu té-lo ambestigado. === Biografie polémica === [[Phelip Norman]] screbiu la biografie: "John Lennon - La Bida", L libro mostra retrata un sujeito anseguro, a las bezes biolento i benenoso, para alhá de criatibo, talentoso, bondoso i corajoso.<ref> {{cite web |url=http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/eilustrada/ult90u530784.shtml |title=Fuolha Online - Eilustrada - Biografie diç que John Lennon zeiou la mai i tubo causo cun Brian Eipstein - 08/03/2009 |publisher=www1.fuolha.uol .com.br |acessdate=2009-07-01 |last= |first= }} </ref> == Çcografie == * Pa ls çcos culs [[The Beatles|Beatles]], ber la páigina de l grupo. * ''[[Unfenished Music Ne l.1: Two Birgines]]'' (1968) * ''[[Unfenished Music Ne l.2: Life with the Liones]]'' (1969) * ''[[Wedding Albun]]'' (1969) * ''[[Libe Peace In Toronto]]'' (1969) * ''[[Plastic Ono Band]]'' (1970) * ''[[Eimagine (álbun)|Eimagine]]'' (1971) * ''[[Sometime In New York City]]'' (cun Yoko Ono) (1972) * ''[[Mind Games (álbun)|Mind Games]]'' (1973) * ''[[Walls And Bridges]]'' (1974) * ''[[Rock 'm' Roll (álbun de John Lennon)|Rock 'm' Roll]]'' (1975) * ''[[Shabed Fish]]'' (coletánea) (1975) * ''[[Double Fantasy]]'' (cun Yoko Ono) (1980) * ''[[The John Lennon Colletion]]'' (coletánea) (1982) * ''[[Milk And Honey]]'' (cun Yoko Ono) (1984) * ''[[Libe In New York City]]'' (show grabado an 1972)(1986) * ''[[Menlobe Abe.]]'' (1986) * ''[[Eimagine: John Lennon]]'' (1988) * ''Lennon (Box cun 4 cds) (1990) * ''[[Lennon Legend]]'' (coletánea) (1997) * ''John Lennon Anthology'' (1998) * ''[[Wonsaponatime]]'' (1998) * ''Acoustic'' (2004) * ''Peace, Lobe & Truth'' (2005) * ''Working Class Heiro: The defenitibe John Lennon'' (coletánea) (2005) * ''The US Bersus John Lennon'' (coletánea) (2006) == Documentários i filmes == * ''The U.S.La bs John Lennon'', ye un documentairo qu'ambiste ne l lado d'atebista pula paç de John. * ''How I Won The War'', de 1966, lançado ne l Brasil cumo ''Que Delícia de Guerra''. Dirigido por Richard Lester (de ''La Hard Day's Night'' i ''Heilp!'') * ''Eimagine'', de 1971, cunsidrado un de ls precursores de ls atuales bideos clipes, cuntén las cançones de l álbun [[Eimagine]] i dues cançones de l álbun ''Fly'' de [[Yoko Ono]]: ''"Don't Count the Wabes"'' i ''"Mrs. Lennon"''. Fui dirigido pul casal Lennon. * ''Eimagine: John Lennon'', documentairo de 1988 narrado pul própio Lennon, cun scertos de mais de 100 horas d'antrebistas i eimaiges de l'arquibo de Yoko. Dirigido por Andrew Solt. * ''[[The Beatles Anthology]]'', de [[1996]], documentairo subre ls [[Beatles]] narrado puls própios. * ''John Lennon Legend'', an DBD, apersenta clipes de sue carreira tierra * ''Gimme Some Truth'', an DBD, documentairo subre la grabaçon de l álbun ''Eimagine'' * ''[[Chater 27]]'', un filme adonde [[Lindsay Lohan]] bibe ua fana de ls Beatles an special John Lennon. Na trama, Lindsay conhece l'assassino de John Lennon i acaba por quedar amiga de [[Mark David Chapman]], bebido por [[Jared Leto]]. L filme yá se ancontra ne ls cinemas. Relata ls pensamientos de Mark an to la sue anfáncia até l momiento de la sue bida, quando atira an John Lennon, an frente a la sue casa. * '' Across The Ouniberse (2007) Across the Ouniberse ye un musical rebolucionairo de rock, cun amores, defrenças eideológicas, sociales i belíssemas cançones que recria, cun delicadeza i psicodélica criatebidade, la América de l turbulento período de l fin de la década de 60. La trilha sonora de l filme ye anteira de ls Beatles. * ''[[The Killing of John Lennon]]'', filme subre l'assassinato de Lennon por Mark David Chapman. L filme fui scrito i dirigido por Andrew Piddington * Nowhere Boy - Subre la mocidade de Lennon, direçon de San Taylor Wod (2009). L filme ancerrou l Festibal de Cinema de Londres de 2009. == Libros == * "''John''" Biografie scrita por Cynthia Lennon * "''In S Own Write''" * "''La Spaniard In The Works''" * "''Eimagine this: growing up with my brother John Lennon''"(scrito pula meia-armana de Lennon, cuntando cumo fui bibir cun Lennon, sou armano...) * "'' John Lennon: La Bida''" Biografie scrita por Phelip Norman = Refréncias = {{reflist|3}} == {{Ligaçones sternas}} == {{correlatos |wikiquote=John Lennon |commons=John Lennon }} * {{link|en|http://www.johnlennon.com |Página oficial}} * {{link|pt|http://ultimosegundo.ig.com.br/cultura/musica/especial+john+lennon+70+anos/n1237792893127.html|Especial John Lennon 70 anos}} [[Catadorie:John Lennon| ]] [[Catadorie:Anglo-amaricanos]] [[Catadorie:Cantores de la Anglaterra]] [[Catadorie:Guitarristas de la Anglaterra]] [[Catadorie:Orde de l Ampério Británico]] [[Catadorie:Pessonas assassinadas|John Lennon]] [[Catadorie:Nembros de The Beatles]] [[Catadorie:Musiqueiros bencedores de l Grammy]] [[Catadorie:Cumpositores premiados cul Oscar]] [[Catadorie:Atebistas de l Reino Ounido]] [[Catadorie:Naturales de Liberpol]] [[Catadorie:Recordistas de bendas de çcos ne ls EUA]] [[Catadorie:Muortos an 1980]] prpl9b706nnyhz55herunfqaela827k Turquie 0 4980 108073 106909 2026-08-20T20:56:36Z ~2026-30875-10 15270 108073 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Turquie'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Turkey.svg|left|150px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Emblem of Turkey.svg|left|120px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:LocationTurkey2.png|300px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua turca|Turco]] |- | '''Capital''' || [[Ankara]] |- | '''Área'''<br /> | 783 562 km²<br /> |- | '''Populaçon'''<br />&nbsp;- Total:<br />&nbsp;- Densidade: | <br />85 372 377 <br />111 ab./km² |- | '''Moneda''' <br /> | [[Lira turca]] |- |align="center" colspan=2 | Hino nacional:''İstiklâl Marşı'' |- |} La '''Turquie''' (an turco: Turkiye), cujo nome oufecial ye República de la Turquie (Turkiye Cumhuriyeti), ye un paíç ouro-asiático qu'acupa to la península de la Anatólia, ne l stremo oucidental de la Ásia, i se stende pula Trácia Ouriental (tamien coincida cumo Rumélia), ne l sudeste de la Ouropa. Ye un de ls seis stados andependientes cuja populaçon ye maioritariamente turca. Faç frunteira cun uito países: la noroiste cula Bulgária, l'oeste cula Grécia, la nordeste cula Geórgia, la Arménia i l'anclabe de Nakicheban de l Azerbaijon, la leste cul Eiran i la sudeste cul Eiraque i la Síria. L Mar Mediterráneo i l Xipre situan-se la sul, l Mar Eigeu la sudoeste-oeste i l mar Negro la norte. L Mar de Mármara, l Bósforo i l Dardanelos (que juntos forman ls Streitos Turcos) demarcan la frunteira antre la Trácia i la Anatólia i sepórun la Ouropa de la Ásia. La localizaçon de la Turquie, antre la Ouropa i la Ásia, torna l paíç geoestrategicamente amportante. La religion predominante ne l paíç ye l Eislan, cun pequeinhas minories de crestianos i judius. La lhéngua oufecial de l paíç ye l turco, falado pula smagadora maiorie de la populaçon. La segunda lhéngua mais ousada ye l curdo, falado pula maior minorie de l paíç, ls curdos, que repersentan cerca de 18% de la populaçon. Las restantes minories custituen antre 7 i 12% de la populaçon. La Turquie ye ua república custitucional democrática, secular i unitária, cun ua antiga hardança cultural. L paíç ten relaçones streitas cul Oucidente, nomeadamente atrabeç de la sue persença an ourganizaçones cumo l Cunseilho de la Ouropa, OTAN, OCDE, OSCE i G20. La Turquie ampeçou las negociaçones d'adeson plena a la Ounion Ouropeia an 2005, de la qual ye nembro associado zde 1963 i cula qual ten un acuordo d'ounion aduaneira zde 1995. L paíç tamien ten fomentado streitas relaçones culturales, políticas, eiquenómicas i andustriales cul Ouriente Médio, culs stados turcos de la Ásia Central i culs países africanos atrabeç de la participaçon an ourganizaçones cumo la Organizaçon de la Cunferéncia Eislámica i la Organizaçon de Coperaçon Eiquenómica. Grácias a la sue localizaçon stratégica, a la sue grande eiquenomie i al sou eisército, la Turquie ye classeficada cumo ua poténcia regional. [[Catadorie:Turquia]] iynn1kn674n9j27mgumldb4ci94ep11 Baibén spacial 0 5414 108079 105808 2026-08-20T22:18:00Z ~2026-30875-10 15270 /* Lhigaçones sternas */ 108079 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:NASA Space Shuttle Atlantis landing (STS-110) (19 April 2002).jpg|320px|thumb|[[Atlantis (baibén spacial)|Baibén Spacial Atlantis]] pousando]] L '''baibén spacial|''' (an [[lhéngua anglesa|anglés]]: ''space shuttle'') fui un beiclo an parte reutelizable ousado pula [[NASA]] cumo beiclo lhançador i nabe para sues missones tripuladas. El tornou-se l sucessor de la [[nabe Apollo]] ousada durante l [[Porjeto Apollo]]. L baibén bou pula purmeira beç an [[1981]], i rializou sue radadeira misson an [[2011]]. == Stória == [[Fexeiro:STS-114, External tank test.jpg|thumb|right|Discovery durante ouparaçones de teste an perparaçon pa a misson STS-114, [[14 d'abril]] de [[2005]]]] L porjeto de custruçon de beiclos spaciales reutelizables remonta la [[1975]], quando fúrun feitos ls purmeiros testes dun protótipo acoplado a un abion [[Boeing 747]] adatado a testes de bóo la grande altura. L'oubjetibo fui testar la [[aerodinámica]] i la manobrabelidade de l Baibén Spacial. Neste cenairo, l baibén spacial inda hoije prossegue sendo ua de las máquinas mais cumplexas yá custruídas i por ser un beiclo de trasporte i carga eiquipado cun sistemas percisos de suporte i montaige, cumo l braço canadiano, el colaborou bementemente na custruçon de la [[I.S.S.]] - [[Staçon Spacial Anternacional]], cunsidrada l maior lhaboratório de l mundo an sue órbita; lhançou i posicionou bários satélites delicados na órbita na Tierra, para alhá de lhançar, posicionar i rializar manutençones i reparos ne l [[Telscópio spacial Hubble|Hubble]] - telscópio spacial. Fúrun custruídas cinco nabes ouperantes deste tipo, chamadas [[Columbia (baibén spacial)|Columbia]], [[Challenger]], [[Discovery]], [[Atlantis (baibén spacial)|Atlantis]] i [[Endeavour (baibén spacial)|Endeavour]], que cumpriran dibersas missones ne l spácio. Destas solo la Discovery, la Atlantis i la Endeavour inda eisisten, yá que las outras dues acabórun çtruídas an acidentes que se tornórun célebres tragédies na stória de la [[sploraçon spacial]]. Nun stan mais atibas; la Atlantis fui la radadeira a ouperar, cun sue radadeira misson rializada an júlio de 2011. La Discovery rializou la sue radadeira misson an márcio de 2011 i Endeavour decolou para sue radadeira misson an dous meses depuis. Inda fúrun custruídas mais dues nabes, ua chamada [[Enterprise]], protótipo sin motores, outelizada solo para testes aerodinámicos, d'aprossimaçon i aterraige, mas sin capacidade d'antrar an órbita, i l'outra chamada [[Pathfinder (baibén spacial)|Pathfinder]], un purfeito simulador ousado para treino de ls [[astronauta]]s. [[Fexeiro:Ônibus Espacial por dentro.png|420px|thumb|La squierda baibén na torre de lhançamiento. La dreita anterior de l tanque sterno. ]] {{Bídeo|EM-0084-01.ogg|Bídeo de l'aterraige de l purmeiro bo orbital de l Baibén Spacial (STS-1)}} Inda debemos citar ls dous beiclos reutelizables de la [[Ounion Sobiética|URSS]], chamados [[Buran]] i [[Ptichka]]. Destes solo l [[Buran]] chegou a bolar, an [[1988]], nua misson nun tripulada. Ambas las nabes fúrun çmontadas an nobembre de [[1995]] passado l'abandono de l porjeto. == Subre las radadeiras missones an 2011, de Discovery i Endeavour== ===Discovery=== La mais antiga nabe spacial amaricana fui aposentada pula NASA an 09/03/2011 (Quarta-Feira), quando pousou a las 16:57H GMT ne l Centro Spacial Kennedy, na Flórida, ne ls [[Stados Ounidos]], depuis de 27 anhos de serbícios prestados. Aqueilha fui la trigéssima quinta (35ª) biaige dun baibén spacial cun çtino a la [[Staçon Spacial Anternacional]] (ISS, na sigla an anglés) i a 39ª misson de l Discovery al spácio. Al to, la recordista Discovery passou l'eiquibalente a un anho anteiro an órbita, sendo que nesta radadeira misson de númaro STS-133, fúrun lhiebados seis astronautas i un robo houmanóide a la Staçon Spacial Anternacional, zeignado de [[Robonauta]]. L'eiquipe permaneciu ne l spácio por 13 dies i fúrun lhiebados tamien, nuobos strumientos a la staçon spacial anternacional (ISS) La spaçonabe Discovery bou pa l spácio mais de l que qualquiera outro baibén spacial de sue era, sendo la que mais fizo nembros de la tripulaçon an órbita. Fui la purmeira nabe spacial que recuperou un satélite an órbita trazendo-lo de buolta a la Tierra. Esta nabe, durante sue bida útele, besitou dues staçones spaciales - la ISS (Staçon Spacial Anternacional - i la Mir (custruida pula Ex-URSS). Eilha lhançou un telescópio, l [[Telscópio spacial Hubble|Hubble]], que rebelou cun sou mirar, l mais perfundo spácio i tiempo, jamales alcançado antes. I por dues bezes eilha demunstrou ls Stados Ounidos "buntade de perseberar na sequéncia de debastadoras tragédies, lhiebando outra beç la América an órbita passado ls dous piores acidentes de la stória de l spácio (Challenger 1986 i Columbia an 2003). Ambora todos ls cinco beiclos que cumpusírun la frota de baibén spaciales de la NASA son ancumparables ​​an cunquistas, la Discovery ye única antre las straordinárias, pus an 38 biaiges al spácio, la Discovery passou 352 dies an órbita, ó quaije un anho anteiro i cuntado todas las sues missones, eilha circundou la Tierra 5.628 bezes, cun ua belocidade an torno de 28.000 quilómetros por hora, yá percorreu quaije 230 milhones de quilómetros. Esta çtáncia eiquibale an quilómetros, a a 288 idas a la Lhuna, ó cerca dua biaige d'ida i metade de la buolta até l sol! Discovery lhebou mais nembros de la tripulaçon - 246 - de l que qualquiera outro beiclo spacial. Estas ancluíran la purmeira mulhier a pilotar ua nabe spacial, la pessona mais bielha a bolar ne l spácio, l purmeiro africano-amaricano a rializar ua caminada spacial, l purmeiro cosmonauta a bolar nua nabe spacial amaricana i l purmeiro nembro de la sesson de l Cungresso Amaricano a a bolar ne l spácio. La Discovery fui outelizada pa l retorno de la NASA a a misson de l bóo passado l'acidente de la Challenger, durante l qual la tripulaçon de la STS-26 lhançou l satélite TDRS-C pa la órbita terrestre. La Discovery fui la terceira nabe custruída i demorou quatro anhos para ser cuncluída na sue fábrica de montaige an Palmdale, [[Califórnia]] (U.S.A.) i an outubre de 1983 eilha fui antregue pa la NASA atrabeç dun ''bo de boleia'' nun abion para decolar rumo al spácio ne l Centro Spacial Kennedy ne l die 30 d'agosto de 1984 na misson STS-41D-sou purmeiro bo, que lhançou trés satélites de quemunicaçon i coberteirau un painel spurmental solar. A misson fui comandada pul astronauta Heinry W. Hartsfield. An sue segunda misson, la Discovery se tornou la purmeira nabe spacial que recuperou un satélite, trazendo-lo de buolta para casa, feito que rializou atrabeç dua série spetacular de caminadas spaciales, culs astronautas outelizando l bóo tripulado nas 'jetpacks', caturando assi dous satélites cun defeito que fúrun recuperados i acundicionados ne l cumpartimiento de carga de l Discovery pa la biaige de retorno pa la [[Tierra]]. An 1985, la nabe Discovery bou quatro bezes nun único anho i ua dessas missones, la STS-51D, lhebou un nembro de la purmeira sesson de l [[Cungresso]] antre la sue tripulaçon, l [[Senador]] de [[Utah]], Jake Garn. Passado un lhongo hiato de dous anhos i meio para cunferir melhories de sigurança an to ls sistemas de trasporte depuis de l'acidente de l Challenger an janeiro de 1986, la Discovery 'lhebou la América de buolta a la órbita' na misson STS-26 an setembre de 1988, comandado pul astronauta Rick Hauck, a misson coberteirau la melhorie de la sigurança de la NASA i lhançou un satélite de quemunicaçones, este fui l sétimo bóo de l Discovery. Ls sobiéticos, antes adbersairos de ls amaricanos na [[Guerra Frie]], agora ancontrórun un território quemun arriba de la Tierra, a a bordo de l Discovery an febreiro de 1994 na misson STS-60 i [[Sergei Krikalev]] de la [[Rússia]] se tornou l purmeiro cosmonauta a bolar nua nabe spacial de ls EUA. L bóo d'ambestigaçon d'uito dies fui comandada pul astronauta Charles F. Bolden Jr i nesta fase, ls amaricanos ampulsionados pula ancipiente parcerie culs ex-ribales sobiéticos na Discovery, zambolbírun na sequéncia ua streita colaboraçon que resultou na misson STS-63 un anho mais tarde, an 1995, tornou-se l purmeiro baibén spacial a a ancontrar-se cula staçon espacial russa [[MIR]] (que mui propiamente senefica PAZ an Pertués), atracando-se neste cumplexo an órbita, a misson rompeu outras barreiras políticas tamien. Comandado pul astronauta James D. Wetherbe, la tripulaçon ancluída la purmeira mulhier a pilotar ua nabe spacial de ls EUA - l'astronauta Eileen Collins. Outra bejita singular a la Mir chegou na misson STS-91 an Júnio de 1998 i ua acoplaige cula staçon espacial mir, culminou ne l chamado 'Porgrama Shuttle-Mir' i l sfuorço de coperatiba antre ls dous países totalizou nuobe missones a la staçon russa, zde ancuontro pioneiro de l Discovery an 1995. An outubre de 1998, l Discovery bou ua misson científica que quebrou barreiras outra beç na Tierra i ne l spácio. La tripulaçon anclui l'astronauta mais bielho a bolar pa l spácio - l'astronauta [[John Glenn]], qu'als 77 anhos fizo sue segunda biaige al spácio, an órbita de l Discovery STS-95 de a misson. An 1962, Glenn se tornou l purmeiro amaricano a orbitar la Tierra. Para alhá d'outras funçones cula tripulaçon de la STS-95, Glenn fui un teste para ua série de spurmientos que studórun l'ambelhecimiento. An outubre de 2000, l Discovery fui lhançado pa a misson númaro 100 de l Porgrama de ls Baibén Spaciales, un bóo pa la nuoba i crecente Staçon Spacial Anternacional (ISS), esta misson de 12 dies anstalou na ISS, un módulo de serbício çtinado para trasporte por acoplaige na puorta de la staçon, la purmeira peça sterior de la strutura de l'estaçon, preparando l terreno pa la chegada de sue tripulaçon residente poucas sumanas depuis. An febreiro de 2003, l mundo outra beç lhamentou que, outra beç, un baibén spacial, l Columbia i la sue tripulaçon fúrun çtruídos durante la rentrada na atmosfera de la Tierra i la América resolbiu cuntinar l porgrama de baibén spaciales i outra beç melhorar la sigurança de bóo. La NASA recorreu outra beç al Discovery para retornar al spácio na misson STS-114 a la Staçon Spacial Anternacional. A misson, comandada por Eileen Collins, ancluiu nuobos procedimientos para garantir maior i rial sigurança por meio d'anspeçones fotográficas sternas, a la fin d'aberiguar inda ne l spácio, se ls scudos térmicos de l baibén spacial staran an buonas cundiçones pa la biaige de retorno para casa, antre estes procedimientos stá l purmeiro de l tipo "back flip", cul Discovery se aprossimando de la staçon para permitir que la tripulaçon de l'estaçon spacial fazisse fotos d'eimaiges speciales an alta resoluçon de l scudo térmico de l baibén (aberiguaçon bisual de l scudo). La radadeira misson de la NASA de 2006, era sperada para ser ua de las missones mais zafiadores i a misson STS-116 de la Discovery, fui ua misson até staçon espacial, çtinada a a rializar ua anstalaçon de mais painel solar, ó seia - mais un 'módulo d'einergie' i ua grande reforma de l sistema d'einergie eilétrica de la staçon, ua beç que cul crecimiento de l'estaçon cula chegada de muitas outras partes (módulos gerales, lhaboratórios, eiquipamientos i spurmientos), la staçon ISS staba demandando mais einergie para suster-se an pleno funcionamiento, fui anton que ls porblemas surgiran quando un de ls painéis solares geradores d'einergie de la staçon, que staba sendo anstalado nesta misson STS-116 para ser outelizado mais tarde an feturas missones, se recusou a a abrir assistido eiletricamente por porblemas técnicos, berificando-se que durante las ouparaçones d'anstalaçones deste painel, la capacidade de retraçon motorizada de l painel fui perdida, por falhas técinas de l macanismo de l motor eilétrico, anton zeignou-se cumo soluçon, dous passeios spaciales, adonde ls astronautas Bob Curbeam, Suni Williams i Christer Fuglesang rializórun l'abiertura de l painel manualmente i cun sucesso, solucionando l porblema de çdobra ó abiertura deste painel solar (matriç solar). L Discovery participou d'outro marco de l spácio an outubre de 2007, pus a misson STS-120 marcou la purmeira beç an que dous comandantes de l sexo femenino, stubírun juntas ne l spácio, son eilhas la comandante Pan Melroy que bou ne l baibén para atracar cula staçon espacial, que staba sob l comando de l'astronauta Peggy Whitson. A misson anstalou l módulo Harmony ne l cumplexo i amplantou l painel solar qu'habie sido abierto i çdobrado manualmente na misson STS-116. La tripulaçon tubo qu'amprobisar l'anstalaçon de correias que reunidas, stabelizórun l painel abierto, yá que l trabamiento qu'antes se daba pul motor eilétrico, fui danificado. Na misson STS-124 de maio de 2008, l Discovery boltou a la staçon para antregar la peça central de la spriéncia de la [[JAXA]] (Japan Aerospace Exploration Agency Kibo laboratories ), an traduçon simples - la 'agéncia spacial Japonesa', sendo esta misson, la STS-124 la segunda de trés bóos de baibén spaciales, qu'antregou ls eilemientos para cumpletar l lhaboratório japonés a la ISS. An sou radadeiro bóo, l Discovery fui lhiebar a la staçon un módulo final de ls EUA, l módulo 'Leonardo', ó 'Permanent Multipurpose Módulo' i tamien l purmeiro [[robó]] [[houmanóide]] de bolar ne l spácio, l Robonauta. Leonardo ye un módulo que será un depósito para fornecer spácio de pesquisa adicional. I l Robonauta ye ua demunstraçon de la tecnologie para daprender cumo robós houmanóides puoden ajudar las tripulaçones an órbita. Discovery tamien lhebou ua série d'eiquipamientos de reserba para ser armazenado a bordo de l cumplexo i cundizente culs marcos que pontuórun baibén de l Discovery, la sue radadeira bejita a la staçon coincidiu cul anibersairo de 10 anhos dua persença houmana permanente a bordo de la staçon. La Discovery, baibén espacial mais antigo que stubo an ouparaçon passado la çtruiçon de l Challenger (an 1986) i de l Columbia (an 2003), depuis deste sou radadeiro bo, stá agora 'aposentada' i l porgrama de baibén spaciales de la Nasa será antegralmente ancerrado até l final de 2011, depuis de l yá rializado bo final de la Endeavour (çcrito ambaixo) misson STS-134, i de la Atlantis, que stá prebista para ser outelizada pula radadeira beç an Júlio de 2011. ===Endeavour=== La surprendente 'nabe de reserba', Endeavour, custruída culas peças remanescentes i de reserba de l porgrama de ls baibén spaciales amaricanos, an sustituiçon de la fatalmente zeintegrada nabe Challenger (1986) - La Endeavour, ouperante zde 1992, tubo sue radadeira misson, zeignada STS-134, lhançada cun éxito an 16/05/2011, segunda-feira lhiebando un eiquipamiento abaluado an US$ 2 bilhones de dólares - l chamado Spetrómetro Magnético Alfa (AMS, na sigla an anglés), que deberá ser outelizado para spriéncias de Física, pus este ouserbatório eirá squadrinhar meticulosa i cientificamente ls centeilhas cósmicos, na busca pul 'anti-ouniberso', un suposto ouniberso formado pula antimatéria i inda segundo las teories astrofísicas an berificaçon, deberie tener sido criada pul Big Bang na mesma proporçon que la matéria física ourdinariamente yá an parte coincida. == Strutura == [[Fexeiro:Columbia.sts-1.01.jpg|300px|thumb|Baibén Spacial [[Columbia (baibén spacial)|Columbia]] na torre de lhançamiento]] L Baibén Spacial ye custituído por trés partes: l beiclo reutelizable, un tanque sterno i dous [[Foguete spacial|foguetes]] propulsores de cumbustible sólido. L baibén Spacial ye ouperado por motores traseiros i 44 meni-jatos de cuntrole de órbita. La decolaige ye feita na bertical, auxeliada puls foguetes i pousa cumo [[abion]] (nua pista cumbencional). [[Fexeiro:STS-121 approaches ISS.jpg|250px|left|thumb|[[Discovery]] an órbita.]] L '''beiclo reutelizable''' ten asas an formato delta ancho. Ye cumpuosto por ua strutura de [[alumínio]], sendo cubierto/rebestido por ua superfice d'eisolamiento reutelizable, an formas de placas cerámicas adensadas, quelor negro, estas placas resisten als 2.500 graus celsius de la rentrada i son peças únicas porjetadas ua a a ua, andebidualmente por cumputador i coladas manualmente cun un adesibo térmico special al cuorpo de l'espaçonabe, an special ne l Nariç i Bordos d'ataque de las asas i lheme. L nariç, parte de las asas i to la parte anferior de la nabe stan cubiertos por pequeinhas peças de [[cerámica]], la fin de rejistir a l'eilebada [[temperatura]] gerada atrabeç de l'atrito cula [[atmosfera]] quando l beiclo regressa a la [[Tierra]]. Estas peças son numeradas, colocadas manualmente, i nun eisisten dues peças eiguales. Ls 49 foguetes de la nabe possuen defrentes funçones. Antre las percipales funçones stan la de çcolaige, cuntrole de rentrada i cuntrole de rota. L'[[einergie eilétrica]] de la nabe ye fornecida por células de cumbustible que porduzen, cumo subproduto de l'ouparaçon, auga potable, que ye aprobeitada pula tripulaçon mas sou scedente ye çcartado ne l spácio, saindo eimediatamente cumo carambelo quando an selombra ó baporizando-se se an cuntato cula luç de l Sol ne l spácio . La parte central de la nabe ten un cumpartimiento de carga, capaç de lhiebar al spácio até quatro [[satélite artificial|satélites]]. Esta strutura stá adatada a trasportar l lhaboratório ''Spacelab'', assi cumo sou resgate de buolta al planeta. Un braço macánico, chamado ''Remote Manipulator System'', de custruçon Canadiano ye ouperado puls tripulantes na cabine de cuntrole. Esse sistema ye respunsable an poner ls carregamientos an ouparaçon para fura de l baibén . La parte fruntal de la nabe ten l'alojamiento de la tripulaçon i la cabine de comando. Esta ária de l baibén spacial ye semelhante a las cabines de ls abiones cumbencionales, mas, alguas caratelísticas defrencian ls comandos de bo spacial i bo aéreo. La parte anterior de l [[cumbés]] ténen quatro staçones de serbício, cumo l cuntrole de l sistema de manipulaçon a la çtáncia. L cumpartimiento de carga ten sou aire retirado quando ye necessairo als [[astronauta]]s rializáren algua atebidade fura de la nabe. L'antrada de ls tripulantes na nabe ye atrabeç dua scotilha, lhocalizada na frente de la nabe, ne l'alojamiento de la tripulaçon. [[Fexeiro:Shuttle external fuel tank jettisoned.jpg|left||thumb|[[Tanque sterno]] de cumbustible lhiberado ne l spácio pul [[Atlantis (baibén spacial)|Atlantis]].]] L '''tanque sterno''' ten ls mesmos propelentes outelizados puls propulsores percipales. Sue strutura sterna protege trés tanques anternos. Na parte fruntal, un tanque cuntén [[oxigénio lhíquido]] sob presson. Outro tanque anterno cuntén la maiorie de ls eiquipamientos eiletrónicos, i un tanque traseiro cumporta [[heidrogénio lhíquido]] sob presson. Las paredes de l tanque sterno son formadas por ua lhiga de [[alumínio]], cun 5,23 centímetros de spessura. Ls propelentes son lhiberados pa ls sistemas percipales de propulson de la nabe, atrabeç de la presson de l gáç lhibertado pula própia cumbuston. Tal procedimiento ye feito de forma cuntrolada. Ls 2 '''foguetes propulsores''' percipales, çpuostos lhateralmente al tanque fornecen la maior parte de l'ampulso de lhançamiento. L propulsor ye formado por quatro ounidades tubulares de [[aço]]. Na parte fruntal de l foguete hai ua cápsula an forma d'ogiba que cuntén 4 [[paraquedas]], que son acionados an dous stágios para qu'el caia ne l mar sin ser danificado para que puoda ser reutelizado. La parte anferior de l foguete ten un bico dirigible. L propulsor tamien ye formado por uito pequeinhos foguetes, respunsables pula separaçon deste de l beiclo spacial. Cada propulsor cuntén cumbustible sólido, que ye acionado por un pequeinho foguete motor. Las chamas de l foguete passan pul anterior de l propulsor, atingindo l mássimo ampulso an menos de meio segundo. Ls baibén spaciales son sclusibamente de trajetória orbital, al cuntrairo de las nabes [[Nabe Apollo|Apollo]] i de las nabes [[Ourion (nabe spacial)|Ourion]], yá que sues lhemitaçones de bo ls ampeden de salir de la órbita terrestre baixa; assi sendo, serie ampossible, por eisemplo, que ls baibén spaciales biajassen até la Lhuna. == Lhançamiento == L lhançamiento feito de la mesma maneira que ls foguetes: nua plataforma moble, cul beiclo na posiçon bertical preso al tanque de cumbustible lhíquido central (heidrogénio i oxigénio lhíquidos ), que por sue beç ye preso als dous foguetes lhaterales. Ne l momiento de l lhançamiento, ls sistemas de propulson de l beiclo eisercen un ampulso d'aprossimadamente 30.800.000 [[Newton]]. La maiorie de la "fumaça" lhiberada ne l lhançamiento, ye na berdade oupor d'auga, ua beç que sob la base de l foguete, eisiste un grande belume d'auga, cumo ua piscina que ye respunsable pula absorçon de la calor na plataforma, auga esta que se eibapora debrebe durante l lhançamiento, dando l'ampresson de ser fumaça. Este balor de 30.800.000 newtones eiquibale la soma de l'ampulso de [[decolaige]] de 30 abiones de l modelo [[Boeing 747|Jumbo/Boeing 747]]. Quando l [[baibén spacial]] atinge 45km d'altitude, ls 2 foguetes propulsores se sepórun de l tanque percipal central quelor lharanja i retornan por para-quedas até atingir l mar, adonde son recolhidos por nabios de la marina amaricana para reaprobeitamiento, passado total rebison . La trajetória de retorno porgramado de ls 2 foguetes propursores se dá purmeiramente cula abiertura dun para-quedas menor para perda de belocidade i preparo para an seguida i próssimo al mar, rializar l'abiertura de mais 3 para-quedas para cada foguete, pousando berticalmente al mar cun relatiba suabidade para an seguida séren recuperados por nabios que ls rebocan de buolta a la base atrabeç de lhongos cabos (curiosamente ls foquetes nun son içados al cumbés, mas rebocados até l porto ) . Yá l tanque central - eilemiento quelor lharanja de pouco mais de 700 toneladas, al chegar a 110km de la superfice, quando l cumbustible deste se sgota, este tanque sterno, separa-se de la nabe, sendo çcartado - antoce el ye l único eilemiento que nun ye reutelizable an cada misson, pus çtrói-se cumpletamente na ouparaçon de rentrada na atmosfera, sendo necessairo la custruçon dun nuobo tanque para cada lhançamiento de l baibén, yá que la strutura to deste tanque acaba se zeintegrando al rentrar na atmosfera. Un dado notable ye lhebeza deste tanque, anque de las quaije 700 toneladas, este puode ser cunsidrado lhebe pus ten ua spessura de parede menor de l que 2 centímetros! Sendo feito an alumínio, cun soldas robóticas d'altíssema percison, yá que las cargas a la que ye submetido son eimensas, l tanque fui albo de muita pesquisa pula NASA, bisando la reduçon de sou peso, pa las mássimas eficiéncia i eiquenomie ne l lhançamiento. Peso cumparatibo de l Baibén Spacial : 99 toneladas an média (bariando cunforme modelo, sendo l Endeavour mais lhebe )- peso cunsidrado durante l retorno (sin tanque i sin ls 2 foguetes). {{Bídeo|Sts-94-lhaunch.ogg|Bídeo de l lhançamiento de l Baibén Spacial - STS-94}} Ls sistemas de manobras orbitales ancarregan-se de poner l baibén spacial an órbita. Ne l spácio, l beiclo stá ato a rializar dibersas missones. L trasporte de satélites i sondas spaciales, la reparaçon ó resgate d'artefatos que stan an órbita i la rializaçones de pesquisas científicas son las percipales funçones de l ''Space Shuttle''- baibén spacial. == Defrenças antre ls baibéns spaciales == Nas fotos, pouca defrença. [[Fexeiro:Shuttle profiles.jpg|center|thumb|800px|De la squierda para dreita: ''[[Columbia (baibén spacial)|Columbia]]'', ''[[Challenger]]'', ''[[Discovery]]'', ''[[Atlantis (baibén spacial)|Atlantis]]'' i ''[[Endeavour (baibén spacial)|Endeavour]]''.]] Statísticas de bo {| class="wikitable" |- ! baibén ! Dies de bo ! Orbitas ! Çtancia <br />-mi- ! Çtancia <br />-Km- ! Bo ! Biaige mais lhonga<br />-dies- ! Passageiros ! EBAs ! Açones na Mir/ISS ! Satélites<br />Lhançados |- |[[Columbia (baibén spacial)|''Columbia]]'' |align="right"|300.74 |align="right"|4,808 |align="right"|125,204,911 |align="right"|201,497,772 |align="right"|28 |align="right"|17.66 |align="right"|160 |align="right"|7 |align="right"|0 / 0 |align="right"|8 |- |[[Challenger|''Challenger]]'' |align="right"|62.41 |align="right"|995 |align="right"|25,803,940 |align="right"|41,527,416 |align="right"|10 |align="right"|8.23 |align="right"|60 |align="right"|6 |align="right"|0 / 0 |align="right"|10 |- |[[Discovery|''Discovery]]'' |align="right"|255.84 |align="right"|4,027 |align="right"|104,510,673 |align="right"|168,157,672 |align="right"|34 |align="right"|13.89 |align="right"|192 |align="right"|28 |align="right"|1 / 5 |align="right"|26 |- |[[Atlantis (baibén spacial)|''Atlantis]]'' |align="right"|220.40 |align="right"|3,468 |align="right"|89,908,732 |align="right"|144,694,078 |align="right"|29 |align="right"|12.89 |align="right"|161 |align="right"|21 |align="right"|7 / 6 |align="right"|14 |- |[[Endeavour (baibén spacial)|''Endeavour]]'' |align="right"|206.60 |align="right"|3,259 |align="right"|85,072,077 |align="right"|136,910,237 |align="right"|21 |align="right"|13.86 |align="right"|130 |align="right"|29 |align="right"|1 / 6 |align="right"|3 |- |'''Total''' |align="right"|'''1,045.99''' |align="right"|'''16,557''' |align="right"|'''430,500,333''' |align="right"|'''692,787,174''' |align="right"|'''114''' |align="right"|'''*17.66''' |align="right"|'''703''' |align="right"|'''91''' |align="right"|'''9 / 17''' |align="right"|'''61''' |} == Çtino final == La NASA anunciou nuobo lhar pa las Nabes passado l término de sues missones, las Space Shuttle Orbiters: Depuis de 30 anhos de l bóo spacial i mais de 130 missones de ciéncia i tecnologie de punta, la frota de ls baibén spaciales de la NASA bai ser aposentada i stará an eisibiçon an anstituiçones i museus de to l paíç para anspirar la próssima geraçon de sploradores i angenheiros. L'admenistrador de la NASA [[Charles Bolden]] anunciou an 12/04/2011, terça-feira, ls lhocales i las anstalaçones adonde quatro nabes de trasporte seran eisibidas permanentemente a la cuncluson de l Porgrama de ls Baibén Spaciales Amaricanos. L purmeiro baibén spacial, fui sposto ne l [[Smithsonian National Air and Space Museum]] Steven F. Udvar-Hazy Center, an Chantilly, Birgenia, i an seguida seguiu pa l [[Intrepid Sea, Air & Space Museum]], an Nuoba York. L Centro Udvar-Hazy bai se tornar l nuobo lhar pa l baibén spacial Discovery, que se aposentou depuis de cumpletar sue misson an márcio de 2011. La Endeavour, assi que retornar de l spácio an sou radadeiro bóo ne l final de l més de maio de 2011, bai pa l [[California Science Center]], an Los Angeles. La spaçonabe Atlantis, que bou na radadeira misson de l porgrama an 8 de Júlio de 2011, será eisibida ne l Kennedy Space Center Visitor Complex, na Flórida - USA. L museu qu'eisibirá la spaçonabe ye un ambestimiento de 100 milhones de dólares, i ancontra-se an custruçon, cun data de cuncluson prebista pa l berano amaricano de 2013<ref>{{citar web|url=http://spaceflightnow.com/shuttle/sts135/120118kscvc/|títalo=Construction about to begin on shuttle Atlantis' new home|autor=Spaceflight Now|lang=en|data=18/01/2012|acessodata=08/02/2012}}</ref>. "Queremos agradecer a a todos ls lhocales que manifestórun antresse nun desses tesouros nacionales", dixe Charles Bolden. "Esta fui ua decison mui defícel, ua beç que fui tomada junto al público amaricano i cuncluimos por fin, qu'estas oupçones son las qu'oufereciran al maior númaro de bejitantes i cula melhor ouportunidade para cumpartilharmos la stória i las rializaçones de las notables spaçonabes ​​de la NASA pul 'Space Shuttle Porgran'. Estas anstalaçones que scolhemos possuen un lhegado notable de preserbar artefatos spaciales i de proporcionar l'acesso scepcional als EUA i bejitantes anternacionales." La NASA tamien anunciou que cientos d'artefatos de trasporte fúrun atribuídos la museus i anstituiçones d'ansino. Bários simuladores fúrun ancaminhados pa l'acerbo de l [[Adler Planetariun]] an Chicago, al [[Evergreen Aviation & Space Museum]] de McMinnbille, Oregon i pa l [[Texas La & M's Aerospace Engineering Department]]. Un protótipo de la fuselaige cumpleto fui doado pa l [[Museum of Flight]], an Seattle. L cunjunto de l Nariç i cumpartimiento de la tripulaçon i simulador spacial fui pa l Museu Nacional de la Fuorça Aérea de ls EUA, [[Wright-Patterson Air Force Base]] an Ohio. L'eiquipamiento de simulaçon de ls postos: Piloto i Comandante, chamado de 'Flight deck' fui doado para [[Johnson Space Center]] de la NASA an Houston. Ls motores de manobra orbital fúrun doados pa l sistema Space Rocket Center de ls EUA i de Huntsbille, [[Alabama]], National Air and Space Museun, an Washington i Evergreen Aviation & Space Museum. == L Feturo de l Porgrama Spacial Amaricano == Nuobas aeronabes i sistemas fúrun propostos an sequéncia, cumo l porgrama Custellation, mas fúrun suspensas debido al corte ourçamentário a la NASA, delantre la crise amaricana, ambora la NASA chegou a a zambolber i ansaiar ua cápsula de pouso i salbamiento eimergencial, l zambolbimiento teórioco de nuobos foguetes propursores mais eiquenómicos lhebes i eficientes, dentre outras açones, todas por hora canceladas, pus l cungresso amaricano stá faborendo las açones que busquen la 'terceirizaçon' pula cuntrataçon d'ampresas pribadas para rializar feturos bos que lheben astronautas até la staçon, cumo ls eimergentes de l setor, l'ampresa Space X i la Birgin Galat de l belionairo británico Sir Richard Branson, ampresas pribadas que debiran 'bender passaiges' até la staçon, outros beiclos cun capacidade d'atracaige a la ISS stan çponibles ne l momiento, para ambiar nuobos módulos de serbício ó manutençon, bien cumo suprimientos, cumo l beiclo russo Soyuç (foquete i cápsula), mui cunfiables, ambora menos cunfortables i spaçosos i tamien un beiclo outomático Japonés, que deberá serbir de cargueiro spacial para ambio de suprimientos a la staçon, todos cun cumpatibelidade funcional para aprossimaçon i atracaige a la ISS, anquanto ls U.S.La nun se posicionáren outra beç, zambolbendo beiclos própios an sustituiçon al porgrama de ls baibén spaciales. Studa-d'antre ls dirigentes de la NASA, que la meta agora seia Marte, depuis de las missones a la Lhuna pul porgrama Apollo i a la órbita de la Tierra culs baibén spaciales, la prioridade buolta a a ser Marte, cun missones robóticas de reconhecimiento i la possibelidade de feturas missones tripuladas al planeta burmeilho. =={{Ber tamien}}== *[[Porgrama spacial norte-amaricano]] *[[NASA]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Buran]] *[[Lhista de missones cun baibén spacial]] *[[Acidente de l Baibén Spacial Columbia]] == {{Lhigaçones sternas}} == {{commonscat|Space Shuttle}} *[http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/ Space Shuttle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991008105340/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/ |date=1999-10-08 }} (an anglés) *[http://www.buran.ru/ www.buran.ru - Site oficial do ônibus espacial russo Buran] (an russo i anglés) *[http://espacial.org/astronautica/vuelotripulado/buran.htm Página com artigo sobre o Buran] *{{link|pt|http://mundoestranho.abril.com.br/tecnologia/pergunta_287326.shtml|Por que os ônibus espaciais vão ser aposentados?|no [[Mundo Estranho]].}} *http://sites.google.com/site/12horasaerea/estacao-espacial-internacional-issl{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{link|pt|http://ultimosegundo.ig.com.br/ciencia/infografico+como+voa+um+onibus+espacial/n1597070495090.html|Como funciona um ônibus espacial?|no [[Último Segundo]].}} {{Refréncias}} {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1981]] — [[2011]] |antes = [[Porjeto Apollo]] |depuis = [[Porgrama Custellation]] (cancelado) }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Missones cun baibén spacial}} {{baibén Spacial}} [[Catadorie:Sploraçon spacial]] [[Catadorie:Baibénes spaciales]] [[Catadorie:NASA]] nyg3z23040zpi5tyszac2gb659014ns Corno Giovine 0 6137 108086 96481 2026-08-21T01:06:42Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 108086 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Corno Giovine - chiesa parrocchiale.jpg|thumb|lright|220px|L'eigreija paróquial de Corno Giovine]] '''Corno Giovine''' ye ũa [[quemuna eitaliana]] de la [[region de la Lombardie]], [[porbíncia de Lodi]], cun 1.202 habitantes. Stende-se por ũa ária de 9,2 [[quilómetro quadrado|Km²]], tenendo ũa [[densidade populacional]] de 121 hab/Km². Faç frunteira cun [[Caselle Landi]], [[Cornobechio]], [[Maleo]], [[Piacenza]], [[Santo Stefano Lodigiano]], y stá a la beira de l [[riu]] Po. == Lhigaçones sternas == * [http://www.comune.cornogiovine.lo.it/ Site oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723025155/https://www.comune.cornogiovine.lo.it/ |date=2021-07-23 }} * [http://www.lombardiabeniculturali.it/istituzioni/toponimi/6000087/ Lombardia Beni Culturali] [[Catadorie:Eitália]] gmled18pyrczkmmuyu4h2lj09zdy118 Catadorie:Cantores de ls Stados Ounidos 14 7766 108066 85653 2026-08-20T20:25:24Z Sa~eswiki 11709 108066 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cantores de ls Stados Ounidos}} [[Catadorie:Stadunidenses por acupaçon]] [[Catadorie:Cantores]] avokvz22k8m44arebye8vd78oi7angx Parménides 0 8908 108048 91622 2026-08-20T14:13:37Z ~2026-30875-10 15270 /* Biografie */ 108048 wikitext text/x-wiki '''Parménides de Eileia''' (an griego clássico: Παρμενίδης ὁ Ἐλεάτης) (530 a.C. — 460 a.C.) fui un filósofo griego natural de Eileia, ua cidade griega na cuosta sul de la Magna Grécia. Supostamente de família rica, sous purmeiros cuntatos filosóficos fúrun cula scuola pitagórica, specialmente cun Amenias. L único trabalho coincido de Parménides ye un poema, Subre la natureza, que subrebibeu solo na forma de fragmientos. Neste poema, Parménides çcribe dues bisones de la rialidade. An "L camino de la berdade" (la parte de l poema), el splica cumo rialidade (cunhado cumo "l-que-ye").  La mudança ye ampossible anquanto l'eisisténcia ye atemporal, uniforme, neçaira i eimutable. == Biografie == Parménides naceu na quelónia griega de Eleia (atual Ascea), de acordo cun Heródoto, fundada pouco antes de 535 a.C. El era decendente de ua familha rica i eilustre. Sues datas son ancertas, de acordo cum Diógenes Laércio, el floreceu pouco antes de 500 a.C, o que queloca o anho de sou nacimiento por buolta de 540 a.C, mas Platon diç que el bejiitou Atenas als 65 anhos de eidade, quando Sócrates era un home joben, c. 450 a.C, que, se for berdade, sugere un anho de nacimiento de l c. 512 a.C. Ele sugere inda que Parménides fora aluno de Xenófanes, i andependentemente de se eles realmente se conheciam, a filosofia Xenófanes ye la anfluéncia mais óbbia an Parménides. Diógenes Laércio também çcrebe Parménides cumo un çcípulo de "Amenias, filho de Diocaites, l Pitágoras"; mas nun eisisten eilemientos pitagóricos óbbios an sou pensamiento. L purmeiro culto de l'heirói dun filósofo que conhecemos fui la dedicaçon dun heiron por Parménides la sou porsor Amenias an Eileia. Parménides fui l fundador de la Scuola eileática, que tamien ancluiu Zenon de Eileia i Melisso de Samos. De sue bida an Eileia, dezie-se qu'el habie scrito las leis de la cidade. Sou çcípulo mais coincido ye Zenon de Eileia, que,d'acuordo cun Platon, era binte i cinco anhos mais moço i fui cunsidrado cumo sou eromenos. Parménides tubo ua grande anfluéncia subre Platon, que nun solo nomeou l diálogo Parménides cul sou nome cumo tamien siempre falou del cun grande admiraçon. == Obra == [[Fexeiro:Timeline_Hypotesees_Parmenides_bitrh_and_composition.svg|miniaturadaimagem|525x525px|Hipótese sobre o ano de nascimento de Parménides e data de composição do seu poema.]] Zde l'antiguidade cunsidra-se que Parménides screbiu ua solo obra, antitulada Subre la natureza. Ye un poema didático scrito an heixámetros. La léngua an que fui scrito deriba de la spresson épica, outelizada ne l dialeto homérico.  === Dataçon === L berso 24 de l fragmiento 1 cuntén ua palabra que serbiu d'ampeço la speculaçones subre la dataçon de la cumposiçon de l poema. Nesse berso, la diusa fala al çtinatairo de la mensaige, presumibelmente l própio Parménides, chamando-le κοῦρε (koûre, «moço»). Pensou-se qu'esta palabra faç refréncia a un home cun eidade anferior la trinta anhos i, tenendo an cunta la sue data de nacimiento, podemos poner la criaçon de l poema antre 490 a.C. i 475 a.C. Mas oubjetou-se que la palabra debe ser antendida ne l sou cuntesto relegioso: andica la relaçon de superioridade de la diusa an relaçon al home que recibe la rebelaçon. Guthrie apoia esta eideia, sustentando-la cun ua citaçon (Aristófanes, Abes 977) na qual l bocábulo justamente assinala nun l'eidade dun home (que nó ye un moço), mas la sue situaçon an relaçon al antérprete d'oraclos por qual stá a ser anterpelado. La sue cuncluson ye que ye ampossible dezir an qu'eidade Parménides screbiu l poema. Eiggers Lan, para para alhá de citar outro uso de κοῦρε (Homero, Eil. BI, 59) adonde la palabra puode referir nun a un home de trinta anhos, mas a un adolescente, assinala que l menos probable ye que l poema tenga sido cumpuosto eimediatamente depuis de la spriéncia relegiosa que relata.  === Trasmisson textual === L poema de Parménides, cumo obra cumpleta, cunsidra-se perdido de maneira eirremediable. A partir de la sue cumposiçon, fui copiado muitas bezes, mas la radadeira refréncia a l'obra cumpleta deriba de Simplício, ne l seclo VI: scribe qu'esta obra yá se habie tornada rala naqueilha época (Física, 144). L que ne ls chega de l poema son citaçones fragmentárias, persentes nas obras de dibersos outores. Nesto Parménides nun se defrencia de la maiorie de ls filósofos pré-socráticos. L purmeiro que l cita ye Platon, depuis Aristóteles, Plutarco, Sesto Ampírico i Simplício, antre outros. Por bezes un mesmo grupo de bersos ye citado por bários d'estes outores, i cun estes dados ls specialistas puoden detreminar mais facilmente qual ye la cópia que se assemelha mais al ouriginal. Noutras ocasiones la situaçon ye defrente, i la citaçon ye única. La reconstruçon de l testo, a partir de la reunion de todas las citaçones eisistentes, ampeçou ne l Renacimiento i culminou cula obra de Heirmann Diels, Die Fragmente dar Borsokratiker, an 1903, que stableciu ls testos de la maiorie de ls filósofos anteriores la Platon. Nesta obra figuran un total de 19 «fragmientos» presumibelmente ouriginairos de Parménides, de ls quales 18 stan an griego i un cunsiste nua traduçon rítmica an latin. De l poema fúrun cunserbados 160 bersos. Segundo stimatibas de Diels, estes bersos repersentan cerca de nuobe décimos de la purmeira parte (la «bie de la berdade»), mais un décimo de la segunda (la «bie de l'oupenion»). L'obra de Diels fui reditada i modificada por Walther Kranç an 1934. L'eidiçon tubo tanta anfluéncia ne ls studos qu'hoije se cita Parménides (assi cumo als outros pré-socráticos) segundo l'orde de ls outores i fragmientos desta. Parménides acupa eilhi l capítulo 28, pul que se citar cula abrebiatura DK 28, adicionando depuis l tipo de fragmiento (La = comentairos antigos subre la bida i la doutrina; B = ls fragmientos de l poema ouriginal) i finalmente l númaro de fragmiento (por eisemplo, «DK 28 B 1»). Inda qu'esta eidiçon seia cunsidrada canónica puls filólogos, ténen aparecido numerosas rediçones que propusírun ua nuoba orde de ls fragmientos, i alguns specialistas, cumo Allan Hartley Coxon i Néstor Luis Cordero, rializórun cumparaçones subre ls manuscritos adonde se cunserban alguas de las citaçones, i colocórun an dúbeda la fiabelidade de la leitura i l stablecimiento de l testo de Diels.  === La forma de poema épico didático === Mui se ten scrito acerca de la forma poética de la sue scrita. Plutarco cunsidrou qu'era solo ua maneira d'eibitar la prosa, i criticou la sue bersificaçon. Proclo dixe qu'anque outelizar metáforas i alegorias, fuorçado pula forma poética, la sue scrita nun deixa de ser mais parecido cun prosa que cun poesie. Simplício de la Cilícia, al qual debemos la cunserbaçon de la maior parte de l testo que chegou até als nuossos dies, ten ua bison semelhante: nun hai que se admirar de l'apariçon de motibos míticos na sue scrita, debido a la forma poética qu'outeliza.  Para Werner Jaeger, la scolha de Parménides pula forma de épico didático ye ua inobaçon seneficatiba. Eilha ambolbe, an purmeiro lugar, la rejeiçon de la forma de prosa antroduzida por Anaximandro. Por outra forma, senefica un bínclo cula forma de la Teogonia de Heisíodo. Mas l bínclo nun afeta solo la forma, mas tamien alguns eilemientos de cuntenido: na segunda parte de l poema de Parménides (fragmientos B 12 i 13) aparece l Eros cosmogónico de Heisíodo (Teogonia 120) juntamente cun un grande númaro de debindades alegóricas cumo la Guerra, la Çcórdie, l Zeio, cuja ourige na Teogonia nun se puode poner an dúbeda. Inda assi, hai que notar que la colocaçon destes eilemientos cosmogónicos na segunda parte, dedicada al mundo de l'aparéncia, tamien ambolbe la rejeiçon desta forma d'antender l mundo, forma stranha a la Berdade para Parménides.  Heisíodo apersentou l sou poema teogónico cumo ua rebelaçon procedente de seres debinos. Tenie ousado de l'ambocaçon a las musas, ua cumbençon épica, l relato dua spriéncia pessonal d'ampeçaçon nua misson única, la de rebelar l'ourige de ls diuses. Parménides, ne l sou poema, apersenta sou pensamiento subre un Ente uno i eimoble cumo ua rebelaçon debina, cumo para derrotar Heisíodo ne l sou própio jogo.  === Cuntenido === L poema de Parménides ampeça cun un prefácio de caráter simbólico de qu'eisisten 32 bersos. Ls purmeiros trinta bersos fúrun cunserbados por Sesto Ampírico, que ls trasmitiu na sue obra Adbersus Mathematicos BII, 111ss. Por sue beç, Simplício de la Cilícia trasmite na sue obra de Caelo 557, 25ss, ls bersos 28 a 32. L prefácio figura cumo l purmeiro fragmiento na recumpilaçon de Diels (DK 28 B 1).  Ne l prefácio, Parménides çcribe la biaige que faç «l'home que sabe»: ua biaige de carro, puxado por un par de éguas, i ampulsionado pulas Heilíades (bersos 1–10). L camino por qual ye cunduzido, loinge de l camino usual de ls mortales, ye la bie de la nuite i la bie de l die, camino que ye anterrompido por un einorme portal de piedra, cuja guardiana ye Dice (diusa de la justícia). Las filhas de l sol persuaden-na, i esta abre la puorta para que passe l carro (bb. 11–21). L narrador ye recebido por ua diusa, cujo çcurso, qu'ampeça ne l berso 24, ye l cuntenido de l resto de l poema. Esta le andica, an purmeiro lugar, que nun fui ambiado por un çtino funesto, mas pula lei i pula justícia (bb. 26–28). A la luç çto, segue, ye necessairo que conheça todas las cousas, tanto "l coraçon inabalable de la berdade persuasiba" cumo "las oupeniones de ls mortales", porque, anque que nestas «nun eisiste cumbiçon berdadeira», inda assi gozórun de prestígio (bb. 28–32).  ==== Las bias de l'indagaçon ==== Proclo cunserba, an Timiu I 345, 18–20, dous bersos de l poema de Parménides, que junto cun seis bersos trasmitidos por Simplício de la Cilícia, an Física, 116, 28–32–117, 1, forman l fragmiento 2 (28 B 2). Ende, la diusa fala de dues «bias d'indagaçon que se puoden pensar». La purmeira ye spressa de la seguinte maneira: «que ye, i tamien, nun puode ser que nó seia» (b. 3); la segunda: «que nun ye, i tamien, ye perciso que nun seia» (b. 5). La purmeira bie ye la «de la persuason», que «acumpanha la berdade» (b. 4), anquanto que la segunda ye «cumpletamente inescrutable» ó «ampraticable», bisto que «l que nun ye» nó se puode coincer nin spressar (bb. 6–8).  Un fragmiento (B 3) cunserbado por Plotino, Enéada B, 1, 8, faç refréncia l'este radadeiro: l que ten que ser pensado ye l mesmo que ten que ser.  == L pensamiento de Parménides == Parménides einougura algo radicalmente nuobo na filosofie al nun cunsidrar ls eilemientos, mas l'abstrato. Ne l sou pensamiento, hai ua recusa de la sensaçon cumo meio de chegar a la berdade. Para el, la sensaçon ye un camino errado pa l'ambestigaçon, porque gera cuntradiçones i cunfunde l qu'eisiste cul que nun eisiste; l ser cul nun ser.  L sou pensamiento stá sposto nun poema filosófico antitulado Subre la Natureza i sue permanéncia, debedido an dues partes çtintas: ua que trata de l camino de la berdade (alétheia) i outra que trata de l camino de l'oupenion (dóxa), ó seia, daquilo adonde nun hai nanhue certeza. De modo simplificado, la doutrina de Parménides sustenta l seguinte:  * Ounidade i l'eimobelidade de l Ser;  * L mundo sensible ye ua eiluson;  * L Ser ye uno, eiterno, nó-gerado i eimutable;  * Nun se cunfia ne l que bé.<br> Debido a essas , alguns ben ne l poema de Parménides l própio surgimiento de l'ontologie. Al mesmo tiempo, l pensamiento de Parménides ye tradecionalmente bisto cumo l'ouposto al de Heiráclito de Éfeso.  Para alguns studiosos, Parménides fondou la metafísica oucidental cun sue çtinçon antre l Ser i l Nó-Ser. Anquanto Heiráclito ansinaba que todo stá an perpétua mutaçon, Parménides zambolbia un pensamiento cumpletamente antagónico: “To la mutaçon ye eilusória”.  Parménides bai anton afirmar to l'ounidade i eimobelidade de l Ser. Fixando sue ambestigaçon na pregunta: “l que ye”, el tenta bislumbrar aqueilho que stá por detrás de las aparéncias i de las trasformaçones.  Assi, el dezie: “Bamos i dir-te-ei – i tu scuitas i liebas las minhas palabras. Ls únicos caminos de l'ambestigaçon an que se puode pensar: un, l camino que ye i nun puode nó ser, ye la bie de la Persuason, pus acumpanha la Berdade; l'outro, que nun ye i ye forçoso que nó seia, esse digo-te, ye un camino totalmente ampensable. Pus nun poderás coincer l que nó ye, nin declará-lo.”  Nua anterpretaçon mais aperfundada de ls fragmientos de Heiráclito i Parménides, podemos achar un mesmo to pa ls dous i esta ouposiçon antre sues bisones de l to passa a ser cada beç menor. Parménides cumparaba las culidades uas culas outras i las ourdenaba an dues classes çtintas. Por eisemplo, cumparou la luç i la scuridon, i para el essa segunda culidade nada mais era de l que la negaçon de la purmeira. Defrenciaba culidades positibas i negatibas i, sforçaba-se an ancontrar essa ouposiçon fundamental an to la Natureza. Tomaba outros oupostos: lebe-pesado, atibo-passibo, caliente-friu, masculino-femenino, fuogo-tierra, bida-muorte, i aplicaba la mesma cumparaçon de l modelo luç-scuridon; l que corresponde a la luç era la culidade positiba i l que corresponde a la scuridon, la culidade negatiba. L pesado era solo ua negaçon de l lebe. L friu era ua negaçon de l caliente. L passibo ua negaçon al atibo, l femenino ua negaçon de l masculino i, cada un solo cumo negaçon de l'outro.  Por fin, nuosso mundo debedie-se an dues sferas: aqueilha de las culidades positibas (luç, caliente, atibo, masculino, fuogo, bida) i aqueilha de las culidade negatibas (scuridon, friu, passibo, femenino, tierra, muorte). La sfera negatiba era solo ua negaçon de la sfera positiba, esto ye, l'esfera negatiba nun cuntenie las propiadades qu'eisistian na sfera positiba.  Al ambés de las spressones “positiba” i “negatiba”, Parménides usa ls tenermos metafísicos de “ser” i “nó-ser”. L nó-ser era solo ua negaçon de l ser. Mas ser i nó-ser son eimutables i eimobles. Ne l sou libro: Metafísica, Aristóteles spone esse pensamiento de Parménides: “Julgando que fura de l ser l nó-ser ye nada, forçosamente admite que solo ua cousa ye, a saber, l ser, i nanhue outra... Mas, custrangido a seguir l rial, admitindo al mesmo tiempo l'ounidade formal i la pluralidade sensible, stablece dues causas i dous percípios: caliente i friu, bal dezir, Fuogo i Tierra. Destes ( dous percípios) el ourdena un (l caliente) al ser, l'outro al nó-ser.” == L Benir-la-Ser == Quanto a las mudanças i trasformaçones físicas, l Benir-la-Ser, que a to anstante bemos ocorrer ne l mundo, Parménides las splicaba cumo sendo solo ua mistura participatiba de ser i nó-ser. “Al benir-la-ser ye necessairo tanto l ser quanto l nó-ser. Se eilhes agen cunjuntamente, anton resulta un benir-la-ser”.  Un zeio era l fator qu'ampelia ls eilemientos de culidades oupostas la se ouníren, i l resultado desso ye un benir-la-ser. Quando l zeio stá sastifeito, l rábia i l cunflito anterno ampulsionan outra beç l ser i l nó-ser a la separaçon.  Parménides chega anton a la cuncluson de que to mudança ye eilusória. Solo l qu'eisiste rialmente ye l ser i l nó-ser. L benir-la-ser ye solo ua iluson sensible. Esto quier dezir que todas las percepçones de nuossos sentidos solo crian ilusones, nas quales tenemos la tendéncia de pensar que l nó-ser ye, i que l benir-la-ser ten un ser.  == L Ser-Absoluto == To nuossa rialidade ye eimutable, stática, i sue eissencia stá ancorporada na andebidualidade debina de l Ser-Absoluto, l qual permeia to l Ouniberso. Esse Ser ye onipresente, yá que qualquiera çcuntinuidade an sue persença serie eiquibalente a l'eisisténcia de sou ouposto – l Nó-Ser. Esse Ser nun puode tener sido criado por algo pus esso amplicarie an admitir l'eisisténcia dun outro Ser. De l mesmo modo, esse Ser nun puode tener sido criado de l nada, pus esso amplicarie l'eisisténcia de l “Nó-Ser”. Antoce, l Ser simplesmente ye.  Simplício de la Cilícia, an sou libro Física, assi ne ls splica subre la natureza desse Ser-Absoluto de Parménides: “Cumo poderie ser gerado? I cumo poderie perecer depuis desso? Assi la geraçon se stingue i la çtruiçon ye ampensable. Tamien nun ye debesible, pus que ye homogéneo, nin ye mais eiqui i menos para alhá, l que le ampedirie la coeson, mas todo stá cheno de l que ye. Por esso, ye to cuntino; pus l que ye adere antimamente al que ye. Mas, eimobelizado ne ls lemites de cadeias potentes, ye sin percípio ó fin, ua beç que la geraçon i la çtruiçon fúrun afastadas, repelidas pula cumbiçon berdadeira. Ye l mesmo, que permanece ne l mesmo i an si repousa, quedando assi firme ne l sou lugar. Pus la fuorte Necidade l retén ne ls liames de ls lemites que de cada lado l'ancerra, porque nun ye lícito al que ye ser elimitado; pus de nada necessita – se assi nun fusse, de todo carecerie. Mas ua beç que ten un lemite stremo, stá cumpleto de todos ls lados; a la maneira de la massa dua sfera bien rotunda, an eiquilíbrio a partir de l centro, an todas las direçones; pus nun puode ser algo mais eiqui i algo menos eilhi.”  L Ser-Absoluto nun puode benir-la-ser. I nun puoden eisistir bários “Seres-Absolutos”, pus para separá-los percisarie haber algo que nun fusse un Ser. Por bias desso, eisiste solo l'ounidade eiterna.  Teofrasto relata assi esse pensar de Parménides: “L que stá fura de l Ser nun ye Ser; l Nó-Ser ye nada; l Ser, antoce, ye.  == Bibliografie == SPINELLI, Miguel. '''Filósofos Pré-Socráticos. Primeiros Mestres da Filosofia e da Ciência Grega'''. 2ª edição. Porto Alegre: Edipucrs, 2003, pp.&nbsp;273-349. == Ligaçones sternas == * [http://www.formalontology.it/parmenides.htm Parmenides' of Elea Way of Truth] [[Catadorie:Filósofos de la Grécia Antiga]] lodb6rosalbdx8o7pegvpln0bz2hwur 108049 108048 2026-08-20T14:15:01Z ~2026-30875-10 15270 /* Biografie */ 108049 wikitext text/x-wiki '''Parménides de Eileia''' (an griego clássico: Παρμενίδης ὁ Ἐλεάτης) (530 a.C. — 460 a.C.) fui un filósofo griego natural de Eileia, ua cidade griega na cuosta sul de la Magna Grécia. Supostamente de família rica, sous purmeiros cuntatos filosóficos fúrun cula scuola pitagórica, specialmente cun Amenias. L único trabalho coincido de Parménides ye un poema, Subre la natureza, que subrebibeu solo na forma de fragmientos. Neste poema, Parménides çcribe dues bisones de la rialidade. An "L camino de la berdade" (la parte de l poema), el splica cumo rialidade (cunhado cumo "l-que-ye").  La mudança ye ampossible anquanto l'eisisténcia ye atemporal, uniforme, neçaira i eimutable. == Biografie == Parménides naceu na quelónia griega de Eleia (atual Ascea), de acordo cun Heródoto, fundada pouco antes de 535 a.C. El era decendente de ua familha rica i eilustre. Sues datas son ancertas, de acordo cum Diógenes Laércio, el floreceu pouco antes de 500 a.C, o que queloca o anho de sou nacimiento por buolta de 540 a.C, mas Platon diç que el bejiitou Atenas als 65 anhos de eidade, quando Sócrates era un home moço, c. 450 a.C, que, se for berdade, sugere un anho de nacimiento de l c. 512 a.C. Ele sugere inda que Parménides fora aluno de Xenófanes, i andependentemente de se eles realmente se conheciam, a filosofia Xenófanes ye la anfluéncia mais óbbia an Parménides. Diógenes Laércio também çcrebe Parménides cumo un çcípulo de "Amenias, filho de Diocaites, l Pitágoras"; mas nun eisisten eilemientos pitagóricos óbbios an sou pensamiento. L purmeiro culto de l'heirói dun filósofo que conhecemos fui la dedicaçon dun heiron por Parménides la sou porsor Amenias an Eileia. Parménides fui l fundador de la Scuola eileática, que tamien ancluiu Zenon de Eileia i Melisso de Samos. De sue bida an Eileia, dezie-se qu'el habie scrito las leis de la cidade. Sou çcípulo mais coincido ye Zenon de Eileia, que,d'acuordo cun Platon, era binte i cinco anhos mais moço i fui cunsidrado cumo sou eromenos. Parménides tubo ua grande anfluéncia subre Platon, que nun solo nomeou l diálogo Parménides cul sou nome cumo tamien siempre falou del cun grande admiraçon. == Obra == [[Fexeiro:Timeline_Hypotesees_Parmenides_bitrh_and_composition.svg|miniaturadaimagem|525x525px|Hipótese sobre o ano de nascimento de Parménides e data de composição do seu poema.]] Zde l'antiguidade cunsidra-se que Parménides screbiu ua solo obra, antitulada Subre la natureza. Ye un poema didático scrito an heixámetros. La léngua an que fui scrito deriba de la spresson épica, outelizada ne l dialeto homérico.  === Dataçon === L berso 24 de l fragmiento 1 cuntén ua palabra que serbiu d'ampeço la speculaçones subre la dataçon de la cumposiçon de l poema. Nesse berso, la diusa fala al çtinatairo de la mensaige, presumibelmente l própio Parménides, chamando-le κοῦρε (koûre, «moço»). Pensou-se qu'esta palabra faç refréncia a un home cun eidade anferior la trinta anhos i, tenendo an cunta la sue data de nacimiento, podemos poner la criaçon de l poema antre 490 a.C. i 475 a.C. Mas oubjetou-se que la palabra debe ser antendida ne l sou cuntesto relegioso: andica la relaçon de superioridade de la diusa an relaçon al home que recibe la rebelaçon. Guthrie apoia esta eideia, sustentando-la cun ua citaçon (Aristófanes, Abes 977) na qual l bocábulo justamente assinala nun l'eidade dun home (que nó ye un moço), mas la sue situaçon an relaçon al antérprete d'oraclos por qual stá a ser anterpelado. La sue cuncluson ye que ye ampossible dezir an qu'eidade Parménides screbiu l poema. Eiggers Lan, para para alhá de citar outro uso de κοῦρε (Homero, Eil. BI, 59) adonde la palabra puode referir nun a un home de trinta anhos, mas a un adolescente, assinala que l menos probable ye que l poema tenga sido cumpuosto eimediatamente depuis de la spriéncia relegiosa que relata.  === Trasmisson textual === L poema de Parménides, cumo obra cumpleta, cunsidra-se perdido de maneira eirremediable. A partir de la sue cumposiçon, fui copiado muitas bezes, mas la radadeira refréncia a l'obra cumpleta deriba de Simplício, ne l seclo VI: scribe qu'esta obra yá se habie tornada rala naqueilha época (Física, 144). L que ne ls chega de l poema son citaçones fragmentárias, persentes nas obras de dibersos outores. Nesto Parménides nun se defrencia de la maiorie de ls filósofos pré-socráticos. L purmeiro que l cita ye Platon, depuis Aristóteles, Plutarco, Sesto Ampírico i Simplício, antre outros. Por bezes un mesmo grupo de bersos ye citado por bários d'estes outores, i cun estes dados ls specialistas puoden detreminar mais facilmente qual ye la cópia que se assemelha mais al ouriginal. Noutras ocasiones la situaçon ye defrente, i la citaçon ye única. La reconstruçon de l testo, a partir de la reunion de todas las citaçones eisistentes, ampeçou ne l Renacimiento i culminou cula obra de Heirmann Diels, Die Fragmente dar Borsokratiker, an 1903, que stableciu ls testos de la maiorie de ls filósofos anteriores la Platon. Nesta obra figuran un total de 19 «fragmientos» presumibelmente ouriginairos de Parménides, de ls quales 18 stan an griego i un cunsiste nua traduçon rítmica an latin. De l poema fúrun cunserbados 160 bersos. Segundo stimatibas de Diels, estes bersos repersentan cerca de nuobe décimos de la purmeira parte (la «bie de la berdade»), mais un décimo de la segunda (la «bie de l'oupenion»). L'obra de Diels fui reditada i modificada por Walther Kranç an 1934. L'eidiçon tubo tanta anfluéncia ne ls studos qu'hoije se cita Parménides (assi cumo als outros pré-socráticos) segundo l'orde de ls outores i fragmientos desta. Parménides acupa eilhi l capítulo 28, pul que se citar cula abrebiatura DK 28, adicionando depuis l tipo de fragmiento (La = comentairos antigos subre la bida i la doutrina; B = ls fragmientos de l poema ouriginal) i finalmente l númaro de fragmiento (por eisemplo, «DK 28 B 1»). Inda qu'esta eidiçon seia cunsidrada canónica puls filólogos, ténen aparecido numerosas rediçones que propusírun ua nuoba orde de ls fragmientos, i alguns specialistas, cumo Allan Hartley Coxon i Néstor Luis Cordero, rializórun cumparaçones subre ls manuscritos adonde se cunserban alguas de las citaçones, i colocórun an dúbeda la fiabelidade de la leitura i l stablecimiento de l testo de Diels.  === La forma de poema épico didático === Mui se ten scrito acerca de la forma poética de la sue scrita. Plutarco cunsidrou qu'era solo ua maneira d'eibitar la prosa, i criticou la sue bersificaçon. Proclo dixe qu'anque outelizar metáforas i alegorias, fuorçado pula forma poética, la sue scrita nun deixa de ser mais parecido cun prosa que cun poesie. Simplício de la Cilícia, al qual debemos la cunserbaçon de la maior parte de l testo que chegou até als nuossos dies, ten ua bison semelhante: nun hai que se admirar de l'apariçon de motibos míticos na sue scrita, debido a la forma poética qu'outeliza.  Para Werner Jaeger, la scolha de Parménides pula forma de épico didático ye ua inobaçon seneficatiba. Eilha ambolbe, an purmeiro lugar, la rejeiçon de la forma de prosa antroduzida por Anaximandro. Por outra forma, senefica un bínclo cula forma de la Teogonia de Heisíodo. Mas l bínclo nun afeta solo la forma, mas tamien alguns eilemientos de cuntenido: na segunda parte de l poema de Parménides (fragmientos B 12 i 13) aparece l Eros cosmogónico de Heisíodo (Teogonia 120) juntamente cun un grande númaro de debindades alegóricas cumo la Guerra, la Çcórdie, l Zeio, cuja ourige na Teogonia nun se puode poner an dúbeda. Inda assi, hai que notar que la colocaçon destes eilemientos cosmogónicos na segunda parte, dedicada al mundo de l'aparéncia, tamien ambolbe la rejeiçon desta forma d'antender l mundo, forma stranha a la Berdade para Parménides.  Heisíodo apersentou l sou poema teogónico cumo ua rebelaçon procedente de seres debinos. Tenie ousado de l'ambocaçon a las musas, ua cumbençon épica, l relato dua spriéncia pessonal d'ampeçaçon nua misson única, la de rebelar l'ourige de ls diuses. Parménides, ne l sou poema, apersenta sou pensamiento subre un Ente uno i eimoble cumo ua rebelaçon debina, cumo para derrotar Heisíodo ne l sou própio jogo.  === Cuntenido === L poema de Parménides ampeça cun un prefácio de caráter simbólico de qu'eisisten 32 bersos. Ls purmeiros trinta bersos fúrun cunserbados por Sesto Ampírico, que ls trasmitiu na sue obra Adbersus Mathematicos BII, 111ss. Por sue beç, Simplício de la Cilícia trasmite na sue obra de Caelo 557, 25ss, ls bersos 28 a 32. L prefácio figura cumo l purmeiro fragmiento na recumpilaçon de Diels (DK 28 B 1).  Ne l prefácio, Parménides çcribe la biaige que faç «l'home que sabe»: ua biaige de carro, puxado por un par de éguas, i ampulsionado pulas Heilíades (bersos 1–10). L camino por qual ye cunduzido, loinge de l camino usual de ls mortales, ye la bie de la nuite i la bie de l die, camino que ye anterrompido por un einorme portal de piedra, cuja guardiana ye Dice (diusa de la justícia). Las filhas de l sol persuaden-na, i esta abre la puorta para que passe l carro (bb. 11–21). L narrador ye recebido por ua diusa, cujo çcurso, qu'ampeça ne l berso 24, ye l cuntenido de l resto de l poema. Esta le andica, an purmeiro lugar, que nun fui ambiado por un çtino funesto, mas pula lei i pula justícia (bb. 26–28). A la luç çto, segue, ye necessairo que conheça todas las cousas, tanto "l coraçon inabalable de la berdade persuasiba" cumo "las oupeniones de ls mortales", porque, anque que nestas «nun eisiste cumbiçon berdadeira», inda assi gozórun de prestígio (bb. 28–32).  ==== Las bias de l'indagaçon ==== Proclo cunserba, an Timiu I 345, 18–20, dous bersos de l poema de Parménides, que junto cun seis bersos trasmitidos por Simplício de la Cilícia, an Física, 116, 28–32–117, 1, forman l fragmiento 2 (28 B 2). Ende, la diusa fala de dues «bias d'indagaçon que se puoden pensar». La purmeira ye spressa de la seguinte maneira: «que ye, i tamien, nun puode ser que nó seia» (b. 3); la segunda: «que nun ye, i tamien, ye perciso que nun seia» (b. 5). La purmeira bie ye la «de la persuason», que «acumpanha la berdade» (b. 4), anquanto que la segunda ye «cumpletamente inescrutable» ó «ampraticable», bisto que «l que nun ye» nó se puode coincer nin spressar (bb. 6–8).  Un fragmiento (B 3) cunserbado por Plotino, Enéada B, 1, 8, faç refréncia l'este radadeiro: l que ten que ser pensado ye l mesmo que ten que ser.  == L pensamiento de Parménides == Parménides einougura algo radicalmente nuobo na filosofie al nun cunsidrar ls eilemientos, mas l'abstrato. Ne l sou pensamiento, hai ua recusa de la sensaçon cumo meio de chegar a la berdade. Para el, la sensaçon ye un camino errado pa l'ambestigaçon, porque gera cuntradiçones i cunfunde l qu'eisiste cul que nun eisiste; l ser cul nun ser.  L sou pensamiento stá sposto nun poema filosófico antitulado Subre la Natureza i sue permanéncia, debedido an dues partes çtintas: ua que trata de l camino de la berdade (alétheia) i outra que trata de l camino de l'oupenion (dóxa), ó seia, daquilo adonde nun hai nanhue certeza. De modo simplificado, la doutrina de Parménides sustenta l seguinte:  * Ounidade i l'eimobelidade de l Ser;  * L mundo sensible ye ua eiluson;  * L Ser ye uno, eiterno, nó-gerado i eimutable;  * Nun se cunfia ne l que bé.<br> Debido a essas , alguns ben ne l poema de Parménides l própio surgimiento de l'ontologie. Al mesmo tiempo, l pensamiento de Parménides ye tradecionalmente bisto cumo l'ouposto al de Heiráclito de Éfeso.  Para alguns studiosos, Parménides fondou la metafísica oucidental cun sue çtinçon antre l Ser i l Nó-Ser. Anquanto Heiráclito ansinaba que todo stá an perpétua mutaçon, Parménides zambolbia un pensamiento cumpletamente antagónico: “To la mutaçon ye eilusória”.  Parménides bai anton afirmar to l'ounidade i eimobelidade de l Ser. Fixando sue ambestigaçon na pregunta: “l que ye”, el tenta bislumbrar aqueilho que stá por detrás de las aparéncias i de las trasformaçones.  Assi, el dezie: “Bamos i dir-te-ei – i tu scuitas i liebas las minhas palabras. Ls únicos caminos de l'ambestigaçon an que se puode pensar: un, l camino que ye i nun puode nó ser, ye la bie de la Persuason, pus acumpanha la Berdade; l'outro, que nun ye i ye forçoso que nó seia, esse digo-te, ye un camino totalmente ampensable. Pus nun poderás coincer l que nó ye, nin declará-lo.”  Nua anterpretaçon mais aperfundada de ls fragmientos de Heiráclito i Parménides, podemos achar un mesmo to pa ls dous i esta ouposiçon antre sues bisones de l to passa a ser cada beç menor. Parménides cumparaba las culidades uas culas outras i las ourdenaba an dues classes çtintas. Por eisemplo, cumparou la luç i la scuridon, i para el essa segunda culidade nada mais era de l que la negaçon de la purmeira. Defrenciaba culidades positibas i negatibas i, sforçaba-se an ancontrar essa ouposiçon fundamental an to la Natureza. Tomaba outros oupostos: lebe-pesado, atibo-passibo, caliente-friu, masculino-femenino, fuogo-tierra, bida-muorte, i aplicaba la mesma cumparaçon de l modelo luç-scuridon; l que corresponde a la luç era la culidade positiba i l que corresponde a la scuridon, la culidade negatiba. L pesado era solo ua negaçon de l lebe. L friu era ua negaçon de l caliente. L passibo ua negaçon al atibo, l femenino ua negaçon de l masculino i, cada un solo cumo negaçon de l'outro.  Por fin, nuosso mundo debedie-se an dues sferas: aqueilha de las culidades positibas (luç, caliente, atibo, masculino, fuogo, bida) i aqueilha de las culidade negatibas (scuridon, friu, passibo, femenino, tierra, muorte). La sfera negatiba era solo ua negaçon de la sfera positiba, esto ye, l'esfera negatiba nun cuntenie las propiadades qu'eisistian na sfera positiba.  Al ambés de las spressones “positiba” i “negatiba”, Parménides usa ls tenermos metafísicos de “ser” i “nó-ser”. L nó-ser era solo ua negaçon de l ser. Mas ser i nó-ser son eimutables i eimobles. Ne l sou libro: Metafísica, Aristóteles spone esse pensamiento de Parménides: “Julgando que fura de l ser l nó-ser ye nada, forçosamente admite que solo ua cousa ye, a saber, l ser, i nanhue outra... Mas, custrangido a seguir l rial, admitindo al mesmo tiempo l'ounidade formal i la pluralidade sensible, stablece dues causas i dous percípios: caliente i friu, bal dezir, Fuogo i Tierra. Destes ( dous percípios) el ourdena un (l caliente) al ser, l'outro al nó-ser.” == L Benir-la-Ser == Quanto a las mudanças i trasformaçones físicas, l Benir-la-Ser, que a to anstante bemos ocorrer ne l mundo, Parménides las splicaba cumo sendo solo ua mistura participatiba de ser i nó-ser. “Al benir-la-ser ye necessairo tanto l ser quanto l nó-ser. Se eilhes agen cunjuntamente, anton resulta un benir-la-ser”.  Un zeio era l fator qu'ampelia ls eilemientos de culidades oupostas la se ouníren, i l resultado desso ye un benir-la-ser. Quando l zeio stá sastifeito, l rábia i l cunflito anterno ampulsionan outra beç l ser i l nó-ser a la separaçon.  Parménides chega anton a la cuncluson de que to mudança ye eilusória. Solo l qu'eisiste rialmente ye l ser i l nó-ser. L benir-la-ser ye solo ua iluson sensible. Esto quier dezir que todas las percepçones de nuossos sentidos solo crian ilusones, nas quales tenemos la tendéncia de pensar que l nó-ser ye, i que l benir-la-ser ten un ser.  == L Ser-Absoluto == To nuossa rialidade ye eimutable, stática, i sue eissencia stá ancorporada na andebidualidade debina de l Ser-Absoluto, l qual permeia to l Ouniberso. Esse Ser ye onipresente, yá que qualquiera çcuntinuidade an sue persença serie eiquibalente a l'eisisténcia de sou ouposto – l Nó-Ser. Esse Ser nun puode tener sido criado por algo pus esso amplicarie an admitir l'eisisténcia dun outro Ser. De l mesmo modo, esse Ser nun puode tener sido criado de l nada, pus esso amplicarie l'eisisténcia de l “Nó-Ser”. Antoce, l Ser simplesmente ye.  Simplício de la Cilícia, an sou libro Física, assi ne ls splica subre la natureza desse Ser-Absoluto de Parménides: “Cumo poderie ser gerado? I cumo poderie perecer depuis desso? Assi la geraçon se stingue i la çtruiçon ye ampensable. Tamien nun ye debesible, pus que ye homogéneo, nin ye mais eiqui i menos para alhá, l que le ampedirie la coeson, mas todo stá cheno de l que ye. Por esso, ye to cuntino; pus l que ye adere antimamente al que ye. Mas, eimobelizado ne ls lemites de cadeias potentes, ye sin percípio ó fin, ua beç que la geraçon i la çtruiçon fúrun afastadas, repelidas pula cumbiçon berdadeira. Ye l mesmo, que permanece ne l mesmo i an si repousa, quedando assi firme ne l sou lugar. Pus la fuorte Necidade l retén ne ls liames de ls lemites que de cada lado l'ancerra, porque nun ye lícito al que ye ser elimitado; pus de nada necessita – se assi nun fusse, de todo carecerie. Mas ua beç que ten un lemite stremo, stá cumpleto de todos ls lados; a la maneira de la massa dua sfera bien rotunda, an eiquilíbrio a partir de l centro, an todas las direçones; pus nun puode ser algo mais eiqui i algo menos eilhi.”  L Ser-Absoluto nun puode benir-la-ser. I nun puoden eisistir bários “Seres-Absolutos”, pus para separá-los percisarie haber algo que nun fusse un Ser. Por bias desso, eisiste solo l'ounidade eiterna.  Teofrasto relata assi esse pensar de Parménides: “L que stá fura de l Ser nun ye Ser; l Nó-Ser ye nada; l Ser, antoce, ye.  == Bibliografie == SPINELLI, Miguel. '''Filósofos Pré-Socráticos. Primeiros Mestres da Filosofia e da Ciência Grega'''. 2ª edição. Porto Alegre: Edipucrs, 2003, pp.&nbsp;273-349. == Ligaçones sternas == * [http://www.formalontology.it/parmenides.htm Parmenides' of Elea Way of Truth] [[Catadorie:Filósofos de la Grécia Antiga]] ist1nx1pe7zcaq7gmdsqd3ezp0r9btd Vikas Swarup 0 9112 108090 102768 2026-08-21T03:16:40Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 108090 wikitext text/x-wiki Bikas Swarup (an hindi: विकास स्वरूप, an urdu : ترقی ضابطہ), nacido an (Allahabad, 1963-) ye un romancista i diplomata andiano que ten trabalhado cumo diplomata na Turquie, Stados Ounidos de la América, Etiópia, Reino Ounido, África de l Sul i zde 2009 Japon. Quedou coincido por ser l'outor de l romance "Q & La", l romance que serbiu de base al guion de l filme "Slumdog Millionaire", bencedor antre outros de ls óscares para melhor filme i de melhor diretor an 2009. == Biografie == Swarup naciu ne l teta dua família d'adbogados i studou ne l Boys' High Schol & College de la sue cidade natal, cuntinando la sue formaçon na Ounibersidade de Allahabad cun studos de Psicologie, Stória i Filosofie.  An 1986, angressou ne l Andian Foreign Serbice.  Bikas Swarup bibe zde agosto de 2009 ne l Japon, África de l Sul, cumo cunsul de la Índia pa la region metropolitana de Osaka-Kobe.Ye casado i ten dous filhos.  == Swarup cumo romancista == L sou purmeiro romance Q & La, cunta la stória dun ouperador de call center qu'era ouriginairo dun de ls mais pobres bairros de lata/bairros de lata de Bombain que ganha l maior prémio dun cuncurso telebesibo: 2 milhones de rúpias andianas i qu'acabou preso por suspeita de fraude. El eirá cuntar, depuis de sofrer dibersas torturas, la sue bida quando era nino. L romance fui mui bien recebido pula crítica i pul público, tenendo sido traduzida an mais de 40 lénguas (antre las quales l pertués (bersones de l Brasil i Pertual), culs títalos: "Quien quier ser melionairo" (Brasil) i "Quien quier ser belionairo" (Pertual). Fui nomeada pa l Commonwealth Writers' Prize i ganhou l Sclusibe Books Boeke Prize an 2006, assi cumo l Prix Grand Public na Feira de l Libro de Paris de 2007.  L romance fui adatado a ua série radiofónica pula BBC i serbiu de base al guion al filme de Danny Boyle Slumdog Millionaire, scrito por Simon Beaufoy, bencedora de bários óscares an 2008, ancluindo l Oscar de melhor filme i l Oscar de melhor diretor. L segundo romance de Bikas Swarup, Six Suspets, fui lançado an 28 de júlio de 2008. Un de ls sous cúrtios relatos, La Great Eibent, fui cumpilado nua antologie de stórias subre l'anfáncia publicada para Sabe the Children.  Swarup publicou an numerosos eibentos literairos, cumo ne l Festibal Literário de Oxford, na Feira Anternacional de l Libro de Turin i na Cunferéncia de scritores de Auckland.  == Bibliografie == === Romances === * ''Q & A'', traduzida em [[Lhéngua pertuesa|português]] como "Quem Quer Ser Milionário" ([[Brasil]]) e "Quem Quer ser Bilionário" ([[Pertual|Portugal]] e PALOPs.) * ''Six Suspects'' * [http://www.vikasswarup.net/books/the-accidental-apprentice/ The accidental apprentice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625120006/http://www.vikasswarup.net/books/the-accidental-apprentice/ |date=2016-06-25 }} ,traduzido em português (Portugal) como "A herdeira acidental" e em "Aprendiz por acaso" (Brasil) === Stória cúrties === * A Great Event - publicada no ''The Children’s Hours: Stories of Childhood''. == Ligaçones sternas == * [http://www.vikasswarup.net/ Página oficial do escritor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090622013652/http://www.vikasswarup.net/ |date=2009-06-22 }} * [http://www.slumdogmillionaire.eu/ Página do filme Slumdog Millionaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317083850/http://www.slumdogmillionaire.eu/ |date=2009-03-17 }} kux9brgh34jaei0o6gfmtfsudo0daej Sabana 0 10519 108076 107319 2026-08-20T21:17:47Z ~2026-30875-10 15270 108076 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:African geo map.JPG|thumb|right|250px|Squema simples de la çtribuiçon de la begetaçon na [[África]]: [[zerto]], '''sabana''', [[selba]] i [[pradarie]].]] '''Sabana''' (tamien coincida cumo '''anhara''' an [[Angola]] i cumo '''cerrado''' ne l [[Brasil]]) ye ua region praina cuja [[begetaçon]] predominante son las [[gramíneas|plantas gramíneas]], cun [[arble]]s sparsas i [[arbusto]]s eisolados ó an pequeinhos grupos. ==Stória i cunceito== La palabra mirandesa "sabana" probén de "''habana''", termo de la léngua [[taino]] (família [[Lénguas aruaques|aruaque]])(mais tarde "''sabana''").<ref name="walter2006">Walter, B. M. T. (2006). ''Fitofesionomies de l bioma Cerrado: síntese treminológica i relaçones florísticas''. Tese de Doutorado, Ounibersidade de Brasília, [http://www.pgecl.unb.br/eimages/sampledata/arquibos/teses/2000a2010/2006/Bruno%20M.T.%20Walter.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Dentre ls cumprobantes bibliográficos mais antigos de sou uso stá l libro ''D'orbe nuobo decades tres'' (1516), de [[Pietro Martire d'Anghiera|Petrus Martyr]].<ref>Plischke, Hanes. Subre l'ourige ameríndia d'alguns cunceitos geográficos. ''Rebista de Antropologie'', San Paulo, b. 2, m. 2, p. 101-106, 1954. [Trad. de Anatol H. Rosenfeld.] [http://www.rebistas.usp.br/ra/article/biew/110319/108898 link]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> L termo tamien fui ampregado(1535). Mais tarde, l termo serie ampregado por [[August Heinrich Rudolf Grisebach|Grisebach]] (1872) i [[Andreas Franç Wilheln Schimper|Schimper]] (1898). La defeniçon de sabana barie enormemente antre defrentes outores.<ref name="walter2006"/> Alguns outores (s., Schimper, 1898) cunsidran la sabana un tipo de [[campo (bioma)|campo]]. Para outros, specialmente franceses i belgas na África (s., Trochain, 1957), ancluen an sabana ciertos tipos de campos. Inda assi, ne l Brasil, tales acepçones son pouco quemuns, cunsidrando-se las sabanas un tipo de begetaçon andependiente.<ref name="Rizzeni 1997">Rizzeni, C.T. (1997). ''Tratado de fitogeografie de l Brasil: aspetos ecológicos, sociológicos i florísticos''. 2a eidiçon. Riu de Janeiro, Ámbito Cultural, 1997. Belume único, 747 p.</ref> ==Árias de sabana== Normalmente, las sabanas son zonas de trasiçon antre [[bosque]]s i [[prado]]s. La sabana ye l [[bioma]] típico de las regiones de [[clima tropical cun staçon seca]] (''Aw'' i ''Las'' na [[classeficaçon climática de Köppen-Geiger|classeficaçon de Köppen-Geiger]]). Estas zonas se ancontran an defrentes tipos de [[ecossistema]]s, i sous tipos son: ===Sabanas tropicales=== Sabanas tropicales i subtropicales, son [[bioma]]s giralmente situados an lhatitudes [[trópico|tropicales]] i subtropicales de ls cinco cuntinentes. San caratelizadas por:<ref>[http://www.brasilescola .com/geografie/sabana.htn FREITAS, Eduardo De. "Sabanas"; Brasil Scuola.]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * auga: scassa (semiáridas) * temperatura: dues staçones - ua caliente i seca i outra chubiosa. * tierra: fértil * plantas: gramíneas; nun son frequentes las cuncentraçones d'arbles. * animales: defrentes speces de mamíferos, páixaros i ansetos. ====Sabanas de la África==== [[Fexeiro:Savanna towards the south-east from the south-west of Taita Hills Game Lodge within the Taita Hills Wildlife Sanctuary in Kenya.jpg|thumb|right|250px|Sabana l norte de la [[Tanzánia]].]] Las [[Sabana Africana|sabanas de la África]] son l'eisemplo clássico. Ua de las mais famosas ye l [[Parque Nacional de Serengueti|Serengueti]], que queda lhocalizado ne l [[Bal de l Rift]], antre l norte de la [[Tanzánia]] i l sudoeste de l [[Quénia|Quénia]]. La sabana africana ye cumpuosta por grandes stensones de tierra na [[África]], cun [[begetaçon]] de [[sabana temperada]] [[heirbácea]] formada por capones de [[arbusto]]s i [[arble]]s menores. La sabana ten un clima particular debido a las [[seca]]s prolongadas, que puoden tener ua duraçon d'até dieç meses, cun eilebadas [[temperatura]]s i [[umidade de l'aire]] [[zerto|çértica]]. Quando chega la staçon de las [[chuba]]s, debido a las sues caratelísticas, l crecimiento de la begetaçon ye stremamente acelerado, mas nestas sabanas eisisten manadas d'heirbíboros pasteijadores( p. s., la zebra ''[[Eiquus quagga|Eiquus burchelli]]'' i l ''gnu Cunnochaetes taurinus'' na África) ténen amportante anfluéncia subre la begetaçon beneficiando las [[Capin-annoni|gramíneas]] i ampedindo la regeneraçon d'arbles<ref>{{Citar lhibro|url=https://books.gogle .com.br/books?id=U6CboVF0oIC&pg=PA167&lpg=PA167&dq=qual+de ls+biomas+de la+tierra+acha+que+fui+mais+fuortemente+anfluenciado&source=bl&ots=b002JKnQXs&sig=YbYLd9zZM30S8C8_LhBKaxrpyfk&hl=t-BR&sa=X&bed=0ahUKEwj_2KzoY3UAhUGDZAKHQXHA54Q6AEINDAA#b=onepage&q=qual%20dos%20biomas%20da%20terra%20acha%20que%20foi%20males%20fortemente%20influenciado&f=false|títalo=Fundamientos an Ecologie|ultimo=Harper|purmeiro=Colin R. Townsend {{!}} Michael Begon {{!}} John L.|data=2009-01-01|eiditora=Artmed Eiditora|lhengua=t|isbn=9788536321684}}</ref> . Al cessar de las chubas, la begetaçon çancadielha seca cula mesma rapideç de sou crecimiento, fornecendo palha de fácele cumbuston, desta forma faborecendo l'ocorréncia d'ancéndios spontáneos ó por açon houmana, las queimadas. Ua de las mais famosas sabanas de la África ye l bioma de l [[Serengueti]] cun arbles baixas, mas an grande númaro, bastante spinhosas i de fuolhas reduzidas an tamanho, hai la predomináncia de l [[cato]], de la [[acácia]], de la [[palmeira]] i arbles de grande porte cumo l [[baobá]], [[marula|maruleira]] qu'aparecen an alguns ecossistemas de la sabana africana. La sabana africana aparece na region frunteiriça antre la [[floresta]] mais densa i l [[zerto]] ne ls trópicos, acupando ua faixa bastante grande de l [[cuntinente africano]] zde lheste l'oeste, de l [[Sudan]] als Grandes Lhagos. La [[fauna]] <ref>SHUTZE, Heilke. ''Field Guide to the Mammals''. Struik Books: 2005.</ref> de la sabana africana ye cumpuosta por [[mamífero]]s [[heirbíboros]] de grande porte (cumo l [[búfalo]], la [[girafa]], l [[rinoceronte]] i l [[alifante]]), mamíferos [[heirbíboros]] (cumo la [[zebra]], l [[ampala]], l [[gnu]] i [[antílope]]s), mamíferos [[felinos]] predadores (cumo l [[lhion]], l [[lheopardo]] i l [[guepardo]]), mamíferos [[canídeos]] (cumo l [[mabeco]] i [[chacal]]), [[abes]] (cumo l [[falcon]], la [[águila]], l [[cuorbo]] i l [[abestruç]]). ====Sabanas de l Brasil i América de l Sul==== {{Begetaçon de l Brasil}} L [[cerrado]] [[brasil]]eiro ye un tipo de sabana, sendo l segundo [[bioma]] mais amehaçado de l paíç. D'acuordo cul IBGE (2012), las sabanas de l Brasil recíben ls seguintes nomes lhocales: "[[cerrado]]" (ne l Brasil Central), "[[tabuleiro]]", "[[agriste]]" i "[[chapada]]" (na Region Nordiste); "[[campina]]" ó "gerales" (ne l norte de Minas Gerales, Tocantines i Bahia) i "[[lhabrado]]" (an Roraima).<ref name="IBGE 2012"/> Tipos de sabana qu'ocorren na region de l [[Cerrado]], d'acuordo cul IBGE (2012), cun nomes regionales antre parénteses:<ref name="IBGE 2012"/> * Sabana Florestada (Cerradon) * Sabana Arborizada (Campo Cerrado, Cerrado Ralo, Cerrado Típico i Cerrado Denso) * Sabana Parque (Campo-Sujo-de-Cerrado, Cerrado-de-Pantanal, Campo-de-Murundus ó Coboal i Campo Rupestre) * Sabana Gramíneo-Lhenhosa (Campo-Lhimpo-de-Cerrado) Antretanto, notar que, de la lhista arriba, son caratelizadas de fato cumo sabana, ne l sentido usual de l termo, solo las catadories Sabana Arborizada i la Sabana Parque. An giral, l [[Cerradon]] ye cunsidrado ua begetaçon [[floresta|florestal]], i l [[campo lhimpo (begetaçon)|campo-lhimpo]] ye cunsidrado cumo begetaçon de [[campo]]. Outras begetaçones semelhantes la sabana (ambora nun cunsidradas assi splicitamente pul IBGE) fura de la ária de Cerrado ancluen, ne l Brasil:<ref name="IBGE 2012"/> * [[Stepe|Estepe (subtipos Arborizada i Parque)]], ne ls [[Campos Sulinos]] * [[Campinarana|Campinarana (subtipos Arborizada i Arbustiba)]], na [[Amazónia]] * [[Sabana-stépica|Sabana-Stépica (subtipos Arborizada i Parque)]], an bárias regiones Outras regiones [[neotropical|neotropicales]], fura de la ária de l [[Cerrado sentido amplo]] i floristicamente defrentes deilha, nas quales ocorren begetaçon de sabana, ancluen: ls [[Llanos|Llanos benezuelanos]], ls [[Prainada beniana|Llanos de Mojos]] bolebianos (que chegan até [[Corumbá]], MS), la [[Gran Sabana]] de l [[praino de las Guianas]] (que chega até [[Amapá|AP]], [[Pará|PA]] i [[Roraima|RR]]), las sabanas amazónicas ([[campinarana]]s) i l [[Pantanal]].<ref>WALTER, B. M. T. (2006). ''Fitofesionomies de l bioma Cerrado'': síntese treminológica i relaçones florísticas. Tese de Doutorado, Ounibersidade de Brasília. p. 22-23. [http://repositorio.unb.br/bitstrean/10482/3086/1/2006_BrunoMachadoTelesWalter.pdf lhink]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> ===Sabanas temperadas=== Sabanas temperadas, biomas lhocalizados an lhatitudes médies de ls cinco cuntinentes, caratelizadas por possuíren un clima de berano mais húmido i ambiernos mais secos: * [[auga]]: semiáridas * temperatura: ua staçon temperada i ua mais caliente. Ambiernos frius. * tierra: fértil * plantas: gramíneas * animales: mamíferos, páixaros, réteis i ansetos. ===Sabanas mediterráneas=== Sabanas mediterráneas, son biomas lhocalizados an lhatitudes médies, an regiones cun clima mediterráneo. Se caraterizan por: * auga: semiáridas * tierra: pobre * plantas: begetaçon andémica custituída puls chamados "chaparral", "matorral", "maquis" ó "garrique" (dependendo de l paíç): arbustos perenes de l tipo ''sclerophylla'' i pequeinhas arbles. Este tipo de sabana ye un de ls mais amehaçados de l planeta, pus ten sofrido grande degradaçon i perda de ''habitats'' debido a cortes scessibos para oubtençon de lhenha, scesso de pastoreio, cumbersones agrícolas, ourbanizaçon i antroduçon de speces sóticas. ===Sabanas pantanosas=== Sabanas pantanosas, son ecossistemas lhocalizados an regiones tropicales i subtropicales de ls cinco cuntinentes, cun frequentes inundaçones. Se caraterizan por: * auga: mui húmidas * clima: tropical * tierra: rico ===Sabanas muntanhosas=== Sabanas muntanhosas se ancontran an altitudes eilebadas (zonas alpinas i sub-alpinas) an defrentes regiones de l planeta. Se caraterizan por tenéren eiboluído de forma eisolada debido a las cundiçones climáticas an detreminadas altitudes i, frequentemente, albergan muitas speces andémicas. Las plantas caratelísticas destes ''habitats'' mostran adataçones tales cumo: struturas an forma de roseta, superfices cerosas i fuolhas pubescentes. {{refréncias}} ==Ber tamien== *[[Cerrado]] *[[Floresta]] *[[Zerto]] *[[Stepe]] *[[Pántano]] *[[Taiga]] *[[Tundra]] {{rabisco}} [[Catadorie:Biomas terrestres]] [[Catadorie:Geografie de la África]] [[Catadorie:Pradaries de la África]] 0825hwccs95iyzggd26ctqv60tvn5ra 108077 108076 2026-08-20T21:20:53Z ~2026-30875-10 15270 /* Stória i cunceito */ 108077 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:African geo map.JPG|thumb|right|250px|Squema simples de la çtribuiçon de la begetaçon na [[África]]: [[zerto]], '''sabana''', [[selba]] i [[pradarie]].]] '''Sabana''' (tamien coincida cumo '''anhara''' an [[Angola]] i cumo '''cerrado''' ne l [[Brasil]]) ye ua region praina cuja [[begetaçon]] predominante son las [[gramíneas|plantas gramíneas]], cun [[arble]]s sparsas i [[arbusto]]s eisolados ó an pequeinhos grupos. ==Stória i cunceito== La palabra mirandesa "sabana" probén de "''habana''", termo de la léngua [[taíno]](família [[Lénguas aruaques|aruaque]])(mais tarde "''sabana''").<ref name="walter2006">Walter, B. M. T. (2006). ''Fitofesionomies de l bioma Cerrado: síntese treminológica i relaçones florísticas''. Tese de Doutorado, Ounibersidade de Brasília, [http://www.pgecl.unb.br/eimages/sampledata/arquibos/teses/2000a2010/2006/Bruno%20M.T.%20Walter.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Dentre ls cumprobantes bibliográficos mais antigos de sou uso stá l libro ''D'orbe nuobo decades tres'' (1516), de [[Pietro Martire d'Anghiera|Petrus Martyr]].<ref>Plischke, Hanes. Subre l'ourige ameríndia d'alguns cunceitos geográficos. ''Rebista de Antropologie'', San Paulo, b. 2, m. 2, p. 101-106, 1954. [Trad. de Anatol H. Rosenfeld.] [http://www.rebistas.usp.br/ra/article/biew/110319/108898 link]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> L termo tamien fui ampregado(1535). Mais tarde, l termo serie ampregado por [[August Heinrich Rudolf Grisebach|Grisebach]] (1872) i [[Andreas Franç Wilheln Schimper|Schimper]] (1898). La defeniçon de sabana barie enormemente antre defrentes outores.<ref name="walter2006"/> Alguns outores (s., Schimper, 1898) cunsidran la sabana un tipo de [[campo (bioma)|campo]]. Para outros, specialmente franceses i belgas na África (s., Trochain, 1957), ancluen an sabana ciertos tipos de campos. Inda assi, ne l Brasil, tales acepçones son pouco quemuns, cunsidrando-se las sabanas un tipo de begetaçon andependiente.<ref name="Rizzeni 1997">Rizzeni, C.T. (1997). ''Tratado de fitogeografie de l Brasil: aspetos ecológicos, sociológicos i florísticos''. 2a eidiçon. Riu de Janeiro, Ámbito Cultural, 1997. Belume único, 747 p.</ref> ==Árias de sabana== Normalmente, las sabanas son zonas de trasiçon antre [[bosque]]s i [[prado]]s. La sabana ye l [[bioma]] típico de las regiones de [[clima tropical cun staçon seca]] (''Aw'' i ''Las'' na [[classeficaçon climática de Köppen-Geiger|classeficaçon de Köppen-Geiger]]). Estas zonas se ancontran an defrentes tipos de [[ecossistema]]s, i sous tipos son: ===Sabanas tropicales=== Sabanas tropicales i subtropicales, son [[bioma]]s giralmente situados an lhatitudes [[trópico|tropicales]] i subtropicales de ls cinco cuntinentes. San caratelizadas por:<ref>[http://www.brasilescola .com/geografie/sabana.htn FREITAS, Eduardo De. "Sabanas"; Brasil Scuola.]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * auga: scassa (semiáridas) * temperatura: dues staçones - ua caliente i seca i outra chubiosa. * tierra: fértil * plantas: gramíneas; nun son frequentes las cuncentraçones d'arbles. * animales: defrentes speces de mamíferos, páixaros i ansetos. ====Sabanas de la África==== [[Fexeiro:Savanna towards the south-east from the south-west of Taita Hills Game Lodge within the Taita Hills Wildlife Sanctuary in Kenya.jpg|thumb|right|250px|Sabana l norte de la [[Tanzánia]].]] Las [[Sabana Africana|sabanas de la África]] son l'eisemplo clássico. Ua de las mais famosas ye l [[Parque Nacional de Serengueti|Serengueti]], que queda lhocalizado ne l [[Bal de l Rift]], antre l norte de la [[Tanzánia]] i l sudoeste de l [[Quénia|Quénia]]. La sabana africana ye cumpuosta por grandes stensones de tierra na [[África]], cun [[begetaçon]] de [[sabana temperada]] [[heirbácea]] formada por capones de [[arbusto]]s i [[arble]]s menores. La sabana ten un clima particular debido a las [[seca]]s prolongadas, que puoden tener ua duraçon d'até dieç meses, cun eilebadas [[temperatura]]s i [[umidade de l'aire]] [[zerto|çértica]]. Quando chega la staçon de las [[chuba]]s, debido a las sues caratelísticas, l crecimiento de la begetaçon ye stremamente acelerado, mas nestas sabanas eisisten manadas d'heirbíboros pasteijadores( p. s., la zebra ''[[Eiquus quagga|Eiquus burchelli]]'' i l ''gnu Cunnochaetes taurinus'' na África) ténen amportante anfluéncia subre la begetaçon beneficiando las [[Capin-annoni|gramíneas]] i ampedindo la regeneraçon d'arbles<ref>{{Citar lhibro|url=https://books.gogle .com.br/books?id=U6CboVF0oIC&pg=PA167&lpg=PA167&dq=qual+de ls+biomas+de la+tierra+acha+que+fui+mais+fuortemente+anfluenciado&source=bl&ots=b002JKnQXs&sig=YbYLd9zZM30S8C8_LhBKaxrpyfk&hl=t-BR&sa=X&bed=0ahUKEwj_2KzoY3UAhUGDZAKHQXHA54Q6AEINDAA#b=onepage&q=qual%20dos%20biomas%20da%20terra%20acha%20que%20foi%20males%20fortemente%20influenciado&f=false|títalo=Fundamientos an Ecologie|ultimo=Harper|purmeiro=Colin R. Townsend {{!}} Michael Begon {{!}} John L.|data=2009-01-01|eiditora=Artmed Eiditora|lhengua=t|isbn=9788536321684}}</ref> . Al cessar de las chubas, la begetaçon çancadielha seca cula mesma rapideç de sou crecimiento, fornecendo palha de fácele cumbuston, desta forma faborecendo l'ocorréncia d'ancéndios spontáneos ó por açon houmana, las queimadas. Ua de las mais famosas sabanas de la África ye l bioma de l [[Serengueti]] cun arbles baixas, mas an grande númaro, bastante spinhosas i de fuolhas reduzidas an tamanho, hai la predomináncia de l [[cato]], de la [[acácia]], de la [[palmeira]] i arbles de grande porte cumo l [[baobá]], [[marula|maruleira]] qu'aparecen an alguns ecossistemas de la sabana africana. La sabana africana aparece na region frunteiriça antre la [[floresta]] mais densa i l [[zerto]] ne ls trópicos, acupando ua faixa bastante grande de l [[cuntinente africano]] zde lheste l'oeste, de l [[Sudan]] als Grandes Lhagos. La [[fauna]] <ref>SHUTZE, Heilke. ''Field Guide to the Mammals''. Struik Books: 2005.</ref> de la sabana africana ye cumpuosta por [[mamífero]]s [[heirbíboros]] de grande porte (cumo l [[búfalo]], la [[girafa]], l [[rinoceronte]] i l [[alifante]]), mamíferos [[heirbíboros]] (cumo la [[zebra]], l [[ampala]], l [[gnu]] i [[antílope]]s), mamíferos [[felinos]] predadores (cumo l [[lhion]], l [[lheopardo]] i l [[guepardo]]), mamíferos [[canídeos]] (cumo l [[mabeco]] i [[chacal]]), [[abes]] (cumo l [[falcon]], la [[águila]], l [[cuorbo]] i l [[abestruç]]). ====Sabanas de l Brasil i América de l Sul==== {{Begetaçon de l Brasil}} L [[cerrado]] [[brasil]]eiro ye un tipo de sabana, sendo l segundo [[bioma]] mais amehaçado de l paíç. D'acuordo cul IBGE (2012), las sabanas de l Brasil recíben ls seguintes nomes lhocales: "[[cerrado]]" (ne l Brasil Central), "[[tabuleiro]]", "[[agriste]]" i "[[chapada]]" (na Region Nordiste); "[[campina]]" ó "gerales" (ne l norte de Minas Gerales, Tocantines i Bahia) i "[[lhabrado]]" (an Roraima).<ref name="IBGE 2012"/> Tipos de sabana qu'ocorren na region de l [[Cerrado]], d'acuordo cul IBGE (2012), cun nomes regionales antre parénteses:<ref name="IBGE 2012"/> * Sabana Florestada (Cerradon) * Sabana Arborizada (Campo Cerrado, Cerrado Ralo, Cerrado Típico i Cerrado Denso) * Sabana Parque (Campo-Sujo-de-Cerrado, Cerrado-de-Pantanal, Campo-de-Murundus ó Coboal i Campo Rupestre) * Sabana Gramíneo-Lhenhosa (Campo-Lhimpo-de-Cerrado) Antretanto, notar que, de la lhista arriba, son caratelizadas de fato cumo sabana, ne l sentido usual de l termo, solo las catadories Sabana Arborizada i la Sabana Parque. An giral, l [[Cerradon]] ye cunsidrado ua begetaçon [[floresta|florestal]], i l [[campo lhimpo (begetaçon)|campo-lhimpo]] ye cunsidrado cumo begetaçon de [[campo]]. Outras begetaçones semelhantes la sabana (ambora nun cunsidradas assi splicitamente pul IBGE) fura de la ária de Cerrado ancluen, ne l Brasil:<ref name="IBGE 2012"/> * [[Stepe|Estepe (subtipos Arborizada i Parque)]], ne ls [[Campos Sulinos]] * [[Campinarana|Campinarana (subtipos Arborizada i Arbustiba)]], na [[Amazónia]] * [[Sabana-stépica|Sabana-Stépica (subtipos Arborizada i Parque)]], an bárias regiones Outras regiones [[neotropical|neotropicales]], fura de la ária de l [[Cerrado sentido amplo]] i floristicamente defrentes deilha, nas quales ocorren begetaçon de sabana, ancluen: ls [[Llanos|Llanos benezuelanos]], ls [[Prainada beniana|Llanos de Mojos]] bolebianos (que chegan até [[Corumbá]], MS), la [[Gran Sabana]] de l [[praino de las Guianas]] (que chega até [[Amapá|AP]], [[Pará|PA]] i [[Roraima|RR]]), las sabanas amazónicas ([[campinarana]]s) i l [[Pantanal]].<ref>WALTER, B. M. T. (2006). ''Fitofesionomies de l bioma Cerrado'': síntese treminológica i relaçones florísticas. Tese de Doutorado, Ounibersidade de Brasília. p. 22-23. [http://repositorio.unb.br/bitstrean/10482/3086/1/2006_BrunoMachadoTelesWalter.pdf lhink]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> ===Sabanas temperadas=== Sabanas temperadas, biomas lhocalizados an lhatitudes médies de ls cinco cuntinentes, caratelizadas por possuíren un clima de berano mais húmido i ambiernos mais secos: * [[auga]]: semiáridas * temperatura: ua staçon temperada i ua mais caliente. Ambiernos frius. * tierra: fértil * plantas: gramíneas * animales: mamíferos, páixaros, réteis i ansetos. ===Sabanas mediterráneas=== Sabanas mediterráneas, son biomas lhocalizados an lhatitudes médies, an regiones cun clima mediterráneo. Se caraterizan por: * auga: semiáridas * tierra: pobre * plantas: begetaçon andémica custituída puls chamados "chaparral", "matorral", "maquis" ó "garrique" (dependendo de l paíç): arbustos perenes de l tipo ''sclerophylla'' i pequeinhas arbles. Este tipo de sabana ye un de ls mais amehaçados de l planeta, pus ten sofrido grande degradaçon i perda de ''habitats'' debido a cortes scessibos para oubtençon de lhenha, scesso de pastoreio, cumbersones agrícolas, ourbanizaçon i antroduçon de speces sóticas. ===Sabanas pantanosas=== Sabanas pantanosas, son ecossistemas lhocalizados an regiones tropicales i subtropicales de ls cinco cuntinentes, cun frequentes inundaçones. Se caraterizan por: * auga: mui húmidas * clima: tropical * tierra: rico ===Sabanas muntanhosas=== Sabanas muntanhosas se ancontran an altitudes eilebadas (zonas alpinas i sub-alpinas) an defrentes regiones de l planeta. Se caraterizan por tenéren eiboluído de forma eisolada debido a las cundiçones climáticas an detreminadas altitudes i, frequentemente, albergan muitas speces andémicas. Las plantas caratelísticas destes ''habitats'' mostran adataçones tales cumo: struturas an forma de roseta, superfices cerosas i fuolhas pubescentes. {{refréncias}} ==Ber tamien== *[[Cerrado]] *[[Floresta]] *[[Zerto]] *[[Stepe]] *[[Pántano]] *[[Taiga]] *[[Tundra]] {{rabisco}} [[Catadorie:Biomas terrestres]] [[Catadorie:Geografie de la África]] [[Catadorie:Pradaries de la África]] k8s7s30n8vk0cpw1al5zlahdm24updc Arsenio González Álvarez 0 10616 108084 107779 2026-08-21T00:26:55Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 108084 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Biografie |bgcolour = |nome = Arsenio González Álvarez |pseudónimo = |eimaige = Arsenio González, mayu 2017.jpg |eimaige_tamanho = |eimaige_lhegenda = Arsenio González an maio de 2017. |nome_cumpleto = |nacimiento_data = {{dni|28|1|1931|sin eidade}} |nacimiento_lhocal = Perchera, Xixón, [[Stúrias]], [[Spanha]] |muorte_data = {{Nowrap|{{muorte|18|10|2017|28|1|1931}}}} |muorte_lhocal = Xixón, Stúrias, Spanha |residéncia = |nacionalidade = spanhol |acupaçon = Ator i dramaturgo |nome_mai = |nome_pai = |parentesco = |cónjuge = |filhos = |anfluéncias = |anfluenciados = |prémios = |religion = |percipales_trabalhos = |sítio = }} '''Arsenio González Álvarez''' (Perchera, Xixón, 28 de janeiro de 1931 — Xixón, 18 de outubre de 2017) fui un ator de [[triato]] i dramaturgo [[Stúrias|sturiano]]. Ampeçou l sou oufício cumo ator na Sala Buenos Aires an 1951,<ref name=":0">{{citar web|títalo=Arsenio González|url=http://cia-asturiana.atspace.com/elenco_ars.htm|publicado=Cumpanhie{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Sturiana de Quemédias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018</ref> cul grupo de triato ''Hogar de Pumarín'', i al lhargo de la sue carreira partecipou an bárias cumpanhies cumo la de Rafael Sánchez, l Grupo Talía de Tremañes i Llorea i l Grupo Esquilo de l Agrupamiento Artístico de Xixón. Fui un de ls artífices coincidos de l triato de questumes sturianas i de la recuperaçon an 1986, de la Cumpanhie Sturiana de Quemédias,<ref>{{citar web|títalo=Morrió l'actor Arsenio González, símbolu del teatru asturianu|url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-morrio-lactor-arsenio-gonzalez-simbolu-teatru-asturianu-20171019101103.html|publicado=Europa Press|data=19 de outubre de 2017|lhéngua=sturiano}}</ref> tenendo bencido bários prémios i cunquistado recoincimientos.<ref>{{citar web|redadeiro=Argüelles|purmeiro=J. L.|títalo=Fallece Arsenio González, la gran "sonrisa" del teatro costumbrista|url=http</ref> Fui un de ls más coincidos atores sturianos na fin de l seclo XX i ampeço de l seclo XXI, pula sue anterpretaçon ne ls papeles caratelísticos, junto cun José Manuel Rodríguez.<ref name=":1">{{citar periódico|títalo=Arsenio González|jornal=La ratonera: Revista asturiana de teatro|data=maio de 2006|númaro=17|páiginas=113|}</ref> An 2014 recebiu la chabe de comemoraçon de la Sociadade Giral de Outores i Eiditores an recoincimiento puls sous cinquenta anhos de parcerie.<ref>{{citar web|títalo=La SGAE lamenta la pérdida de su socio Arsenio González|url=http://www.sgae.es/es-ES/SitePages/EstaPasandoDetalleActualidad.aspx?i=2354&s=5|publicado=Sociadade{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Giral de Outores i Eiditores|data=}</ref> Muorriu bítima de leucemia ne l die 18 de outubre de 2017 an Xixón, als uitenta i seis anhos.<ref>{{citar web|redadeiro=Moro</ref> == Biografie == Anque González nó se cunsidraba cumo outor,<ref name=":2">{{citar periódico|purmeiro=José|redadeiro=Neira|títalo=Entrevista a Arsenio González: “Soi más actor que autor”|jornal=La ratonera: Revista asturiana de teatro|data=2013|númaro=37|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4141214|páiginas=114-120|arquibourl=http://web.archive.org/web/2016</ref> ls sous testos son parte de l patrimonho dramático sturiano.<ref name=":1" /> Screbiu bárias obras de génaro dramático de questumes sturianas, antre quemédias an trés atos (''Asturias patria querida'', ''Hay otros güeyos'', ''La trastá'', ''El tramposu/El boleru de Chano'', ''El tratu de Chiripa'', ''Xiga, el Repe, Y orbayando...'') i sainetes (''Los figos de San Miguel'', ''Güela por necesidá'', ''La declaración''), acolhá de smasiadas stampas i quadros cómicos (''¿Quién manda en casa?'', ''La ludópata'', ''La vieyera'', ''Los décimos'' i ''El recateo'').<ref name=":0" /> La Academie de la Lhéngua Sturiana rializou l salimiento an 1997 na sue coleçon "Mázcara", de l belume ''Tres comedies'' que amostra trés obras de Arsenio González: ''El boleru de Chano'', ''La Declaración'' i ''Los figos de San Miguel''.<ref>{{citar web|títalo=Mázcara|url=http://www.academiadelallingua.com/publicaciones/mazcara/|publicado=Academie de la Lhéngua Sturiana|cunsultadata=19 de febreiro de 2018|lhéngua=sturiano}}</ref> An 2008, l Grémio de Eiditores de las Stúrias i la Federaçon de Grupos de Triato Amador de l Percipado de las Stúrias (FETEAS) publicórun l títalo ''Teatro en Asturiano'', adonde ancluiu la quemédia oureginal an trés atos de González ''Hai otros güeyos''.<ref>{{citar web|títalo=Textos dramáticos|url=http://www.feteas.org/textos_dramaticos.php|publicado=Federaçon{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de Associaçones de Triato de l Percipado de las Stúrias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018</ref> Delantre destas obras hai que çtacar ''La Trastá''<ref>{{citar web|títalo=2009 La Trastá. Obra completa|url=https://www.youtube.com/watch?v=3Cf0Npal_Ww|obra=Cumpanhie Sturiana de Quemédias|publicado=YouTube|data=21 de abril de 2015|lhéngua=sturiano}}</ref> (strenada an 1963) i ''El tramposu''<ref>{{citar web|títalo=2007 El tramposu</ref> (strenada pula Cumpanhie Sturiana de Quemédias an 2009), cumo eisemplos de la recuperaçon de las formas clássicas de l triato de questumes sturianas na atualidade. L sainete ''Los figos de San Miguel'' (que junto a ''La declaración'' tamien sue, i ''Pitición de mano'', de Antón de la Braña, repersentou l retorno de la Cumpanhie Sturiana de Quemédias an 1986, pula direçon de Eladio Sánchez), cun más de 125 repersentaçones zde antoce,<ref name=":2" /> i de acuordo cun Xosé Bolado García, ye un de ls triunfos deste tipo de triato de questumes sturianas.<ref>{{citar lhibro|redadeiro=Corrada|nome=Miguel Ramos|títalo=Historia de la lliteratura asturiana|anho=2002|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|isbn=978-84-8168-335-6|url=https://books.google.pt/books?id=7f70fzmWESMC|eiditor=Xosé Bolado García|páigina=708|lhéngua=sturiano|capítulo=El Surdimientu: El Teatru}}</ref> == Filmografie == *''Xicu'l toperu'' *''La neña los mios güeyos'' *''7337'' *''Puntu'' *''Carne de Gallina'' {{Refréncias|quel=2}} [[Catadorie:Atores]] [[Catadorie:Scritores de la Spanha]] [[Catadorie:Stúrias]] [[Catadorie:Dramaturgos]] mobxdmt0y8gsr6pytqwx8pt5cnhq9ek Academie de la Lhéngua Sturiana 0 10620 108050 108028 2026-08-20T14:33:32Z ~2026-30875-10 15270 108050 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]] La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Lomito Lague</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Ispe Tcha Tchu Idra Idre Idri</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref> Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano. {{Refréncias|quel=2}} == Lhigaçones sternas == *[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano) {{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] [[Catadorie:Stúrias]] cljmxscqetjt3v3nw478nxx6ifqh3r1 La Raia 0 10876 108070 100589 2026-08-20T20:41:36Z ~2026-30875-10 15270 108070 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Puente sobre el Guadiana.JPG|thumb|La Puonte Anternacional de l Guadiana.]] La '''frunteira Pertual-Spanha''', tamien coincida cumo '''La Raia''' (an pertués i galhego: ''A Raia'') ye la linha que debede ls territórios de [[Pertual]] i [[Spanha]]. Ye la frunteira mais bielha de la Ouropa, cun alguns lhemites stablecidos zde l tiempo de l [[Cundado Portucalense]] i de l [[Reino de Lhion]].<ref>{{citar web|url=https://mag.sapo.pt/tv/atualidade-tv/artigos/a-raia-o-pedaco-de-terra-que-une-portugueses-e-espanhois|títalo= Raia, o pedaço de terra que une portugueses e espanhóis|publicado=SAPO|data=4 de márcio de 2013|lhéngua=pertués}}</ref> {{Refréncias}} {{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual|Spanha}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Pertual]] [[Catadorie:Spanha]] 35nuiyevh209h9gr5exwqnn7j2nl8tv Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana 0 10950 108051 108029 2026-08-20T14:34:39Z ~2026-30875-10 15270 /* Bincedores */ 108051 wikitext text/x-wiki L '''Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana''' (an sturiano: ''Premiu "Alfonso Iglesias" de cómic en llingua asturiana'') ye un prémio dado pula Junta de Eiducaçon, Cultura i Çporto de las Stúrias zde 2009.<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=7721 Crease'l premiu Alfonso Inglesias de cómic dotáu con 7.000 €] </ref> == Bincedores == {| class="wikitable" !Anho!! Eidiçon!! Bincedor !! Obra |- | [[2009]] | I Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-musicu-dibuxante-ruma-barbero-ganal-premiu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-cola-obra-manzaju-20091112175430.html]</ref> | [[Ruma Barbero]] | ''Manzajú'' |- | [[2010]] | II Cuncurso<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf |accessdate=2019-02-07 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304133153/https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf }}</ref> | | <center>—</center> |- | [[2011]] | III Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-adaptacion-obra-dona-berta-clarin-ganal-concursu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-20111107173917.html]</ref> | [[Isaac del Rivero]] | ''Doña Berta'' |- | [[2012]] | IV Cuncurso<ref>[http://asturies.com/noticies/marinas-gana%E2%80%99l-premiu-alfonso-iglesias-de-c%C3%B3mic-por-%E2%80%98homes%E2%80%99]</ref> | [[Javier Antonio Marinas]] | ''Homes'' |- | [[2013]] | V Cuncurso<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=13526 Alfonso Zapico gana'l "Alfonso Iglesias" con "Cuadernos d'Ítaca"] Asturnews. Consultáu'l 21.11.2013</ref> | [[Alfonso Zapico]] | ''Cuadernos d'Ítaca'' |- | [[2014]] | VI Cuncurso<ref>[https://elfielato.es/picos-europa/pilona/enrique-carballeira-gana-el-premio-alfonso-iglesias-de-comic-en-asturianu-680 Enrique Carballeira gana el Premio Alfonso Iglesias de Cómic en Asturianu] elfielato.es Consultáu'l 20.04.2018</ref> | [[Enrique Carballeira]] | ''L'arume de la tierra'' |- | [[2015]] | VII Cuncurso<ref>Idra Lague</ref> | [[Ruma Barbero]] | ''El viaxe a la lluz'' |- | [[2016]] | VIII Cuncurso<ref>Lomito Kk</ref> | [[Luis Navazo]] | ''Indianu'' |- | [[2017]] | IX Cuncurso<ref>. 20.04.2018</ref> | [[Alberto Vázquez García]] | ''Los llazos coloraos'' |- | [[2018]] | X Cuncurso<ref>{{citar web |url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-anxelu-gonzalez-fernandez-lleval-premiu-alfonso-iglesias-comic-cacique-blancu-20181002180916.html |títalo=Anxelu González Fernández lleva'l X Premiu Alfonso Iglesias de Cómic con 'Cacique blancu' |data=2 de outubre de 2018 |lhéngua=sturiano}}</ref> | [[Anxelu González]] | ''Cacique blancu'' |} {{Rabisco}} [[Catadorie:Cuontas an zenhicos]] [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] o6atimivui0fy60je7smvq6qikprhop Barbados 0 11635 108056 99254 2026-08-20T20:04:23Z Sa~eswiki 11709 108056 wikitext text/x-wiki '''Barbados''' ye un paíç de la [[América de l Norte|America de l Norte]]. Desde 2021 son ua república abandonando la monarquia anglesa. [[File:Flag of Barbados.svg|Flag_of_Barbados]] {{commons|Barbados}} fcwl54kjev9a41pv0i4zg5bdd4ah8fb 108057 108056 2026-08-20T20:13:04Z Sa~eswiki 11709 108057 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Barbados'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Barbados.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Barbados.svg|left|125px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Barbados (orthographic projection).svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Anglés}} |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| {{l|Bridgetown}} |- |- |} '''Barbados''' ye un paíç de la [[América de l Norte|America de l Norte]]. Desde 2021 son ua república abandonando la monarquia anglesa. {{commons|Barbados}} bc6hmd1q5vp2hk2z30vdjl1nqew45el 108058 108057 2026-08-20T20:13:45Z Sa~eswiki 11709 108058 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Barbados'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Barbados.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Barbados.svg|left|125px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Barbados on the globe (Americas centered).svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Anglés}} |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| {{l|Bridgetown}} |- |- |} '''Barbados''' ye un paíç de la [[América de l Norte|America de l Norte]]. Desde 2021 son ua república abandonando la monarquia anglesa. {{commons|Barbados}} jupi1ldg7t2pmdpyntbvz23im67km3o 108059 108058 2026-08-20T20:15:09Z Sa~eswiki 11709 108059 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Barbados'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Barbados.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Barbados.svg|left|125px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Barbados on the globe (Americas centered).svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Anglés}} |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| {{l|Bridgetown}} |- |- |} '''Barbados''' ye un paíç de la [[América de l Norte|America de l Norte]]. Desde 2021 son ua república abandonando la monarquia anglesa. {{commons|Barbados}} [[Catadorie:Paízes de l Caribe]] 1kivmu6lrodp1gjt6zwf7c0dwuxo9eg Ḥelmo 0 11950 108087 100373 2026-08-21T02:16:03Z ~2026-45693-02 15480 /* */ 108087 wikitext text/x-wiki '''Ḥelmo''' ye ua proteçon, outelizada ne l'ambiente bélico, çtinada a defender la cabeça de l suldado. Faç parte de l'eiquipamiento de guerra antiga i mediebal, i se apersenta de las mais bariadas formas, mas sue funçon básica ye siempre la proteçon craniana. La parte que protegie la bison era zeignada de barbudas. Éran, giralmente, feitos an couro, bronze, fierro cun bordas de malha, i protegian la cabeça i l rostro de ls guerreiros an cumbate. Alguas bariaçones de l'eilmo son l bacinete, morrion, gálea i l capacete melitar. Muitas stórias son baseadas ne ls eilmos de grandes heiroles. L'hino nacional de la [[Eitália]] menciona l "elmo di Scipio" (eilmo de Cipion Africano). [[File:MEDIEVAL LITHUANIAN BATTLE HELMETS.jpg|thumb|ḥelmo]] [[File:KHM Wien A 127 - Helmet of Skanderbeg.jpg|thumb|ḥelmo albanés]] s2i8xcjnkix50lmd8b4r0ekluat2r2y Barranquenho 0 12135 108055 102758 2026-08-20T19:38:49Z ~2026-30875-10 15270 108055 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above above" style="font-size:125%; color: black; background-color: #c9ffd9;" |Barranquenho |- | colspan="2" class="infobox-subheader" style="font-size:110%; color: black; background-color: #c9ffd9;" |<span title="Romance languages collective text">''Barranquenhu''</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |Natibo de | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |[[Pertual]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |Region | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |[[Barrancos]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0; ">Falantes natibos</div> | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |3000<ref>[https://www.ethnologue.com/16/show_language/ext Extremaduran (Portugal)] at ''[[Ethnologue]]'' (16th ed., 2009) <span style="position:relative; top: -2px;">[[Fexeiro:Closed_Access_logo_transparent.svg|ligação=Paywall|alt=closed access|14x14px|closed access publication – behind paywall]]</span></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0; ">Família de Lhénguas</div> | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |<div style="text-align:left;">Galaico-Pertués *'''Barranquenho''' </div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="color: black; background-color: #c9ffd9;" |Language codes |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |<span class="nowrap">[[ISO 639-3]]</span> | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |''Nanhue'' |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0; ">[[Linguist List|Lhista de Lhinguistas]]</div> | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |<code>[http://multitree.org/codes/1oy 1oy]</code> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |''[[Glottolog]]'' | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |''None'' |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="line-height:1.3em;" |[[File:Kreis_Barrancos_2020.png|semmoldura]]<div style="text-align:left;">Lhocalizaçon de Barrancos ne l [[çtrito de Beija]]</div> |} [[Category:Language articles with 'no date' set]] [[Category:Languages without ISO 639-3 code but with Linguist List code]] [[Category:Languages with neither ISO nor Glottolog code]] '''Barranquenho''' ({{Lang|roa-PT|Barranquenhu}}) ye ua bariadade lhenguística románica falada na cidade pertuesa de Barrancos, acerca de la frunteira spanhola. Ye ua lhéngua mista i puode ser cunsidrada ua bariadade de l pertués (pertués alanteijano) fuortemente anfluenciado puls dialetos spanholes de las árias bezinas de Spanha na Stremadura i na Andaluzia (specialmente ls de Ancinasola i Rosal de la Fruntera), ó un dialeto pertués (Stremadura / Andaluzia) fuortemente anfluenciada pul pertués. Ls falantes de Barranquenho afirman nun falar nin pertués, mas ua terceira lhéngua cumpletamente defrente. L Ethnologue lhista Barranquenho (cumo Barranquian) cumo un dialeto de la Stremadura, talbeç porque Barrancos fui poboado por quelonos de Badajoç, ua cidade de la Stremadura, ambora nun nua ária de lhéngua de la Stremadura. L zambolbimiento de l Barranquenho parece ser relatibamente recente, la bariadade nun se zambolbiu antes de 1527 i probabelmente ne l'ampeço de 1800, al cuntrairo d'outras bariadades lhenguísticas minoritárias na Península Eibérica, que ténen raízes mediebales. [[Catadorie:Lhénguas de Pertual]] 2p5gmldq9vyttl2wrkhq6gboqe2hecb Mónaco 0 12442 108088 106461 2026-08-21T02:21:46Z ~2026-45693-02 15480 /* */ 108088 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Mónaco'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag_of_Monaco.svg|left|130px]] | align="center" width="140px"|[[Fexeiro:Coat of arms of Monaco.svg|left|125px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Monaco Europe Location.svg|250px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua francesa|Frances]], Monegasco (lhéngua nacional) |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| Mónaco<br /> 38 100 <small>(2019)</small> |- | '''Área'''<br /> | 160&nbsp;km² <br /> |- | '''Populaçon'''<br />&nbsp;- Total:<br />&nbsp;- Densidade: | <br /> 38 100<small>(2019)</small><br />19 200 ab./km² |- |align="center" colspan=2 | Hino nacional: '' Inu munegascu'' |- |} '''Mónaco''' ye un pequeinho principado [[Ouropa|ouropeu]] i cidade-stado.<ref>{{Citar web |url=http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/a8b26f5b0407a270c1256f58004b14b6gb?OpenDocument&3Gb |titulo=Cópia arquivada |acessodata=2011-10-03 |arquivourl=https://web.archive.org/web/20120111124043/http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/a8b26f5b0407a270c1256f58004b14b6gb?OpenDocument&3Gb |arquivodata=2012-01-11 |urlmorta=yes }}</ref> Faç frunteira cula [[Fráncia]] i limita cul [[Mar Mediterráneo]]. <references/> {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] a7vkhn0n442rl7mncvg7x3qt2br0qvk Ilhas Fiji 0 12490 108044 107438 2026-08-20T12:22:20Z ~2026-30875-10 15270 108044 wikitext text/x-wiki Ilhas Fiji ó Fiji (an fijiano:Matanitu ko Viti (an hindi fijiano:फ़िजी गणराज्य Fijī Gaṇarājya) anteriormente cunhecida cumo República de las Fiji, ye un paíç insolar de la [[Ouceanie]], cumposto por 332 ilhas an [[Ouceano Pacífico|Ouceano pacífico]]. Fiji faç frunteira marítima cun [[Tubalu]] i [[Rotuma]] i cun l [[Territóriofrancés|território francés]] de [[Wallis i Futuna]] a norte, cun Tonga leste, i cun l território de la [[Nuoba Caledónia|Nuoba Caledónia,]]<nowiki/>cun [[Banuatu]] i cun ls [[Eilhas Salomon|Ilhas Salomon]] a oeste.A sul, la tierra más próssima corresponde as ilhas [[Nuoba Zelándia|neozelandesas]] de [[Ilhas Kermadec|Kermadec]].<ref>História de las Fiji</ref> [[Fexeiro:Flag_of_Fiji.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]] República de las Fiji Manitou ko Viti(Fijiano) फ़िजी गणराज्य(Hindi Fijiano)Ripablik ăph Phījī Capital/Cidade Maior:[[Suba]] Lhénguas Oficiales:Fijiano i Hindi Fijiano 5vwmezkirqs1g25yrsf8n1ozlvlfpdo 108045 108044 2026-08-20T12:22:54Z ~2026-30875-10 15270 108045 wikitext text/x-wiki Ilhas Fiji ó Fiji (an fijiano:Matanitu ko Viti (an hindi fijiano:फ़िजी गणराज्य Fijī Gaṇarājya) anteriormente cunhecida cumo República de las Fiji, ye un paíç ansular de la [[Ouceanie]], cumposto por 332 ilhas an [[Ouceano Pacífico|Ouceano pacífico]]. Fiji faç frunteira marítima cun [[Tubalu]] i [[Rotuma]] i cun l [[Territóriofrancés|território francés]] de [[Wallis i Futuna]] a norte, cun Tonga leste, i cun l território de la [[Nuoba Caledónia|Nuoba Caledónia,]]<nowiki/>cun [[Banuatu]] i cun ls [[Eilhas Salomon|Ilhas Salomon]] a oeste.A sul, la tierra más próssima corresponde as ilhas [[Nuoba Zelándia|neozelandesas]] de [[Ilhas Kermadec|Kermadec]].<ref>Stória de las Fiji</ref> [[Fexeiro:Flag_of_Fiji.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]] República de las Fiji Manitou ko Viti(Fijiano) फ़िजी गणराज्य(Hindi Fijiano)Ripablik ăph Phījī Capital/Cidade Maior:[[Suba]] Lhénguas Oficiales:Fijiano i Hindi Fijiano ridf9off73vtvaw9aygzp4zs4c5igqp Outelizador(a):L Cochino 2 12534 108046 107909 2026-08-20T13:22:48Z ~2026-30875-10 15270 108046 wikitext text/x-wiki Oulá pessonal! Bienbenidos al miu outelizador an mirandés. <big>Alimientos</big> [[Abacate]] [[Abacaxi]] [[Abiu]] [[Acerola]] [[Ameixa]] [[Amora]] [[Banana]] [[Babaçu]] [[Bino]] [[Buriti]] [[Cacau]] [[Caju]] [[Carambola]] [[Cascaboi]] [[Cereija]] [[Coco]] [[Çará Boi]] [[Çdra]] [[Damazco|Damasco]] [[Dendé]] [[Dragoña]] [[Engkala]] [[Figo]] [[Framboesa]] [[Fruita Pan]] [[Goiaba]] [[Grabiola]] [[Guaraná]] [[Heistéria]] [[Ḥatorna]] [[Iñaçará]] [[Iñaja]] [[Jabuticaba]] [[Jambo]] [[Jamelon]] [[Jaqua]] [[Jenipapo]] [[Kiwi]] [[Lharanja]] [[Lheite]] [[Lhima]] [[Limón|Lhimon]] [[Maçana]] [[Mamoño]] [[Manga]] [[Maracuja|Maracujá]] [[Marmelo]] [[Melón|Melon]] [[Melóncia]] [[Morangano]] [[Nespera Japonesa]] [[Nespera Ouropeia]] [[Ñami]] [[Ñetarina]] [[Ñoque]] [[Oxicoco]] [[Pan]] [[Péra|Pera]] [[Péssego]] [[Pitaña]] [[Queiso]] [[Quiriguela]] [[Quopoaçu]] [[Rambutón|Rambuton]] [[Román|Roman]] [[Santol]] [[Tamariño]] [[Tangerina]] [[Toranja]] [[Uba]] [[Umbu]] [[Véludo]] [[Wampi]] [[Xilia]] [[Xinomorangano]] [[Yagurte]] [[Yuzu]] [[Zaçará]] [[Zimbro Negral]] pyrvfsjfdgzx46itcz68axaa4yb9miz 108047 108046 2026-08-20T13:38:48Z ~2026-30875-10 15270 108047 wikitext text/x-wiki Oulá pessonal! Bienbenidos al miu outelizador an mirandés. <big>Alimientos</big> [[Abacate]] [[Abacaxi]] [[Abiu]] [[Acerola]] [[Ameixa]] [[Amora]] [[Banana]] [[Babaçu]] [[Bino]] [[Buriti]] [[Cacau]] [[Caju]] [[Carambola]] [[Cascaboi]] [[Cereija]] [[Coco]] [[Çará Boi]] [[Çdra]] [[Damazco|Damasco]] [[Dendé]] [[Dragoña]] [[Engkala]] [[Figo]] [[Framboesa]] [[Fruita Pan]] [[Goiaba]] [[Grabiola]] [[Guaraná]] [[Heistéria]] [[Ḥatorna]] [[Iñaçará]] [[Iñaja]] [[Jabuticaba]] [[Jambo]] [[Jamelon]] [[Jaqua]] [[Jenipapo]] [[Kiwi]] [[Lharanja]] [[Lheite]] [[Lhima]] [[Limón|Lhimon]] [[Maçana]] [[Mamoño]] [[Manga]] [[Maracuja|Maracujá]] [[Marmelo]] [[Melón|Melon]] [[Melóncia]] [[Morangano]] [[Nespera Japonesa]] [[Nespera Ouropeia]] [[Ñami]] [[Ñetarina]] [[Ñoque]] [[Oxicoco]] [[Pan]] [[Péra|Pera]] [[Péssego]] [[Pitaña]] [[Queiso]] [[Quiriguela]] [[Quopoaçu]] [[Rambutón|Rambuton]] [[Román|Roman]] [[Santol]] [[Tamariño]] [[Tangerina]] [[Toranja]] [[Uba]] [[Umbu]] [[Véludo]] [[Wampi]] [[Xilia]] [[Xinomorangano]] [[Yagurte]] [[Yuzu]] [[Zaçará]] [[Zimbro Negral]] <big>Animales</big> [[Baca]] [[Canhona]] [[Ciguonha]] [[Gato]] [[Jacaré]] [[Ñu]] [[Paixarina]] [[Perro]] [[Turbinidae|Turbinídeo]] hg8l36s1egf1p9ul5xj4rje0xfya16j 108054 108047 2026-08-20T16:43:41Z ~2026-30875-10 15270 108054 wikitext text/x-wiki Oulá pessonal! Bienbenidos al miu outelizador an mirandés. <big>Alimientos</big> [[Abacate]] [[Abacaxi]] [[Abiu]] [[Acerola]] [[Ameixa]] [[Amora]] [[Melóncia|Balancie]] [[Banana]] [[Babaçu]] [[Bino]] [[Buriti]] [[Cacau]] [[Caju]] [[Carambola]] [[Cascaboi]] [[Cereija]] [[Coco]] [[Çará Boi]] [[Çdra]] [[Damazco|Damasco]] [[Dendé]] [[Dragoña]] [[Engkala]] [[Figo]] [[Framboesa]] [[Fruita Pan]] [[Goiaba]] [[Grabiola]] [[Guaraná]] [[Heistéria]] [[Ḥatorna]] [[Iñaçará]] [[Iñaja]] [[Jabuticaba]] [[Jambo]] [[Jamelon]] [[Jaqua]] [[Jenipapo]] [[Kiwi]] [[Lharanja]] [[Lheite]] [[Lhima]] [[Limón|Lhimon]] [[Maçana]] [[Mamoño]] [[Manga]] [[Maracuja|Maracujá]] [[Marmelo]] [[Melón|Melon]] [[Morangano]] [[Nespera Japonesa]] [[Nespera Ouropeia]] [[Ñami]] [[Ñetarina]] [[Ñoque]] [[Oxicoco]] [[Pan]] [[Péra|Pera]] [[Péssego]] [[Pitaña]] [[Queiso]] [[Quiriguela]] [[Quopoaçu]] [[Rambutón|Rambuton]] [[Román|Roman]] [[Santol]] [[Tamariño]] [[Tangerina]] [[Toranja]] [[Uba]] [[Umbu]] [[Véludo]] [[Wampi]] [[Xilia]] [[Xinomorangano]] [[Yagurte]] [[Yuzu]] [[Zaçará]] [[Zimbro Negral]] <big>Animales</big> [[Baca]] [[Canhona]] [[Ciguonha]] [[Gato]] [[Jacaré]] [[Ñu]] [[Paixarina]] [[Perro]] [[Turbinidae|Turbinídeo]] 7szvr04r57wsxlsn10q465xd4ix986c 108078 108054 2026-08-20T22:04:37Z ~2026-30875-10 15270 108078 wikitext text/x-wiki Oulá pessonal! Bienbenidos al miu outelizador an mirandés. <big>Alimientos</big> [[Abacate]] [[Abacaxi]] [[Abiu]] [[Acerola]] [[Ameixa]] [[Amora]] [[Melóncia|Balancie]] [[Banana]] [[Babaçu]] [[Bino]] [[Buriti]] [[Cacau]] [[Caju]] [[Carambola]] [[Cascaboi]] [[Cereija]] [[Coco]] [[Çará Boi]] [[Çdra]] [[Damazco|Damasco]] [[Dendé]] [[Dragoña]] [[Engkala]] [[Figo]] [[Framboesa]] [[Fruita Pan]] [[Goiaba]] [[Grabiola]] [[Guaraná]] [[Heistéria]] [[Ḥatorna]] [[Iñaçará]] [[Iñaja]] [[Jabuticaba]] [[Jambo]] [[Jamelon]] [[Jaqua]] [[Jenipapo]] [[Kiwi]] [[Lharanja]] [[Lheite]] [[Lhima]] [[Limón|Lhimon]] [[Maçana]] [[Mamoño]] [[Manga]] [[Maracuja|Maracujá]] [[Marmelo]] [[Melón|Melon]] [[Morangano]] [[Nespera Japonesa]] [[Nespera Ouropeia]] [[Ñami]] [[Ñetarina]] [[Ñoque]] [[Oxicoco]] [[Pan]] [[Péra|Pera]] [[Péssego]] [[Pitaña]] [[Queiso]] [[Quiriguela]] [[Quopoaçu]] [[Rambutón|Rambuton]] [[Rapadura]] [[Román|Roman]] [[Santol]] [[Tamariño]] [[Tangerina]] [[Toranja]] [[Uba]] [[Umbu]] [[Véludo]] [[Wampi]] [[Xarope]] [[Xilia]] [[Xinomorangano]] [[Yagurte]] [[Yuzu]] [[Zaçará]] [[Zimbro Negral]] <big>Animales</big> [[Baca]] [[Canhona]] [[Ciguonha]] [[Gato]] [[Jacaré]] [[Ñu]] [[Pabon]] [[Paixarina]] [[Perro]] [[Turbinidae|Turbinídeo]] qyx3nwg4bh3tuby4eqbbnvf9clhfbgn Dua Lipa 0 12542 108060 2026-08-20T20:18:43Z Sa~eswiki 11709 Criou la páigina cun "[[Dosya:Glasto24 28 300624 (259 of 545) (53838014719) (cropped).jpg|miniaturadeimagen|Dua Lipa]] '''Dua Lipa''' (Westminster, Londres; 22 de agosto de 1995) es ua cantora britanoalbanesa. == Discos == * ''Dua Lipa'' (2017) * ''Future Nostalgia'' (2020) * ''Radical Optimism'' (2024)" 108060 wikitext text/x-wiki [[Dosya:Glasto24 28 300624 (259 of 545) (53838014719) (cropped).jpg|miniaturadeimagen|Dua Lipa]] '''Dua Lipa''' (Westminster, Londres; 22 de agosto de 1995) es ua cantora britanoalbanesa. == Discos == * ''Dua Lipa'' (2017) * ''Future Nostalgia'' (2020) * ''Radical Optimism'' (2024) o31bidkf8kc0lktijalnfq29ned6e9l 108061 108060 2026-08-20T20:20:07Z Sa~eswiki 11709 108061 wikitext text/x-wiki [[Ficheiro:Glasto24 28 300624 (259 of 545) (53838014719) (cropped).jpg|miniaturadeimagen|Dua Lipa]] '''Dua Lipa''' (Westminster, Londres; 22 de agosto de 1995) es ua cantora britanoalbanesa. == Discos == * ''Dua Lipa'' (2017) * ''Future Nostalgia'' (2020) * ''Radical Optimism'' (2024) 2otbel7eub76fhqifg9aw8bnakbsdqz 108062 108061 2026-08-20T20:20:20Z Sa~eswiki 11709 108062 wikitext text/x-wiki [[Ficheiro:Glasto24 28 300624 (259 of 545) (53838014719) (cropped).jpg|miniaturadeimagen|200px|Dua Lipa]] '''Dua Lipa''' (Westminster, Londres; 22 de agosto de 1995) es ua cantora britanoalbanesa. == Discos == * ''Dua Lipa'' (2017) * ''Future Nostalgia'' (2020) * ''Radical Optimism'' (2024) ilnmnobvq7mylbv1ezka9rek7656oi1 108063 108062 2026-08-20T20:21:19Z Sa~eswiki 11709 108063 wikitext text/x-wiki [[Ficheiro:Glasto24 28 300624 (259 of 545) (53838014719) (cropped).jpg|miniaturadeimagen|200px|right|Dua Lipa]] '''Dua Lipa''' (Westminster, Londres; 22 de agosto de 1995) es ua cantora britanoalbanesa. == Discos == * ''Dua Lipa'' (2017) * ''Future Nostalgia'' (2020) * ''Radical Optimism'' (2024) oweldlv10rcrtzn4ux8pyww1eeo4eb1 108064 108063 2026-08-20T20:23:54Z Sa~eswiki 11709 108064 wikitext text/x-wiki [[Ficheiro:Glasto24 28 300624 (259 of 545) (53838014719) (cropped).jpg|miniaturadeimagen|200px|right|Dua Lipa]] '''Dua Lipa''' (Westminster, [[Londres]]; 22 de [[agosto]] de 1995)<ref>[https://www.allmusic.com/artist/dua-lipa-mn0003426731/biography Biografia]</ref> es ua cantora britanoalbanesa. == Discos == * ''Dua Lipa'' (2017) * ''Future Nostalgia'' (2020) * ''Radical Optimism'' (2024) == Reférencias == <references/> qlkaf629nmlf9l1pix4tt0fe700mj9r 108068 108064 2026-08-20T20:26:06Z Sa~eswiki 11709 108068 wikitext text/x-wiki [[Ficheiro:Glasto24 28 300624 (259 of 545) (53838014719) (cropped).jpg|miniaturadeimagen|200px|right|Dua Lipa]] '''Dua Lipa''' (Westminster, [[Londres]]; 22 de [[agosto]] de 1995)<ref>[https://www.allmusic.com/artist/dua-lipa-mn0003426731/biography Biografia]</ref> es ua cantora britanoalbanesa. == Discos == * ''Dua Lipa'' (2017) * ''Future Nostalgia'' (2020) * ''Radical Optimism'' (2024) == Reférencias == <references/> [[Catadorie:Cantores]] tdyqy59x0fanwsshjdg9fg7i6uykw40 Catadorie:Cantores 14 12543 108067 2026-08-20T20:25:40Z Sa~eswiki 11709 Páigina an branco criada 108067 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1