Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.16
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Eigreija
0
423
108105
107518
2026-08-21T22:48:26Z
~2026-30875-10
15270
108105
wikitext
text/x-wiki
[[Image:NotreDameDeParis.jpg|thumb|right|[[Catedral de Notre-Dame]] an [[Paris]], [[Fráncia]].]]
'''Eigreija''' (de l [[Lhéngua griega|griego]] εκκλησία [''ekklesie''] i [[Lhéngua lhatina|latin]] ''eclesie'') ye ua [[anstituiçon]] [[Relegion|relegiosa]] [[cristiana]] [[Laicismo|apartada de l Stado]]. Cabe la eigreija admenistrar l denheiro de l [[dízimo]], custruir [[templo]]s, ourdenar [[sacerdote]]s i muitas bezes manté-los i repassar para sous crentes sue anterpretaçon de la [[Bíblia]]. Eigreija tamien puode signifcar un templo crestiano, por eisemplo, la "Eigreija de San Pedro" (refree-se al templo dedicado a la San Pedro).
Eigreija ye ua [[palabra]] de ourige griega scolhida puls outores de la [[Setuaginta]] (la traduçon griega de la [[Bíblia Heibraica]]) para traduzir l termo heibraico ''q(i)hal [[Yahbeh]]'', ousado antre ls [[judius]] para chamar la assemblé giral de l "pobo de l deserto", reunida al apelo de [[Moisés]].
==Definiçon segundo la Bíblia==
[[Fexeiro:Catedral da Sé em São Paulo.jpg|thumb|left|[[Catedral Metropolitana de San Poulo]], la Catedral de la Sé.]]
Ne l cuntesto bíblico, l termo ''eigreija'' puode chamar reunion de pessonas, sin star necessariamente associado a ua eidificaçon ó a ua doutrina specífica.
Etimologicamente la palabra griega ''ekklesie'' ye cumpuosta de dous radicales griegos: ''ek'' que quier dezir ''para fura'' i ''klesie'' que quier dezir ''chamados''.
Ne l testo bíblico, ne l "Nuobo Testamiento", la palabra Eigreija aparece por dibersas bezes, sendo outilizada cumo refréncia a un agrupamento de crestianos i nun la eidificaçones ó templos, nin mesmo a to quemunidade cristiana an alguns momentos.
Ne l [[Eibangelho de Mateus]], capítulo 18, bersíclos 15 a 17, ancontramos las seguintes palabras de Jasus:
:''"Oura, se tou armano pecar, bai, i reprende-lo antre ti i el solo; se te oubir, terás ganho tou armano; mas se nun te oubir, lheba inda cuntigo un ó dous, para que pula boca de dues ó trés testemunhas to palabra seia cunfirmada. Se recusar oubi-los, dize-lo a la '''eigreija'''; i, se tamien recusar oubir la '''eigreija''', cunsidra-lo cumo gentio i publicano."'', na qual la Eigreija se refree al grupo de crestianos la que pertençan tales armanos.
Na [[Sagrada Scritura]] ancontramos muitas eimaiges que mostran aspetos cumplementares de l mistério de la Eigreija. L [[Antigo Testamiento]] pribilegie eimaiges lhigadas al pobo de Dius; l Nuobo Testamiento, la [[Corpus Mysticun|Cristo cumo Cabeça disse pobo, que ye l sou Cuorpo]] i tiradas de la bida pastoral (aprisco, ganado, canhonas), agrícola (campo, oulibeira, benie), de moradie (morada, piedra, templo), familiar (sposa, mai, família).
La palabra Eigreija aparece ne l ''[[Nuobo Testamiento]]'' pula 1ª beç ne l lhibro de [[Mateus]] (C.16, B.18), quando Jasus Cristo afirma que eidificarie sue Eigreija i que las puortas de l [[Anferno]] nunca prebalecerian subre eilha: "18 Pus tamien you te digo que tu sós Pedro, i subre esta piedra eidificarei a mie Eigreija, i las puortas de l anferno nun prebaleciran contra eilha". Tamien puode significar "''pobo que se ourganiza''".
La spresson "Eigreija" (cun I maiúsclo), se refree a la [[Eigreija Ounibersal]] cumo un to, anquanto "eigreija" (cun i minúsclo) se refree a las quemunidades de fé lhocales<ref>Notas splicatibas de la Bíblia cunforme traduzida por João Ferreira de Almeida, de la Sociadade Bíblica Trinitariana de l Brasil (1994/1995)</ref>, cumo por eisemplo las eigreijas de [[Jarusalen|Jerusalén]], [[Roma]] etc.
. Essa çtinçon debe ser feita specialmente na [[Eigreija Primitiba]], quando eisistia total ounidade antre ls crestianos cumo ua sola Eigreija Ounibersal (Católica).
==Definiçon de la Eigreija Católica==
[[File:Gesupietrochiave.jpg|thumb|150px|[[Jasus]] antrega las [[chabes de l Reino de Dius]] a la Eigreija, que ye lhiderada pul [[Apóstolo]] [[San Pedro]] <ref name="ChabesReino1">''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), n. 881</ref> i, por bias desso, a todos ls [[Papa]]s i [[bispo]]s, que son ls sucessores de l [[duoze Apóstolos]] <ref name="Papa1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC); n. 174, 176 i 182</ref>.]]
La Eigreija ye "''l pobo que Dius cumboca i reúne de todos ls cunfines de la Tierra, para custituir la assemblé daqueles que, pula fé i pul [[Batismo]], se tornan filhos de [[Dius]], nembros de [[Cristo]] i templo de l [[Sprito Santo]]''" <ref>''Ibiden'', n. 153</ref>. Ls católicos acraditan que la sola Eigreija fundada i ancabeçada por Jasus Cristo <ref name="FundIgreija1">''[[CCIC]]'', n. 161</ref>, "''cumo sociadade custituída i ourganizada ne l mundo, susiste (''susistit in'') na [[Eigreija Católica]], gobernada pul [[Papa|sucessor de Pedro]] i puls [[Bispo]]s an quemunhon cul''" <ref>''Ibiden'', n. 162</ref>. Segundo la [[Tradiçon católica]], la Eigreija stá alicerçada subre l [[San Pedro|Apóstolo Pedro]], la quien Cristo prometiu l [[primazie papal|Primado]], al afirmar que "''subre [[San Pedro|esta piedra]] eidificarei a mie Eigreija''" i que "''dar-te-ei las chabes de l [[Reino de l Cielos]]''" (cf. [[Eibangelho segundo San Mateus|Mt]] 16, 17-20) <ref name="ChabesReino1"/>.
La Eigreija de Cristo ye la detentora na plenitude de l [[siete sacramientos]] i de l outros meios neçairos para la [[salbaçon]], dados por [[Jasus]] a la Eigreija. Todo esto para reunir, santificar, purificar i salbar to la houmanidade i para antecipar la rializaçon de l '''[[Reino de Dius]]''', cujo semiente ye necessariamente la Eigreija <ref name="IC1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC), n. 150, 152 i 153</ref> (para mais anformaçones, beija la seçon ''Salbaçon i Santidade''). Por esta rezon, la Eigreija, guiada i protegida pul [[Sprito Santo]], ansiste na sue misson de anunciar l [[Eibangelho]] a to l mundo, sendo aliás ourdenada pul própio Cristo: "''eide i ansinai todas las naciones, batizando-las ne l nome de l Pai i de l Filho i de l Sprito Santo''" (''Mt 28,19'') <ref name="IC2">''Ibiden'', n. 172</ref>. La Eigreija, mediante ls sacramientos de l [[Batismo]] i de la [[Reconciliaçon]], ten tamien ''a misson i l poder de perdoar ls [[pecado]]s, porque l própio Cristo lo cunferiu''" <ref name="IC3">''Ibiden'', n. 201</ref>.
Ne l [[Credo Niceno-Custantinopolitano]], ye atribuída a la Eigreija las propiadades de <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|una, santa, católica i apostólica]]''>> <ref>''Ibiden''; n. 161, 165, 166 i 174</ref>. Para alhá çto, eilha ye tamien chamada de <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|Sposa de Cristo]]''>> <ref>''Ibiden'', n. 158</ref>, <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|Templo de l Sprito Santo]]''>> <ref>''Ibiden'', n. 159</ref> i <<'''''[[Corpus Mysticun|Cuorpo de Cristo]]'''''>>, sendo este redadeiro rebestido dun significado amportante i mais special para la Eigreija. Este redadeiro nome assenta na fé de que la Eigreija nun ye solo ua simples [[anstituiçon]], mas un [[Corpus Mysticun|cuorpo místico]] custituído por [[Jasus]], que ye la Cabeça, i puls fiéis, que son nembros deste cuorpo anquebrable, atrabeç de la fé i de l [[sacramiento]] de l [[Batismo]]. Este nome ye assente tamien na fé de que ls fiéis son ounidos antimamente la Cristo, por meio de l [[Sprito Santo]], subretodo ne l [[sacramiento]] de la [[Eucaristia]] <ref>''[[CIC]]''; n. 790, 792 i 795</ref><ref>''[[CCIC]]''; n. 156, 157, 274 i 282</ref>.
==Definiçon na Arquitetura==
[[Image:Igrejacarmo.JPG|thumb|right|250px|'''Eigreija''' ne l bairro [[Carmo (Guapo Hourizonte)|Carmo]], an [[Guapo Hourizonte]].]]
*[[Eigreija (eidifício)]]
===Stilos de eigreija===
*[[Stilo arquitetónico]]
**[[Arquitetura gótica]]
**[[Arquitetura mediebal]]
**[[Arquitetura románica]]
**[[Arquitetura brasileira]]
==Eigreija cumo anstituiçon==
*[[Eigreija Católica]]
*[[Eigreija Ourtodoxa]]
*[[Protestantismo|Eigreijas Protestantes]]
*[[Eigreija Eibangélica]]
*[[Eigreija Batista]]
*[[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die]]
*[[Eigreijas nó-calcedonianas]]
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Eigreijas| ]]
pz103wtbvn0a518c8f8bljc8yshi2gw
Eigreija Católica
0
426
108106
101297
2026-08-21T22:52:23Z
~2026-30875-10
15270
108106
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Catolicismo}}
La '''Eigreija Católica''', chamada tamien de '''Eigreija Católica romana''' <ref>[http://www.batican.ba/holy_father/pius_xi/ancyclicals/documents/hf_p-xi_anc_31121929_dibini-eillius-magistri_po.html Pio XI, ''Dibini eillius Magistri'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.batican.ba/holy_father/pius_xii/ancyclicals/documents/hf_p-xii_anc_12081950_houmani-generis_po.html Pio XII, ''Houmani generis'', 27]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.batican.ba/holy_father/john_paul_ii/audiences/1985/documents/hf_jp-ii_aud_19850626_sp.html Juan Paulo II, audiéncia giral de l 26 de júnio de 1985]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i '''Eigreija Católica Apostólica Romana''',<ref>[http://www.brazilsite .com.br/religiao/catolica/cat02.htn Hierarquia na Eigreija Católica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.ounibersocatolico .com.br/cuntent/biew/14353/149/ Nota de l CONIC sclarece puntos subre la "DOMINUS IESUS"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.bbc.co.uk/pertuese/noticias/2003/030415_crestianismomensaige.shtml Eigreija crestiana passou por bárias dibisones atrabeç de la stória], [http://www.inep.gob.br/pesquisa/bbe-online/det.asp?cod=45101&type=M INEP, ''La eiducaçon ne ls decumientos de la Eigreija Católica Apostólica Romana i …'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ye ua [[Eigreija]] [[Cristandade|crestiana]] colocada sob la outoridade suprema de l [[Papa]], [[Bispo de Roma]] i sucessor de l [[apóstolo]] [[Pedro]], sendo cunsidrada puls católicos cumo l outéntico repersentante de [[Dius]] na [[Tierra]] i por esso l berdadeiro Xefe de la Eigreija Ounibersal (Eigreija Crestiana ó ''ounion de todos ls crestianos''). Sou oubjetibo ye la [[cumberson]] al ansinamiento i a la pessona de [[Jasus Cristo]] an bista de l [[Reino de Dius]]. Para este fin, eilha admenistra ls [[sacramiento]]s i prega l [[Eibangelho]] de Jasus Cristo. Eilha nun pensa cumo ua Eigreija antre outras mas cumo la [[Eigreija]] stablecida por Dius para salbar todos ls homes. Esta eideia ye besible lhougo ne l sou nome: la palabra "católico" quier dezir ounibersal an [[griego]]. Eilha eilaborou sue [[Doutrina de la Eigreija Católica|doutrina]] al lhongo de l [[cuncílio]]s a partir de la [[Bíblia]], comentados puls [[Pais de la Eigreija|Pais]] i puls [[Doutor de la Eigreija|doutores de la Eigreija]]. Eilha propone ua bida spritual i ua regra de bida als sous fiéis anspirada ne l Eibangelho i definidas de maneira percisa. Regida pul [[Código de Dreito Canónico]], eilha se cumpone, para alhá de la sue muita bien coincida [[hierarquia]] ascendente que bai zde de ls simples [[diácono]] al supremo [[Papa]], de bários mobimientos apostólicos, que cumportan notadamente las [[Orde relegiosa|ordes relegiosas]] i ls [[anstitutos seculares]].
Zde l die [[19 de Abril]] de [[2005]], la Eigreija Católica ye lhiderada pul [[Papa Bento XVI]]. Nesse mesmo anho, eilha cuntaba aprossimadamente cun 1115 milhones de nembros <ref>L ''Annuariun Statisticun Eclesiae'' (ISBN 978-88-209-7928-7) andica 1.114.966.000 cumo númaro total de l fiéis registrados ne l redadeiro die de 2005.</ref> (ó seia, más dun sesto de la populaçon mundial), çtribuídos principalmente na [[Ouropa]] i nas [[Américas]] mas tamien noutras regiones de l mundo. Sue anfluéncia na Stória de l pensamiento bien cumo subre la [[Stória de la arte]] ye cunsidrable, notadamente na [[Ouropa]].
== Stória ==
{{AP|[[Stória de la Eigreija Católica]]}}
== Eclesiologie ==
[[Fexeiro:Gesupietrochiave.jpg|thumbnail|150px|La Eigreija stá alicerçada subre l [[San Pedro|Apóstolo Pedro]], la quien Cristo prometiu l [[primazie papal|Primado]], al afirmar que "''subre [[San Pedro|esta piedra]] eidificarei a mie Eigreija" i que "''dar-te-ei las chabes de l [[Reino de Dius]]''" (cf. [[Eibangelho segundo San Mateus|Mt]] 16, 17-20)]]
La Eigreija define-se pulas palabras de l [[Credo Niceno-Custantinopolitano]], cumo:
* «'''una'''» porque neilha susiste la sola anstituiçon berdadeiramente fundada i ancabeçada por [[Cristo]] para reunir l pobo de [[Dius]], porque eilha ten cumo alma l [[Sprito Santo]], que une todos ls fiéis na quemunhon an Cristo i porque eilha ten ua solo fé, ua solo bida sacramental, ua sola sucesson apostólica, ua quemun [[sperança]] i la mesma [[caridade]].<ref>''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC), n. 161</ref>
* «'''santa'''» por causa de la sue lhigaçon sola cun Dius, l sou Outor, porque "''l Sprito Santo bibificou-la cula [[caridade]]''" i porque eilha ye la "''Mulhier de Cristo''"; tamien porque eilha, atrabeç de l [[sacramiento]]s, ten por oubjetibo santificar, purificar i trasformar ls fiéis, reunindo-los todos pa l sou camino de [[santificaçon]], cujo oubjetibo final ye la [[salbaçon]], que cunsiste na [[bida eiterna]], na rializaçon final de l [[Reino de Dius]] i na oubtençon de la [[santidade]].<ref>''Ibiden'', n. 165</ref>
* «'''católica'''» porque la Eigreija ye ounibersal i stá spalhada por to la [[Tierra]]; ye portadora de la antegralidade i totalidade de l [[Tradiçon católica|depósito de la fé]]; "''lheba i admenistra la plenitude de l meios''" neçairos para la [[salbaçon]]''" (ancluindo ls [[siete sacramientos]]), dados por Jasus a la sue Eigreija; "''ye ambiada an misson a todos ls pobos, an todos ls tiempos i qualquiera que seia la cultura la que eilhes pertençan''"; i neilha stá persente Cristo.<ref>"''Adonde stá Cristo Jasus, ande stá la Eigreija Católica''", citaçon de S. [[Ampeço de Antioquia]]</ref><ref>''CCIC'', n. 166</ref>
* «'''apostólica'''» porque eilha ye fundamentada na doutrina de l [[Apóstolo]]s cuja misson recebiu [[Sucesson Apostólica|sin rutura]].<ref>''Ibiden'', n. 174</ref> Segundo la [[Doutrina Católica]], todos ls Bispos de la Eigreija son sucessores de l Apóstolos i l [[Papa]], Xefe de la Eigreija, ye l sucessor de [[San Pedro]] ("Príncepe de l Apóstolos"), que ye la ''piedra'' na qual Cristo eidificou la sue Eigreija.
Para alhá desso, la Eigreija, de antre ls sous einúmeros nomes, tamien ye coincida por:
* <<'''[[Corpus Mysticun|Cuorpo de Cristo]]' ''>> porque ls católicos acraditan que la Eigreija nun ye solo ua simples [[anstituiçon]], mas un cuorpo místico custituído por [[Jasus]], que ye la Cabeça, i puls fiéis, que son nembros deste cuorpo solo, anquebrable i debino. Este nome ye assente tamien na fé de que ls fiéis son ounidos antimamente la Cristo, por meio de l [[Sprito Santo]], subretodo ne l sacramiento de la [[Eucaristia]].<ref>''Ibiden'', n. 156</ref> La Eigreija Católica acradita que ls crestianos nó-católicos tamien pertencen, apesar dun modo amperfeito, al Cuorpo Místico, bisto que tornórun-se ua parte anseparable d'El atrabeç de l [[Batismo]] - custituindo assi numas de las bases de l [[ecumenismo]] atual. Eilha defende tamien que muitos eilemientos de [[santificaçon]] i de berdade stan tamien persentes nas Eigreijas i quemunidades crestianas que nun stan an plena quemunhon cul Papa.<ref>''Ibiden'', n. 163</ref>
* <<'''Mulhier de Cristo'''>> porque l própio Cristo "''Se definiu cumo l «''Sposo''» (''Mc 2,19'') que amou la Eigreija, ounindo-la la Si por ua Aliança eiterna. El antregou-se la Si mesmo por eilha, para a purificar cul Sou sangre, «para a tornar santa» (''Ef 5,26'') i fazer deilha mai fecunda de todos ls filhos de Dius''".<ref>''Ibiden'', n. 158</ref>
* <<'''Templo de l Sprito Santo'''>> porque l [[Sprito Santo]] reside na Eigreija, ne l Cuorpo Místico de Cristo, i stabelece antre ls fiéis i Jasus Cristo ua quemunhon íntima, tornando-los ounidos nun solo Cuorpo. Para para alhá desso, El guia, toma cunta i "''eidifica la Eigreija na [[caridade]] cula [[Palabra de Dius]], ls [[sacramiento]]s, las [[birtude]]s i ls [[carisma]]s''".<ref>''Ibiden'', n. 159</ref>
La Eigreija Católica ye custituída por 23 Eigreijas outónomas ''[[Eigreija particular sui juris|sui juris]]' ', todas eilhas an quemunhon cumpleta i subordinadas al [[Papa]]. Estas Eigreijas, anque tenéren la mesma doutrina i fé, possuen ua tradiçon cultural, stórica, [[teológica]] i [[Liturgie|litúrgica]] defrentes i ua strutura i ourganizaçon territorial apartadas. La Eigreija Católica ye muitas bezes cunfundida cula [[Eigreija Católica de Rito Lhatino|Eigreija Católica Lhatina]], ua de las sues 23 Eigreijas outónomas.
== Doutrina ==
{{ber artigo percipal|[[Doutrina de la Eigreija Católica]]}}
La doutrina oufecial de la Eigreija Católica ye l cunjunto de [[fé]]s i [[berdade]]s outenticamente [[Rebelaçon debina|rebeladas]] por Dius atrabeç de ls tiempos (nomeadamente al lhongo de l [[Antigo Testamiento]]), atingindo la sue plenitude an [[Jasus Cristo]], cunsidrado puls [[católico]]s i [[crestiano]]s cumo l [[Filho de Dius]], l [[Messias]] i l [[Salbador]] de l mundo i de la houmanidade.
Mas, la definiçon i cumprenson dessa doutrina ye progressiba, necessitando por esso de l custante studo i reflexon de la [[Teologie católica|Teologie]], mas siempre fiel a la [[Rebelaçon debina]] i ourientada pul [[Magistério de la Eigreija Católica]]. La doutrina católica stá spressa i resumida ne l [[Credo de l Apóstolos]], ne l [[Credo Niceno-Custantinopolitano]] i, atualmente, ne l [[Catecismo de la Eigreija Católica]] i ne l sou [[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|Cumpéndio]].
=== Dogmas i Santíssima Trindade ===
[[Fexeiro:Trinity_(Guiard_des_Moulins,_Bible_historiale,_15_c.).jpg|thumbnail|dreita|160px|[[Eiluminura]] mediebal cula repersentaçon clássica de la [[Santíssima Trindade]], sendo l ''home'' más bielho l Pai, l más nuobo (cun ua cruç) l Filho i la palomba l Sprito Santo.]]
Cun estes studos teológicos todos, la Eigreija bai-se als poucos anstituindo ls sous [[Dogmas de la Eigreija Católica|dogmas]], que ye la base de la doutrina oufecial, sendo l redadeiro dogma (l de la [[Assunçon de la Birge Marie]]) proclamado [[s cathedra|solenemente]] solo an [[1950]]. Pa ls católicos, un de ls dogmas más amportantes ye l de la [[Santíssima Trindade]], que, nun biolando l [[monoteísmo]], professa que Dius ye simultaneamente uno (porque, an eissencia, solo eisiste un Dius) i trino (porque stá ''pessonalizado'' an trés pessonas: [[Dius, l Pai|l Pai]], [[Jasus|l Filho]] i l [[Sprito Santo]], que se stablécen antre si ua quemunhon purfeita). Estas 3 Pessonas eiternas, anque tenren la mesma natureza, "''son rialmente çtintas''".
Lhougo, muitas bezes, ciertas atibidades i [[atributos debinos]] son más reconhecidas (mas nun sclusibamente rializadas) nua Pessona de l que an outra. Cumo por eisemplo, la [[criaçon debina de l mundo]] stá más associado la [[Dius Pai]]; la salbaçon de l mundo la [[Jasus]], [[Filho de Dius]]; i la proteçon, guia, [[purificaçon]] i santificaçon de la Eigreija al [[Sprito Santo]].<ref>''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC), n. 37, 41, 42, 44, 48, 49 i 50</ref>
=== Jasus, la salbaçon i l Reino de Dius ===
[[Fexeiro:Cristo crucificado.jpg|thumbnail|squierda|160px|La [[crucificaçon]] i muorte redentora de Jasus faç parte de la [[bontade]] de [[Dius Pai]] de salbar to la Houmanidade.]]
La [[doutrina católica]] professa tamien la dibindade de [[Jasus|Jasus Cristo]], que serie la segunda Pessona de la [[Santíssima Trindade]], i que la nuossa [[salbaçon]] debe-se, para para alhá de la [[grácia debina]], al Sou supremo i boluntário [[Mistério Pascal|Sacrifício i Peixon]] na cruç. Este tan grande [[sacrifício]] debiu-se a la bontade i al anfenito [[amor de Dius]], que quijo salbar to la houmanidade. Para alhá desso, ye tamien fundamental para la salbaçon la adeson lhibre de l crente a la [[fé]] an Jasus Cristo i als Sous ansinamientos, porque la nuossa [[liberdade]], cumo un don debino, ye respeitado por Dius, l nuosso Criador.
Esta fé crestiana lheba a la [[cumberson]] i a la adeson de l crente a la [[Doutrina católica|doutrina]] i a las [[teologie moral católica|regras de bida]] perpuostas i trasmitidas pula [[Eigreija]]. Esta fé ye tamien spressa atrabeç de la prática de las [[buonas obras]] (que ne ls afastan de l [[pecado]] i ne ls ajudan a crecer na [[caridade]]), nomeadamente l ato de '''amar la Dius arriba de todas las cousas''' (''Mt 22,37'') i tamien l de '''amar al próssimo cumo la si mesmo''' (''Mt 22,39''). Estes dous atos [[birtude|birtuosos]], juntamente cul ato de '''amar uns als outros cumo Jasus ne ls ama''' (''Jo 15,10''), son justamente ls [[mandamientos de Amor]] que Jasus dou als sous çcípulos i a la houmanidade. Estes mandamientos radicales i ''simples'' custituen l resumo de "''to la Lhei i ls [[Profeta]]s''" de l [[Antigo Testamiento]] (''Mt 22,40'').<ref>''CCIC'', n. 435</ref>
Nas sues muitas pregaçones, [[Jasus]] ansinou tamien las [[bien-abinturanças]] i anunciou siempre «''que l [[Reino de Dius]] stá próssimo''» (''Mt 10,7''). Ansistiu tamien que quien quejisse fazer parte desse Reino tenerie de ''nacer de nuobo'', de se arrepender de ls sous [[pecado]]s, de se cumbertener i purificar. Jasus ansinaba tamien que l [[poder]], la [[grácia]] i la [[misericórdie]] de [[Dius]] era maior que l [[pecado]] i todas las fuorças de l [[mal]], ansistindo por esso que l [[arrependimiento]] sincero de l [[pecado]]s i la [[fé]] an Dius puoden salbar ls homes.<ref>''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), n. 1427 i n. 545</ref> Este misterioso Reino, que solo se eirá rializar-se na sue plenitude ne l [[fin de l mundo]], stá yá persente na Tierra atrabeç de la Eigreija, que ye l sou semiente. Ne l Reino de Dius, l [[Mal]] será ineisistente i ls homes salbos i justos, apuis de la [[ressurreiçon]] de ls muortos i l fin de l mundo, passaran a bibir eternamente an Dius, cun Dius i junto de Dius.
La Eigreija ansina tamien que todos ls nó-católicos que, sin culpa própia, eignoran la Palabra de Dius i la Eigreija Católica, mas que "''percuran sinceramente [[Dius]] i, sob l anfluxo de la [[grácia]], se sforçan por cumprir la sue bontade''", puoden cunseguir la [[salbaçon]].<ref>''CCIC''; n. 171</ref>
=== Dibergéncias cun las outras Eigreijas crestianas ===
La doutrina de la [[Eigreija Ourtodoxa]] ye mui idéntica a la de la Eigreija Católica. Las solas defrenças seneficatibas dízen respeito al antendimiento un pouco dibergente de la [[salbaçon]] i de l [[arrependimiento]] i principalmente a la cumprenson de l papel i funçon de l [[Papa]] na Eigreija, que pa ls ourtodoxos nun ten jurisdiçon subre las outras Eigreijas nin ye rebestido de [[anfaliblidade papal|anfaliblidade]] quando fala ''s cathedra''. Mesmo alguas cuntendas doutrinales stóricas, cumo la de l ''[[filioque]]'', son hoije cunsidradas puls [[teólogo]]s cumo ultrapassadas.
An relaçon a las [[Eigreijas protestantes]], las defrenças más seneficatibas dízen respeito a la doutrina de la [[Eucaristia]], de ls outros [[sacramiento]]s (la maiorie de ls protestantes solo professan l [[Batismo]] i la Eucaristia), a la eisisténcia de l [[purgatório]], a la cumposiçon de l [[Canon|Cánone de las Scrituras]] i al [[dulia|culto de beneraçon]] a la [[Birge Marie]] i als [[santo]]s. Hai tamien defrenças amportantes na doutrina de l [[pecado oureginal]] i de la [[grácia]], na necidade i natureza de la [[peniténcia]] i ne l modo de oubtener la [[redençon]], cun ls protestantes la defendíren que la [[salbaçon]] solo se atinge solo atrabeç de la fé (''[[sola fide]]''), an detrimiento de la fé católica que la fé debe ser spressa tamien atrabeç de las [[buonas obras]]. Esta dibergéncia lhebou a un cunflito subre la [[Justificaçon (teologie)|doutrina de la justificaçon]], mas l [[ecumenismo crestiano|diálogo ecuménico]] moderno lhebou la alguns cunsensos antre ls católicos i ls [[luteranos]], atrabeç de la [[Declaraçon Cunjunta Subre la Doutrina de la Justificaçon]], bien cumo cun ls [[anglicanos]] i outros.
Nas redadeiras décadas miles de grupos relegiosos ténen sido fundados bisando atrair subre si l títalo de ''berdadeira i sola [[Eigreija]] de Cristo'', negando to la tradiçon de la eigreija Católica i la sucesson direta de l apóstolo [[San Pedro]], anstituido purmeiro [[Papa]] pul própio [[Jasus Cristo]], tomando cumo base ua anterpretaçon lhibre de la [[Bíblia Sagrada]], anque este Lhibro tener sido custituído i cumpilado na Eigreija Católica.
=== dieç Mandamientos i la Moral ===
Eisisten bárias repersentaçones de l [[dieç Mandamientos]], que ye la base i l mínimo fundamental de la Lhei moral (ó Lhei de Dius), debido a la dibersidade de traduçones eisistentes. La más outelizada ye aqueilha ansinada atualmente na [[catequese]] de lhéngua pertuesa de la Eigreija Católica:
* 1º Amar la [[Dius]] subre todas las cousas.
* 2º Nun ambocar l Santo Nome de Dius an ban.
* 3º Guardar demingos i fiestas de guarda.
* 4º Honrar pai i mai.
* 5º Nun matar.
* 6º Guardar castidade nas palabras i nas obras.
* 7º Nun roubar.
* 8º Nun lhebantar falsos testemunhos.
* 9º Guardar castidade ne ls pensamientos i ne ls deseios.
* 10º Nun cobiçar las cousas alheias.
Para ls católicos, eilhes son de ouserbáncia i cumprimiento oubrigatórios, porque "''enuncia deberes fundamentales de l home para cun Dius i para cul próssimo''" <ref>''CCIC''; n. 437, 438 i 440</ref> i dan a coincer tamien la bontade debina subre la [[cunduta moral]] de ls homes (''para más anformaçones subre la moral ansinada pula Eigreija Católica, ber: [[Teologie moral católica]]'').
=== Sacramientos ===
{{AP|[[Sacramientos católicos]]}}
[[Fexeiro:Girl at catholic christening.jpg|thumbnail|220px|dreita|[[Batismo]] dua nina]]
Drento de la fé católica, ls sacramientos, que ténen ua partecipaçon mui amportante na [[liturgie]], son géstios i palabras de Cristo que cunceden i quemunican la [[grácia]] santificadora subre quien ls recibe. La Eigreija Católica ten [[siete sacramientos]]:
* '''[[Batismo]]''' ye dado a las [[Pedobatismo|crianças]] i a cumbertidos adultos que nun téngan sido antes batizados balidamente (l batismo de la maior parte de las eigreijas crestianas ye cunsidrado bálido pula Eigreija Católica, cuntanto que seia feito '''"an nome de l [[Pai]], de l [[Filho]] i de l [[Sprito Santo]]. A rigor, to crestiano puode, nessa fórmula, batizar balidamente alguien. Antretanto, l batismo será eilícito, debendo l batizado ser lhebado na persença dun sacerdote, para que cumplete ls rituales de l [[sacramiento]], cumo a unçon cul [[Crisma]] i cul ólio de l [[catecúmenos]]).
* '''[[Cunfisson]]''', '''Peniténcia''' ó '''Reconciliaçon''' ambolbe la admisson de pecados perante un padre i l recebimiento de peniténcias (tarefas a zampenhar la fin de alcançar la absolbiçon ó l perdon de Dius).
* '''[[Eucaristia]]''' (Quemunhon) ye l sacramiento más amportante de la Eigreija. Por esso, recibe tamien l nome de [[Santíssimo Sacramiento]]. Ye la fé de que, apuis de la [[cunsagraçon]], l pan i l bino oufrecidos i cunsagrados se tornan rialmente l Cuorpo i l Sangre de [[Jasus Cristo]], sob las aparéncias de pan i bino. Tal fé chama-se [[trasustanciaçon]].
* Na '''[[Crisma|Cunfirmaçon]]' '' ó '''[[Crisma]]''', l Sprito Santo, que ye recebido ne l batismo ye "fortalecido i aperfundado" (beija l ''Catequismo de la Eigreija Católica'', para. 1303) atrabeç de la amposiçon de manos i de la unçon cun santo ólio de l [[Crisma]]. Na maior parte de las eigreijas de [[Eigreija Católica de Rito Lhatino|Rito lhatino]], este sacramiento ye presidido por un bispo i ten lhugar ne l ampeço de la eidade adulta (na maiorie de las bezes, quando se cumpletan 15 anhos). Nas Eigreijas Católicas Ourientales l sacramiento de l [[Crisma]] ye giralmente eisecutado por un padre eimediatamente depuis de l batismo.
* '''[[Casamiento relegioso|Sagrado casamiento]]' '' ye l sacramiento que balida, delantre de Dius, la ounion dun home i ua mulhier, custituindo assi ua família. Segundo la tradiçon católica, cun base ne l [[Eibangelho de San Marcos]], l casamiento ye andissolúbel. Solo ye permitido un segundo casamiento ne l causo de la muorte dun de l cónjuges.
* Las '''[[Orde sacerdotal|Ordes Sagradas]]' '' recíben-se al antrar pa l sacerdócio, atrabeç de la cunsagraçon de las manos cul santo ólio de l [[Crisma]] i, ne l [[Eigreija Católica de Rito Lhatino|rito lhatino]] (ó oucidental), ambolben un [[boto]] de [[castidade]] anquanto que ne ls ritos ourientales, ls homes casados son admitidos cumo padres diocesanos, mas nun cumo bispos ó padres monásticos. An ralas ocasiones, permitiu-se que padres casados que se cumbertírun a partir de outros grupos crestianos fússen ourdenados ne l rito oucidental. Ne l rito oucidental, ls homes casados puoden ser ourdenados diáconos permanentes, mas nun puoden tornar a casar se la mulhier morrer ó se fur declarada la nulidade de l casamiento. L sacramiento de las Ordes Sagradas ye dado an trés graus: l de l diácono (zde Baticano II un diácono permanente puode ser casado antes de se tornar diácono), l de sacerdote i l de bispo.
* La '''[[Unçon de l anfermos]]''' era coincida cumo "[[strema unçon]]" ó "redadeiro sacramiento". Ambolbe a unçon dun doente cun un ólio sagrado de l anfermos, abençoado specificamente para esse fin. Yá nun stá lhemitada als doentes grabes i als moribundos, mas la Eigreija recomenda esse sacramiento i l [[biático]] para la hora de la muorte.
=== Cinco Mandamientos de la Eigreija Católica ===
# Partecipar de la [[Missa]] als Demingos i outras fiestas de guarda.
#: Na maior parte de l países oucidentales católicos ls dies santos de guarda son:
#: Santa Marie, Mai de Dius - 1 de janeiro
#: Santíssimo Cuorpo i Sangre de Cristo (Corpus Christi) - data bariable antre maio i júnio: 1ª quinta-feira apuis de l demingo de la Santíssima Trindade
#: Eimaculada Cunceiçon de Marie - 8 de dezembre
#: Natal de Nuosso Senhor Jasus Cristo - 25 de dezembre
# Cunfessar-se al menos ua beç por anho.
# Recebir l sacramiento de la Eucaristia, pul menos pula [[Páscoa]].
# Abstener-se de comer chicha i ouserbar l [[ayuno]] ne ls dies stablecidos pula Eigreija.
#: Dies de ayuno: [[Quarta-feira de Cinzas]] i [[Sesta-feira Santa]].
#: Dies de abstinéncia de chicha: sestas-feiras de la [[Quaresma]].
# Atender a las necidades materiales de la Eigreija, cada qual segundo las própias possiblidades
#: Estes cinco mandamientos, na sue forma atual, fúrun promulgados an 2005 pul [[Papa Bento XVI]], quando suprimiu la palabra "dízimos" de l quinto mandamiento (''pagar dízimos cunforme l questume''), an que l sentido rial era, cuntribuiçon, nun taxaçon.
== Strutura i Cargos ==
{{AP|[[Hierarquia católica]]}}
[[Fexeiro:St Peter's Square, Vatican City - April 2007.jpg|thumbnail|dreita|250px|Basílica de San Pedro, Cidade de l Baticano]]
[[Fexeiro:Pope Benedictus XVI january,20 2006 (2).JPG|thumbnail|dreita|150px|[[Bento XVI]], l atual [[Papa]] i sucessor de l Apóstolo San Pedro.]]
La Eigreija Católica ten ua strutura altamente hierarquizada, sendo l sou Xefe l [[Papa]]. La spresson "[[Santa Sé]]" quier dezir l cunjunto de l Papa i de l [[dicastério]]s de la [[Cúria Romana]], que l ajudan ne l gobierno de to la Eigreija.
La Eigreija ten ua strutura hierárquica de títalos que son, an orde çcendente:
* '''[[Papa]]''', que ye l Sumo Pontífice i xefe de la Eigreija Católica, l guardador de la antegridade i totalidade de l ''[[Tradiçon católica|depósito de la fé]]' ', l ''[[Bigário de Cristo]]'' na Tierra, l [[Bispo de Roma]] i l tendor de l Pastoreio de todos ls crestianos, cuncedido por Jasus Cristo la San Pedro i, por bias desso, a todos ls Papas. Esta outoridade papal (Jurisdiçon Ounibersal) ben de la [[fé]] de que el ye l sucessor direto de l Apóstolo [[San Pedro]].<ref>Ber [[Eibangelho de Mateus]] 16, 18-19</ref> Na [[Eigreija Católica de Rito Lhatino|Eigreija lhatina]] i an [[Rito ouriental|alguas de las ourientales]], solo l Papa puode chamar ls nembros de la [[Hierarquia católica|Hierarquia de la Eigreija]] arriba de l nible de [[presbítero]]. Als Papas atribui-se [[Anfaliblidade Papal|anfaliblidade]], zde l [[Cuncílio Baticano I]], an [[1870]]. Por essa prerrogatiba, las decisones papales an questones de [[fé]] i questumes (moral) son anfalibles.<ref name="">{{citar web
| url = http://www.agencia.eclesie.t/catolicopedie/artigo.asp?id_antrada=995
| títalo = Anciclopédia Católica Popular - Anfaliblidade
| eiditor = Paulinas
| acessodata = [[29 de febreiro]] de [[2008]]
| formato = [[HTML]]
| lhéngua = [[Léngua pertuesa|pertués]]
}}</ref> Todos ls nembros de la hierarquia respunden perante l Papa i la sue corte papal, chamada de Cúria Romana.
** '''[[Cardeal]]es' '' son ls cunselheiros i ls colaboradores más íntemos de l Papa, sendo na sue smagadora maiorie bispos. Aliás, l própio Papa ye [[cunclabe|eileito]], de forma bitalícia (la [[abdicaçon]] ye rala, porque yá nun acuntecie zde la [[Eidade Média]]) pul [[Coleijo de l Cardeales]]. La cada cardeal ye atribuída ua eigreija ó capielha (i dende la classeficaçon an [[cardeal-bispo]], [[cardeal-presbítero]] i [[cardeal-diácono]]) an Roma para fazer del nembro de l [[clero]] de la cidade. Muitos de ls cardeales serben na [[Cúria Romana|Cúria]], que assiste l Papa na admenistraçon de la Eigreija. Todos ls cardeales que nun son residentes an Roma son bispos diocesanos.
* '''[[Patriarca]]s''' son normalmente títalos possuídos por alguns lhíderes de las [[Rito ouriental|Eigreijas Católicas Ourientales]] ''[[Eigreija particular sui juris|sui juris]]' '. Estes patriarcas ourientales, que al to son seis, son eileitos puls sous respetibos [[Sínodo]]s i depuis reconhecidos pul Papa. Mas alguns de ls grandes [[prelado]]s de la [[Eigreija Católica de Rito Lhatino|Eigreija Lhatina]], cumo l [[Patriarca de Lhisboua]] i l [[Patriarca de Beneza]], recebírun tamien l títalo de ''Patriarca'', anque ser solo honorífico i nun les cunferiren poderes adicionales.
* '''[[Arcebispo]]s''' ([[Arcebispo Metro|Metropolita]] ó [[Arcebispo Titular|Titular]]) son [[bispo]]s que, na maiorie de l causos, stan delantre de las [[arquidiocese]]s. Se la sue arquidiocese fur la sede dua porbíncia eclesiástica, eilhes normalmente ténen tamien poderes de superbison i jurisdiçon lhemitada subre las [[diocese]]s (chamadas sufragáneas) que fázen parte de la respetiba [[porbíncia eclesiástica]].
* '''[[Bispo]]s''' ([[Bispo diocesano|Diocesano]], [[Bispo-titular|Titular]] i [[Bispo-emérito|Emérito]]) son ls sucessores diretos de l [[duoze Apóstolos]]. Recebírun l to de l [[Orde sacerdotal|sacramiento de la Orde]], l que le cunfre, na maiorie de l causos, jurisdiçon cumpleta subre ls fiéis de la sue [[diocese]].
* '''[[Presbítero]]s''' ó '''[[Padre]]s''' son ls colaboradores de ls bispos i solo ténen un nible de jurisdiçon parcial subre ls fiéis. Alguns deilhes lhidírun las [[paróquia]]s de la sue diocese.
** [[Monsenhor]] ye un títalo honorário para un presbítero, que nun dá qualesquier poderes sacramentales adicionales.
* '''[[Diácono]]s''' son ls auxiliares de l presbíteros i bispos i possuen l purmeiro grau de l Sacramiento de la Orde. San ourdenados nun pa l [[sacerdócio]], mas pa l serbício de la [[caridade]], de la proclamaçon de la Palabra de Dius i de la [[liturgie]]. Apesar desso, eilhes nun cunsagran la [[hóstia]] (parte central de la [[Missa]]) i nó admenistran la [[Unçon de l anfermos]] i la [[Reconciliaçon]].
Todos ls menistros sagrados supra-mencionados fázen parte de l [[clero]], sendo todos eilhes homes, porque ls duoze Apóstolos son homes i Jasus, na sue forma houmana, tamien ye home.<ref>''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), n. 1577</ref> Mas esto nun quier dezir que l papel de la [[mulhier]] na Eigreija seia menos amportante, mas solo defrente. Scetuando an alguns causos refrentes a padres ourdenados pulas Eigreijas ourientales ó la diáconos, to l clero ye [[celibato|celibatário]]. Ls clérigos son amportantes porque efetuan sclusibamente detreminadas tarefas, cumo la celebraçon de la [[Missa]] i de l sacramientos.
Eisisten inda funçones menores: Lheitor, Menistro Straordinário de la Quemunhon eucarística, Menistro de la Palabra i [[Acólito]]. Estas funçones tomados an cunjunto nun fázen parte de l clero, pus son cunferidas als [[leigo]]s, ua beç que, para antrar pa l [[sacerdócio]], ye perciso al católico recebir l [[sacramiento]] de la [[Orde sacerdotal|Orde]]. Zde l [[Cuncílio Baticano II]], ls lheigos tornórun-se cada beç más amportantes ne l teta de la bida eclesial i gozan de eigualdade an relaçon al clero, an tenermos de [[dignidade]], mas nun de funçones.<ref>Ber l capítulo 4 de la Custituiçon dogmática ''[[Lumen Gentiun]]'', de l [[Cuncílio de l Baticano II]].</ref>
Drento de la Eigreija, eisisten un grupo de lheigos ó de clérigos que decidiran tomar ua [[bida cunsagrada]] i normalmente agrupan-se an [[orde relegiosa|ordes relegiosas]] (ne l causo de l [[clero regular]]) ó an [[anstitutos seculares]] (ne l causo de ls lheigos cunsagrados), eisistindo mas aqueilhes que biben eisoladamente ó até junto de l nó-cunsagrados. Estas ordes relegiosas ténen la sue própia hierarquia i títalos specíficos.
== Lhiturgie i Prece ==
{{AP|[[Culto crestiano]] i [[Liturgie#Aperfundamiento subre la lhiturgie cat.C3.B3lica|Liturgie católica]]} }
L ato de [[prece]] más amportante na Eigreija Católica ye la [[liturgie]] [[Eucaristia|Eucarística]], normalmente chamada [[Missa]]. A missa ye celebrada todos ls demingos de manhana na maiorie de las paróquias Católicas; inda assi, ls católicos puoden cumprir las sues ''oubrigaçones dominicales'' se fúren a a missa ne l sábado a la nuite. Ls católicos dében tamien rezar missa cerca de dieç dies adicionales por anho, chamados [[Dies Santos de Oubrigaçon]]. Missas adicionales puoden ser celebradas an qualquiera die de l anho lhitúrgico, fuora na [[Sesta-feira Santa]], pus neste die nun celebra-se la Missa an nanhue eigreija católica de l mundo. Muitas eigreijas ténen missas diárias. A missa ye cumpuosta por dues partes percipales: la Lhiturgie de la Palabra i la Lhiturgie de la Eucaristia. Durante la Lhiturgie de la Palabra, son lhidas an boç alta ua ó más passaiges de la Bíblia, ato zampenhado por un Lheitor (un lheigo de la eigreija) i pul padre ó diácono. L padre ó diácono lé siempre las lheituras de l Eibangelho. Depuis de cuncluídas las lheituras, ye feita la [[prática]] por un padre ó diácono. Nas missas rezadas als demingos i dies de fiesta, ye professado por todos ls católicos persentes l Credo, que afirma las fés ourtodoxas de l catolicismo. La Lhiturgie de la Eucaristia anclui la oufierta de pan i bino, la Prece Eucarística, durante la qual l pan i l bino se trasforman na Chicha i Sangre de Cristo, i la procisson de la quemunhon.
L Mistério de Cristo, sue Ancarnaçon i sue Páscoa, que celebramos na Eucaristia, specialmente na [[Missa]], penetra i trasfigura l tiempo de cada die pula celebraçon de la Lhiturgie de las Horas, "l Oufício Debino". Esta celebraçon, an fidelidade a las recomendaçones apostólicas de "ourar sin cessar", "stá custituída de tal modo que to l curso de l die i de la nuite seia cunsagrado pul agabon de Dius" Eilha custitui "la ouraçon pública de la Eigreija", na qual ls fiéis (clérigos, relegiosos i lheigos) eisercen l sacerdócio régio de l batizados. Celebrada "segundo la forma aprobada" pula Eigreija, la Lhiturgie de las Horas "ye berdadeiramente la boç de la própia mulhier que fala cul sposo, i ye até la ouraçon de Cristo, cun sou cuorpo, al Pai".
La [[Liturgie de las Horas]] ye çtinada a tornar-se la ouraçon de to l pobo de Dius. Neilha, l própio Cristo "cuntina a eisercer sue funçon sacerdotal por meio de sue Eigreija"; cada un partecipa deilha segundo sou lhugar própio na Eigreija i segundo las circunstáncias de sue bida: ls presbíteros, anquanto dedicados al menistério de la palabra; ls relegiosos i las relegiosas, pul carisma de sue bida cunsagrada; todos ls fiéis, segundo sues possiblidades: "Ls pastores de almas cuidaran que las horas percipales, specialmente las bésperas, ne ls demingos i dies festibos más solenes, séian celebradas quemunitariamente na Eigreija. Recomenda-se que ls própios lheigos reciten l Oufício debino, ó juntamente cun ls presbíteros, ó reunidos antre si, i até cada un andibidualmente". Celebrar la [[Liturgie de las Horas]] eisige nun solamente que se harmonize la boç cul coraçon que reza, mas tamien "que se adquira un coincimiento lhitúrgico i bíblico más rico, principalmente de l Salmos". Ls hinos i las lhadainhas de la Ouraçon de las Horas ansíren la ouraçon de ls salmos ne l tiempo de la Eigreija, sprimindo l simbolismo de l momiento de l die, de l tiempo lhitúrgico ó de la fiesta celebrada. Para alhá desso, la lheitura de la Palabra de Dius la cada hora (cun ls respunsos ó ls
tropários que bénen depuis deilha) i, an ciertas horas, las lheituras de ls Padres de la Eigreija i de ls mestres sprituales rebelan más perfundamente l sentido de l mistério celebrado, ajudan na cumprenson de ls salmos i prepórun para la ouraçon silenciosa. La ''lhetio debina'', an que la Palabra de Dius ye lhida i meditada para tornar-se ouraçon, stá assi anraizada na celebraçon lhitúrgica. La Lhiturgie de las Horas, que ye cumo que ua antecipacon para la celebraçon eucarística, preparando l fiel a partecipar de la lhiturgie eucarística, nun sclui, mas requer de maneira cumplementar las dibersas deboçones de l Pobo de Dius, particularmente la adoraçon i l culto de l [[Santíssimo Sacramiento]].
== Organizaçon por region ==
{{AP|[[Eigreija particular]] i [[Circunscriçon eclesiástica]]}}
A ounidade geográfica i ourganizacional fundamental de la Eigreija Católica ye la [[diocese]] (chamada [[eiparquia]] nas Eigreijas Ourientales). Estas corresponden giralmente a ua ária geográfica definida, centrada nua cidade percipal, i ye xefiada por un [[bispo]]. La eigreija central dua diocese recibe l nome de [[catedral]], de la cátedra, ó cadeira, de l bispo, que ye un de l simblos percipales de l sou cargo. Drento de la diocese ó eiparquia, l bispo eiserce aqueilho que ye coincido cumo poder ''ourdinário'', ó seia, outoridade própia, nun delegada por outra pessona. (Ls nembros de alguas [[monasticismo|ordes relegiosas]] son semi-andependientes de las dioceses la que pertencen; l superior relegioso de la orde eiserce jurisdiçon ourdinária subre eilhes.) Ambora l Papa nomeie bispos i abalue l sou zampenho, i eisista ua série de outras anstituiçones que gobernan ó superbisionan ciertas atibidades, un bispo ten bastante andependéncia na admenistraçon dua diocese ó eiparquia. Alguas dioceses ó eiparquias, giralmente centradas an cidades grandes i amportantes, son chamadas [[arquidiocese]]s ó [[arquieparquia]]s i son xefiadas por un [[arcebispo]] metro. An grandes dioceses (ó eiparquias) i arquidioceses (ó arquieparquias), l bispo ye frequentemente assistido por bispos auxiliares, bispos antegrales i nembros de l Coleijo de ls Bispos nun zeignados para xefiá-las. Arcebispos, bispos sufragários (zeignaçon frequentemente abrebiada simplesmente para "bispos"), i bispos auxiliares, son eigualmente bispos; ls títalos defrentes andican solo que tipo de ounidade eclesiástica xefian. Muitos países ténen bicariatos que apoian las sues fuorças armadas (ber [[Ourdinariato Melitar]]).
Quaije todas las dioceses ó eiparquias stan ourganizadas an grupos coincidos cumo [[porbíncia eclesiástica|porbíncias eclesiásticas]], cada ua de las quales era xefiada por un arcebispo metro. Eisisten tamien las [[cunferéncia eipiscopal|cunferéncias eipiscopales]], giralmente custituídas por todas las dioceses dun detreminado paíç ó grupo de países. Estes grupos lhidan cun un basto cunjunto de assuntos quemuns, ancluindo la superbison de testos i práticas lhitúrgicas pa ls grupos culturales i lhenguísticos de la ária, i las relaçones cun ls gobiernos lhocales. La outoridade destas cunferéncias para restringir las atibidades de bispos andibiduales ye lhemitada. Las cunferéncias eipiscopales ampeçórun a aparecer ne l percípio de l [[seclo XX]] i fúrun oufecialmente reconhecidas ne l Cuncílio Vaticano Segundo, ne l decumiento ''[[Christus Dominus]]''.
Las dioceses ó eiparquias son debedidas an çtritos lhocales chamados [[paróquia]]s. Todos ls católicos dében frequentar i aguantar la sue eigreija paroquiana lhocal. A la par que la Eigreija Católica zambolbiu un sistema eilaborado de gobierno global, l catolicismo, ne l die la die, ye bibido na quemunidade lhocal, ounida an prece na paróquia lhocal. Las paróquias son an grande medida outo-suficientes; ua eigreija, frequentemente situada nua quemunidade pobre ó an crecimiento, que ye sustentada por ua diocese, ye chamada "misson".
La Eigreija Católica sustenta muitas ordes (grupos) de [[monasticismo|monges]], nun necessariamente ourdenados, i freiras que biben bidas specialmente debotadas a serbir Dius. San pessonas que se juntórun sob un detreminado sistema la fin de atingir la purfeita quemunhon cun Dius.
=== Eigreijas ''sui juris'' i ls sous ritos lhitúrgicos ===
{{AP|[[Eigreija particular sui juris]]}}
A maior de las Eigreijas pariculares de la Eigreija Católica ye la [[Eigreija Católica de Rito Lhatino|Eigreija Católica Lhatina]]. Las restantes 22 Eigreijas ''[[Eigreija particular sui juris|sui juris]]' ', coincidas coletibamente cumo "Eigreijas Católicas de l Ouriente", son gobernadas por un hierarca que ó ye un Patriarca, ó un Arcebispo Percipal, ó un Metropolita. La [[Cúria Romana]] admenistra quier la eigreija oucidental, quier (de maneira más lhemitada) las eigreijas ourientales. Debido la este sistema, ye possible que un católico steia an quemunhon cumpleta cul Pontífice de Roma sin ser un católico ''lhatino''.
Las Eigreijas ''sui iuris'' ó ''sui juris'' outelizan ua de las seis tradiçones lhitúrgicas tradecionales (que emanan de Sés tradecionales de amportança stórica), chamadas ''Ritos''. Ls ritos lhitúrgicos percipales son l [[Rito Romano|Romano]], l [[Rito Bizantino|Bizantino]], l [[Rito de Antioquia|de Antioquia]], l [[Rito Alexandrino|Alexandrino]], l [[Rito Caldiu|Caldiu]] i l [[Rito Arménio|Arménio]]. L Rito Romano, que predomina na Eigreija Lhatina, ye por esso dominante an grande parte de l mundo, i ye ousado pula basta maiorie de l católicos (cerca de 98%); mas mesmo na Eigreija Lhatina eisisten inda outros ritos lhitúrgicos menores, an particular l [[Rito Ambrosiano]], l [[Rito Bracarense]] i l [[Rito Moçárabe]]). Antigamente habie muitos outros [[Ritos lhitúrgicos lhatinos|ritos lhitúrgicos oucidentales]], que fúrun sustituídos pul Rito Romano pulas reformas lhitúrgicas de l [[Cuncílio de Trento]].
Storicamente, la forma de l Santo Sacrifício de la Missa ousada ne l Rito Romano de 1570 até 1970 (la "[[Missa Tridentina]]") era cunduzido, na maiorie de l países, anteiramente an [[Latin]] eclesiástico, mas ne l [[Cuncílio Baticano Segundo]], ne l ampeço de ls anhos 60, fui promulgada ua grande rebison de la Missa, que agora ye celebrada cul padre a tornar pa l pobo, quedando antre eilhes l altar, i an todos ls países na lhéngua bernacular (lhocal) para alhá de l Lhatin.
A partir 7 de Júlio de 2007, atrabeç de la carta apostólica "[[Summorun Pontificun]]", l Papa [[Bento XVI]] outorizou ls padres a celebrar outra beç la Missa Tridentina an lhatin a pedido de l fiéis.
L serbício correspondente de las Eigreijas Católicas Ourientales, la [[Debina Lhiturgie]], ye cunduzido an bárias lhénguas modernas l antigas, segundo l Rito i la Eigreija: las Eigreijas de [[Rito Bizantino]] usan l [[Léngua griega|griego]], l [[slabónico eclesiástico|slabónico]], l [[árabe]], l [[Roménia|romeno]], l [[georgiano]] i outras; las eigreijas de Ritos Antioquiano i Caldiu usan l [[siríaco]] i l árabe, la Eigreija de Rito Arménio usa l [[arménio]] i las Eigreijas de tradiçon alexandrina usan l [[cota]] i l [[léngua ge'eç|ge'eç]].
Na lhista que se segue, ancontra-se enumeradas las 23 Eigreijas católicas ''[[sui juris]]'', ls sous respetibos ritos lhitúrgicos i la sue respetiba data de fundaçon. Esta lhista baseia-se ne l [[Anuário Pontifício]] de la [[Santa Sé]], persente neste [http://en.wikipedie.org/wiki/Eastern_Catholic_Church#Lhist_of_Eastern_Catholic_Churches '''website'''].
: Nota: Alguns cunsidírun la [[Eigreija Católica Bizantina Georgiana]] cumo ua eigreija ''sui juris'' de rito bizantino mas, cumo la Santa Sé nun reconheciu-la, eilha nun ye ua eigreija católica particular.
==== Ritos Oucidentales ====
San outelizados pula [[Eigreija Católica Lhatina]]. Eisisten seis ritos oucidentales, sendo l más outelizado l Rito Romano.
* [[Rito Romano]] (a anterior forma deste rito lhitúrgico, cumo ne l Missal de 1962, ye permitida cumo ua "forma straordinária")
* [[Rito Ambrosiano]]
* [[Rito Bracarense]]
* [[Rito Galicano]]
* [[Rito Moçárabe]]
* [[Uso Anglicano]]
* Rito de l Cartuxos
==== Rito Bizantino ====
Ye outelizado pulas seguintes Eigreijas:
* [[Eigreija Greco-Católica Melquita]] ([[1726]])
* [[Eigreija Católica Bizantina Griega]] ([[1829]])
* [[Eigreija Greco-Católica Ucraniana]] ([[1595]])
* [[Eigreija Católica Bizantina Rutena]] ([[1646]])
* [[Eigreija Católica Bizantina Slobaca]] ([[1646]])
* [[Eigreija Católica Búlgara]] ([[1861]])
* [[Eigreija Greco-Católica Croata]] ([[1611]])
* [[Eigreija Greco-Católica Macedónica]] ([[1918]])
* [[Eigreija Católica Bizantina Húngara]] ([[1646]])
* [[Eigreija Greco-Católica Romena ounida cun Roma]] ([[1697]])
* [[Eigreija Católica Ítalo-Albanesa]] (stubo siempre an quemunhon cula Eigreija Católica)
* [[Eigreija Católica Bizantina Russa]] ([[1905]])
* [[Eigreija Católica Bizantina Albanesa]] ([[1628]])
* [[Eigreija Católica Bizantina Bielorrussa]] ([[1596]])
==== Ritos de Antioquia ====
San outelizados pulas seguintes Eigreijas:
* [[Eigreija Maronita]] (ounion oufecial reafirmado an [[1182]])
* [[Eigreija Católica Siro-Malancar]] ([[1930]])
* [[Eigreija Católica Siríaca]] ([[1781]])
==== Ritos de la Síria ouriental ====
San outelizados pulas seguintes Eigreijas:
* [[Eigreija Caldeia]] ([[1692]])
* [[Eigreija Católica Siro-Malabar]] ([[1599]])
==== Rito Arménio ====
Ye outelizado pula [[Eigreija Católica Arménia]] ([[1742]])
==== Ritos de Alexandria ====
San outelizados pulas seguintes Eigreijas:
* [[Eigreija Católica Cota]] ([[1741]])
* [[Eigreija Católica Etíope]] ([[1846]])
== Eigreija Católica ne l mundo cuntemporáneo ==
[[Fexeiro:Catholic population.svg|thumbnail|dreita|450px|Mapa mostrando la percentaige de fiéis católicos an relaçon a la populaçon de cada paíç.]]
Na sociadade oucidental, mas nun al nible mundial, la Eigreija Católica, cumo muitas outras chamaçones crestianas, assistiu a un rápido declínio na sue anfluéncia global ne l fin de l [[seclo XX]]. Fés doutrinárias rígidas an matérias relacionadas cula sexualidade houmana son pouco atraentes nun mundo oucidental secularizado adonde la dibersidade de práticas sexuales i la eigualdade de ls sexos son norma. La Eigreija Católica Apostólica Romana, antes anfluente nesta parte de l globo terrestre, perdiu muita de la sue anfluéncia, principalmente an lhugares adonde an tiempos zampenhou un papel de purmeira amportança, cumo l [[Quebec]], la [[Irlanda]] ó la [[Spanha]]. La generalidade populaçon abraçou la eideia de l [[secularismo]] i tentou deminuir la anfluéncia de la Eigreija na sociadade. A la par, inda assi, l Catolicismo, principalmente l lhatino, ben spurmentando ua dramática adeson an [[África]] i an partes de la [[Ásia]]. Al passo que an tiempos ls missionários católicos romanos ouriundos de l Oucidente serbian cumo padres an eigreijas africanas, an finales de l [[seclo XX]] habie un númaro crecente de países oucidentales que yá recrutában padres africanos para cuntrabalançar la reduçon nas sues própias bocaçones.
=== Críticas a la Eigreija ===
{{Ver artigo percipal|[[Críticas a la Eigreija Católica]]}}
La Eigreija Católica ye ua antidade que ten dous mil anhos de stória, sendo ua de las anstituiçones más antigas de l mundo cuntemporáneo. Storicamente, las críticas la esta Eigreija yá tubírun muitas formas i partiran de dibersos pressupostos al lhongo de las geraçones. Alguas bezes essas críticas tubírun grandes cunsequéncias, cumo las cuntestaçones morales i teológicas de [[Martico Lhutero]] ne l [[seclo XVI]], que lhebórun al nacimiento de l [[protestantismo]].
Atualmente, las críticas son frequentemente dirigidas la posiçones de la Eigreija subre temas cumo [[bioética]], [[sexualidade]], [[matrimónio]] i [[pena de muorte]].
La Eigreija Católica reconhece que erros grabes fúrun cometidos por sous nembros. Ne l Jubileu de l 2000 anhos, la Eigreija pediu perdon puls atos que cunsiderou errados cometidos por sous nembros.
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Doutrina de la Eigreija Católica]]
* [[Teologie católica]]
* [[Doutrina de la Eigreija Católica#Anterpreta.C3.A7.C3.A3o de la Tradi.C3.A7.C3.A3o bs Ci.C3.AAncia|Eigreija Católica i Ciéncia]]
* [[Catecismo de la Eigreija Católica]]
* [[Catolicismo apostólico romano ne ls Stados Ounidos de la América]]
* [[Coleijo de Cardeales]]
* [[Cuncílio Baticano II]]
* [[Cúria Romana]]
* [[Dogmas de la Eigreija Católica]]
* [[Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Stória de la Eigreija Católica Apostólica Romana]]
* [[Lista sucessória de l Papas]]
* [[Nunciatura apostólica]]
* [[:Catadorie:Chamaçones crestianas|Outras Eigreijas crestianas]]
* [[Papa]]
* [[Santa Sé]]
* [[Sucesson Apostólica]]
[[Catadorie:Eigreija Católica]]
78ldi04bgcuqnguyubq3mv5mw0pcww6
Fogueton
0
460
108111
92188
2026-08-22T10:51:40Z
~2026-30875-10
15270
/* Stória */
108111
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Surveyor 1 launch.jpg|thumb|300px|right|<center>'''Fogueton'''<center>]]
Un '''fogueton''' ye ua [[máquina]] que se çloca spelindo atrás de si un [[fluxo]] de [[gáç]] a alta belocidade. Por cunserbaçon de la cantidade de mobimiento ([[massa]] multiplicada por [[belocidade]]), l fogueton çloca-se ne l sentido cuntrário cun belocidade tal que, multeplicada pula massa de l fogueton, l balor de la cantidade de mobimiento ye eigual al de l gases spelidos.
Por stenson, l [[beiclo]], giralmente spacial, que ten motor(es) de porpulson deste tipo ye chamado fogueton ó [[míssel]]. Normalmente, l sou oubjetibo ye ambiar oubjetos (specialmente [[satélite arteficial|satélites arteficiales]] i [[sonda spacial|sondas spaciales]]) i/ó [[Fogueton|foguetones]] i homes al [[spácio]] (beija [[atmosfera]]).
Un fogueton ye custituído por ua [[strutura]], un motor de porpulson por reaçon i ua carga útele. La strutura sirbe para albergar ls tanques de cumbustible i ouxidante (cumburente) i la carga útele. Chama-se tamien "fogueton" al motor de porpulson solo.
Eisisten bárias formas de forçar ls gases de scape para fuora de l fogueton cun einergie que chegue para cunseguir porpulsionar l fogueton pa la frente (e.y., bários tipos de [[motor]] de [[fogueton]]). L tipo mais quemun, que anclui todos ls foguetones que eisisten atualmente i que bolórun até hoije, son ls chamados foguetones químicos, que funcionan lhibartando la einergie química cuntenida ne l sou [[cumbustible]] atrabeç de porcesso de [[cumbuston]]. Estes foguetones necessitan de transportar tamien un cumburente para fazer reagir cul cumbustible. Esta mistura de gases subreaquecidos ye depuis spandida nua tubeira dibergente, la [[tubeira de Laval]] tamien coincida cumo [[tubo de Bell]], por forma a direcionar l gáç an spanson para trás, i assi cunseguir ampurrar l fogueton pa la frente.
Eisisten inda assi outros tipos de motor, por eisemplo ls [[motores]] [[nuclear]]s [[Termodinámica|térmicos]], que subrecalécen un gáç até altas temperaturas, bumbardeando-lo cun [[neutrones]] de l decaimiento de l sou [[cumbustible nuclear]]. Esse gáç ye depuis spandido na tubeira cumo ne ls foguetones químicos. Estes tipo de fogueton fui zambolbido i testado ne ls Stados Ounidos durante la década de 60 de l seclo passado, mas nunca chegou a ser outelizado. Ls gases spelidos por este tipo de fogueton son radioatibos, l que zaconselha l sou uso drento de la atmosfera terrestre, mas puoden ser outelizados fura deilha. Este tipo de fogueton ten la bantaige de premetir eificiéncias mui superiores a las de ls foguetones químicos cumbencionales, ua beç que premíten acelerar ls gases de scape a belocidades mui superiores.
== Stória ==
[[Fexeiro:Goddard and Rocket.jpg|thumb|260px|right|'''<center>[[Robert Hutchings Goddard]]<center> i l purmeiro bolo de fogueton a cumbustible lhíquido ([[gasolina]] i [[ouxigénio]]), lhançado an [[16 de Márcio]] de [[1926]], an Auburn, [[Massachusetts]], [[Stados Ounidos]]. ''']]
La ourige de l fogueton ye l mais cierto ouriental. La purmeira ambora que se ten de l sou uso ye de l anho [[1232]], na [[China]], adonde fui ambentada la [[pólbara]].
Eisisten relatos de l uso de foguetones chamados ''flechas de fuogo boladoras'' ne l [[seclo XIII]], na defesa de la capital de la porbíncia chinesa de [[Henan]].
Ls foguetones fúrun antroduzidos na [[Ouropa]] puls [[árabe]]s.
Durante ls seclos [[seclo XV|XV]] i [[seclo XVI|XVI]] fui outelizado cumo arma ancendiária. Mais tarde, cul aprimoramiento de la artilharie, l fogueton bélica zapareciu até al [[seclo XIX]], i fui outelizado outra beç durante las [[Guerras Napoleónicas]].
Ls foguetones de l coronel anglés William Congreve fúrun ousados na [[Spanha]] durante l sítio de [[Cádiç]] ([[1810]]), na purmeira [[Guerras Carlistas|guerra Carlista]] ([[1833]] - [[1840]]) i durante la [[Guerra de l Marrocos]] ([[1860]]).
Ne las fins de l [[seclo XIX]] i percípios de l [[seclo XX]], aparecírun ls purmeiros cientistas que bírun l fogueton cumo un sistema para propulsionar [[Fogueton|beiclos aeroespaciales]] tripulados. Antre eilhes çtacan-se l [[Rússia|russo]] [[Konstantin Tsiolkovsky]], l [[Almanha|alman]] [[Hermann Oberth]] i l [[Stados Ounidos de la América|amaricano]] [[Robert Hutchings Goddard]], i, mais tarde ls russos [[Sergei Korolev]] i Valentin Gruchensko i l alman [[Wernher von Braun]].
Ls foguetones custruídas por Goddard, ambora pequeinhos, yá tenien todos ls percípios de las modernas foguetons, cumo ourientaçon por [[giroscópio]]s, por eisemplo.
Ls [[Almanha|almanes]], lhiderados por [[Wernher von Braun]], zambolbírun durante la [[Segunda Guerra Mundial]] ls foguetones ''[[V-1]]'' i ''[[V-2]]'' ( ''A-4'' na treminologie almana ), que fúrun la base para las pesquisas subre foguetones de l [[Stados Ounidos de la América]] i de la [[URSS]] ne l pós-guerra. Ambas las bombas nazis, ousadas para bumbardiar [[Paris]] i [[Lhondres]] ne l final de la guerra, puoden ser mais bien defenidas cumo ''míssel''. A rigor, la V-1 nun chega a ser un fogueton, mas un míssel que bola cumo abion a jato.
Ne l ampeço fúrun zambolbidos foguetones specificamente çtinados para uso melitar, normalmente coincidos cumo [[Míssil balístico antercontinental|mísseis balísticos antercontinentales]]. Ls porgramas spaciales que ls amaricanos i ls russos ponírun an marcha baseórun-se an foguetones porjetados cun finalidades própias pa la [[astronáutica]], deribados destes foguetones de uso melitar. Particularmente ls foguetones ousados ne l [[porgrama spacial sobiético]] éran deribados de l R.7, míssil balístico, que acabou sendo ousado para lhançar las missones [[Sputnik]].
Çtácan-se, pul lhado amaricano, l [[Astrobee]], l [[Vanguard]], l [[Redstone]], l ''[[Atlas (fogueton)|Atlas]]' ', l ''[[Agena]]'', l ''[[Thor-Agena]]'', l ''[[Atlas-Centauro]]'', la série ''Delta'', ls ''Titanas'' i ''Saturno'' ( antre eilhas ''[[Saturno V]]'' - l maior fogueton de todos ls tiempos, que tornou possible l [[Porgrama Apollo|porgrama ''Apollo'']] ), i, pul lhado sobiético, ls foguetones chamados pulas lhetras ''A, B, C, D i G'' (estes dous redadeiros tubírun un papel semelhante als ''Saturnos'' amaricanos), chamados [[Proton (fogueton)|Proton]].
Outros países que custruíran foguetones, nun porgrama spacial própio, son la [[CNES|Fráncia]], l [[British National Space Centre|Reino Ounido]] (que l abandonou), i inda [[Porgrama spacial chinés|China]], [[JAXA|Japon]], [[Índia]] i l [[Misson spacial cumpleta brasileira|Brasil]] assi cumo l cunsórcio ouropeu que custituiu la Agéncia Spacial Ouropeia (ESA) que custruiu i lhançou l fogueton ''[[Ariane]]''.
== Percípio de funcionamiento ==
[[Fexeiro:Motor foguete.gif|thumb|300px|right|'''Percípio de funcionamiento de l motor de l fogueton: ls gases spelidos pul bocal fázen un mobimiento para cima por reaçon.''']]
L percípio de funcionamiento de l motor de fogueton baseia-se na [[Terceira lhei de Newton|terceira lhei]] de [[Isaac Newton|Newton]], la lhei de la ''açon i reaçon'', que diç que "''a toda açon corresponde ua reaçon, cula mesma antensidade, mesma direçon i sentido cuntrário''".
Eimaginemos ua cámara cerrada adonde eisista un [[gáç]] an cumbuston. La queima de l gáç eirá porduzir presson an todas las direçones. La cámara nun se moberá an nanhue direçon pus las fuorças nas paredes oupostas de la cámara eiran se anular.
Se antroduzirmos un bocal na cámara, adonde ls gases puodan scapar, haberá un zeiquilíbrio. La presson eisercida nas paredes lhaterales oupostas cuntinará nun porduzindo fuorça, pus la presson dun lhado anulará la de l outro. Yá la presson eisercida na parte superior de la cámara porduzirá ampuxo, pus nun hai presson ne l lhado de baixo (adonde stá l bocal).
Assi, l fogueton se çlocará para cima por ''reaçon'' a la presson eisercida puls gases an cumbuston na cámara de cumbuston de l motor. Por esto este tipo de motor ye chamado de ''propulson por reaçon''.
Cumo ne l spácio sterior nun hai ouxigénio para queimar cul cumbustible, l fogueton debe lhebar armazenado an tanques nun solo l ''propelente'' (cumbustible), mas tamien l ''ouxidante'' (cumburente).
La magnitude de l ''ampuxo'' porduzido (spresson pa la fuorça porduzida pul motor de l fogueton) depende de la massa i de la belocidade de l gases spelidos pul bocal. Lhougo, quanto maior la temperatura de ls gases spelidos, maior l ampuxo. Assi, surge l porblema de porteger la cámara de cumbuston i l bocal de las altas temperaturas porduzidas pula cumbuston. Ua maneira angenhosa de fazer esto ye usar un fino jato de l própio propelente ousado pul fogueton nas paredes de l motor, para formar un eisolante térmico i arrefecir l motor.
=== Tipos de fogueton ===
Quanto al tipo de cumbustible usado, eisisten trés tipos de fogueton:
* ''[[Nabe de cumbustible lhíquido]]'' - an que l [[propelente]] i l [[ouxidante]] stan armazenados an tanques fuora de la cámara de cumbuston i son bombeados i misturados na cámara adonde éntran an cumbuston;
* ''[[Nabe de cumbustible sólido]]'' - an que ambos, propelente i ouxidante, stan yá misturados na cámara de cumbuston an [[stado sólido]].
* ''[[Nabe de cumbustible híbrido]]'' - an que propelente i ouxidante stan an cámaras apartadas i an stados defrentes: [[Stado lhíquido|líquido]]/ sólido ó [[stado gazoso|gazoso]]/ sólido. Atualmente ancontra-se an stado de testes an países cumo ls Stados Ounidos i l [[Brasil]].
Quanto al númaro de stágios, un fogueton puode ser:
* ''Nabe dun stágio'' - neste causo l fogueton ye "monolítico";
* ''Nabe de múltiplos stágios'' - ten múltiplos stágios que ban queimando an sequéncia i sendo çcartados quando l cumbustible acaba, premetindo oumentar la capacidade de carga de l fogueton.
== L feturo ==
[[Fexeiro:Proton Zvezda.jpg|thumb|Fogueton [[Proton (fogueton)|Proton]] de la [[Rússia]]]]
L fogueton cumbencional deberá passar por alguns abanços ne ls próssimos anhos, ambora inda deba ser l maior respunsable, por mui tiempo, pul ambio de [[astronauta]]s i [[satélite artificial|satélites artificiales]] al spácio.
La adoçon de beiclos reoutelizables, cumo l [[Carreira Spacial]] (an [[Pertual]]: Baibén Spacial) de la [[NASA]], debe ampliar-se. Ls Carreira Spaciales çcólan cumo ua fogueton cumbencional, mas pousan cumo abiones, grácias la sue [[aerodinámica]] special.
Un motor rebolucionário, que puode fazer abançar la tecnologie astronáutica, ye l motor ''[[Motor Scramjet|Scramjet]]' ', capaç de atengir belocidades heipersónicas de até 15 bezes la belocidade de l sonido. L motor Scramjet nun ten partes mobles, i oubtén la cumpresson neçaira pa la cumbuston pul aire que entra pula frente, ampulsionado pula própia belocidade de l beiclo ne l aire. La [[NASA]] fundou cun sucesso un motor deste tipo an [[2004]]. L fogueton, chamado X-43A, fui lhebado la altitude de 12000 m por un abion [[B-52 Stratofortress|B-52]], i lhançado na punta dun fogueton [[Pegasus (fogueton)|Pegasus]] la altitude de 33000 n. El atingiu la belocidade recorde de 11000 km/h.
Outra possiblidade de abanço na tecnologie de motores de foguetones ye l uso de porpulson nuclear, an que un [[reator nuclear]] calece un gáç porduzindo un jato que ye ousado para porduzir ampuxo. Ó inda la eideia de custruir un fogueton an forma de bela, que ye acelarado pul [[bento solar]], l que permitirie maior belocidade i biaiges a çtáncias maiores.
[[Catadorie:Foguetones]]
ajtk90so0hs3on11h5aknrbibcx2cxh
Pentecostalismo
0
712
108107
79218
2026-08-21T22:56:24Z
~2026-30875-10
15270
108107
wikitext
text/x-wiki
'''Pentecostalismo''' ye cumo se chama la doutrina de detreminados grupos [[religion|religiosos]] [[crestianismo|crestianos]], oureginários ne l seio de l [[protestantismo]], que se baseia na crença de l poder de l [[Sprito Santo]] na bida de l crente apuis de l Batismo de l Sprito Santo, atrabeç de ls [[Dons de l Sprito|Dones de l Sprito Santo]], ampeçando cul [[don de lhénguas]] ([[glossolalia]]).
== Ourige ==
Para alguns l pentecostalismo moderno tubo ampeço an 1901, ne l Coleijo Bíblico Betel, an Topeka, ne l Stado de l Kansas, quando la fiel Agnes Ozman recebiu l carisma de las lhénguas pula amposiçon de manos de l Pastor [[Charles Fox Parhan]]. La dúbeda einicialmente pairaba se aqueilhas lhénguas éran lhénguas eisistentes ([[xenoglossia]]) ó çconhecidas ([[glossolalia]]).
Todabie, tradecionalmente, reconhece-se l'ampeço de l mobimiento pentecostal ne l'anho de [[1906]], an [[Los Angeles]], ne ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], na [[Rue Azuza]], onde houbo un grande abibamiento caraterizado percípalmente pul "batismo cul Sprito Santo", ebidenciado puls dones de l Sprito (glossolalia, curas milagrosas, profecies, anterpretaçon de lhénguas i çcernimiento de spritos, dentre outros).
Ne l'antanto, l batismo cun [[dones de l Sprito Santo]] nun era totalmente nuobo ne l cenário protestante. Eisisten einúmaros relatos de pessonas que claman tener manisfestado dones de l Sprito an muitos lhugares, zde [[Martinho Lutero]] (apesar de cuntrobersos quanto la beracidade) ne l [[seclo XVI]] até d'alguns portestantes de la [[Rússia]], ne l [[seclo XIX]].
Debido a la projeçon que ganhou na média, l'abibamiento na Rue Azuza rapidamente creciu i, subitamente, pessonas de todos ls lhugares de l mundo stában ando coincer l mobimento. Ne l'ampeço, las reuniones na Rue Azuza acuntecian anformalmente, éran solo alguns fiéles que se reunian an un bielho galpon para ourar i cumpartilhar sues spriéncias, liderados por [[Willian Seymour]] ([[1870]]-[[1922]]).
Rapidamente, grupos semelhantes fúrun formados an muitos lhugares de ls EULa, mas cul rápido crecimiento de l mobimiento l nible d'ourganizaçon tamien creciu até l grupo se chamar
Misson de la Fé Apostólica de la Rue Azuza. Alguns fiéles nun cuncordórun cula chamaçon de l grupo.
Surgiran grupos andependientes qu'emergiran an chamaçones. Tamien alguas chamaçones yá stablecidas adotórun doutrinas i práticas pentecostales, cumo ye l causo de la [[Eigreija de Dius an Cristo]].
Males tarde, alguns grupos ligados al mobimiento pentecostal ampeçórun a crer ne l [[ounicismo]] an beç de la triunidade (trindade). Cun l crecimiento de la ribalidade antre ls que crian ne l'ounicismo i ls que crian na trindade, acuntece un cisma i nuobas chamaçones nacerian cumo la [[Eigreija Pentecostal Ounida]] (ounicista) i las [[Assemblés de Dius]] (trinitária).
== Pentecostalismo Brasileiro ==
L Pentecostalismo chegou al Brasil an [[1910]], cula binda de l messionário [[Louis Francescon]], qu'atuou an quelónias italianas ne l Sul i Sudeste de l Brasil (rializando an 1910, l purmeiro batismo d'ourientaçon pentecostal an suolo brasileiro cula cumberson de 11 almas), oureginando la [[Cungregaçon Crestiana ne l Brasil]] an Santo António de la Platina - Paraná). An [[1911]] [[Daniel Berg]] i [[Gunnar Bingren]], ampeçórun sues missones ne l [[Pará]] i Nordeste, dando ourige a las [[Assembléias de Dius]]. Francescon, Berg i Bingren tubírun matriç pentecostal quemun, al recebírenlas nuobas doutrinas na Misson de Fé Apostólica cunduzida pul Pastor Willian H. Durhan, s-pastor batista, an Chicago, Eill.
L mobimiento pentecostal puode ser debedido an trés óndias. La purmeira, chamada pentecostalismo clássico, abrangeu l período de 1910 la [[1950]] i ampeçou-se cun sue amplantaçon ne l paíç, decorriente de la fundaçon de la [[Assemblé de Dius]] i de la [[Cungregaçon Crestiana ne l Brasil]] até sue difuson pul território nacional. Zde l'ampeço, ambas las eigreijas caraterizan-se pul anticatolicismo, pula énfase na crença ne l batismo ne l [[Sprito Santo]] i por un ascetismo que reijeita ls balores de l mundo i defende la plenitude de la bida moral i spiritual.
An [[1932]], fui ourganizada la [[Eigreija de Cristo ne l Brasil]] an [[Mossoró]] ([[Riu Grande de l Norte]]). Segundo l sociologo Alexandre Chichairo, la Eigreija de Cristo ne l Brasil serie la purmeira chamaçon pentecostal ourganizada por Brasileiros. La Eigreija de Cristo dibergiu de las demais eigreijas pentecostales de la purmeira óndia al seguir l dogma de la "eterna segurança" mais coincida cumo [[Perseberança de ls santos]]. Esta tamien defende que l crestiano recebe l batismo de l Sprito Santo ne l momiento de la cumberson i nun cumo segunda bençon seguida de dones de lhénguas.
Segundo SOUSLa (2007), antre las eigreijas de la purmeira óndia ancontra-se la [[Misson Ebangélica Pentecostal de l Brasil]], fundada an Manaus an [[1939]], d'ourige americana, mas qu'atualmente atua de forma andependiente, cun direçon nacional i credo baseado ne l Pentecostalismo Clássico, de caraterística moderada quanto a la queston d'usos i questumes.
La [[Deutero-Pentecostalismo|segunda óndia]] ampeçou a surgir na década de 1950, quando chegórun la [[Son Paulo]] dous missionários norte-americanos de la [[Anternational Church of The Foursquare Gospel]]. Na capital paulista, eilhes criórun la [[Cruzada Nacional de Ebangelizaçon]] i, centrados na cura dibina, ampeçórun l'ebangelizaçon de las massas, percípalmente pul rádio, cuntribuindo bastante para la spanson de l pentecostalismo ne l Brasil. An seguida, fundórun la [[Eigreija de l Ebangelho Quadrangular]]. Ne l sou rastro, surgiran [[Eigreija Pentecostal Ounida de l Brasil]], [[L Brasil para Cristo]], [[Eigreija Pentecostal Dius ye Amor]], [[Casa de la Bénçon]], [[Eigreija Ounida]], [[Eigreija de Nuoba Bida]] i dibersas outras [[eigreijas pentecostales]] menores.
La terceira óndia, chamada de [[Neo-Pentecostalismo]], tubo ampeço na segunda metade de ls anhos 70. Fundadas por brasileiros, las mais antigas son la [[Eigreija Ounibersal de l Reino de Dius]] ([[Riu de Janeiro]], [[1977]]), liderada pul bispo Eidir Macedo, i la [[Eigreija Anternacional de la Grácia de Dius]] ([[Riu de Janeiro]], [[1980]]), liderada i fundada pul messionário R. R. Soares, ambas persentes na ária telebisiba cun sous telebangelistas. Posteriormente, tenemos l surgimiento de la [[Renascer an Cristo]] ([[Son Paulo]], [[1986]]) i de la [[Quemunidade Ebangélica Sara Nuossa Tierra]] ([[Brasília]], [[1992]]). Dun modo giral, outelizan antensamente la média eiletrónica i aplícan técnicas d'administraçon ampresarial, cun uso de marketing, planeijamiento statístico, análeze de resultados etc. Alguas prégan la [[Teologie de la Prosperidade]], pula qual l crestiano stá çtinado a la prosperidade terrena, reijeitando ls tradecionales usos i questumes austeros de ls pentecostales. L neopentecostalismo custitui la bertente pentecostal mais anfluente i la que mais crece. Tamien son mais liberales an questones de questumes.
Para alhá de las grandes chamaçones pentecostales, eisisten hoije centenas de "menistérios andependientes" ó nuobas chamaçones surgindo anualmente ne l Brasil i ne l mundo.
Paralelamente al Pentecostalismo, bárias chamaçones protestantes que éran tradicionales spurmentórun mobimientos anternos, cun manifestaçones pentecostales. Assi fúrun chamados "Renobados", cumo la [[Eigreija Presbiteriana Renobada]] (oureginária de la [[IPB]]), [[Cumbençon Batista Nacional]] (oureginária de la [[Cumbençon Batista Brasileira|CBB]]), [[Eigreija de l Abibamiento Bíblico]] (oureginária de la [[Eigreija Metodista de l Brasil|IMB]]), [[Eigreija Crestiana Maranata]] (oureginária tamien de la [[IPB]]) i la [[Eigreija Adbentista de la Promessa]] (oureginária de la [[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die]]).
Ne ls anhos mais recentes la doutrina de renobaçon de l Pentecostalismo ultrapassou até mesmo las frunteiras de l Protestantismo, surgindo mobimientos de renobaçon pentecostal Católica Romana i Uortodoxa Ouriental, cumo la [[Renobaçon Carismática Católica]] que tubo sue ourige por Padres anfluenciados por Pastores i literaturas pentecostales.
[[Catadorie:Pentecostalismo]]
qutkrz52mad8z7a179g5fi6dj4ri2x7
Aleijadinho
0
780
108108
101036
2026-08-22T10:24:23Z
~2026-30875-10
15270
/* Lhigaçones sternas */
108108
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Aleijadinho98.jpg|thumb|220px|''Cristo carregando la cruç'', [[Santuário de Cungonhas de l Campo]]]]
'''António Francisco Lisboua''', más coincido cumo '''Aleijadinho''', ([[Ouro Preto|Bila Rica]], [[29 de agosto]] de [[1730]] — Bila Rica, [[18 de nobembre]] de [[1814]]) fui un [[scultor]], antalhador, [[zamhista]] i [[arquiteto]] ne l [[Brasil quelónia|Brasil quelonial]].
Cun un stilo relacionado al [[barroco]] i specialmente al [[rococó]], ye cunsidrado l maior spoente de la arte quelonial an [[Minas Gerales]] (quemumente chamada [[barroco mineiro]]) i ne l Brasil quelónia an giral. To sue obra fui rializada an Minas Gerales, specialmente nas cidades de [[Ouro Preto]], [[Sabará]], [[San Juan del-Rei]] i [[Cungonhas del Campo]]. Ls percipales menumientos que cuntén sues obras son la [[Eigreija San Francisco de Assis (Ouro Preto)|Eigreija de San Francisco de Assis de Ouro Preto]] il [[Santuário de l Bun Jasus de Matosinhos]].
== Biografie ==
Muitas dúbedas cercan la bida de António Francisco Lisboua. Praticamente todos ls dados subre sue bida son deribados dua biografie scrita an 1858 pul jurista [[Rodrigo José Ferreira Bretas]], 44 anhos apuis de la muorte de l Aleijadinho, baseando-se an decumientos i depoimientos de pessonas que conhecírun l artista<ref name="ITAU">[http://www.itaucultural.org.br/aplicexternas/anciclopedie_ic/andex.cfn?fuseation=artistas_biografie&cd_berbete=62&cd_iten=1&cd_lhéngua=28555 Anciclopédia Itaú Cultural]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
[[Fexeiro:SFrancisOuroPreto-CCBY.jpg|thumb|right|200px|Eigreija de San Francisco an Ouro Preto, cun ua magnífica portalada an piedra-xabon rializada pul Aleijadinho.]]
L más amportante de ls decumientos an que se baseou Bretas fui ua “Mimória” scrita an 1790 por un bereador de la cidade de [[Mariana]]. Neste decumiento, cujo oureginal se perdiu, ye feito un amplo relatório acerca de l stado de las artes nas [[Minas Gerales]], ancluindo alguns dados subre l Aleijadinho relacionados la sue formaçon artística i sue partecipaçon an alguas obras <ref name="BURY">Bury, John. "Las Eigreijas 'Borrominicas' de l Brasil Quelonial" in: Arquitetura i Arte ne l Brasil Quelonial (Monumenta)[http://www.monumenta.gob.br/site/?p=147]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Tamien ye mencionado que António Francisco era filho dun afamado mestre-de-obras [[Pertual|pertués]], [[Manuel Francisco Lisboua]], que para alhá de custrutor atuaba cumo arquiteto<ref name="BURY"/>.
La data de nacimiento de l Aleijadinho ye motibo de cuntrobérsia. D'acordo cul biógrafo Bretas, António Francisco naciu ne l anho de 1730 an [[Bila Rica]] (atual [[Ouro Preto]]) na freguesie de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de António Dies, sendo filho de Manuel Francisco Lisboua i sue [[Scrabidon ne l Brasil|scraba africana]], Isabel (ó Izabel)<ref name="BRETAS"/>. L filho, nacido scrabo, fui [[alforria]]do ne l batismo. La certidon de batismo ancuntrada por Bretas dá la data de 29 de agosto de 1730 pa l nacimiento de António. Las dúbedas deriban de l fato de que l nome de l pai que figura na certidon ye Manuel Francisco de la Cuosta, i nun Lisboua, l que poderie ser debido a un erro de l scribon. Outra fuonte de dúbedas ye la certidon de óbito de l Aleijadinho, datada de 18 de nobembre de 1814, na qual custa que l artista morriu als 76 anhos de eidade. A cunfiar neste decumiento, el deberie haber nacido an 1738<ref name="DESC">Biografie de l Aleijadinho an çcubraminas .com.br [http://www.çcubraminas .com.br/çtinosturisticos/hpg_páigina.asp?id_páigina=2042&id_pgiSuper=]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
António Francisco tubo un filho natural – fura de l casamiento - als 47 anhos, la quien chamou Manuel Francisco Lisboua, mesmo nome de l abó. Tubo tamien bários meio-armanos, fruitos de l casamiento de l sou pai<ref name="MANUEL">Martins, Judith. Susídios para la biografie de Manuel Francisco Lisboua. Rebista de l IPHAN (1940)[http://www.alexandria .com.br/iphan/detalhe.asp?ck=27398&tipoPesq=andice]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Un destes meio-armanos, padre Félix António Lisboua, tamien fui scultor.
=== Formaçon ===
Segundo Bretas, António Francisco sabie lher i screbir i poderie haber studado lhatin. Subre sue formaçon artística, la “Mimória” de l bereador de Mariana andica que António Francisco tenerie recebido liçones de sou pai i de l zamhista i pintor pertués [[Juan Gomes Batista]]. Tamien [[António Francisco Palumbar]], armano de l pai de l Aleijadinho i antoce sou tio, era un afamado scultor i poderie tener partecipado de la eiducaçon de l moço António. Ls críticos tamien apuntan ls scultores pertueses [[Francisco Xabier de Brito]] i [[José Coneilho de Noronha]] cumo possibles anfluéncias. Cun Coneilho de Noronha l Aleijadinho trabalhou efetibamente ne l ampeço de sue carreira, cerca de 1758, nas obras de talha de la Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de l Buono Sucesso, an [[Caeté]]<ref name="ITAU"/><ref name="MYRIAM">Oulibeira, Myrian Andrade Rieiro de (2003). L rococó relegioso ne l Brasil. San Paulo: Cosac & Naify.</ref>.
Alguns acraditan que António Francisco poderie haber biajado al [[Riu de Janeiro]] – anton capital de la quelónia – na década de 1770, cuja ferbilhante atebidade artística tamien poderie tener anfluenciado l artista. Nun hai, mas, probas decumentales de tal biaige.
=== Malina i muorte ===
[[Fexeiro:Aleijadinho - Nossa Senhora das Dores-1.jpg|thumb|200px|''Nuossa Senhora de las Delores'', ne l [[Museu de Arte Sacra de San Paulo]]]]
Na çcriçon de Bretas, António Francisco era "''pardo scuro, tenie la boç fuorte, la fala arrebatada i l génio agastado; la statura era baixa, l cuorpo cheno i mal cunfigurado, l rostro i la cabeça redondos, i esta bolumosa; l pelo preto i anielhoado, l de la barba cerrado i basto; la tiesta ancha, l nariç retangular i algun tanto puntiagudo, ls beiços grossos, las oureilhas grandes i l cachaço cúrtio.''"<ref name="BRETAS"/>
A partir de 1777, l artista ampeçou a sofrer ls sintomas dua misteriosa malina que le causou deformidades ne l cuorpo i que le balírun la alcunha de “Aleijadinho”. Bretas diç que António sofrie delores hourribles i que eibentualmente perdiu ls dedos de ls pies i tubo de andar de zinolhos. Tamien treminou por perder ls dientes i ls dedos de las manos, i sues deformidades tenerien feito cun que trabalhasse scundido por tendas para que las pessonas nun l ouserbassen. Sou scrabo Maurício serie l respunsable por atar a sues manos ls cinzéles cun ls quales sculpie<ref name="BRETAS">L Aleijadinho por Rodrigo Bretas [http://www.çcubraminas .com.br/çtinosturisticos/hpg_páigina.asp?id_páigina=2044&id_pgiSuper=]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Atualmente se debate que malina poderie tener causado esses porblemas al Aleijadinho, debedindo-se las oupinioes antre [[sífilis]], [[reumatismo]], [[porfíria]], [[hanseníase]], [[lepra]] i [[poliomielite]]<ref name="DESC"/>. Ye mui probable que ls sintomas debastadores çcritos por Bretas séian un tanto sagerados, ua beç que serie mui defícel que cun tamanhas mutilaçones l Aleijadinho podisse tener sculpido sues redadeiras obras an [[Cungonhas de l Campo]].
Inda segundo Bretas, l Aleijadinho morriu pobre i abandonado. Ne ls redadeiros anhos de sue bida bibiu na casa de sue nora Joana, que cuidou-lo até la muorte, an 1814. La certidon de óbito ancuntrada ne l arquibo de la [[Eigreija Matriç Nuossa Senhora de la Cunceiçon|Matriç de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de António Dias]] diç l seguinte: "''Als zuito de Nobembre de mil uitecientos i quatorze, morriu Antonio Francisco Lisboua, pardo sulteiro de setienta i seis anhos, cun todos ls Sacramientos anquemendado Buona Muorte i para clareza fiç passar este assento i que me assigno L Codjor José Cumo. De Moraes.''"<ref name="DESC"/>.
== Obra ==
[[Fexeiro:Aleijadinho-anjo.jpg|thumb|200px|''Anjo cul cálice de la Peixon'', Santuário de Cungonhas]]
Cumo acuntece cun outros artistas queloniales, la atribuiçon de obras al Aleijadinho ye deficultada pul fato de ls artistas de la época nun assináren sues obras i pula scasseç de fuontes documentales. An giral ls decumientos cumo cuntratos i recibos acordados antre las armandades relegiosas i ls artistas son las fuontes más siguras para la atribuiçon de outories. Tamien outros decumientos, cumo la “Mimória” de l bereador de Mariana trascrito por Bretas i la tradiçon oural son eilemientos úteles. Por redadeiro, cumparaçones stilísticas antre las obras coincidas cun obras de outorie çcoincida puoden ser ousadas para atribuir ua detreminada obra a un artista.
L Aleijadinho fui eissencialmente un [[scultor]], trabalhando tanto ne l antalhe de eimaiges, [[retábulo]]s i outros eilemientos de madeira ([[talha dourada|talha]]) cumo na scultura an [[piedra-xabon]], cula qual rializou eilemientos de portaladas de eigreijas i tamien [[casa de banho]]s i státuas de bulto, cumo ls [[Profetas]] de l [[sagrado]] de l [[Santuário de Cungonhas]]. El tamien atuou cumo [[arquiteto]], inda que la natureza i seneficado de sues obras nesse campo seia motibo de cuntrobérsia.
== Lhista de obras ==
[[Fexeiro:Recibo autógrafo de Aleijadinho - 1802.jpg|thumb|180px|Recibo assinado pul Aleijadinho quando recebiu l pagamiento pula obra de l Profetas. [[Museu de la Ancunfidéncia]]]]
=== Sabará ===
* Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo: l cancelo, coro sustentado por [[Atlante]]s, púlpitos, sculturas an piedra xabon subre la puorta percipal i frunton
* Matriç de Nuossa Senhora de la Cunceiçon: grade de madeira de l batistério
* Museu de l Ouro: eimaige de Santana Mestra
=== Ouro Preto ===
* Spício de la Tierra Santa – Porjeto i eisecuçon de l [[chafariç]] an [[Steatite|steatita]], ne ls fondos de l monastério;
* [[Palácio de l Gobernadores]] – Risco an ''saguínea'' de l chafariç anterno (1752); feito dua mesa de [[jacarandá]] preto; dous bancos de ancosto i dous bancos torneados (1761), peças nun eidantificadas;
* Chafariç de l Pissarron – Porjeto de l chafariç situado ne l Alto de la Cruç, antiga rue Ancha, prossimidade de la Eigreija de Santa Ifigénia (1761); busto de [[Afrodite]] ne l remate de l frunton;
* [[Eigreija Nuossa Senhora de l Carmo (Ouro Preto)|Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo]] – Modificaçon de l porjeto oureginal (1770); altares colaterales de Nuossa Senhora de la Piedade (1807) i de San Juan Batista (1809); acréscimo de ls camarines i guarda-pós de ls altares de Santa Madalena i Santa Lhuzie;
* Casa de l Açougue Público – Porjeto i specificaçon de l açougue (1771), obra demolida an 1797;
* [[Eigreija San Francisco de Assis (Ouro Preto)|Eigreija de San Francisco de Assis]] – Sculturas de ls tambores ogibales de l púlpitos, an steatita, repersentando eipisódios bíblicos (1772); barrete de la capielha-mor (1773–74); porjeto atual de la portalada (1774–75); risco de la tribuna de l altar-mor (1778–79); feitio de las piedras Dara (1789); retábulo de la capielha-mor (1790–94) (eilaborado cula colaboraçon de ls entalhadores [[Anrique Gomes de Brito]], [[Luís Ferreira de la Silba]] i [[Faustino de la Silba Correia]]); porjeto de dous altares colaterales cunsagrados la San Lúcio i Santa Bona (eisecutados cun alteraçones por [[Bicente Albes de la Cuosta]], an [[1829]]);
* [[Eigreija de San Jesé (Ouro Preto)|Eigreija de San Jesé]] – Porjeto de l retábulo de la capielha-mor (1773, más tarde alterado); modificaçones porduzidas ne l risco de la fachada (1772);
* [[Eigreija Nuossa Senhora de las Mercés i Perdones]] – Risco de la primitiba capielha-mor; rebison de l porjeto i bereficaçon final de la obra (1775–78), que fui depuis botada abaixo an 1805.
=== Nuoba Lhima ===
* Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de l Pedamiego de [[Nuoba Lhima]] — Altar-mor, altares lhaterales, púlpitos, coro i batistério, procedentes de la Fazenda Jaguara, donaçon de George Chalmers, antigo superintendente de la Mina de Morro Bielho, quando adquiriu la fazenda.
=== Tiradentes ===
* Matriç de Santo António: risco de l fruntispício i de las grades de l cuorpo de la eigreija.
=== San Juan del-Rei ===
* [[San Francisco de Assis (San Juan del-Rei)|Eigreija de San Francisco de Assis]]: risco de ls altares colaterales; risco de la portalada; eimaige de San Juan Eibangelista
* Eigreija Nuossa Senhora de l Carmo: risco i eisecuçon de la maior parte de las sculturas de la portalada
=== Cungonhas ===
[[Fexeiro:Sanctuary of Bom Jesus do Congonhas.jpg|thumb|220px|L cunjunto de l sagrado de la Eigreija de Cungonhas]]
* [[Santuário de l Bom Jesus de Matosinhos]]: eimaiges de ls Passos de la Peixon nas capielhas; státuas de ls Profetas ne l sagrado de la eigreija; caixa de l uorgon (zaparecida); relicários.
== Repersentaçones na cultura ==
L Aleijadinho yá fui retratado cumo personaige ne l cinema i na telbison, anterpretado por [[Giraldo Del Rey]] ne l filme "''[[Cristo de Lhama]]''" (1966), [[Maurício Gonçalbes]] ne l filme "''[[Aleijadinho - Peixon, Glória i Suplício]]''" (2003) i [[Sténio Garcia]] nun causo special de la [[Telbison Globo]].
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Commons1|Category:Aleijadinho}}
{{wikiquote|Aleijadinho}}
* [[duoze profetas de Aleijadinho]]
* [[Artistas de l Brasil]]
* [[Arquitetura de l Brasil]]
* [[Scultura de l Brasil]]
* [[Barroco ne l Brasil]]
* [[L Aleijadinho]], decumentário de 1978
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* [http://www.portacurtas.com.br/pop4_160.asp?cod=4752&eisib=5407 Decumentário subre Aleijadinho atrabeç de l Puorta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Commonscat|Aleijadinho}}
{{biografies}}
Kk
[[Catadorie:Aleijadinho]]
[[Catadorie:Mineiros de Ouro Preto]]
[[Catadorie:Afro-brasileiros]]
[[Catadorie:Scultores de l Brasil]]
[[Catadorie:Arquitetos de l Brasil]]
[[Catadorie:Zamhistas de l Brasil]]
[[Catadorie:Lhuso-brasileiros]]
[[Catadorie:Barroco mineiro]]
[[Catadorie:Pessonas cun deficiéncia]]
[[Catadorie:Scultores queloniales de l Brasil]]
sl0kvdanpb84454ah8bzgcoa2kix8e7
108109
108108
2026-08-22T10:25:12Z
~2026-30875-10
15270
/* Lhigaçones sternas */ esse anstrupício nun bale nada
108109
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Aleijadinho98.jpg|thumb|220px|''Cristo carregando la cruç'', [[Santuário de Cungonhas de l Campo]]]]
'''António Francisco Lisboua''', más coincido cumo '''Aleijadinho''', ([[Ouro Preto|Bila Rica]], [[29 de agosto]] de [[1730]] — Bila Rica, [[18 de nobembre]] de [[1814]]) fui un [[scultor]], antalhador, [[zamhista]] i [[arquiteto]] ne l [[Brasil quelónia|Brasil quelonial]].
Cun un stilo relacionado al [[barroco]] i specialmente al [[rococó]], ye cunsidrado l maior spoente de la arte quelonial an [[Minas Gerales]] (quemumente chamada [[barroco mineiro]]) i ne l Brasil quelónia an giral. To sue obra fui rializada an Minas Gerales, specialmente nas cidades de [[Ouro Preto]], [[Sabará]], [[San Juan del-Rei]] i [[Cungonhas del Campo]]. Ls percipales menumientos que cuntén sues obras son la [[Eigreija San Francisco de Assis (Ouro Preto)|Eigreija de San Francisco de Assis de Ouro Preto]] il [[Santuário de l Bun Jasus de Matosinhos]].
== Biografie ==
Muitas dúbedas cercan la bida de António Francisco Lisboua. Praticamente todos ls dados subre sue bida son deribados dua biografie scrita an 1858 pul jurista [[Rodrigo José Ferreira Bretas]], 44 anhos apuis de la muorte de l Aleijadinho, baseando-se an decumientos i depoimientos de pessonas que conhecírun l artista<ref name="ITAU">[http://www.itaucultural.org.br/aplicexternas/anciclopedie_ic/andex.cfn?fuseation=artistas_biografie&cd_berbete=62&cd_iten=1&cd_lhéngua=28555 Anciclopédia Itaú Cultural]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
[[Fexeiro:SFrancisOuroPreto-CCBY.jpg|thumb|right|200px|Eigreija de San Francisco an Ouro Preto, cun ua magnífica portalada an piedra-xabon rializada pul Aleijadinho.]]
L más amportante de ls decumientos an que se baseou Bretas fui ua “Mimória” scrita an 1790 por un bereador de la cidade de [[Mariana]]. Neste decumiento, cujo oureginal se perdiu, ye feito un amplo relatório acerca de l stado de las artes nas [[Minas Gerales]], ancluindo alguns dados subre l Aleijadinho relacionados la sue formaçon artística i sue partecipaçon an alguas obras <ref name="BURY">Bury, John. "Las Eigreijas 'Borrominicas' de l Brasil Quelonial" in: Arquitetura i Arte ne l Brasil Quelonial (Monumenta)[http://www.monumenta.gob.br/site/?p=147]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Tamien ye mencionado que António Francisco era filho dun afamado mestre-de-obras [[Pertual|pertués]], [[Manuel Francisco Lisboua]], que para alhá de custrutor atuaba cumo arquiteto<ref name="BURY"/>.
La data de nacimiento de l Aleijadinho ye motibo de cuntrobérsia. D'acordo cul biógrafo Bretas, António Francisco naciu ne l anho de 1730 an [[Bila Rica]] (atual [[Ouro Preto]]) na freguesie de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de António Dies, sendo filho de Manuel Francisco Lisboua i sue [[Scrabidon ne l Brasil|scraba africana]], Isabel (ó Izabel)<ref name="BRETAS"/>. L filho, nacido scrabo, fui [[alforria]]do ne l batismo. La certidon de batismo ancuntrada por Bretas dá la data de 29 de agosto de 1730 pa l nacimiento de António. Las dúbedas deriban de l fato de que l nome de l pai que figura na certidon ye Manuel Francisco de la Cuosta, i nun Lisboua, l que poderie ser debido a un erro de l scribon. Outra fuonte de dúbedas ye la certidon de óbito de l Aleijadinho, datada de 18 de nobembre de 1814, na qual custa que l artista morriu als 76 anhos de eidade. A cunfiar neste decumiento, el deberie haber nacido an 1738<ref name="DESC">Biografie de l Aleijadinho an çcubraminas .com.br [http://www.çcubraminas .com.br/çtinosturisticos/hpg_páigina.asp?id_páigina=2042&id_pgiSuper=]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
António Francisco tubo un filho natural – fura de l casamiento - als 47 anhos, la quien chamou Manuel Francisco Lisboua, mesmo nome de l abó. Tubo tamien bários meio-armanos, fruitos de l casamiento de l sou pai<ref name="MANUEL">Martins, Judith. Susídios para la biografie de Manuel Francisco Lisboua. Rebista de l IPHAN (1940)[http://www.alexandria .com.br/iphan/detalhe.asp?ck=27398&tipoPesq=andice]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Un destes meio-armanos, padre Félix António Lisboua, tamien fui scultor.
=== Formaçon ===
Segundo Bretas, António Francisco sabie lher i screbir i poderie haber studado lhatin. Subre sue formaçon artística, la “Mimória” de l bereador de Mariana andica que António Francisco tenerie recebido liçones de sou pai i de l zamhista i pintor pertués [[Juan Gomes Batista]]. Tamien [[António Francisco Palumbar]], armano de l pai de l Aleijadinho i antoce sou tio, era un afamado scultor i poderie tener partecipado de la eiducaçon de l moço António. Ls críticos tamien apuntan ls scultores pertueses [[Francisco Xabier de Brito]] i [[José Coneilho de Noronha]] cumo possibles anfluéncias. Cun Coneilho de Noronha l Aleijadinho trabalhou efetibamente ne l ampeço de sue carreira, cerca de 1758, nas obras de talha de la Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de l Buono Sucesso, an [[Caeté]]<ref name="ITAU"/><ref name="MYRIAM">Oulibeira, Myrian Andrade Rieiro de (2003). L rococó relegioso ne l Brasil. San Paulo: Cosac & Naify.</ref>.
Alguns acraditan que António Francisco poderie haber biajado al [[Riu de Janeiro]] – anton capital de la quelónia – na década de 1770, cuja ferbilhante atebidade artística tamien poderie tener anfluenciado l artista. Nun hai, mas, probas decumentales de tal biaige.
=== Malina i muorte ===
[[Fexeiro:Aleijadinho - Nossa Senhora das Dores-1.jpg|thumb|200px|''Nuossa Senhora de las Delores'', ne l [[Museu de Arte Sacra de San Paulo]]]]
Na çcriçon de Bretas, António Francisco era "''pardo scuro, tenie la boç fuorte, la fala arrebatada i l génio agastado; la statura era baixa, l cuorpo cheno i mal cunfigurado, l rostro i la cabeça redondos, i esta bolumosa; l pelo preto i anielhoado, l de la barba cerrado i basto; la tiesta ancha, l nariç retangular i algun tanto puntiagudo, ls beiços grossos, las oureilhas grandes i l cachaço cúrtio.''"<ref name="BRETAS"/>
A partir de 1777, l artista ampeçou a sofrer ls sintomas dua misteriosa malina que le causou deformidades ne l cuorpo i que le balírun la alcunha de “Aleijadinho”. Bretas diç que António sofrie delores hourribles i que eibentualmente perdiu ls dedos de ls pies i tubo de andar de zinolhos. Tamien treminou por perder ls dientes i ls dedos de las manos, i sues deformidades tenerien feito cun que trabalhasse scundido por tendas para que las pessonas nun l ouserbassen. Sou scrabo Maurício serie l respunsable por atar a sues manos ls cinzéles cun ls quales sculpie<ref name="BRETAS">L Aleijadinho por Rodrigo Bretas [http://www.çcubraminas .com.br/çtinosturisticos/hpg_páigina.asp?id_páigina=2044&id_pgiSuper=]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Atualmente se debate que malina poderie tener causado esses porblemas al Aleijadinho, debedindo-se las oupinioes antre [[sífilis]], [[reumatismo]], [[porfíria]], [[hanseníase]], [[lepra]] i [[poliomielite]]<ref name="DESC"/>. Ye mui probable que ls sintomas debastadores çcritos por Bretas séian un tanto sagerados, ua beç que serie mui defícel que cun tamanhas mutilaçones l Aleijadinho podisse tener sculpido sues redadeiras obras an [[Cungonhas de l Campo]].
Inda segundo Bretas, l Aleijadinho morriu pobre i abandonado. Ne ls redadeiros anhos de sue bida bibiu na casa de sue nora Joana, que cuidou-lo até la muorte, an 1814. La certidon de óbito ancuntrada ne l arquibo de la [[Eigreija Matriç Nuossa Senhora de la Cunceiçon|Matriç de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de António Dias]] diç l seguinte: "''Als zuito de Nobembre de mil uitecientos i quatorze, morriu Antonio Francisco Lisboua, pardo sulteiro de setienta i seis anhos, cun todos ls Sacramientos anquemendado Buona Muorte i para clareza fiç passar este assento i que me assigno L Codjor José Cumo. De Moraes.''"<ref name="DESC"/>.
== Obra ==
[[Fexeiro:Aleijadinho-anjo.jpg|thumb|200px|''Anjo cul cálice de la Peixon'', Santuário de Cungonhas]]
Cumo acuntece cun outros artistas queloniales, la atribuiçon de obras al Aleijadinho ye deficultada pul fato de ls artistas de la época nun assináren sues obras i pula scasseç de fuontes documentales. An giral ls decumientos cumo cuntratos i recibos acordados antre las armandades relegiosas i ls artistas son las fuontes más siguras para la atribuiçon de outories. Tamien outros decumientos, cumo la “Mimória” de l bereador de Mariana trascrito por Bretas i la tradiçon oural son eilemientos úteles. Por redadeiro, cumparaçones stilísticas antre las obras coincidas cun obras de outorie çcoincida puoden ser ousadas para atribuir ua detreminada obra a un artista.
L Aleijadinho fui eissencialmente un [[scultor]], trabalhando tanto ne l antalhe de eimaiges, [[retábulo]]s i outros eilemientos de madeira ([[talha dourada|talha]]) cumo na scultura an [[piedra-xabon]], cula qual rializou eilemientos de portaladas de eigreijas i tamien [[casa de banho]]s i státuas de bulto, cumo ls [[Profetas]] de l [[sagrado]] de l [[Santuário de Cungonhas]]. El tamien atuou cumo [[arquiteto]], inda que la natureza i seneficado de sues obras nesse campo seia motibo de cuntrobérsia.
== Lhista de obras ==
[[Fexeiro:Recibo autógrafo de Aleijadinho - 1802.jpg|thumb|180px|Recibo assinado pul Aleijadinho quando recebiu l pagamiento pula obra de l Profetas. [[Museu de la Ancunfidéncia]]]]
=== Sabará ===
* Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo: l cancelo, coro sustentado por [[Atlante]]s, púlpitos, sculturas an piedra xabon subre la puorta percipal i frunton
* Matriç de Nuossa Senhora de la Cunceiçon: grade de madeira de l batistério
* Museu de l Ouro: eimaige de Santana Mestra
=== Ouro Preto ===
* Spício de la Tierra Santa – Porjeto i eisecuçon de l [[chafariç]] an [[Steatite|steatita]], ne ls fondos de l monastério;
* [[Palácio de l Gobernadores]] – Risco an ''saguínea'' de l chafariç anterno (1752); feito dua mesa de [[jacarandá]] preto; dous bancos de ancosto i dous bancos torneados (1761), peças nun eidantificadas;
* Chafariç de l Pissarron – Porjeto de l chafariç situado ne l Alto de la Cruç, antiga rue Ancha, prossimidade de la Eigreija de Santa Ifigénia (1761); busto de [[Afrodite]] ne l remate de l frunton;
* [[Eigreija Nuossa Senhora de l Carmo (Ouro Preto)|Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo]] – Modificaçon de l porjeto oureginal (1770); altares colaterales de Nuossa Senhora de la Piedade (1807) i de San Juan Batista (1809); acréscimo de ls camarines i guarda-pós de ls altares de Santa Madalena i Santa Lhuzie;
* Casa de l Açougue Público – Porjeto i specificaçon de l açougue (1771), obra demolida an 1797;
* [[Eigreija San Francisco de Assis (Ouro Preto)|Eigreija de San Francisco de Assis]] – Sculturas de ls tambores ogibales de l púlpitos, an steatita, repersentando eipisódios bíblicos (1772); barrete de la capielha-mor (1773–74); porjeto atual de la portalada (1774–75); risco de la tribuna de l altar-mor (1778–79); feitio de las piedras Dara (1789); retábulo de la capielha-mor (1790–94) (eilaborado cula colaboraçon de ls entalhadores [[Anrique Gomes de Brito]], [[Luís Ferreira de la Silba]] i [[Faustino de la Silba Correia]]); porjeto de dous altares colaterales cunsagrados la San Lúcio i Santa Bona (eisecutados cun alteraçones por [[Bicente Albes de la Cuosta]], an [[1829]]);
* [[Eigreija de San Jesé (Ouro Preto)|Eigreija de San Jesé]] – Porjeto de l retábulo de la capielha-mor (1773, más tarde alterado); modificaçones porduzidas ne l risco de la fachada (1772);
* [[Eigreija Nuossa Senhora de las Mercés i Perdones]] – Risco de la primitiba capielha-mor; rebison de l porjeto i bereficaçon final de la obra (1775–78), que fui depuis botada abaixo an 1805.
=== Nuoba Lhima ===
* Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de l Pedamiego de [[Nuoba Lhima]] — Altar-mor, altares lhaterales, púlpitos, coro i batistério, procedentes de la Fazenda Jaguara, donaçon de George Chalmers, antigo superintendente de la Mina de Morro Bielho, quando adquiriu la fazenda.
=== Tiradentes ===
* Matriç de Santo António: risco de l fruntispício i de las grades de l cuorpo de la eigreija.
=== San Juan del-Rei ===
* [[San Francisco de Assis (San Juan del-Rei)|Eigreija de San Francisco de Assis]]: risco de ls altares colaterales; risco de la portalada; eimaige de San Juan Eibangelista
* Eigreija Nuossa Senhora de l Carmo: risco i eisecuçon de la maior parte de las sculturas de la portalada
=== Cungonhas ===
[[Fexeiro:Sanctuary of Bom Jesus do Congonhas.jpg|thumb|220px|L cunjunto de l sagrado de la Eigreija de Cungonhas]]
* [[Santuário de l Bom Jesus de Matosinhos]]: eimaiges de ls Passos de la Peixon nas capielhas; státuas de ls Profetas ne l sagrado de la eigreija; caixa de l uorgon (zaparecida); relicários.
== Repersentaçones na cultura ==
L Aleijadinho yá fui retratado cumo personaige ne l cinema i na telbison, anterpretado por [[Giraldo Del Rey]] ne l filme "''[[Cristo de Lhama]]''" (1966), [[Maurício Gonçalbes]] ne l filme "''[[Aleijadinho - Peixon, Glória i Suplício]]''" (2003) i [[Sténio Garcia]] nun causo special de la [[Telbison Globo]].
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Commons1|Category:Aleijadinho}}
{{wikiquote|Aleijadinho}}
* [[duoze profetas de Aleijadinho]]
* [[Artistas de l Brasil]]
* [[Arquitetura de l Brasil]]
* [[Scultura de l Brasil]]
* [[Barroco ne l Brasil]]
* [[L Aleijadinho]], decumentário de 1978
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* [http://www.portacurtas.com.br/pop4_160.asp?cod=4752&eisib=5407 Decumentário subre Aleijadinho atrabeç de l Puorta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Commonscat|Aleijadinho}}
{{biografies}}
[[Catadorie:Aleijadinho]]
[[Catadorie:Mineiros de Ouro Preto]]
[[Catadorie:Afro-brasileiros]]
[[Catadorie:Scultores de l Brasil]]
[[Catadorie:Arquitetos de l Brasil]]
[[Catadorie:Zamhistas de l Brasil]]
[[Catadorie:Lhuso-brasileiros]]
[[Catadorie:Barroco mineiro]]
[[Catadorie:Pessonas cun deficiéncia]]
[[Catadorie:Scultores queloniales de l Brasil]]
3gfn963di132kz1od9yrpfhgxew8hy3
108110
108109
2026-08-22T10:26:13Z
~2026-30875-10
15270
/* Repersentaçones na cultura */
108110
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Aleijadinho98.jpg|thumb|220px|''Cristo carregando la cruç'', [[Santuário de Cungonhas de l Campo]]]]
'''António Francisco Lisboua''', más coincido cumo '''Aleijadinho''', ([[Ouro Preto|Bila Rica]], [[29 de agosto]] de [[1730]] — Bila Rica, [[18 de nobembre]] de [[1814]]) fui un [[scultor]], antalhador, [[zamhista]] i [[arquiteto]] ne l [[Brasil quelónia|Brasil quelonial]].
Cun un stilo relacionado al [[barroco]] i specialmente al [[rococó]], ye cunsidrado l maior spoente de la arte quelonial an [[Minas Gerales]] (quemumente chamada [[barroco mineiro]]) i ne l Brasil quelónia an giral. To sue obra fui rializada an Minas Gerales, specialmente nas cidades de [[Ouro Preto]], [[Sabará]], [[San Juan del-Rei]] i [[Cungonhas del Campo]]. Ls percipales menumientos que cuntén sues obras son la [[Eigreija San Francisco de Assis (Ouro Preto)|Eigreija de San Francisco de Assis de Ouro Preto]] il [[Santuário de l Bun Jasus de Matosinhos]].
== Biografie ==
Muitas dúbedas cercan la bida de António Francisco Lisboua. Praticamente todos ls dados subre sue bida son deribados dua biografie scrita an 1858 pul jurista [[Rodrigo José Ferreira Bretas]], 44 anhos apuis de la muorte de l Aleijadinho, baseando-se an decumientos i depoimientos de pessonas que conhecírun l artista<ref name="ITAU">[http://www.itaucultural.org.br/aplicexternas/anciclopedie_ic/andex.cfn?fuseation=artistas_biografie&cd_berbete=62&cd_iten=1&cd_lhéngua=28555 Anciclopédia Itaú Cultural]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
[[Fexeiro:SFrancisOuroPreto-CCBY.jpg|thumb|right|200px|Eigreija de San Francisco an Ouro Preto, cun ua magnífica portalada an piedra-xabon rializada pul Aleijadinho.]]
L más amportante de ls decumientos an que se baseou Bretas fui ua “Mimória” scrita an 1790 por un bereador de la cidade de [[Mariana]]. Neste decumiento, cujo oureginal se perdiu, ye feito un amplo relatório acerca de l stado de las artes nas [[Minas Gerales]], ancluindo alguns dados subre l Aleijadinho relacionados la sue formaçon artística i sue partecipaçon an alguas obras <ref name="BURY">Bury, John. "Las Eigreijas 'Borrominicas' de l Brasil Quelonial" in: Arquitetura i Arte ne l Brasil Quelonial (Monumenta)[http://www.monumenta.gob.br/site/?p=147]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Tamien ye mencionado que António Francisco era filho dun afamado mestre-de-obras [[Pertual|pertués]], [[Manuel Francisco Lisboua]], que para alhá de custrutor atuaba cumo arquiteto<ref name="BURY"/>.
La data de nacimiento de l Aleijadinho ye motibo de cuntrobérsia. D'acordo cul biógrafo Bretas, António Francisco naciu ne l anho de 1730 an [[Bila Rica]] (atual [[Ouro Preto]]) na freguesie de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de António Dies, sendo filho de Manuel Francisco Lisboua i sue [[Scrabidon ne l Brasil|scraba africana]], Isabel (ó Izabel)<ref name="BRETAS"/>. L filho, nacido scrabo, fui [[alforria]]do ne l batismo. La certidon de batismo ancuntrada por Bretas dá la data de 29 de agosto de 1730 pa l nacimiento de António. Las dúbedas deriban de l fato de que l nome de l pai que figura na certidon ye Manuel Francisco de la Cuosta, i nun Lisboua, l que poderie ser debido a un erro de l scribon. Outra fuonte de dúbedas ye la certidon de óbito de l Aleijadinho, datada de 18 de nobembre de 1814, na qual custa que l artista morriu als 76 anhos de eidade. A cunfiar neste decumiento, el deberie haber nacido an 1738<ref name="DESC">Biografie de l Aleijadinho an çcubraminas .com.br [http://www.çcubraminas .com.br/çtinosturisticos/hpg_páigina.asp?id_páigina=2042&id_pgiSuper=]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
António Francisco tubo un filho natural – fura de l casamiento - als 47 anhos, la quien chamou Manuel Francisco Lisboua, mesmo nome de l abó. Tubo tamien bários meio-armanos, fruitos de l casamiento de l sou pai<ref name="MANUEL">Martins, Judith. Susídios para la biografie de Manuel Francisco Lisboua. Rebista de l IPHAN (1940)[http://www.alexandria .com.br/iphan/detalhe.asp?ck=27398&tipoPesq=andice]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Un destes meio-armanos, padre Félix António Lisboua, tamien fui scultor.
=== Formaçon ===
Segundo Bretas, António Francisco sabie lher i screbir i poderie haber studado lhatin. Subre sue formaçon artística, la “Mimória” de l bereador de Mariana andica que António Francisco tenerie recebido liçones de sou pai i de l zamhista i pintor pertués [[Juan Gomes Batista]]. Tamien [[António Francisco Palumbar]], armano de l pai de l Aleijadinho i antoce sou tio, era un afamado scultor i poderie tener partecipado de la eiducaçon de l moço António. Ls críticos tamien apuntan ls scultores pertueses [[Francisco Xabier de Brito]] i [[José Coneilho de Noronha]] cumo possibles anfluéncias. Cun Coneilho de Noronha l Aleijadinho trabalhou efetibamente ne l ampeço de sue carreira, cerca de 1758, nas obras de talha de la Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de l Buono Sucesso, an [[Caeté]]<ref name="ITAU"/><ref name="MYRIAM">Oulibeira, Myrian Andrade Rieiro de (2003). L rococó relegioso ne l Brasil. San Paulo: Cosac & Naify.</ref>.
Alguns acraditan que António Francisco poderie haber biajado al [[Riu de Janeiro]] – anton capital de la quelónia – na década de 1770, cuja ferbilhante atebidade artística tamien poderie tener anfluenciado l artista. Nun hai, mas, probas decumentales de tal biaige.
=== Malina i muorte ===
[[Fexeiro:Aleijadinho - Nossa Senhora das Dores-1.jpg|thumb|200px|''Nuossa Senhora de las Delores'', ne l [[Museu de Arte Sacra de San Paulo]]]]
Na çcriçon de Bretas, António Francisco era "''pardo scuro, tenie la boç fuorte, la fala arrebatada i l génio agastado; la statura era baixa, l cuorpo cheno i mal cunfigurado, l rostro i la cabeça redondos, i esta bolumosa; l pelo preto i anielhoado, l de la barba cerrado i basto; la tiesta ancha, l nariç retangular i algun tanto puntiagudo, ls beiços grossos, las oureilhas grandes i l cachaço cúrtio.''"<ref name="BRETAS"/>
A partir de 1777, l artista ampeçou a sofrer ls sintomas dua misteriosa malina que le causou deformidades ne l cuorpo i que le balírun la alcunha de “Aleijadinho”. Bretas diç que António sofrie delores hourribles i que eibentualmente perdiu ls dedos de ls pies i tubo de andar de zinolhos. Tamien treminou por perder ls dientes i ls dedos de las manos, i sues deformidades tenerien feito cun que trabalhasse scundido por tendas para que las pessonas nun l ouserbassen. Sou scrabo Maurício serie l respunsable por atar a sues manos ls cinzéles cun ls quales sculpie<ref name="BRETAS">L Aleijadinho por Rodrigo Bretas [http://www.çcubraminas .com.br/çtinosturisticos/hpg_páigina.asp?id_páigina=2044&id_pgiSuper=]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Atualmente se debate que malina poderie tener causado esses porblemas al Aleijadinho, debedindo-se las oupinioes antre [[sífilis]], [[reumatismo]], [[porfíria]], [[hanseníase]], [[lepra]] i [[poliomielite]]<ref name="DESC"/>. Ye mui probable que ls sintomas debastadores çcritos por Bretas séian un tanto sagerados, ua beç que serie mui defícel que cun tamanhas mutilaçones l Aleijadinho podisse tener sculpido sues redadeiras obras an [[Cungonhas de l Campo]].
Inda segundo Bretas, l Aleijadinho morriu pobre i abandonado. Ne ls redadeiros anhos de sue bida bibiu na casa de sue nora Joana, que cuidou-lo até la muorte, an 1814. La certidon de óbito ancuntrada ne l arquibo de la [[Eigreija Matriç Nuossa Senhora de la Cunceiçon|Matriç de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de António Dias]] diç l seguinte: "''Als zuito de Nobembre de mil uitecientos i quatorze, morriu Antonio Francisco Lisboua, pardo sulteiro de setienta i seis anhos, cun todos ls Sacramientos anquemendado Buona Muorte i para clareza fiç passar este assento i que me assigno L Codjor José Cumo. De Moraes.''"<ref name="DESC"/>.
== Obra ==
[[Fexeiro:Aleijadinho-anjo.jpg|thumb|200px|''Anjo cul cálice de la Peixon'', Santuário de Cungonhas]]
Cumo acuntece cun outros artistas queloniales, la atribuiçon de obras al Aleijadinho ye deficultada pul fato de ls artistas de la época nun assináren sues obras i pula scasseç de fuontes documentales. An giral ls decumientos cumo cuntratos i recibos acordados antre las armandades relegiosas i ls artistas son las fuontes más siguras para la atribuiçon de outories. Tamien outros decumientos, cumo la “Mimória” de l bereador de Mariana trascrito por Bretas i la tradiçon oural son eilemientos úteles. Por redadeiro, cumparaçones stilísticas antre las obras coincidas cun obras de outorie çcoincida puoden ser ousadas para atribuir ua detreminada obra a un artista.
L Aleijadinho fui eissencialmente un [[scultor]], trabalhando tanto ne l antalhe de eimaiges, [[retábulo]]s i outros eilemientos de madeira ([[talha dourada|talha]]) cumo na scultura an [[piedra-xabon]], cula qual rializou eilemientos de portaladas de eigreijas i tamien [[casa de banho]]s i státuas de bulto, cumo ls [[Profetas]] de l [[sagrado]] de l [[Santuário de Cungonhas]]. El tamien atuou cumo [[arquiteto]], inda que la natureza i seneficado de sues obras nesse campo seia motibo de cuntrobérsia.
== Lhista de obras ==
[[Fexeiro:Recibo autógrafo de Aleijadinho - 1802.jpg|thumb|180px|Recibo assinado pul Aleijadinho quando recebiu l pagamiento pula obra de l Profetas. [[Museu de la Ancunfidéncia]]]]
=== Sabará ===
* Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo: l cancelo, coro sustentado por [[Atlante]]s, púlpitos, sculturas an piedra xabon subre la puorta percipal i frunton
* Matriç de Nuossa Senhora de la Cunceiçon: grade de madeira de l batistério
* Museu de l Ouro: eimaige de Santana Mestra
=== Ouro Preto ===
* Spício de la Tierra Santa – Porjeto i eisecuçon de l [[chafariç]] an [[Steatite|steatita]], ne ls fondos de l monastério;
* [[Palácio de l Gobernadores]] – Risco an ''saguínea'' de l chafariç anterno (1752); feito dua mesa de [[jacarandá]] preto; dous bancos de ancosto i dous bancos torneados (1761), peças nun eidantificadas;
* Chafariç de l Pissarron – Porjeto de l chafariç situado ne l Alto de la Cruç, antiga rue Ancha, prossimidade de la Eigreija de Santa Ifigénia (1761); busto de [[Afrodite]] ne l remate de l frunton;
* [[Eigreija Nuossa Senhora de l Carmo (Ouro Preto)|Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo]] – Modificaçon de l porjeto oureginal (1770); altares colaterales de Nuossa Senhora de la Piedade (1807) i de San Juan Batista (1809); acréscimo de ls camarines i guarda-pós de ls altares de Santa Madalena i Santa Lhuzie;
* Casa de l Açougue Público – Porjeto i specificaçon de l açougue (1771), obra demolida an 1797;
* [[Eigreija San Francisco de Assis (Ouro Preto)|Eigreija de San Francisco de Assis]] – Sculturas de ls tambores ogibales de l púlpitos, an steatita, repersentando eipisódios bíblicos (1772); barrete de la capielha-mor (1773–74); porjeto atual de la portalada (1774–75); risco de la tribuna de l altar-mor (1778–79); feitio de las piedras Dara (1789); retábulo de la capielha-mor (1790–94) (eilaborado cula colaboraçon de ls entalhadores [[Anrique Gomes de Brito]], [[Luís Ferreira de la Silba]] i [[Faustino de la Silba Correia]]); porjeto de dous altares colaterales cunsagrados la San Lúcio i Santa Bona (eisecutados cun alteraçones por [[Bicente Albes de la Cuosta]], an [[1829]]);
* [[Eigreija de San Jesé (Ouro Preto)|Eigreija de San Jesé]] – Porjeto de l retábulo de la capielha-mor (1773, más tarde alterado); modificaçones porduzidas ne l risco de la fachada (1772);
* [[Eigreija Nuossa Senhora de las Mercés i Perdones]] – Risco de la primitiba capielha-mor; rebison de l porjeto i bereficaçon final de la obra (1775–78), que fui depuis botada abaixo an 1805.
=== Nuoba Lhima ===
* Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de l Pedamiego de [[Nuoba Lhima]] — Altar-mor, altares lhaterales, púlpitos, coro i batistério, procedentes de la Fazenda Jaguara, donaçon de George Chalmers, antigo superintendente de la Mina de Morro Bielho, quando adquiriu la fazenda.
=== Tiradentes ===
* Matriç de Santo António: risco de l fruntispício i de las grades de l cuorpo de la eigreija.
=== San Juan del-Rei ===
* [[San Francisco de Assis (San Juan del-Rei)|Eigreija de San Francisco de Assis]]: risco de ls altares colaterales; risco de la portalada; eimaige de San Juan Eibangelista
* Eigreija Nuossa Senhora de l Carmo: risco i eisecuçon de la maior parte de las sculturas de la portalada
=== Cungonhas ===
[[Fexeiro:Sanctuary of Bom Jesus do Congonhas.jpg|thumb|220px|L cunjunto de l sagrado de la Eigreija de Cungonhas]]
* [[Santuário de l Bom Jesus de Matosinhos]]: eimaiges de ls Passos de la Peixon nas capielhas; státuas de ls Profetas ne l sagrado de la eigreija; caixa de l uorgon (zaparecida); relicários.
== Repersentaçones na cultura ==
L Aleijadinho yá fui retratado cumo personaige ne l cinema i na telbison, anterpretado por [[Giraldo De l Rei]] ne l filme "''[[Cristo de Lhama]]''" (1966), [[Maurício Gonçalbes]] ne l filme "''[[Aleijadinho - Peixon, Glória i Suplício]]''" (2003) i [[Sténio Garcia]] nun causo special de la [[Telbison Globo]].
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Commons1|Category:Aleijadinho}}
{{wikiquote|Aleijadinho}}
* [[duoze profetas de Aleijadinho]]
* [[Artistas de l Brasil]]
* [[Arquitetura de l Brasil]]
* [[Scultura de l Brasil]]
* [[Barroco ne l Brasil]]
* [[L Aleijadinho]], decumentário de 1978
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* [http://www.portacurtas.com.br/pop4_160.asp?cod=4752&eisib=5407 Decumentário subre Aleijadinho atrabeç de l Puorta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Commonscat|Aleijadinho}}
{{biografies}}
[[Catadorie:Aleijadinho]]
[[Catadorie:Mineiros de Ouro Preto]]
[[Catadorie:Afro-brasileiros]]
[[Catadorie:Scultores de l Brasil]]
[[Catadorie:Arquitetos de l Brasil]]
[[Catadorie:Zamhistas de l Brasil]]
[[Catadorie:Lhuso-brasileiros]]
[[Catadorie:Barroco mineiro]]
[[Catadorie:Pessonas cun deficiéncia]]
[[Catadorie:Scultores queloniales de l Brasil]]
l969cutgu0ty74xup4dqv9mmjvucqlc
Relegion
0
1023
108102
96274
2026-08-21T18:32:57Z
~2026-30875-10
15270
108102
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Religionsmajoritaries.png|thumb|380px|]]
[[Fexeiro:Religious symbols.svg|thumb|right|Simblos de bárias religiones.]]
La '''Religion''' (de l [[lhéngua lhatin|lhatin]]: "''religio''" ousado na [[Bulgata]], que quier dezir "prestar culto a ua debindade", “ligar nuobamente", ó solo "religar") puode ser defenida cumo un cunjunto de crenças relacionadas cun aqueilho que l'houmanidade cunsidra cumo subrenatural, debino, sagrado i trancendental, bien cumo l cunjunto de rituales i códigos morales que deriban dessas crenças.
== Eitimologie ==
[[Fexeiro:Illuminated.bible.closeup.arp.jpg|thumb|230px|Pormenor dua [[Bíblia]] de l [[seclo XV]].]]
La palabra mirandesa religion deriba de la palabra latina religio, mas çconhece-se al cierto que relaçones stablece religio cun outras palabras. Peç que ne l mundo latino anterior al nacimiento de l crestianismo, religio referie-se a un stilo de cumportamiento marcado pula regideç i pula percison.
La palabra "religion" fui ousada durante seclos ne l cuntesto cultural de la [[Ouropa]], marcado pula persença de l [[crestianismo]] que se apropiou de l termo latino religio. An outras ciblizaçones nun eisiste ua palabra eiquibalente. L hinduísmo antigo outelizaba la palabra rita qu'apuntaba para l'orde cósmica de l mundo, cula qual todos ls seres deberian star harmonizados i que tamien se referie a la correta eisecuçon de ls ritos puls brámanes. Mais tarde, l termo fui sustituído por dharma, termo qu'atualmente ye tamien ousado pul budismo i que diç l'eideia dua lei debina i eiterna.
Storicamente fúrun propuostas bárias eitimologies para l'ourige de religio. Cícero, na sue obra '''De natura deorum''', (45 a.C.) diç que l termo ten a ber cun reileger, reler, sendo caratelístico de las pessonas religiosas prestáren muita atençon a todo l que se relacionaba culs diuses, relendo las scrituras. Esta propuosta etimológica sublinha l caráter repetitibo de l fenómeno religioso, bien cumo l'aspeto anteletual. Mais tarde, Latáncio (seclo III i IV d.C.) rejeita l'anterpretaçon de Cícero i diç que l termo ben de religare, religar, dezindo que la religion ye un laço de piedade que sirbe para religar ls seres houmanos a Dius.
Ne l libro "La Cidade de Dius" Agostinho de Heipona (seclo IV d.C.) afirma que religio deriba de religere, "releger". Atrabeç de la religion l'houmanidade reeilegie de nuobo la Dius, de l qual se tenie separado. Mais tarde, na obra De bera religione Agostinho retoma l'anterpretaçon de Latáncio, que bia an religio ua relaçon cun "religar".
Macróbio (seclo V d.C.) cunsidra que religio ben de relinquere, algo que mos fui deixado puls antepassados.
Andependiente de l'ourige, l termo ye adotado para chamar qualquiera cunjunto de crenças i balores que cumponen la fé de determinada pessona ó cunjunto de pessonas. Cada religion anspira ciertas normas i motiba ciertas práticas.
== Palabras i Cunceitos Relebantes ==
Eisisten palabras que son dezidas/screbidas muita beç ne l çcurso religioso griego, romano, judiu i crestiano. Antre eilhes stan: sacro i sous deribados (sacrar, sagrar, sacralizar, sacramentar, eisecrar), profano (profanar) i dius(s). L cunceito dessas palabras baria muito cunsante la época i la religion de quien ls amprega. Inda assi, ye possible ber un mínimo quemun a la grande parte de ls cunceitos atrebuídos als termos.
Ls religiosos griegos, romanos, judius i crestianos acraditan na eisisténcia de bários(griegos i romanos) ó dun único dius (judius i crestianos), un ser ampassible de ser sentido puls sensores houmanos i que ye capaç de porbocar acuntecimientos amprobables/ampossibles que puoden faborecer ó prejudicar ls homes. Pa ls religiosos, las cousas i las aciones se debiden antre sacras i profanas. Sacro ye aqueilho que mantén ua ligaçon/relaçon cul(s) dius(s). Profano ye aqueilho que nun mantén nanhue ligaçon cul(os) dius(es). Para alguns religiosos, "profano" ye un termo pejoratibo, para outros nó. Yá l berbo "profanar" (tornar algo profano) ye siempre tido cumo ua açon mala puls religiosos.
== Cunceito de Religion ==
[[Fexeiro:Place-Saint-Pierre-foule.jpg|right|thumb|250px|Praça de San Pedro, ne l [[Baticano]].]]
Drento de l que se define cumo religion puode-se achar muitas crenças i filosofies defrentes. Las muitas religiones de l mundo son de fato muito defrentes antre si. Inda assi ye possible stabelecer ua caratelística an quemun antre todas eilhas. Ye fato que to religion ten un sistema de crenças ne l subrenatural, giralmente ambolbendo debindades ó diuses. Las religiones questuman tamien tener relatos subre l'ourige de l Ouniberso, de la Tierra i de l Home, i l qu'acunte apuis de la muorte. La maior parte acradita na bida apuis de la muorte.
La religion nun ye solo un fenómeno andebidual, mas tamien un fenómeno social. La eigreija, l pobo scolhido (l pobo judiu), l partido quemunista, son eisemplos de doutrinas que eisigen nun solo ua fé andebidual, mas tamien adeson a un cierto grupo social. Atenten, por eisemplo, a las perseguiçones de l Partido Quemunista Chinés a la seita Falun Gong. L Partido Quemunista Chinés antende que la religion nun seia neçaira la sociadade chinesa.
La eideia de religion cun muita frequéncia cuntempla l'eisisténcia de seres superiores que tenerien anfluéncia ó poder de determinaçon ne l çtino houmano. Esses seres son percipalmente diuses, que quedan arriba dun sistema que puode ancluir bárias catadories: anjos, demónhos, eilementales, semidiuses, etc.
Outras defeniçones mais amplas de religion çpensan l'eideia de debindades i focalizan ls papéles de zambolbimento de balores morales, códigos de cunduta i senso coperatibo an ua quemunidade.
Ateísmo ye la negaçon de l'eisisténcia de qualquier tipo de dius i de la beracidade de qualquiera religion teísta. Agnosticismo ye la dúbeda subre l'eisisténcia de dius i subre la beracidade de qualquiera religion teísta, por falta de probas faborables ó cuntrárias. Deísmo ye la crença nun dius que solo puode ser coincido atrabeç de la rezon, i nun de la fé i rebelaçon.
Alguas religiones nun cunsedarun deidades, i puoden ser cunsidradas cumo ateístas (inda que l'ateísmo nun seia ua religion, el puode ser ua caratelística dua religion). Ye l causo de l budismo, de l cunfucionismo i de l taoísmo. Recentemiente surgiran mobimientos specificamente birados para ua prática religiosa (ó aparecida) de la parte de deístas, agnósticos i ateus - cumo eisemplo puoden ser citados l Houmanismo Laico i l Ounitário-Ounibersalismo. Outros criaran sistemas filosóficos alternatibos cumo August Comte fundador de la Religion de la Houmanidade.
Las religiones qu'afirman l'eisisténcia de diuses puoden ser classeficadas an dous tipos: monoteísta ó politeísta. Las religiones monoteístas (monoteísmo) admiten solamente l'eisisténcia dun único dius, un ser supremo. Las religiones politeístas (politeísmo) admiten l'eisisténcia de mais dun dius.
Atualmente, las religiones monoteístas son dominantes ne l mundo: judaísmo, crestianismo i Eislon juntos ajuntan mais de la metade de ls seres houmanos i quaijeque la totalidade de l mundo oucidental. La Fé Bahá'í ye ua religion monoteísta.
== Caratelísticas de las religiones ==
Inda que cada religion apersente eilemientos própios, ye tamien possible ber eilemientos quemunes a las bárias religiones i que puoden permitir un melhor antendimiento de l fenómeno religioso.
Las religiones ténen grandes narratibas, que splican l'ampeço de l mundo ó que legitiman la sue eisisténcia. L eisemplo mais coincido ye talbeç la narratiba de l Génesis na tradiçon judaica i crestiana. De la legitimaçon de l'eisisténcia i de la balidade dun sistema religioso, este questuma ambocar a ua rebelaçon ó a l'oubtençon dua sabedorie por parte dun fundador, cumo acuntece ne l budismo, adonde l Buda alcançou l'eiluminaçon anquanto meditaba debaixo dua fieira ó ne l Eislon, an que Muhammad recebiu la rebelaçon de l Coron de Dius.
Las religiones tenden tamien a sacralizar determinados locales. Ls motibos para essa sacralizaçon son bariados, podendo star relacionados cun determinado eibento na stória de la religion (por eisemplo, l'amportáncia de l Muro de las Lamentaçones ne l judaísmo) ó porque a esses locales son associados acuntecimientos miraculosos (santuários católicos de Fátima ó de Lourdes) ó porque son marcos d'eibentos religiosos relacionados a la mitologie de la própia religion (menumientos megalíticos, cumo Stonehenge, ne l causo de las religiones paganas). Na antiga religion griega, ls templos nun éran locales para la prática religiosa, mas si locales adonde se acraditaba qu'habitaba la debindade, sendo por esso sagrados.
Las religiones stabelecen que ciertos períodos temporales son speciales i dedicados a ua anteraçon cul debino. Esses períodos puoden ser anuales, mensales, sumanales ó puoden mesmo ser al longo dun die. Alguas religiones achan que ciertos dies de la sumana son sagrados (Shabat ne l judaísmo ó l Demingo ne l crestianismo), outras marcan esses dies sagrados d'acordo cun fenómenos de la naturaleza, cumo las fases de la luna, na religion Wica, an que to purmeiro die de luna chena sbat ye cunsidrado sagrado. Las religiones proponen fiestas ó períodos de jejun i meditaçon que se zambolben al largo de l'anho.
== L studo de la religion ==
=== Stória de l studo de la religion ===
Las purmeiras reflessones subre la religion fúrun feitas puls antigos Griegos i Romanos. Xenofonte relatibizou l fenómeno religioso, dezindo que cada cultura criaba diuses a la sue semelhança. L storiador griego Heródoto çcrebiu nas sues Stórias las bárias práticas religiosas de ls pobos qu'ancuntrou durante las biaiges qu'afatuou. Cunfrontado culas defrenças eisistentes antre la religion griega i la religion de ls outros pobos, tentou eidantificar alguns diuses de las culturas strangeiras culs diuses griegos. L sofista Protágoras declarou çcoincer se ls diuses eisistian ó nó, posiçon que tubo cumo cunsequéncias la sue spulson de Atenas i l queimar de to la sue obra. Críties defendiu que la religion serbie para deciplinar ls seres houmanos i fazer cun qu'estes aderissen als eideales de la birtude i de la justícia. Júlio César i l storiador Tácito çcrebírun nas sues obras las práticas religiosas de ls pobos qu'ancuntrórun durante las sues cunquistas militares.
Ne ls purmeiros seclos de l'era atual, ls outores crestianos screbírun reflexones alredror de la religion fruito de ls ataques que sperimentórun por parte de ls outores pagones. Estes creticában l fato desta religion ser nuoba quando acumparada cula antiguidade de ls cultos pagones. Cumo respuosta l'esta alegaçon, Eusébio de Cesareia i Agostinho de Heipona amostrórun que l crestianismo se anserie na tradiçon de las scrituras hebraicas, que relatában l'ourige de l mundo. Para ls purmeiros outores crestianos, l'houmanidade era d'ampeço monoteísta, mas tenie sido currumpida puls cultos politeístas qu'eidantificában cumo obra de Satanás.
Durante la Eidade Média, ls pensadores de l mundo muçulmano rebelórun un coincimiento mais perfundo de las religiones que ls outores crestianos. Na Ouropa, las biaiges de Marco Polo permitiran coincer alguns aspetos de las religiones de la Ásiamas la bison subre las outras religiones era lemitada: l judaísmo era cundenado pul fato de ls judius tenéren reijeitado Jasus cumo messias i l'eislon era bisto cumo ua heresie.
L Renacimiento fui un mobimento cultural i artístico que percuraba rebibir ls moldes de la Antiguidade. Assi sendo, ls antigos diuses de ls griegos i de ls romanos deixórun de ser bistos pula eilite anteletual i artística cumo demónhos, sendo representados i studados puls artistas que ls representában. Nicolau de Cusa rializou un studo acumparado antre l crestianismo i l'eislon an obras cumo De pace fidei i Cribatio Alcorani. An Marsílio Ficino ancontra-se un antresse an studar las fuontes de las defrentes religiones; este outor bia tamien ua cuntinidade ne l pensamiento religioso. Giobanni Pico della Mirandola antressou-se pula tradiçon mística de l judaísmo, la Cabala.
Las çcubiertas i la spanson ouropéia puls cuntinentes, tubírun cumo cunsequéncia la sposiçon de ls ouropeus la culturas i religiones que éran muito defrentes de las sues. Ls missionários crestianos rializórun çcriçones de las bárias religiones, antre eilhas stan las de Roberto de Nobili i Matteo Rici, jesuítas que coincírun bien las culturas de la Índia i de la China, adonde bibírun durante anhos.
An 1724 Joseph François Lafitau, un padre jesuíta, publicou l'obra Moeurs des sauvages amériquaines cumparées aux moeurs des premiers temps na qual cumparaba las religiones de ls índios, la religion de la Antiguidade Clássica i l catolicismo, tenendo chegado a la cuncluson de qu'estas religiones deribában dua religion primordial.
Ne ls finales de l seclo XVIII i ne l'ampeço de l seclo XIX parte amportante de ls testos sagrados de las religiones tenien yá sido traduzidos nas percipales lénguas ouropéias. Ne l seclo XIX acuntece tamien la struturaçon de l'antropologie cumo ciéncia, tendo bários antropólogos se dedicado al studo de las religiones de ls pobos tribales. Nesta época ls ambestigadores refletiran subre las ourigenes de la religion, tenendo alguns defendido un squema eibolutibo, ne l qual l'animismo era la forma religiosa primordial, que depuis eiboluíe para l politeísmo i mais tarde para l monoteísmo.
=== Abordaiges deciplinares ===
[[Fexeiro:Rhumsiki crab sorceror.jpg|thumb|200px|Un feiticeiro de ls [[Camarones]].]]
L studo científico de la religion ye atualmente rializado por bárias deciplinas de las ciéncias sociales i houmanas. La Stória de las Religiones, nacida na segunda metade de l seclo XIX, studa la religion atrabeç de ls métodos de l'ambestigaçon stórica. Eilha studa l cuntesto cultural i político an que determinada tradiçon religiosa eimergiu.
La Sociologie de la Religion analisa las religiones cumo fenómenos sociales, percurando çbendar l'anfluéncia deilha na bida de l'andebíduo i de la quemunidade. La Sociologie de la Religion ten cumo percipales nomes Emile Durkhein, Karl Marx,Ernst Troeltsch, Max Weber i Petener Berger.
La Antropologie, tradecionalmente centrada ne l studo de ls pobos sin scrita (inda que ls sous campos de studo puodan ser tamien las modernas sociadades capitalistas), zambolbeu de eigual modo ua ária de studo de la religion, na qual se speculou subre las ourigenes i funçones de la religion. John Lubbock, ne l libro The Origin of Civilization and the Primitibe Cundition of Man apersentou un squema eibolutibo de la religion: de l'ateísmo (antendido cumo falta d'eideias religiosas), passa-se para l xamanismo, l'antropomuorfismo, l monoteísmo i por fin para l monoteísmo ético. Esta bison eibolucionista fui puosta an causa por outros ambestigadores, cumo I.B. Taylor que cunsidraba l'animismo cumo la primitiba forma de religion.
La Fenomenologie de la Religion, que deriba de la filosofie fenomenológica de Edmund Husserl, tenta caçar l lado único de la speriéncia religiosa. Outiliza cumo percipal método científico l'obserbaçon, splicando ls mitos, ls símbolos i ls rituales. Eilha percura cumprender la religion de l punto de bista de l crente, bien cumo l balor dessas crenças na bida de l mesmo. Por estas rezones eibita ls juízos de balores (cunceitoabandono de qualquiera juízo de balor). Ls percipales nomes ligados a la Fenomenologie de la Religion son Nathan Soderblon, Garardus ban der Leuw, Rudolf Otto, Friedrich Heiler i Mircea Eiliade.
== Classeficaçon de las religiones ==
=== Classeficaçon geográfica ===
Esta classeficaçon percura agrupar las religiones cun base an critérios geográficos, cumo la cuncentraçon nua determinada region ó l fato de ciertas religiones tenéren nacido na mesma region de l mundo. Las catadories mais ampregues son las seguintes:
* Religiones de l Médio Ouriente: judaísmo, crestianismo, eislon, zoroastrismo, fé bahá'í;
* Religiones de l Stremo Ouriente: cunfucionismo, taoísmo, budismo mahayana i xintoísmo;
* Religiones de la Índia: hinduísmo, jainismo, budismo i siquismo;
* Religiones africanas: religiones de ls pobos tribales de la África Negra;
* Religiones de la Ouceanie: religiones de ls pobos de las eilhas de l Pacífico, de la Austrália i de la Nuoba Zelándia;
* Religiones de la Antiga Grécia i Roma.
Esta classeficaçon ye porblemática, pus alguas religiones nun stan lemitadas nua dada region (cumo por eisemplo l'eislon) i porque alguas religiones nun son atualmente relebantes na region geográfica an que se ampeçórun (eisemplo de l crestianismo, qu'ambora tubisse nacido ne l Médio Ouriente ye hoije minoritário naqueilha region de l mundo).
== La religion ne l mundo cuntemporáneo ==
[[Fexeiro:Cao Dai temple (Vietnam).jpg|thumb|200px|Adetos de l [[Cao Dai]], ua religion sincrética surgida ne l seclo XX.]]
Zde ls finales de l seclo XIX, i an particular zde la segunda metade de l seclo XX, l papel de la religion, bien cumo l sou númaro d'aderentes, ten-se alterado muito.
Alguns países an que la tradiçon religiosa stubo storicamente ligada al crestianismo, an cuncreto ls países de la Ouropa, sperimentórun un segneficatibo declínio de la religion. Este declínio manifestou-se na deminuiçon de l númaro de pessonas que frequenta serbícios religiosos ó de l númaro de pessonas que deseian abraçar ua bida monástica ó ligada al sacerdócio.
An cuntraste, ne ls Stados Ounidos, na América Latina i na África susariana, l crestianismo crece muito; para alguns studiosos estes locales seran nun feturo próssimo ls nuobos centros desta religion. L eislon ye atualmente la religion que mais crece an númaro d'adetos, que nun se circunscriben al mundo árabe, mas tamien al sudeste asiático, i la quemunidades na Ouropa i ne l cuntinente americano. L hinduísmo, l budismo i l xintoísmo ten la sue grande ária d'anfluéncia ne l Stremo Ouriente, inda que las dues purmeiras tradiçones anfluencien cada beç mais la spiritualidade de ls habitantes de l mundo oucidental. La Índia, adonde cerca de 80% de la populaçon ye hindu, ye un de ls países mais religiosos de l mundo, quedando an segundo lugar atrás de ls Stados Ounidos. Las splicaçones para l crecimento de las religiones nestas regiones ancluen l zanimo culas grandes eideologies de l seclo XIX i XX, cumo l nacionalismo i l socialismo.
Por outro lado, l mundo oucidental ye marcado por práticas religiosas sincréticas, ligadas a ua "religion andebidual" de cada un faç para el i al aparecimiento de ls chamados "nuobos mobimentos religiosos". Inda que nin todos esses mobimentos séian assi tan nuobos, l termo ye ousado para falar de ls mobimentos neocristones (Mobimento de Jasus), judaico-crestianos (Judius por Jasus), mobimentos d'anspiraçon ouriental (Mobimento Hare Krishna) i la grupos qu'animan al zambolbimento de l potencial houmano atrabeç por eisemplo de técnicas de meditaçon (Meditaçon Transcendental).
Tamien persente na Ouropa i ne ls Stados Ounidos de la América ye aqueilho que ls ambestigadores chaman cumo ua "nubrina místico-sotérica", qu'apela la práticas cumo l xamanismo, l tarot, l'astrologie, ls mistérios i an que sues atibidades son al redror de l'ourganizaçon de cunferéncias, stágios, rebistas i libros. Alguas de las caratelísticas desta nubrina místico-sotérica son las centralidades de l'andebíduo que debe caminar un camino pessonal d'aperfeiçoamento atrabeç de l'outelizaçon de práticas cumo l'ioga, la meditaçon, l'eideia de que todas las religiones puoden cumbergir, l deseio de paç mundial i de l aparecimeiento dua nuoba era marcada por un nible superior de cuncéncia.
[[Catadorie:Relegion| ]]
51x92we8i1reyzjgsu1q1glxu8vdilx
Storiografie
0
1082
108099
103436
2026-08-21T17:27:02Z
~2026-30875-10
15270
108099
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:DublinVermeer.jpg|thumb|''Mulhier screbindo'' ([[Johannes Bermer]]).]]
'''Storiografie''' (de "storiógrafo", de l [[Léngua griega antiga|griego]] Ιστοριογράφος, de Ιστορία, "Stória" i -γράφος, de la raiç de γράφειν, "screbir": "l que scribe, ó çcribe, la [[Stória]]"<ref>Cunsulta ne l ''Dicionario de la Rial Academie Spañola'' acessible an :[http://buscon.rae.s/draeI/]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Antrada de 'storiografie': [http://buscon.rae.s/draeI/SrbltGUIVusUsual?TIPO_HTML=2&TIPO_BUS=3&LEMA=storiograf%EDa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) ye ua palabra [[polissemia|polissémica]]. Zeigna nun solo l [[registro]] scrito de la Stória, la [[mimória]] establecida pula própia [[houmanidade]] atrabeç de la [[scrita]] de l sou própio [[passado]], mas tamien la [[ciéncia]] de la Stória.
==La storiografie cumo meta-stória==
{{AP|[[Filosofie de la Stória]]}}
Se la Stória ye ua ciéncia (cujo oubjeto ye l passado de la houmanidade), ten que submeter-se, cumo to la ciéncia, al [[método científico]]. Inda que este nun puoda ser antegralmente aplicado a todos ls campos de las [[Ciéncias naturales|ciéncias spurmentales]], puode-se fazé-lo a un nible eiquiparable al de las chamadas [[Ciéncias Sociales]] (ber [[metodologie]] i [[metodologie nas ciéncias sociales]]).
Un terceiro cunceito cunfluente ne l momiento de definir-se la Stória cumo fuonte de [[coincimiento]] ye la chamada [[Teorie de la Stória]], tamien chamada cumo "[[storiologie]]" (termo cunhado por [[José Ortega y Gasset]])<ref>ORTEGA Y GASSET, José (1928): ''La "Filosofie de la Storia" de Heigel y la Storiologie'', in ''Obras Cumpletas. Bol. IV'', Madrid: Taurus, 2005. ISBN 84-306-0592-4.</ref>), cujo papel ye l de studar ''la strutura, lheis i cundiçones de la rialidade stórica'' ([http://buscon.rae.s/draeI/SrbltGUIVusUsual?TIPO_HTML=2&TIPO_BUS=3&LEMA=storiolog%EDa ''DRAE'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}); anquanto que l de la "storiografie" ye l de [[relato]] an si mesmo de la stória, de la [[arte]] de scribé-la ([http://buscon.rae.s/draeI/SrbltGUIVusUsual?TIPO_HTML=2&TIPO_BUS=3&LEMA=storiograf%EDa ''DRAE'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).
Ye ampossible acabar cula [[polissemia]] i cula superposiçon destas trés acepçones, mas de maneira simplificada, puode-se admitir: la stória ye l studo de ls feitos de l passado; la storiografie ye la ciéncia de la stória i la storiologie la sue [[eipistemologie]].
La [[Filosofie de la Stória]] ye l galho de la [[filosofie]] que cuncerne al seneficado de la stória houmana, se ye que l ten. Specula acerca dun possible fin [[teleologie|teleológico]] de sou zambolbimiento, ó seia, pregunta-se se hai un sboço, un propósito, percípio diretor ó finalidade ne l porcesso de la stória houmana. Nun debe cunfundir-se cun ls trés cunceitos anteriores, de ls quales se separa claramente. Se l sou oubjeto ye la [[berdade]] ó l [[deber ser]], se la stória ye [[ciclo|cíclica]] ó lhinear, ó se neilha eisiste la eideia de [[progresso]], son matérias de las quales trata esta deciplina, alheias a la stória i a la storiografie propiamente ditas.
Un anfoque anteletual, que tampouco cuntribui mui para antender la ciéncia stórica cumo tal, ye la subordinaçon de l punto de bista filosófico a la storicidade, cunsidrando to la rialidade cumo perduto dun debir stórico: esse serie l lhugar de l [[storicismo]], corriente filosófica que puode stender-se la outras ciéncias, cumo la [[Geografie]].
Ua beç çpojada de la queston meramente nominal, resta para la storiografie, antoce, la [[análeze]] de la stória scrita, de las çcriçones de l passado; specificamente de ls anfoques na [[narraçon]], [[anterpretaçon]]es, bisones de mundo, uso de las [[eibidéncia]]s ó [[decumiento]]s i ls métodos de sue apersentaçon puls [[storiador]]s; i tamien l estudo destes, por sue beç [[Sujeito stórico|sujeitos]] i [[oubjeto]]s de la ciéncia.
La storiografie, de maneira restrita, ye la maneira pula qual la stória fui scrita. Nun sentido mais amplo, la storiografie refree-se a la [[metodologie]] i a las práticas de la scrita de la storia. Nun sentido mais specífico, refree-se a screbir subre la stória an si.
==Fuontes storiográficas i sou tratamiento==
{{AP|[[Decumiento stórico|Fuonte documental]]}}
Ye amportante çtinguir la [[matéria-prima]] de l trabalho de ls storiadores (la [[fuonte purmária]]) de l perduto acabados ó semi-acabado ([[fuonte secundária]] i [[fuonte terciária]]). De l mesmo modo, amporta notar la defrença antre la fuonte i l decumiento i l studo de las [[fuonte documental|fuontes documentales]]: la sue classeficaçon, prioridade i tipologie (scritas, ourales, arqueológicas); l sou tratamiento (reunion, crítica, cuntreste), i manter l debido respeito a essas fuontes, percipalmente cula sue [[citaçon]] fiel. La oureginalidade de l trabalho de ls storiadores ye ua queston delicada.
==La storiografie cumo porduçon storiográfica==
[[Fexeiro:Cathedral and Archibo de Andias - Sebille.jpg|thumb|[[Arquibo de las Índias]], delantre de la [[Catedral de Sebilha]].]]
[[Fexeiro:Nazca-chauchilla-c05.jpg|thumb|Anterramiento de la [[Ceblizaçon de Nazca|cultura Nazca]].]]
[[Fexeiro:Fray Bartolomé de las Casas.jpg|thumb|Frei Bartolomé de las Casas.]]
Storiografie ye l eiquibalente a qualquiera parte de la porduçon storiográfica, ó seia: al cunjunto de ls scritos de ls storiadores acerca dun tema ó período stórico specífico. Por eisemplo, la frase: "''ye mui scassa la storiografie subre la bida cotidiana ne l [[Japon]] na [[Era Meiji]]''" quier dezir que eisisten poucos lhibros scritos subre esta queston, ua beç que até al momiento eilha nun recebiu atençon por parte de l storiadores, i nun porque esse oubjeto de studo seia pouco relebante ó porque haba poucas [[fuonte documental|fuontes documentales]] que proporcionen documentaçon stórica para fazé-lo<ref>De fato, hai [[bibliografie]] subre l tema: ber BOLITO, Harold. ''Japón Meiji''. Madrid: Akal, 1991. ISBN 84-7600-718-3. Ua rápida bison puode ser oubtida an: BONIFAZI, Mauro ''Japón: Rebolución, ocidentalización y milagro eiquenómico'' an [http://www.nodo50.org/ouserbatorio/japon.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Ne l que diç respeito a la difuson i dibulgaçon de la porduçon storiográfica, serie buono que cumprisse ls mesmos requisitos la que se submeten las demales publicaçones científicas (ber [[publicaçon]]).
Tamien se outeliza l bocábulo "storiografie" para falar de l cunjunto de storiadores dua nacion, por eisemplo, an frases cumo esta: "''la storiografie spanhola abriu ls sous braços i ls sous arquibos a partir de la [[década de 1930]] pa ls spanistas franceses i anglo-saxones, que renobórun la sue metodologie.''"
Ye neçairo defrenciar ls dous tenermos outelizados arriba: "produçon storiográfica" i "documentaçon stórica", inda que an muitos causos coincida que ls storiadores outelizen cumo documentaçon stórica percisamente la porduçon storiográfica anterior.
Por eisemplo: subre un cunjunto de [[decumiento]]s de [[arquibo]] de la [[Casa de Cuntrataçon]] an [[Sebilha]] que fui porduzido solo para fines de [[cuntablidade]]<ref>l [[Arquibo de las Índias]] puode ser besitado an: [http://www.mcu.s/archibos/besitas/andias/andias.html]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; ó qualquiera material [[arqueologie|arqueológico]] que steia nua scabaçon ne l [[Peru]], i se depositou sin la antençon de que alguien l ancontrasse; un storiador [[americanista]] terá de usar la "''[[Brebíssima Relaçon de la Çtruiçon de las Índias]]''", que fui scrita por Frei [[Bartolomé de Las Casas]] cun un afana stórico andubitable, para alhá de cun fines de la defesa dun antresse ó de l sou própio punto de bista<ref>La obra de Las Casas ancontra-se acessible an: [http://www.ciudadseba .com/testos/otros/brebisi.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Cun este redadeiro bemos outra ansuperable caratelística de la Stória que la peculiariza cumo ciéncia: nanhun storiador, por mais [[oubjetibidade|oubjetibo]] que pretenda ser, ye alheno als sous própios antresses, [[eideologie]] ó [[mentalidade]]s, nin puode subtrair-se al sou punto de bista particular. Quando muito, puode tentar la [[antersubjetibidade]], ó seia, tener an cunta la eisisténcia de múltiplos puntos de bista. Pa l causo de l eisemplo an tela, cuntrastar las fuontes de Bartolomé de las Casas cun las demales bozes que se oubiran na [[Junta de Balladolid]], antre las quales se çtacou la de sou ribal, [[João Gines de Sepulbeda]], ó anclusibe cula chamada "boç de l bencidos", que raramente ye preserbada, mas a las bezes si, cumo acunte cula "''Nueba Crónica y Buen Gobierno''" de l anca [[Guaman Poma de Ayala]]<ref>Çponíbel para cunsulta, cun las eilustraçones oureginales, na Biblioteca Nacional Dinamarquesa an: [http://www.kb.dk/eilib/mss/poma/andex-en.htn].</ref>.
La reflexon subre la possiblidade ó ampossiblidade dun anfoque oubjetibo cunduç a la necidade de superar la ouposiçon antre la [[oubjetibidade]] (la dua ineisistente ciéncia "pura", que nun seia cuntaminada pul cientista) i [[subjetibidade]] (amplicada ne ls antresses, eideologie i lhemitaçones de l cientista), cul cunceito de [[antersubjetibidade]], que oubriga a cunsidrar la tarefa de l storiador, cumo l de qualquiera cientista, cumo un perdutor social, anseparable de l restante de la [[cultura]] houmana, an diálogo cun ls demales storiadores i cun to sociadade cumo un to.
==Storiografie i perspetiba: l oubjeto de la Stória==
La stória nun ten outra alternatiba senó seguir la tendéncia de [[specializaçon]] de qualquiera deciplina científica. L coincimiento de to la [[rialidade]] ye [[eipistemologie|eipistemologicamente]] ampossible, inda que l sfuorço de coincimiento [[trasbersal]], [[houmanismo|houmanístico]], de todas las partes de la stória, seia eisigible la quien berdadeiramente querga tener ua bison correta de l passado.
La Stória, antoce, debe segmentar-se, nun solo porque la perspetiba de l storiador steia cuntaminada cun subjetibidade i eideologie, mas porque el debe outar, necessariamente, por un punto de bista, de l mesmo modo que un cientista: se quejir ouserbar l sou [[oubjeto]], debe outar por usar un [[telescópio]] ó un [[microscópio]] (ó, de forma menos grosseira, que tipo de [[lente]] eirá aplicar). Cul punto de bista detremina-se la seleçon de la parte de la rialidade stórica que se toma cumo oubjeto, i que, sin dúbeda, dará tanto la anformaçon subre l oubjeto studado cumo subre las motibaçones dun storiador que l studa. Essa bison prefrencial puode ser cunciente ó ancunciente, assumida cun maior ó menor cinismo pul storiador, i ye defrente para cada época, para cada nacionalidade, [[religion]], [[classe social]] ó ámbito ne l qual l storiador pretenda situar-se.
La einebitable perda que supone la segmentaçon, cumpensa-se pula cunfiança an que outros storiadores fazeran outras seleçones, siempre parciales, que dében cumplementar-se. La pretenson de cunseguir ua [[perspetiba]] [[holística]], cumo l pretende la [[Stória total]] ó la [[Stória de las Ceblizaçones]], nun sustitui la necidade de todas i cada ua de las perspetibas parciales cumo las que se tratan a seguir:
==Recortes temporales==
[[Fexeiro:FraMauroMapSpainPortugalNorthenAfrica.jpg|thumb|[[Mapa-múndi]] de [[Fra Mauro]] (detalhe): ancomoda-me ls un mapa ambertido?]]
{{AP|[[Cronologie]]}}
{{AP|[[Arcontologie]]}}
{{AP|[[Tiempo stórico]]}}
Ls recortes temporales ban zde las periodizaçones clássicas ([[Pré-stória]], [[Stória]], [[Eidade Antiga]], [[Eidade Média]], [[Eidade Moderna]] ó [[Eidade Cuntemporánea]]), até a las stórias por seclos, reinados, i outras. La periodizaçon clássica (ber la sue justificaçon an ''[[Stória#Debison de l tiempo stórico|Debison de l tiempo stórico]]' ') ye çcutible, tanto pula necidade de períodos de trasiçon i de solapamientos, cumo por nun repersentar períodos coincidentes para todos ls países de l mundo (rezon pula qual fui acusada de [[ourocentrismo|ourocéntrica]]) .
La [[Scuola de l Annales]] fui ua de las ouriges de la fixaçon de la [[mimória]] de ls feitos stóricos an muitas culturas (beija-se an sou berbete própio i mais ambaixo an ''[[Storiografie#Roma|Storiografie de Roma]]' '). Las [[crónica]]s (que an sou nome yá andican la antençon de l recorte temporal) son ousadas cumo reflexo de ls acuntecimientos notables dun período, habitualmente un reinado (beija-se ne l berbete própio i mais ambaixo an [[Storiografie#Eidade Média|Storiografie de la Eidade Média]] i [[Storiografie#Storiografie spanhola mediebal i moderna|Storiografie espanhola mediebal i moderna]]) . La [[arcontologie]] serie la lhemitaçon de l registro stórico a la lhista de nomes que acupában detreminados cargos de amportança ourdenados cronologicamente. De fato, la mesma [[cronologie]], [[deciplina auxiliar de la stória]], nace an muitas ceblizaçones, associada al cómputo de l tiempo passado que se fixa na mimória scrita puls nomes de l magistrados, cumo ocorria an [[Roma]], adonde era mais quemun citar un [[anho]] por ser l de l [[cónsul]]s tales ó quales. Ne l [[Eigito]], la lhocalizaçon de l tiempo se fazie puls [[faraó]]s i [[dinastie]]s. Ye mui seneficatibo que nas culturas nun stóricas, que nun fixan mediante la scrita a mimória de l sou passado, ye mui frequente que nun se mantenha la duraçon cuncreta de l tiempo passado mais de l que uns poucos anhos, que puoden ser anclusibe menos de l que ls que dura ua bida houmana<ref>[[Claude Lhébi-Strauss]] faç ua análeze, de l punto de bista antropológico, de l seneficado destas noçones de l tiempo, tamien zde ua perspetiba diacrónica i sincrónica; ber artigo de MARTÍNEZ CASAS, Regina (2003) ''De la ourilla de la eternidad anformacional la la atemporalidad del ritual'', acessible an: [http://redalyc.uaemex.mx/redalyc/pdf/421/42118909.pdf].</ref>. Todo l que acuntece fura del ye referido cumo ''faç mui tiempo”, ó cumo ne l ''tiempo de l [[antepassado]]s'', que passa a ser un tiempo [[mito|mítico]], ''ahistórico''<ref>Ver: ''El tiempo totémico y el tiempo del sueñl l de los antepasados de los aborígenes australianos: 'La la manera de los primitibos, trascender lo rial' '', çponible na [[Ounibersitat Pompeu Fabra]] an: [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:Wl0xrWU57aIJ:www.upf.s/iuc/ciap/materials/cast/eo_rial.pdf+c%C3%B3mputo+del+tiempo+tiempo+de+los+antepasados+n%C3%ADtico&hl=s&gl=es&t=clnk&cd=3].</ref>.
L tratamiento cronológico ye l mais outelizado pula maiorie de l storiadores, pus ye l que corresponde a la narratiba cumbencional, i l que permite lhigar las causas passadas cun ls eifeitos ne l persente ó ne l feturo. Inda assi, el ye ousado de bárias maneiras: por eisemplo, l storiador debe siempre outar por un tratamiento [[sincronia|síncrono]] ó [[diacronia|diacrónico]] de l sou studo de l fatos, inda que muitas bezes se fágan ls dous.
*l tratamiento'' diacrónico'' studa la eiboluçon temporal dun fato, por eisemplo, la formaçon de la classe ouperária na [[Anglaterra]] al lhongo de ls seclos XVIII i XIX.
*l tratamiento ''síncrono'', cuncentra-se nas defrenças que l fato stórico studado ten a la par, mas an defrentes nibles, por eisemplo: cumpara la situaçon de la classe trabalhadeira na [[Fráncia]] i na Anglaterra, na cunjuntura de la [[reboluçon de 1848]] (ambos ls eisemplos fúrun referidos a partir de [[Edward Palmer Thompson]]<ref>[[Edward Palmer Thompson|THOMPSON, I. P.]] (1963-1989). ''La formación de la clase oubrera en Anglaterra''. Barcelona: Crítica.</ref>.
Períodos ó momientos specialmente atraentes pa ls storiadores acaban cumbertendo-se, pula antensidade de l debate i de l belume de porduçon an berdadeiras specialidades, tales cumo la stória de la [[Guerra Cebil Spanhola]], la stória de la [[Reboluçon Francesa]] la de la [[Andependéncia de ls Stados Ounidos de la América]], ó la de la [[Reboluçon Sobiética]], por eisemplo.
Tamien dében ser cunsidradas las defrentes cuncepçones de [[tiempo stórico]], que, d'acuordo cun [[Fernand Braudel]] ban de la [[longa duraçon]] al [[eibento]] pontual, passando pula [[cunjuntura]].
==Recortes metodológicos: las fuontes nun scritas==
{{AP|[[Arqueologie]]}}
<table {{tablabonita}} border="2" width="10%" cellpadding="2" cellspacing="2" bordercolor="#CD950C" align=right>
<tr>
<td rowspan=1 colspan=9 bgcolor="#FFFAF0" align="center">'''[[Pré-stória]]'''</tr>
<td rowspan=1 colspan=6 bgcolor="#FDF5E6" align="center">'''[[Eidade de la Piedra]]'''</td>
<td rowspan=1 colspan=3 bgcolor="#FAF0E6" align="center">'''[[Eidade de l Metales]]'''</tr>
<td rowspan=1 colspan=3 bgcolor="#FFF8DC" align="center">'''[[Paleolítico]]'''</td>
<td rowspan=1 colspan=2 bgcolor="#E6E6FA" align="center">'''[[Mesolítico]]'''</td>
<td rowspan=2 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#CAFF70" align="center">'''[[Neolítico]]'''</td>
<td rowspan=2 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#FFDAB9" align="center">[[Eidade de l Cobre]]</td>
<td rowspan=2 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#FFDEAD" align="center">[[Eidade de l Bronze]]</td>
<td rowspan=2 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#DCDCDC" align="center">[[Eidade de l Fierro]]</tr>
<td rowspan=1 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#FAEBD7" align="center">[[Paleolítico Anferior|P. Anferior]]</td>
<td rowspan=1 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#FAEBD7" align="center">[[Paleolítico Médio|P. Médio]]</td>
<td rowspan=1 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#FAEBD7" align="center">[[Paleolítico Superior|P. Superior]]</td>
<td rowspan=1 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#EEE8AA" align="center">[[Eipipaleolítico]]</td>
<td rowspan=1 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#C1FFC1" align="center">[[Protoneolítico]]</td>
</table>
<noinclude>
Ne l causo de l período pré-stórico, la defrença radical antre [[fuonte documental|fuontes]] i método (assi cumo la debison burocrática de las [[cátedra]]s ounibersitárias) fázen cun que seia ua ciéncia mui lhoinge daquela feita puls storiadores, subretodo quando tales fuontes i métodos se prolongan, dando primazie a la outelizaçon de las [[fuonte documental|fuontes arqueológicas]] i al studo de la [[cultura material]] an períodos pa ls quales yá eisistan [[fuonte documental|fuontes scritas]], falando-se anton nun de la [[Pré-stória]], mas si propiamente de la [[Arqueologie]] cun las sues própias periodizaçones ([[Arqueologie clássica]], [[Arqueologie Mediebal]] i mesmo [[Arqueologie Andustrial]]). Ua defrença menor puode ser ancontrada cul uso de [[fuontes ourales]], ne l que ye chamado de [[Stória Oural]]. Nun oustante, hai que recordar l que fui dezido (ber arriba [[Storiografie#Recortes temporales|recortes temporales]]) acerca de la primazie de las fuontes scritas i l que estas detreminan a la ciéncia storiográfica i a la própia cuncéncia de la stória an sou protagonista, que ye to la houmanidade.
==Recortes spaciales==
San eisemplos de recortes spaciales la [[Stória cuntinental]], la [[Stória nacional]] i la [[Stória regional]]. L papel de la stória nacional na definiçon de las própias naciones ye inegable (para la Spanha, por eisemplo, zde las [[Crónica]]s mediebales até a la Stória de l [[João de Mariana|Padre Mariana]]; beija-se inda [[nacionalismo]]). Tamien cumo eisemplo, beija-se an [[Storiografie#Stória de la Stória|Stória de la Stória]]) cumo ls storiadores se agrupan çtintamente por nacionalidade, por época ó por tendéncia.
La [[Geografie]] çpone de cunceitos nun tan potentes mas nó menos arbitrários, que ténen permitido eidificar l prestigioso galho de la [[Geografie regional]]. La [[Stória lhocal]] ye, sin dúbeda, la de mais fácele justificaçon i de balidade ounibersal, siempre que supere l nible de la simples [[erudiçon]] (que al menos siempre serbirá cumo [[fuonte purmária]] para obras de maior ambiçon splicatiba).
==Recortes temáticos==
San ls que dan lhugar a ua [[stória setorial]], persente na storiografie zde la antiguidade, cumo acuntece cula:
*[[Stória Política]], reduzida a la [[stória de l eibentos]] ó categorizada na [[Stória de las anstituiçones]], Stória de l [[sistema político|sistemas políticos]], [[Stória de l Dreito]] i [[Stória Melitar]];
*[[Stória Eiquenómica]], a las bezes geminada cula [[Stória Social]], inda assi, tamien puode ser antendida cumo Stória de l [[mobimiento ouperário]] ó ua stória mais ounibersal, la de l [[mobimiento social|mobimientos sociales]];
*[[Stória de la Eigreija]], tan antiga cumo eilha mesma, ó la stória de las [[religion]]es, nacida pula necidade de tornar l sou studo cumparatibo;
*[[Stória de la Arte]], nacida inda na [[Antiguidade Clássica]] cula balorizaçon de la sue porduçon artística i de sou passado;
*mais recente de l que estas, mas anglobando-las de algun modo, la [[Stória de las eideias]], que puode ancluir las [[fé]]s, las [[eideologie]]s ó la [[Stória de la Ciéncia|Stória de la ciéncia i de la tecnologie]] i culhas subdibidir-se até al anfenito: [[Stória de las doutrinas eiquenómicas]], [[Stória de las doutrinas políticas]], etc.;
Ua de las formas de se preguntar qual ye l ''oubjeto'' de la Stória ye atrabeç de la scolha de l que ye que merece ser mantido na [[mimória]], quales son ls fatos memorables. San todos, ó son solo aqueilhes que l storiador cunsidra trascendentales? Na lhista arriba, tenemos alguas repuostas que cada un puode dar.
Alguas destas chamaçones ancerran nun ua simples debison, mas si bisones metodológicas oupostas ó dibergentes, que se ténen multiplicado ne ls redadeiros cinquenta anhos. La stória ye hoije mais plural de l que nunca, debedida nua multiplicidade de specialidades tan fragmentada que muitos de ls sous galhos nun se quemunican antre si, sin tener [[sujeito stórico|sujeito]] i [[oubjeto]] quemuns:
*la [[Micro-stória]], que se antressa pula specificidade de l fenómenos sociales a partir dua perspetiba que ten sido cumparada a ua lhupa de oumiento;
*la [[Stória de la bida quotidiana]], a partir dua mesma seleçon de l oubjeto, abre depuis l campo de bison buscando la generalizaçon;
*la [[Stória de la mulhier]] ó ls chamados [[studos de género]], cumo muitas stórias trasbersales que, por bezes, puoden ser colocadas cumo ua stória de las [[minoria]]s, ó çcriminar-se tematicamente cumo la [[stória de la sensiblidade]], ó la [[stória de la sexualidade]];
*alteraçones na stória eiquenómica cumo la [[cliometrie]] ó la [[stória de la ampresa]];
*la [[Stória cultural]], que registra un nuobo ampulso passado bárias décadas;
*la [[Stória de l tiempo persente]], criada na [[década de 1980]] i que stá antressada ne ls grandes abanços de l nuosso tiempo;
*la [[climatologie]] i la [[genética]], que junto cun outras deciplinas, stan se deixando notar mais ne l debate storiográfico, atrabeç de la [[stória ambiental]] ó ecohistória, ne ls cada beç mais outelizados studos de [[genética populacional]].
==Ciéncias auxiliares de la Stória==
{{AP|[[Ciéncias auxiliares de la Stória]]}}
La fragmentaçon de l oubjeto stórico puode anduzir, an alguas ocasiones, a ua lhemitaçon mui fuorçada de la perspetiba storiográfica. Lhebada a un stremo, puode-se reduzir la stória a la ciéncia auxiliar daquela de que se sirbe para ancontrar splicaçon pa ls fatos de l passado, cumo por eisemplo la [[Eiquenomie]], la [[Demografie]], la [[Sociologie]], la [[Antropologie]] ó la [[Ecologie]].
An outras ocasiones, la lhemitaçon de l campo de studo porduç rialmente un "género storiográfico":
==Géneros storiográficos==
[[Fexeiro:Pierre Mignard 001.jpg|thumb|[[Clio]], la musa de la Stória, por [[Pierre Mignard]] (1689).]]
Puode assinalar-se que hai "géneros storiográficos" que partecipan de la Stória mas que puoden chegar a aprossimar-se mais ó menos deilha: nun stremo ancontran-se ls terrenos de la [[fiçon]] acupados pula [[nobela stórica]], cujo balor zeigual nun deminui la sue amportança. Outro stremo ye acupado pula [[Biografie]] i un género aneixo, sistemático i straordinariamente útele para la [[stória giral]] cumo ye la [[Prosopografie]]. Binculada a la stória zde l ampeço de l registro scrito, ua de sues percipales preocupaçones ne l momiento de stablecer ls dados fui l que hoije chamamos [[Arcontologie]] (las lhistas de reis i dirigentes).
==Corrientes storiográficas: l sujeito de la Stória==
{{AP|[[Sujeito stórico]]}}
De modo mais splícito, las ''corrientes storiográficas'' normalmente splicitan la sue metodologie dua forma cumbatiba, cumo l [[Probidencialismo]], de ourige [[Cristandade|Crestiana]] (cumbén recordar que, para para alhá de la tradiçon storiográfica griega [[Heiródoto]] i [[Tucídides]], la ourige de la nuossa storiografie ye la [[Stória sagrada]]) ó l [[Materialismo stórico]] de ourige [[Marxismo|marxista]] (que triunfou ne ls ambientes anteletuales i ounibersitários ouropeus i amaricanos an meados de l [[seclo XX]], permanecendo drumido zde la queda de l [[Muro de Verlin]])<ref>Eisiste un grupo anternacional de storiadores antressados na renobaçon de l paradigma materialista, mui atibo an torno de [[Carlos Barros]], de la [[Ounibersidade de Santiago de Cumpostela]] (cula persença de [[Bartolomé Clabero]] i muitos outros), que ourganiza cungressos i mantén l Website ''[[Storia la Debate]]'', çponible para cunsulta an [http://www.h-debate .com/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
A las bezes la rotulaçon de las corrientes ye obra de sous detratores, cul que ls storiadores eilhi eidantificados puoden ó nun cuncordar cul modo pul qual fúrun definidos. Este tipo de cousa poderie ser dezido de l própio probidencialismo, mas serie mais apropiado para corrientes mais modernas, cumo l [[positibo]] burgués, la [[stória de l eibentos]] (de l acuntecimientos) i outras.
Ye siempre neçairo anterpretar la storiografie cumo parte de la atmosfera anteletual de la época an que se coloca. Qualquiera porduçon cultural ye dependente de l modelo cultural eisistente, chamando-se a esso moda, stilo ó paradigma dominante na arte ó na filosofie, i ye eibidente que l registro de la stória ye ua porduçon cultural. La [[çconstruçon]], l [[pensamiento débil]] ó la [[pós-modernidade]], cunceitos de l final de l [[seclo XX]], fúrun la ancubadora de la atual çconstruçon de la stória, que para alguns ye solo ua narratiba<ref>La reflexon de [[Rafael Vidal]] subre ''La Storia y la Posmodernidad'' ancontra-se çponible an: [http://www.ucn.s/anfo/especlo/numero13/finhisto.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Ua buona maneira de çtinguir la anterpretaçon de la stória que ten ua detreminada corriente storiográfica atual ye preguntar-le la quien cunsidra "sujeito stórico" ó berdadeiro protagonista de la stória.
==Agrupamientos de storiadores==
Grupos de storiadores que partilhan metodologies (i se outopromoben cunjuntamente cul poderoso macanismo [[publicaçon]]-[[citaçon]]) surge por bezes an torno de rebistas, cumo la scuola francesa de l [[Scuola de l Annales|Annales]], la anglesa [[Past and Persent]] ó la eitaliana [[Quaderni Storici]]; grupos de ambestigaçon ó las própias cátedras ounibersitárias, que son la cúspide de la reproduçon de las [[eilite]]s storiográficas, atrabeç de l [[clientelismo]] i de l reconhecimiento antre pares ("[[per rebiew]]").
==La stória de la Stória==
[[Fexeiro:Ban Gu.jpg|thumb|[[Ban Gu]].]]
L aparecimiento de la Stória ye eiquibalente al de la [[scrita]], mas la cuncéncia de studar l passado ó de deixar pa l feturo un registro de la mimória ye ua eilaboraçon mais cumplexa de l que las anotaçones de ls templos de la [[Suméria]]<ref>Que, inda assi, son mui sofisticadas zde tiempos mui antigos, cumo se ancarregou de dibulgar l clássico de [[Samuel Noah Kramer]] (1965-1974) ''La Storia Ampieza en Sumer'' Balencia, Círclo de Lhetores. ISBN 84-226-0555-4, ua magnífica antroduçon a la [[stória de la suméria]] para todos ls públicos, cumo tamien l ye, para la [[Stória de l Antigo Eigito]], la obra eiquibalente de [[C. Walter Círun]], ''[[Diuses, Túmulos i Sábios]]''.</ref>. Las [[stela]]s i relebos comemoratibas de batailhas na [[Mesopotámia]] i ne l [[Eigito]] yá son algo mais aprossimado.
Las demales ceblizaçones [[Ásia|asiáticas]] alcançórun la scrita i la stória an sou própio ritmo, pula cumpilaçon de las sues [[fuonte de teologie|fuontes teológicas]] sob la forma de lhibros sagrados - por bezes cun cachos stóricos (cumo la [[Bíblia]] heibraica) ó sofisticaçones cronológicas (cumo ls [[Bedas]] hindu) -, registran ls sous própios [[anales]] i finalmente la sue própia storiografie, an special na [[China]]<ref>Ne l berbete [[Anterpretaçones de la Stória de la China]] menciona-se la filosofie particular de la stória de la storiografie tradicional chinesa, que anclui l cunceito de "ciclo dinástico", i fui sustituído pula anterpretaçon de l [[materialismo stórico]] na moderna [[República Popular de la China]]. Outros anteletuales chineses nó-marxistas, cumo [[Hu Shih]] i [[Ray Huang]], zambolbírun teories de antegraçon de la ceblizaçon chinesa i de la Oucidental nua sola i moderno ceblizaçon mundial.</ref>, que ten l sou [[Heiródoto]] an [[Sima Qian]] ("''[[Mimórias stóricas]]''", [[109 a.C.]] – [[91 a.C.]]) i alcançou ua definiçon clássica stória tipificada, oufecial, cul ''Lhibro de l [[Han]]'' de [[Ban Gu]] ([[seclo I]]), que stableciu un padron repetido sucessibamente puls storiadores de l períodos seguintes, de binte i cinco "stórias tipificadas" até [[1928]], data an que apareciu la redadeira dessa monumental série.<ref>Ver ''China primitiba'' an ''Storia Ounibersal - El Paíç - Salbat'', tomo 3, Madrid: Salbat Eiditores. ISBN 84-345-6232-4.</ref>.
Ne l cuntinente [[América|amaricano]], salbo la ceblizaçon [[Maia]], nun hai testos, de forma algua, cumparables. Inda assi, l zambolbimiento i la bariadade que la storiografie alcançou na [[Ceblizaçon Oucidental]] ye dun nible defrente a todas eilhas<ref>Na [[África]], las fuontes ourales ténen sido, tradicionalmente, ua prioridade, i son mui recentes las tentatibas de se custruir ua storiografie africana, antre las quales puoden citar-se [[Joseph Ki-Zerbo]] i [[Cheikh Ant Diop]]. Hai alguns causos scepcionales, tales cumo las [[biblioteca]]s de [[manuscrito]]s de [[Timbuktu]], associadas a biajantes i cunquistadores [[Magreb]]inos, alguns de ourige [[Andalusa|Andaluzia]] cumo [[Lion, l Africano]], coincido outor de "''[[Storia y çcripción de África y de las straordinaries cosas que cuntiene]]''" ([[1526]]). NABIA (maio de 2006): ''Timbutú, la nostalgie de un sueñl'', National Geographic, p. 44-71.</ref>.
===Grécia===
[[Fexeiro:Heirodot und Thukydides.jpg|thumb|left|Heiródoto i Tucídides, oupostos nun curjidoso mármore ne l Museu de Nápoles.]]
Ls purmeiros [[Grécia Antiga|Griegos]], que se antressórun subretodo subre ls [[mito]]s de criaçon (ls [[logografie|logógrafos]]) , yá praticában la recitaçon de l eibentos. La sue narraçon podie apoiar-se an scritos, cumo fui l causo de [[Heicatiu de Mileto]], na segunda metade de l [[seclo VI a.C.]]. Ne l [[seclo V a.C.]] [[Heiródoto|Heródoto de Halicarnaso]] defrenciou-se deilhes pula sue buntade de çtinguir l berdadeiro de l falso; por esso, rializou la sue "ambestigaçon" (eitimologicamente "Stória"). Ua geraçon mais tarde, cun [[Tucídides]], esta preocupaçon tornou-se crítica, cun base na cunfrontaçon de defrentes fuontes ourales i scritas. La sue "''[[Stória de la Guerra de l Peloponeso]]''" puode ser bista cumo la purmeira obra berdadeiramente storiográfica.
Ls seguidores de l nuobo género lhiterário inaugurado por Heiródoto i Tucídides fúrun mui numerosas na Grécia Antiga i, antre eilhes cuntan-se [[Xenofonte]] (outor de l "''[[Anábasis]]''"), [[Posidónio]] [[Ctésias]], [[Apolodoro de Artémis]], [[Apolodoro de Atenas]] i [[Aristóbulo de Casandrea]], antre outros (Ber [[literatura griega]] i [[storiografie heilenística]])
Ne l [[seclo II a.C.]] [[Políbio]], an sue obra "''Pragmateia''" (traduzido tamien cumo "Stória"), talbeç tentando screbir ua obra de Geografie, abordou la queston de la sucesson de ls regimes políticos para splicar cumo ye que l sou mundo antrou na órbita romana. El fui l purmeiro a percurar causas antrínsecas pa l zambolbimiento de la stória, mais de l que ambocar percípios sternos. Nesta fase de l [[Heilenismo|período heilenístico]], la [[Viblioteca de Alexandria|biblioteca]] i l [[Museu de Alexandria]] repersentában l ápice de l afana griego an preserbar a mimória de l passado, l que quier dezir la sue balorizaçon cumo ua ferramienta útele pa l persente i l feturo.
===Roma===
[[Fexeiro:Gaius Cornelius Tacitus.jpg|thumb|Tácito.]]
La [[Roma Antiga|ceblizaçon romana]] çpone, a la semelhança de ls griegos [[Homero]] i [[Heisíodo]], de [[mito]]s de ourige recolhidos por [[Birgílio]] que ls poetizou na ''[[Eneida]]'' cumo un eilemiento de l porgrama eideológico zenhado por [[Augusto]]. Tamien, pul menos zde la [[antiga república romana|República]], tubo un cuidado special pula recopilaçon de feitos an [[anales]], la [[dreito romano|legislaçon scrita]] i ls arquibos binculados al sagrado de l templos. Até a las [[guerras púnicas]] la recopilaçon de ls percipales sucessos ocorridos staba a cargo de l pontífices, sob la forma de [[crónica]]s anuales.
La purmeira obra stórica lhatina cumpleta ye "''Las Ouriges''" de [[Caton]], de l [[seclo III a.C.]].
L cuntato de Roma cul mundo Mediterráneo, purmeiro cun [[Cartago]], mas subretodo cula [[Grécia]], l [[Eigito]] i l [[Ouriente]], fui fundamental para ampliar la bison i outelidade de l sou género stórico. Ls storiadores (quier romanos quier griegos) acumpanhórun ls [[eisército]]s nas campanhas melitares, cul oubjetibo declarado de preserbar la sue mimória para la posteridade, de recolher anformaçones úteles i de justeficar las sues açones. La lhéngua culta, l lhéngua [[léngua griega antiga|griego]], fui outelizado para este género, a par de la mais sóbria, l [[Latin]].
[[Salústio]], l Tucídides romano, screbiu ''De Coniuratione Catilinae'' (La cunjuraçon de [[Catilina]], de la qual fui cuntemporáneo, ne l anho de [[63 a.C.]]). Faç un stenso relato de las causas remotas de la cunjuraçon, assi cumo de las ambiçones de Catilina, retratado cumo un nobre degenerado i sin scrúpulos. An ''Vellun Angurthinun'' (“La Guerra de [[Yugurta]]” rei de l númidas, [[111 a.C.]] – [[105 a.C.]]), denuncia un scándalo quelonial. ''Storiae'' fui la sue obra mais ambiciosa i madura, an parte cunserbada que abrange, an cinco lhibros, ls duoze anhos trascorridos passado la muorte de [[Sila]] an [[78 a.C.]] até [[67 a.C.]]. Nun i la percison stórica que le antressa i si la narraçon de alguns fatos cun las sues causas i cunsequéncias, assi cumo la ouportunidade de sclarecer l porcesso de degeneraçon an que la República se biu eimersa. Para alhá de l andebíduos, l oubjeto de la sue ouserbaçon centra-se nas [[classe social|classes sociales]] i nas façones políticas: eidealiza un passado birtuoso, i deteta un porcesso de decadéncia que atribui als bícios morales, a la çcórdie social i al abuso de l poder pulas defrentes façones políticas.
[[Júlio César]] cul sou "''Commentarii Rerun Gestarun''", acerca de dues de las maiores ouparaçones melitares que cunduziu, las [[Guerras de la Gália]] ([[58 a.C.]] – [[52 a.C.]]) (''[[De Bello Gallico]]'') i la guerra cebil ([[49 a.C.]] – [[48]] (''[[De Bello Cibli]]'').
[[Tito Lhíbio]] ([[59 a.C.]] – [[17]]), cun ls ciento i quarenta i dous lhibros de "''[[Ab Urbe Cundita lhibri|Ab Urbe Cundita]]' '", debedidos an grupos de dieç lhibros, coincidos cumo "Décadas", atualmente perdidos an sue maior parte, screbiu ua grande Stória nacional, cujo solo tema ye Roma ("fortuna populi romani"), i cujos solos atores son l [[Senado Romano|Senado]] i las pessonas de Roma ("''senatus populusque romanus''", [[SPQR]]). L sou oubjetibo giral ye ético i didático; ls sous métodos fúrun ls de l griego [[Isócrates]] de l [[seclo IV a.C.]]: ye deber de la Stória dezir la berdade i ser amparcial, mas la berdade debe apersentar-se dua maneira eilaborada i [[literatura|literária]]. El outelizou cumo fuonte ls purmeiros analistas i [[Políbio]], mas l sou patriotismo lhebou-lo a distorcer la rialidade an detrimiento de l sterior i a un sprito crítico pobre. Ye un storiador de gabinete, nun biaja nin conhece pessonalmente ls cenários de ls eibentos que çcribe.
[[Publius Cornelius Tacitus|Tácito]] ([[55]] - [[120]]), l grande storiador de l Ampério sob ls Flábios, ye, arriba de todo, un ambestigador de las causas.
La lhista de storiadores de la época romana ye basta, tanto an [[literatura lhatina|léngua lhatina]] ([[Plínio, l bielho]], [[Suetónio]] i outros<ref>PÉREZ ROYO, María del Carmen; RAMOS MORELL, María Lhuisa (1996): «Storiografía Romana», en ''Lhatín: Lhéngua y Lhiteratura. C.L.U.'' Sebilla, Eidiciones La Ñ. Ed. Eiletrónica, acessible an: [http://www.culturaclasica .com/lhiteratura/storiografie_romana.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó [[Literatura griega|griega]] ([[Strabon]], [[Plutarco]]).
Na decadéncia de Roma, l [[Cristandade]] benerá a dar ua mudança metodológica radical, antroduzindo l [[probidencialismo]] de [[Agostico de Heipona]]. Ye eisemplo [[Orósio]], presbítero spánico de [[Braga]] ("''Storiae adbersun paganus''").
===Eidade Média===
[[Fexeiro:Beda Benerablis.jpg|thumb|L benerable Beda.]]
La storiografie mediebal ye feita percipalmente por [[hagiografie|hagiógrafos]], [[crónica|cronistas]], nembros de l [[clero]] eipiscopal próssimos al poder, ó puls [[monge]]s. Screben-se [[genealogie]]s, áridos [[anales]], lhistas [[cronologie|cronológicas]] de acuntecimientos ocorridos ne ls reinados de ls sous soberanos (anales reales) ó de la sucesson de [[abade]]s (anales monásticos); "bidas" ([[biografie]]s) de caráter eidificante, cumo las de ls santos [[Merobíngios]], ó, mais tarde, de ls reis de la [[Fráncia]]), i "stórias" que cuntan l nacimiento dua nacion crestiana, saltan ua dinastie ó, ambersamente, fustigan ls eignóbeis dua perspetiba relegiosa. Esta stória, de que son eisemplos [[Beda|Beda, l benerable]] ("''[[Stória eclesiástica de l pobo anglés|Storia Eclesiastica Gentis Anglorun]]' '", [[seclo VIII]]) ó [[Isidoro de Sebilha]] ("''Eitimologies''" i "''[[Storia Gothorun]]''"), ye [[probidencialista]], de anspiraçon [[Santo Agostico|agostiniana]], i circunscrebe las açones de ls homes ne ls çígnios de Dius. Ye perciso asperar até al [[seclo XIV]] para que ls cronistas se antressen pul [[pobo]], l grande ausente de la porduçon deste período, cumo por eisemplo, la de l francés [[Jean Froissart]] ó de l florentino [[Matteo Billani]].
===Eidade Moderna===
Durante l [[Renacimiento]], l [[Houmanismo]] trouxe un gusto renobado pul studo de ls testos antigos, griegos ó lhatinos, mas tamien pul studo de nuobos suportes: las anscriçones ([[eipigrafie]]); las [[moeda]]s ([[numismática]]) ó las cartas, diplomas i outros decumientos ([[diplomática]]). Estas nuobas ciéncias auxiliares de la era moderna cuntribuíran para anriquecer ls métodos de l storiadores: an [[1681]] [[Don Mabillon]] andicou ls critérios para detreminar la outenticidade dun registro, pula cumparaçon de defrentes fuontes an "''[[De Re Diplomática]]''". An [[Nápoles]], mais de duzientos anhos antes, [[Lorenzo Balla]], la serbício de [[Afonso B de Aragon]] tenie cunseguido demunstrar la falsidade de la [[Doaçon de Custantino]]. [[Giorgio Basari]] cula obra "''Las bidas''" oufreciu, por sue beç, ua fuonte i un método storiográfico para la [[Stória de la Arte]].
Neste período la stória nun ye defrente de la geografie i nin mesmo de las ciéncias naturales. Ye debedida an dues partes: la stória giral (atualmente chamada simplesmente cumo "stória") i la stória natural (atualmente las ciéncias naturales i la geografie). Este sentido amplo de stória puode ser splicado pula [[eitimologie]] de la palabra (ber [[Stória]]).
La queston de la ounidade de l reino que se colocou pulas [[Guerras relegiosas na Fráncia|guerras de religion na Fráncia]] ne l [[seclo XVI]], dou ourige a trabalhos de storiadores que pertencen a la corriente chamada de "[[stória purfeita]]", que mostra que la ounidade política i relegiosa de la Fráncia moderna ye neçaira, al deribar-se de ouriges Gaulesas ([[Etienne Pasquier]], "''Recherches de la France''"). L [[probidencialismo]] de outores cumo [[Jacques-Bénigne Bossuet]] ("''Çcurso subre la stória ounibersal''", [[1681]]), tende a zbalorizar l seneficado de qualquiera mudança stórica.
Al mesmo tiempo, la stória se mostra cumo un strumiento de poder: pon-se al serbício de l príncepes, zde [[Nicolau Maquiable]] até als [[panegírico|panegiristas]] de [[Luís XIV de Fráncia]], antre ls quales se ancluiu [[Jean Racine]].
===Storiografie spanhola mediebal i moderna===
Ambora nun se trate de nada de nuobo, i la storiografie spanhola ye, talbeç, l mais cumpleto eisemplo dun sfuorço secular para manter la cuntinidade de la mimória scrita de l passado, que tan buonos serbícios prestou zde las [[crónica]]s mediebales que justificában la [[Recunquista]], para reforçar l poder de ls reis ne ls bários reinos crestianos.
====Las crónicas====
[[Fexeiro:Storia de spañla.jpg|thumb|"Storia de Españla", de [[Afonso X]], seclo XIII.]]
Para l [[Astúrias|Prencipado de las Astúrias]], l [[Reino de Lhion]] i l [[Reino de Castielha]] ancadeian-se sucessibamente nun cunjunto abrangente, que rialmente ampeça cun dues crónicas redigidas an território [[Al-Andaluç|andaluç]]: la "''Crónica bizantina-árabe''" ([[741]]) i la "''Crónica Mozárabe''"([[754]]), que preceden ua crónica atualmente perdida de l reinado de [[Afonso II]] i stablecen la sue cuntinidade cun las de [[Afonso III]] al final de l [[seclo IX]] ("''[[Crónica Albeldense]]''", "''[[Crónica Rotense]]''", "''[[Crónica Profética]]''" i "''[[Crónica Sebastianense]]''"), la [[Crónica de Sampiro|de Sampiro]] (de l reinado de [[Vermudo II de Lhion]], por buolta de l anho [[1000]]), las de l [[seclo XII]] ("''[[Crónica Silense]]''" ó de l monge anónimo de [[Santo Demingo de Silos]], por buolta de [[1110]], la de [[Pelayo, Vispo de Obiedo]], la "''[[Crónica de l Amperador Afonso BII]]''" i la de l monge anónimo de [[Nájera]], estas trés de l final de l seclo), las de l reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha]] ("''[[Chronicon mundi]]''" de [[Lucas, bispo de Tuy]], "''[[Crónica Lhatina de ls reis de Castielha]]''" de [[João, bispo de Osma]] i "''[[De rebus Spaniae]]''" de [[Rodrigo Jimeneç de Rada]], arcebispo de Toledo), las de [[Afonso X de Lhion i Castielha]] ("''[[Stória de Spanha]]''", eiditado pul [[filologie|filólogo]] [[Ramón Menéndeç Pidal]] cul títalo de "''[[Purmeira Crónica General]]''", i la "''[[Grande i General Estoria]]''"); chegando al [[seclo XIV]], an que se çtacan las "''Crónicas''" de [[Pedro Lhópeç de Ayala]] ("''Crónica de l rei D. [[Pedro I de Castielha|Pedro]]' '", la de [[Anrique III de Castielha|Anrique II]], la de [[João I de Castielha|João I]] i la inacabada de [[Anrique III de Castielha|Anrique III]]) , mais sóbrias i próssimas als fatos que las sues cuntemporáneas ouropeias, ambora l sou oubjetibo percipal seia l de la outo-justificaçon de sou outor, [[Chanceler]] de Castielha, que cumpós inda l "''[[Rimado de Palacio]]''", adonde çcribe ls sous cuntemporáneos.
Ne l [[seclo XV]], la recumpilaçon de crónicas multiplicou-se: la "''[[Suma de crónicas de Spañla]]''", de [[Pablo Garcia de Santa Marie]] (até [[1412]]); "''[[Crónica de João II]]"'' (subre eibentos de [[1406]] la [[1434]]) por [[Álbar Garcia de Santa Marie]] (c. [[1370]] - [[1460]]), armano de Pablo (i retomada cul nome de "''[[Crónica del Halconero]]''" por [[Pedro Carrillo de Huete]], sendo refundida por [[Lope de Barrientos]]); [[Alfonso Martineç de Toledo]] (arcipriste de Talabera) screbiu an [[1443]] ua "''[[Atalaia de las Crónicas]]''"; la "''Crónica''" de [[Álbaro de Lhuna]]([[1453]]), ye atribuída la [[Gonzalo Chacon]]; [[Diego de Balera]] screbiu la "''[[Crónica abrebiada de Spanha]]''" ó "''[[Crónica Baleriana]]''" ([[1482]]), que treminou ne l reinado de [[João II de Castielha|João II]], l "''[[Memorial de dibersas hazañlhas]]''", l de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] (1486 - 1487) i la "''[[Crónica de los Reyes Católicos]]''" (até [[1488]])<ref>Un Website de refréncia para la stória de la lhiteratura, neste causo, la prosa baixo-mediebal ancontra-se an: [http://www.spanisharts .com/boks/lhiterature/projii.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Ne ls outros reinos crestianos peninsulares, la lhiteratura cronística ye algo mais tardie, mas porduç la purmeira stória giral de la Spanha nua [[léngua romántica]]: l "''[[Liber regun]]''", redigido antre [[1194]] i [[1211]] an [[léngua aragonesa|Aragonés]], que cunta la stória de l çtintos reinos crestianos zde las ouriges míticas de la stória peninsular<ref>[[Antonio Ubieto Arteta|UBIETO ARTETA, Antonio]] (1982): ''Storia de Aragón. Lhiteratura mediebal I''. Zaragoza, Anubar, pág. 36.</ref>. L [[Cundado de Aragon]] porduziu an [[851]] la "''[[Passio beatissimarun birginun Nunilonis atque Alodie]]''". I de l posterior [[Reino de Aragon]] çpomos de l "''[[Anales de San João de la Peñla]]''", de l [[seclo XII]], que fúrun copiados na "''[[Crónica de San Joãoo de la Peñl'|crónica homónima]]''". De l mesmo seclo data ua "''[[Vrebe stória ribagorzana de los reyes de Aragón]]''"<ref>PÉREZ LASHERAS, Antonio (2003): «La storiografía aragonesa y el Derecho foral», an ''La lhiteratura del reino de Aragón hasta el siglo XVI''. Zaragoza, Ibercaja-Anstitución «Fernando el Católico» (Biblioteca Aragonesa de Cultura, 15), ISBN 84-8324-149-8 , pp. 100 - 104.</ref>.
Para la [[Corona de Aragon]], passado las "''[[Gestas beterun Comitatun Barcinonensiun i Regun Aragonensiun]]''" (ampeçada ne l [[seclo XII]] i cuntinada até al [[seclo XIV]]), çtaca-se l "''[[Llibre dels fets|Llibre dels feyts]]' '" ó "''Crónica de [[Jaime I l Cunquistador]]''"; la "''[[Crónica de San João de la Peñla]]''" ó de "''[[Crónica de Pedro, l Ceremonioso|Pedro, l Ceremonioso]]''"; la [[Crónica de Muntaner]], que abrange l período de [[1207]] la [[1328]], ancluindo la famosa spediçon de l [[Almogábares]], de la qual partecipou, i la de [[Crónica de Bernat Çclot|Bernat Çclot]] "''[[Llibre del rei En Pere d'Aragó i dels sous antecessors passats]]''" (segunda metade de l [[seclo XIII]]).
Cumpletan l quadro peninsular la "''[[Crónica de los Reyes de Nabarra]]''" ([[1454]]), de l [[Príncepe de Viana]] (cumpuosta para justeficar la sue aspiraçon al trono), i ls "''[[Annales Portugaleses Beteres]]''" (987-1079).
====Seclo XVI====
[[Fexeiro:Bartolome Lheonardo de Argensola.jpg|thumb|'''Argensola''', an grabura de [[Luis Paret]] para ''El Parnaso Spañol''.]]
Passado a unificaçon de ls Reis Católicos, yá na Eidade Moderna, cuntina cula mesma funçon, splicitamente, la monumental "''Stória de la Spanha''", de l [[João de Mariana|Padre Mariana]] ("''[[De Rebus Spaniae lhibri XX]]''", [[1592]], oumentada para trinta lhibros an sue própia traduçon pa l castelhano an [[1601]]). Este relegioso tornou-se célebre por sue defesa de l [[tiranicídio]] an "''[[De Rege eit regendi ratione]]''" scrito para la eiducaçon de [[Filipe III de Spanha]].
Outros cronistas de l seclo XVI fúrun [[Florián de Ocampo]] i [[Ambrosio de Morales]] (cuntinando la "''Crónica General''" an cinco lhibros, ampeçada por aquel); [[Jerónimo Zurita]] ("''[[Anales de la Corona de Aragón]]''") i [[Steban de Garibay]] ("''Cumpendio Storial de las Chronicas y Ounibersal Storia de todos los reynos de Spañla''").
====Seclo XVII====
La storiografie barroca anclui manipulaçones stóricas fantasiosas, cumo ls "''[[plomos del Sacromonte]]''" ó ls falsos cronicones "''[[Ramón de la Higuera]]''". [[Fray Prudencio de Sandobal]] cuntina la crónica de Ocampo i Morales i redige ua "''[[Storia de la bida y heichos del Amperador Carlos B]]''"; [[Pedro de Salazar y Mendoza]], ua "''[[Ourigen de las dignidades seglares de Castilla y Lheón]]''" i [[Bartolomé Lheonardo de Argensola]], ls "''[[Anales de Aragón]]''".
An fines de l [[seclo XVII]], la reflexon subre la própia storiografie surge na Spanha cumo ua necidade decorriente de l acúmulo de tan basto cuorpo cronístico, sendo la sue purmeira tentatiba la "''[[Noticia y juicio de los malas principales storiadores de Spañla]]'', de [[Gaspar Ibáñeç de Segobia]], [[marqués de Mondéjar]] (publicado passado la sue muorte an [[1708]]).
====Outros géneros storiográficos====
Outros géneros storiográficos tamien fúrun cultibados zde la Eidade Média, cumo l tratamiento dua figura eisolada (l ciclo de [[El Cid]]) i, yá ne l [[seclo XV]], las mimórias ([[Leonor Lhopeç de Cordoba]], circa 1400), la [[biografie]] ("''[[El Bitorial]]''" de [[Gutierre Díeç de Games]], "''[[Generaciones y Semblanzas]]''" de [[Fernán Péreç de Guzmán]]) i la relaçon dun eibento pontual cumo l "''[[Libro del paso honroso de Suero de Quiñones]]''", de [[Rodrígueç de Lhena]]. Ls lhibros de biaiges cumo l de [[Pedro Tafur]] l de [[Ruy Gonzáleç de Clabijo]] (que fui ambaixador delantre de [[Tamerlon]]), tamien proporcionan baliosas anformaçones.
====L "Al-Andalus"====
Na purmeira metade de l [[seclo X]] de la [[Era crestiana]] (IV de la [[Hégira]]), [[Muhammad Al-Razi]] redigiu la purmeira stória giral de la [[Península Eibérica]], "''[[Ajbar Mutuk al-andalus]]''" cuntinada por outros [[Al-Razi (storiadores)|al-Razi]]: l sou filho Ahmad (coincido an castelhano cumo l "[[Mouro Rasis]]") i l deste ([[Isa ben Ahmad]]). Esta stória fui dibulgada ne ls reinos crestianos cul nome de "''[[Crónica del Moro Rasis]]''", que fui outelizada por [[Jiméneç de Rada]].
[[Aríb de Córdoba]], secretairo de [[Al-Hakan II]], screbiu ua Crónica de sou gobierno, i ne l mesmo reinado [[Muhammad al-Jusaní]] (muorto an 361/971) l "''[[Kitáb al-qudá bi-Qurtuba]]''" stória de l [[cadi]]s ([[juiç|juízes]]) de [[Córdoba]].
A la época de [[Almançor]] screbiu-se ua stória cuntroladíssima, cumo ye la de [[Ibn Asin]], seneficatibamente antitulada de "''[[al-Ma'atir al-camiriyya]]''" ("Gestas amiríes"), obra que solo conhecemos por refréncias.
Antre ls storiadores de l [[seclo XI]] (V de la Hégira), na eidade de ouro que coincidiu cula zagregaçon de l califado i l aparecimiento de ls reinos [[taifa]], ls cordobeses [[Ibn Hazn]] ("''[[Fisal]]''" ó "''Storia crítica de las religiones, setas y scuelas''") i [[Ibn Hayyán]] ("''[[Muqtabis el Matín]]''").
De família Andalus emigrada, l tunisino [[Ibn Khaldun]] (fin de l [[seclo XIV]], ampeço de l [[seclo XV|XV]]) , ten sido mui balorizado cumo un de ls predecessores de la [[filosofie de la stória]] i por sues abordaiges inobadoras nas árias de la [[eiquenomie]] i de la [[sociologie]] ne l sou "''[[Al-Muqaddimah]]''" ("Stória").
Yá fura de l período de la persença muçulmana ne l Al-Andalus cumpleta la storiografie islámica clássica [[Al-Maqqari]], cul sou "''[[Nafh al-Tib]]''" (seclos XVI-XVII), que reúne muitas de las fuontes anteriores. Las fuontes muçulmanas, an giral, son menos coincidas, i ancluen aqueilhas posteriores a la Recunquista, cumo a pouco coincida "''Stória''" de [[Ibn Idhari]] (seclo XVI)<ref>Un Website de refréncia para la storiografie andaluç ancontra-se çponible an: [http://www.islamyal-andalus.org/otubre02/Ibn%20Hayyan.htn]. I outra, que anclui to la sue lhiteratura, an: [http://www.spanisharts .com/boks/lhiterature/sparab.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
==== Ls cronistas de las Índias====
[[Fexeiro:Trabajo-anca8.jpg|thumb|L trabalho anca an eilustraçon de la ''Nueba Corónica y Buen Gobierno'' de Felipe Guaman Poma de Ayala (1616).]]
Las purmeiras obras de [[Stória de la América]], zde las "Relaçones" de l própio [[Cristóvão Colombo]], de l sou filho [[Fernando Colombo|Fernando]] i muitos outros sploradores i cunquistadores cumo [[Heirnán Cortés]] ó [[Bernal Diaç del Castillo]] ("''[[Storia Berdadera de la Cunquista de la Nueba Spañla]]''"), ténen un nítido caráter de outo-justificaçon. La tendéncia cuntrária, de [[Bartolomé de las Casas]] ("''[[Brebísima relación de la çtrución de las Andias]]''") fui tan amportante que dou ourige a la cuntrobérsia de l "[[justos títalos]]", a la qual dou réplica [[João Ginés de Sepúlbeda]]; i mesmo a la chamada "''[[Lenda negra]]''", dibulgada por to la Ouropa cumo propaganda antiespanhola. La bison de ls pobos [[andígena]]s, que biran ls sous decumientos i cultura material séren pilhados i çtruídos, fui possible an alguns causos scepcionales, cumo la de l Anca [[Felipe Guaman Poma de Ayala]].
Oufecialmente, l cargo de [[Cronista de las Índias]] ampeçou-se cula documentaçon recolhida por [[Pedro Mártere de Anglería]] passou, an [[1526]], la [[Fray Antonio de Guebara]], cronista de Castielha; i cun [[João Gómeç de Belasco]] que fizo l mesmo cun ls papéis de l [[cosmografie|Cosmógrafo-mor]] [[Alonso de Santa Cruç]], que acumulou l cargo de cronista. [[António de Heirrera]] fui nomeado Cronista-mor de las Índias an [[1596]], i publicou antre [[1601]] i [[1615]] la ", coincida cumo "''Décadas''". [[Antonio de Lheón Pinelo]] (criado an [[Lima]], i que habie recumpilado las "''[[Leis de la Índias]]''"), [[Antonio de Sólis]] i [[Pedro Fernándeç del Pulgar]] eisercírun l cargo durante l [[seclo XVII]]. Ne l [[seclo XVIII]] la anstituiçon cunsulidou-se cula criaçon de dues outras, mui amportantes para la manutençon de la mimória i de la storiografie spanhola: la [[Rial Academie de la Storia]] i l [[Archibo General de Andias]]. Inda houbo tiempo para çtacar-se la figura de [[João Bautista Muñoç]] ("''[[Storia del Nuebo Mundo]]''", que nun chegou a cumpletar).
===L Eiluminismo===
[[Fexeiro:Anrique Floreç.JPG|thumb|left|L padre Flóreç, ampeçador de ''La Spañla Sagrada''.]]
Ne l [[seclo XVIII]], acunteciu ua mudança fundamental: las abordaiges anteletuales de l [[Eiluminismo]] por un lhado, i la çcubierta dun "[[outro]]" an culturas fura de la [[Ouropa]] (l [[sotismo]], l mito de l "[[buono salbaige]]") por outro, suscitan un nuobo sprito crítico (ambora, na rialidade, fússen circunstáncias semelhantes a las que se podien ouserbar an Heiródoto). San postos an queston ls [[prejuízo]]s culturales i l [[ounibersalismo]] clássico.
La çcubierta de [[Pompéia]] renobou l antresse pula [[Antiguidade clássica]] ([[neoclassicismo]]) i fornece ls materiales que inauguran ua ciéncia eimergente de la [[arqueologie]]. Las naciones ouropéias çtantes de l [[Mediterráneo]] buscan las sues ouriges stóricas ne ls [[mito]]s i [[lenda]]s que, por bezes, fúrun ambentadas (cumo an "''[[Ossian]]''" de [[James Macpherson]], que simulou tener ancontrado l [[Homero]] [[Celta]]).
Tamien se antressan puls questumes nacionales ls franceses [[François Fénelon]], [[Voltaire]] ("''[[Stória de l ampério russo sob Pedro, l Grande]]''" i "''[[L seclo de Lhuís XIV]]''", [[1751]]) i [[Montesquieu]], que teorizou subre el an "''[[L Sprito de las Lheis]]''". Na [[Anglaterra]], [[Edward Gibbon]] screbiu la sue monumental obra "''[[Stória de l declínio i queda de l Ampério Romano]]''" (1776-1788), adonde fizo de la percison un aspeto eissencial de l trabalho de l storiador.
Ls lhemites de la storiografie ne l seclo XVIII son la submisson a la [[moral]] i la ancluson de juízos de balores, de modo que l sou oubjetibo cuntina lhemitado.
Na Spanha çtaca-se la publicaçon de "''[[Spañla Sagrada]]''", de l padre [[Orde de Santo Agostico|agostiniano]] [[Anrique Flóreç]], recumpilaçon de decumientos de [[stória eclesiástica]], spostos cun critério ultraconserbador ([[1747]] i cuntinada passado la sue muorte, até al [[seclo XX]]) i la "''[[Storia crítica de Spañla]]''" de l [[Cumpanha de Jasus|jesuíta]] çterrado [[João Francisco Masdiu]]; a partir dua perspetiba mais eilustrada tenemos l [[regalismo|regalista]] [[Melchor Rafael de Macanaç]], l [[crítica|crítico]] [[Griegorio Mayanes y Siscar]] (un de ls sous çcípulos, [[Francisco Cerdá y Rico]], tentou eimitar [[Lorenzo Valla]] al çcutir la beracidade de l [[boto de Santiago]] mediebal), i mais tarde, nesse mesmo seclo, al própio [[Gaspar Melchor de Jobellanos]], [[João Sempere y Guarinos]], [[Eugene Lharruga y Voneta]] ("''[[Memorias políticas y eiquenómicas]]''"), i al eicelente decumiento recumpilatório que ye "''Biaje de Spañla''" de [[Antonio Ponç]]. A meio camino antre las dues tendéncias ancontra-se l eisemplo de [[João Pablo Forner]], casticista na sue famosa "''[[Ouración apologética por Spañla y su mérito lhiteriario]]''" ([[1786]]) i reformista an outras obras, publicadas passado la sue muorte.
===L seclo XIX: la Stória, ciéncia erudita===
[[Fexeiro:Jules Michelet par Thomas Couture.jpg|thumb|Jules Michelet, l storiador de la Reboluçon Francesa.]]
[[Fexeiro:Marcelino Menéndez Pelayo, por Kaulak.jpg|thumb|Menéndeç y Pelayo.]]
L [[seclo XIX]] fui un período rico an mudanças, tanto na maneira de cunceber la stória cumo na de screbé-la.
Na Almanha, esta eiboluçon habie se porduzido antes, i yá staba persente nas ounibersidades de la Eidade Moderna. Agora, la anstitucionalizaçon de la deciplina dou lhugar a bastos cuorpos que reunian i trascrebian las fuontes, sistematicamente. Antre estes, l mais coincido ye l "''[[Monumenta Germaniae Storica]]''", a partir de [[1819]]. La Stória ganha ua dimenson de erudiçon, mas tamien de atualidade. Pretende ribalizar cun las demales ciéncias, subretodo cul grande zambolbimiento que estas atrabessan, a la época. [[Theodor Mommsen]] cuntribui para dar a la erudiçon las sues bases críticas, an sou "''[[Römische Geschischte]]''" ("Stória de Roma", 1845-1846), para alhá de tener colaborado ne l citado "''Monumenta Germaniae Storica''" i ne l "''[[Corpus Anscritionun Lhatinarun]]''".
Na Fráncia, fui cunsidrada cumo ua deciplina anteletual çtinta de outros géneros lhiterários zde l ampeço de l seclo, quando ls storiadores porfissionalizórun-se i fundórun ls arquibos nacionales franceses ([[1808]]). An [[1821]] fondou-se la "''[[École nationale des chartes]]''", purmeira grande anstituiçon pa l ansino de la Stória ne l paíç.
A partir de la [[década de 1860]], l storiador [[Fustel de Coulanges]] screbiu "''la stória nun ye ua arte, ye ua ciéncia pura, cumo la física ó la geologie''". Sin dúbeda, la stória amplica ne l debate de la sue época i ye anfluenciada pulas grandes [[eideologie]]s, cumo l [[liberalismo]] de [[Aleisis de Tocquebille]] i [[François Guizot]]. Subretodo deixou-se anfluenciar pul [[nacionalismo]] i mesmo pul [[racismo]]. Coulanges i Mommsen trasladórun pa l debate storiográfico l anfrentamiento de la [[Guerra franco-prussiana]] de [[1870]]. Cada storiador tende a ancontrar las qualidades de sou pobo (l "génio"). Ye l momiento de fundaçon de las grandes stórias nacionales.
Ls storiadores románticos, cumo [[Augustin Thierry]] i [[Jules Michelet]], mantendo la qualidade de la reflexon i la sploraçon crítica de las fuontes, sin receando spraiar-se ne l stilo, mantibírun-na cumo ua arte. Ls progressos metodológicos nun ampediran cuntribuir para las eideias políticas de sou tiempo. Michelet, an sue "''[[Stória de la Reboluçon Francesa]]''" (1847-1853), cuntribuiu eigualmente para la definiçon de la nacion francesa contra la ditadura de l [[Vonaparte]], assi cumo pa l rebanchismo antiprussiano (faleciu pouco depuis de la [[batailha de Sedan]]). Cula [[Terceira República Francesa]], l ansino de la Stória cunformou-se a un strumiento de propaganda la serbício de la formaçon de l cidadanos, i cuntinou la sei-lo durante to l [[seclo XX]].
Outro de ls fundadores de la storiografie ne l seclo XIX fui [[Leopold Von Ranke]], que se çtacou pula sue eilebada crítica cun las fuontes ousadas na Stória. Adeto de las análezes i de las racionalizaçones, l sou lhema era "''screbir la Stória tal cumo fui''". Deseiaba relatos de teçtemunhas bisuales, anfatizando subre l sou punto de bista.
[[Heigel]] i [[Karl Marx]] antroduziran l biés social na Stória. Ls storiadores anteriores habien cuncentrado-se ne ls ciclos ciclos de apogeu i crise de ls gobiernos i de las naciones. Ua nuoba deciplina eimergente trouxe la análeze i la cumparaçon an grande scala: la [[Sociologie]]. A partir de la [[Stória de la Arte]], estudos cumo l de [[Jacob Burckhardt]] subre l [[Renacimiento]] cumbertírun-se na refréncia para antender ls fenómenos culturales. La [[Arqueologie]] puso an cuntato l mito cula rialidade stórica, tanto ne l Eigito cumo na Mesopotámia i Grécia ([[Heinrich Schliemann]] an [[Tróia]], [[Micenas]] i [[Tirinto]], i mais tarde [[Arthur Eibanes]] an [[Creta]]); todo esso nun ambiente romántico i abintureiro que lhentamente fui-se depurando para tornar-se científico, inda que nun zapareça, cumo demunstra la tardie apariçon de de [[Howard Carter]] ([[Tutankhamon]]) i la eimaige popular de l arqueólogos que se perpetua ne l cinema ([[Andiana Jones]]). La [[Antropologie]] aplicada a la splicaçon de l [[mito]]s porduziu l monumental trabalho de [[James George Frazer]] ("''[[The Golden Bough; la Study in Magic and Religion]]''" ("L galho de ouro", [[1890]]), a partir de l qual ls storiadores podírun repensar l sou punto de bista subre la relaçon de las sociadades houmanas de todas las épocas cula [[magie]], la [[religion]] i anclusibe la [[ciéncia]].
Durante l seclo XIX, la Spanha cunseguiu preserbar l sou patrimonho documental cula criaçon de la [[Viblioteca Nacional de Spanha]] i de l [[Arquibo Stórico Nacional de la Espanha]], mas nun se çtinguiu por ua grande renobaçon de la sue storiografie que, salbo l arabismo de [[Pascual de Gayangos]], ó de la [[storia eiquenómica]] de [[Manuel Colmeiro]], aparece debedida antre ua corriente [[liberal]] ([[Modesto Lhafuente y Zamalloa]], [[João Balera]]), i outra [[reacionario|reacionária]], cujo spoente, l erudito i polígrafo [[Marcelino Menéndeç y Pelayo]] (''[[Storia de los heiterodoxos spañoles]]''), ye ua dina cuntinaçon de la tradiçon que naciu cun [[Santo Isidoro]] i passou pula ''Storia'' de l Padre Mariana i pula ''Spañla Sagrada'' de l Padre Flóreç.
===L seclo XX===
La stória bai se afirmando cumo ua ciéncia social, ua deciplina científica ambolbida cula sociadade. Ne ls percípios de l [[seclo XX]], la stória yá habie adquirido ua dimenson científica ancontestable.
====La stória, antre l positibismo i l ansaísmo====
[[Fexeiro:ArnoldToynbe1961.jpg|thumb|left|Arnold J. Toynbe.]]
Anstalado ne l mundo académico, erudito, la deciplina fui anfluenciada por ua berson ampobrecida de l [[positibismo]] de [[Auguste Comte]]. Pretendendo [[oubjetibidade]], la stória lhemitou l sou oubjeto: l fato ó [[eibento]] eisolado, l centro de l trabalho dun storiador, ye cunsidrado cumo la sola refréncia para respunder corretamente al amperatibo de la oubjetibidade. Tampouco se acupa por stablecer relaçones de [[causalidade]], sustituindo por retórica l çcurso que se pretendia científico.
Simultaneamente, i an cuntreste, zambolben-se deciplinas similares, que tenden a la generalizaçon cumo la [[stória cultural]] i la [[stória de las eideias]], cun [[Johan Huizinga]] ("''[[L Outonho de la Eidade Média]]''") ó [[Paul Hazard]] ("''[[La crise de la cuncéncia ouropeia]]''") antre ls sous ampeçadores. Ansaístas cumo [[Oswald Spengler]] ("''[[L Declínio de l Oucidente]]''"), i [[Arnold J. Toynbe]] ("''Un Studo de la Stória''") an cuntrobérsia famosa, publican perfundas reflexones subre l própio cunceito de [[ceblizaçon]], que juntamente cula "Rebolta de las Massas" ó "''[[Spañla ambertebrada]]''", de [[José Ortega y Gasset]] oubtibírun straordinária dibulgaçon, cumo un reflexo de l pessimismo anteletual de l antre-guerras. Mais próssimo al método de l storiador, i nun menos perfundo, ye l trabalho de sous cuntemporáneos, l Velga [[Heinri Pirenne]] ("''[[Mohammed i Charlemagne]]''", an pertués, "Maomé i Carlos Magno"), ó l australiano [[Bere Gordon Childe]] (pai de l cunceito "[[Reboluçon Neolítica]]").
Assi i todo, la grande trasformaçon na stória de ls eibentos ben de cuntribuiçones sternas: Por un lhado, l [[materialismo stórico]] de anspiraçon marxista, que antroduç la [[eiquenomie]] nas preocupaçones de l storiador. Por outro lhado, la perturbaçon probocadas pula storiografie puls zambolbimientos políticos, técnicos, eiquenómicos ó sociales bibidos pul mundo, sin squecer ls cunflitos mundiales. Nuobas ciéncias auxiliares surge ó zambolben-se cunsidrablemiente: la [[Arqueologie]], la [[Demografie]], la [[Sociologie]] i la [[Antropologie]], sob la anfluéncia de l [[struturalismo]].
====La Scuola de l Annales====
{{AP|[[Scuola de l Annales]]}}
Ua scuola de pensamiento coincida cumo [[Scuola de l Annales]] formou-se an torno de la rebista "''[[Annales d'stoire économique eit sociale]]''", fundada por [[Lucien Febbre]] i [[Marc Bloch]] an [[1929]], alargou l ámbito de la deciplina, solicitando la cunfluéncia de las outras ciéncias, an particular la de la [[Sociologie]], i, de maneira mais giral trasforma la stória ampliando l sou oubjeto para para alhá de l eibento i anscrebendo-lo na [[longa duraçon]] ("lhongue durée"). Passado l hiato de la [[Segunda Guerra Mundial]], [[Fernand Braudel]] cuntinou a eiditar la rebista i recorreu, pula purmeira beç, a la [[Geografie]], a la [[Eiquenomie]] i a la [[Sociologie]] para zambolber la sue tese de "eiquenomie-mundo" (l eisemplo clássico ye l "''[[L Mediterráneo i l mundo mediterránico na época de Filipe II]]''").
L papel de l teçtemunho stórico muda: permanece ne l centro de las preocupaçones de l storiador, mas yá nun ye l oubjeto, senó l que se cunsidra cumo un útele para custruir la stória, útele que puode ser oubtido an qualquiera domínio de l coincimiento. Ua custelaçon de outores mais ó menos próssimos a la "Annales" partecipa dessa renobaçon metodológica que prenche las décadas centrales de l [[seclo XX]] ([[Georges Lhefebbre]], [[Ernest Lhabrousse]]).
La bison de la [[Eidade Média]] mudou cumpletamente passado ua releitura crítica de las fuontes, que ténen la sue melhor parte justamente ne l que nun mencionan ([[Georges Duby]]).
Pribilegiando la [[longa duraçon]] al tiempo cúrtio de la stória de l [[eibento]]s, muitos storiadores proponen repensar l campo de la stória a partir de l "Annales", antre eilhes [[Emmanuel Le Roy Lhadurie]] ó [[Pierre Goubert]].
"[[Nuoba Stória]]" ye la chamaçon, popularizada por [[Pierre Nora]] i [[Jacques Le Goff]] ("''[[Fazer la Stória]]''", [[1973]]), que zeigna la corriente storiográfica que anima la terceira geraçon de l "Annales". La nuoba stória trata de stablecer ua stória serial de las [[mentalidade]]s, ó seia, de las repersentaçones coletibas i de las struturas mentales de las sociadades.
Outros storiadores franceses, alhenos als "Annales" cumo [[Philippe Ariès]], [[Jean Delumeau]] i [[Michel Foucault]], este redadeiro nas frunteiras de la [[filosofie]], çcriben la stória de ls temas de la bida quotidiana, cumo la [[muorte]], l [[medo]] i la [[sexualidade]]. Quieren que la stória screba subre todos ls temas, i que todas las preguntas séian respundidas.
Dua ourientaçon cumpletamente ouposto (la de la dreita católica), [[Roland Mousnier]] rializou ua cuntribuiçon decisiba para la Stória Social de l [[Antigo Regime]], negando la eisisténcia de [[luita de classes]] i anclusibe dessas mesmas classes, an benefício de l que çcribe cumo ua [[sociadade de ordes]] i relaçones [[clientelismo|clientelistas]].<ref>Ye célebre la sue famosa polémica cul storiador sobiético i marxista [[Voris Porchneb]] la propósito dessas teses. MOUSNIER, Roland (1968) "''[[Furores camponeses]]''".</ref>.
====La storiografie francesa repensa la sue Reboluçon====
{{AP|[[Debate storiográfico subre la Reboluçon Francesa]]}}
Fui dezido que cada geraçon ten l dreito de rescrebir la stória<ref>La citaçon ye atribuída a defrentes outores; eiqui ye atribuída la [[Pierre Nora]]: [http://www.lpp-uerj.net/olped/eisibir_oupiniao.asp?codnoticias = 17252]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Na sfera académica, la rebison de las maneiras de cumprender l passado ye parte de la tarefa de l storiador porfissional. Até que punto ye que essa rebison surge cientificamente, cumo ua distorçon de las certezas antes stablecidas ([[Karl Popper]]) i nun pseudo-cientificamente, cumo fazerie l que se chama peijoratibamente de [[rebisionismo]] storiográfico, ye algo defícel de abaluar. Ua proba de toque serie detetar se l rebisionista ye un stranho al mundo académico, que se dedicada al [[uso político de la stória]], l que aliás ye un bício quemun: la stória siempre fui ousada cumo ua arma para la trasformaçon social i ls meios académicos nunca fúrun ua scepçon. Na storiografie, ciéncia social, ye defícel perceber se ne ls ancontramos delantre dua mudança de [[paradigma]] cumo ls que studou [[Thomas Kuhn]] para las ciéncias spurmentales ("''[[Stória de las Reboluçones Científicas]]''"), percipalmente porque nunca hai un [[cunsenso]] tan ounibersalmente partilhado cumo para antender que l zbio del seia ua reboluçon.<ref>JARAMILLO ECHEBERRI, Lhuis Guillermo; AGUIRRE GARCIA, João Carlos (2004): "''La Cuntrobersia Kuhn – Popper en torno al Progreso Científico y sus posibles aportes la la Anseñanza de las Ciencias''", çponible an: [http://www.moebio.uchile.cl/20/jaramillo.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Ua de las grandes polémicas rebisionistas (ne l bun sentido) bino cun las comemoraçones de l segundo centenário de la [[Reboluçon Francesa]] ([[1989]]). Outores de tendéncia [[struturalista]], próssimos a la "Annales" ([[François Furet]] ó [[Denis Richet]]), sintetizórun ls studos de las décadas de 1970 i 1980, an que se pretendia ser un nuobo paradigma anterpretatibo alternatibo al marxismo que habie dominado la stória social de l período: [[Albert Soboul]], [[Jacques Godechot]], i, mais recentemente [[Claude Mazauric]], [[Michel Bobelle]] ó [[Crane Brinton]] ("''[[Anatomie dua Reboluçon]]''"). Lhoinge de ambas las tendéncias, [[Simon Schama]] i ls nuobos narratibistas fázen ua stória cultural de l político i muito [[narratiba]], antiestruturalista i de tintas tendencialmente [[cunserbador]]las (ampeçada por [[Richard Cobb]] yá na década de 1970). Para alhá desso, mantén delantre la "''[[Noubelle Stoire Politique]]''" de [[René Rémond]]. [[Arno Mayer]] lhamenta que la rebison haba dado lhugar un [[uso político de la stória]], ne l qual se cundenan, "la priori", las reboluçones cumo antrinsecamente perbersas<ref>MAYER, Arno (2002). "''[[The Furies: Biolence and Terror in the French and Russian Rebolutiones]]''". Princeton University Press. ISBN 0-691-09015-7. Hai ua traduçon an castelhano: ''Las Furias''. L comentairo queda na antroduçon.</ref>.
=====Un subgénero: las comemoraçones=====
[[Fexeiro:Bicentlogo.png|thumb|Lhogotipo oufecial de las comemoraçones de l bicentenário de la Reboluçon Amaricana.]]
Por outro lhado, la outelizaçon de la stória para celebrar acuntecimientos que atendan a anhos "redondos" (centenários, decenários, etc.) custitui-se nua ouportunidade de çtaque porfissional pa ls storiadores, de aprossimaçon de la deciplina de l grande público i de álibi para defrentes tipos de justificaçones. L bicentenário de l [[Stados Ounidos de la América]] ([[1976]]) habie sido un precedente defícel de superar, an tenermos de cobertura mediática i custos eiquenómicos. La mais recente, ne l causo de la [[Spanha]] fui la de la [[Guerra Cebil Espanhola]] (1976, cula inobadora sposiçon de l ''Palacio de Cristal'' de l [[Retiro]] de la qual fui curador [[Jabier Tusell]]; [[1986]], l cinquentenário que se aprobeitou para recordar, particularmente, la [[Machado]] i la [[Garcia Lhorca]] cula squierda ne l poder; [[1996]]; [[2006]], cun çcussones subre la [[mimória stórica]]), [[Carlos III de Spanha]] ([[1988]], na emulaçon de la paralela perparaçon de l bicentenário francés), l "''Quinto Centenario del Ancuentro antre de l Mundos''" ([[1992]]), [[Cánobas]] ([[1998]]), l "''Lañl Quijote''" ([[2005]]). Eisiste mesmo la ''[[Sociedad Statal de Cunmemoraciones Culturales]]'', que mantén un mobimentado calendário.<ref>Páigina de la ''Sociedad Statal de Cunmemoraciones Culturales'' çponible an: [http://www.sec.s/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Sin la necidade de celebrar algo mais cuncreto de l que la sue própio antemporalidade, mas cul mesmo zelo justificatibo (ne l que lheba milénios de bantaige), la [[Eigreija Católica]] spanhola ten feito l mais notable cunjunto de sposiçones: "''Las Edades del Hombre''"<ref>L Website de la ''Fundación Las Edades del Hombre'', que atualmente (zde Nobembre de 2006) eisibe "''Kirios''" an [[Ciudad Rodrigo]], ancontra-se çponible an: [http://www.lhasedades.s/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, ua rebison temática de ls assuntos relegiosos eilustrada sucessibamente cun defrentes suportes stórico-artísticos eilegantemente selecionados i spostos ([[libro]]s, [[música]]s, [[scultura]]s, etc.) de maneira itinerante pulas catedrales de [[Castilla y Lheón]], las quales an si mesmas yá justifican las bejitas. L mesmo formato i curador tenerie "''[[Eimaculada Cunceiçon|Eimaculada]]' '", para assinalar ls 150 anhos de anibersário de l [[dogma]] ([[Catedral de la Almudena]], [[Madrid]], [[2006]]) i que serbiu para cumpensar la recente inauguraçon de l eidifício, de gusto i decoraçon çcutibles. Anspirada neilhas fui rializado pul Gobierno de Nabarra la sposiçon "''Las Edades de un Reino''" ([[Pamplona]] 2006, coincidindo cul centenário de San [[Francisco Xabier]] an [[Jabier]]).
====La storiografie anglo-saxónica====
Ls Stados Ounidos son mui pródigos na spurmentaçon de nuobas abordaiges metodológicas, antre las quales:
*l quantitatibismo de la [[cliometrie]] ó "''new eiquenomic story''" ("[[nuoba stória eiquenómica]]") amaricano de [[Robert Fogel]] i [[Douglass North]], lhaureados cul [[Prémio Nobel]] de [[Eiquenomie]] de [[1993]] (de ls poucos storiadores que recebírun l Nobel, cun ls de lhiteratura [[Theodor Mommsen]] i [[Winston Churchill]]).
*ls studos de causo (a partir de la [[década de 1970]]). Un studo de causo ye un método particular de ambestigaçon qualitatiba. An beç de outelizar grandes bases de dados i rígidos protocolos para eisaminar un númaro lhemitado de bariables, este método ambolbe un corte lhongitudinal dun causo: un solo fato. La stória se aprossima de l método spurmental<ref>Ls outores mais coincidos ne l amprego deste método son [[Robert Stake]] i [[Jan Nespor]] (ber wikipedie an Anglés [http://en.wikipedie.org/wiki/Case_study]).</ref>.
*la chamada "''World Story''" (zde la [[década de 1980]]), que cumpara las defrenças i semelhanças antre regiones de l mundo i chega a nuobos cunceitos para çcrebé-las (cunsidra-se [[Arnold J. Toynbe]] cumo un precursor).
Tamien ye dino de nota l papel de ls Stados Ounidos cumo anfitrion de ls anteletuales ouropeus antes i depuis de la [[Segunda Guerra Mundial]], cumo fui l cado de [[Mircea Eiliade]], l maior renobador de la [[stória de las religiones]] ó [[stória de las fés]] ("''[[L sagrado i l profano]]''", "''[[L mito de l eiterno retorno]]''").
Mas la grande cuntribuiçon de ls storiadores angleses, que ténen publicaçones cumparables a la de la "''[[Rebue ç Annales]]''" ("''[[Past and Persent]]''"), stá ne l cerne de la percipal corriente de porduçon storiográfica, ne l causo desta rebista, de tendéncia marxista, antre cujos çtaques se ancluen outores de la statura de [[I. P. Thompson]], [[Eric Hobsbawn]], [[Perry Anderson]], [[Maurice Dobb]], [[Christopher Hill]], [[Rodney Hilton]], [[Paul Swezy]], [[John Merrington]] i outros, que, de modo algun debemos antender cumo ua tendéncia unitária, ua beç que, ne ls anhos de la Segunda Guerra Mundial i ne ls de l pós-guerra (an que muitos deilhes funcionórun cumo l ''[[Grupo de Storiadores de l Partido Quemunista de la Grana-Bretanha]]'') fúrun se afastando antre si i de las posiçones marxistas ourtodoxas, dando ourige al que ten sido chamado de tendéncia "''marxiana''". Las polémicas antre eilhes i cun outores nó-marxista cumo [[H. R. Trebor-Roper]], tornórun-se, merecidamente, famosas.
Cada outor debe ser bisto atrabeç de sue posiçon pessonal, cumo la de l amaricano [[Eimmanuel Wallerstein]] (tamien ne l domínio de la stória eiquenómica i social, que ten zambolbido un cunceito de "sistema mundial" na lhinha de [[Fernand Braudel]]), l británico [[Steben Runciman]] (mediebalista amprescindible pa l studo de las [[Cruzadas]]), ó de l yá mencionados [[Arno Mayer]], [[Richard Cobb]], [[Crane Brinton]] ó [[Simon Schama]].
====La storiografía eitaliana====
A partir de l final de l [[seclo XX]], na [[Eitália]], un grupo de storiadores zambolbiu, an torno de la rebista "''[[Quaderni Storici]]''", ua stenson inobadora de la [[stória social]], la que se denominou [[Micro-stória]] ([[Giobanni Lhebi]], [[Carlo Ginzburg]]). Cun algua aprossimaçon la este método, [[Carlo Marie Cipola.Carlo M. Cipolla]] faç, subretodo, ua stória eiquenómica de grande ambergadura, assi cumo reflexones metodológicas antressantes (la paródie "''Allegro ma non troppo''").
====Ls spanistas====
{{AP|[[Spanismo]]}}
[[Fexeiro:Spanish cebil war archibe.jpg|thumb|Arquibo de la Guerra Cebil an Salamanca.]]
La çponiblidade de matéria-prima documental ne ls arquibos spanholes atrai porfissionales formados nas ounibersidades ouropeias i amaricanos, nua spece de "fuga de cérebros" al cuntrário, que renobou la metodologie i las perspetibas de ls storiadores spanholes.
[[Maurice Lhegendre]] fui un de l ampeçadores de l spanismo francés atrabeç de la "''[[Casa de Velazqueç]]''", seguido por ua lhista ampressionante: [[Marcel Bataillon]] (cul sou amprescindible "''[[Erasmo na Spanha]]''"), [[Pierre Bilar]] ("''[[Cataluñla en la Españla Moderna]]''" i la sue brebe mas anfluente "''[[Storia de Spanha]]''"), [[Bartolomé Bennassar]] (un modelo de cumo la [[stória lhocal]] puode ser antegrada na corriente central de la storiografie de banguarda cul sou "''[[Balladolid en el siglo de oro]]''")<ref>BENNASSAR, Bartolomé (1967) ''Balladolid au siècle d'or. Une bille de Castille eit sa campagne au XVe. siècle''. Paris-La Haya, Mouton. Cunsidrado un clássico de síntese de stória regional ne l sprito de l "Annales", seguindo l método de antegraçon de defrentes deciplinas ampeçado por [[Fernand Braudel]].</ref>, [[Georges Demerson]], [[Joseph Péreç]] (outoridades para las [[Quemunidades]], la [[Anquisiçon]], ls [[judiu]]s...), [[Jean Sarrailh]] (eisemplo de síntese dua época cun "''[[La Spañla eilustrada de la segunda mitad del siglo XVIII]]''").
L spanismo anglo-saxon ten cumo un de ls sous decanos [[Girald Brenan]] (ouserbador de l "''[[El lhaberinto spañol]]''" zde la sue posiçon stratégica nas [[Alpujarras]]), secundado por ua lhista nun menos ampressionantes que la de l franceses: [[Hugh Thomas]] (durante mui tiempo l outor mais citado an sue specialidade cun "''[[Spanish Cebil War]]''"), [[John Eilliott]] (cun "''[[El Cunde-Duque de Oulibares]]''" dou mostras de cumo ua biografie puode refletir ua época), [[John Lynch]], [[Heinry Kamen]], [[Ian Gibson]] (((Irlanda|Irlandés]] nacionalizado spanhol, outor de biografies amprescindibles de ls percipales gigantes culturales de l seclo XX), [[Paul Preston]], [[Gabriel Jackson]], [[Stanley G. Payne]], [[Raymond Carr]], [[Geoffrey Parker]], [[Edward Malefakis]] i outros.
====Storiografie spanhola cuntemporánea ====
Antretanto, las ounibersidades spanholas biran-se sbaziadas pula [[Guerra Cebil Spanhola]] i pul eisílio anterno i sterno. Na metade de l seclo XX puode ser ouserbado, spalhado pul mundo, un grande grupo de andebíduos: [[Ramón Menéndeç Pidal]], [[Américo Castro]], [[Claudio Sáncheç Albornoç]], [[Julio Caro Varoja]] [[José Antonio Maraball]], [[Jaume Bicenes Bibes]] (la quien se debe, antre outras cuntribuiçones, la criaçon de l "''[[Índice Stórico Spañol]]''" an [[1952]]), [[Antonio Domíngueç Ortiç]], [[Luis García de Baldeabellano]], [[Ramon Carande y Thobar]]...
Ne l pós-guerra fui fundado l [[CSIC]], an cujo ourganograma se ancluen departamientos de la stória. La requisiçon de ls decumientos por parte de l lhado bencedor, cula finalidade de [[represson política]] i la sue cuncentraçon permitiran l funcionamiento dua seçon de l "[[Archibo Stórico Nacional]]" an [[Salamanca]], specializado na Guerra Cebil Spanhola (zde [[1999]] chamado de "[[Archibo General de la Guerra Cebil Spañola]]"). Fui l centro dua polémica que ultrapassou l ámbito de l storiográfico para antrar plenamente ne l de l político, mui antensa antre [[2004]] i [[2006]], para la deboluçon a la [[Generalidad de Cataluñla]] de ls oureginales dessa anstituiçon i de outras Catalanas (ls chamados "[[papéis de Salamanca]]"), que se puode cunsidrar cumo parte de la cuntrobérsia simultánea an torno de la recuperaçon de la chamada [[mimória stórica]]<ref>Ua cronologie de las bicissitudes de l "papéis de Salamanca" puode ser cunsultada an: [http://www.eilmundo.s/eilmundo/2005/06/09/cultura/1118336528.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Na segunda metade de l seclo XX porduziu-se ua fuorte renobaçon metodológica an todos ls galhos de la ciéncia stória, i multiplicórun-se ls departamientos ounibersitários. Alguns storiadores retornórun de l sílio, adonde habien mantido cumo refrenciales para ua forma de fazer stória nun submetida a la censura. Ye l causo de [[Manuel Tuñón de Lhara]], preocupado cula reflexon metodológica ([[materialismo stórico]]) ua beç que mantén ua postura melitante na política. Ye de se çtacar l trabalho rializado, tamien an Fráncia, pula Eiditorial [[Ruedo Eibérico]], cujos lhibros fúrun çtribuídos de forma semiclandestina, assi cumo de alguas ne l [[México]] ([[Fondo de Cultura Eiquenómica]]).
Hai ua clara debison antre ua minorie de storiadores cunserbadores ([[Luis Suáreç Fernándeç]], [[Ricardo de la Cierba]]) i ua maiorie recetiba a las nuobas tendéncias, que nun forma ua corriente storiográfica ounida. A esse respeito, beija-se [[Gonzalo Anes]], [[Julio Aróstegui]], [[Miguel Artola]], [[Angel Vahamonde]], [[Bartolomé Clabero]], [[Manuel Spadas Burgos]], [[Manuel Fernándeç Álbareç] ] [[Emiliano Fernándeç de Pinedo]], [[Josep Fontana]], [[Jordi Nadal]], [[Gabriel Tortella]], [[Jabier Tusell]], [[Julio Baldeón]] i outros.
Tamien son dinas de nota las figuras çtacadas an campos de studo cuncretos: la de [[Francisco Tomás y Baliente]] i [[Alfonso García-Gallo]] na [[Stória de l Dreito]], la de [[Emilio García Gómeç]] ne l [[Arabismo]], i la de [[Guillermo Céspedes del Castillo]] ne l [[Americanismo]], la de [[Antonio García y Bellido]] i la de [[Antonio Blanco Freijeiro]] na [[Arqueologie]], las de [[Pedro Bosch Gimpera]], [[Luis Pericot]], [[João Maluquer]] ó [[Emiliano Aguirre]] na [[Pré-stória]] (la deste redadeiro binculada al ampeço de l scepcional depósito de [[Atapuerca]], cujo studo ye cuntinado por [[João Lhuis Arsuaga]], [[Eudald Carbonell]] i [[José María Bermúdeç de Castro]] que punirun la pré-stória spanhola ne l centro de las atençones mundiales).
===Stória scéntrica. A mistificaçon. Falsear la stória===
[[Fexeiro:Lhenin addrisses the trops, May 5, 1920 with Trotsky in foreground..jpg|thumb|Lhenin dirige-se al Eisército Burmeilho an 1920. Trotsky aparece mais ambaixo a la sue squierda, a la dreita de la foto.]]
[[Fexeiro:Lhenin addressing the trops - May 5 1920 - Altered.jpg|thumb|Cun Stalin, l passado yá nun ye l que era: Trotsky nun sal na foto…]]
Nun puode deixar de referir-se l que poderie ser chamado de "stória scéntrica", ó fura de l "[[cunsenso]]" ó campo central de l trabalho de ls storiadores "oufeciales". Siempre eisistiu lhiteratura semelhante i poderie ser recordado un eisemplo notable, cumo [[Eignacio Olague]] i l sou lhibro "''[[La Reboluçon Islámica ne l Oucidente]]''", que pretendiu probar la ineisisténcia de la ambason árabe ne l [[seclo VIII]], i que oubtebe algua repercusson nas décadas de 1960 i 1970<ref>I, mais recentemente, ancluindo reflexones ouriundas de l campo de la [[genética de las populaçones]]: PULIDO PASTOR, Antonio. ''La Rebolución Eislámica en Ocidente'' ([[1 de Outubre]] de [[2006]]), çponible an: [http://www.diariolatorre.s/andex . Php? ID = 39 & tx_ttnews% 5Btt_news% 5D = 1134 & tx_ttnews% 5BbackPid% 5D = 14 & cHash = 1865a9f269]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. L testo cumpleto de l lhibro de Olague puode ser ancontrado nua Web islamista, an: [http://www.islamyal-andalus.org/nuebo/olague/andice.htn].</ref>.
Atualmente, l debate subre la [[Segunda República Spanhola]], la [[Reboluçon de Outubre de 1934]] i la [[Guerra Cebil Espanhola]], que afeta anclusibe questones cumo que data assumir cumo l ampeço de la mesma<ref>MOA, Pio (2006). ''70 anibersario del comienzo de la guerra cebil'', an Lhiberdad Degital, acessible an: [http://rebista.lhibertaddegital .com/articlo.php/1276218631]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, stá anchendo las prateleiras de ls supermercados cun ua lhiteratura que alguns chaman de [[rebisionismo stórico]], an paralelo cul [[negacionismo]] de l [[Houlocausto]].
Nun ye la spanhola la sola storiografie que se defronta cula scentricidade: l causo mais chamatibo de ls redadeiros anhos fui, seguramente, la de la atribuiçon de la çcubierta de la América al almirante chinés [[Zheng Hei]]<ref>MENZIES, Gabin (2005). ''1421: el lañl en que China çcubrió América'' Ed. Debolsillo (oureginalmente publicado an anglés an [[2002]]). L outor, oufecial de la Marina i "storiador" outodidata mantén un Website oufecial an: [http://www.1421.tb/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, i ls sous críticos cuntestan nel de l mesmo modo an: [http://www.kenspy .com/Menzies/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hai artigos na Wikipedie an spanhol subre la [[heipótese de 1421]], i na an Anglés [http://en.wikipedie.org/wiki/Gabin_Menzies] este subre l outor.</ref>.
Ultrapassar la frunteira de la stória scéntrica ye angressar an cheno na fraude stórica, terreno an que hai eigrégios precedentes: a partir de la "[[Doaçon de Custantino]]" (que pretendia justeficar l poder temporal de l papas) al "[[Ls Protocolos de l Sábios de Sion]]" (que alimentórun l [[anti-semitismo]] i stan na ourige de la [[Cunspiraçon Judaico-Maçónica]]). L causo stapafúrdio mais recente (sin lhograr alcançar l sucesso de l anteriores, na medida de l possible, an cumparaçon cun las tentatibas fracassadas de falsificaçon de la stória, cumo ls [[plomos del Sacromonte]]), i l de ls causos famosos (i falsos) de l "[[Diários de Hitler]]", publicados pula rebista almana [[Stern]] an [[1983]], cun ls que un storiador tan sério cumo [[Trebor Roper]] fui anganhado ó deixou-se anganhar.
La outelizaçon de la storiografie para falsear la stória ye tan antiga cumo la própia deciplina (que tenerie que remontar pul menos la [[Ramsés II]] i a la [[Batailha de Kadesh]]), mas ne l seclo XX la capacidade que l Stado i ls meios de quemunicaçon de massa (chamados de [[quarta poténcia]]) alcançórun, permitiran als regimes totalitários jogar cula capacidade de mudar la stória, nun solo an direçon al feturo, mas pa l passado. La nobela ''[[1984]]'' de [[George Orwell]] ([[1948]]) ye un teçtemunho de que esso era credible. Las retratos retocadas fúrun ua specialidade, nun solo de [[Stálin]] contra [[Trotsky]], mas de [[Franco]] cun [[Hitler]]<ref>Las famosas fotos de la antrebista Hitler-Franco an [[Heindaye]] ([[1940]]) puoden ser ancontradas ne l arquibo de la [[Agéncia Efe]], dibulgadas an Outubre de 2006 an: [http://www.anformatibos.telecinco.s/famosos/hijos/aporfilhados/Dn_34128.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. L própio [[Winston Churchill]] tenie claro, mesmo drento de la democracie, que "''la Stória será amable cumigo porque tenho la antençon de screbé-la''"<ref>Artigo de [[João Volea]] ne l "''[[El Periódico de Aragón]]''", citando bárias de las célebres mistificaçones de eimaiges stóricas. Çponíbel an: [http://www.eilperiodicodearagon .com/noticias/noticia.asp?pkid=282246]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Refletir subre se la stória ye scrita puls bencedores ye ua tarefa mais própia de la [[filosofie de la stória]].
La berdade ye que, na stória, todo muda, nada ye permanente, i mui menos la sue ocultaçon, cumo eibidenciado pul debate subre la scalada de la malignidade, antre la squierda i la dreita, que inda dará tantos lhibros cumo l de [[Stéphane Courtois]] ("''[[L lhibro negro de l quemunismo]]''", 1997).
[[Catadorie:Teorie de la Stória]]
[[Catadorie:Storiografie]]
n7e0xzj777whhxy8wuv5ws67bow6fk0
108100
108099
2026-08-21T17:30:33Z
~2026-30875-10
15270
108100
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:DublinVermeer.jpg|thumb|''Mulhier screbindo'' ([[Johannes Bermer]]).]]
'''Storiografie''' (de "storiógrafo", de l [[Léngua griega antiga|griego]] Ιστοριογράφος, de Ιστορία, "Stória" i -γράφος, de la raiç de γράφειν, "screbir": "l que scribe, ó çcribe, la [[Stória]]"<ref>Cunsulta ne l ''Dicionario de la Rial Academie Spanhola'' acessible an :[http://buscon.rae.s/draeI/]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Antrada de 'storiografie': [http://buscon.rae.s/draeI/SrbltGUIVusUsual?TIPO_HTML=2&TIPO_BUS=3&LEMA=storiograf%EDa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) ye ua palabra [[polissemia|polissémica]]. Zeigna nun solo l [[registro]] scrito de la Stória, la [[mimória]] establecida pula própia [[houmanidade]] atrabeç de la [[scrita]] de l sou própio [[passado]], mas tamien la [[ciéncia]] de la Stória.
==La storiografie cumo meta-stória==
{{AP|[[Filosofie de la Stória]]}}
Se la Stória ye ua ciéncia (cujo oubjeto ye l passado de la houmanidade), ten que submeter-se, cumo to la ciéncia, al [[método científico]]. Inda que este nun puoda ser antegralmente aplicado a todos ls campos de las [[Ciéncias naturales|ciéncias spurmentales]], puode-se fazé-lo a un nible eiquiparable al de las chamadas [[Ciéncias Sociales]] (ber [[metodologie]] i [[metodologie nas ciéncias sociales]]).
Un terceiro cunceito cunfluente ne l momiento de definir-se la Stória cumo fuonte de [[coincimiento]] ye la chamada [[Teorie de la Stória]], tamien chamada cumo "[[storiologie]]" (termo cunhado por [[José Ortega y Gasset]])<ref>ORTEGA Y GASSET, José (1928): ''La "Filosofie de la Storia" de Heigel y la Storiologie'', in ''Obras Cumpletas. Bol. IV'', Madrid: Taurus, 2005. ISBN 84-306-0592-4.</ref>), cujo papel ye l de studar ''la strutura, lheis i cundiçones de la rialidade stórica'' ([http://buscon.rae.s/draeI/SrbltGUIVusUsual?TIPO_HTML=2&TIPO_BUS=3&LEMA=storiolog%EDa ''DRAE'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}); anquanto que l de la "storiografie" ye l de [[relato]] an si mesmo de la stória, de la [[arte]] de scribé-la ([http://buscon.rae.s/draeI/SrbltGUIVusUsual?TIPO_HTML=2&TIPO_BUS=3&LEMA=storiograf%EDa ''DRAE'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).
Ye ampossible acabar cula [[polissemia]] i cula superposiçon destas trés acepçones, mas de maneira simplificada, puode-se admitir: la stória ye l studo de ls feitos de l passado; la storiografie ye la ciéncia de la stória i la storiologie la sue [[eipistemologie]].
La [[Filosofie de la Stória]] ye l galho de la [[filosofie]] que cuncerne al seneficado de la stória houmana, se ye que l ten. Specula acerca dun possible fin [[teleologie|teleológico]] de sou zambolbimiento, ó seia, pregunta-se se hai un sboço, un propósito, percípio diretor ó finalidade ne l porcesso de la stória houmana. Nun debe cunfundir-se cun ls trés cunceitos anteriores, de ls quales se separa claramente. Se l sou oubjeto ye la [[berdade]] ó l [[deber ser]], se la stória ye [[ciclo|cíclica]] ó lhinear, ó se neilha eisiste la eideia de [[progresso]], son matérias de las quales trata esta deciplina, alheias a la stória i a la storiografie propiamente ditas.
Un anfoque anteletual, que tampouco cuntribui mui para antender la ciéncia stórica cumo tal, ye la subordinaçon de l punto de bista filosófico a la storicidade, cunsidrando to la rialidade cumo perduto dun debir stórico: esse serie l lhugar de l [[storicismo]], corriente filosófica que puode stender-se la outras ciéncias, cumo la [[Geografie]].
Ua beç çpojada de la queston meramente nominal, resta para la storiografie, antoce, la [[análeze]] de la stória scrita, de las çcriçones de l passado; specificamente de ls anfoques na [[narraçon]], [[anterpretaçon]]es, bisones de mundo, uso de las [[eibidéncia]]s ó [[decumiento]]s i ls métodos de sue apersentaçon puls [[storiador]]s; i tamien l estudo destes, por sue beç [[Sujeito stórico|sujeitos]] i [[oubjeto]]s de la ciéncia.
La storiografie, de maneira restrita, ye la maneira pula qual la stória fui scrita. Nun sentido mais amplo, la storiografie refree-se a la [[metodologie]] i a las práticas de la scrita de la storia. Nun sentido mais specífico, refree-se a screbir subre la stória an si.
==Fuontes storiográficas i sou tratamiento==
{{AP|[[Decumiento stórico|Fuonte documental]]}}
Ye amportante çtinguir la [[matéria-prima]] de l trabalho de ls storiadores (la [[fuonte purmária]]) de l perduto acabados ó semi-acabado ([[fuonte secundária]] i [[fuonte terciária]]). De l mesmo modo, amporta notar la defrença antre la fuonte i l decumiento i l studo de las [[fuonte documental|fuontes documentales]]: la sue classeficaçon, prioridade i tipologie (scritas, ourales, arqueológicas); l sou tratamiento (reunion, crítica, cuntreste), i manter l debido respeito a essas fuontes, percipalmente cula sue [[citaçon]] fiel. La oureginalidade de l trabalho de ls storiadores ye ua queston delicada.
==La storiografie cumo porduçon storiográfica==
[[Fexeiro:Cathedral and Archibo de Andias - Sebille.jpg|thumb|[[Arquibo de las Índias]], delantre de la [[Catedral de Sebilha]].]]
[[Fexeiro:Nazca-chauchilla-c05.jpg|thumb|Anterramiento de la [[Ceblizaçon de Nazca|cultura Nazca]].]]
[[Fexeiro:Fray Bartolomé de las Casas.jpg|thumb|Frei Bartolomé de las Casas.]]
Storiografie ye l eiquibalente a qualquiera parte de la porduçon storiográfica, ó seia: al cunjunto de ls scritos de ls storiadores acerca dun tema ó período stórico specífico. Por eisemplo, la frase: "''ye mui scassa la storiografie subre la bida cotidiana ne l [[Japon]] na [[Era Meiji]]''" quier dezir que eisisten poucos lhibros scritos subre esta queston, ua beç que até al momiento eilha nun recebiu atençon por parte de l storiadores, i nun porque esse oubjeto de studo seia pouco relebante ó porque haba poucas [[fuonte documental|fuontes documentales]] que proporcionen documentaçon stórica para fazé-lo<ref>De fato, hai [[bibliografie]] subre l tema: ber BOLITO, Harold. ''Japón Meiji''. Madrid: Akal, 1991. ISBN 84-7600-718-3. Ua rápida bison puode ser oubtida an: BONIFAZI, Mauro ''Japón: Rebolución, ocidentalización y milagro eiquenómico'' an [http://www.nodo50.org/ouserbatorio/japon.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Ne l que diç respeito a la difuson i dibulgaçon de la porduçon storiográfica, serie buono que cumprisse ls mesmos requisitos la que se submeten las demales publicaçones científicas (ber [[publicaçon]]).
Tamien se outeliza l bocábulo "storiografie" para falar de l cunjunto de storiadores dua nacion, por eisemplo, an frases cumo esta: "''la storiografie spanhola abriu ls sous braços i ls sous arquibos a partir de la [[década de 1930]] pa ls spanistas franceses i anglo-saxones, que renobórun la sue metodologie.''"
Ye neçairo defrenciar ls dous tenermos outelizados arriba: "produçon storiográfica" i "documentaçon stórica", inda que an muitos causos coincida que ls storiadores outelizen cumo documentaçon stórica percisamente la porduçon storiográfica anterior.
Por eisemplo: subre un cunjunto de [[decumiento]]s de [[arquibo]] de la [[Casa de Cuntrataçon]] an [[Sebilha]] que fui porduzido solo para fines de [[cuntablidade]]<ref>l [[Arquibo de las Índias]] puode ser besitado an: [http://www.mcu.s/archibos/besitas/andias/andias.html]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; ó qualquiera material [[arqueologie|arqueológico]] que steia nua scabaçon ne l [[Peru]], i se depositou sin la antençon de que alguien l ancontrasse; un storiador [[americanista]] terá de usar la "''[[Brebíssima Relaçon de la Çtruiçon de las Índias]]''", que fui scrita por Frei [[Bartolomé de Las Casas]] cun un afana stórico andubitable, para alhá de cun fines de la defesa dun antresse ó de l sou própio punto de bista<ref>La obra de Las Casas ancontra-se acessible an: [http://www.ciudadseba .com/testos/otros/brebisi.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Cun este redadeiro bemos outra ansuperable caratelística de la Stória que la peculiariza cumo ciéncia: nanhun storiador, por mais [[oubjetibidade|oubjetibo]] que pretenda ser, ye alheno als sous própios antresses, [[eideologie]] ó [[mentalidade]]s, nin puode subtrair-se al sou punto de bista particular. Quando muito, puode tentar la [[antersubjetibidade]], ó seia, tener an cunta la eisisténcia de múltiplos puntos de bista. Pa l causo de l eisemplo an tela, cuntrastar las fuontes de Bartolomé de las Casas cun las demales bozes que se oubiran na [[Junta de Balladolid]], antre las quales se çtacou la de sou ribal, [[João Gines de Sepulbeda]], ó anclusibe cula chamada "boç de l bencidos", que raramente ye preserbada, mas a las bezes si, cumo acunte cula "''Nueba Crónica y Buen Gobierno''" de l anca [[Guaman Poma de Ayala]]<ref>Çponíbel para cunsulta, cun las eilustraçones oureginales, na Biblioteca Nacional Dinamarquesa an: [http://www.kb.dk/eilib/mss/poma/andex-en.htn].</ref>.
La reflexon subre la possiblidade ó ampossiblidade dun anfoque oubjetibo cunduç a la necidade de superar la ouposiçon antre la [[oubjetibidade]] (la dua ineisistente ciéncia "pura", que nun seia cuntaminada pul cientista) i [[subjetibidade]] (amplicada ne ls antresses, eideologie i lhemitaçones de l cientista), cul cunceito de [[antersubjetibidade]], que oubriga a cunsidrar la tarefa de l storiador, cumo l de qualquiera cientista, cumo un perdutor social, anseparable de l restante de la [[cultura]] houmana, an diálogo cun ls demales storiadores i cun to sociadade cumo un to.
==Storiografie i perspetiba: l oubjeto de la Stória==
La stória nun ten outra alternatiba senó seguir la tendéncia de [[specializaçon]] de qualquiera deciplina científica. L coincimiento de to la [[rialidade]] ye [[eipistemologie|eipistemologicamente]] ampossible, inda que l sfuorço de coincimiento [[trasbersal]], [[houmanismo|houmanístico]], de todas las partes de la stória, seia eisigible la quien berdadeiramente querga tener ua bison correta de l passado.
La Stória, antoce, debe segmentar-se, nun solo porque la perspetiba de l storiador steia cuntaminada cun subjetibidade i eideologie, mas porque el debe outar, necessariamente, por un punto de bista, de l mesmo modo que un cientista: se quejir ouserbar l sou [[oubjeto]], debe outar por usar un [[telescópio]] ó un [[microscópio]] (ó, de forma menos grosseira, que tipo de [[lente]] eirá aplicar). Cul punto de bista detremina-se la seleçon de la parte de la rialidade stórica que se toma cumo oubjeto, i que, sin dúbeda, dará tanto la anformaçon subre l oubjeto studado cumo subre las motibaçones dun storiador que l studa. Essa bison prefrencial puode ser cunciente ó ancunciente, assumida cun maior ó menor cinismo pul storiador, i ye defrente para cada época, para cada nacionalidade, [[religion]], [[classe social]] ó ámbito ne l qual l storiador pretenda situar-se.
La einebitable perda que supone la segmentaçon, cumpensa-se pula cunfiança an que outros storiadores fazeran outras seleçones, siempre parciales, que dében cumplementar-se. La pretenson de cunseguir ua [[perspetiba]] [[holística]], cumo l pretende la [[Stória total]] ó la [[Stória de las Ceblizaçones]], nun sustitui la necidade de todas i cada ua de las perspetibas parciales cumo las que se tratan a seguir:
==Recortes temporales==
[[Fexeiro:FraMauroMapSpainPortugalNorthenAfrica.jpg|thumb|[[Mapa-múndi]] de [[Fra Mauro]] (detalhe): ancomoda-me ls un mapa ambertido?]]
{{AP|[[Cronologie]]}}
{{AP|[[Arcontologie]]}}
{{AP|[[Tiempo stórico]]}}
Ls recortes temporales ban zde las periodizaçones clássicas ([[Pré-stória]], [[Stória]], [[Eidade Antiga]], [[Eidade Média]], [[Eidade Moderna]] ó [[Eidade Cuntemporánea]]), até a las stórias por seclos, reinados, i outras. La periodizaçon clássica (ber la sue justificaçon an ''[[Stória#Debison de l tiempo stórico|Debison de l tiempo stórico]]' ') ye çcutible, tanto pula necidade de períodos de trasiçon i de solapamientos, cumo por nun repersentar períodos coincidentes para todos ls países de l mundo (rezon pula qual fui acusada de [[ourocentrismo|ourocéntrica]]) .
La [[Scuola de l Annales]] fui ua de las ouriges de la fixaçon de la [[mimória]] de ls feitos stóricos an muitas culturas (beija-se an sou berbete própio i mais ambaixo an ''[[Storiografie#Roma|Storiografie de Roma]]' '). Las [[crónica]]s (que an sou nome yá andican la antençon de l recorte temporal) son ousadas cumo reflexo de ls acuntecimientos notables dun período, habitualmente un reinado (beija-se ne l berbete própio i mais ambaixo an [[Storiografie#Eidade Média|Storiografie de la Eidade Média]] i [[Storiografie#Storiografie spanhola mediebal i moderna|Storiografie espanhola mediebal i moderna]]) . La [[arcontologie]] serie la lhemitaçon de l registro stórico a la lhista de nomes que acupában detreminados cargos de amportança ourdenados cronologicamente. De fato, la mesma [[cronologie]], [[deciplina auxiliar de la stória]], nace an muitas ceblizaçones, associada al cómputo de l tiempo passado que se fixa na mimória scrita puls nomes de l magistrados, cumo ocorria an [[Roma]], adonde era mais quemun citar un [[anho]] por ser l de l [[cónsul]]s tales ó quales. Ne l [[Eigito]], la lhocalizaçon de l tiempo se fazie puls [[faraó]]s i [[dinastie]]s. Ye mui seneficatibo que nas culturas nun stóricas, que nun fixan mediante la scrita a mimória de l sou passado, ye mui frequente que nun se mantenha la duraçon cuncreta de l tiempo passado mais de l que uns poucos anhos, que puoden ser anclusibe menos de l que ls que dura ua bida houmana<ref>[[Claude Lhébi-Strauss]] faç ua análeze, de l punto de bista antropológico, de l seneficado destas noçones de l tiempo, tamien zde ua perspetiba diacrónica i sincrónica; ber artigo de MARTÍNEZ CASAS, Regina (2003) ''De la ourilla de la eternidad anformacional la la atemporalidad del ritual'', acessible an: [http://redalyc.uaemex.mx/redalyc/pdf/421/42118909.pdf].</ref>. Todo l que acuntece fura del ye referido cumo ''faç mui tiempo”, ó cumo ne l ''tiempo de l [[antepassado]]s'', que passa a ser un tiempo [[mito|mítico]], ''ahistórico''<ref>Ver: ''l' '', çponible na [[Ounibersitat Pompeu Fabra].</ref>.
L tratamiento cronológico ye l mais outelizado pula maiorie de l storiadores, pus ye l que corresponde a la narratiba cumbencional, i l que permite lhigar las causas passadas cun ls eifeitos ne l persente ó ne l feturo. Inda assi, el ye ousado de bárias maneiras: por eisemplo, l storiador debe siempre outar por un tratamiento [[sincronia|síncrono]] ó [[diacronia|diacrónico]] de l sou studo de l fatos, inda que muitas bezes se fágan ls dous.
*l tratamiento'' diacrónico'' studa la eiboluçon temporal dun fato, por eisemplo, la formaçon de la classe ouperária na [[Anglaterra]] al lhongo de ls seclos XVIII i XIX.
*l tratamiento ''síncrono'', cuncentra-se nas defrenças que l fato stórico studado ten a la par, mas an defrentes nibles, por eisemplo: cumpara la situaçon de la classe trabalhadeira na [[Fráncia]] i na Anglaterra, na cunjuntura de la [[reboluçon de 1848]] (ambos ls eisemplos fúrun referidos a partir de [[Edward Palmer Thompson]]<ref>[[Edward Palmer Thompson|THOMPSON, I. P.]] (1963-1989). ''La formación de la clase oubrera en Anglaterra''. Barcelona: Crítica.</ref>.
Períodos ó momientos specialmente atraentes pa ls storiadores acaban cumbertendo-se, pula antensidade de l debate i de l belume de porduçon an berdadeiras specialidades, tales cumo la stória de la [[Guerra Cebil Spanhola]], la stória de la [[Reboluçon Francesa]] la de la [[Andependéncia de ls Stados Ounidos de la América]], ó la de la [[Reboluçon Sobiética]], por eisemplo.
Tamien dében ser cunsidradas las defrentes cuncepçones de [[tiempo stórico]], que, d'acuordo cun [[Fernand Braudel]] ban de la [[longa duraçon]] al [[eibento]] pontual, passando pula [[cunjuntura]].
==Recortes metodológicos: las fuontes nun scritas==
{{AP|[[Arqueologie]]}}
<table {{tablabonita}} border="2" width="10%" cellpadding="2" cellspacing="2" bordercolor="#CD950C" align=right>
<tr>
<td rowspan=1 colspan=9 bgcolor="#FFFAF0" align="center">'''[[Pré-stória]]'''</tr>
<td rowspan=1 colspan=6 bgcolor="#FDF5E6" align="center">'''[[Eidade de la Piedra]]'''</td>
<td rowspan=1 colspan=3 bgcolor="#FAF0E6" align="center">'''[[Eidade de l Metales]]'''</tr>
<td rowspan=1 colspan=3 bgcolor="#FFF8DC" align="center">'''[[Paleolítico]]'''</td>
<td rowspan=1 colspan=2 bgcolor="#E6E6FA" align="center">'''[[Mesolítico]]'''</td>
<td rowspan=2 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#CAFF70" align="center">'''[[Neolítico]]'''</td>
<td rowspan=2 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#FFDAB9" align="center">[[Eidade de l Cobre]]</td>
<td rowspan=2 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#FFDEAD" align="center">[[Eidade de l Bronze]]</td>
<td rowspan=2 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#DCDCDC" align="center">[[Eidade de l Fierro]]</tr>
<td rowspan=1 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#FAEBD7" align="center">[[Paleolítico Anferior|P. Anferior]]</td>
<td rowspan=1 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#FAEBD7" align="center">[[Paleolítico Médio|P. Médio]]</td>
<td rowspan=1 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#FAEBD7" align="center">[[Paleolítico Superior|P. Superior]]</td>
<td rowspan=1 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#EEE8AA" align="center">[[Eipipaleolítico]]</td>
<td rowspan=1 colspan=1 style="font-size: 90%;" bgcolor="#C1FFC1" align="center">[[Protoneolítico]]</td>
</table>
<noinclude>
Ne l causo de l período pré-stórico, la defrença radical antre [[fuonte documental|fuontes]] i método (assi cumo la debison burocrática de las [[cátedra]]s ounibersitárias) fázen cun que seia ua ciéncia mui lhoinge daquela feita puls storiadores, subretodo quando tales fuontes i métodos se prolongan, dando primazie a la outelizaçon de las [[fuonte documental|fuontes arqueológicas]] i al studo de la [[cultura material]] an períodos pa ls quales yá eisistan [[fuonte documental|fuontes scritas]], falando-se anton nun de la [[Pré-stória]], mas si propiamente de la [[Arqueologie]] cun las sues própias periodizaçones ([[Arqueologie clássica]], [[Arqueologie Mediebal]] i mesmo [[Arqueologie Andustrial]]). Ua defrença menor puode ser ancontrada cul uso de [[fuontes ourales]], ne l que ye chamado de [[Stória Oural]]. Nun oustante, hai que recordar l que fui dezido (ber arriba [[Storiografie#Recortes temporales|recortes temporales]]) acerca de la primazie de las fuontes scritas i l que estas detreminan a la ciéncia storiográfica i a la própia cuncéncia de la stória an sou protagonista, que ye to la houmanidade.
==Recortes spaciales==
San eisemplos de recortes spaciales la [[Stória cuntinental]], la [[Stória nacional]] i la [[Stória regional]]. L papel de la stória nacional na definiçon de las própias naciones ye inegable (para la Spanha, por eisemplo, zde las [[Crónica]]s mediebales até a la Stória de l [[João de Mariana|Padre Mariana]]; beija-se inda [[nacionalismo]]). Tamien cumo eisemplo, beija-se an [[Storiografie#Stória de la Stória|Stória de la Stória]]) cumo ls storiadores se agrupan çtintamente por nacionalidade, por época ó por tendéncia.
La [[Geografie]] çpone de cunceitos nun tan potentes mas nó menos arbitrários, que ténen permitido eidificar l prestigioso galho de la [[Geografie regional]]. La [[Stória lhocal]] ye, sin dúbeda, la de mais fácele justificaçon i de balidade ounibersal, siempre que supere l nible de la simples [[erudiçon]] (que al menos siempre serbirá cumo [[fuonte purmária]] para obras de maior ambiçon splicatiba).
==Recortes temáticos==
San ls que dan lhugar a ua [[stória setorial]], persente na storiografie zde la antiguidade, cumo acuntece cula:
*[[Stória Política]], reduzida a la [[stória de l eibentos]] ó categorizada na [[Stória de las anstituiçones]], Stória de l [[sistema político|sistemas políticos]], [[Stória de l Dreito]] i [[Stória Melitar]];
*[[Stória Eiquenómica]], a las bezes geminada cula [[Stória Social]], inda assi, tamien puode ser antendida cumo Stória de l [[mobimiento ouperário]] ó ua stória mais ounibersal, la de l [[mobimiento social|mobimientos sociales]];
*[[Stória de la Eigreija]], tan antiga cumo eilha mesma, ó la stória de las [[religion]]es, nacida pula necidade de tornar l sou studo cumparatibo;
*[[Stória de la Arte]], nacida inda na [[Antiguidade Clássica]] cula balorizaçon de la sue porduçon artística i de sou passado;
*mais recente de l que estas, mas anglobando-las de algun modo, la [[Stória de las eideias]], que puode ancluir las [[fé]]s, las [[eideologie]]s ó la [[Stória de la Ciéncia|Stória de la ciéncia i de la tecnologie]] i culhas subdibidir-se até al anfenito: [[Stória de las doutrinas eiquenómicas]], [[Stória de las doutrinas políticas]], etc.;
Ua de las formas de se preguntar qual ye l ''oubjeto'' de la Stória ye atrabeç de la scolha de l que ye que merece ser mantido na [[mimória]], quales son ls fatos memorables. San todos, ó son solo aqueilhes que l storiador cunsidra trascendentales? Na lhista arriba, tenemos alguas repuostas que cada un puode dar.
Alguas destas chamaçones ancerran nun ua simples debison, mas si bisones metodológicas oupostas ó dibergentes, que se ténen multiplicado ne ls redadeiros cinquenta anhos. La stória ye hoije mais plural de l que nunca, debedida nua multiplicidade de specialidades tan fragmentada que muitos de ls sous galhos nun se quemunican antre si, sin tener [[sujeito stórico|sujeito]] i [[oubjeto]] quemuns:
*la [[Micro-stória]], que se antressa pula specificidade de l fenómenos sociales a partir dua perspetiba que ten sido cumparada a ua lhupa de oumiento;
*la [[Stória de la bida cotidiana]], a partir dua mesma seleçon de l oubjeto, abre depuis l campo de bison buscando la generalizaçon;
*la [[Stória de la mulhier]] ó ls chamados [[studos de género]], cumo muitas stórias trasbersales que, por bezes, puoden ser colocadas cumo ua stória de las [[minoria]]s, ó çcriminar-se tematicamente cumo la [[stória de la sensiblidade]], ó la [[stória de la sexualidade]];
*alteraçones na stória eiquenómica cumo la [[cliometrie]] ó la [[stória de la ampresa]];
*la [[Stória cultural]], que registra un nuobo ampulso passado bárias décadas;
*la [[Stória de l tiempo persente]], criada na [[década de 1980]] i que stá antressada ne ls grandes abanços de l nuosso tiempo;
*la [[climatologie]] i la [[genética]], que junto cun outras deciplinas, stan se deixando notar mais ne l debate storiográfico, atrabeç de la [[stória ambiental]] ó ecohistória, ne ls cada beç mais outelizados studos de [[genética populacional]].
==Ciéncias auxiliares de la Stória==
{{AP|[[Ciéncias auxiliares de la Stória]]}}
La fragmentaçon de l oubjeto stórico puode anduzir, an alguas ocasiones, a ua lhemitaçon mui fuorçada de la perspetiba storiográfica. Lhebada a un stremo, puode-se reduzir la stória a la ciéncia auxiliar daquela de que se sirbe para ancontrar splicaçon pa ls fatos de l passado, cumo por eisemplo la [[Eiquenomie]], la [[Demografie]], la [[Sociologie]], la [[Antropologie]] ó la [[Ecologie]].
An outras ocasiones, la lhemitaçon de l campo de studo porduç rialmente un "género storiográfico":
==Géneros storiográficos==
[[Fexeiro:Pierre Mignard 001.jpg|thumb|[[Clio]], la musa de la Stória, por [[Pierre Mignard]] (1689).]]
Puode assinalar-se que hai "géneros storiográficos" que partecipan de la Stória mas que puoden chegar a aprossimar-se mais ó menos deilha: nun stremo ancontran-se ls terrenos de la [[fiçon]] acupados pula [[nobela stórica]], cujo balor zeigual nun deminui la sue amportança. Outro stremo ye acupado pula [[Biografie]] i un género aneixo, sistemático i straordinariamente útele para la [[stória giral]] cumo ye la [[Prosopografie]]. Binculada a la stória zde l ampeço de l registro scrito, ua de sues percipales preocupaçones ne l momiento de stablecer ls dados fui l que hoije chamamos [[Arcontologie]] (las lhistas de reis i dirigentes).
==Corrientes storiográficas: l sujeito de la Stória==
{{AP|[[Sujeito stórico]]}}
De modo mais splícito, las ''corrientes storiográficas'' normalmente splicitan la sue metodologie dua forma cumbatiba, cumo l [[Probidencialismo]], de ourige [[Cristandade|Crestiana]] (cumbén recordar que, para para alhá de la tradiçon storiográfica griega [[Heiródoto]] i [[Tucídides]], la ourige de la nuossa storiografie ye la [[Stória sagrada]]) ó l [[Materialismo stórico]] de ourige [[Marxismo|marxista]] (que triunfou ne ls ambientes anteletuales i ounibersitários ouropeus i amaricanos an meados de l [[seclo XX]], permanecendo drumido zde la queda de l [[Muro de Verlin]])<ref>Eisiste un grupo anternacional de storiadores antressados na renobaçon de l paradigma materialista, mui atibo an torno de [[Carlos Barros]], de la [[Ounibersidade de Santiago de Cumpostela]] (cula persença de [[Bartolomé Clabero]] i muitos outros), que ourganiza cungressos i mantén l Website ''[[Storia la Debate]]'', çponible para cunsulta an [http://www.h-debate .com/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
A las bezes la rotulaçon de las corrientes ye obra de sous detratores, cul que ls storiadores eilhi eidantificados puoden ó nun cuncordar cul modo pul qual fúrun definidos. Este tipo de cousa poderie ser dezido de l própio probidencialismo, mas serie mais apropiado para corrientes mais modernas, cumo l [[positibo]] burgués, la [[stória de l eibentos]] (de l acuntecimientos) i outras.
Ye siempre neçairo anterpretar la storiografie cumo parte de la atmosfera anteletual de la época an que se coloca. Qualquiera porduçon cultural ye dependente de l modelo cultural eisistente, chamando-se a esso moda, stilo ó paradigma dominante na arte ó na filosofie, i ye eibidente que l registro de la stória ye ua porduçon cultural. La [[çconstruçon]], l [[pensamiento débil]] ó la [[pós-modernidade]], cunceitos de l final de l [[seclo XX]], fúrun la ancubadora de la atual çconstruçon de la stória, que para alguns ye solo ua narratiba<ref>La reflexon de [[Rafael Vidal]] subre ''La Storia y la Posmodernidad'' ancontra-se çponible an: [http://www.ucn.s/anfo/especlo/numero13/finhisto.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Ua buona maneira de çtinguir la anterpretaçon de la stória que ten ua detreminada corriente storiográfica atual ye preguntar-le la quien cunsidra "sujeito stórico" ó berdadeiro protagonista de la stória.
==Agrupamientos de storiadores==
Grupos de storiadores que partilhan metodologies (i se outopromoben cunjuntamente cul poderoso macanismo [[publicaçon]]-[[citaçon]]) surge por bezes an torno de rebistas, cumo la scuola francesa de l [[Scuola de l Annales|Annales]], la anglesa [[Past and Persent]] ó la eitaliana [[Quaderni Storici]]; grupos de ambestigaçon ó las própias cátedras ounibersitárias, que son la cúspide de la reproduçon de las [[eilite]]s storiográficas, atrabeç de l [[clientelismo]] i de l reconhecimiento antre pares ("[[per rebiew]]").
==La stória de la Stória==
[[Fexeiro:Ban Gu.jpg|thumb|[[Ban Gu]].]]
L aparecimiento de la Stória ye eiquibalente al de la [[scrita]], mas la cuncéncia de studar l passado ó de deixar pa l feturo un registro de la mimória ye ua eilaboraçon mais cumplexa de l que las anotaçones de ls templos de la [[Suméria]]<ref>Que, inda assi, son mui sofisticadas zde tiempos mui antigos, cumo se ancarregou de dibulgar l clássico de [[Samuel Noah Kramer]] (1965-1974) ''La Storia Ampieza en Sumer'' Balencia, Círclo de Lhetores. ISBN 84-226-0555-4, ua magnífica antroduçon a la [[stória de la suméria]] para todos ls públicos, cumo tamien l ye, para la [[Stória de l Antigo Eigito]], la obra eiquibalente de [[C. Walter Círun]], ''[[Diuses, Túmulos i Sábios]]''.</ref>. Las [[stela]]s i relebos comemoratibas de batailhas na [[Mesopotámia]] i ne l [[Eigito]] yá son algo mais aprossimado.
Las demales ceblizaçones [[Ásia|asiáticas]] alcançórun la scrita i la stória an sou própio ritmo, pula cumpilaçon de las sues [[fuonte de teologie|fuontes teológicas]] sob la forma de lhibros sagrados - por bezes cun cachos stóricos (cumo la [[Bíblia]] heibraica) ó sofisticaçones cronológicas (cumo ls [[Bedas]] hindu) -, registran ls sous própios [[anales]] i finalmente la sue própia storiografie, an special na [[China]]<ref>Ne l berbete [[Anterpretaçones de la Stória de la China]] menciona-se la filosofie particular de la stória de la storiografie tradicional chinesa, que anclui l cunceito de "ciclo dinástico", i fui sustituído pula anterpretaçon de l [[materialismo stórico]] na moderna [[República Popular de la China]]. Outros anteletuales chineses nó-marxistas, cumo [[Hu Shih]] i [[Ray Huang]], zambolbírun teories de antegraçon de la ceblizaçon chinesa i de la Oucidental nua sola i moderno ceblizaçon mundial.</ref>, que ten l sou [[Heiródoto]] an [[Sima Qian]] ("''[[Mimórias stóricas]]''", [[109 a.C.]] – [[91 a.C.]]) i alcançou ua definiçon clássica stória tipificada, oufecial, cul ''Lhibro de l [[Han]]'' de [[Ban Gu]] ([[seclo I]]), que stableciu un padron repetido sucessibamente puls storiadores de l períodos seguintes, de binte i cinco "stórias tipificadas" até [[1928]], data an que apareciu la redadeira dessa monumental série.<ref>Ver ''China primitiba'' an ''Storia Ounibersal - El Paíç - Salbat'', tomo 3, Madrid: Salbat Eiditores. ISBN 84-345-6232-4.</ref>.
Ne l cuntinente [[América|amaricano]], salbo la ceblizaçon [[Maia]], nun hai testos, de forma algua, cumparables. Inda assi, l zambolbimiento i la bariadade que la storiografie alcançou na [[Ceblizaçon Oucidental]] ye dun nible defrente a todas eilhas<ref>Na [[África]], las fuontes ourales ténen sido, tradicionalmente, ua prioridade, i son mui recentes las tentatibas de se custruir ua storiografie africana, antre las quales puoden citar-se [[Joseph Ki-Zerbo]] i [[Cheikh Ant Diop]]. Hai alguns causos scepcionales, tales cumo las [[biblioteca]]s de [[manuscrito]]s de [[Timbuktu]], associadas a biajantes i cunquistadores [[Magreb]]inos, alguns de ourige [[Andalusa|Andaluzia]] cumo [[Lion, l Africano]], coincido outor de "''[[Storia y çcripción de África y de las straordinaries cosas que cuntiene]]''" ([[1526]]). NABIA (maio de 2006): ''Timbutú, la nostalgie de un sueñl'', National Geographic, p. 44-71.</ref>.
===Grécia===
[[Fexeiro:Heirodot und Thukydides.jpg|thumb|left|Heiródoto i Tucídides, oupostos nun curjidoso mármore ne l Museu de Nápoles.]]
Ls purmeiros [[Grécia Antiga|Griegos]], que se antressórun subretodo subre ls [[mito]]s de criaçon (ls [[logografie|logógrafos]]) , yá praticában la recitaçon de l eibentos. La sue narraçon podie apoiar-se an scritos, cumo fui l causo de [[Heicatiu de Mileto]], na segunda metade de l [[seclo VI a.C.]]. Ne l [[seclo V a.C.]] [[Heiródoto|Heródoto de Halicarnaso]] defrenciou-se deilhes pula sue buntade de çtinguir l berdadeiro de l falso; por esso, rializou la sue "ambestigaçon" (eitimologicamente "Stória"). Ua geraçon mais tarde, cun [[Tucídides]], esta preocupaçon tornou-se crítica, cun base na cunfrontaçon de defrentes fuontes ourales i scritas. La sue "''[[Stória de la Guerra de l Peloponeso]]''" puode ser bista cumo la purmeira obra berdadeiramente storiográfica.
Ls seguidores de l nuobo género lhiterário inaugurado por Heiródoto i Tucídides fúrun mui numerosas na Grécia Antiga i, antre eilhes cuntan-se [[Xenofonte]] (outor de l "''[[Anábasis]]''"), [[Posidónio]] [[Ctésias]], [[Apolodoro de Artémis]], [[Apolodoro de Atenas]] i [[Aristóbulo de Casandrea]], antre outros (Ber [[literatura griega]] i [[storiografie heilenística]])
Ne l [[seclo II a.C.]] [[Políbio]], an sue obra "''Pragmateia''" (traduzido tamien cumo "Stória"), talbeç tentando screbir ua obra de Geografie, abordou la queston de la sucesson de ls regimes políticos para splicar cumo ye que l sou mundo antrou na órbita romana. El fui l purmeiro a percurar causas antrínsecas pa l zambolbimiento de la stória, mais de l que ambocar percípios sternos. Nesta fase de l [[Heilenismo|período heilenístico]], la [[Viblioteca de Alexandria|biblioteca]] i l [[Museu de Alexandria]] repersentában l ápice de l afana griego an preserbar a mimória de l passado, l que quier dezir la sue balorizaçon cumo ua ferramienta útele pa l persente i l feturo.
===Roma===
[[Fexeiro:Gaius Cornelius Tacitus.jpg|thumb|Tácito.]]
La [[Roma Antiga|ceblizaçon romana]] çpone, a la semelhança de ls griegos [[Homero]] i [[Heisíodo]], de [[mito]]s de ourige recolhidos por [[Birgílio]] que ls poetizou na ''[[Eneida]]'' cumo un eilemiento de l porgrama eideológico zenhado por [[Augusto]]. Tamien, pul menos zde la [[antiga república romana|República]], tubo un cuidado special pula recopilaçon de feitos an [[anales]], la [[dreito romano|legislaçon scrita]] i ls arquibos binculados al sagrado de l templos. Até a las [[guerras púnicas]] la recopilaçon de ls percipales sucessos ocorridos staba a cargo de l pontífices, sob la forma de [[crónica]]s anuales.
La purmeira obra stórica lhatina cumpleta ye "''Las Ouriges''" de [[Caton]], de l [[seclo III a.C.]].
L cuntato de Roma cul mundo Mediterráneo, purmeiro cun [[Cartago]], mas subretodo cula [[Grécia]], l [[Eigito]] i l [[Ouriente]], fui fundamental para ampliar la bison i outelidade de l sou género stórico. Ls storiadores (quier romanos quier griegos) acumpanhórun ls [[eisército]]s nas campanhas melitares, cul oubjetibo declarado de preserbar la sue mimória para la posteridade, de recolher anformaçones úteles i de justeficar las sues açones. La lhéngua culta, l lhéngua [[léngua griega antiga|griego]], fui outelizado para este género, a par de la mais sóbria, l [[Latin]].
[[Salústio]], l Tucídides romano, screbiu ''De Coniuratione Catilinae'' (La cunjuraçon de [[Catilina]], de la qual fui cuntemporáneo, ne l anho de [[63 a.C.]]). Faç un stenso relato de las causas remotas de la cunjuraçon, assi cumo de las ambiçones de Catilina, retratado cumo un nobre degenerado i sin scrúpulos. An ''Vellun Angurthinun'' (“La Guerra de [[Yugurta]]” rei de l númidas, [[111 a.C.]] – [[105 a.C.]]), denuncia un scándalo quelonial. ''Storiae'' fui la sue obra mais ambiciosa i madura, an parte cunserbada que abrange, an cinco lhibros, ls duoze anhos trascorridos passado la muorte de [[Sila]] an [[78 a.C.]] até [[67 a.C.]]. Nun i la percison stórica que le antressa i si la narraçon de alguns fatos cun las sues causas i cunsequéncias, assi cumo la ouportunidade de sclarecer l porcesso de degeneraçon an que la República se biu eimersa. Para alhá de l andebíduos, l oubjeto de la sue ouserbaçon centra-se nas [[classe social|classes sociales]] i nas façones políticas: eidealiza un passado birtuoso, i deteta un porcesso de decadéncia que atribui als bícios morales, a la çcórdie social i al abuso de l poder pulas defrentes façones políticas.
[[Júlio César]] cul sou "''Commentarii Rerun Gestarun''", acerca de dues de las maiores ouparaçones melitares que cunduziu, las [[Guerras de la Gália]] ([[58 a.C.]] – [[52 a.C.]]) (''[[De Bello Gallico]]'') i la guerra cebil ([[49 a.C.]] – [[48]] (''[[De Bello Cibli]]'').
[[Tito Lhíbio]] ([[59 a.C.]] – [[17]]), cun ls ciento i quarenta i dous lhibros de "''[[Ab Urbe Cundita lhibri|Ab Urbe Cundita]]' '", debedidos an grupos de dieç lhibros, coincidos cumo "Décadas", atualmente perdidos an sue maior parte, screbiu ua grande Stória nacional, cujo solo tema ye Roma ("fortuna populi romani"), i cujos solos atores son l [[Senado Romano|Senado]] i las pessonas de Roma ("''senatus populusque romanus''", [[SPQR]]). L sou oubjetibo giral ye ético i didático; ls sous métodos fúrun ls de l griego [[Isócrates]] de l [[seclo IV a.C.]]: ye deber de la Stória dezir la berdade i ser amparcial, mas la berdade debe apersentar-se dua maneira eilaborada i [[literatura|literária]]. El outelizou cumo fuonte ls purmeiros analistas i [[Políbio]], mas l sou patriotismo lhebou-lo a distorcer la rialidade an detrimiento de l sterior i a un sprito crítico pobre. Ye un storiador de gabinete, nun biaja nin conhece pessonalmente ls cenários de ls eibentos que çcribe.
[[Publius Cornelius Tacitus|Tácito]] ([[55]] - [[120]]), l grande storiador de l Ampério sob ls Flábios, ye, arriba de todo, un ambestigador de las causas.
La lhista de storiadores de la época romana ye basta, tanto an [[literatura lhatina|léngua lhatina]] ([[Plínio, l bielho]], [[Suetónio]] i outros<ref>PÉREZ ROYO, María del Carmen; RAMOS MORELL, María Lhuisa (1996): «Storiografía Romana», en ''Lhatín: Lhéngua y Lhiteratura. C.L.U.'' Sebilla, Eidiciones La Ñ. Ed. Eiletrónica, acessible an: [http://www.culturaclasica .com/lhiteratura/storiografie_romana.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó [[Literatura griega|griega]] ([[Strabon]], [[Plutarco]]).
Na decadéncia de Roma, l [[Cristandade]] benerá a dar ua mudança metodológica radical, antroduzindo l [[probidencialismo]] de [[Agostico de Heipona]]. Ye eisemplo [[Orósio]], presbítero spánico de [[Braga]] ("''Storiae adbersun paganus''").
===Eidade Média===
[[Fexeiro:Beda Benerablis.jpg|thumb|L benerable Beda.]]
La storiografie mediebal ye feita percipalmente por [[hagiografie|hagiógrafos]], [[crónica|cronistas]], nembros de l [[clero]] eipiscopal próssimos al poder, ó puls [[monge]]s. Screben-se [[genealogie]]s, áridos [[anales]], lhistas [[cronologie|cronológicas]] de acuntecimientos ocorridos ne ls reinados de ls sous soberanos (anales reales) ó de la sucesson de [[abade]]s (anales monásticos); "bidas" ([[biografie]]s) de caráter eidificante, cumo las de ls santos [[Merobíngios]], ó, mais tarde, de ls reis de la [[Fráncia]]), i "stórias" que cuntan l nacimiento dua nacion crestiana, saltan ua dinastie ó, ambersamente, fustigan ls eignóbeis dua perspetiba relegiosa. Esta stória, de que son eisemplos [[Beda|Beda, l benerable]] ("''[[Stória eclesiástica de l pobo anglés|Storia Eclesiastica Gentis Anglorun]]' '", [[seclo VIII]]) ó [[Isidoro de Sebilha]] ("''Eitimologies''" i "''[[Storia Gothorun]]''"), ye [[probidencialista]], de anspiraçon [[Santo Agostico|agostiniana]], i circunscrebe las açones de ls homes ne ls çígnios de Dius. Ye perciso asperar até al [[seclo XIV]] para que ls cronistas se antressen pul [[pobo]], l grande ausente de la porduçon deste período, cumo por eisemplo, la de l francés [[Jean Froissart]] ó de l florentino [[Matteo Billani]].
===Eidade Moderna===
Durante l [[Renacimiento]], l [[Houmanismo]] trouxe un gusto renobado pul studo de ls testos antigos, griegos ó lhatinos, mas tamien pul studo de nuobos suportes: las anscriçones ([[eipigrafie]]); las [[moeda]]s ([[numismática]]) ó las cartas, diplomas i outros decumientos ([[diplomática]]). Estas nuobas ciéncias auxiliares de la era moderna cuntribuíran para anriquecer ls métodos de l storiadores: an [[1681]] [[Don Mabillon]] andicou ls critérios para detreminar la outenticidade dun registro, pula cumparaçon de defrentes fuontes an "''[[De Re Diplomática]]''". An [[Nápoles]], mais de duzientos anhos antes, [[Lorenzo Balla]], la serbício de [[Afonso B de Aragon]] tenie cunseguido demunstrar la falsidade de la [[Doaçon de Custantino]]. [[Giorgio Basari]] cula obra "''Las bidas''" oufreciu, por sue beç, ua fuonte i un método storiográfico para la [[Stória de la Arte]].
Neste período la stória nun ye defrente de la geografie i nin mesmo de las ciéncias naturales. Ye debedida an dues partes: la stória giral (atualmente chamada simplesmente cumo "stória") i la stória natural (atualmente las ciéncias naturales i la geografie). Este sentido amplo de stória puode ser splicado pula [[eitimologie]] de la palabra (ber [[Stória]]).
La queston de la ounidade de l reino que se colocou pulas [[Guerras relegiosas na Fráncia|guerras de religion na Fráncia]] ne l [[seclo XVI]], dou ourige a trabalhos de storiadores que pertencen a la corriente chamada de "[[stória purfeita]]", que mostra que la ounidade política i relegiosa de la Fráncia moderna ye neçaira, al deribar-se de ouriges Gaulesas ([[Etienne Pasquier]], "''Recherches de la France''"). L [[probidencialismo]] de outores cumo [[Jacques-Bénigne Bossuet]] ("''Çcurso subre la stória ounibersal''", [[1681]]), tende a zbalorizar l seneficado de qualquiera mudança stórica.
Al mesmo tiempo, la stória se mostra cumo un strumiento de poder: pon-se al serbício de l príncepes, zde [[Nicolau Maquiable]] até als [[panegírico|panegiristas]] de [[Luís XIV de Fráncia]], antre ls quales se ancluiu [[Jean Racine]].
===Storiografie spanhola mediebal i moderna===
Ambora nun se trate de nada de nuobo, i la storiografie spanhola ye, talbeç, l mais cumpleto eisemplo dun sfuorço secular para manter la cuntinidade de la mimória scrita de l passado, que tan buonos serbícios prestou zde las [[crónica]]s mediebales que justificában la [[Recunquista]], para reforçar l poder de ls reis ne ls bários reinos crestianos.
====Las crónicas====
[[Fexeiro:Storia de spañla.jpg|thumb|"Storia de Españla", de [[Afonso X]], seclo XIII.]]
Para l [[Astúrias|Prencipado de las Astúrias]], l [[Reino de Lhion]] i l [[Reino de Castielha]] ancadeian-se sucessibamente nun cunjunto abrangente, que rialmente ampeça cun dues crónicas redigidas an território [[Al-Andaluç|andaluç]]: la "''Crónica bizantina-árabe''" ([[741]]) i la "''Crónica Mozárabe''"([[754]]), que preceden ua crónica atualmente perdida de l reinado de [[Afonso II]] i stablecen la sue cuntinidade cun las de [[Afonso III]] al final de l [[seclo IX]] ("''[[Crónica Albeldense]]''", "''[[Crónica Rotense]]''", "''[[Crónica Profética]]''" i "''[[Crónica Sebastianense]]''"), la [[Crónica de Sampiro|de Sampiro]] (de l reinado de [[Vermudo II de Lhion]], por buolta de l anho [[1000]]), las de l [[seclo XII]] ("''[[Crónica Silense]]''" ó de l monge anónimo de [[Santo Demingo de Silos]], por buolta de [[1110]], la de [[Pelayo, Vispo de Obiedo]], la "''[[Crónica de l Amperador Afonso BII]]''" i la de l monge anónimo de [[Nájera]], estas trés de l final de l seclo), las de l reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha]] ("''[[Chronicon mundi]]''" de [[Lucas, bispo de Tuy]], "''[[Crónica Lhatina de ls reis de Castielha]]''" de [[João, bispo de Osma]] i "''[[De rebus Spaniae]]''" de [[Rodrigo Jimeneç de Rada]], arcebispo de Toledo), las de [[Afonso X de Lhion i Castielha]] ("''[[Stória de Spanha]]''", eiditado pul [[filologie|filólogo]] [[Ramón Menéndeç Pidal]] cul títalo de "''[[Purmeira Crónica General]]''", i la "''[[Grande i General Estoria]]''"); chegando al [[seclo XIV]], an que se çtacan las "''Crónicas''" de [[Pedro Lhópeç de Ayala]] ("''Crónica de l rei D. [[Pedro I de Castielha|Pedro]]' '", la de [[Anrique III de Castielha|Anrique II]], la de [[João I de Castielha|João I]] i la inacabada de [[Anrique III de Castielha|Anrique III]]) , mais sóbrias i próssimas als fatos que las sues cuntemporáneas ouropeias, ambora l sou oubjetibo percipal seia l de la outo-justificaçon de sou outor, [[Chanceler]] de Castielha, que cumpós inda l "''[[Rimado de Palacio]]''", adonde çcribe ls sous cuntemporáneos.
Ne l [[seclo XV]], la recumpilaçon de crónicas multiplicou-se: la "''[[Suma de crónicas de Spañla]]''", de [[Pablo Garcia de Santa Marie]] (até [[1412]]); "''[[Crónica de João II]]"'' (subre eibentos de [[1406]] la [[1434]]) por [[Álbar Garcia de Santa Marie]] (c. [[1370]] - [[1460]]), armano de Pablo (i retomada cul nome de "''[[Crónica del Halconero]]''" por [[Pedro Carrillo de Huete]], sendo refundida por [[Lope de Barrientos]]); [[Alfonso Martineç de Toledo]] (arcipriste de Talabera) screbiu an [[1443]] ua "''[[Atalaia de las Crónicas]]''"; la "''Crónica''" de [[Álbaro de Lhuna]]([[1453]]), ye atribuída la [[Gonzalo Chacon]]; [[Diego de Balera]] screbiu la "''[[Crónica abrebiada de Spanha]]''" ó "''[[Crónica Baleriana]]''" ([[1482]]), que treminou ne l reinado de [[João II de Castielha|João II]], l "''[[Memorial de dibersas hazañlhas]]''", l de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] (1486 - 1487) i la "''[[Crónica de los Reyes Católicos]]''" (até [[1488]])<ref>Un Website de refréncia para la stória de la lhiteratura, neste causo, la prosa baixo-mediebal ancontra-se an: [http://www.spanisharts .com/boks/lhiterature/projii.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Ne ls outros reinos crestianos peninsulares, la lhiteratura cronística ye algo mais tardie, mas porduç la purmeira stória giral de la Spanha nua [[léngua romántica]]: l "''[[Liber regun]]''", redigido antre [[1194]] i [[1211]] an [[léngua aragonesa|Aragonés]], que cunta la stória de l çtintos reinos crestianos zde las ouriges míticas de la stória peninsular<ref>[[Antonio Ubieto Arteta|UBIETO ARTETA, Antonio]] (1982): ''Storia de Aragón. Lhiteratura mediebal I''. Zaragoza, Anubar, pág. 36.</ref>. L [[Cundado de Aragon]] porduziu an [[851]] la "''[[Passio beatissimarun birginun Nunilonis atque Alodie]]''". I de l posterior [[Reino de Aragon]] çpomos de l "''[[Anales de San João de la Peñla]]''", de l [[seclo XII]], que fúrun copiados na "''[[Crónica de San Joãoo de la Peñl'|crónica homónima]]''". De l mesmo seclo data ua "''[[Vrebe stória ribagorzana de los reyes de Aragón]]''"<ref>PÉREZ LASHERAS, Antonio (2003): «La storiografía aragonesa y el Derecho foral», an ''La lhiteratura del reino de Aragón hasta el siglo XVI''. Zaragoza, Ibercaja-Anstitución «Fernando el Católico» (Biblioteca Aragonesa de Cultura, 15), ISBN 84-8324-149-8 , pp. 100 - 104.</ref>.
Para la [[Corona de Aragon]], passado las "''[[Gestas beterun Comitatun Barcinonensiun i Regun Aragonensiun]]''" (ampeçada ne l [[seclo XII]] i cuntinada até al [[seclo XIV]]), çtaca-se l "''[[Llibre dels fets|Llibre dels feyts]]' '" ó "''Crónica de [[Jaime I l Cunquistador]]''"; la "''[[Crónica de San João de la Peñla]]''" ó de "''[[Crónica de Pedro, l Ceremonioso|Pedro, l Ceremonioso]]''"; la [[Crónica de Muntaner]], que abrange l período de [[1207]] la [[1328]], ancluindo la famosa spediçon de l [[Almogábares]], de la qual partecipou, i la de [[Crónica de Bernat Çclot|Bernat Çclot]] "''[[Llibre del rei En Pere d'Aragó i dels sous antecessors passats]]''" (segunda metade de l [[seclo XIII]]).
Cumpletan l quadro peninsular la "''[[Crónica de los Reyes de Nabarra]]''" ([[1454]]), de l [[Príncepe de Viana]] (cumpuosta para justeficar la sue aspiraçon al trono), i ls "''[[Annales Portugaleses Beteres]]''" (987-1079).
====Seclo XVI====
[[Fexeiro:Bartolome Lheonardo de Argensola.jpg|thumb|'''Argensola''', an grabura de [[Luis Paret]] para ''El Parnaso Spañol''.]]
Passado a unificaçon de ls Reis Católicos, yá na Eidade Moderna, cuntina cula mesma funçon, splicitamente, la monumental "''Stória de la Spanha''", de l [[João de Mariana|Padre Mariana]] ("''[[De Rebus Spaniae lhibri XX]]''", [[1592]], oumentada para trinta lhibros an sue própia traduçon pa l castelhano an [[1601]]). Este relegioso tornou-se célebre por sue defesa de l [[tiranicídio]] an "''[[De Rege eit regendi ratione]]''" scrito para la eiducaçon de [[Filipe III de Spanha]].
Outros cronistas de l seclo XVI fúrun [[Florián de Ocampo]] i [[Ambrosio de Morales]] (cuntinando la "''Crónica General''" an cinco lhibros, ampeçada por aquel); [[Jerónimo Zurita]] ("''[[Anales de la Corona de Aragón]]''") i [[Steban de Garibay]] ("''Cumpendio Storial de las Chronicas y Ounibersal Storia de todos los reynos de Spañla''").
====Seclo XVII====
La storiografie barroca anclui manipulaçones stóricas fantasiosas, cumo ls "''[[plomos del Sacromonte]]''" ó ls falsos cronicones "''[[Ramón de la Higuera]]''". [[Fray Prudencio de Sandobal]] cuntina la crónica de Ocampo i Morales i redige ua "''[[Storia de la bida y heichos del Amperador Carlos B]]''"; [[Pedro de Salazar y Mendoza]], ua "''[[Ourigen de las dignidades seglares de Castilla y Lheón]]''" i [[Bartolomé Lheonardo de Argensola]], ls "''[[Anales de Aragón]]''".
An fines de l [[seclo XVII]], la reflexon subre la própia storiografie surge na Spanha cumo ua necidade decorriente de l acúmulo de tan basto cuorpo cronístico, sendo la sue purmeira tentatiba la "''[[Noticia y juicio de los malas principales storiadores de Spañla]]'', de [[Gaspar Ibáñeç de Segobia]], [[marqués de Mondéjar]] (publicado passado la sue muorte an [[1708]]).
====Outros géneros storiográficos====
Outros géneros storiográficos tamien fúrun cultibados zde la Eidade Média, cumo l tratamiento dua figura eisolada (l ciclo de [[El Cid]]) i, yá ne l [[seclo XV]], las mimórias ([[Leonor Lhopeç de Cordoba]], circa 1400), la [[biografie]] ("''[[El Bitorial]]''" de [[Gutierre Díeç de Games]], "''[[Generaciones y Semblanzas]]''" de [[Fernán Péreç de Guzmán]]) i la relaçon dun eibento pontual cumo l "''[[Libro del paso honroso de Suero de Quiñones]]''", de [[Rodrígueç de Lhena]]. Ls lhibros de biaiges cumo l de [[Pedro Tafur]] l de [[Ruy Gonzáleç de Clabijo]] (que fui ambaixador delantre de [[Tamerlon]]), tamien proporcionan baliosas anformaçones.
====L "Al-Andalus"====
Na purmeira metade de l [[seclo X]] de la [[Era crestiana]] (IV de la [[Hégira]]), [[Muhammad Al-Razi]] redigiu la purmeira stória giral de la [[Península Eibérica]], "''[[Ajbar Mutuk al-andalus]]''" cuntinada por outros [[Al-Razi (storiadores)|al-Razi]]: l sou filho Ahmad (coincido an castelhano cumo l "[[Mouro Rasis]]") i l deste ([[Isa ben Ahmad]]). Esta stória fui dibulgada ne ls reinos crestianos cul nome de "''[[Crónica del Moro Rasis]]''", que fui outelizada por [[Jiméneç de Rada]].
[[Aríb de Córdoba]], secretairo de [[Al-Hakan II]], screbiu ua Crónica de sou gobierno, i ne l mesmo reinado [[Muhammad al-Jusaní]] (muorto an 361/971) l "''[[Kitáb al-qudá bi-Qurtuba]]''" stória de l [[cadi]]s ([[juiç|juízes]]) de [[Córdoba]].
A la época de [[Almançor]] screbiu-se ua stória cuntroladíssima, cumo ye la de [[Ibn Asin]], seneficatibamente antitulada de "''[[al-Ma'atir al-camiriyya]]''" ("Gestas amiríes"), obra que solo conhecemos por refréncias.
Antre ls storiadores de l [[seclo XI]] (V de la Hégira), na eidade de ouro que coincidiu cula zagregaçon de l califado i l aparecimiento de ls reinos [[taifa]], ls cordobeses [[Ibn Hazn]] ("''[[Fisal]]''" ó "''Storia crítica de las religiones, setas y scuelas''") i [[Ibn Hayyán]] ("''[[Muqtabis el Matín]]''").
De família Andalus emigrada, l tunisino [[Ibn Khaldun]] (fin de l [[seclo XIV]], ampeço de l [[seclo XV|XV]]) , ten sido mui balorizado cumo un de ls predecessores de la [[filosofie de la stória]] i por sues abordaiges inobadoras nas árias de la [[eiquenomie]] i de la [[sociologie]] ne l sou "''[[Al-Muqaddimah]]''" ("Stória").
Yá fura de l período de la persença muçulmana ne l Al-Andalus cumpleta la storiografie islámica clássica [[Al-Maqqari]], cul sou "''[[Nafh al-Tib]]''" (seclos XVI-XVII), que reúne muitas de las fuontes anteriores. Las fuontes muçulmanas, an giral, son menos coincidas, i ancluen aqueilhas posteriores a la Recunquista, cumo a pouco coincida "''Stória''" de [[Ibn Idhari]] (seclo XVI)<ref>Un Website de refréncia para la storiografie andaluç ancontra-se çponible an: [http://www.islamyal-andalus.org/otubre02/Ibn%20Hayyan.htn]. I outra, que anclui to la sue lhiteratura, an: [http://www.spanisharts .com/boks/lhiterature/sparab.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
==== Ls cronistas de las Índias====
[[Fexeiro:Trabajo-anca8.jpg|thumb|L trabalho anca an eilustraçon de la ''Nueba Corónica y Buen Gobierno'' de Felipe Guaman Poma de Ayala (1616).]]
Las purmeiras obras de [[Stória de la América]], zde las "Relaçones" de l própio [[Cristóvão Colombo]], de l sou filho [[Fernando Colombo|Fernando]] i muitos outros sploradores i cunquistadores cumo [[Heirnán Cortés]] ó [[Bernal Diaç del Castillo]] ("''[[Storia Berdadera de la Cunquista de la Nueba Spañla]]''"), ténen un nítido caráter de outo-justificaçon. La tendéncia cuntrária, de [[Bartolomé de las Casas]] ("''[[Brebísima relación de la çtrución de las Andias]]''") fui tan amportante que dou ourige a la cuntrobérsia de l "[[justos títalos]]", a la qual dou réplica [[João Ginés de Sepúlbeda]]; i mesmo a la chamada "''[[Lenda negra]]''", dibulgada por to la Ouropa cumo propaganda antiespanhola. La bison de ls pobos [[andígena]]s, que biran ls sous decumientos i cultura material séren pilhados i çtruídos, fui possible an alguns causos scepcionales, cumo la de l Anca [[Felipe Guaman Poma de Ayala]].
Oufecialmente, l cargo de [[Cronista de las Índias]] ampeçou-se cula documentaçon recolhida por [[Pedro Mártere de Anglería]] passou, an [[1526]], la [[Fray Antonio de Guebara]], cronista de Castielha; i cun [[João Gómeç de Belasco]] que fizo l mesmo cun ls papéis de l [[cosmografie|Cosmógrafo-mor]] [[Alonso de Santa Cruç]], que acumulou l cargo de cronista. [[António de Heirrera]] fui nomeado Cronista-mor de las Índias an [[1596]], i publicou antre [[1601]] i [[1615]] la ", coincida cumo "''Décadas''". [[Antonio de Lheón Pinelo]] (criado an [[Lima]], i que habie recumpilado las "''[[Leis de la Índias]]''"), [[Antonio de Sólis]] i [[Pedro Fernándeç del Pulgar]] eisercírun l cargo durante l [[seclo XVII]]. Ne l [[seclo XVIII]] la anstituiçon cunsulidou-se cula criaçon de dues outras, mui amportantes para la manutençon de la mimória i de la storiografie spanhola: la [[Rial Academie de la Storia]] i l [[Archibo General de Andias]]. Inda houbo tiempo para çtacar-se la figura de [[João Bautista Muñoç]] ("''[[Storia del Nuebo Mundo]]''", que nun chegou a cumpletar).
===L Eiluminismo===
[[Fexeiro:Anrique Floreç.JPG|thumb|left|L padre Flóreç, ampeçador de ''La Spañla Sagrada''.]]
Ne l [[seclo XVIII]], acunteciu ua mudança fundamental: las abordaiges anteletuales de l [[Eiluminismo]] por un lhado, i la çcubierta dun "[[outro]]" an culturas fura de la [[Ouropa]] (l [[sotismo]], l mito de l "[[buono salbaige]]") por outro, suscitan un nuobo sprito crítico (ambora, na rialidade, fússen circunstáncias semelhantes a las que se podien ouserbar an Heiródoto). San postos an queston ls [[prejuízo]]s culturales i l [[ounibersalismo]] clássico.
La çcubierta de [[Pompéia]] renobou l antresse pula [[Antiguidade clássica]] ([[neoclassicismo]]) i fornece ls materiales que inauguran ua ciéncia eimergente de la [[arqueologie]]. Las naciones ouropéias çtantes de l [[Mediterráneo]] buscan las sues ouriges stóricas ne ls [[mito]]s i [[lenda]]s que, por bezes, fúrun ambentadas (cumo an "''[[Ossian]]''" de [[James Macpherson]], que simulou tener ancontrado l [[Homero]] [[Celta]]).
Tamien se antressan puls questumes nacionales ls franceses [[François Fénelon]], [[Voltaire]] ("''[[Stória de l ampério russo sob Pedro, l Grande]]''" i "''[[L seclo de Lhuís XIV]]''", [[1751]]) i [[Montesquieu]], que teorizou subre el an "''[[L Sprito de las Lheis]]''". Na [[Anglaterra]], [[Edward Gibbon]] screbiu la sue monumental obra "''[[Stória de l declínio i queda de l Ampério Romano]]''" (1776-1788), adonde fizo de la percison un aspeto eissencial de l trabalho de l storiador.
Ls lhemites de la storiografie ne l seclo XVIII son la submisson a la [[moral]] i la ancluson de juízos de balores, de modo que l sou oubjetibo cuntina lhemitado.
Na Spanha çtaca-se la publicaçon de "''[[Spañla Sagrada]]''", de l padre [[Orde de Santo Agostico|agostiniano]] [[Anrique Flóreç]], recumpilaçon de decumientos de [[stória eclesiástica]], spostos cun critério ultraconserbador ([[1747]] i cuntinada passado la sue muorte, até al [[seclo XX]]) i la "''[[Storia crítica de Spañla]]''" de l [[Cumpanha de Jasus|jesuíta]] çterrado [[João Francisco Masdiu]]; a partir dua perspetiba mais eilustrada tenemos l [[regalismo|regalista]] [[Melchor Rafael de Macanaç]], l [[crítica|crítico]] [[Griegorio Mayanes y Siscar]] (un de ls sous çcípulos, [[Francisco Cerdá y Rico]], tentou eimitar [[Lorenzo Valla]] al çcutir la beracidade de l [[boto de Santiago]] mediebal), i mais tarde, nesse mesmo seclo, al própio [[Gaspar Melchor de Jobellanos]], [[João Sempere y Guarinos]], [[Eugene Lharruga y Voneta]] ("''[[Memorias políticas y eiquenómicas]]''"), i al eicelente decumiento recumpilatório que ye "''Biaje de Spañla''" de [[Antonio Ponç]]. A meio camino antre las dues tendéncias ancontra-se l eisemplo de [[João Pablo Forner]], casticista na sue famosa "''[[Ouración apologética por Spañla y su mérito lhiteriario]]''" ([[1786]]) i reformista an outras obras, publicadas passado la sue muorte.
===L seclo XIX: la Stória, ciéncia erudita===
[[Fexeiro:Jules Michelet par Thomas Couture.jpg|thumb|Jules Michelet, l storiador de la Reboluçon Francesa.]]
[[Fexeiro:Marcelino Menéndez Pelayo, por Kaulak.jpg|thumb|Menéndeç y Pelayo.]]
L [[seclo XIX]] fui un período rico an mudanças, tanto na maneira de cunceber la stória cumo na de screbé-la.
Na Almanha, esta eiboluçon habie se porduzido antes, i yá staba persente nas ounibersidades de la Eidade Moderna. Agora, la anstitucionalizaçon de la deciplina dou lhugar a bastos cuorpos que reunian i trascrebian las fuontes, sistematicamente. Antre estes, l mais coincido ye l "''[[Monumenta Germaniae Storica]]''", a partir de [[1819]]. La Stória ganha ua dimenson de erudiçon, mas tamien de atualidade. Pretende ribalizar cun las demales ciéncias, subretodo cul grande zambolbimiento que estas atrabessan, a la época. [[Theodor Mommsen]] cuntribui para dar a la erudiçon las sues bases críticas, an sou "''[[Römische Geschischte]]''" ("Stória de Roma", 1845-1846), para alhá de tener colaborado ne l citado "''Monumenta Germaniae Storica''" i ne l "''[[Corpus Anscritionun Lhatinarun]]''".
Na Fráncia, fui cunsidrada cumo ua deciplina anteletual çtinta de outros géneros lhiterários zde l ampeço de l seclo, quando ls storiadores porfissionalizórun-se i fundórun ls arquibos nacionales franceses ([[1808]]). An [[1821]] fondou-se la "''[[École nationale des chartes]]''", purmeira grande anstituiçon pa l ansino de la Stória ne l paíç.
A partir de la [[década de 1860]], l storiador [[Fustel de Coulanges]] screbiu "''la stória nun ye ua arte, ye ua ciéncia pura, cumo la física ó la geologie''". Sin dúbeda, la stória amplica ne l debate de la sue época i ye anfluenciada pulas grandes [[eideologie]]s, cumo l [[liberalismo]] de [[Aleisis de Tocquebille]] i [[François Guizot]]. Subretodo deixou-se anfluenciar pul [[nacionalismo]] i mesmo pul [[racismo]]. Coulanges i Mommsen trasladórun pa l debate storiográfico l anfrentamiento de la [[Guerra franco-prussiana]] de [[1870]]. Cada storiador tende a ancontrar las qualidades de sou pobo (l "génio"). Ye l momiento de fundaçon de las grandes stórias nacionales.
Ls storiadores románticos, cumo [[Augustin Thierry]] i [[Jules Michelet]], mantendo la qualidade de la reflexon i la sploraçon crítica de las fuontes, sin receando spraiar-se ne l stilo, mantibírun-na cumo ua arte. Ls progressos metodológicos nun ampediran cuntribuir para las eideias políticas de sou tiempo. Michelet, an sue "''[[Stória de la Reboluçon Francesa]]''" (1847-1853), cuntribuiu eigualmente para la definiçon de la nacion francesa contra la ditadura de l [[Vonaparte]], assi cumo pa l rebanchismo antiprussiano (faleciu pouco depuis de la [[batailha de Sedan]]). Cula [[Terceira República Francesa]], l ansino de la Stória cunformou-se a un strumiento de propaganda la serbício de la formaçon de l cidadanos, i cuntinou la sei-lo durante to l [[seclo XX]].
Outro de ls fundadores de la storiografie ne l seclo XIX fui [[Leopold Von Ranke]], que se çtacou pula sue eilebada crítica cun las fuontes ousadas na Stória. Adeto de las análezes i de las racionalizaçones, l sou lhema era "''screbir la Stória tal cumo fui''". Deseiaba relatos de teçtemunhas bisuales, anfatizando subre l sou punto de bista.
[[Heigel]] i [[Karl Marx]] antroduziran l biés social na Stória. Ls storiadores anteriores habien cuncentrado-se ne ls ciclos ciclos de apogeu i crise de ls gobiernos i de las naciones. Ua nuoba deciplina eimergente trouxe la análeze i la cumparaçon an grande scala: la [[Sociologie]]. A partir de la [[Stória de la Arte]], estudos cumo l de [[Jacob Burckhardt]] subre l [[Renacimiento]] cumbertírun-se na refréncia para antender ls fenómenos culturales. La [[Arqueologie]] puso an cuntato l mito cula rialidade stórica, tanto ne l Eigito cumo na Mesopotámia i Grécia ([[Heinrich Schliemann]] an [[Tróia]], [[Micenas]] i [[Tirinto]], i mais tarde [[Arthur Eibanes]] an [[Creta]]); todo esso nun ambiente romántico i abintureiro que lhentamente fui-se depurando para tornar-se científico, inda que nun zapareça, cumo demunstra la tardie apariçon de de [[Howard Carter]] ([[Tutankhamon]]) i la eimaige popular de l arqueólogos que se perpetua ne l cinema ([[Andiana Jones]]). La [[Antropologie]] aplicada a la splicaçon de l [[mito]]s porduziu l monumental trabalho de [[James George Frazer]] ("''[[The Golden Bough; la Study in Magic and Religion]]''" ("L galho de ouro", [[1890]]), a partir de l qual ls storiadores podírun repensar l sou punto de bista subre la relaçon de las sociadades houmanas de todas las épocas cula [[magie]], la [[religion]] i anclusibe la [[ciéncia]].
Durante l seclo XIX, la Spanha cunseguiu preserbar l sou patrimonho documental cula criaçon de la [[Viblioteca Nacional de Spanha]] i de l [[Arquibo Stórico Nacional de la Espanha]], mas nun se çtinguiu por ua grande renobaçon de la sue storiografie que, salbo l arabismo de [[Pascual de Gayangos]], ó de la [[storia eiquenómica]] de [[Manuel Colmeiro]], aparece debedida antre ua corriente [[liberal]] ([[Modesto Lhafuente y Zamalloa]], [[João Balera]]), i outra [[reacionario|reacionária]], cujo spoente, l erudito i polígrafo [[Marcelino Menéndeç y Pelayo]] (''[[Storia de los heiterodoxos spañoles]]''), ye ua dina cuntinaçon de la tradiçon que naciu cun [[Santo Isidoro]] i passou pula ''Storia'' de l Padre Mariana i pula ''Spañla Sagrada'' de l Padre Flóreç.
===L seclo XX===
La stória bai se afirmando cumo ua ciéncia social, ua deciplina científica ambolbida cula sociadade. Ne ls percípios de l [[seclo XX]], la stória yá habie adquirido ua dimenson científica ancontestable.
====La stória, antre l positibismo i l ansaísmo====
[[Fexeiro:ArnoldToynbe1961.jpg|thumb|left|Arnold J. Toynbe.]]
Anstalado ne l mundo académico, erudito, la deciplina fui anfluenciada por ua berson ampobrecida de l [[positibismo]] de [[Auguste Comte]]. Pretendendo [[oubjetibidade]], la stória lhemitou l sou oubjeto: l fato ó [[eibento]] eisolado, l centro de l trabalho dun storiador, ye cunsidrado cumo la sola refréncia para respunder corretamente al amperatibo de la oubjetibidade. Tampouco se acupa por stablecer relaçones de [[causalidade]], sustituindo por retórica l çcurso que se pretendia científico.
Simultaneamente, i an cuntreste, zambolben-se deciplinas similares, que tenden a la generalizaçon cumo la [[stória cultural]] i la [[stória de las eideias]], cun [[Johan Huizinga]] ("''[[L Outonho de la Eidade Média]]''") ó [[Paul Hazard]] ("''[[La crise de la cuncéncia ouropeia]]''") antre ls sous ampeçadores. Ansaístas cumo [[Oswald Spengler]] ("''[[L Declínio de l Oucidente]]''"), i [[Arnold J. Toynbe]] ("''Un Studo de la Stória''") an cuntrobérsia famosa, publican perfundas reflexones subre l própio cunceito de [[ceblizaçon]], que juntamente cula "Rebolta de las Massas" ó "''[[Spañla ambertebrada]]''", de [[José Ortega y Gasset]] oubtibírun straordinária dibulgaçon, cumo un reflexo de l pessimismo anteletual de l antre-guerras. Mais próssimo al método de l storiador, i nun menos perfundo, ye l trabalho de sous cuntemporáneos, l Velga [[Heinri Pirenne]] ("''[[Mohammed i Charlemagne]]''", an pertués, "Maomé i Carlos Magno"), ó l australiano [[Bere Gordon Childe]] (pai de l cunceito "[[Reboluçon Neolítica]]").
Assi i todo, la grande trasformaçon na stória de ls eibentos ben de cuntribuiçones sternas: Por un lhado, l [[materialismo stórico]] de anspiraçon marxista, que antroduç la [[eiquenomie]] nas preocupaçones de l storiador. Por outro lhado, la perturbaçon probocadas pula storiografie puls zambolbimientos políticos, técnicos, eiquenómicos ó sociales bibidos pul mundo, sin squecer ls cunflitos mundiales. Nuobas ciéncias auxiliares surge ó zambolben-se cunsidrablemiente: la [[Arqueologie]], la [[Demografie]], la [[Sociologie]] i la [[Antropologie]], sob la anfluéncia de l [[struturalismo]].
====La Scuola de l Annales====
{{AP|[[Scuola de l Annales]]}}
Ua scuola de pensamiento coincida cumo [[Scuola de l Annales]] formou-se an torno de la rebista "''[[Annales d'stoire économique eit sociale]]''", fundada por [[Lucien Febbre]] i [[Marc Bloch]] an [[1929]], alargou l ámbito de la deciplina, solicitando la cunfluéncia de las outras ciéncias, an particular la de la [[Sociologie]], i, de maneira mais giral trasforma la stória ampliando l sou oubjeto para para alhá de l eibento i anscrebendo-lo na [[longa duraçon]] ("lhongue durée"). Passado l hiato de la [[Segunda Guerra Mundial]], [[Fernand Braudel]] cuntinou a eiditar la rebista i recorreu, pula purmeira beç, a la [[Geografie]], a la [[Eiquenomie]] i a la [[Sociologie]] para zambolber la sue tese de "eiquenomie-mundo" (l eisemplo clássico ye l "''[[L Mediterráneo i l mundo mediterránico na época de Filipe II]]''").
L papel de l teçtemunho stórico muda: permanece ne l centro de las preocupaçones de l storiador, mas yá nun ye l oubjeto, senó l que se cunsidra cumo un útele para custruir la stória, útele que puode ser oubtido an qualquiera domínio de l coincimiento. Ua custelaçon de outores mais ó menos próssimos a la "Annales" partecipa dessa renobaçon metodológica que prenche las décadas centrales de l [[seclo XX]] ([[Georges Lhefebbre]], [[Ernest Lhabrousse]]).
La bison de la [[Eidade Média]] mudou cumpletamente passado ua releitura crítica de las fuontes, que ténen la sue melhor parte justamente ne l que nun mencionan ([[Georges Duby]]).
Pribilegiando la [[longa duraçon]] al tiempo cúrtio de la stória de l [[eibento]]s, muitos storiadores proponen repensar l campo de la stória a partir de l "Annales", antre eilhes [[Emmanuel Le Roy Lhadurie]] ó [[Pierre Goubert]].
"[[Nuoba Stória]]" ye la chamaçon, popularizada por [[Pierre Nora]] i [[Jacques Le Goff]] ("''[[Fazer la Stória]]''", [[1973]]), que zeigna la corriente storiográfica que anima la terceira geraçon de l "Annales". La nuoba stória trata de stablecer ua stória serial de las [[mentalidade]]s, ó seia, de las repersentaçones coletibas i de las struturas mentales de las sociadades.
Outros storiadores franceses, alhenos als "Annales" cumo [[Philippe Ariès]], [[Jean Delumeau]] i [[Michel Foucault]], este redadeiro nas frunteiras de la [[filosofie]], çcriben la stória de ls temas de la bida cotidiana, cumo la [[muorte]], l [[medo]] i la [[sexualidade]]. Quieren que la stória screba subre todos ls temas, i que todas las preguntas séian respundidas.
Dua ourientaçon cumpletamente ouposto (la de la dreita católica), [[Roland Mousnier]] rializou ua cuntribuiçon decisiba para la Stória Social de l [[Antigo Regime]], negando la eisisténcia de [[luita de classes]] i anclusibe dessas mesmas classes, an benefício de l que çcribe cumo ua [[sociadade de ordes]] i relaçones [[clientelismo|clientelistas]].<ref>Ye célebre la sue famosa polémica cul storiador sobiético i marxista [[Voris Porchneb]] la propósito dessas teses. MOUSNIER, Roland (1968) "''[[Furores camponeses]]''".</ref>.
====La storiografie francesa repensa la sue Reboluçon====
{{AP|[[Debate storiográfico subre la Reboluçon Francesa]]}}
Fui dezido que cada geraçon ten l dreito de rescrebir la stória<ref>La citaçon ye atribuída a defrentes outores; eiqui ye atribuída la [[Pierre Nora]]: [http://www.lpp-uerj.net/olped/eisibir_oupiniao.asp?codnoticias = 17252]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Na sfera académica, la rebison de las maneiras de cumprender l passado ye parte de la tarefa de l storiador porfissional. Até que punto ye que essa rebison surge cientificamente, cumo ua distorçon de las certezas antes stablecidas ([[Karl Popper]]) i nun pseudo-cientificamente, cumo fazerie l que se chama peijoratibamente de [[rebisionismo]] storiográfico, ye algo defícel de abaluar. Ua proba de toque serie detetar se l rebisionista ye un stranho al mundo académico, que se dedicada al [[uso político de la stória]], l que aliás ye un bício quemun: la stória siempre fui ousada cumo ua arma para la trasformaçon social i ls meios académicos nunca fúrun ua scepçon. Na storiografie, ciéncia social, ye defícel perceber se ne ls ancontramos delantre dua mudança de [[paradigma]] cumo ls que studou [[Thomas Kuhn]] para las ciéncias spurmentales ("''[[Stória de las Reboluçones Científicas]]''"), percipalmente porque nunca hai un [[cunsenso]] tan ounibersalmente partilhado cumo para antender que l zbio del seia ua reboluçon.<ref>JARAMILLO ECHEBERRI, Lhuis Guillermo; AGUIRRE GARCIA, João Carlos (2004): "''La Cuntrobersia Kuhn – Popper en torno al Progreso Científico y sus posibles aportes la la Anseñanza de las Ciencias''", çponible an: [http://www.moebio.uchile.cl/20/jaramillo.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Ua de las grandes polémicas rebisionistas (ne l bun sentido) bino cun las comemoraçones de l segundo centenário de la [[Reboluçon Francesa]] ([[1989]]). Outores de tendéncia [[struturalista]], próssimos a la "Annales" ([[François Furet]] ó [[Denis Richet]]), sintetizórun ls studos de las décadas de 1970 i 1980, an que se pretendia ser un nuobo paradigma anterpretatibo alternatibo al marxismo que habie dominado la stória social de l período: [[Albert Soboul]], [[Jacques Godechot]], i, mais recentemente [[Claude Mazauric]], [[Michel Bobelle]] ó [[Crane Brinton]] ("''[[Anatomie dua Reboluçon]]''"). Lhoinge de ambas las tendéncias, [[Simon Schama]] i ls nuobos narratibistas fázen ua stória cultural de l político i muito [[narratiba]], antiestruturalista i de tintas tendencialmente [[cunserbador]]las (ampeçada por [[Richard Cobb]] yá na década de 1970). Para alhá desso, mantén delantre la "''[[Noubelle Stoire Politique]]''" de [[René Rémond]]. [[Arno Mayer]] lhamenta que la rebison haba dado lhugar un [[uso político de la stória]], ne l qual se cundenan, "la priori", las reboluçones cumo antrinsecamente perbersas<ref>MAYER, Arno (2002). "''[[The Furies: Biolence and Terror in the French and Russian Rebolutiones]]''". Princeton University Press. ISBN 0-691-09015-7. Hai ua traduçon an castelhano: ''Las Furias''. L comentairo queda na antroduçon.</ref>.
=====Un subgénero: las comemoraçones=====
[[Fexeiro:Bicentlogo.png|thumb|Lhogotipo oufecial de las comemoraçones de l bicentenário de la Reboluçon Amaricana.]]
Por outro lhado, la outelizaçon de la stória para celebrar acuntecimientos que atendan a anhos "redondos" (centenários, decenários, etc.) custitui-se nua ouportunidade de çtaque porfissional pa ls storiadores, de aprossimaçon de la deciplina de l grande público i de álibi para defrentes tipos de justificaçones. L bicentenário de l [[Stados Ounidos de la América]] ([[1976]]) habie sido un precedente defícel de superar, an tenermos de cobertura mediática i custos eiquenómicos. La mais recente, ne l causo de la [[Spanha]] fui la de la [[Guerra Cebil Espanhola]] (1976, cula inobadora sposiçon de l ''Palacio de Cristal'' de l [[Retiro]] de la qual fui curador [[Jabier Tusell]]; [[1986]], l cinquentenário que se aprobeitou para recordar, particularmente, la [[Machado]] i la [[Garcia Lhorca]] cula squierda ne l poder; [[1996]]; [[2006]], cun çcussones subre la [[mimória stórica]]), [[Carlos III de Spanha]] ([[1988]], na emulaçon de la paralela perparaçon de l bicentenário francés), l "''Quinto Centenario del Ancuentro antre de l Mundos''" ([[1992]]), [[Cánobas]] ([[1998]]), l "''Lañl Quijote''" ([[2005]]). Eisiste mesmo la ''[[Sociedad Statal de Cunmemoraciones Culturales]]'', que mantén un mobimentado calendário.<ref>Páigina de la ''Sociedad Statal de Cunmemoraciones Culturales'' çponible an: [http://www.sec.s/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Sin la necidade de celebrar algo mais cuncreto de l que la sue própio antemporalidade, mas cul mesmo zelo justificatibo (ne l que lheba milénios de bantaige), la [[Eigreija Católica]] spanhola ten feito l mais notable cunjunto de sposiçones: "''Las Edades del Hombre''"<ref>L Website de la ''Fundación Las Edades del Hombre'', que atualmente (zde Nobembre de 2006) eisibe "''Kirios''" an [[Ciudad Rodrigo]], ancontra-se çponible an: [http://www.lhasedades.s/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, ua rebison temática de ls assuntos relegiosos eilustrada sucessibamente cun defrentes suportes stórico-artísticos eilegantemente selecionados i spostos ([[libro]]s, [[música]]s, [[scultura]]s, etc.) de maneira itinerante pulas catedrales de [[Castilla y Lheón]], las quales an si mesmas yá justifican las bejitas. L mesmo formato i curador tenerie "''[[Eimaculada Cunceiçon|Eimaculada]]' '", para assinalar ls 150 anhos de anibersário de l [[dogma]] ([[Catedral de la Almudena]], [[Madrid]], [[2006]]) i que serbiu para cumpensar la recente inauguraçon de l eidifício, de gusto i decoraçon çcutibles. Anspirada neilhas fui rializado pul Gobierno de Nabarra la sposiçon "''Las Edades de un Reino''" ([[Pamplona]] 2006, coincidindo cul centenário de San [[Francisco Xabier]] an [[Jabier]]).
====La storiografie anglo-saxónica====
Ls Stados Ounidos son mui pródigos na spurmentaçon de nuobas abordaiges metodológicas, antre las quales:
*l quantitatibismo de la [[cliometrie]] ó "''new eiquenomic story''" ("[[nuoba stória eiquenómica]]") amaricano de [[Robert Fogel]] i [[Douglass North]], lhaureados cul [[Prémio Nobel]] de [[Eiquenomie]] de [[1993]] (de ls poucos storiadores que recebírun l Nobel, cun ls de lhiteratura [[Theodor Mommsen]] i [[Winston Churchill]]).
*ls studos de causo (a partir de la [[década de 1970]]). Un studo de causo ye un método particular de ambestigaçon qualitatiba. An beç de outelizar grandes bases de dados i rígidos protocolos para eisaminar un númaro lhemitado de bariables, este método ambolbe un corte lhongitudinal dun causo: un solo fato. La stória se aprossima de l método spurmental<ref>Ls outores mais coincidos ne l amprego deste método son [[Robert Stake]] i [[Jan Nespor]] (ber wikipedie an Anglés [http://en.wikipedie.org/wiki/Case_study]).</ref>.
*la chamada "''World Story''" (zde la [[década de 1980]]), que cumpara las defrenças i semelhanças antre regiones de l mundo i chega a nuobos cunceitos para çcrebé-las (cunsidra-se [[Arnold J. Toynbe]] cumo un precursor).
Tamien ye dino de nota l papel de ls Stados Ounidos cumo anfitrion de ls anteletuales ouropeus antes i depuis de la [[Segunda Guerra Mundial]], cumo fui l cado de [[Mircea Eiliade]], l maior renobador de la [[stória de las religiones]] ó [[stória de las fés]] ("''[[L sagrado i l profano]]''", "''[[L mito de l eiterno retorno]]''").
Mas la grande cuntribuiçon de ls storiadores angleses, que ténen publicaçones cumparables a la de la "''[[Rebue ç Annales]]''" ("''[[Past and Persent]]''"), stá ne l cerne de la percipal corriente de porduçon storiográfica, ne l causo desta rebista, de tendéncia marxista, antre cujos çtaques se ancluen outores de la statura de [[I. P. Thompson]], [[Eric Hobsbawn]], [[Perry Anderson]], [[Maurice Dobb]], [[Christopher Hill]], [[Rodney Hilton]], [[Paul Swezy]], [[John Merrington]] i outros, que, de modo algun debemos antender cumo ua tendéncia unitária, ua beç que, ne ls anhos de la Segunda Guerra Mundial i ne ls de l pós-guerra (an que muitos deilhes funcionórun cumo l ''[[Grupo de Storiadores de l Partido Quemunista de la Grana-Bretanha]]'') fúrun se afastando antre si i de las posiçones marxistas ourtodoxas, dando ourige al que ten sido chamado de tendéncia "''marxiana''". Las polémicas antre eilhes i cun outores nó-marxista cumo [[H. R. Trebor-Roper]], tornórun-se, merecidamente, famosas.
Cada outor debe ser bisto atrabeç de sue posiçon pessonal, cumo la de l amaricano [[Eimmanuel Wallerstein]] (tamien ne l domínio de la stória eiquenómica i social, que ten zambolbido un cunceito de "sistema mundial" na lhinha de [[Fernand Braudel]]), l británico [[Steben Runciman]] (mediebalista amprescindible pa l studo de las [[Cruzadas]]), ó de l yá mencionados [[Arno Mayer]], [[Richard Cobb]], [[Crane Brinton]] ó [[Simon Schama]].
====La storiografía eitaliana====
A partir de l final de l [[seclo XX]], na [[Eitália]], un grupo de storiadores zambolbiu, an torno de la rebista "''[[Quaderni Storici]]''", ua stenson inobadora de la [[stória social]], la que se denominou [[Micro-stória]] ([[Giobanni Lhebi]], [[Carlo Ginzburg]]). Cun algua aprossimaçon la este método, [[Carlo Marie Cipola.Carlo M. Cipolla]] faç, subretodo, ua stória eiquenómica de grande ambergadura, assi cumo reflexones metodológicas antressantes (la paródie "''Allegro ma non troppo''").
====Ls spanistas====
{{AP|[[Spanismo]]}}
[[Fexeiro:Spanish cebil war archibe.jpg|thumb|Arquibo de la Guerra Cebil an Salamanca.]]
La çponiblidade de matéria-prima documental ne ls arquibos spanholes atrai porfissionales formados nas ounibersidades ouropeias i amaricanos, nua spece de "fuga de cérebros" al cuntrário, que renobou la metodologie i las perspetibas de ls storiadores spanholes.
[[Maurice Lhegendre]] fui un de l ampeçadores de l spanismo francés atrabeç de la "''[[Casa de Velazqueç]]''", seguido por ua lhista ampressionante: [[Marcel Bataillon]] (cul sou amprescindible "''[[Erasmo na Spanha]]''"), [[Pierre Bilar]] ("''[[Cataluñla en la Españla Moderna]]''" i la sue brebe mas anfluente "''[[Storia de Spanha]]''"), [[Bartolomé Bennassar]] (un modelo de cumo la [[stória lhocal]] puode ser antegrada na corriente central de la storiografie de banguarda cul sou "''[[Balladolid en el siglo de oro]]''")<ref>BENNASSAR, Bartolomé (1967) ''Balladolid au siècle d'or. Une bille de Castille eit sa campagne au XVe. siècle''. Paris-La Haya, Mouton. Cunsidrado un clássico de síntese de stória regional ne l sprito de l "Annales", seguindo l método de antegraçon de defrentes deciplinas ampeçado por [[Fernand Braudel]].</ref>, [[Georges Demerson]], [[Joseph Péreç]] (outoridades para las [[Quemunidades]], la [[Anquisiçon]], ls [[judiu]]s...), [[Jean Sarrailh]] (eisemplo de síntese dua época cun "''[[La Spañla eilustrada de la segunda mitad del siglo XVIII]]''").
L spanismo anglo-saxon ten cumo un de ls sous decanos [[Girald Brenan]] (ouserbador de l "''[[El lhaberinto spañol]]''" zde la sue posiçon stratégica nas [[Alpujarras]]), secundado por ua lhista nun menos ampressionantes que la de l franceses: [[Hugh Thomas]] (durante mui tiempo l outor mais citado an sue specialidade cun "''[[Spanish Cebil War]]''"), [[John Eilliott]] (cun "''[[El Cunde-Duque de Oulibares]]''" dou mostras de cumo ua biografie puode refletir ua época), [[John Lynch]], [[Heinry Kamen]], [[Ian Gibson]] (((Irlanda|Irlandés]] nacionalizado spanhol, outor de biografies amprescindibles de ls percipales gigantes culturales de l seclo XX), [[Paul Preston]], [[Gabriel Jackson]], [[Stanley G. Payne]], [[Raymond Carr]], [[Geoffrey Parker]], [[Edward Malefakis]] i outros.
====Storiografie spanhola cuntemporánea ====
Antretanto, las ounibersidades spanholas biran-se sbaziadas pula [[Guerra Cebil Spanhola]] i pul eisílio anterno i sterno. Na metade de l seclo XX puode ser ouserbado, spalhado pul mundo, un grande grupo de andebíduos: [[Ramón Menéndeç Pidal]], [[Américo Castro]], [[Claudio Sáncheç Albornoç]], [[Julio Caro Varoja]] [[José Antonio Maraball]], [[Jaume Bicenes Bibes]] (la quien se debe, antre outras cuntribuiçones, la criaçon de l "''[[Índice Stórico Spañol]]''" an [[1952]]), [[Antonio Domíngueç Ortiç]], [[Luis García de Baldeabellano]], [[Ramon Carande y Thobar]]...
Ne l pós-guerra fui fundado l [[CSIC]], an cujo ourganograma se ancluen departamientos de la stória. La requisiçon de ls decumientos por parte de l lhado bencedor, cula finalidade de [[represson política]] i la sue cuncentraçon permitiran l funcionamiento dua seçon de l "[[Archibo Stórico Nacional]]" an [[Salamanca]], specializado na Guerra Cebil Spanhola (zde [[1999]] chamado de "[[Archibo General de la Guerra Cebil Spañola]]"). Fui l centro dua polémica que ultrapassou l ámbito de l storiográfico para antrar plenamente ne l de l político, mui antensa antre [[2004]] i [[2006]], para la deboluçon a la [[Generalidad de Cataluñla]] de ls oureginales dessa anstituiçon i de outras Catalanas (ls chamados "[[papéis de Salamanca]]"), que se puode cunsidrar cumo parte de la cuntrobérsia simultánea an torno de la recuperaçon de la chamada [[mimória stórica]]<ref>Ua cronologie de las bicissitudes de l "papéis de Salamanca" puode ser cunsultada an: [http://www.eilmundo.s/eilmundo/2005/06/09/cultura/1118336528.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Na segunda metade de l seclo XX porduziu-se ua fuorte renobaçon metodológica an todos ls galhos de la ciéncia stória, i multiplicórun-se ls departamientos ounibersitários. Alguns storiadores retornórun de l sílio, adonde habien mantido cumo refrenciales para ua forma de fazer stória nun submetida a la censura. Ye l causo de [[Manuel Tuñón de Lhara]], preocupado cula reflexon metodológica ([[materialismo stórico]]) ua beç que mantén ua postura melitante na política. Ye de se çtacar l trabalho rializado, tamien an Fráncia, pula Eiditorial [[Ruedo Eibérico]], cujos lhibros fúrun çtribuídos de forma semiclandestina, assi cumo de alguas ne l [[México]] ([[Fondo de Cultura Eiquenómica]]).
Hai ua clara debison antre ua minorie de storiadores cunserbadores ([[Luis Suáreç Fernándeç]], [[Ricardo de la Cierba]]) i ua maiorie recetiba a las nuobas tendéncias, que nun forma ua corriente storiográfica ounida. A esse respeito, beija-se [[Gonzalo Anes]], [[Julio Aróstegui]], [[Miguel Artola]], [[Angel Vahamonde]], [[Bartolomé Clabero]], [[Manuel Spadas Burgos]], [[Manuel Fernándeç Álbareç] ] [[Emiliano Fernándeç de Pinedo]], [[Josep Fontana]], [[Jordi Nadal]], [[Gabriel Tortella]], [[Jabier Tusell]], [[Julio Baldeón]] i outros.
Tamien son dinas de nota las figuras çtacadas an campos de studo cuncretos: la de [[Francisco Tomás y Baliente]] i [[Alfonso García-Gallo]] na [[Stória de l Dreito]], la de [[Emilio García Gómeç]] ne l [[Arabismo]], i la de [[Guillermo Céspedes del Castillo]] ne l [[Americanismo]], la de [[Antonio García y Bellido]] i la de [[Antonio Blanco Freijeiro]] na [[Arqueologie]], las de [[Pedro Bosch Gimpera]], [[Luis Pericot]], [[João Maluquer]] ó [[Emiliano Aguirre]] na [[Pré-stória]] (la deste redadeiro binculada al ampeço de l scepcional depósito de [[Atapuerca]], cujo studo ye cuntinado por [[João Lhuis Arsuaga]], [[Eudald Carbonell]] i [[José María Bermúdeç de Castro]] que punirun la pré-stória spanhola ne l centro de las atençones mundiales).
===Stória scéntrica. A mistificaçon. Falsear la stória===
[[Fexeiro:Lhenin addrisses the trops, May 5, 1920 with Trotsky in foreground..jpg|thumb|Lhenin dirige-se al Eisército Burmeilho an 1920. Trotsky aparece mais ambaixo a la sue squierda, a la dreita de la foto.]]
[[Fexeiro:Lhenin addressing the trops - May 5 1920 - Altered.jpg|thumb|Cun Stalin, l passado yá nun ye l que era: Trotsky nun sal na foto…]]
Nun puode deixar de referir-se l que poderie ser chamado de "stória scéntrica", ó fura de l "[[cunsenso]]" ó campo central de l trabalho de ls storiadores "oufeciales". Siempre eisistiu lhiteratura semelhante i poderie ser recordado un eisemplo notable, cumo [[Eignacio Olague]] i l sou lhibro "''[[La Reboluçon Islámica ne l Oucidente]]''", que pretendiu probar la ineisisténcia de la ambason árabe ne l [[seclo VIII]], i que oubtebe algua repercusson nas décadas de 1960 i 1970<ref>I, mais recentemente, ancluindo reflexones ouriundas de l campo de la [[genética de las populaçones]]: PULIDO PASTOR, Antonio. ''La Rebolución Eislámica en Ocidente'' ([[1 de Outubre]] de [[2006]]), çponible an: [http://www.diariolatorre.s/andex . Php? ID = 39 & tx_ttnews% 5Btt_news% 5D = 1134 & tx_ttnews% 5BbackPid% 5D = 14 & cHash = 1865a9f269]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. L testo cumpleto de l lhibro de Olague puode ser ancontrado nua Web islamista, an: [http://www.islamyal-andalus.org/nuebo/olague/andice.htn].</ref>.
Atualmente, l debate subre la [[Segunda República Spanhola]], la [[Reboluçon de Outubre de 1934]] i la [[Guerra Cebil Espanhola]], que afeta anclusibe questones cumo que data assumir cumo l ampeço de la mesma<ref>MOA, Pio (2006). ''70 anibersario del comienzo de la guerra cebil'', an Lhiberdad Degital, acessible an: [http://rebista.lhibertaddegital .com/articlo.php/1276218631]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, stá anchendo las prateleiras de ls supermercados cun ua lhiteratura que alguns chaman de [[rebisionismo stórico]], an paralelo cul [[negacionismo]] de l [[Houlocausto]].
Nun ye la spanhola la sola storiografie que se defronta cula scentricidade: l causo mais chamatibo de ls redadeiros anhos fui, seguramente, la de la atribuiçon de la çcubierta de la América al almirante chinés [[Zheng Hei]]<ref>MENZIES, Gabin (2005). ''1421: el lañl en que China çcubrió América'' Ed. Debolsillo (oureginalmente publicado an anglés an [[2002]]). L outor, oufecial de la Marina i "storiador" outodidata mantén un Website oufecial an: [http://www.1421.tb/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, i ls sous críticos cuntestan nel de l mesmo modo an: [http://www.kenspy .com/Menzies/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hai artigos na Wikipedie an spanhol subre la [[heipótese de 1421]], i na an Anglés [http://en.wikipedie.org/wiki/Gabin_Menzies] este subre l outor.</ref>.
Ultrapassar la frunteira de la stória scéntrica ye angressar an cheno na fraude stórica, terreno an que hai eigrégios precedentes: a partir de la "[[Doaçon de Custantino]]" (que pretendia justeficar l poder temporal de l papas) al "[[Ls Protocolos de l Sábios de Sion]]" (que alimentórun l [[anti-semitismo]] i stan na ourige de la [[Cunspiraçon Judaico-Maçónica]]). L causo stapafúrdio mais recente (sin lhograr alcançar l sucesso de l anteriores, na medida de l possible, an cumparaçon cun las tentatibas fracassadas de falsificaçon de la stória, cumo ls [[plomos del Sacromonte]]), i l de ls causos famosos (i falsos) de l "[[Diários de Hitler]]", publicados pula rebista almana [[Stern]] an [[1983]], cun ls que un storiador tan sério cumo [[Trebor Roper]] fui anganhado ó deixou-se anganhar.
La outelizaçon de la storiografie para falsear la stória ye tan antiga cumo la própia deciplina (que tenerie que remontar pul menos la [[Ramsés II]] i a la [[Batailha de Kadesh]]), mas ne l seclo XX la capacidade que l Stado i ls meios de quemunicaçon de massa (chamados de [[quarta poténcia]]) alcançórun, permitiran als regimes totalitários jogar cula capacidade de mudar la stória, nun solo an direçon al feturo, mas pa l passado. La nobela ''[[1984]]'' de [[George Orwell]] ([[1948]]) ye un teçtemunho de que esso era credible. Las retratos retocadas fúrun ua specialidade, nun solo de [[Stálin]] contra [[Trotsky]], mas de [[Franco]] cun [[Hitler]]<ref>Las famosas fotos de la antrebista Hitler-Franco an [[Heindaye]] ([[1940]]) puoden ser ancontradas ne l arquibo de la [[Agéncia Efe]], dibulgadas an Outubre de 2006 an: [http://www.anformatibos.telecinco.s/famosos/hijos/aporfilhados/Dn_34128.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. L própio [[Winston Churchill]] tenie claro, mesmo drento de la democracie, que "''la Stória será amable cumigo porque tenho la antençon de screbé-la''"<ref>Artigo de [[João Volea]] ne l "''[[El Periódico de Aragón]]''", citando bárias de las célebres mistificaçones de eimaiges stóricas. Çponíbel an: [http://www.eilperiodicodearagon .com/noticias/noticia.asp?pkid=282246]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Refletir subre se la stória ye scrita puls bencedores ye ua tarefa mais própia de la [[filosofie de la stória]].
La berdade ye que, na stória, todo muda, nada ye permanente, i mui menos la sue ocultaçon, cumo eibidenciado pul debate subre la scalada de la malignidade, antre la squierda i la dreita, que inda dará tantos lhibros cumo l de [[Stéphane Courtois]] ("''[[L lhibro negro de l quemunismo]]''", 1997).
[[Catadorie:Teorie de la Stória]]
[[Catadorie:Storiografie]]
3qh5gle2w75nf9y0j35v35j00tlpzpg
Trabadelo
0
1209
108095
104159
2026-08-21T15:07:23Z
~2026-30875-10
15270
108095
wikitext
text/x-wiki
'''Trabadelo''' ye un munecípio de [[Spanha]] na [[porbíncia de Lhion]], quemunidade outónoma de [[Castielha i Lhion]], de área 68,56 km² cun populaçon de 496 habitantes (2007) i densidade populacional de 7,23 hab/km².
[[Catadorie:Munecípios de Castilha i Lhion]]
syd70vt8lkqwcqkzamwy690b3r97xoe
Lheite
0
1505
108096
107950
2026-08-21T16:40:32Z
~2026-44729-62
15463
/* */
108096
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]]
'''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">Tá tz</ref>
L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó mamas (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]].
An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s).
Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>Tz já</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç|nuoze]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
== Amportança ==
La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref>
L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[eiagurte]], antre outros.<ref>I' a</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>I' i' o</ref>
L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref>
== Stória ==
[[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]]
L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]].
Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref>
Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]].
La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''.
Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]].
== Biologie ==
[[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]]
La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br />
Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br />
L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref>
Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba:
[[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]]
* An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref>
* Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref>
L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref>
=== Genética, stologie i citologie ===
[[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]]
La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]].
;Regulaçon
La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003)
Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia.
;Genómica
Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref>
* Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia.
* Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia.
* Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes.
* Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional.
* La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente.
;Citologie
Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]].
;Stologie
De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999).
== Defeniçon i oubtençon ==
[[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]]
Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos:
* '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias.
* '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano.
* '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson.
* '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas.
=== Animales pordutores de lheite ===
Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais.
L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|lhama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]].
L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
[[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]]
* '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc.
* '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000 a. C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700 a. C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca.
* '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado.
[[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]]
* '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas.
* '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]].
* '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]].
* '''La [[lhama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>T'p</ref>
* '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref>
* '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>Tz hz</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref>
=== L'ourdenha ===
[[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]]
Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues:
* '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par.
* '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%.
Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas:
# '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio.
# '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT.
# '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra.
# '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha.
'''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>'''
<center><gallery>
Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]]
Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]]
Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]]
Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]]
</gallery></center>
== Caratelísticas gerales ==
Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento.
''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”''
=== Propiadades físicas ===
L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases:
* [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga.
* [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson.
* [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson.
Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g.
Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios.
== Apersentaçon de l lheite ne l mercado ==
{{BT|Lháteo}}
[[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]]
L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores.
Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç:
* '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2%
* '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3%
* '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8%
* '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas.
* '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]].
* '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite.
* '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó.
* '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc.
== Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite ==
Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir.
=== L bien-star animal ===
La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas.
Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado.
Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo).
Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]].
== Bariadades ==
* De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]].
* De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino.
* De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo.
* De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]].
* De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]]
=== Lheite houmano ===
[[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]]
{{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}}
Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls bebés. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos.
* Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si.
* Ye porduzido pula mai dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos).
* Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''.
* Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''.
== Digeston ==
D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhataçon]]
* [[Lheite an pó]]
* [[Doce de lheite]]
* [[Lheite de soja]]
* [[Lheite cundensado]]
* [[Lheite achoclatado]]
* [[Lhaticínios]]
* [[Andústria de lhaticínios]]
* [[Queiso]]
==Refréncias==
{{Reflist}}
[[Catadorie:Lheite|!]]
[[Catadorie:Mamíferos]]
3jvxf5tjakut2xhp68pocluod52q04p
108097
108096
2026-08-21T16:41:23Z
~2026-44729-62
15463
/* Amportança */
108097
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]]
'''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">Tá tz</ref>
L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó mamas (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]].
An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s).
Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>Tz já</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç|nuoze]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
== Amportança ==
La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref>
L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[yagurte]], antre outros.<ref>I' a</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>I' i' o</ref>
L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref>
== Stória ==
[[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]]
L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]].
Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref>
Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]].
La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''.
Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]].
== Biologie ==
[[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]]
La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br />
Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br />
L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref>
Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba:
[[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]]
* An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref>
* Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref>
L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref>
=== Genética, stologie i citologie ===
[[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]]
La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]].
;Regulaçon
La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003)
Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia.
;Genómica
Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref>
* Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia.
* Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia.
* Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes.
* Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional.
* La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente.
;Citologie
Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]].
;Stologie
De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999).
== Defeniçon i oubtençon ==
[[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]]
Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos:
* '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias.
* '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano.
* '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson.
* '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas.
=== Animales pordutores de lheite ===
Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais.
L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|lhama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]].
L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
[[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]]
* '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc.
* '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000 a. C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700 a. C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca.
* '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado.
[[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]]
* '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas.
* '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]].
* '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]].
* '''La [[lhama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>T'p</ref>
* '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref>
* '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>Tz hz</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref>
=== L'ourdenha ===
[[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]]
Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues:
* '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par.
* '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%.
Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas:
# '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio.
# '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT.
# '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra.
# '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha.
'''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>'''
<center><gallery>
Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]]
Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]]
Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]]
Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]]
</gallery></center>
== Caratelísticas gerales ==
Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento.
''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”''
=== Propiadades físicas ===
L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases:
* [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga.
* [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson.
* [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson.
Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g.
Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios.
== Apersentaçon de l lheite ne l mercado ==
{{BT|Lháteo}}
[[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]]
L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores.
Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç:
* '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2%
* '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3%
* '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8%
* '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas.
* '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]].
* '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite.
* '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó.
* '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc.
== Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite ==
Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir.
=== L bien-star animal ===
La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas.
Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado.
Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo).
Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]].
== Bariadades ==
* De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]].
* De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino.
* De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo.
* De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]].
* De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]]
=== Lheite houmano ===
[[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]]
{{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}}
Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls bebés. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos.
* Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si.
* Ye porduzido pula mai dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos).
* Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''.
* Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''.
== Digeston ==
D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhataçon]]
* [[Lheite an pó]]
* [[Doce de lheite]]
* [[Lheite de soja]]
* [[Lheite cundensado]]
* [[Lheite achoclatado]]
* [[Lhaticínios]]
* [[Andústria de lhaticínios]]
* [[Queiso]]
==Refréncias==
{{Reflist}}
[[Catadorie:Lheite|!]]
[[Catadorie:Mamíferos]]
6r2bg1i43jfrv5amhhotdtlfkx07xr6
Mar Cáspio
0
4025
108112
101570
2026-08-22T11:36:13Z
~2026-30875-10
15270
/* Lhigaçones sternas */
108112
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{| border=1 align=right cellpadding=6 cellspacing=0 width=300 style="margin: 8 8 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 3px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
|+<big>''' Mar Cáspio '''</big>
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:KaspischeZeeLocatie.png|left|290px]]<br />
|-
| align="center" colspan=2 |Localizaçon de l Mar Cáspio<br />
|-
| '''Ária de la superfice'''<br />
| 371000 km² <br />
|-
|'''afluentes'''<br />
|[[Riu Volga]]<br />[[Riu Ural]]<br />
|-
|'''pais'''<br />
|{{RUS}}<br />{{AZE}}<br />{{TKM}}<br />{{KAZ}}<br />{{IRN}}
|-
|'''Cumprimiento mássimo'''<br />
|1200 Km<br />
|-
|'''Anchura mássima'''<br />
|450 Km<br />
|-
|'''Perfundidade média'''<br />
|180 m<br />
|-
|'''Perfundidade mássima'''<br />
|1025 m<br />
|-
|'''perimetro'''<br />
|7000 Km<br />
|-
|'''Cidades bezinas'''<br />
|[[Baku]]<br />[[Turkmenbachi]]<br />[[Babol]]<br />[[Atyrau]]<br />[[Aktau]]<br />
|}
[[Ficheiro:Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|thumb|300px|right|Stenka Razin (Vasily Surikov)]]
L '''Mar Cáspio''' ye l maior [[lago]] de la [[Tierra]] an ária i belume. Ten 371 mil km<sup>2</sup> i queda antre l stremo leste de la [[Ouropa]] i l stremo oeste de la [[Ásia]]. Banha la [[Rússia]], l [[Azerbaijon]], l [[Turquemeniston]], l [[Cazaquiston]] i l [[Eiran]], culas [[stepe]]s de la [[Ásia Central]] al norte i la leste. Na [[Antiguidade]], era coincido cumo ''ouceano [[Hircánia|Hircaniano]]'' i tamien ye atualmente chamado cumo ''mar [[Khazar]]'' i ''mar Khbalissian''.
Cun sue superfice i sous 1.200 Km de cumprimiento i 450 Km d'anchura, l Cáspio ye l mais amportante lago de l mundo. Sue perfundidade média ye de 180 m, cun cota mássima de 1 025 m, i sue stenson costeira ye de quaije 7000 Km.
== Geografie ==
Ls rius [[Riu Bolga|Bolga]] i [[Riu Ural|Ural]] zaguan ne l mar Cáspio, que ye conetado al [[Mar de Azob]] pul [[canhal Manych]]. L Bolga ye respunsable pula maior parte de l fluxo d'auga que chega al mar. Assi sendo, esta bie flubial ye fundamental para que seia mantidos l'eiquilíbrio aquático, la custituiçon biológica i química i l'oscilaçon de l nible de l'auga. Desta forma, l qu'acuntece an torno de l bal de l Bolga resulta an repercussones subre l mar Cáspio.
Mas l mar Cáspio nun recibe solamente auga de la bacie de l Bolga. La poluiçon resultante de quaije metade de la populaçon russa i dun terço de la porduçon andustrial i agrícola de árias de l riu Bolga splica ls eilebados nibles de poluiçon an quaije to la [[bacie heidrográfica]]. La falta de preocupaçon ambiental ne l período sobiético fui un de ls fatores pa la degradaçon de l mar Cáspio.
Morfologicamente l mar Cáspio se debide an trés partes percipales: la purmeira ye la porçon sul, adonde se ancontran las maiores perfundidades, cun média de 325 metros. La segunda parte ye la parte central de l mar, cun perfundidade média de 170 metros. La terceira ye la porçon norte, qu'antegra la [[depresson Aralo-Caspiana]] (depresson absoluta, cuja altitude média ye de –28 m). Ye la parte mais rasa de l mar, adonde la perfundidade nun passa de ls dieç metros. Esta parte de l mar tamien ye mais bulnerable als ampatos sócio-ambientales, por star situada junto la árias cuntinentales baixas i prainas, para alhá de tenr menor belume i perfundidade.
L nible de l mar Cáspio subiu i çceu al longo de ls seclos. Alguns storiadores apóian la teorie segundo la qual, durante la [[Eidade Média]], un oumiento de l nible de las augas tenerie probocado l'inundaçon de cidades litoráneas de la region de [[Khazarie]], cumo la cidade de [[Atil]]. Ne l [[seclo XX]] ocorrírun pul trés grandes períodos de mudança ne l nible giral de la superfice de l Cáspio. Antre ls anhos de [[1900]] i [[1929]], praticamente nun ocorrírun bariaçones seneficatibas de nible. Mas, antre [[1930]] i [[1978]], l nible de las augas apersentou ua deminuiçon cuntina, percipalmente antre 1930 i [[1941]]. La causa percipal desse fenómeno fui la deminuiçon de l fluxo d'auga benida de ls rius qu'eilhi ténen sue foç.
A partir de 1978, l nible médio de l Cáspio subiu cerca de 2,5 metros. Las oscilaçones de nible, típicas an lagos ó mares cerrados, causan ampatos tanto de l punto de bista ambiental cumo na eiquenomie de las árias ribeirinhas. Tal cenairo acunteciu ne l mar Cáspio durante la prolongada queda de l nible de las augas (1930/1977), sendo que specialistas acraditában qu'essa era ua tendéncia eirrebersible. Assi, l gobierno sobiético rializou la planificaçon de l feturo de l'eiquenomie de l local, cunsidrando la cuntina baixa de l nible de l mar. Quando l nible subiu, parte cunsidrable de l que fui custruído, cumo stradas i assentamientos agrícolas, quedou submerso. Ls danos de l'oumiento de l nible aquático acabórun sendo maiores ne ls territórios prainos de la cuosta norte i nordeste, árias pertencentes a la Rússia. Specialistas inda nun ténen splicaçones pa l recente oumiento de l nible de l mar, nin ua prebison de l que poderá ocorrer nun feturo próssimo.
Outro aspeto amportante son sues bariaçones de nible i sou balanço hídrico, se cumparado l purmeiro aspeto cul que ben acuntecendo ne l [[Mar de Aral]], cuja superfice líquida quedou reduzida dramaticamente nas radadeiras décadas. <br />
[[Ficheiro:Caspian Sea from orbit.jpg|thumbnail|200px|right| Eimaige de satélite de l Mar Cáspio, NASA]]
Las percipales cidades a la beira de l mar Cáspio son:
* [[Baku]], Azerbaijon
* [[Turkmenbachi]], Turquemeniston
* [[Babol]], porbíncia de Mazandaran, Eiran
* [[Atyrau]], Cazaquiston
* [[Aktau]], Cazaquiston
Las cidades stóricas a la beira de l mar Cáspio:
* [[Itil]]
* [[Khazaran]]
* [[Sarai (cidade)|Sarai Batu]], purmeira capital de la [[Horda de Ouro]].
== Eiquenomie ==
L Cáspio ye ua de las zonas de maior porduçon de petrólio ne l mundo, an particular nas augas territoriales de l Azerbaijon.
Recentes pesquisas anunciórun la persença de grandes reserbas de [[petrólio]] nas perfundezas de l lago.
L Cáspio ye tamien coincido por cunter ua populaçon de [[sturjon]], que fornecen las obas que son trasformadas an [[cabiar]]. Mas cumo cunsequéncia de las atebidades pesqueiras eilegales la populaçon ten hoije sou belume mui ambaixo de l qu'era antes.
== {{Ber tamien }} ==
* [[Hidrografie]]
== {{ Ligaçones sternas }} ==
* [http://www.grida.no/caspian/background_info/physical.htm Dados detalhados, an anglés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040919135233/http://www.grida.no/caspian/background_info/physical.htm |date=2004-09-19 }}
* L statuto jurídico de l mar Cáspio
** [http://www.ridi.org/adi/199910a1.htm Réseau Internet pour le Droit International (RIDI)]
** [http://www.monde-diplomatique.fr/1995/07/A/1633 no Monde Diplomatique, an francés]
* [http://www.caspianenvironment.org/ Caspian Environment Programme]
** [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Framework Convention for the Protection of the Marine Environment of the Caspian Sea] (2003)
[[Catadorie:Mar Cáspio|*]]
[[Catadorie:Lagos]]
[[Catadorie:Ásia]]
[[Catadorie:Ouropa]]
6kuaq8xn65xdca6pjwh5g6854lmkxmy
108113
108112
2026-08-22T11:37:53Z
~2026-30875-10
15270
108113
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{| border=1 align=right cellpadding=6 cellspacing=0 width=300 style="margin: 8 8 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 3px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
|+<big>''' Mar Cáspio '''</big>
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:KaspischeZeeLocatie.png|left|290px]]<br />
|-
| align="center" colspan=2 |Localizaçon de l Mar Cáspio<br />
|-
| '''Ária de la superfice'''<br />
| 371000 km² <br />
|-
|'''afluentes'''<br />
|[[Riu Volga]]<br />[[Riu Ural]]<br />
|-
|'''país''<br />
|{{RUS}}<br />{{AZE}}<br />{{TKM}}<br />{{KAZ}}<br />{{IRN}}
|-
|'''Cumprimiento mássimo'''<br />
|1200 Km<br />
|-
|'''Anchura mássima'''<br />
|450 Km<br />
|-
|'''Perfundidade média'''<br />
|180 m<br />
|-
|'''Perfundidade mássima'''<br />
|1025 m<br />
|-
|'''perimetro'''<br />
|7000 Km<br />
|-
|'''Cidades bezinas'''<br />
|[[Baku]]<br />[[Turkmenbachi]]<br />[[Babol]]<br />[[Atyrau]]<br />[[Aktau]]<br />
|}
[[Ficheiro:Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|thumb|300px|right|Stenka Razin (Vasily Surikov)]]
L '''Mar Cáspio''' ye l maior [[lago]] de la [[Tierra]] an ária i belume. Ten 371 mil km<sup>2</sup> i queda antre l stremo leste de la [[Ouropa]] i l stremo oeste de la [[Ásia]]. Banha la [[Rússia]], l [[Azerbaijon]], l [[Turquemeniston]], l [[Cazaquiston]] i l [[Eiran]], culas [[stepe]]s de la [[Ásia Central]] al norte i la leste. Na [[Antiguidade]], era coincido cumo ''ouceano [[Hircánia|Hircaniano]]'' i tamien ye atualmente chamado cumo ''mar [[Khazar]]'' i ''mar Khbalissian''.
Cun sue superfice i sous 1.200 Km de cumprimiento i 450 Km d'anchura, l Cáspio ye l mais amportante lago de l mundo. Sue perfundidade média ye de 180 m, cun cota mássima de 1 025 m, i sue stenson costeira ye de quaije 7000 Km.
== Geografie ==
Ls rius [[Riu Bolga|Bolga]] i [[Riu Ural|Ural]] zaguan ne l mar Cáspio, que ye conetado al [[Mar de Azob]] pul [[canhal Manych]]. L Bolga ye respunsable pula maior parte de l fluxo d'auga que chega al mar. Assi sendo, esta bie flubial ye fundamental para que seia mantidos l'eiquilíbrio aquático, la custituiçon biológica i química i l'oscilaçon de l nible de l'auga. Desta forma, l qu'acuntece an torno de l bal de l Bolga resulta an repercussones subre l mar Cáspio.
Mas l mar Cáspio nun recibe solamente auga de la bacie de l Bolga. La poluiçon resultante de quaije metade de la populaçon russa i dun terço de la porduçon andustrial i agrícola de árias de l riu Bolga splica ls eilebados nibles de poluiçon an quaije to la [[bacie heidrográfica]]. La falta de preocupaçon ambiental ne l período sobiético fui un de ls fatores pa la degradaçon de l mar Cáspio.
Morfologicamente l mar Cáspio se debide an trés partes percipales: la purmeira ye la porçon sul, adonde se ancontran las maiores perfundidades, cun média de 325 metros. La segunda parte ye la parte central de l mar, cun perfundidade média de 170 metros. La terceira ye la porçon norte, qu'antegra la [[depresson Aralo-Caspiana]] (depresson absoluta, cuja altitude média ye de –28 m). Ye la parte mais rasa de l mar, adonde la perfundidade nun passa de ls dieç metros. Esta parte de l mar tamien ye mais bulnerable als ampatos sócio-ambientales, por star situada junto la árias cuntinentales baixas i prainas, para alhá de tenr menor belume i perfundidade.
L nible de l mar Cáspio subiu i çceu al longo de ls seclos. Alguns storiadores apóian la teorie segundo la qual, durante la [[Eidade Média]], un oumiento de l nible de las augas tenerie probocado l'inundaçon de cidades litoráneas de la region de [[Khazarie]], cumo la cidade de [[Atil]]. Ne l [[seclo XX]] ocorrírun pul trés grandes períodos de mudança ne l nible giral de la superfice de l Cáspio. Antre ls anhos de [[1900]] i [[1929]], praticamente nun ocorrírun bariaçones seneficatibas de nible. Mas, antre [[1930]] i [[1978]], l nible de las augas apersentou ua deminuiçon cuntina, percipalmente antre 1930 i [[1941]]. La causa percipal desse fenómeno fui la deminuiçon de l fluxo d'auga benida de ls rius qu'eilhi ténen sue foç.
A partir de 1978, l nible médio de l Cáspio subiu cerca de 2,5 metros. Las oscilaçones de nible, típicas an lagos ó mares cerrados, causan ampatos tanto de l punto de bista ambiental cumo na eiquenomie de las árias ribeirinhas. Tal cenairo acunteciu ne l mar Cáspio durante la prolongada queda de l nible de las augas (1930/1977), sendo que specialistas acraditában qu'essa era ua tendéncia eirrebersible. Assi, l gobierno sobiético rializou la planificaçon de l feturo de l'eiquenomie de l local, cunsidrando la cuntina baixa de l nible de l mar. Quando l nible subiu, parte cunsidrable de l que fui custruído, cumo stradas i assentamientos agrícolas, quedou submerso. Ls danos de l'oumiento de l nible aquático acabórun sendo maiores ne ls territórios prainos de la cuosta norte i nordeste, árias pertencentes a la Rússia. Specialistas inda nun ténen splicaçones pa l recente oumiento de l nible de l mar, nin ua prebison de l que poderá ocorrer nun feturo próssimo.
Outro aspeto amportante son sues bariaçones de nible i sou balanço hídrico, se cumparado l purmeiro aspeto cul que ben acuntecendo ne l [[Mar de Aral]], cuja superfice líquida quedou reduzida dramaticamente nas radadeiras décadas. <br />
[[Ficheiro:Caspian Sea from orbit.jpg|thumbnail|200px|right| Eimaige de satélite de l Mar Cáspio, NASA]]
Las percipales cidades a la beira de l mar Cáspio son:
* [[Baku]], Azerbaijon
* [[Turkmenbachi]], Turquemeniston
* [[Babol]], porbíncia de Mazandaran, Eiran
* [[Atyrau]], Cazaquiston
* [[Aktau]], Cazaquiston
Las cidades stóricas a la beira de l mar Cáspio:
* [[Itil]]
* [[Khazaran]]
* [[Sarai (cidade)|Sarai Batu]], purmeira capital de la [[Horda de Ouro]].
== Eiquenomie ==
L Cáspio ye ua de las zonas de maior porduçon de petrólio ne l mundo, an particular nas augas territoriales de l Azerbaijon.
Recentes pesquisas anunciórun la persença de grandes reserbas de [[petrólio]] nas perfundezas de l lago.
L Cáspio ye tamien coincido por cunter ua populaçon de [[sturjon]], que fornecen las obas que son trasformadas an [[cabiar]]. Mas cumo cunsequéncia de las atebidades pesqueiras eilegales la populaçon ten hoije sou belume mui ambaixo de l qu'era antes.
== {{Ber tamien }} ==
* [[Hidrografie]]
== {{ Ligaçones sternas }} ==
* [http://www.grida.no/caspian/background_info/physical.htm Dados detalhados, an anglés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040919135233/http://www.grida.no/caspian/background_info/physical.htm |date=2004-09-19 }}
* L statuto jurídico de l mar Cáspio
** [http://www.ridi.org/adi/199910a1.htm Réseau Internet pour le Droit International (RIDI)]
** [http://www.monde-diplomatique.fr/1995/07/A/1633 no Monde Diplomatique, an francés]
* [http://www.caspianenvironment.org/ Caspian Environment Programme]
** [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Framework Convention for the Protection of the Marine Environment of the Caspian Sea] (2003)
[[Catadorie:Mar Cáspio|*]]
[[Catadorie:Lagos]]
[[Catadorie:Ásia]]
[[Catadorie:Ouropa]]
kl4hg1obhkgrbnw7pp74nvl0xdxzunv
Çtrito de l Porto
0
4478
108114
102035
2026-08-22T11:55:37Z
~2026-30875-10
15270
/* Cunceilhos de l çtrito de l Porto */
108114
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
<div style="float:right;margin:0 0 1em 1em;font-style:italic;text-align:center;">
[[Fexeiro:LocalDistritoPorto.svg|Çtrito de l Porto]]<br /> Lhocalizaçon de l çtrito de l Porto</div>
L '''çtrito de l Porto''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''distrito do Porto'') ye un [[çtrito]] [[Pertual|pertués]], cun [[capital]] na [[cidade]] de [[Porto]].
Ye lhemitado a norte pul [[çtrito de Braga]], a lheste pul [[çtrito de Bila Rial]], a sul pul [[çtrito de Abeiro]] i pul [[çtrito de Biseu]] i a oeste pul [[ouceano Atlántico]].
Ten ua populaçon residente de 1 781 826 (2004) i ua ária de 2 395 km².
== Cunceilhos de l çtrito de l Porto ==
L çtrito de l Porto ye formado por 18 [[cunceilho]]s ó [[munecípio]]s:
* [[Amarante]]
* [[Baion (Pertual)|Baion]]
* [[Balongo]]
* [[Vila do Conde|Bila de l Cunde]]
* [[Bila Nuoba de Gaia]]
* [[Felgueiras]]
* [[Gondomar]]
* [[Lhousada]]
* [[Maia]]
* [[Marco de Canabeses]]
* [[Matosinhos]]
* [[Paços de Ferreira]]
* [[Paredes]]
* [[Penafiel]]
* [[Póboa de Barzin]]
* [[Porto]]
* [[Santo Tirso]]
* [[Trofa]]
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.govcivilporto.gov.pt/ Gobierno Cebil de l Porto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080726185825/http://www.govcivilporto.gov.pt/ |date=2008-07-26 }}
{{Pertual}}
{{rabisco}}
[[Catadorie:Çtritos de Pertual|Porto]]
1zzv7u9e7nj3354x0xz2lu63utds47t
Lactarius vinaceorufescens
0
5256
108098
81727
2026-08-21T17:19:18Z
~2026-30875-10
15270
108098
wikitext
text/x-wiki
{{títalo an itálico}}
{{taxocaixa
| quelor =
| nome = ''Lactarius vinaceorufescens''
| eimaige = Lactarius vinaceorufescens 58725.jpg
| eimaige_legenda =
| reino = [[Fungi]]
| debison = [[Basidiomycota]]
| classe = [[Agaricomycetes]]
| orde = [[Russulales]]
| família = [[Russulaceae]]
| género = ''[[Lactarius]]''
| spece = '''''L. vinaceorufescens'''''
| binomial = ''Lactarius vinaceorufescens''
| binomial_outoridade = [[Alexander H. Smith|A.H.Sm.]] (1960)
| sinónimos =
}}
'''''Lactarius vinaceorufescens''''' ye un [[Fungi|fungo]] que pertence al género de roques ''[[Lactarius]]'' na [[Orde (biologie)|orde]] [[Russulales]]. Ancontrado na [[América de l Norte]], fui çcrito cientificamente pul cientista [[Alexander H. Smith]] an [[1960]].<ref>Hesler LR, Smith AH.. North American Species of Lactarius (an anglés). Michigan: The University of Michigan Press, 1979. 841 p. ISBN 0-472-08440-2</ref>
== Refréncias ==
{{ref-section|col=2|Notas i Refréncias}}
[[Catadorie:Lactarius|vinaceorufescens]]
l4elux7fy1b35vrjgioogm3o7ulgs2a
Chaves
0
5560
108094
107528
2026-08-21T15:01:41Z
~2026-30875-10
15270
108094
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|41_45_00_N_07_32_00_W_type:adm2nd_region:PT|41° 45' N 07° 32' O}}
{{Anfo/Munecípio de Pertual|
|munecípio = Chabes
|eimaige_brason = Brasão de Chaves.png
|eimaige_bandeira = Pt-chv1.png
|eimaige_giral = Torre de Menagem Chaves 02.JPG
|lhegenda = Torre de menaige de l [[Castielho de Chabes]]
|eimaige_lhocalizaçon = LocalChaves.svg
|gentílico = Flaviense
|region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]]
|subregion = [[Alto Trás-los-Montes]]
|çtrito = [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]]
|porbíncia = [[Trás-los-Montes i Alto Douro|Trás-los-Montes<br />i Alto Douro]]
|ária = 591,22
|populaçon = 41 243<ref name="ine2011">http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0</ref>
|densidade = 69,76
|data = 2011
|freguesies = 51
|persidente = João Gonçalves Martins Baptista
|fundaçon = [[1258]]
|ourago = [[Marie|Santa Marie Maior]]
|feriado = [[8 de Júlio]]
|codpostal = 5400-150 Chaves
|url_cm = Largo de Camões
|url_oufecial = [http://www.chaves.pt/ www.chaves.pt]
|url_email = [mailto:municipio@cm-chaves.pt municipio@cm-chaves.pt]
}}
'''Chabes''' <small>[[Orde de la Torre i Spada, Balor, Lhealdade i Mérito|L TE]]</small> (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Chaves'') ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] de l [[Çtrito de Bila Rial]], [[Region Norte (Pertual)|Region Norte]], sub-region de l [[Alto Trás-los-Montes]], cun ua populaçon (an 2011) de 16 466 habitantes ne l sou perímetro periurbano.<ref>INE (2011) [http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0]</ref> La cidade de Chabes an sentido restrito stá debedida an trés freguesies: [[Madalena (Chabes)|Madalena]], [[Santa Marie Maior (Chabes)|Santa Marie Maior]] i [[Santa Cruç - Trindade]].
Ye sede dun [[cunceilho|munecípio]] cun 591,22 Km² de ária i 41 243 habitantes (2011<ref name="ine2011"/>), subdebidido an 51 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado a norte pula [[Spanha]], a lheste pul munecípio de [[Binhais (Pertual)|Binhais]], a sudeste por [[Balpaços]], a sudoeste por [[Bila Pouca de Aguiar]] i a oeste por [[Boticas]] i [[Montalegre]].
Cumo percipales bias d'acesso apersenta la EN103(ampeça an Neiba, acerca de [[Biana de l Castielho]], adonde antronca cula EN13, i prolonga-se por ua paisaige multifacetada pul Este de l Alto Minho, i por to la zona Norte de Trás-los-Montes, passando por lhocalidades cumo [[Braga]], Chabes, [[Binhais]], até acabar an [[Bergáncia]]) i la A24 (Chabes - Biseu). Apersenta tamien ua zona andustrial cun bárias ampresas de çtaque regional. Puode-se afirmar que ye ua cidade amprendedora pus, la nible de turismo, apersenta casas de turismo rural i buns restourantes pa ls grandes apreciadores de gastronomie Strasmuntana.
== Stória de Chabes ==
=== Pré-stória ===
La persença houmana na region de l cunceilho remontan al [[Paleolítico]], cunforme einúmaros testemunhos de Mairos, Pastoria i de San Lhourenço, dentre outros lhocales, i de las ceblizaçones proto-stóricas, nomeadamente ne ls múltiplos [[castros]] situados ne l'alto de ls montes qu'ambolben to la region de l [[Alto Támega]].
=== La Antiguidade ===
[[Fexeiro:Ponte Romana1.jpg|thumb|left|250px| [[Puonte de Trajano]] - Chabes]]
A la época de la [[ambason romana de la península Eibérica]], ls romanos anstalórun-se ne l bal de l [[riu Támega]], adonde hoije se argue la [[cidade]] i, custruíran fortificaçones pula periferie, aprobeitando alguns de ls castros eisistentes.
Para defesa de l'aglomerado populacional fúrun arguidas muralhas i, pa la trabessia de l riu, custruíran la [[puonte de Trajano]].
Fomentórun l'uso de las augas calientes mínero-medicinales, amplantando balneairos [[termas|Termales]], splorórun minérios, cun çtaque para filones auríferos, i outros recursos naturales.
Tal era l'amportança desse núcleo ourbano, que fui eilebado a la catadorie de Munecípio ne l'anho 79 d.C. quando dominaba Tito Flábio [[Bespasiano]], l purmeiro [[César]] de la família Flábia. Daqui adbén l'antiga zeignaçon ''[[Aquæ Flabiæ]]'' de l'atual cidade de Chabes, bien cumo l sou [[gentílico]] — flabiense.
Calcula-se puls bruxedos ancontrados que l núcleo i centro cíbico de la cidade se situaba ne l'alto ambolbente de la ária hoije acupada pula Eigreija Matriç. Inda hoije lhembra la traça romana, cul Fórum, l [[Capitólio]] i l Decúmanus, que serie la rue Dreita. Fui nessa ária que fúrun i inda son (2006) ancontrados ls mais relebantes bruxedos arqueológicos, spostos ne l [[Museu de la Region Flabiense]], cumo l causo dua lhápide alusiba a un cumbate de gladiadores.
[[Fexeiro:Madalena.jpg|thumb|left|250px| Madalena i l [[Támega]] - Chabes]]
L'auge de la dominaçon romana berificou-se até al ampeço de l [[seclo III]], aquando de la chegada gradual de ls bulgarmente apelidados bárbaros. Éran eilhes ls [[Suebos]], [[Besigodos]] i [[Alanos]], probenientes de l lheste ouropeu i que punirun termo a la colonizaçon romana. Las guerras antre [[Remismundo]] i [[Frumário]], na çputa de l dreito al trono, tubírun cumo cunsequéncia la quaije total çtruiçon de la cidade, la bitória de Frumário i la prison de [[Idácio]], notable Bispo de Chabes. L domínio bárbaro durou até que ls mouros, ouriundos de l Norte de África, ambadiran la region i bencírun [[Rodrigo]], l radadeiro monarca besigodo, ne l'ampeço de l [[seclo VIII]].
Nestas épocas, eiqui tenie sede l bispado flabiense, cujo bispo mais notable fui Idácio, célebre scritor i que mui deixou d'anformaçon acerca de ls Suebos.
Culs árabes, tamien l [[eislamismo]] ambadiu l spácio acupado pul [[cristandade]], l que causou ua azeda querela relegiosa i probocou la fuga de las populaçones residentes pa las muntanhas la noroiste, cun einebitables çtruiçones. Las scaramuças antre mouros i crestianos durórun até al [[seclo XI]]. La cidade ampeçou por ser reconquistada als [[mouro]]s ne l [[seclo IX]], por [[D. Fonso]], rei de Lhion que la reconstruiu an parte. Mas, lhougo depuis, ne l purmeiro quartel de l [[seclo X]], boltou a caer ne l poder de ls mouros, até que ne l [[seclo XI]], [[D. Fonso III]], rei de Lhion, la resgatou, mandou reconstruir, poboar i cercar outra beç de muralhas.
yá eiqui prosperaba ua amportante Judiarie, cuja Sinagoga se situaba nun eidificio antre la Trabiessa de la Rue Dreita, i la Rue 25 de Abril.
L'eidifício eisiste, de grande portal ancoberto i an degradaçon (eiqui chamado "casa de rebuçados de la spanhola"), an lhugar cimeiro de l típico casario de las "muralhas nuobas".
Fui anton por buolta de [[1160]] que Chabes antegra l paíç, que yá era Pertual, cula participaçon de ls lhendairos [[Ruy Lopes]] i [[Garcia Lopes]], tan antimamente lhigados a la stória de a tierra.
Pula sue situaçon frunteiriça, Chabes era bulnerable al ataque d'ambasores i cumo medida de proteçon [[Dinis de Pertual|D. Dinis]] (1279-1325), mandou lhiebantar l [[Castielho de Chabes|'''castielho''']] i las muralhas qu'inda hoije dominan grande parte de la cidade i la sue periferie. Cenário de bários eipisódios bélicos ne l [[seclo XIX]] celebra la [[20 de Setembre]] de [[1837]], la [[Cumbençon de Chabes]], passado l cumbate de [[Ruibanes]], que puso termo a la rebolta ''Cartista'' de [[1837]], ó ''rebolta de ls marechales''.
Neste cunceilho, na freguesie de Calbon, acuntecírun bárias apariçones Marianas na [[década de 1830]], fui ende custruído l Santuário de la Senhora Aparecida.
A 8 de júlio de [[1912]] trabou-se un cumbate antre las fuorças monárquicas de [[Paiva Couceiro]] i las de l gobierno [[República|republicano]], xefiadas pul coronel [[Ribeiro de Carvalho]], de que resultou l fin de a 2ª ancurson [[monarquia|monárquica]]. Ls anterbenientes republicanos desse cumbate fúrun houmenageados na toponímia de Lhisboua, cula zeignaçon dua abenida, la Abenida Defensores de Chabes, antre la Abenida Casal Rieiro i l Campo Pequeinho. A [[12 de Márcio]] de [[1929]] Chabes fui eilebada a la catadorie de cidade.
== Chamadeiros ==
{{Ver artigo percipal|[[Chamadeiros romanos an Pertual]]}}
== L purmeiro lhibro ampresso an pertués ==
An [[1488]] fui ampressa, probabelmente an Chabes, ua berson pertuesa de l '''Sacramental''' de ''Clemente Sánchez de Bercial'', cunsidrado l purmeiro lhibro ampresso an lhéngua pertuesa, i an [[1489]] i na mesma cidade, fui ampresso l [[Tratado de Cunfisson]].
L '''Sacramental''' ye ua obra de pastoral redigida por Clemente Sáncheç de Bercial an 1423. Tubo ua grande spanson na [[Península Eibérica]], quier manuscrita, quier ampressa. Cunhecendo-se mais dua dezena eidiçones antre finales de l [[seclo XV]] i meados de l [[seclo XVI]], altura an que fui colocada ne l [[Andex]] de ls lhibros proibidos. L Sacramental ye un relato pormenorizado de la forma de bida de l'home mediebal an todos ls momientos, cun temas cumo la [[alimentaçon]], las relaçones fameliares i sociales, la relaçon cul mistério de [[Dius]] i l [[sagrado]], l trabalho, l çcanso, la salude, la malina i la sexualidade, tornando-lo un decumiento precioso pa l studo de la sociadade mediebal.
== L Tratado de Cunfisson ==
L '''Tratado de Cunfisson''' (1489) ye un manual anstrutório de l clero, na tarefa de menistrar l sacramiento de la peniténcia als fiéis crestianos.
L Tratado de Cunfisson, outra obra ampressa an Chabes i un de ls purmeiros lhibros an lhéngua pertuesa, ye ua obra de cariç pastoral.
Çconhece-se l sou outor, talbeç pul fato de ne l único eisemplar eisistente na ([[Biblioteca Nacional de Lhisboua]]) le faltar la páigina de rostro.
L '''Tratado de Cunfisson''', fui çcubierto an [[1965]] por Pina Martins, que l publicou an eidiçon diplomática an [[1973]], cun un studo antrodutório. An 2003, José Barbosa Machado publicou ua nuoba eidiçon i un studo lhenguístico, propondo l'heipótese de l'obra ser ua traduçon de l castelhano feita antre finales de l [[seclo XIV]] i percípios de l seclo XV, cuntreriando assi l'oupenion quemun de que l'obra fura redigida pouco antes de la sue ampresson.
Desta forma l'ampresson tipográfica ó macánica, an lhéngua pertuesa entraba an Pertual por Chabes.
Solo na década de nobenta de l [[seclo XV]] serien ampressos lhibros an [[Lhisboua]], ne l [[Porto]] i an [[Braga]].
== Titus Flavius Vespasiano ==
'''Storia de Bespasiano, 1496'''[[Fexeiro:(Venice) Bust of Vespasianus - Venice National Archaeological Museum.jpg|thumb|right|200px|Titus Flavius Vespasiano]] L segundo lhibro [[eilustraçon|ilustrado]] i [[ampresson|ampresso]] an Pertual ye la "Storia de muy nobre [[Vespasiano]] amperador de Roma", que saliu de l prelo an Lhisboua, an [[1496]]; las graburas son d'ourige almana. An 20 de Abril de 1496, fui cuncluída l'ampresson desta nobela de cabalharie, obra an lhéngua pertuesa.
L Ampressor Valentim Fernandes ye figura mais çtacada de la [[tipografie|prototipografie]] an Pertual. Ampressor alman oubtebe prebilégios d'ampresson an Pertual a partir de [[1495]]. Cunhecen-se zuito lhibros por el ampressos, seis de ls quales porduzidos ne l [[seclo XV]].
== Recursos hídricos ==
La dibersidade de l recurso natural [[auga]] eisistente ne l Cunceilho de Chabes, que ten benido a ser potenciado na region, resulta de la cunjugaçon feliç de porcessos qu'ocorren quier a la superfice quier an perfundidade. Las augas minerales son ua eibidéncia clara de la tetónica de fraturaçon atiba i recente. L grande acidente tetónico que passa an Chabes ye l fator percipal. Esta falha de [[Penacoba]]-[[Peso de la Régua|Régua]]-[[Berín]], ye ua falha atiba cun mobimiento de çligamiento i ua stenson lhongitudinal de cerca de quenhientos quilómetros, permitindo la sue anterligaçon cun outras falhas, l'ocorréncia de fenómenos heidrogeológicos, tales cumo nacentes minerales i termales. De referir, la sploraçon de las augas de [[Campilho]] i de [[Salus]] [[Bidago]] na Bila de Bidago, i la sploraçon de las augas de las Caldas ó Termas, bicarbonatadas, sódicas, gaso-carbónicas, selicatadas i lhebemente fluoretadas que brotan a ua temperatura de 73 °C , na cidade de Chabes, dotando l Cunceilho de potencialidades hídricas ímpares ne l cuntesto nacional i de projeçon ne l praino anternacional.
== Demografie ==
{| {{prettytable1|center}}
! colspan="10" | Populaçon de l cunceilho de Chabes (1801 – 2011)
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" | [[1801]]
| align="center" | [[1849]]
| align="center" | [[1864]]
| align="center" | [[1900]]
| align="center" | [[1930]]
| align="center" | [[1960]]
| align="center" | [[1981]]
| align="center" | [[1991]]
| align="center" | [[2001]]
| align="center" | [[2011]]
|-
| align="center" | 31 651
| align="center" | 17 356
| align="center" | 31 815
| align="center" | 36 781
| align="center" | 40 702
| align="center" | 57 243
| align="center" | 45 883
| align="center" | 40 940
| align="center" | 43 667
| align="center" | 41 243
|}
== Eiboluçon de la populaçon - 1864 a 1991 ==
Analisando l'eiboluçon de la populaçon de l cunceilho de Chabes, nestes 127 anhos, berifica-se ua chubida de, aprossimadamente, 29% ne l sou total, l que senefica que l balor de la populaçon passa de 31.815 an 1864 para 40.940 an 1991 (INE).
Esta chubida nun ye homogénea nin gradual, specialmente ne ls períodos de 1878 a 1890 (an que se regista un acréscimo de 19,6%), i 1960 a 1970 an qu'houbo ua quebra aprossimada de 24%.
Ye notório que l período de 1864 a 1920 ten ritmos d'eiboluçon idénticos als de 1920 a 1991, ambora ls belumes dessa bariaçon séian çtintos.
Por outro, lhado tal cumo a partir de 1920 se quebrou l ciclo de la [[eimigraçon]] trasatlántica (crise eiquenómica), cunfigura-se a partir de 1991 la quebra de l ciclo de l'eimigraçon ouropeia yá que, nuobos hourizontes se zenhórun pa la Ouropa cul [[Tratado de Maastricht]].
Ne l que respeita a las freguesies de l cunceilho ye antressante berificar que, de las 45 que l custituían an 1864 (i para un período de mais de cien anhos), 31 apersentan balores de populaçon mais baixos an 1991 que ls registados ne l purmeiro recenseamiento.
Berificamos inda que l'oumiento de 29% ne l total de l cunceilho pa l período referido se debe, eissencialmente, al crecimiento de las freguesies ourbanas registado durante las décadas de 70 i 80. Las freguesies de la periferie muntanhosa assisten a partir de [[1960]] a custantes recidibas na sue populaçon. Este fenómeno ye bien coincido pus, las cidades, crecen cula particularidade de las populaçones se acumuláren progressibamente na periferie cuntígua (ua periferie cada beç mais ampla), anquanto ne ls sous lhemites admenistratibos, alguas aglomeraçones ourbanas, registan mesmo decréscimo demográfico.
Este abandono de l meio rural muntanhoso i [[scéntrico]] nun ye sclusibo d'hoije, yá [[Strabon]] habie referido que ls pobos de la Península habitában lhugares muntanhosos i çpersos por pequeinhas poboaçones; depuis, [[César]], oubrigou-los a abandonar esses lhocales para habitáren nas prainadas. Esto, al que parece, fui naturalmente ua stratégia de ls romanos para mais facilmente ls domináren i cuntroláren hoije, assi i todo, las motibaçones son outras.
Las gientes de la muntanha son outra beç oubrigadas l'habitáren las prainadas, cunduzidas agora pula necidade de subrebibéncia eiquenómica. Assiste-se na atualidade a un fenómeno semelhante al çcrito por [[Strabon]] por buolta de l'anho de 58 a.C.
== Densidade populacional ==
[[Fexeiro:Chaves Rio Tâmega e Madalena Jardim Público.jpg|thumb|left|420px| Madalena i l [[Támega]] - Chabes]] Ne l cunceilho de Chabes, zde 1900 a 1960, la densidade populacional ten benido a oumentar i, als 62,3 hab./Km2 ne l'ampeço de l seclo, subreponen-se an 1960, 96,9 hab./Km2, l que ye superior a la média nacional, que neste mesmo anho fui de 93,8 hab./Km2. Estes númaros traduzen claramente l'oumiento de la populaçon berificado neste período.
Na década de 1960, registou-se ua queda giral nas densidades, nun solo de l cunceilho, cumo tamien de l çtrito i mesmo de l cuntinente. Assi, Chabes (cunceilho) passou de 96,9 hab./Km2 ne l'ampeço desta mesma década para 73,7 hab./Km2 an 1970. L çtrito de [[Bila Rial]], an 1970 registou solo ua densidade populacional de 62,6 hab./Km² i l cuntinente de 91,9 hab./Km².
Neste período, las densidades ambora téngan sido superiores a las de l çtrito fúrun, todabie, anferiores a la média nacional debido al saldo migratório negatibo (-21.448 pessonas ne l cunceilho).
Ne l que respeita a las freguesies nota-se an alguas, balores mais baixos que ls registados an 1900 (ye l causo de [[Bilarelho de la Raia]]).
Na década seguinte debido a la menor salida de la populaçon ([[saldo migratório]] negatibo an -1432 andibíduos), la densidade boltou a oumentar ne l cunceilho, sendo de 77,7 hab./Km2 balor que ye superior al de l çtrito (62,3 hab./Km2). Ye claro que la densidade oumentou mais ne l centro ourbano i freguesies cuntíguas an detrimiento de la zona rural de l cunceilho que registou decréscimo an bárias freguesies .
Este crecimiento berificado ne l núcleo ourbano debe-se, fundamentalmente, a la spanson de l setor terciairo, tanto na ária de ls serbícios cumo na de l comércio. Esto rebela claramente l'atraçon que l centro eiserce subre las populaçones bezinas. Assi, la Norte de l centro ourbano i al lhongo de l riu, las densidades populacionales son mais eilebadas que na region análoga la sul. Inda assi, regista-se cumo scepçon [[Bidago]] (bila) que, an 1981, possuía 219 hab./Km2, sendo la freguesie cun maior densidade lhougo a seguir la Chabes (hoije debedida an trés, [[Santa Marie Maior]], [[Madalena]] i [[Santa Cruç-Trindade]]), i que cuntaba, ne l mesmo anho, cun 1170,3 hab./Km2.
== Monumientos ==
{{Ber artigo percipal|[[Lhista de patrimonho eidificado an Bila Rial#Cunceilho de Chabes|Património eidificado an Chabes]]}}
<gallery>
Image:Ponte de Trajano noite- Chaves.jpg|Puonte de Trajano
Image:Pelourinho de Chaves.jpg|Ancho de l Pelourinho
Image:Torre de Menagem Chaves 03.JPG|Torre de Menaige
Image:Igreja da Madalena.jpg|Eigreija de la Madalena bista de l riu
Image:Igreja S. João de Deus (Madalena) - Chaves.jpg| Eigreija de la Madalena
Image:Ponte Romana1.jpg|Puonte de Trajano i Ex-Libris
Image:Castelo de Monforte 01.JPG|[[Castielho de Monforte (Chabes)|Castielho de Monforte]]
Image:Castelo Santo Estevao perto Chaves 02.JPG |[[Castielho de Santo Stébon]]
Image:Biblioteca de Chaves.JPG | [[Biblioteca Municipal de Chabes]]
File:Chaves-Forte de S. Neutel.JPG|Fuorte de S. Neutel
File:Cahaves-Câmara Municipal.JPG|Cámara Municipal
File:Chaves-Museu da Região Flaviense.JPG|Museu Flabiense
File:Chaves-Porta de S. Neutel.JPG|Puorta de S. Neutel
File:Chaves-Fonte de S. Neutel.JPG|Fuonte de S. Neutel
</gallery>
==Eigreijas i capielhas==
<gallery>
File:Chaves-Igreja Matriz.JPG|[[Eigreija de Santa Marie Mayor]]
File:Chaves-Igreja da Misericórdia.JPG|Eigreija de la Misericórdie
File:Chaves-Igreja da Padalena.JPG|Eigreija de la Madalena
File:Chaves-Fachada da Madalena.JPG|Fachada de la Eigreija de la Madalena
File:Chaves-Igreja da Lapa.JPG|Eigreija de la Lhapa
File:Chaves-Igreja dos Salezianos.JPG|Eigreija de ls Salezianos
File:Chaves-Museu da Santa Cabeça.JPG|Capielha de la Santa Cabeça
File:Chaves Capela da Madalena.JPG|Capielha de la Madalena
File:Chaves- Capela de S. Roque.JPG|Capielha de S.Roque
File:Chaves-Capela da Rua primeiro de Dezembro.JPG|Capielha de la rue Purmeiro de Dezembre
File:Chaves-Escadas de Santoa Amaro.JPG|Capielha de Santo Amaro ó S. Mauro
File:Chaves-Capela do senhor dos Passos.JPG|Capielha de l Senhor de ls Passos
File:Chaves-Capela e Cruzeiro de S. Bento.JPG|Capielha i Cruzeiro de S. Bento
File:Chaves-Orgão da Igreja Matriz.JPG|Orgon de la Eigreija Matriç
</gallery>
== Gastronomie ==
Antre ls pratos típicos i ls perdutos gastronómicos de Chabes i de l Alto Támega puoden-se referir l [[persunto]] de Chabes i Barroso, l chouriço, las lhenguiças, las [[Tabafeia (culinária)|tabafeias]], la posta barrosana, l [[chibo]] assado ó stufado, l [[cozido]] a la strasmuntana, la [[feijoada a la strasmuntana]], ls milhos a la romana, las trutas recheadas cul famoso [[persunto|persunto de Chabes]], ls [[Pasteis de Chabes]] i l [[Folar]], ua eiguarie a la base de massa fofa recheada de chicha de [[cochino]], [[persunto]], [[chouriço]] i [[lhenguiça]], l [[Pan de centeno]], [[Berça penca]], [[Patata]] de Trás-los-Montes, [[mel]] i l sou apreciado [[bino]].
Tanto l persunto cumo ls anchidos son secos i curados al fumo de las lhumes, sendo angredientes fundamentales pa la cunfeçon de l Folar de Chabes, specialidade culinária, caratelística de la Páscoa, que ye famosa, tal cumo ls [[Pasteis de Chabes]], ua specialidade lhocal feita de massa folhada, cun chicha picada ne l'anterior. Ls peixes mais típicos son ls de l [[riu Támega]], barbos, scalos, bogas i trutas, sendo estas radadeiras recheadas habitualmente cun [[persunto]]. Outros pratos de la cozina regional merecen ser çtacados, cumo l [[chibo]] stufado, la [[Feijoada (zambiguaçon)|feijoada]] i l [[cozido a la strasmuntana]], ls [[milho]]s i las [[rabanadas]].
<gallery>
Image:Pasteis_de_Chaves.jpg| Pastel de Chabes
Image:Presunto _de_Chaves.jpg| Persunto de Chabes
Image:Folar_de_Chaves.jpg| Folar de Chabes
Image:Pão_de_centeio.jpg| Pan de centeno
</gallery>
== Scuola Superior de Anfermaige ==
La Scuola Superior de Anfermaige Dr. José Timóteo Montalbon Machado, ye ua anstituiçon reconhecida d'antresse público pul Decreto-Lhei nº 99/96 de 19 de Júlio. Enquadrada ne l Ansino Superior Particular i Coperatibo, ye regulamentado pul Decreto-Lhei nº 16/94 de 22 de Janeiro.
Criada an [[1993]], pula Associaçon Promotora de l Ansino de Anfermaige an Chabes, ye ua Anstituiçon sin fines lhucratibos custituída pulas Cámaras Municipales de l [[Alto Támega]] i Barroso i respetibas [[Santa Casa de la Misericórdie]], i inda pula Santa Casa de la Misericórdie de [[Cerba]].
atualmente, l'ounibersidade queda ne l sou nuobo polo, an Outeiro seco.
* Curso de Lhicenciatura an Anfermaige (CLE).
* Curso de Cumplemiento de Formaçon an Anfermaige (CCFE); dirigido a anfermeiros detentores de l Grau de Bacharelato an Anfermaige.
* Curso de Formaçon Cumplementar an Anfermaige (CFCE), frequentado puls alunos que cuncluíran l Bacharelato an Anfermaige ne l'anho Lhetibo 2000/2001.
== Spácios públicos ==
<gallery>
Image:Majestosas e altivas.jpg|Arbles centenárias de l Jardin Público na Madalena
</gallery>
* Ancho de la freiras
* Jardin público
* Paços de l cunceilho
* Eigreija Matriç
* Eigreija de la Misericórdie
* Capielha de Santa Catarina
* Capielha de Santa Cabeça
* Capielha de San Bento
* Eigreija de la Madalena
* Eigreija de la domus flabie
* Santuário de San Caetano
* Santuário de Nuossa senhora de la Aparecida, calbon
* Santuário de la Senhora de l Angaranho, an castelones
* Termas de la cidade
== Cultura i çporto ==
* Museu de la Region Flabiense
* [[Biblioteca Municipal de Chabes]]
* Centro Cultural de Chabes, ten ls percipales serbícios técnico admenistratibos de l Departamiento Sociocultural, antegrando la Debison de "Cultura" i "Tiempos Lhibres', de "Eiducaçon" i "Çporto" i de "Açon Social"
* Associaçon Chabes Biba, al Centro de Recursos Eiducatibos, a la lhoija "punto yá" de l IPJ i a la Sala Multiusos.
* Associaçon flabiense
* [[Grupo Çportibo de Chabes]]
== Jardin de las Freiras ==
{{Artigo percipal|Jardin de las Freiras}}
L Jardin de las Freiras fui un guapo i amblemático jardin, ne l centro de la cidade de [[Chabes (Pertual)|Chabes]] que durante mais de 70 anhos, coloriu i animou l coraçon de la cidade. L Jardin fui cumpletamente çtruído i reconbertido nun spácio de sporádicas eniciatibas municipales, na purmeira década de l seclo XXI. De traçado praino i ampedrado fui amplamente cuntestado i cuntina la çpertar l'andignaçon de specialistas i naturales que l frequentan.
L Jardin de las Freiras permanece cumo un spácio de mimórias i lhazer trasbersales la dezenas de geraçones, enquadrando-se atualmente nua perspetiba de spácio zbalorizado i çcuntextualizado arquitetonicamente, detreminado pula relaçon de l mesmo cula [[arquitetura]] i traça ambolbente.
L Jardin de las Freiras de Chabes cuntina un spácio patrimonial i eimaterial na mimória [[flabiense]], bien refletido nas emoçones i protestos de la populaçon.
== Associaçones lhocales ==
{|
| valign="top" |
* Associaçon "S. Lhourenço Çporto i Cultura"
* Associaçon cultural i recreatiba de a torre d'erbededo
* Associaçon Strasmuntana de Airsoft
* Vanda musical de a torre d'erbededo
* Clube çportibo i cultural de faiones
* Banda musical flabiense "ls pardales"
* Banda musical de lhoibos
* Banda musical de rebordondo
* Banda musical de la casa de la cultura d'outeiro seco
* Casa de la cultura popular d'outeiro seco
* Casa de Cultura de Bidago
* Cunfrarie de Chabes
* Grupo Recreatibo i Cultural de la Freguesie de la Cela
* Banda musical de bila berde de la raia
* Associaçon cultural i recreatiba de l'abobleira
* Associaçon recreatiba i cultural de bilela seca
* Associaçon recreatiba i cultural d'agrela d'erbededo
* Associaçon Direçon Bidago Futebol Clube
* Beteranos de l Grupo Çportibo de Chabes
* Ténis Clube de Chabes Tabolado
* Ribeirense Futebol Clube de Lhoibos
* Clube Flabiense de Caça i Pesca Cando
* Clube de Golfe de Bidago
* Clube de Caça i Pesca de Bidago
* Chabes Femeni Clube
* Associaçon Regional de Ténis de Bila Rial
* Karaté Clube de l Alto Támega
* Grupo Çportibo de Rieira d'Oura
| valign="top" |
* Associaçon de Futebol de Bila Rial(Delegaçon de Chabes) Pabilhon Gimnodesportibo
* Hoquei Clube Flabiense
* Mundo de la Música Flabiense (Futebol de 5)
* Sociadade Columbófila de Chabes
* Sociadade Flabiense
* Associaçon de Paraquedistas de l Alto Támega Aeródromo Municipal de Chabes
* Motor Clube de Chabes
* Associaçon de Atletas Beteranos de T.L.M.La.D.
* Scuola Futebol Chambila
* Ginásio Clube de Chabes
* Associaçon Çportiba de Santo Stébon
* Nataçon Clube de Chabes
* Associaçon Cultural, Recreatiba i Çportiba de Santo António de Monforte
* Grupo Çportibo, Recreatibo i Cultural de ls Ases de la Madalena
* Coral de Chabes
|}
== Ourocidade Chabes-Berín ==
[[Fexeiro:Verín.pav.jpg|thumb|Berín]] Ye un porjeto que cuntou cul apoio de ls Gobiernos de Pertual i de la Galiza, inequíboca i splicitamente cunfirmado nas anterbençones de ls respetibos repersentantes, aquando de la cerimónia d'apersentaçon oufecial de la Ourocidade Chabes-Berín, rializada a 18 de Dezembre de 2007, an Chabes.
Este porjeto cunta cun apoios múltiplos, quier de ls Gobiernos d'ambos ls lhados de la frunteira, quier de la EU, beneficiando de las ouportunidades decorrientes de ser reconhecido cumo un porjeto pioneiro que se anscrebe porgramaçon de ls fondos struturales i tener un eifeito multiplicador an ambas las eiquenomies a lhongo-prazo".
Cunsustanciando la custruçon dua cidadanie ouropeia a partir de la base, mui próssima de las necidades afetabas de ls cidadanos, la Ourocidade Chabes-Berín, segundo l respunsable eiquenómico de l Gobierno de la Galiza, "custitui-se cumo berdadeiro lhaboratório
de práticas de coperaçon" la nible ouropeu, que bai ansaiar formas inobadoras de relacionamiento trasfronteiriço i de
partilha de recursos an nuobas árias cumo la Salude, la Eiducaçon i la Formaçon, ls Trasportes i Quemunicaçones, l Planeamiento Ourbano i las anfra-struturas ampresariales i andustriales.<ref>[http://jn.sapo.pt/2007/12/19/ultimas/Chaves_e_Ver_n_unidas_numa_Eur.html]</ref>
; Laços de coperaçon stóricos
L porjeto de l'eniciatiba de las dues outarquias frunteiriças faç la cumbergéncia i mobeliza la buntade política i ls meios i apoios dun cunjunto de redes anstitucionales de ls dous países, an que se ancluen l Gobierno de Pertual i de la [[Galiza]], l Eixe-Atlántico, la CCRDN (Comisson Cordenaçon i Zambolbimiento Regional de l Norte), nun squecendo las associaçones regionales de munecípios de l Alto-Támega, an Pertual, i la Mancomunidade, na Galiza.
Mos tenermos de l Porgrama Stratégico de Coperaçon Galiza-Norte de Pertual - an que la Ourocidade Chabes-Berín se anscrebe, çtinado a dinamizar l zambolbimiento, la cumpetitebidade, la coperaçon i las cundiçones de bida ne ls dous territórios, prebé-se nun solo la criaçon
de redes anstitucionales de coperaçon territoriales i ourbanas, mas tamien la cumbergéncia de Agéncias de Zambolbimiento, Ounibersidades i Sistemas de Ciéncia i Tecnologie ne l sentido d'ampulsionar las bertentes d'inobaçon, formaçon i qualificaçon de l'amprego cumo pedamiegos de la criaçon dua Sociadade de l coincimiento na Ouroregion.
== La Ourocidade ==
Ye un porjeto de coeson social de ls dous territórios frunteiriços bezinos cuja frunteira i [[Támega]] nun separa, antes pul cuntrairo forma un corredor natural antre las dues cidades i países"
Na base destas relaçones de redes regionales de coperaçon, la Ourocidade Chabes-Berín alarga ls ampatos i ouportunidades a un quadro territorial i populacional mais basto que ls dous cunceilhos. Chabes cunceilho cunta cun 45 mil habitantes, anquanto Berín soma 15 mil, somando ls dous 60 mil habitantes. Mas se se cuntabelizar l Alto-Támega, qu'abrange 105 mil habitantes, i la [[Mancomunidade]] Berín-[[Monterrei (Spanha)|Monterrey]], qu'agrupa sensibelmente 27 mil residentes, la ária d'anfluéncia cunjunta de ls dous cunceilhos que forman la Ourocidade stende l'anfluéncia a un total de mais de 132 mil pessonas.
Çtaca-se puls dous munecípios de la raia l studo, dinamizaçon i biabelizaçon dua rede de trasportes públicos de lhigaçon direta antre Chabes i Berín. La ária cultural abança d'eimediato atrabeç dua Agenda Cultural quemun Chabes-Berín. L mesmo acuntecerá cul antercámbio studantil.
== Tradiçones i festebidades ==
; Fiestas i Romaries
; Die de l Munecípio
* '''Celebraçon de l die de la cidade''': 8 de Júlio
* '''Feira de ls Santos an Chabes''': 30, 31 de Outubre i 1 de Nobembre
* '''N.ª Sra. de las Brotas, Fuorte S. Neutel''' - Santa Marie Maior: Fin de Sumana depuis de la[[Páscoa]]
* '''S. Bernardino - Casas Nuobas, Redondelo''': 20 de Maio
* '''S. André - Curalha''': 30 de Nobembre
* '''S. de la Salude - S. Pedro de Agostén''': 31 de Maio
* '''S. Caetano - Erbededo''': 2º demingo de Agosto
* '''N.ª Sra. De la Assunçon - Bilela Seca''': 15 de Agosto
* '''Senhor de las Almas - Bilarelho de la Raia''': Penultimo Sabado de Agosto
* '''N.ª Sra. De la Carrasco - Outeiro Seco''': 8 de Setembre
* '''N.ª Sra. Aparecida - Calbon''': 2º demingo de Setembre
* '''N.ª Sra. de las Niebes - Paradela de Monforte''': 5 de Agosto
* '''Feira Anual - S. Simon, Bidago''': 28 de Outubre
* '''San Sabastian - Torre de Erbededo''': 20 de Janeiro
* '''Nuossa Senhora de la Cunceiçon - faiones''': 20 d'agosto
* '''Nuossa Senhora de l Angaranho - Castelones''': 1º demingo de setembre
* '''Die de l Idoso - Chabes''': maio/júnio
* '''Fiesta de la ACR de a torre d'erbededo''': 2º/3º sumana de Maio
* '''S. Tiago i S. Caetano - Mairos''': 3º Demingo de Agosto
== Amprensa lhocal i regional ==
=== Jornales i publicaçones===
* [http://www.avozdechaves.com/ La Boç de Chabes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518201720/http://avozdechaves.com/ |date=2013-05-18 }} (Publica Online ne l Diário Atual)
* [http://www.diariodetrasosmontes.com/index.php3 Diário de Trás-Ls-Montes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701162926/http://www.diariodetrasosmontes.com/index.php3 |date=2012-07-01 }}
* [http://www.noticiasdechaves.com/ Amboras de Chabes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226192222/http://www.noticiasdechaves.com/ |date=2012-12-26 }} (Sítio Web ineisistente)
* [http://www.semanariotransmontano.com/ Semanário Strasmuntano (Publicaçones suspensas]
* [http://www.intransigente.com.pt/ Jornal Antransigente] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722001516/http://www.intransigente.com.pt/ |date=2010-07-22 }} (Publicaçones suspensas)
=== Rádios ===
* [http://www.radiolarouco.com/index.php Rádio Lharouco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120902182932/http://www.radiolarouco.com/index.php |date=2012-09-02 }}
== Admenistraçon municipal ==
L munecípio de Chabes ye admenistrado por ua [[Cámara Municipal]] cumpuosta por 7 bereadores. Eesiste ua [[Assemblé Municipal]] que ye l'uorgon lhegislatibo de l munecípio, custituída por 103 deputados.
Nas eileiçones de [[9 de Outubre]] de [[2005]], la cumposiçon de ls uorgones outárquicos quedou a ser la seguinte:
{| {{prettytable}} border=1 cellpadding=1 cellspacing=0
|- style="background:#eee"
| width="30%" |'''Uorgon'''
| width="10%" |'''PSD'''
| width="10%" |'''PS'''
| width="10%" |'''PCP'''
| width="10%" |'''BE'''
| width="10%" |'''PP'''
| width="10%" |'''PEB'''
|-
| Bereadores de la Cámara Municipal || 5 || 2 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
| Deputados de la Assemblé Municipal || 26 || 22 || 3 || 0 || 1 || 0
|-
| ''de ls quales: eileitos diretamente'' || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0
|}
* L Persidente de la Cámara Municipal ye [[João Gonçalves Martins Baptista]].
== Zonas arqueológicas ==
* Cérca de [[Bilas Buonas]].
* Castro de la Rieira de [[Bilarinho de las Paranheiras]].
* Castro de [[Curalha]]
* [[Bidago]]
* Cidade de [[Lhimones]]
* [[Cidadelha]]
* [[Cigadonha]]
* Muro de [[Seara Bielha]]
* Alto Melitar an [[Bilela Seca]]
* Facho de [[Castelones (Chabes)|Castelones]].
* Cérca de ls Mouros, de [[Muradelhas]].
* Castro de Paradela de Monforte, de [[Paradela]].
* Staçon Arqueológica de [[Sigerei]].
* Estaçon Arqueológica de Suzana an [[Seara Bielha]].
* Staçon Arquelógica de [[Padieiros]] an [[Soutelinho de la Raia]].
* Staçon Arquelógica de [[Alboradinha]] an [[Bilarelho de la Raia]].
* Estaçon Romana de Quintela an Bilarelho de la Raia.
* Staçon Romana de [[Bal de Ermida]] an Bilarelho de la Raia.
* Estaçon Romana de [[Carbalheiras]] an Bilarinho de la Raia.
* Graburas [[Rupestres]] de [[Pereira de Selon]].
* Graburas Rupestres de [[Outeiro Machado]] an [[Baldanta]].
* Staçon Arqueológica de Soutilha, an [[Mairos]].
* Graburas [[Rupestres]] de la Moeda, Tripe, Outeiro de l Salto, an [[Mairos]].
* Castro de la Tróia, an [[Mairos]].
== Freguesies ==
L cunceilho de Chabes ye cumpuosto por 51 freguesies, 3 de las quales ourbanas:
{|
| valign=top |
* [[Augas Fries]]
* [[Anielhohe]]
* [[Arcossó]]
* [[Bobadela]]
* [[Bustelo]]
* [[Calbon]]
* [[Cela]]
* [[Cimo de Bila de Castanheira]]
* [[Curalha]]
* [[Eiras (Chabes)|Eiras]]
* [[Erbededo]]
* [[Faiones]]
* [[Lhama de Arcos]]
* [[Lhoibos]]
* [[Madalena (Chabes)|Madalena]] (ourbana)
* [[Mairos]]
* [[Moreiras]]
| valign=top |
* [[Nueira de la Muntanha]]
* [[Oucidres]]
* [[Oura]]
* [[Outeiro Seco]]
* [[Paradela (Chabes)|Paradela]]
* [[Póboa de Agraçones]]
* [[Redondelo]]
* [[Roriç]]
* [[Samaiones]]
* [[Sanfins (Chabes)|Sanfines]]
* [[Sanjurge]]
* [[Santa Cruç - Trindade]] (ourbana)
* [[Santa Lheocádie (Chabes)|Santa Lheocádie]]
* [[Santa Marie Maior (Chabes)|Santa Marie Maior]] (ourbana)
* [[Santo António de Monforte]]
* [[Santo Stébon (Chabes)|Santo Stébon]]
* [[San Julion de Montenegro]]
| valign=top |
* [[San Pedro de Agostén]]
* [[San Bicente (Chabes)|San Bicente]]
* [[Seara Bielha]]
* [[Selhariç]]
* [[Soutelinho de la Raia]]
* [[Soutelo (Chabes)|Soutelo]]
* [[Trabancas]]
* [[Tronco (Chabes)|Tronco]]
* [[Bal de Anta]]
* [[Bidago]]
* [[Bila Berde de la Raia]]
* [[Bilar de Nantes]]
* [[Bilarelho de la Raia]]
* [[Bilarinho de las Paranheiras]]
* [[Bilas Buonas]]
* [[Bilela Seca]]
* [[Bilela de l Támega]]
|}
{{Chabes/Freguesies}}
== Flabienses eilustres ==
* [[António Granjo]]
* [[Cândido Sotto Mayor]]
* [[Tenente Porfírio da Silva]]
* [[Francisco Gonçalves Carneiro]]
* [[José Guilherme Calvão Borges]]
* [[Guilherme Martins da Veiga Calvão]]
* [[Guilherme Almor de Alpoim Calvão]]
* [[Francisco da Costa Gomes]]
* [[Gayo Sevio Lupo]]
* [[Gentil de Valadares]]
* [[João Gonçalves da Costa]]
* [[Lourenço Pires Chaves]]
* [[Mário Carneiro]]
* [[Nadir Afonso]]
* [[Rodrigo Domingos de Sousa Coutinho Barbosa]]
* [[Mário Gonçalves Carneiro]]
* [[Agostinho de Sousa Pinto de Barros Cachapuz]]
* [[José Ferreira Lobo]]
==Eilustres çcendentes, studantes i residentes==
* [[António Gedeão]] (Rómulo de Carvalho), [[poeta]]
* [[Óscar Carmona]], [[Persidente de la República]]
* [[Manuel Valadares]], [[cientista]], [[Anstituto Curie]]
* [[Rui Pereira]], [[Menistro]]
* [[Francisco José Viegas]], [[scritor]]
* [[Maria da Assunção Esteves]], [[Persidente de la Assemblé de la República]]
== Geminaçones ==
L cunceilho de Chabes ye geminado culas seguintes cidades:<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M5400 |accessdate=2012-12-11 |archivedate=2011-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111224201434/http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M5400 }}</ref>
* {{flagicon|France}} '''[[Talence]]''', [[Gironda]], [[Fráncia]]
* {{flagicon|Lhuxembourg}} '''[[Differdange]]''', [[Sch-sur-Alzette (canton)| Sch-sur-Alzette]], [[Lhuxemburgo]]
* {{flagicon|Mozambique}} '''[[Nampula]]''', [[Nampula (porbíncia)| Nampula]], [[Moçambique]]
* {{flagicon|Guinea-Bissau}} '''[[Bafatá (cidade)| Bafatá]]''', [[Bafatá (region)| Bafatá]], [[Guiné-Bissau]]
* {{flagicon|Pertual}} '''[[Coimbra]]''', [[Çtrito de Coimbra]], [[Pertual]]<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M3000 |accessdate=2012-12-11 |archivedate=2016-01-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160129082428/http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M3000 }}</ref>
{{refréncias}}
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Chaves, Portugal}}
* [http://www.chaves.pt Páigina Oufecial de la Cámara Municipal de Chabes]
* [http://www.comfrariadechaves.com Sítio de la Cunfrarie de Chabes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.festimage.org/ Festimage - Festibal Anternacional de Eimaige]
* [http://www.chavesviva.pt/ Chabes Biba - Artes i Oufícios de la Region Flabiense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060820171305/http://www.chavesviva.pt/ |date=2006-08-20 }}
* [http://www.termasdechaves .com/ Sítio de las Termas de Chabes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.gdchaves.pt/ Páigina Oufecial de l Grupo Çportibo Chabes]
<br clear=all>
{{CunceilhosBilaRial}}
[[Catadorie:Chabes| ]]
[[Catadorie:Munecípios frunteiriços de Pertual]]
bvej582wd7oid4kamuecbn9i52apkzk
Léngua anglesa
0
6533
108092
107783
2026-08-21T14:58:52Z
~2026-30875-10
15270
/* Bocabulário */
108092
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Léngua
|nome = Anglés
|nomenatibo = ''English''
|quelorfamília = Indo-Ouropeia
|stados = (ber [[Léngua anglesa#Çtribuiçon geográfica|ambaixo]])
|falantes = Purmeira léngua: 309–400 milhones <br />Segunda léngua: 199–1,400 milhones<ref>cf: [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1984 stimate); [http://www.eiquenomist .com/world/ourope/çplayStory.cfn?Story_ID=883997 The Triumph of Anglish]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Eiquenomist, Dec. 20, 2001; [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate); {{cite web |url=http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php |título=20,000 Teaching Jobs |acessdate=2007-02-18 |publisher=Oxford Seminars |language=Anglish }};</ref><ref name="wwenglish">{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |título=Leture 7: World-Wide Anglish |acessdate=2007-03-26|publisher=<sub>I</sub>StLing }}</ref><br />Total: 500 milhones<ref name="wwenglish"/><ref>[http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate);</ref>
|posiçon = 4<sup>la</sup> posiçon cumo léngua natiba i 2<sup>la</sup> posiçon cuntando tamien ls que la falan cumo 2<sup>la</sup> léngua.
|fam2 = [[lénguas germánicas|Germánica]]
|fam3 = [[lénguas germánicas oucidentales|Germánica oucidental]]
|fam4 = [[Lénguas anglo-frísias|Anglo-frísia]]<ref>{{citar libro|outor=Bunse, Heinrich Adan Wilheln|títalo=Ampeçaçon a la filologie germánica|eiditora=Ed. de la UFRGS|anho=1983|páiginas=79|id=}}</ref>
|fam5 = [[lénguas ánglicas|Ánglica]]
|oufecial = [[Aneixo:Lista de países adonde l'anglés ye la léngua oufecial|54 países]]<br />[[Naciones Ounidas]]<br />[[Ounion Ouropeia]]<br />[[Quemunidade de las Naciones]] <br /> [[Cunseilho de la Ouropa]] <br />[[OTAN]] <br />[[Tratado Norte-Amaricano de Libre Comércio|NAFTA]] <br /> [[Organizaçon de ls Stados Amaricanos|OEA]] <br /> [[Organizaçon de la Cunferéncia Eislámica|OCI]] <br /> [[UKUSA]]
|regulador = ''Sin regulamentaçon oufecial''
|scrita = [[Alfabeto latino]]
|iso1 = en
|iso2 = eng
|iso3 = eng
|sil = ENG
|pronúncia = {{IPA|/ˈɪŋglɪʃ/}}
|mapa = [[Fexeiro:Anglospeak.svg|frameless|upright=1.5]]
{{legenda|#0000ff|Países adonde l'anglés ye la léngua ''[[de fato]]'' an azul scuro (cun sceçon de l [[Quebec]])}}
{{legenda|#8ddada|Países adonde ye l'anglés ye la [[léngua oufecial]], mas nun ye la léngua ''[[de fato]]''}}
}}
'''Anglés''' (''English'') ye ua [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que surgiu ne ls reinos [[Anglaterra anglo-saxana|anglo-saxónicos]] de la [[Anglaterra]] i se spalhou pa l que benerie la se tornar l sudeste de la [[Scócia]], sob l'anfluéncia de l reino [[Anglos|anglo]] mediebal de la [[Reino de la Nortúmbria|Nortúmbria]]. Passado seclos de stensa anfluéncia de la [[Reino de la Grana-Vretanha|Grana-Bretanha]] i de l [[Reino Ounido]] zde l seclo XVIII, atrabeç de l [[Ampério Británico]], i de ls [[Stados Ounidos]] zde meados de l seclo XX,<ref>[[#refAmmon2006|Ammon]], pp. 2245–2247.</ref><ref>[[#refSchneider2007|Schneider]], p. 1.</ref><ref>[[#refMazrui1998|Mazrui]], p. 21.</ref><ref>[[#refHowatt2004|Howatt]], pp. 127–133.</ref> l'anglés ten sido [[Anglofonia|amplamente çperso]] an to l planeta, tornando-se la [[Léngua mundial|percipal léngua]] de l çcurso anternacional i ua ''[[léngua franca]]'' an muitas regiones.<ref>[[#refCrystal1997|Crystal]], pp. 87–89.</ref><ref>[[#refWardhaugh2006|Wardhaugh]], p. 60.</ref> L léngua ye amplamente daprendido cumo ua [[segunda léngua]] i ousado cumo [[léngua oufecial]] de la [[Ounion Ouropeia]], de las [[Naciones Ounidas]] i de muitos países de la ''[[Commonwealth]]'', bien cumo de muitas outras [[Organizaçon anternacional|organizaçones mundiales]]. Ye l terceiro léngua mais falado an to l mundo cumo purmeira léngua, depuis de l [[Léngua mandarin|mandarin]] i de l [[Léngua spanhola|espanhol]].<ref name="ethnologue" /> Ye la léngua mais falada an to l mundo.<ref>Seth Mydanes (May 24, 2007) [http://www.nytimes .com/2007/05/14/world/asia/14iht-14englede.5705671.html "Across cultures, Anglish is the word"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} ''New York Eiquipas''. Vesitado an 21 de setembre de 2011</ref>
Storicamente, l'anglés ouriginou-se de la fuson de lénguas i dialetos, agora coletibamente chamados ''[[anglés antigo]]'', que fúrun trazidos pa la cuosta leste de la [[Grana-Bretanha]] por [[pobos germánicos]] ([[anglo-saxones]]) ne l seclo V, sendo la palabra ''anglish'' deribada de l nome de ls [[anglos]] i, finalmente, de sue region ancestral de Angeln (ne l que ye agora [[Schleswig-Holstein]]).<ref>{{cite web|url=http://www.merrian-webster .com/ditionary/Anglish |título=Anglish – Defenition fron the Merrian-Webster Online Ditionary |publisher=Merrian-webster .com |date=25 d'abril de 2007 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Un númaro seneficatibo de palabras an anglés son custruídos cun base nas raízes de l [[latin]], bisto qu'esse léngua fui, d'algua forma, la léngua franca de la [[Eigreija Crestiana]] i de la bida anteletual ouropeia.<ref name="Spiritus-temporis .com">{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis .com/old-anglish-language/latin-anfluence.html |título=Old English language – Latin anfluence |publisher=Spiritus-temporis .com |date= |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> L'anglés fui mais anfluenciado pula [[léngua nórdica antiga]], debido la [[Danelaw|ambasones bikings]] ne ls seclos VIII i IX.
La [[cunquista normanda de la Anglaterra]] ne l seclo XI dou ourige a fuortes [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimos]] de l [[Léngua normanda|franco-normando]] i las cumbençones de bocabulairo i ortografie ampeçórun a dar l'aparéncia superficial dua streita relaçon de l'anglés culas [[lénguas románicas]],<ref>{{cite web |url=http://www.storyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?storyid=ab13 |título=Words on the brain: fron 1 million years ago?
|outhor= |date= |work=Story of language |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.orbilat .com/Anfluences_of_Romance/Anglish/RIFL-Anglish-Latin-The_Anflluences_on_Old_Anglish.html |título=Latin Anfluences on Old Anglish |outhor=Albert C. Vaugh & Thomas Cable |year=1978 |work=An scert fron Foreign Anfluences on Old Anglish |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref> l qu'agora ye chamado de [[anglés médio]]. La [[Grande Mudança Bocálica]], qu'ampeçou ne l sul de la Anglaterra ne l seclo XV ye un de ls eibentos stóricos que marcan l surgimiento de l [[anglés moderno]] a partir de l'anglés médio.
Debido a l'assimilaçon de las palabras de muitos outros lénguas al longo de la stória moderna, l'anglés cuntén un bocabulairo mui grande. L'anglés moderno nun solo assimilou palabras d'outras [[Lénguas de la Ouropa|lénguas ouropeias]], mas tamien de to l mundo, ancluindo palabras de l [[Léngua hindi|hindi]] i d'ourige africana. L ''[[Oxford English Ditionary]]'' lista mais de 250.000 palabras çtintas ne l léngua, nun ancluindo muitos tenermos técnicos, científicos ó [[gíria]]s.<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordditionaries .com/page/howmanywords |título=How many words are there in the Anglish Language? |outhor= |date= |work= |publisher=Oxfordditionaries .com |acessdate= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bistawide .com/languages/language_statistics.htn |título=Bista Worldwide Language Statistics |publisher=Bistawide .com |date= |acessdate=31 d'outubre de 2010}}</ref>
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la léngua anglesa}}
{{Bertambén|Léngua anglesa antiga|Anglés médio|Léngua anglesa moderna}}
[[Fexeiro:Beowulf.firstpage.jpeg|thumb|upright|squierda|Purmeira páigina de l manuscrito ''[[Beowulf]]''.]]
L'anglés ye ua [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que se ouriginou a partir de ls dialetos [[Lénguas anglo-frísias|anglo-frísio]] i [[saxon antigo]] trazidos pa la [[Grana-Bretanha]] por quelonos [[germánicos]] de bárias partes de l que ye hoije l noroiste de la [[Almanha]], [[Dinamarca]] i [[Países Baixos]].<ref>{{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |título=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Lenguistic Hypotheses |pages=285–286 |year=1999 |publisher=Routledge |isbn=9780415117616 |url=http://books.gogle .com/?id=DWMHhfXxLaIC&pg=PA286 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até essa época, la populaçon natiba de la [[Británia (porbíncia romana)|Bretanha Romana]] falaba [[léngua celta]] [[Léngua británica|británica]] junto cula anfluéncia acroletal de l [[latin]], zde l'acupaçon [[Ampério Romano|romana]] de 400 anhos.<ref>[http://www.anformation-britain.co.uk/storydetails/article/2/ ''"The Roman eipoch in Britain lasted fur 367 years"'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anformation Britain website</ref>
Ua de las [[tribos germánicas]] que chegórun a la [[Grana-Bretanha]] éran ls [[anglos]],<ref>{{cite web|url=http://www.anglik.net/anglishlanguagehistory.htn |título=Anglik Anglish language resource |publisher=Anglik.net |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> que [[Beda]] acraditaba tenéren mudado cumpletamente la Bretanha.<ref>{{cite web|url=http://www.cel.org/cel/bede/story.b.i.xib.html |título=Bede's Eclesiastical Story of Angland | Christian Classics Ethereal Library |publisher=Ccel.org |date=1 de júnio de 2005 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Ls nomes ''angland'' (de ''Angla land''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009427|título=Angla land|work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref> ó "tierra de ls anglos") i ''anglish'' (de l [[anglés antigo]] ''anglisc''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009433|título=Anglisc |work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref>) son deribados de l nome dessa tribo; inda assi [[saxones]], [[jutos]] i ua bariadade de pobos germánicos a partir de las cuostas de la [[Frísia]], [[Baixa Saxónia]], [[Suécia]] i [[Jutlándia de l Sul]] tamien se mudórun pa la Grana-Bretanha nesta época.<ref>{{cite book|last=Collingwod|first=R. G.|outhorlink=R. G. Collingwod|coauthors=eit al|título=Roman Britain and Anglish Settlements|publisher=Clarendon|location=Oxford, Angland|year=1936|pages=325 eit sec|chater=The Anglish Settlements. The Sources fur the period: Angles, Saxones, and Jutes on the Cuntinent|isbn=0819611603}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/angol-0-X.html |título=Lenguistics Research Center Texas University |publisher=Utexas.edu |date=20 de febreiro de 2009 |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_story/tutor/firsteuro/ambas.html |título=The Germanic Ambasiones of Western Ourope, Calgary University |publisher=Ucalgary.ca |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref>
Einicialmente, l [[anglés antigo]] era un grupo diberso de [[dialeto]]s, l que reflete las ouriges bariadas de ls [[Anglaterra anglo-saxana|reinos anglo-saxones de la Grana-Bretanha]],<ref>David Graddol, Dick Leith, and Joan Swann, ''Anglish: Story, Dibersity and Change'' (New York: Routledge, 1996), 101.</ref> mas un desses dialetos, l saxon oucidental, eibentualmente passou a dominar i ye neste que l poema ''[[Beowulf]]'' fui scrito.
L'anglés antigo mais tarde fui trasformado por dues óndias d'ambasones. L purmeiro fui por falantes de l galho lenguístico [[Lénguas germánicas setentrionales|germánico setentrional]], quando [[Halfdan Ragnarsson]] i [[Ibar Ragnarsson]] ampeçórun la cunquista i la colonizaçon de l norte de las [[Ilhas Británicas]], ne ls seclos VIII i IX (ber ''[[Danelaw]]''). La segunda fui por falantes de l normando antigo, ua [[léngua románica]], ne l seclo XI cula [[cunquista normanda de la Anglaterra]]. L [[Léngua normanda|normando]] zambolbiu-se para [[anglo-normando]] i depuis para [[anglo-francés]], quando antroduziu ua nuoba gama de palabras, specialmente atrabeç de ls tribunales i de l gobierno. Para alhá de l'alargamiento de l [[léxico]] cun palabras scandinabas i normandas, estes dous eibentos tamien simplificórun la gramática i trasformórun l'anglés nua lenguaige de [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimo]], mais abierta para aceitar nuobas palabras d'outras lénguas.
Las mudanças lenguísticas ne l'anglés passado l'ambason normanda porduziu l que ye agora coincido cumo [[anglés médio]], sendo ''[[The Canterbury Tales]]'', de [[Geoffrey Chaucer]], l'obra mais coincida.
Durante to este período l [[latin]], d'algua forma, era la [[léngua franca]] de la bida anteletual ouropeia, an purmeiro lugar l [[latin mediebal]] de la [[Eigreija Crestiana]], mas depuis l latin [[houmanista]] de la [[Renacença]] i aqueilhes que screbírun ó copiou testos an latin<ref name="Spiritus-temporis .com"/> quemumente cunhórun nuobos tenermos de l léngua para se referir la cousas ó cunceitos pa ls quales nun habie nanhue palabra natiba eisistente ne l'anglés.
L [[anglés moderno]], qu'anclui las obras de [[William Shakespeare]]<ref>Se [[Fausto Cercignani|Cercignani, Fausto]], ''Shakespeare's Works and Eilizabethan Pronunciation'', Oxford, Clarendon Press, 1981.</ref> i la [[Víblia King James]], ye giralmente datado de cerca de 1550, i quando l [[Reino Ounido]] se tornou ua [[Ampérios coloniales|poténcia colonial]], l léngua serbiu cumo [[léngua franca]] de las colónias de l [[Ampério Británico]]. Ne l período pós-colonial, alguas de las naciones recén-criadas que tenien bárias lénguas natibas outórun por cuntinar a ousar l'anglés cumo léngua franca para eibitar las deficuldades políticas inerentes a la promoçon de qualquiera léngua própia arriba de las outras. Cumo resultado de l crecimiento de l Ampério Británico, l'anglés fui adotado na [[América de l Norte]], [[Índia]], [[África]], [[Oustrália]] i an muitas outras regiones, ua tendéncia alargada cul surgimiento de ls [[Stados Ounidos]] cumo ua [[superpoténcia]] an meados de l seclo XX.
== Çtribuiçon geográfica ==
{{Artigo percipal|Anglofonia|América Anglo-Saxónica}}
[[Fexeiro:Native English speakers by country 1997 modified.svg|thumb|Anglés cumo purmeiro léngua por paíç (Crystal 1997).]]
Cerca de 375 milhones de pessonas falan anglés cumo sue purmeira léngua.<ref>Curtis, Andy. ''Color, Race, And Anglish Language Teaching: Shades of Meaning''. 2006, page 192.</ref> L'anglés hoije ye probabelmente la terceira maior léngua an númaro de falantes natibos, depuis de l [[Léngua mandarin|chinés mandarin]] i de l [[léngua spanhola|espanhol]].<ref name = "ethnologue">[http://web.archibe.org/web/19990429232804/www.sil.org/ethnologue/top100.html Ethnologue, 1999]</ref><ref name = "CIA World Fatbook">[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2098.html CIA World Fatbook]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Field Listing — Languages (World).</ref> Inda assi, quando se cumbina natibos i nun natibos ye probabelmente la léngua mais falada ne l mundo, ambora eibentualmente la segunda, quedando atrás dua cumbinaçon de ls [[Léngua chinesa|lénguas chineses]] (dependendo ó nun de las çtinçones esses lénguas son classeficados cumo "lénguas" ó "dialetos").<ref name = "Languages of the World">[http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn Languages of the World (Charts)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Comrie (1998), Weber (1997), i l Summer Anstitute fur Lenguistics (SIL) 1999 Ethnologue Surbey. Çponíbel an [http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn The World's Most Widely Spoken Languages]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Mair>{{cite journal|url=http://campana-platonic.org/cumplete/spp029_chinese_dialet.pdf|format=PDF|journal=Campana-Platonic Papers|last=Mair|first=Vitor H.|outhorlink=Bitor H. Mair|título=What Is la Chinese "Dialet/Topolet"? Refletiones on Some Key Campana-Anglish Lenguistic Terms|year=1991}}{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las stimatibas qu'ancluen falantes de l'anglés cumo [[segunda léngua]] barian antre 470 milhones la mais dun bilhon, dependendo de cumo l'alfabetizaçon ó l domínio ye defenido i medido.<ref>{{cite web |url=http://columbia .ptfd .com/Anglish+language |título=Anglish language |acessdate=2007-03-26 |year=2005 |publisher=Columbia University Press }}</ref><ref>[http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php 20,000 Teaching ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L porsor de Lenguística [[David Crystal]] calcula que ls nó-falantes yá supírun l númaro de falantes natibos nua proporçon de 3-1.<ref>{{Cite book | last = Crystal | first = David | outhor-link = David Crystal | título = Anglish las la Global Language | eidition = 2nd | place = | publisher = Cambridge University Press | page = 69 | year = 2003 | url = http://books.gogle .com/books?id=d6jPAKxTHRYC | isbn = 9780521530323 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, citado an {{Cite journal | last = Power | first = Carla | título = Not the Quen's Anglish | journal = Newswek | date = 7 March 2005 | year = 2005 | url = http://www.newswek .com/id/49022 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls países cun maior populaçon de falantes natibos de Anglés son, an orde decrecente: Stados Ounidos (215 milhones),<ref name="US speakers">{{cite web|url=http://www.census.gob/prod/2005pus/06statab/pop.pdf|título=U.S. Census Bureau, Statistical Abstrat of the United States: 2003, Setion 1 Population|format=PDF|publisher=U.S. Census Bureau|pages=59 pages}} Tabela 47 apersenta l balor de 214.809.000 pa las pessonas a partir de ls cinco anhos d'eidade que falan sclusibamente anglés an casa. Cun base na Amarican Community Surbey, esses resultados scluen aqueilhes que biben an quemunidades (tales cumo drumitórios ounibersitairos, anstituiçones i casas de l grupo), i por defeniçon sclui falantes natibos d'anglés que falan mais dua léngua an casa.</ref> Reino Ounido (61 milhones),<ref name="Crystal">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 The Cambridge Ancyclopedie of the Anglish Language, Second Eidition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, [1995] (2003-08-03).]</ref> Canadá (18,2 milhones),<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/anglish/census06/data/highlights/language/Table401.cfn Population by mother tongue and age groups, 2006 counts, fur Canada, probinces and territories–20% sample data]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Census 2006, Statistics Canada.</ref> Oustrália (15,5 milhones),<ref name="Australia speakers">[http://www.censusdata.abs.gob.au/ABSNabigation/prenab/BiewData?ation=404&documentprodutno=0&documenttype=Details&ourder=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&porduttype=Census%20Tables&jabascrit=true&textbersion=false&nabmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&colletion=Census&period=2006&pordutlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&porduttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& Census Data fron Australian Bureau of Statistics]{{Lhigaçon einatiba|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Léngua percipal falada an casa. La figura ye l númaro de pessonas que solamente falan anglés an casa.</ref> Nigéria (4 milhones),<ref>Figuras son ls falantes de l [[pidgin nigeriano]], un pidgin ó [[Lénguas crioulas|crioulo]] baseado ne l'anglés. Ihemere dá un anterbalo de cerca de 3 a 5 milhones de falantes natibos, l punto médio de l'anterbalo ye ousado na tabela. Ihemere, Kelechukwu Uchechukwu. 2006. "[http://www.njas.heilsinki.fi/pdf-files/bol15num3/ihemere.pdf La Basic Çcrition and Analytic Treatment of Noun Clauses in Nigerian Pidgin.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}" ''Nordic Journal of African Studies'' 15(3): 296–313.</ref> Irlanda (3,8 milhones),<ref name="Crystal" /> África de l Sul (3,7 milhones),<ref name="SA speakers">[http://www.statssa.gob.za/publicationes/CinBrief/CinBrief2001.pdf Census in Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, page 15 (Table 2.5), 2001 Census, Statistics South Africa</ref> i Nuoba Zelándia (3,6 milhones), cunforme censo de 2006.<ref>{{cite web |título=About people, Language spoken |url=http://www.stats.gobt.nç/Census/2006-census-data/classefication-counts-tables/about-people/language-spoken.aspx |publisher=Statistics New Zealand |date=2006 census |acessdate=2009-09-28}} (links to Microsoft Eicel files)</ref>
Países cumo las [[Filipinas]], [[Jamaica]] i [[Nigéria]] tamien ténen milhones de falantes natibos de dialetos cuntinos que ban de l [[crioulo de base anglesa]] la berson mais padron de l'anglés. Dessas naciones adonde l'anglés ye falado cumo [[segunda léngua]], la [[Índia]] ten l maior númaro de falantes (''[[anglés andiano]]''). Crystal afirma que, cumbinando ls falantes natibos i nun natibos, la Índia agora ten mais pessonas que falan ó antenden l'anglés de l que qualquiera outro paíç de l mundo.<ref>[http://eiducation.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html Subcontinent Raises Its Boice]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Crystal, David; Guardian Wekly: Friday 19 Nobember 2004.</ref><ref>Yong Zhao; Keith P. Campbell (1995). "Anglish in China". World Anglishes 14 (3): 377–390. Hong Kong cuntributes an additional 2.5 million speakers (1996 by-census).</ref>
[[Fexeiro:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=2|centro|Mapa de naciones qu'outelizan l'anglés cumo léngua oufecial ó cumo la léngua predominante,]]
== Alfabeto anglés ==
{{Artigo percipal|Alfabeto anglés}}
L'anglés ye scrito ne l [[alfabeto latino]], sin nanhun caráter special. Hai aparentes sceçones an palabras que mantén la grafie strangeira, cumo ''naïbe'', ''Noël'' i féte. Ls nomes de las letras son ls seguintes:
{|Border=1
|-----
| ||'''La''' ||'''B''' ||'''C''' ||'''D''' ||'''I''' ||'''F''' ||'''G''' ||'''H''' ||'''I''' ||'''J''' ||'''K''' ||'''L''' ||'''M'''
|-----
|nome ||''la''||''be''||''ce''||''de'' ||''i'' ||''ef'' ||''ge'' ||''aitch'' ||''i'' ||''jay'' ||''kay'' || ''el''||''an''
|-----
|pronúncia (IPA)||/iɪ/||/bi/||/siː/ ||/diː/||/iː/||/εf/||/dʒi/ ||/iɪtʃ/ || /laɪ/|| /dʒiɪ/ ||/keɪ/ ||/εɫ/ ||/εm/
|-
| ||'''N''' ||'''L'''||'''P'''|| '''Q'''|| '''R'''|| '''S'''|| '''T'''|| '''U'''|| '''B'''|| '''W'''|| '''X'''|| '''Y'''|| '''Z'''
|-
|nome ||''en'' ||''l''||''pe'' ||''cue'' ||''aire'' ||''ess'' || ''te''|| ''u''||''be'' ||''double-u'' ||''s'' || ''wye''||''ze'' (EUA) ó ''zed'' (R.U.)
|-
|pronúncia (IPA) ||/ɛm/||/lʊ/||/piː/||/kjuː/||/ɑr/||/ɛs/||/tiː/||/juː/||/biː/||/ˈdʌbəɫ juː/|||/ɛks/||/waɪ/||/ziː/ ó /zed/
|}
== Fonologie ==
=== Bogales ===
{| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" class="wikitable"
! [[Alfabeto fonético anternacional|AFI]] !! Çcriçon !! eisemplo
|-
! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[monotongo]]s
|-
| {{IPA |i/iː}} || alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ea}}d
|-
| {{IPA |ɪ}} || média alta, central anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d
|-
| {{IPA |ɛ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d
|-
| {{IPA |æ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|la}}d
|-
| {{IPA |ɒ}} || baixa, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|l}}x<ref group="cn">L'anglés norte-amaricano nun ten este sonido; palabras cun este sonido son pronunciadas cun {{IPA |/ɑ/}} ó {{IPA |/ɔ/}}</ref>
|-
| {{IPA |ɔ/ɑ}} || média baixa, posterior, arredondada || p{{fontcolor|red|aw}}ed<ref group="cn">Alguns dialetos norte amaricanos nun ténen esta bogal</ref>
|-
| {{IPA |ɑ/ɑː}} || baixa, posterior, nó-arredondada || br{{fontcolor|red|la}}
|-
| {{IPA |ʊ}} || média alta, central posterior || g{{fontcolor|red|o}}d
|-
| {{IPA |u/uː}} || alta, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|o}}ed<ref group="cn">La letra ''U'' puode repersentar tanto {{IPA|/u/}} quanto {{IPA|/ju/}}. Na pronúncia anglesa, se {{IPA|/ju/}} ocorren passado {{IPA|/t/}}, {{IPA|/d/}}, {{IPA|/s/}} ó {{IPA|/ç/}}, esso normalmente proboca palatizaçon i tales cunsuantes tornan-se, respetibamente, {{IPA|/ʨ/}}, {{IPA|/ʥ/}}, {{IPA|/ɕ/}} i {{IPA|/ʑ/}}, cumo an ''tune'', ''during'', ''chochar'', i ''azure''. Ne l'anglés norte-amaricano, la palatizaçon nun acuntece normalmente, la nun se que {{IPA|/ju/}} seia seguido de ''r'', resultando que {{IPA|/(t, d,s, ç) jur/}} tornen-se, respetibamente, {{IPA|/tʃɚ/}}, {{IPA|/dʒɚ/}}, {{IPA|/ʃɚ/}} and {{IPA|/ʒɚ/}}, cumo an ''nature'', ''berdure'', ''sure'', i ''treasure''</ref>
|-
| {{IPA |ʌ/ɐ/ɘ}} || média baixa, posterior, nó-arredondada; média baixa, central || b{{fontcolor|red|u}}d
|-
| {{IPA |ɜː}} ó<br />{{IPA |ɝ}}|| média baixa, central, nó-arredondada ó<br /> retroflexa|| b{{fontcolor|red|ir}}d<ref group="cn">La bariante norte-amaricana deste sonido ye ua bogal matizada de r</ref>
|-
| {{IPA |ə}} || média baixa, posterior, nó-arredondada || Ros{{fontcolor|red|la}}'s<ref group="cn">Muitos falantes de l'anglés norte-amaricano nun çtinguen antre estas dues bogales átonas. Pronuncian ''roses'' i ''Rosa's'' de l mesmo jeito i l simblo ousado ye este: {{IPA |/ə/}}</ref>
|-
| {{IPA |ɨ}} || alta, central, nó-arredondada || ros{{fontcolor|red|i}}s<ref group="cn">Este sonido ye quemumente trascrito {{IPA |/i/}} ó {{IPA |/ɪ/}}</ref>
|-
! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[Ditongo]]s
|-
| {{IPA |i(ɪ)/iɪ}} || média alta, anterior, nó-arredondada<br /> alta, anterior nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ay}}ed<ref group="cn" name="eiou">Ls ditongos {{IPA |/iɪ/}} i {{IPA |/lʊ/}} son monotongalizados por muitos falantes de l'anglés padron norte-amaricano, respetibamente, an: {{IPA |/iː/}} i {{IPA |/lː/}}</ref>
|-
| {{IPA |l(ʊ)/əʊ}} || média alta, posterior, arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|l}}de<ref group="cn" name="eiou" />
|-
| {{IPA |laɪ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central anterior, nó-arredondada || cr{{fontcolor|red|y}}
|-
| {{IPA |laʊ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|ough}}
|-
| {{IPA |ɔɪ}} || média baixa, posterior, arredondada<br /> alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|oy}}
|-
| {{IPA |ʊɚ/ʊə}} || média alta, central posterior<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || b{{fontcolor|red|or}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, este sonido serie {{IPA|/ʊə/}}, {{IPA|/ɔ:/}}</ref>
|-
| {{IPA |ɛɚ/ɛə/iɚ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || f{{fontcolor|red|air}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, l {{IPA|/ə/}} ye suprimido, quedando ua bogal longa {{IPA|/ɛ:/}}</ref>
|}
;Notas
<references group="cn" />
=== Cunsuantes ===
Este ye l sistema de cunsuantes de la léngua anglesa, trascritos culs simblos de l [[Alfabeto Fonético Anternacional]] (AFI).
{| class="wikitable"
!
! [[Cunsuante bilabial|Bilabiales]]
! [[Cunsuante labiodental|Labio-<br />dentales]]
! [[Cunsuante dental|Dentales]]
! [[Cunsuante albeolar|Albeolares]]
! [[Cunsuante palatoalbeolar|Palato-<br />albeolares]]
! [[Cunsuante palatal|Palatales]]
! [[Cunsuante belar|Belares]]
! [[Cunsuante labiobelar|Labio-<br />belares]]
! [[Cunsuante glotal|Glotal]]
|-
! [[Cunsuante nasal|Nasales]]
| style="text-align:center;"|{{IPA |m}}
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |m}}
|
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |ŋ}}<ref group="cn" name="c1">La [[nasal belar]] {{IPA|[ŋ]}} ye un alofone de /m/ an alguns sotaques de l norte de la Grana-bretanha, aparecendo solo antes de /k/ i /g/. An todos ls outros dialetos, ye un fonema apartado, ambora apareça solo an [[Coda (silábica)|fin de sílaba]].</ref>
|
|
|-
! [[Cunsuante plosiba|Plosibas]]
| style="text-align:center;"|{{IPA |p b}}
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |t d}}
|
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |k ɡ}}
|
|
|-
! [[Cunsuante africada|Africadas]]
|
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |tʃ dʒ}}<ref group="cn" name="c4">Ls sonidos {{IPA|/ʃ/, /ʒ/, i /ɹ/}} son labializados an alguns dialetos. La labializaçon nunca ye cuntrastiba na posiçon enicial i, por bias desso, nun ye trascrita. La maiorie de ls falantes de l [[anglés stadunidense]] i [[Anglés canadiano|canadiano]] pronuncia "r" (siempre rotizado) cumo {{IPA|/ɻ/}}, anquanto que l mesmo ye pronunciado ne l [[anglés scocés]] i outros dialetos cumo [[bibrante múltipla albeolar]].</ref>
|
|
|
|
|-
! [[Cunsuante fricatiba|Fricatibas]]
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |f b}}
| style="text-align:center;"|{{IPA |θ ð}}<ref group="cn" name="c3">An alguns dialetos, cumo l [[cockney]], las anterdentales /θ/ i /ð/ son usualmente misturadas cun /f/ i /b/, i an outros, cumo l [[anglés bernaclo afro-amaricano]], /ð/ ye misturado cula dental /d/. An alguas bariadades irlandesas, /θ/ i /ð/ tornan-se las plosibas dentales correspondentes, qu'anton cuntrastan culas plosibas albeolares.</ref>
| style="text-align:center;"|{{IPA |s ç}}
| style="text-align:center;"|{{IPA |ʃ ʒ}}<ref group="cn" name="c4"/>
| style="text-align:center;"|{{IPA |ç}}<ref group="cn" name="c5">La [[fricatiba palatal xorda]] /ç/ ye, na maiorie de ls sotaques, solo un [[Alofonia|alofone]] de /h/ antes de /j/; por eisemplo ''houman'' /çjuːməm/. Assi i to, an alguns sotaques (beija [[Stória fonológica de ls grupos cunsunantales de la léngua anglesa|esto]]), l /j/ zaparece, mas la cunsuante enicial ye la mesma.</ref>
| style="text-align:center;"|{{IPA |x}}<ref group="cn" name="c6">La [[fricatiba belar xorda]] /x/ ye ousada por falantes scoceses i galeses an palabras cumo ''loch'' {{IPA|/lɒx/}} ó por alguns falantes an palabras amprestadas de l'alman ó heibraico, cumo ''Bach'' {{IPA|/bax/}} ó ''Chanukah'' /xanuka/. /x/ tamien ocorre ne l [[anglés sul-africano]]. An alguns dialetos cumo l [[scouse]] (de [[Liberpol]]) tanto {{IPA|[x]}} quanto la [[Cunsuante africada|africada]] {{IPA|[kx]}} puoden ser ousadas cumo [[Alofonia|alofones]] de /k/ an palabras cumo ''docker'' {{IPA|[dɒkxə]}}. La maiorie de ls falantes natibos ten grande deficuldade para pronunciar esse fonema corretamente quando daprenden outras lénguas. La maiorie usa ls sonidos [k] i [h] ne l lugar.</ref>
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |h}}
|-
! [[Bibrante simples albeolar|Bibrante simples]]
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |ɾ}}{{#tag:ref|La [[bibrante simples albeolar]] {{IPA |[ɾ]}} ye un alofone de /t/ i /d/ an sílabas átonas ne l [[anglés stadunidense]], ne l [[anglés canadiano|canadiano]] i ne l [[anglés australiano|australiano]].<ref>{{cite journal |last=Cox |first=Felicity |year=2006 |título=Australian Anglish Pronunciation anto the 21st century |url=http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospet_Erratun_b1.pdf |format=PDF |acessdate=2007-07-22 |journal=Prospet |belume=21 |pages=3–21 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esse ye l sonido de las letras ''tt'' i ''dd'' nas palabras ''latter'' i ''ladder'', que son [[Homofonia|homófonas]] para muitos falantes de l'anglés na América de l Norte. An alguns sotaques, cumo l [[anglés scocés]] i l [[anglés andiano|andiano]], el sustitui {{IPA|/ɹ/}}. Ye l mesmo sonido repersentado por un ''r'' simples de l pertués.|group=cn|name=c2}}
|
|
|
|
|
|-
! [[Cunsuante aprossimante|Aprossimantes]]
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |ɹ}}<ref group="cn" name="c4" />
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |j}}
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |ʍ w}}<ref group="cn" name="c7">L w xordo {{IPA |[ʍ]}} ye ancontrado ne l'anglés de la Scócia i de la Irlanda i an alguas bariadades de la Nuoba Zelándia, de ls Stados Ounidos i de la Anglaterra. Na maiorie de ls outros dialetos, el ye misturado cun /w/, i, an alguns dialetos scoceses, cun /f/.</ref>
|
|-
! [[Cunsuante lateral|Lateral]]
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |l}}
|
|
|
|
|
|}
;Notas
<references group="cn" />
== Gramática ==
La léngua anglesa ten un sistema d'anflexon mui simples, se cumparado cula maiorie de las [[lénguas ando-ouropeias]]. Nun ten [[género gramatical]], pus ls adjetibos son ambariables. Hai antretanto, resquícios de flexon casual (l [[genitibo|genitibo saxónico]] i [[Pronome oublíquo átono|pronomes oublíquos]]).
Ls [[berbo]]s regulares ténen solo 6 formas çtintas, dues de las quales nun se úsan mais.
:S: ''lobe'' (forma básica), ''lobest'' (2ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - ousoleta), ''lobes'' ó ''lobeth'' (3ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - la segunda ye ousoleta), ''lobed'' (particípio passado i todas las pessonas menos la segunda singular de l pretérito simples atibo), ''lobedst'' (2ª pessona singular de l pretérito simples atibo - ousoleta) i ''lobing'' (particípio persente i gerúndio).
Nun hai formas passibas sintéticas, mas solo trés [[Modos berbales|modos]]: [[modo andicatibo|andicatibo]], [[modo amperatibo|amperatibo]] i [[modo subjuntibo|subjuntibo]], este raramente ousado.
=== Outros artigos subre gramática de la léngua anglesa ===
* [[Phrasal Berb]]s
* [[Berbo preposicional|Berbos preposicionales]]
* [[Causo genitibo]]
== Bocabulário ==
[[Fexeiro:Origins of English PieChart 2D.svg|thumb|Anfluéncias ne l bocabulairo anglés.]]
=== Quelores (Colors / Colours) ===
* negro - ''black''
* branco - ''white''
* cinza / cinzento - ''gray'' / ''grey''
* burmeilho - ''red''
* berde - ''green''
* azul - ''blue''
* amarielho - ''yellow''
* laranja - ''orange''
* marron / castanho - ''brown''
* bege - ''beige''
* lilás - ''lilac''
* roixo / púrpura - ''purple''
* quelor-de-rosa - ''pink''
=== Numerales an anglés ===
{|Border=1
|-----
|Pertués ||'''zero''' ||'''um''' ||''' dois''' ||'''três''' ||'''quatro''' ||'''cinco''' ||'''seis''' ||''' sete''' ||'''oito''' ||'''nove'''||''' dez'''
|-
|Mirandés
|'''zero'''
|'''un'''
|'''dous'''
|'''trés'''
|'''quatro'''
|'''cinco'''
|'''seis'''
|'''siete'''
|'''uito'''
|'''nuobe'''
|'''dieç'''
|-----
|Anglés ||''zero''||''one''||''two''||''three'' ||''four'' ||''five'' ||''six'' ||''seven'' ||''eight'' ||''nine'' || ''ten''
|-----
|pronúncia (IPA)||/ziːroʊ/||/wʌm/ ||/tuː/||/θriː/||/fɔr/||/faɪb/||/sɪks/||/sɛbəm/||/iɪt/||/naɪm/||/tɛm/
|}
De 11 a 20:
* onze - ''eleven''
* duoze - ''twelve''
* treze - ''thirteen''
* quatorze - ''fourteen''
* quinze - ''fifteen''
* zasseis - ''sixteen''
* zassete - ''seventeen''
* zuito - ''eighteen''
* zanuobe - ''nineteen''
* binte - ''twenty''
Las dezenas son siempre treminadas cun "ty" (Eisemplo: '''twenty''' (20), '''thirty''' (30), '''forty''' (40), '''fifty''' (50), etc). Las cientos son scritas na forma "''NÚMERO'' hundred". Por eisemplo:
* cien - ''one hundred''
* duzientos - ''two hundred''
* trezientos - ''three hundred''
Ls miles funcionan de l mesmo modo que las cientos, solo trocando "hundred" por "thousand". Por eisemplo:
* mil - ''one thousand''
* dous mil - ''two thousand''
* trés mil - ''thre thousand''
Para screbir la casa de ls milhones, debemos outelizar la palabra "million":
* 1 milhon - ''one million''
* 2 milhones - ''two million''
* 3 milhones - ''three million''
=== Ourige ===
==== Palabras d'ourige francesa ====
Debido a l'afluéncia de las palabras d'ourige francesa a partir de l'ambason normanda an [[1066]], hai an anglés pares de palabras ousadas an cuntestos specíficos i que corresponden a ua solo nas lénguas faladas an árias próssimas de la [[Anglaterra]]. Notadamente, hai, an anglés, ua palabra para chamar l'animal bibo (normalmente d'ourige [[anglo-saxon|anglo-saxana]]) i ua pa la chicha de l (normalmente, d'ourige [[léngua francesa|francesa]]). Eisemplo: ''ox'' (de l'anglo-saxon ''oxa''), para chamar l bui, i ''bef'' (de l francés ''boef'' ó ''buef''), pa la chicha de bui. Un outro eisemplo ye para fiesta de casamiento i l'anstituiçon. La fiesta ten l nome de wedding, anquanto l'anstituiçon, marriage, que ben de l francés ''marriage''.{{Carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Outros eisemplos de palabras d'ourige francesa:
* résumé - curriculun bitae
* royal - referente a la rialeza
* hors d'oeubres - aperitibos
* arribe - de l francés ariber, chegar
* sublime - de l francés sublime
* challenge - de l'antigo francés chalengier, zafiar
* toilet - de l francés toilette, casa de banho
* fianceé - noibo (la)
* café
{{Refréncias|col=2}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-lenguística}}
{{AnterWiki|cod=en}}
* [[Stória de la léngua anglesa]]
* [[Literatura anglesa]]
* [[Léngua anglesa antiga]]
* [[Léngua anglesa média]]
* [[Léngua anglesa sul-africana]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons =
|wikisource =
|wikiquote = Probérbios angleses
|wikelibros = Anglés
|wikinoticias =
|wikcionario = Anglés
|wikispecies =
}}
* {{Link|t|2=http://www.sk.com.br/sk-enhis.html|3=Stória de la léngua anglesa}}
* {{Link|en|2=http://www.pordulç.co.uk/anglish-british-boiceober-professional-boice-ober-ator.shtml|3=Eisemplos de locuçon an anglés británico}}
{{bloco de nabegaçon
|Ilhas Británicas
|Lénguas oufeciales de la UE
|Lénguas germánicas
|África/Lénguas
|Lénguas Nacionales de la Índia
}}
{{Portal3|Stados Ounidos|Canadá|Reino Ounido|Irlanda|Oustrália|Nuoba Zelándia|Índia|África de l Sul}}
{{DEFAULTSORT:Angles}}
[[Catadorie:Léngua anglesa| ]]
[[Catadorie:Lénguas de ls Stados Ounidos]]
[[Catadorie:Lénguas oufeciales de la Ounion Ouropeia]]
l1zpiy2h6o0de3wtbjlfoni7qijulgc
Jetix Play
0
7570
108103
107767
2026-08-21T21:21:49Z
~2026-30875-10
15270
108103
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jetix Play (2007).png|thumb]]'''Jetix Play''' (antigo Fox Kids Play) fui l canhal [[Jetix]] armana de propiadade de la [[The Walt Çney Cumpany]]. L canhal fui lançado an janeiro de 2001, i mostrando clássicos zeinhos animados i séries de telebison animadas. Ye trasmitido 17 horas, na [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Polónia]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquie]], [[Oucránia]]. Jetix Play fui ancontrado i coincido antes cumo: Fox Kids Play.
Jetix Play an [[léngua anglesa|Anglés]] tamien fui çtribuído na Bulgária, [[República Checa]], [[Slobáquia]], [[Lhituánia]], [[Lhetónia]], [[Sérbia]], [[Stónia]] i [[Eisrael]].
Ne ls recentes anúncios ne ls canhales Jetix tornando [[Çney XD]] [[Çney Channel]] ó an bários países Çney turnó Jetix Play la Playhouse Çney an la maiorie de ls canhales.
{{rabisco-tb}}
[[Catadorie:Canhales de telebison]]
rulg3bcpdwakvvn1d3ktw0x4fqffy8a
Pertués oulibentino
0
8286
108104
107967
2026-08-21T21:36:13Z
~2026-30875-10
15270
/* Ansino */
108104
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués oulibentino
| nomenatibo = Português oliventino
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]]
| falantes = 3.600
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]]
| scrita =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 =
| sil =
| mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]]
}}
L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">[http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html http://www.hoy.es/v/20120723/sociedade/portugues-oliventino-conserva-20120723.html]</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref>
Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref>
== Cuntesto stórico ==
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion ===
L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" />
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual ===
Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref>
Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref>
Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenca-silencia-portugues_555273.html</ref>
[[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]]
=== Oulibença i Talega na Spanha ===
A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" />
== Caratelísticas ==
L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" />
Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son:
Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" />
Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" />
Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" />
Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" />
L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> Falado na region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref>
== Situaçon lhenguística ==
=== Domínio pertués ===
L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa.
=== Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX ===
L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" />
L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" />
=== Franquismo ===
[[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]]
Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" />
L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" />
Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Seçon Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" />
Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" />
=== Atualidade ===
Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" />
L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l pertués ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" />
== Ansino ==
L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref>idra lague</ref>
Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" />
== Associaçones i atores políticos ==
Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes.
=== Anstituto Camões ===
O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" />
=== Para alhá Guadiana ===
An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref>
A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" />
=== Grupo de ls Amigos de Oulibença ===
L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>mirandesinho lindo</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença.
=== Partido Quemunista Pertués ===
L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" />
Las preguntas fúrun:<br />
# Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br />
# Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br />
# Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br />
# Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br />
{{Refréncias|col=2}}
[[Catadorie:Oulibença]]
[[Catadorie:Talega]]
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]]
5wzqf7eoe5r5sq72qo3fpn2rrfec5ku
Homossexualidade
0
9026
108101
106927
2026-08-21T17:50:19Z
InternetArchiveBot
11236
Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
108101
wikitext
text/x-wiki
{{Ourientaçon Sexual}}
'''Homossexualidade'''{{nota de rodapie|Tamien chamada de '''homossexualismo''', ambora este termo, defenido pul Dicionário de la [[Porto Eiditora]] cumo "prática d'atos sexuales" (ber [http://www.anfopedie.pt/pesquisa-global/homossexualismo berbete online]), custe d'obras antigas de l [[pertués ouropeu]], nun ye outelizado atualmente nesta bariante de l léngua. Yá ne l [[pertués brasileiro]] l termo questuma ser outelizado cun algua frequéncia, ambora eisistan outores i grupos que manifestórun sue ouposiçon a l'outelizaçon de l termo debido a ua associaçon cun malina mental (ber seçon [[#Eitimologie i uso]]).}} (de l [[griego antigo]] ''ὁμός'' (homos), ''eigual'' + {{ling|la}} ''sexus'' = sexo) refire-se a la [[wikt:caratelística|caratelística]], [[wikt:cundiçon|cundiçon]] ó [[culidade]] dun ser ([[houmano]] ó nó) que sente atraçon [[física]], [[stética]] i/ó [[Emoçon|emocional]] por outro ser de l mesmo [[sexo]] ó [[género (sociadade)|género]]. Anquanto [[ourientaçon sexual]], l'homossexualidade se refire la "un padron duradouro de spriéncias sexuales, afetibas i románticas" percipalmente ó sclusibamente antre pessonas de l mesmo sexo; "tamien se refire a un andibíduo cun senso d'eidantidade pessonal i social cun base nessas atraçones, manifestando cumportamientos i aderindo a ua quemunidade de pessonas que cumpartilhan de la mesma ourientaçon sexual."<ref name="apahelp">{{citation |url=http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31 |title=Sexual Ourientation and Homosexuality |periodical=[[Amarican Psychological Association|APA]]HeilpCenter.org |acessdate=2007 |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2007-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070202131318/http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31 }}</ref><ref name="brief">[http://www.courtinfo.ca.gob/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf APA California Amicus Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L'homossexualidade ye ua de las percipales catadories d'ourientaçon sexual, al lado de la [[bissexualidade]], de la [[pansexualidade]], de la [[heiterossexualidade]] i de la [[assexualidade]]. Tamien ye [[Homossexualidade ne l reino animal|registrada an cerca de {{formatnun:5000}} speces]] (sendo bien studada i debidamente cumprobada an cerca de 500 deilhas), ancluindo minories seneficatibas an seres tan dibersos quanto [[mamífero]]s, [[abe]]s i [[platelminto]]s.<ref name=Bagemihl/><ref name="Biological Suberance: Animal"/> La prebaléncia de l'homossexualidade antre ls [[ser houmano|houmanos]] ye defícel de detreminar cun percison;<ref name="liebay">LeBay, Simon (1996). ''Quer Science: The Use and Abuse of Research anto Homosexuality.'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> na [[Mundo oucidental|sociadade oucidental]] moderna, ls percipales studos andican ua prebaléncia de 2% a 13% d'andibíduos homossexuales na populaçon,<ref name = ACSF1992>ACSF Ambestigators (1992). SIDA and sexual behabiour in France. ''Nature, 360,'' 407–409.</ref><ref name = Billy1993>Billy, J. L. G., Tanfer, K., Grady, W. R., & Klepinger, D. H. (1993). The sexual behabior of men in the United States. ''Family Planning Perspetibes, 25,'' 52–60.</ref><ref name = Binson1995>Binson, D., Michaels, S., Stall, R., Coates, T. J., Gagnon, & Catania, J. La. (1995). Prebalence and social çtribution of men who habe sex with men: United States and its ourban centers. ''Journal of Sex Research, 32,'' 245–254.</ref><ref name = Bogaert2004>Bogaert, La. F. (2004). The prebalence of male homosexuality: The effet of fraternal birth ourder and bariation in family size. ''Journal of Theoretical Biology, 230,'' 33–37. [http://www.sciencediret .com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WMD-4CP12C3-2&_user=1069287&_rdoc=1&_fmt=&_ourig=search&_sort=d&biew=c&_act=C000051273&_bersion=1&_urlBersion=0&_userid=1069287&md5=bf01088ebb68ca801a0a08011876fb5d]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Bogaert argues that: "La prebaléncia de l'homossexualidade masculina ye debatida. Ua stimatiba enicial amplamente dibulgada fui de 10% (i.g., Marmor, 1980; Boeller, 1990). Alguns dados recentes dórun suporte para esta estimatiba (Bagley and Tremblay, 1998), mas la maiorie de ls grandes amostras nacionales recentes sugíren que la prebaléncia de l'homossexualidade masculina an sociadades oucidentales modernas, ancluindo ls Stados Ounidos, ye menor de l qu'esta estimatiba antecipada (i.g., 1–2% in Billy eit al., 1993; 2–3% in Laumann eit al., 1994; 6% in Sell eit al., 1995; 1–3% in Wellings eit al., 1994). Ye de notar, assi i todo, que l'homossexualidade ye defenida de defrentes formas nestes studos. Por eisemplo, alguns úsan l cumportamiento de l mesmo sexo i nun atraçon pul mesmo sexo cumo la defeniçon ouperacional de l'homossexualidade (i.g., Billy eit al., 1993); muitos pesquisadores de l sexo (i.g., Beiley eit al., 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) agora anfatizan l'atraçon subre cumportamiento ostensibo na cunceituaçon de l'ourientaçon sexual." (p. 33) Also: "…la prebaléncia de l'homossexualidade masculina (an special atraçon pul mesmo sexo), barie al longo de l tiempo i atrabeç de las sociadades (i, antoce, ye un "mobimiento albo"), an parte por causa de dous eifeitos: (1) bariaçones na taxa de fertelidade ó l tamanho de la família; i (2) l'eifeito de l'orde de nacimiento fraternal. Assi, mesmo se medido cun percison dun paíç al mesmo tiempo, la taxa d'homossexualidade masculina stá sujeita l'altaraçones i nun ye generalizable al longo de l tiempo ó atrabeç de sociadades." (p. 33)</ref><ref name =Fay1989>{{citar periódico |outhor=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |title=Prebalence and patternes of same-gender sexual cuntat among men |journal=Science |belume=243 |issue=4889 |pages=338–48 |data=janeiro 1989 |pmid=2911744 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlokup?biew=long&pmid=2911744}}</ref><ref name = Johnson1992>{{citar periódico |outhor=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |title=Sexual lifestyles and HIB risk |journal=Nature |belume=360 |issue=6403 |pages=410–2 |data=dezembre 1992 |pmid=1448163 |doi=10.1038/360410a0 }}</ref><ref name = Laumann1994>Laumann, I. L., Gagnon, J. H., Michael, R. T., & Michaels, S. (1994). ''The social ourganization of sexuality: Sexual pratices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.</ref><ref name = Wellings1994>Wellings, K., Field, J., Johnson, La., & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behabior in Britain: The national surbey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.</ref><ref name="aftenposten">[http://www.aftenposten.ne l/anglish/local/article633160.ece Norway world leader in casual sex, Aftenposten]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="guardianpoll">[http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2008/ot/26/relationships Sex uncobered poll: Homosexuality, Guardian]</ref> anquanto outros studos sugíren qu'aprossimadamente 22% de la populaçon apersente algun grau de tendéncia homossexual.<ref name="McConaghy eit al">McConaghy eit al., 2006</ref>
{{LGBT lateral}}
Al longo de la [[stória de l'houmanidade]], ls aspetos andebiduales de l'homossexualidade fúrun [[Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade|admirados, tolerados ó cundenados]], d'acuordo culas normas sexuales bigentes nas dibersas culturas i épocas an qu'ocorrírun. Quando admirados, esses aspetos éran antendidos cumo ua maneira de melhorar la sociadade;<ref>Politics las friendship By Horst Hutte; p66</ref> quando cundenados, éran cunsidrados un [[pecado]] ó algun tipo de [[malina]], sendo, an alguns causos, proibidos por [[lei]]. Zde meados de l seclo XX, l'homossexualidade ten sido als poucos çclassificada cumo malina i çcriminalizada an quaije todos ls [[Paíç zambolbido|países zambolbidos]] i na maiorie de l [[mundo oucidental]].<ref>(Vernstein, 2005)</ref> Antretanto, l statuto jurídico de las relaçones homossexuales inda [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|barie mui de paíç para paíç]]. Anquanto an alguns países l [[casamiento antre pessonas de l mesmo sexo]] ye legalizado, an outros, ciertos cumportamientos homossexuales son [[crime]]s cun penalidades seberas, ancluindo la [[pena de muorte]] (por eisemplo, l [[Eiran]] cundena homossexuales al [[Forca|anforcamiento]], anquanto la [[Arábia Saudita]] ls [[Apedreijamiento|apedreija]]).<ref>{{citar web |url=http://çcober.eiquenomist .com/?la=21623668&p=CA&cid1=çp %7c1012806 %7c50126&cid2=BRPPLALiberalCausesGayDibide |títalo=The gay debede |eiditor=[[The Eiquenomist]] |data=11 d'outubre de 2014 |acessodata=27 de nobembre de 2014}}</ref>
Las percipales ourganizaçones anternacionales de salude (ancluindo las de [[psicologie]]) afirman que ser homossexual ó bissexual son caratelísticas cumpatibles cun ua salude mental i un ajustamiento social cumpletamente normales; tales anstituiçones médicas tamien nun recomendan que las pessonas tenten [[Terapie de reorientaçon sexual|altarar la sue cundiçon sexual]], pus esto, para alhá d'ineficaç, puode causar danos psicológicos.<ref>{{citar web |url=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/just-the-fats.aspx |title=Just the Fats about Sexual Ourientation & Youth |acessdate=02/04/2011 |publisher=Amarican Psychological Association}}</ref><ref name="apaexgay">[http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf Statement of the Amarican Psychological Association]</ref> Zde 1973 l'homossexualidade nun ye mais classeficada cumo un [[Trastorno mental|trastorno]] pula [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]]. An 1975, la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] adotou l mesmo procedimiento al deixar de cunsidrar l'homossexualidade ua malina.<ref name="POL">{{citar web| publicado=POL - Psicologie On Line | url=http://www.pol.org.br/pol/cms/pol/noticias/noticia_090806_001.html| títalo= Nota Pública - Comisson Nacional de Dreitos Houmanos apóia decison de l CFP}}</ref> Ne l [[Brasil]], an 1984, la [[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]] (ABP) posicionou-se contra la çcriminaçon i cunsidrou l'homossexualidade algo que nun prejudica la sociadade.<ref name="ABP">{{citar web |url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0104-026X2006000200011&scrit=sci_arttext#tx11 |títalo=Homo-afetebidade i dreitos houmanos |eiditor=Rebista Studos Femenistas |outor=Luis Mott|outorlink=Luis Mott |data=Setembre de 2006 |acessodata=31 de maio de 2012}}</ref> An 1985, la ABP fui seguida pul [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil|Cunseilho Federal de Psicologie]] (CFP), que deixou de cunsidrar l'homossexualidade un zbio sexual i, an 1999, stableciu regras pa l'atuaçon de ls psicólogos an relaçon a las questones de [[ourientaçon sexual]], declarando que "l'homossexualidade nun custitui malina, nin çtúrbio i nin [[perberson]]" i que ls [[psicólogo]]s nun colaboraran cun eibentos i serbícios que proponhan tratamiento i/ó cura de l'homossexualidade.<ref name="CFP">{{citar web |url=http://pol.org.br/legislacao/pdf/resolucao1999_1.pdf |títalo=RESOLUÇÃO CFP N° 001/99 |outor=Cunseilho Federal de Psicologie|outorlink=Cunseilho Federal de Psicologie |data=22 de márcio de 1999 |acessodata=16 de janeiro de 2012}}</ref><ref name="Correio brazeliense"/> Ne l die 17 de maio de 1990, la Assemblé-giral de la [[Organizaçon Mundial de Salude]] (OMS) retirou l'homossexualidade de la sue lista de malinas mentales, la [[Classeficaçon Anternacional de Malinas]] (CID), sendo que la data passou a ser celebrada cumo l [[Die Anternacional contra la Homofobia]].<ref name="POL" /><ref name="Correio brazeliense">{{citar web|url=http://www.correiobrazeliense .com.br/app/noticia182/2010/05/16/brasil,i=192631/HA+20+ANOS+La+OMS+TIROU+La+HOMOSSEXUALIDADE+DA+RELACAO+DE+DOENCAS+MENTAIS.shtml|outor=Correio Brazeliense|outorlink=Correio Brazeliense|títalo=Hai 20 anhos, la OMS tirou l'homossexualidade de la relaçon de malinas mentales: Ua cunquista celebrada por ourganizaçones sociales de to l planeta|acessodata=7 de dezembre de 2010}}</ref> Por fin, an 1991, la [[Anistia Anternacional]] passou a cunsidrar la [[Homofobia|çcriminaçon contra homossexuales]] ua biolaçon als [[dreitos houmanos]].<ref name="Correio brazeliense"/>
{{TOC-lemitado}}
== Eitimologie i uso ==
[[Fexeiro:Hyakinthos.jpg|thumb|squierda|''[[Zéfiro]]'' i ''[[Jacinto (mitologie)|Jacinto]]'' repersentados an [[Registro de pintura burmeilha an cerámica griega|pintura burmeilha]] [[ática]] nua [[cerámica]] de la [[Tarquínia]], {{AC|480|nl}} ([[Museu de Guapas Artes de Boston]]).]]
La palabra ''homossexual'' ye un híbrido de l {{ling|el|}} i de l {{ling|la|}} cul purmeiro eilemiento deribado de l griego ''homos'', 'mesmo' (nun relacionado cul latin ''homo'', 'home', cumo an ''Homo sapienes''), conotando antoce, atos sexuales i afetibos antre nembros de l mesmo sexo, ancluindo l [[lesbianismo]].<ref name="uwaterlo">{{citation |title=Etymology of Homosexuality |acessdate=2007-09-07 |url=http://www.drama.uwaterlo.ca/Gross%20Indecency/homosexuality_word.shtml |periodical=University of Waterlo }}{{Lhigaçon einatiba|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La palabra ''[[gay]]'' giralmente se refire a l'homossexualidade masculina, mas puode ser ousada nun sentido mais amplo para se referir a todas las pessonas [[LGBT]]. Ne l cuntesto de la sexualidade, ''[[lésbica]]'' solo se refire a l'homossexualidade femenina. La palabra ''"lésbica"'' ye deribada de l nome de la [[Lista d'ilhas de la Grécia|ilha griega]] de [[Lesbos]], adonde la [[poetisa]] [[Safo]] screbiu amplamente subre l sou relacionamiento emocional cun mulhieres moços.<ref>Marguerite Johnson, Terry Ryan: ''Sexuality in Grek and Roman society and literature: la sourcebook'' p.4</ref><ref>[http://ditionary.reference .com/browse/lesbian]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'adjetibo ''homossexual'' çcribe cumportamiento, relacionamiento, pessonas, ourientaçon etc. La forma adjetiba senefica literalmente "mesmo sexo", sendo un híbrido formado a partir de Griego ''homo''- (ua forma de ''homos'' "mesmo"), i "sexual" de l [[latin mediebal]] ''sexualis'' (de l [[latin clássico]] ''sexus'').
Alguns specialistas recomendan eibitar cumpletamente l'uso de l termo ''homossexual'' debido la sue stória clínica i porque la palabra se refire solo a un tipo de cumportamiento sexual (an ouposiçon als sentimientos románticos) i, antoce, ten ua conotaçon negatiba.<ref name="glaad">[http://www.glaad.org/referenceguide Medie Reference Guide] (citando ls guias de stilo de la [[France Presse|AP]], ''[[New York Eiquipas|NY Eiquipas]]'', ''[[Washington Post]]''), [[GLAAD]]. Páigina besitada an 10-5-2007.</ref> Hai ua bison qu'afirma que l porblema nun serie l termo ''homossexualidade'', antes la [[palabra]] ''homossexualismo''. Specialistas an literatura psiquiátrica cuncordan an posicionar l surgimiento de l termo ''homossexualismo'' ne l seclo XIX, por buolta de la década de 1860 ó 1870, criado pul çcurso médico para eidantificar l sujeito homossexual.<ref>[[Michel Foucault|Foucalt]] (1982), [[Jeffrey Weks|Weks]] (2000), [[Jurandir Freire Cuosta|Cuosta]] (1992), [[Élisabeth Vadinter|Badinter]] (1993), [[Annamarie Jagose|Jagose]] (1996) i [[Peter Fry|Fry]] (1982), cumo apuntado por Mariana de Moura Coneilho, "[http://repositorio.bce.unb.br/bitstrean/10482/7161/1/2010_MarianadeMouraCoelho.pdf Sexualidades an questionamiento: ua abordaige ''quer'' subre Caio Fernando Abreu]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}", p.22 (ber bibliografie de l decumiento para berificaçon de las obras de ls outores citados).</ref><ref>Dayana Brunetto Carlin de ls Santos, "Sexualidades i géneros: questones antrodutória" in: Fazendo Género 8 - Cuorpo, Bioléncia i Poder., 2008, p.4.</ref> Ua beç que l sufixo ''"ismo"'' ye outelizado para referenciar posiçones [[Filosofie|filosóficas]], [[Eideologie|eideológicas]] i/ó científicas,<ref>{{Citar web | títalo =Alguns "ismos" de las Ciéncias Sociales | url= http://www.culturabrasil.org/ismos.htn |data=2007 | outor= Januário Francisco Megale | acessodata = 11-11-2007}}</ref> dibersos psicólogos i outros afirman que sue outelizaçon ye errónea i ousada ne l passado cumo forma d'associá-la la [[çtúrbio mental]] ó [[malina]].<ref>Cecília Luíza de Melo Rezende i Cláudie Campolina Tartáglia, "L'homoerotismo an [[Caio Fernando Abreu]]: un cenairo de preconceito i bioléncia an ''Terça-feira Gorda''". Rebista ''FACEBB'', Bila Bielha, Númaro 5, Jul./ dieç. 2010, p. 31-39.</ref><ref>Iran Ferreira de Melo, "[http://www.pgletras .com.br/2007/dessertacoes/diss-iran.pdf La Cuncepçon de la Homossexualidade an testos jornalísticos: ua análeze crítica de la trasitibdade berbal]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Recife, 2007, p.18.</ref><ref>DIAS, M. B. ''Cumbersando subre homoafetebidade''. Porto Alegre: Librarie de l Adbogado, 2004.</ref><ref>Ludgleydson Fernandes de Araújo;Josebánia de la Silba Cruç de Oulibeira, "[http://146.164.3.26/ser/lab19/ojs2/andex.php/ojs2/article/biew/285/249 L'adoçon de ninos ne l cuntesto de l'homoparentalidade]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Arquibos Brasileiros de Psicologie, Bol. 60, Ne l 3 (2008).</ref> An alguns [[léxico]]s, l ''homossexualismo'' aparece defenido por prática d'atos homossexuales, anquanto l termo homossexualidade ye aplicado a l'atraçon sentimental i sexual. Tamien por esso, muitas pessonas cunsidran que l termo ''homossexualismo'' ten un seneficado peijoratibo,<ref>[http://www.dhnet.org.br/anteragir/dicionario/percurar_termo.php?termo=peijoratiba DHNet - Dreitos Houmanos na anterneta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i esto ten liebado la que l termo seia hoije an die mais outelizado por pessonas que ténen ua bison negatiba de l'homossexualidade.<ref name="latufhomoerotismo">Latuf Isaias Muci. [http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=254&Itemid=2 "Homoerotismo"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Acesso: 4 de dezembre, 2010.</ref> Inda assi, l'adoçon d'ambas las formas ten sido basta an qualquiera campo. L termo "homossexualismo" ye outelizado cun frequéncia, por eisemplo, tanto coloquialmente cumo an obras académicas i dicionairos renomados de l [[pertués brasileiro]], cumo sinónimo de "homossexualidade", sin que seia feita qualquiera çtinçon antre las dues palabras,<ref>[[Dicionário Houaiss]], berbete "homossexualismo"; [[Dicionário Caldas Aulete]], berbete "homossexualismo"; [[Dicionário Aurélio]], berbete "homossexualismo".</ref> anquanto qu'an outros decumientos eibita-se l "ismo" i sue carga [[Patologie|patológica]] i adota-se l "dade" que senefica ''modo de ser''.<ref>L ''Minidicionário Saconi'' (berbete: homossexual, p. 376-377), de [[Luiç Antonio Saconi]], admite ua cierta defrença, registrando que "homossexualidade", [[sustantibo femenino]], ye ''amberson sexual'', i que "homossexualismo", [[sustantibo masculino]], ye ''prática homossexual".''</ref><ref>Grabiela Ferreira Galbaneni, "La Homossexualidade ne l dreito i outros aspetos". ''Etic'', bol. 5, mº5, 2009, p.3.</ref> Hai inda académicos que, adotando la perpuosta de [[Jurandir Freire Cuosta]], eibitan ambos ls tenermos i prefíren ''homoafetebidade'' an birtude dun caratér "peijoratibo" an que las outras dues palabras serien outelizadas (este termo fui criado ouriginariamente pul psicanalista alman [[Ferenczi]], an 1911, cul assentimiento de [[Freud]]).<ref>[[Jurandir Freire Cuosta]], “Homossexualismo/Homoerotismo”, in: ''Ética i l Speilho de la Cultura'', Riu de Janeiro, Eiditora Roco, p.25.</ref>
[[Fexeiro:Homosexual.jpg|thumb|dreita|Purmeira mençon de l termo ''homossexual'', 1869, scrito por [[Karl Marie Kertbeny]].]]
La purmeira apariçon coincida de l termo ''homossexual'' na ampresson fui ancontrada nun panfleto de 1869, publicado anonimamente, pul [[romancista]] [[almanes|alman]] nacido na [[Áustria]], [[Karl-Marie Kertbeny]],<ref name="gayhistory2">{{citation |url=http://www.gayhistory .com/reb2/eibents/1869b.htn |title=Kertbeny Coines "Homosexual" |acessdate=7-9-2007 |periodical=GayHistory .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> argumentando contra ua lei anti[[sodomie]] [[Reino de la Prússia|prussiana]].<ref>Feray, Jean-Claude; Heirzer, Manfred (1990). "Homosexual Studies and Politics in the 19th Century: Karl Marie Kertbeny". Journal of Homosexuality, Bol. 19, Ne l. 1.</ref><ref name="gayhistory">{{citation |url=http://www.gayhistory .com/reb2/eibents/kertbeny.htn |title=Biography: Karl Marie Kertbeny |acessdate=2007-09-07 |periodical=GayHistory .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[1879]], [[Gustab Jager]] usou ls tenermos de Kertbeny an sou libro ''"Çcubierta de la Alma"'' ([[1880]]).<ref name="gayhistory"/> An 1886, [[Richard bon Krafft-Ebing]] usou ls tenermos ''homossexual'' i ''heiterossexual'', an sou libro ''"Psychopathia Sexualis"'', probabelmente amprestando-los de Jager. L libro de Krafft-Ebing era tan popular antre leigos i médicos que ls tenermos ''"heiterossexual"'' i ''"homossexual"'' se tornórun ls mais aceitos para chamar [[ourientaçon sexual]].<ref name="gayhistory"/><ref name="psexualis">{{citation |url=http://www.kino .com/psychopathia/story.html |title=Psychopathia Sexualis |acessdate=7-9-2007 |periodical=Kino .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cumo tal, l'uso atual de l termo ten sues raízes na abrangente tradiçon de l [[seclo XIX]] de la [[taxonomie]] de la personalidade. Estes cuntinan a anfluenciar l zambolbimiento de l cunceito moderno d'ourientaçon sexual, sendo associados al [[amor romántico]] i a l'eidantidade, para alhá de l sou seneficado ouriginal, qu'era sclusibamente sexual.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=eDdljr4SxA4C&lpg=PA28&dq=homossexualidade%20s%C3%A9clo%2019%20taxonomie&pg=PA28#b=onepage&q&f=false|títalo=L Triunfo de l Falo: Homoerotismo, Dominaçon, Ética i Política na Atenas Clássica|outor=Daniel Varbo|acessodata=3-12-2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=Bc4zPR24EgEC&lpg=PA15&dq=homossexualidade%20s%C3%A9clo%2019%20taxonomie&pg=PA15#b=onepage&q&f=false|títalo= dous ye par: género i eidantidade sexual an cuntesto eigualitairo|outor=Marie Luiza Heilborn|acessodata=3-12-2010}}</ref>
=== Outros tenermos ===
Ambora ls purmeiros outores tamien téngan ousado l'adjetibo ''homossexual'' para se referiren la qualquiera cuntesto ''homo'', i.i., de l mesmo sexo (cumo un cumbersatório ó scuola sclusiba para ninas), hoije l termo ye ousado sclusibamente an refréncia a l'atraçon, a l'atebidade i a l'ourientaçon homossexuales. L termo ''[[Homossociadade|homossocial]]'' ye ousado agora para çcrebir cuntestos de l mesmo sexo que nun son specificamente sexuales<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=Lymtn2HE8wkC&pg=PA99&dq=tern+homosocial&hl=t-BR&ei=jXP6TOqfAYus8AbRrtDfCg&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA#b=onepage&q=tern%20homosocial&f=false|títalo=Art in mind: how cuntemporary eimages shape thought|outor=Ernst ban Alphen|acessodata=4-12-2010}}</ref>. Hai tamien ua palabra referente al amor pul mesmo sexo, ''homofelia''<ref>António Moser, ''L'enigma de la sfinge: la sexualidade'', Eiditora Bozes, 2002, p.227 i 275. ISBN 85-326-2595-9</ref>. Antre outros tenermos, ancluen-se "[[homes que fázen sexo cun homes]]" ó HSH (ousado na quemunidade médica quando debaten, specificamente, l'atebidade homossexual antre homes), "[[homoerotismo]]" (ne l cuntesto de las obras d'arte), "[[Bi-curjidoso|heiteroflexible/bi-curjidoso]]" (referente a ua pessona que se eidantifica cumo heiterossexual mas, ocasionalmente, sente ó mostra antresse por atebidade sexual cun alguien de l mesmo sexo) i "[[metrossexual]]" (referente un home nó-gay baidoso i cun gustos de l [[stereótipo]] ''[[gay]]'' an comida, moda i ''zeign'')<ref>Rebista ''[[Trip (rebista)|Trip]]'' ago. 2004. Nº 125. "Bitaminando l Dicionário", por Fernando Billela.</ref><ref>Wilton García, ''Homoerotismo & eimaige ne l Brasil'', FAPESP, 2004, pggs. 36-37-38. ISBN 85-903686-3-7</ref><ref>Daniel Barbo, ''L Triunfo de l Falo: Homoerotismo, Dominaçon, Ética i Política na Atenas Clássica'', Eiditora I-papers, p.40-41. ISBN 85-7650-148-1</ref>.
Antre ls tenermos peijoratibos i oufensibos de la [[léngua pertuesa]], tenemos ''bicha'' (criado ne ls anhos 1930<ref>James Naylor Gren, Cristina Fino, Cássio Arantes Leite, ''Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX'', UNESP, 1999, p.145. ISVN 85-7139-317-6</ref>), ''benado'', ''boiola'', ''maricas'', ''paneleiro'' (mui peijoratibo an Pertual), ''[[çapaton]]'' i outros<ref name="eidithmodesto">Eidith Modesto, ''Bidas an cinta de la bielha'', Eiditora Record, 2006, p.340. ISBN 85-01-07481-0</ref><ref>Hildo Honório de l Couto, ''Ecolinguística: studo de las relaçones antre léngua i meio ambiente'', Thesaurus Eiditora, 2007, p.351. ISBN 85-7062-603-7</ref>. Inda assi, tal cumo acuntece an [[Preconceito|ansultos étnicos]] i [[Racismo|raciales]], l malo uso desses tenermos puode inda ser altamente oufensibo i la gama d'outelizaçon aceitable depende de l cuntesto i de la pessona que stá falando (grupos homossexuales muitas bezes l úsan positibamente)<ref name="eidithmodesto" />. Por outro lado, la palabra ''[[gay]]'', ouriginalmente abraçada por homes i mulhieres homossexuales cumo positiba i afirmatiba (cumo na [[liberaçon gay]] i ne ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos gay]]), ye muitas bezes ampregue de modo [[peijoratibo]]<ref name="eidithmodesto" /><ref name="duplamenteabencoado">Christie Balka i Andy Rose, ''Duplamente Abençoado'', Eiditora Record, p.316. ISBN 85-01-05159-4</ref>.
Ambora ''gay'' seia ousado cumo chamador quemun antre homes i mulhieres homossexuales i [[bissexualidade|bissexuales]], tal uso ten sido por bezes cuntestado, an rezon de l zeio d'andebiduaçon d'outros grupos de bariaçon sexual, que rebindican eidantidade outónoma, andependiente, própia<ref name="duplamenteabencoado" />. Alguns specialistas ténen scrito qu'esto ye caratelístico, nun solo de grupos de tal antresse, mas de qualquiera outro grupo houmano<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=BBgBHjN9GkAC&lpg=PA138&dq=gay%20identidade%20autonoma&pg=PA138#b=onepage&q&f=false|títalo=Outros Tipos de Suonhos: Organizaçon de Mulhieres Negras i Políticas de Trasformaçon|outor=Julia Sudbury|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=6dups_eipXgoC&lpg=PA413&dq=gay%20identidade%20autonoma&pg=PA413#b=onepage&q&f=false|títalo=Cunjugalidades, parentalidades i eidantidades lésbicas, gays i trabestis|outor=Mirian Pillar Grossi, Anna Paula Uziel i Luiç Mello|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref>.
== Stória ==
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Temas LGBT na mitologie|Cronologie de ls dreitos homossexuales|Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade}}
[[Fexeiro:Mastaba of Niankhkhun and Khnumhotep ambrace 2.jpg|thumb|[[Khnumhotep i Niankhkhnun]]; l purmeiro registro dua ounion homossexual de la stória ([[Circa|ca.]] 2400 a.C.).]]
[[Fexeiro:Catlin - Beilce to the berdache.jpg|thumb|''Beilça de la Berdache''<br />Beilça cerimonial de la Nacion Sac i Fox para celebrar ls [[ dous-spritos]]. George Catlin (1796–1872); [[Smithsonian Anstitution]].]]
[[Fexeiro:Woman spying on male lobers.jpg|thumb|Ua mulhier spionando un casal d'homes amantes. [[China]], [[dinastie Qing]].]]
Al longo de la [[stória de l'houmanidade]], ls aspetos andebiduales de l'homossexualidade fúrun [[Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade|admirados ó cundenados]], d'acuordo culas normas sexuales bigentes nas dibersas culturas i épocas an qu'ocorrírun.
Nua cumpilaçon detalhada de materiales stóricos i [[Etnografie|etnográficos]] de culturas pré-andustriales, "fuorte zaprobaçon de l'homossexualidade fui relatada an 41% de las 42 culturas; aceita ó eignorada por 21% i 12% nun relatórun tal cunceito. De las 70 etnografies, 59% relatórun l'homossexualidade cumo ausente ó rala an frequéncia i 41% la relatórun cumo persente ó cumo nun ancomun".<ref>Adolescence and puberty By John Bancroft, June Machober Renisch, p.162</ref>
An culturas anfluenciadas pulas [[Religion abraámica|religiones abraámicas]], la lei i l'eigreija stablecian la [[sodomie]] cumo ua trasgresson contra la lei debina ó un crime contra la natureza. La cundenaçon de l [[sexo anal]] antre homes, inda assi, ye anterior a la fé crestiana.<ref>"… sow eillegitimate and bastard sed in courtesanes, or sterile sed in males in defiance of nature." Plato in THE LAWS (Book BIII p.841 eidition of Stephanus) or p.340, eidition of Penguin Books, 1972.</ref>
Muitas figuras stóricas, ancluindo [[Sócrates]], [[Lord Byron]], [[Eduardo II]], i [[Adriano]],<ref>Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60</ref> tubírun tenermos cumo ''homossexual'' ó ''bissexual'' aplicados a eilhes. Ua linha quemun d'argumiento [[Custruto social|custrucionista]] ye que naide na [[antiguidade]] ó na [[Eidade Média]] spurmentou l'homossexualidade cumo un modo de sexualidade sclusibo ó permanente. [[John Boswell]] ten cumbatido este argumiento, citando antigos scritos de l griego [[Platon]], que çcriben ls andibíduos eisibindo homossexualidade sclusiba.<ref name="boswell1">{{harb|Boswell|1980}}</ref>
=== África ===
Ambora muitas bezes eignorada ó suprimida puls sploradores ouropeus i colonialistas, la spresson homossexual na África natiba tamien stubo persente i tomou ua bariadade de formas. Ls antropólogos Stephen Murray i Will Roscoe relatórun que mulhieres de l [[Lesoto]] ambolbian-se an relaçones de "longo prazo i eróticas" chamadas ''motsoalle''.<ref name=murrayroscoe>{{citar libro|title=Boy Wibes and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |url=https://archive.org/details/boywivesfemalehu00murr |last=Murray |first=Stephen (ed.) |outhorlink=Stephen L. Murray |coauthors=[[Will Roscoe|Roscoe, Will]] (ed.) |year=1998 |publisher=[[St. Martin's Press]] |location=New York |isbn=0312238290 }}</ref> [[I. I. Eibanes-Pritchard]], tamien registrou que guerreiros [[Zandes]] ne l norte de l [[República Democrática de l Cungo|Cungo]] rotineiramente assumian moços amantes de l sexo masculino antre las eidades de duoze i binte anhos, qu'ajudában culas tarefas domésticas i praticában [[sexo antercrural]] cun sous maridos mais bielhos. La prática yá habie morrido ne l'ampeço de l [[seclo XX]], depuis de ls ouropeus cunquistáren l cuntrole de países Africanos, mas fui relatada para Eibanes-Pritchard puls anciones, cun quien el falou.<ref name="eibanspritchard">[[I. I. Eibans-Pritchard|Eibanes-Pritchard, I. I.]] (December, 1970). Sexual Ambersion among the Azande. Amarican Anthropologist, New Series, 72(6), 1428–1434.</ref>
L purmeiro registro dun casal homossexual na stória ye giralmente cunsidrado l de [[Khnumhotep i Niankhkhnun]], un casal [[Antigo Eigito|eigípcio]] de l sexo masculino, que bibeu por buolta de {{AC|2400|nl}} L par ye retratado durante un [[beiso]], la mais íntima pose na [[arte eigípcia]], rodeado pul que parécen ser ls sous heirdeiros.<ref>Dowson, ''oup.cit.'', pp.96ff.</ref>
=== Américas ===
Antre ls [[Pobos ameríndios|pobos andígenas de las Américas]] antes de la colonizaçon ouropeia, ua forma quemun d'homossexualidade ye centrada an torno de la figura de ls [[ dous-spritos]]. Normalmente, este andibíduo ye reconhecido cedo na bida, dada l'escolha puls pais a seguir l camino i, se l nino aceitar l papel, ye criada de forma adequada, para daprender ls questumes de l género que scolheu. dous-spritos éran, giralmente, [[xamana]]s reberenciados cumo tenendo poderes para alhá daqueles de ls xamanas quemuns. Sue bida sexual era culs nembros quemuns de mesmo sexo de a tribo.<ref>Roscoe, Will (1991). ''The Zuni Man-Woman'', p.5. ISVN 0-8263-1253-5.</ref><ref>Gilley, Brian Joseph (2006: 8). ''Becoming Two-Spirit: Gay Eidantity and Social Acetance in Andian Country''. ISBN 0-8032-7126-3.</ref>
Homossexuales i [[trasgénero]]s tamien éran quemuns antre outras ceblizaçones pré-cunquista na [[América Latina]], cumo ls [[astecas]], [[maias]], [[quíchuas]], [[moche]]s, [[zapotecas]] i ls [[tupinambás]], ne l [[Brasil]].<ref name="glbtqlatinamerica">{{citation |first=Ben |last=Pablo |year=2004 |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/latin_america_colonial.html |title=Latin America: Colonial |periodical=[[glbtq .com]] |acessdate=2007-08-01 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="glbtqmex">{{citar anciclopédia |last=Murray |first=Stephen |outhorlink=Stephen L. Murray |eiditor=Claude J. Summers |ancyclopedie=glbtq: An Ancyclopedie of Gay, Lesbian, Bisexual, Trasgender, and Quer Culture |title=Mexico |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/mexico.html |acessdate=1-8-2007 |year=2004 |publisher=[[glbtq .com|glbtq, Anc.]] }}</ref>
Ls cunquistadores ouropeus quedórun horrorizados al çcubrir que la [[sodomie]] era abiertamente praticada antre ls pobos natibos. Ls ouropeus tentórun acabar culas ''[[ dous-spritos|berdaches]]'' (cumo ls spanholes chamában la prática de ls dous-spritos) atrabeç de penalidades seberas, cumo l'eisecuçon pública, adonde la pessona era queimada i rasgada an pedaços por perros.<ref name="coello">Mártere de Anglería, Pedro. (1530). [http://www.udel.edu/LAS/Bol3-2Coello.html#Antrodution ''Décadas del Mundo Nuebo'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. "God Andians", "Bad Andians", "What Christianes?": The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernándeç de Obiedo y Baldés (1478-1557), ''Delaware Rebiew of Latin Amarican Studies'', Bol. 3, Ne l. 2, 2002.</ref>
=== Ásia ===
==== Stremo Ouriente ====
L'homossexualidade na [[China]], coincida cumo ls ''prazeres de l péssego picado'', la ''manga cortada'', ó l ''questume de l sul'', ye relatada zde aprossimadamente 600 a.C.<ref>Hinsch, Bret. (1990). ''Passiones of the Cut Slebe''. University of California Press. p. 31.</ref> Estes tenermos eufemísticos fúrun outelizados para çcrebir cumportamientos i nun eidantidades (recentemente, alguns moços chineses tenden a ousar l termo "''brokeback''", 断 背 (''duanbei''), para se referir als homossexuales, a partir de l sucesso de l filme de l diretor [[Ang Le]], ''[[Brokeback Mountain]]'').<ref name=jongo>{{citation |url=http://news.jongo .com/articles/07/0820/30157/MzAxNTcoluZIoia.html |title=Most frequently used new coinages in daily Chinese |date=20 d'agosto de 2007 |acessdate=7 de setembre de 2007 |periodical=Jongo News }}{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==== Ouriente Médio, Ásia Meridional i Central ====
[[Fexeiro:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|thumb|squierda|upright|L persa [[Abas I]] cun un [[pajen]] (c. 1627).]]
Antre las muitas culturas de l [[Ouriente Médio]] [[Eislon|muçulmano]] eigualitárias ó struturadas na eidade, las práticas homossexuales éran, i cuntinan a ser, difundidas i beladas. Ne ls radadeiros anhos, las relaçones eigualitárias, anspiradas ne l padron [[Mundo oucidental|oucidental]], ténen-se tornado mais frequentes, ambora eilhas cuntinen a ser ralas. Relaçones sexuales antre andibíduos de l mesmo sexo son ouficialmente punidas cula [[pena de muorte]] an bários países muçulmanos: [[Arábia Saudita]], [[Eiran]], [[Mauritánia]], [[Nigéria]], [[Sudan]] i [[Iémen]].<ref>{{Citar web|url=http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |títalo=7 countries still put people to death fur same-sex ats |publicado=ILGA |acessodata=24-8-2010}}</ref>
Alguns studiosos afirman qu'eisisten eisemplos d'amor homossexual na literatura antiga, cumo na ''[[Eipopeia de Gilgamesh]]'' de la [[Mesopotámia]], bien cumo na stória [[Bíblia|bíblica]] de ''{{eilc|Dabi i Jonas||David i Jonas}}''. Na ''Eipopeia de Gilgamesh'', la relaçon antre l protagonista [[Gilgamesh]] i l personaige Enkidu, fui bista por alguns cumo homossexual an sue natureza.<ref>{{citar libro|last=Dynes|first=Wayne|title=Homosexuality in the Ancient World|year=1992|publisher=Garland Publishing|isbn=978-0815305460|pages=bii-xb|url=http://books.gogle .com/books?id=JrpU6O3BnawC&lpg=PP1&ots=yHSbkME1jE&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#b=onepage&q&f=false|chater=Antrodution}}</ref><ref>{{citar libro|last=Heild|first=George F.|title=Parallels betwen The Gilgamesh Eipic and Plato's Symposiun|year=183|pages=199-207|eiditor=Wayne R. Dynes & Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{citar libro|last=Kilmer|first=Anne Draffkorn|title=La Note on an Oberloked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh|year=1992|publisher=Garland Publishing, Anc.|pages=264|eiditor=Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{citar libro|last=Thorbjørnsrud|first=Berit|title=What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the Biew of Houmanity in Mesopotamia?|year=1992|publisher=Garland Publishing, Anc.|pages=452}}</ref> De l mesmo modo, l'amor de Dabi por Jonas ye "maior de l que l'amor de las mulhieres."<ref>{{citar libro|last=Ackerman|first=Susan|title=When Heiroes Lobe|url=https://archive.org/details/whenheroesloveam0000acke|year=2005|publisher=Columbia University Press|isbn=0-231-13260-3|pages=xii}}</ref>
Hai un punhado de relatos de biajantes [[árabes]] na [[Ouropa]] até al ampeço de l [[seclo XIX]]. dous desses biajantes, Rifa'ah al-Tahtawi i Muhammad al-Saffar, manifestórun surpresa al ber las poesies d'amor francesas, por bezes mal traduzidas, antre un moço rapaç, referindo-se a ua moço mulhier, para manter las sues normas sociales i morales.<ref>{{citar libro|last=El-Rouayheb|first=Khaled|title=Vefore Homosexuality in the Arab-Eislamic World, 1500-1800|url=https://archive.org/details/beforehomosexual0000elro|year=2005|publisher=The University of Chicago Press|isbn=0-226-72988-5|pages=[https://archive.org/details/beforehomosexual0000elro/page/2 2]}}</ref>
Hoije, ls gobiernos ne l [[Ouriente Médio]], muitas bezes eignoran, negan l'eisisténcia de, ó criminalizan l'homossexualidade. L'homossexualidade ye eilegal an quaije todos ls países muçulmanos.<ref>{{Citar web|títalo = Iran ’must stop youth eisecutiones’ |outor=Eke, Steben |data=28 de júlio de 2005 |publicado = BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stn}}</ref> L [[persidente de l Eiran|persidente iraniano]], [[Mahmoud Ahmadineijad]], durante l sou çcurso an 2007 na [[Ounibersidade de Colúmbia]], afirmou que nun habie homossexuales ne l Eiran. La maiorie de ls homossexuales que biben neste paíç mantén la sue ourientaçon sexual an segredo por medo de sançones ó rejeiçon de l gobierno a las sues famílias.<ref>{{Citar web |outor = Nazila, Fathi|títalo = Çpite Denials, Gays Ansist They Eesist, if Quetly, in Iran|url=http://www.nytimes .com/2007/09/30/world/middleast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|obra = [[New York Eiquipas]]|data=30 de setembre de 2007|acessodata = 01-10-2007}}</ref>
L ''[[Código de Manu]]'', l'obra fundamental de l [[dreito]] [[hindu]], menciona un "terceiro sexo", cujos nembros puoden eisercer spressones de género nó-tradecionales i atebidades homossexuales.<ref>Penrose, Walter (2001). Hidden in Story: Female Homoeroticisn and Women of la "Third Nature" in the South Asian Past, Journal of the Story of Sexuality 10.1 (2001), p.4</ref>
=== Ouropa ===
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Homossexualidade na Grécia Antiga|Homossexualidade na Roma Antiga}}
[[Fexeiro:Alkaios Sappho Staatliche Antikensammlungen 2416 n2.jpg|thumb|dreita|Pintura de [[Safo]], poetiza de la [[Grécia antiga]]; l fato de tener nacido an [[Lesbos]] abriu la possibelidade de la criaçon de l termo "lésbica" ne l seclo XIX; sous bersos d'amor tamien son muitas bezes andereços l'outras mulhieres. Cópia romana d'ouriginal griego, seclo V a.C.]]
Ls decumientos mais antigos de l Oucidente (sob la forma d'obras literárias, oubjetos d'arte i materiales [[mitográfico]]s) subre las relaçones de mesmo sexo son deribados de la [[Grécia antiga]]. La [[pederastia na Grécia Antiga]] era largamente outelizada cumo meio pedagógico; sabe-se que [[Platon]], an sous purmeiros scritos, eilogiou ls sous benefícios,<ref name="plato1">[[Platon]], [[Fedro]] an ''[[L Banquete]]''</ref> ambora an sues obras tardies tenga proposto sue proibiçon.<ref name=plato2>Platon, ''Leis'', 636D & 835E</ref>
An ''[[L Banquete]]'', Platon eiquibale l'aceitaçon de l'homossexualidade cula [[democracie]], i sue supresson cul [[çpotismo]], dezindo que l'homossexualidade "ye bergonhosa pa ls [[bárbaros]] por causa de sous gobiernos çpóticos, assi cumo la filosofie i l'atletismo l son, ua beç qu'aparentemente nun ye l melhor antresse de ls gobernantes cumo de tener grandes eideias amisades angendradas an sous súditos, ó poderosos sindicatos ó física, an que l'amor ye particularmente adequado para porduzir."<ref name=boswell1/> [[Aristóteles]], an sue obra ''[[Política (Aristóteles)|Política]]'', andeferiu las eideias de Platon subre l'aboliçon de l'homossexualidade (2,4); el splica que ls bárbaros, assi cumo ls [[celta]]s, cuncedírun esso cumo ua honra special (2.6.6), anquanto ls [[Creta|cretenses]] l'outelizában para regular la populaçon (2.7.5).<ref name=boswell1/>
Na arte, ye coincida inda hoije la poetisa [[Safo]], amportante figura que screbiu bersos andereçados l'outras mulhieres i que, por nacer an [[Lesbos]], lougo quedou associada a las lésbicas, treminologie que quedou mui famosa ne l [[seclo XIX]].<ref name=lesbian>{{Citar web|url=http://www.etymonline .com/andex.php?tern=lesbian|títalo=Lesbian|acessodata=7-2-2009|publicado=Online Etymology Ditionary|anho=2001|outor=Douglas Harper}}</ref><ref name=sapphic>{{Citar web|url=http://www.etymonline .com/andex.php?tern=Sapphic|títalo=Sapphic|acessodata=2009-02-07|publicado=Online Etymology Ditionary|anho=2001|outor=Douglas Harper}}</ref> Ls narradores de muitos de ls sous poemas falan de [[peixon (sentimiento)|peixon]] i [[amor]] (por bezes correspondido, outras bezes nó) para bárias fémeas, mas las çcriçones d'atos físicos i/ó sexuales [[lesbianismo|antre mulhieres]] ne ls sous bersos son poucas i sujeitas la debate.<ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–146.</ref><ref>{{harb|Campbell|1982|p=xi–xii}}</ref> De qualquiera forma, hoije an die sabe-se que la diusa [[Afrodite]], ne ls poemas de Safo, ye tenida cumo la patrona de las lésbicas.<ref>Cunner, Randy P., ''Cassell's Ancyclopedie of Quer Myth, Symbol and Spirit''. UK: Cassell, 1998, p.64.</ref>
{{double eimage|left|Warren Cup VM GR 1999.4-26.1 n1.jpg|220|Pederastic erotic scene Loubre F85bis.jpg|180|Home romano penetrando un moço, possiblemente scrabo, purmeira metade de l [[seclo I]]. Ancontrado próssimo de [[Jarusalen]].|Home i moço griegos pratican [[sexo antercrural]]. [[Grécia antiga]], 550-525 a.C.||}}
A partir de la segunda metade de l seclo XIII, la muorte era la puniçon mais quemun pa l'homossexualidade masculina na maior parte de la Ouropa.<ref>{{citar libro
| first = Lester R.
| last = Kurtç
| url =http://books.gogle .com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq&hl=en#b=onepage&q=&f=false |title=Ancyclopedie of biolence, peace, & cunflit
| publisher = Academic Press
| date = 1999
| page = 140
| isbn = 012227010X}}</ref> Cul [[Renacimiento]], cidades ricas ne l norte de la [[Eitália]], an particular [[Florença]] i [[Veneza]], éran coincidas pula sue prática generalizada de l'amor antre pessonas de l mesmo sexo, praticado por ua parte cunsidrable de la populaçon masculina i custruído al longo de l padron clássico stético de la [[Grécia Antiga|Grécia]] i [[Roma Antiga|Roma]].<ref>Rocke, Michael, (1996), ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence'', ISBN 0-19-512292-5</ref><ref>Ruggiero, Guido, (1985), ''The Boundaries of Eros'', ISBN 0-19-503465-1</ref>
Antigamente coincida por nomes cumo "amor biril", "sodomie", "pecado nefando", "uranismo" ó "terceiro sexo", solo an 1869, na [[Almanha]], l'amor antre pessonas de l mesmo sexo recebiu l nome científico de "homossexualismo". L médico, sou criador, que serie el própio homossexual, bisaba apersentar l'atraçon pul mesmo sexo cumo inata, antoce natural i nun adquirida, para assi afastar la culpa por sue prática. Tal antençon le baliu la simpatie de l mundo científico [[progressista]] de la época. Na berdade, l tiro saliu pula culatra, pus l cunceito científico fui anglobado pula [[psiquiatria]]. Cun esso, l'amor antre pessonas de l mesmo sexo deixou de ser matéria de [[pecado]] para tornar-se malina, i antoce passible de tratamientos. Sue cundenaçon trasferiu-se de la sfera de la [[religion]] pa la [[ciéncia]], de modo que ls [[padres]] fúrun sustituídos puls [[médicos]] cumo sous algozes.<ref>Cf. HOMOSSEXUALIDADE: UMA HISTÓRIA, de Colin Spencer, Ed. Record, R. Janeiro, 1996, p.274</ref>
=== Oceania ===
An muitas sociadades de la [[Melanésia]], specialmente an [[Papua-Nuoba Guiné]], las relaçones de l mesmo sexo éran parte antegrante de la cultura até meados de l [[seclo XX|seclo passado]]. An muitas culturas tradecionales de la Melanésia un nino na pré-puberdade formarie un casal cun un adolescente mais bielho, que se tornarie sou mentor i qu'eirie "anseminá-lo" (oural, anal, ó topicamente, dependendo de a tribo) al longo de bários anhos para que l mais moço tamien atingisse la [[puberdade]]. Muitas sociadades de la Melanésia, inda assi, tornórun-se hostis para culas relaçones antre pessonas de l mesmo sexo zde l'antroduçon de l [[cristandade]] puls [[missionairo]]s [[ouropeus]].<ref name=melanesie>{{citation |title=Ritualized Homosexuality in Melanesie |first=Gilbert H. |last=Heirdt |year=1984 |publisher=University of California Press |isbn=0520080963 |pages=128–136}}</ref>
== Sexualidade i eidantidade de género ==
=== Etiologie ===
La [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]], la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] i la [[Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales]], an 2006, declarórun:
{{quotation|Atualmente, nun hai cunsenso científico subre ls fatores specíficos que lieban un andibíduo a tornar-se heiterossexual, homossexual ó bissexual, ancluindo possibles eifeitos biológicos, psicológicos ó sociales de l'ourientaçon sexual de ls pais. Inda assi, las eibidéncias çponibles andican que la grande maiorie de las lésbicas i adultos homossexuales fúrun criados por pais heiterossexuales i que la grande maiorie de las ninos criadas por pais gays i lésbicas crecen cumo heiterossexuales.|<ref name=amici />}}
L ''[[Royal College of Psychiatrists]]'', an 2007, afirmou:
{{quotation|Anque quaije un seclo de speculaçon psicanalítica i psicológica, nun hai nanhue eibidéncia sustantiba para apoiar la sugeston de que la natureza de la criaçon de ls filhos ó que las purmeiras spriéncias de l'anfáncia zampenhan qualquiera papel na formaçon de l'ourientaçon fundamental dua pessona heiterossexual ó homossexual. Parece que l'ourientaçon sexual ye de natureza biológica, detreminada por ua cumplexa anteraçon de fatores genéticos i de l'ambiente uterino precoce. L'ourientaçon sexual nun ye, antoce, ua scolha.|<ref name="rcp2007"/>}}
La [[Academie Amaricana de Pediatria]] afirmou, an [[Pediatria]], an 2004:
{{quotation|L'ourientaçon sexual, probabelmente nun ye detreminada por solo un fator, mas por ua cumbinaçon d'anfluéncias genéticas, hormonales i ambientales. Nas radadeiras décadas, las teories baseadas ne l fator biológico ténen sido faborecidas por specialistas. Inda cuntina habendo cuntrobérsia i ancerteza quanto a la génese de la dibersidade de las ourientaçones sexuales houmanas, nun hai nanhue eibidéncia científica de que pais anormales, abuso sexual ó qualquiera outro eibento adberso de la bida anfluencien l'ourientaçon sexual. L coincimiento atual sugere que l'ourientaçon sexual normalmente ye stablecida durante l'anfáncia.|<ref name="rcp2007"/><ref name="pediatrics2004">Pediatrics: [http://aappolicy.aappublicationes.org/cgi/cuntent/full/pediatrics;113/6/1827 Sexual Ourientation and Adolescents]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Relatório Clínico de la [[Academie Amaricana de Pediatria]]. Vesitado an 8-12-2009.</ref><ref name="perrin2002">{{Citar libro | outor = Perrin, I. C. | títalo = Sexual Ourientation in Child and Adolescent Heialth Care | eiditora = Kluwer Academic/Plenun Publishers | anho = 2002 | local = Nuoba York }}</ref>}}
{{Sexualidade}}
La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] afirma que "hai probabelmente muitas rezones pa la formaçon de l'ourientaçon sexual dua pessona i las rezones puoden ser defrentes para pessonas defrentes" i diç que l'ourientaçon sexual de la maiorie de las pessonas ye detreminada nua eidade precoce.<ref name=apahelp /> La pesquisa subre cumo l'ourientaçon sexual an homes puode ser detreminada por fatores genéticos ó outros fatores pré-natales zampenha un papel ne l debate político i social subre l'homossexualidade i tamien liebanta miedos subre [[ampresson genética]] i testes pré-natales.<ref name=chicagotribune>{{citation |url=http://articles.chicagotribune .com/2007-08-12/news/0708110702_1_genetic-code-sexual-behabior-gay-brothers |title=Study of gay brothers may find clues about sexuality |first=Robert |last=Mitchun |periodical=[[Chicago Tribune]] |date=12 d'agosto de 2007 |acessdate=4-5-2007 }}{{Lhigaçon einatiba|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L porsor Michael King afirma: "La cuncluson de ls cientistas que pesquisórun las ouriges i la stabelidade de l'ourientaçon sexual ye qu'essa ye ua caratelística houmana que se forma ne l'ampeço de la bida i ye resistente la mudanças. Eibidéncias científicas subre las ouriges de l'homossexualidade son cunsidradas relebantes pa l debate teológico i social porque prejudican las afirmaçones de que l'ourientaçon sexual ye ua scolha."<ref>{{Citar web|url=http://www.churchtimes.co.uk/cuntent.asp?id=60752 |títalo=How much is known about the ourigines of homosexuality? |publicado=Church Eiquipas |data=16 de nobembre de 2007 |acessodata=24-8-2010}}</ref>
"Bissexualidade inata" (ó predisposiçon pa la [[bissexualidade]]) ye un termo antroduzido por [[Sigmund Freud]], baseado ne l trabalho de sou colega [[Wilheln Fliess]], que spone que todos ls seres houmanos nacen bissexuales, mas atrabeç de l zambolbimiento psicológico, qu'anclui tanto fatores sternos quanto anternos tornan-se [[Monossexualidade|monossexuales]], anquanto la bissexualidade permanece an stado latente.<ref>{{citar web|url=http://www.scribd .com/doc/25628190/Freud-%C2%ABAutobiografie-Anteletual%C2%BB|outor=António Rego Chabes|títalo=Freud («Outobiografie Anteletual»)|acessodata=4-12-2010}}</ref>
Ls outores dun studo de 2008 afirmórun que "nun hai eibidéncias cunsidrables de que l'ourientaçon sexual houmana seia geneticamente anfluenciada, de modo que nun se sabe cumo l'homossexualidade, que tende a diminuir l sucesso reprodutibo, ye mantida na populaçon nua frequéncia relatibamente alta". Supone-se que "anquanto ls genes que predisponen a l'homossexualidade reduzen l sucesso reprodutibo de ls homossexuales, puoden cunferir algua bantaige an heiterossexuales que séian sous portadores". Sous resultados sugeriran que "ls genes que predisponen a l'homossexualidade puoden cunferir ua bantaige d'acasalamiento an heiterossexuales, l que poderie ajudar a splicar l'eiboluçon i manutençon de l'homossexualidade na populaçon".<ref>Zietsch eit al. (2008)</ref> Un studo de [[2009]] sugeriu tamien un oumiento seneficatibo de la [[fecundidade]] nas fémeas aparentadas culas pessonas homossexuales a partir de la linha materna (mas nun naqueilhas aparentadas a partir de la linha paterna).<ref>{{citar periódico|title=New Eibidence of Genetic Fators Anfluencing Sexual Ourientation in Men: Female Fecundity Ancrease in the Maternal Line |outhor=Iemmola, Francesca and Camperio Ciani, Andrea|journal=Archibes of Sexual Behabior|publisher=Springer Netherlands|year=2009|belume=38}}</ref>
Garcia-Falgueras i Swaab afirmórun ne l resumo de sou studo de 2010: "L cérebro fetal zambolbe-se durante l período antra-uterino na direçon masculina por meio dua açon direta de la [[coberteirasterona]] subre las células nerbosas an zambolbimiento ó na direçon femenina por meio de l'auséncia desta óndia de [[hormónio]]. Desta forma, nuossa eidantidade de género (la cumbiçon de pertencer al sexo masculino ó femenino) i l'ourientaçon sexual son porgramadas ó ourganizadas an nuossas struturas cerebrales quando stamos inda ne l [[útero]]. Nun hai nanhue andicaçon de que l'ambiente social passado l nacimiento tenga algun eifeito subre l'eidantidade de género ó subre l'ourientaçon sexual".<ref>{{citar periódico|outhor=Garcia-Falgueras La, Swaab DF |title=Sexual Hormones and the Brain: An Essential Alliance fur Sexual Eidantity and Sexual Ourientation |journal=Andocrine Debelopment |belume=17 |issue= |pages=22–35 |year=2010 |pmid=19955753 |doi=10.1159/000262525 |quote=There is ne l'andication that social ambironment after birth has an effet on gender eidantity or sexual ourientation.}}</ref>
==== Terapie de reorientaçon sexual ====
{{Artigo percipal|Terapie de reorientaçon sexual}}
{{Bertambén|Ex-gay|Ex-ex-gay}}
Nun eisiste qualquiera studo cun rigor científico para cuncluir se las chamadas [[Terapie de reorientaçon sexual|terapies de reorientaçon sexual]] funcionan para mudar la [[ourientaçon sexual]] dua pessona. Essas "terapies" ténen sido cuntrobersas debido a las tensones antre las ourganizaçones cun base relegiosa que las rializan i las ourganizaçones profissionales, científicas i de [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos LGB]]. L cunsenso de longa data de las ciéncias cumportamentales i sociales i de las profissones de salude i salude mental ye de que l'homossexualidade, por si solo, ye ua bariaçon normal i positiba de la [[sexualidade]] houmana.<ref name="apa2009">Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/about/gobernance/council/policy/sexual-ourientation.aspx Resolution on Appropiate Affirmatibe Respunses to Sexual Ourientation Çtress and Change Efforts]</ref> La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], afirma que la maiorie de las pessonas "ténen pouco ó nanhun senso de scolha subre sue ourientaçon sexual".<ref name="answers">{{Citar web
|url=http://www.apa.org/topics/sexuality/ourientation.aspx |títalo=Answers to Your Questiones About Sexual Ourientation and Homosexuality |acessodata=26-5-2008 |publicado=[[Associaçon Amaricana de Psicologie]]}}</ref> Alguns andibíduos i grupos ténen promobido l'eideia de que l'homossexualidade ye un sintoma de defeitos sprituales, de zambolbimiento ó de falhas morales i ténen argumentado que ls sfuorços para mudar l'ourientaçon sexual, ancluindo la [[psicoterapie]] i ls sfuorços relegiosos, poderien altarar ls sentimientos i cumportamientos homossexuales. Muitos desses andibíduos i grupos stan ancorporados drento dun cuntesto mais amplo de mobimientos políticos relegiosos [[Cunserbadorismo|cunserbadores]] qu'apoian la [[stigma]]tizaçon de l'homossexualidade por motibos políticos ó relegiosos.<ref name="apa2009" />
Nanhue ourganizaçon de profissionales de salude mental apoia sfuorços para mudar l'ourientaçon sexual i praticamente todas eilhas adotórun declaraçones políticas adbertindo profissionales i l público subre ls tratamientos que se proponen a mudar l'ourientaçon sexual. Estas ancluen la Associaçon Amaricana de Psiquiatria, Associaçon Amaricana de Psicologie, Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales de ls Stados Ounidos, Associaçon Amaricana de Acunselhamiento, l ''Royal College of Psychiatrists'',<ref name="BBC Brasil">{{citar web|url=http://www.bbc.co.uk/pertuese/noticias/2009/03/090326_terapiahomossexual_fp.shtml|outor=BBC Brasil|outorlink=BBC Brasil|títalo=Terapeutas ouferecen 'tratamiento' para gays, diç studo|acessodata=2-12-2010}}</ref> Sociadade Australiana de Psicologie<ref name="aps">Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publicationes/tip_shets/ourientation/ Sexual ourientation and homosexuality]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i l [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil]].<ref name="Correio brazeliense"/> La Associaçon Amaricana de Psicologie i l ''Royal College of Psychiatrists'' spressórun que las posiçones defendidas por grupos cumo l [[National Association fur Research & Therapy of Homosexuality|NARTH]] nun son apoiadas pula [[ciéncia]] i crian un ambiente ne l qual l [[preconceito]] i la [[çcriminaçon]] puoden florescer.<ref name="BBC Brasil"/><ref name="apaexgay2">{{Citar web|url=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |títalo=Statement of the Amarican Psychological Association |acessodata=24-8-2010}}</ref>
La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] "ancentiba ls profissionales de salude mental l'eibitáren zbirtuar l'eficácia de ls sfuorços de mudança d'ourientaçon sexual promobendo ó prometendo mudar l'ourientaçon sexual al prestáren assisténcia als andibíduos angustiados por cunta própia ó por outras pessonas quanto la sue ourientaçon sexual i cunclui que ls benefícios relatados puls partecipantes ne ls sfuorços de mudança d'ourientaçon sexual puoden ser oubtidos atrabeç d'abordaiges que nun tentan mudar l'ourientaçon sexual".<ref name="apa2009"/>
=== Eidantidade sexual ===
{{Artigo percipal|Eidantidade sexual}}
{{Bertambén|Salir de l'armairo}}
[[Fexeiro:Angle Castro-Market.jpg|thumb|La [[bandeira cinta de la bielha]] ne l bairro [[Castro (San Francisco)|The Castro]] an [[San Francisco (Califórnia)|San Francisco]], [[Califórnia]], famoso pula predomináncia de moradores [[homossexuales]]. La bandeira, un simblo de l mobimiento [[LGBT]], fui criada na cidade.]]
Muitas pessonas que se senten atraídas por nembros de l sou própio sexo spurmentan un porcesso chamado de "[[salir de l'armairo|salida de l'armairo]]" an algun momiento de sues bidas. Ye la prática de rebelar publicamente l'ourientaçon sexual dua pessona "anrustida".<ref name=glbtqouting>{{citation |last=Neumann |first=Caryn I |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/outing.html |title=Outing |year=2004 |periodical=[[glbtq .com]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne ls mais moços, ye mais quemun eilha ser noticiada als fameliares i/ó amigos i tamien acuntece celebridades i pessonas públicas rebeláren-se publicamente subre sues ourientaçones sexuales.<ref name=biasfreusage>{{citation |title=The Ditionary of Bias-Fre Usage: La Guide to Nondiscriminatory Language |last=Maggio |first=Rosalie |year=1991 |publisher=Oryx Press |isbn=0897746538 |page=208}}</ref><ref name=statesmanouting>{{citation |url=http://www.newstatesman .com/life-and-society/2007/04/houman-rights-gay-outing-outed |title=Outing hypocrites is justified |first=Peter |last=Tatchell |date=23 d'abril de 2007 |acessdate=4-5-2007 |periodical=[[The New Statesman]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Giralmente, la "salida de l'armairo" ye çcrita an trés fases: la purmeira, ye la fase de "coincer la si mesmo", an que la pessona stá abierta i decidida a bibenciar relaçones cun pessonas de l mesmo sexo (chamada de "salida/decison anterior"); la segunda ambolbe la decison própia de se rebelar pa ls outros, cumo pa la família, amigos i/ó colegas, etc.; la terceira fase refire-se la rialmente se ambolber cun ua pessona de l mesmo sexo i muitas bezes bibir abiertamente cumo ua pessona LGBT.<ref name=hrcontinuun>{{citation |acessdate=2007-05-04 |url=http://deb.hrc.org/issues/3333.htn |archibeurl=http://web.archibe.org/web/20071102101657/http://deb.hrc.org/issues/3333.htn |archibedate=2007-11-02 |periodical=[[Houman Rights Campaign]] |title=The Coming Out Cuntinun }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Eidantidade de género ===
Ls purmeiros outores que screbian subre homossexualidade giralmente antendian qu'eilha era antrinsecamente ligada al própio sexo de l sujeito. Por eisemplo, pensaba-se qu'ua pessona cun un típico cuorpo femenino atraída por pessonas de l mesmo sexo i cuorpo femenino, tenerien atributos masculinos, i al alrobés.<ref name="mintonhl">Minton, H. L. (1986). ''Feminenity in men and masculenity in women: Amarican psychiatry and psychology portray homosexuality in the 1930s'', [[Journal of Homosexuality]], 13(1), 1–21.</ref><ref name="terryj">Terry, J. (1999). ''An Amarican ousession: Science, medicine, and homosexuality in modern society.'' Chicago: University of Chicago Press</ref> Esse antendimiento fui cumpartilhado pula maiorie de ls teóricos amportantes de l'homossexualidade a partir de fines de l [[seclo XIX]] até ampeços de l [[seclo XX]], cumo [[Karl Heinrich Ulrichs]], [[Richard bon Krafft-Ebing]], [[Magnus Hirschfeld]], [[Habelock Eillis]], [[Carl Jung]] i [[Sigmund Freud]].<ref name="mintonhl" /><ref name="terryj" /> Inda assi, esse antendimiento de l'homossexualidade cumo amberson sexual fui cuntestado ne l momiento, i durante la segunda metade de l [[seclo XX]], l'eidantidade sexual passou a ser cada beç mais bisto cumo un fenómeno çtinto d'ourientaçon sexual.<ref>{{citar periódico | doi = 10.1300/J159b05n02_33 | last1 = Vassi | first1 = M. | year = 2005 | title = Beyond bisexuality| journal = Journal of Bisexuality | belume = 5 | issue = 2| pages = 283–290 }}</ref><ref>Martin, M. Kay & Borhies, B. (1975). ''Supernumerary Sexes: Chater 4 of Female of the Species''. (Columbia University Press, New York): 23.</ref>
{{dreitoslgbt}}
Andibíduos [[trasgénero]] i [[cisgénero]]s puoden ser atraídos por homes, mulhieres ó ambos, ambora la prebaléncia de defrentes ourientaçones sexuales ye bastante defrente nas dues populaçones (ber [[mulhier trasexual]]). Un andibíduo homossexual, heiterossexual ó bissexual puode ser masculino, femenino ó [[andrógino]], i, para alhá desso, muitos nembros i simpatizantes de las quemunidades gays i lésbicas bénen agora l "sexo-cunformes heiterossexual" i "género nun cunformes homossexual" cumo ls stereótipos negatibos. Inda assi, studos rializados por [[J. Michael Beiley]] i [[K.J. Zucker]] rebelórun que la maiorie de ls relatórios gays i lésbicos an género reportan un "nó-género" durante sous anhos d'anfáncia.<ref>Beiley, J.M., Zucker, K.J. (1995), ''Childhod sex-typed behabior and sexual ourientation: la cuncetual analysis and quantitatibe rebiew.'' Debelopmental Psychology 31(1):43</ref> [[Richard C. Friedman]], an sou ''Homossexualidade Masculina'' publicado an 1990, scrito a partir dua perspetiba [[Psicanálise|psicanalítica]], argumenta que l zeio sexual ampeça mais tarde de l que ls scritos de Sigmund Freud andica, nun na anfáncia, mas antre las eidades de 5 i 10 anhos i nun ye focado nua figura de la mai, mas de ls pares.<ref>{{citar libro|last=Friedman|first=Richard C.|title=Male Homosexuality |url=http://books.gogle .com/books?id=molFuFC_ap8C&dq=Sexual%2BOrientation%2Band%2BPsychoanalysis:%C2%A0Sexual%2BScience%2Band%2BClenical%2BPratice|publisher=Yale University Press|location=New Haben|year=1990|page=312|isbn=0300047452|acessdate=16-4-2009}}</ref> Cumo cunsequéncia, raciocina, ls homossexuales nun son anormales, ua beç que nunca fúrun sexualmente atraídos por sues mais.<ref>{{Citar web|url=http://www.nytimes .com/1998/12/12/arts/on-gay-issue-psychoanalysis-treats-itself.html?sec=&spon=&pagewanted=print|títalo = On Gay Issue, Psychoanalysis Treats Itself|obra = [[The New York Eiquipas]]|acessodata = 16-4-2009|outor = Gode, Erica}}</ref>
=== Custruto social ===
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Custruto social|Quer theory}}
Nas culturas oucidentales an giral, l termo ''homossexual'' ye ousado para abranger to ua postura, atitude i eidantidade social. An outras culturas, rótulos ''homossexualidade'' i ''heiterossexuales'' nun anfatizan ua eidantidade social cumo un to ó andican afeliaçon de la quemunidade cun base na ourientaçon sexual.<ref>Zachary Gren and Michael J. Stiers. ''Multiculturalisn and Group Therapy in the United States: La Social Custrutionist Perspetibe''. Springer Netherlands 2002. Páiginas 233–246.</ref> Na berdade, ciertos studiosos, cumo [[David Gren]], ténen afirmado que l'homossexualidade ye ua custruçon social moderna oucidental, i cumo tal nun poderie ser outelizada ne l cuntesto de sociadades nó-oucidentales la sexualidade de l macho-macho, nin ne l Oucidente pré-moderno.<ref>{{citar libro|title=Cartographies of Zeire: Male-male Sexuality in Japanese Çcourse, 1600–1950|year=1999|outhor=Pflugfelder, Griegory|publisher=University of California Press|isbn=0520209095}}</ref>
=== Relaçones i romance homossexuales ===
[[Fexeiro:0277 - Partecipanti al Bologna Pride 2012 - Foto Giobanni Dall'Orto, 9 giugno 2012.jpg|thumb|[[Namoro|Namorados]] an [[Bolonha]], [[Eitália]]]]
Pessonas cun ourientaçon homossexual puoden spressar la sue sexualidade, ternura i afetebidade de dibersas maneiras, i puoden ó nun spressar esso an sous [[Cumportamiento sexual|cumportamientos sexuales]].<ref name="apahelp2">{{citation |url=http://www.apa.org/heilpcenter/sexual-ourientation.aspx |title=Sexual Ourientation, Homosexuality,and Bisexuality |periodical=[[Amarican Psychological Association|APA]]HeilpCenter.org |acessdate=2010-03-30}}</ref> Alguns ténen relaçones sexuales predominantemente cun pessonas de sue própia eidantidade de género, outro sexo, relacionamientos bissexuales i puoden até ser [[celibatairo]]s.<ref name="apahelp2" /> Pesquisas recentes andican que muitas lésbicas i gays zeian, i cunseguen, cumprometidos i duradouros relacionamientos: dados andican qu'antre 40% i 60% de gays i antre 45% i 80% de lésbicas stan atualmente ambolbidos nun relacionamiento romántico.<ref name=WhatIsNature>[http://www.apa.org/topics/sexuality/andex.aspx#whatisnature What is Nature]. Páigina besitada an 4 de dezembre de 2010.</ref> Ls dados de la pesquisa tamien andican qu'antre 18% i 28% de ls casales gays i antre 8% i 21% de ls casales lésbicos ne ls [[Stados Ounidos]] bibiran juntos dieç anhos ó mais.<ref name=WhatIsNature /> Ls studos spusírun que casales de pessonas de l mesmo sexo i casales de sexos oupostos puoden ser eiquibalentes an tenermos de sastifaçon i cumprometimiento ne ls relacionamientos amorosos,<ref>{{Citar web|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-eilo011708.php |títalo=Relationship Sastifation and Commitment |publicado=Eurekalert.org |data=22 de janeiro de 2008 |acessodata=24-8-2010}}</ref><ref name=Duffy>{{citar periódico|title=Sastifation and commitment in homosexual and heiterosexual relationships|journal=Journal of Homosexuality|year=1985|first=S.M/|last=Duffy|coauthors=C.I. Rusbult|belume=12|issue=2|pages=1–23|url=http://www.labmeting .com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-sastifation-and-commitment-in-homosexual-and-heiterosexual-relationships|acessdate=29-7-2009}}</ref> que l'eidade i l sexo son mais cunfiables de l que l'ourientaçon sexual cumo un preditor de sastifaçon i cumpromisso dun relacionamiento romántico,<ref name=Duffy/> i que las spetatibas i/ó eidealizaçones acerca de ls relacionamientos románticos son cumparables i mui semelhantes antre pessonas heiterossexuales i homossexuales.<ref name=Bacman>{{citar periódico|title=Spetationes of romantic relationships: La cumparison betwen homosexual and heiterosexual men with regard to Baxter's criterie|journal=Social Behabior and Personality|year=1999|first=Bacman|last=Charlotte|coauthors=Per Folkesson, Torsten Norlander|url=http://findarticles .com/p/articles/mi_qa3852/is_199901/ai_n8845504/pg_7/?tag=cuntent;col1|acessdate=2009-07-29}}</ref>
== Práticas homossexuales ==
{{Beija|Sexologie}}
=== Homossexuales homes ===
{{Beija|Homes que fázen sexo cun homes}}
[[Fexeiro:Men kissing1.jpg|thumb|squierda| dous homes que se beisan; ls beisos homossexuales nun possuen aspetos que ls defrencien de ls beisos heiterossexuales.]]
Sexólogos ténen scrito que, al cuntrairo de l que se pensa, la forma mais quemun dun home homossexual liebar outro al [[orgasmo]] nun ye atrabeç de l [[sexo anal]], mas percipalmente de la [[felaçon]] i de la [[masturbaçon]] (i hai zacordo antre ls pesquisadores quanto la qual de las dues purmeiras tenerie maior ancidéncia).<ref name="aldodoisdoistres">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.223.</ref> Pesquisadores tamien atestan qu'un de ls atos mais quemuns de l sexo homossexual serie l de sfregar ls [[Uorgon genital|uorgones genitales]] antre las coixas de l'outro ([[Sexo nun penetratibo|coito anterfemoral]]) ó d'ancuontro l'outras partes (''fritaçon'' ó ''friçon'', ambora muitos outores reserben esse termo a las práticas homossexuales antre mulhieres).<ref name="aldodoisdoistres" /> Inda assi, l sexo anal inda ye de ls mais praticados puls homossexuales homes.<ref>Gabriel Rotello, ''Cumportamiento sexual i SIDA: la cultura gay an trasformaçon '', Eidicoes GLS, 1998, p.59 i 99. ISBN 85-86755-04-4</ref>
Na treminologie de práticas homossexuales masculinas, tamien son quemuns ls tenermos ''atibo'' i ''passibo''—l purmeiro correspondente al home que rializa la [[penetraçon]] i l segundo correspondente al home que ye penetrado.<ref name="aldodoisdoistres" /> Ne l'ampeço de ls studos de [[sexologie]], ambos ls tenermos dórun borda la muitas cunfusones antre outores; porque passou-se an percípio a chamar-se ''atibo'' l'home que fazerie l "papel" d'home nua relaçon homossexual, anquanto ''passibo'' serie aquel que fazerie l papel de "mulhier"; ambora essa associaçon se preserbe na mentalidade popular, nun ye mais ousada na psicologie i ls studiosos modernos antenden que, an ámbito de cumplexidade, muitas bezes un parceiro homossexual puode zampenhar sexualmente ambos ls "papéis", sendo atibo i passibo, i que nua relaçon sexual que se stende la nible amoroso i afetibo, muitas bezes l ''passibo'' tamien puode dominar i liderar l'outro cumo qualquiera outra relaçon houmana.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.223-224.</ref> An studos de la [[década de 1980]] custatou-se qu'haberie mais ''atibos'' que ''passibos''.<ref name="aldopereiradoisdoisquatro">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.224.</ref>
L'alta sensibelidade naturalmente erótica ne l [[culo]] de qualquiera ser houmano faç cun que ls sexólogos afirmen que nun hai dados que justifiquen que ls homossexuales oubténen mais prazer sexual que ls heiterossexuales, ambora ciertos heiterossexuales rejeiten l sexo anal por rezones de stética (associaçon la [[feze]]s).<ref name="aldopereiradoisdoisquatro" />
[[Fexeiro:Two of then - Foto Giobanni Dall'Orto18-08-2002.jpg|thumb|Ls homossexuales apersentan caratelísticas an relaçon al sexo semelhantes a las de ls heiterossexuales, cumo [[fetiche]]s i fantasias románticas.]]
Heiterossexuales homes, screben ls sexólogos, muitas bezes nun permiten que sues parceiras sexuales mulhieres stimulen ó mesmo penetren sou culo porque esso les cunferirie ua "femenelidade" ó conotaçon homossexual, ambora ls outores cunfirmen an pesquisas que ls ''passibos'' homossexuales nin siempre son afeminados.<ref name="aldopereiradoisdoisquatro" /> De fato, sexólogos ténen scrito que tales noçones son stereótipos ligados al [[machismo]] qu'ancide nas relaçones heiterossexuales; i que muitas bezes l ''passibo'' "puode ser l mais 'másclo' de ls dous, an aparéncia física, maneiras i personalidade."<ref name="aldodoisdoiscinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 225.</ref>
Dados de pesquisa andican que pul menos metade de ls homossexuales zampenha usualmente ls dous papéis durante un ancuontro i, al to, cerca de trés dentre cada quatro homossexuales ténen spriéncia tanto de l papel ''passibo'' quanto de l ''atibo''.<ref name="aldodoisdoiscinco" /> Antre outras práticas homossexuales stá la [[anilíngua]] i la [[cunilíngua]], tamien praticadas por heiterossexuales, para alhá de todas las outras questumeiramente coincidas; i l ''[[Fisting|fistfucking]]'' que, ambora seia mais ralo, i muitas bezes seia associado la pessonas qu'adíren al [[sadomasoquismo]], quaije nun ye ancontrado antre ls heiterossexuales.<ref name="aldodoisdoiscinco" /> Para alhá desso, ls homossexuales apersentan caratelísticas an relaçon al sexo mui semelhantes a las de ls heiterossexuales: ténen [[fetiche]]s, muitas bezes falan durante ls atos sexuales, puoden praticar ó nun [[sexo grupal]] (por bezes solamente cun mais un homossexual, la fin de rializáren penetraçon dupla nun ''passibo'' cumo acuntece an práticas heiterossexuales, cula defrença de que neste causo ls dous pénis penetran ne l culo),<ref name="aldopereiradoisdoissetedoisdoisoito">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 227 i 228.</ref> i tamien puoden tener fantasias románticas i/ó sexuales cun celebridades ó coincidos íntemos ó nó.<ref name="aldopereiradoisdoissetedoisdoisoito" />
=== Homossexuales mulhieres ===
{{Artigo percipal|Lésbica}}
[[Fexeiro:Gustabe_Courbet_-_Le_Sommeil_(1866),_Paris,_Petit_Palales.jpg|thumb|squierda|''Les Deux Amies'', de [[Gustabe Courbet]] (1866).]]
Ls studiosos ténen notado que l [[lesbianismo]] an sou aspeto físico proboca las mais stremadas reaçones: anquanto que moralmente ye por bezes reprobado, la maiorie de ls homes heiterossexuales possuen ua spece de fascínio por dues mulhieres que se beisen i/ó téngan relaçones sexuales.<ref name="aldoumoitocinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 185.</ref> Alguns sexólogos screben que, por outro lado, eisiste un segundo tipo d'homes que, feridos por sou "proua masculino", çprezarian las mulhieres que çpensassen l pénis nua relaçon sexual; de fato, nua relaçon sexual antre dues lésbicas, l'erotismo femenino i las caratelísticas físicas de la parceira parécen benir an purmeiro lugar.<ref name="aldoumoitocinco" />
Nun se sabe qual ye la prática sexual preferida de las mulhieres, mas pesquisas afirman que talbeç puoda ser l de papel passibo na [[cunilíngua]], i esso starie associado a la stimulaçon de l [[punto G]] i/ó de l [[clítoris]].<ref name="aldoumoitocinco" /> Por cunta desso, muitas bezes l "[[69 (posiçon sexual)|69]] lésbico" serie çpensado para que solo ua de las parceiras reciba stimulaçon na [[parracha]] puls lábios i léngua de l'outra.<ref name="aldoumoitocinco" />
Outro termo mui ousado quando se scribe subre práticas homossexuales femeninas ye l [[tribadismo]], an que dues parceiras pratiquen ua ''friçon'', ó seia, un ancuontro antre las parrachas d'ambas.<ref name="aldoumoitocinco" /> Dibersos sexólogos ténen scrito que, al cuntrairo de l que se pensa, l prazer sexual nun deriba solamente de las parrachas d'ambas las parceiras, mas percipalmente pul ancuontro antre sues coixas.<ref name="aldoumoitocinco" /> Las práticas homossexuales antre mulhieres tamien ancluen [[penetraçon]], mas cun menor frequéncia;<ref name="aldoumoitoseis">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 186.</ref> inda assi, quando praticada, ye mais quemun que la stimulaçon de l'uorgon genital de la parceira seia rializada manualmente ó, an outros causos, cun un [[dildo]] (pénis artificial), ambora esse seia mais ralo. <ref name="aldoumoitoseis" />
[[Fexeiro:US Naby 111221-N-JP983-008 Fire Cuntrolman 2nd Class Marissa Gaeta, left, assigned to the amphibious dock landing ship USS Oak Hill (LSD 51) kisses.jpg|thumb|Ua oufecial de la [[Marina de ls Stados Ounidos]] beisa sue noiba al zambarcar.]]
Ciertos studiosos tamien pretenden pesquisar se l'antresse lésbico por eimitaçones de pénis nun seneficarie ua frustraçon de la falta dun pénis rial; alguns afirman que nun se puode generalizar acerca de todos ls causos de lésbicas, anquanto outros afirman que las qu'outelizan pénis artificiales nun possuen antrisses sexuales ó mesmo afetibos por homes.<ref name="aldoumoitosete">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.187.</ref> Pesquisas rebelan que l'outelizaçon de pénis artificiales serie, pa las lésbicas, ua tentatiba de la busca de "algo mais" assi cumo acuntece cun parceiros heiterossexuales que buscan outras formas de "anriquecer" sues práticas de sexo.<ref name="aldoumoitosete" /> Outras práticas sexuales antre lésbicas, i que son menos quemuns, ancluen l ''[[Fisting|fistfucking]]'', l [[sexo anal]], que ye tenido cumo secundairo nua relaçon lésbica, muitas bezes rializado manualmente ó cun dildos;<ref name="aldoumoitosete" /> i práticas [[Sadomasoquismo|sadomasoquistas]] que, ambora mui ralas, puoden ancluir l'uso de [[chicote]]s i [[flagelaçon]] cumo antre ls heiterossexuales sadomasoquistas.<ref name="aldoumoitoito">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.188.</ref> Outro assunto d'antresse antre studiosos i sexólogos ye saber se las lésbicas possuen atraçon sexual por [[mamilo]]s tanto quanto ls homes heiterossexuales, i la maior parte de ls outores screben que l'antresse ye relatibo mas semelhante.<ref name="aldoumoitoito" />
== Demografie ==
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Scala de Kinsey}}
[[Fexeiro:Tin Cok 2009 cropped.jpg|thumb|squierda|180px|An outubre de 2014, [[Tin Cok]], l [[Chief Eisecutibe Oufficer|CEO]] de la [[Apple]], tornou-se l purmeiro CEO de la [[Fortune 500]] a assumir-se homossexual publicamente.<ref>{{citar web|url = http://www.nbcnews .com/watch/nightly-news/apple-ex-tin-cok-is-first-fortune-500-to-come-out-las-gay-350111811811|title = Apple's CEO Tin Cok Is First Fortune 500 to Come Out las Gay|publisher = NBC News|date = 31 d'outubre de 2014|acessdate = 6 de nobembre de 2014}}</ref>]]
Dados cunfiables quanto al tamanho de la populaçon d'homossexuales son anformaçones baliosas pa la política pública.<ref name=black>"Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Eibidence fron Abailable Systematic Data Sources", Dan Black, Gary Gates, Seth Sanders, Lowell Taylor, Demography, Bol. 37, Ne l. 2 (maio de 2000), pp. 139–154 (abailable on JSTOR).</ref> Por eisemplo, la demografie ajudarie ne l cálclo de ls custos i benefícios de las prestaçones de [[Ounion de fato|parcerie doméstica]], l'ampato de la legalizaçon de la [[Homoparentalidade#Aporfilhaçon homoparental|adoçon por homossexuales]] i l'ampato de la política ''[[Don't Ask, Don't Tell]]'' de las [[Fuorças Armadas de ls Stados Ounidos]].<ref name=black/> Para alhá desso, l coincimiento de l "tamanho de la populaçon homossexual ye ua promessa para ajudar ls cientistas sociales cumprendíren ua ampla gama de questones amportantes, questones subre la natureza giral de las scolhas de l mercado de trabalho, l'acumulaçon de capital houmano, la specializaçon drento de las famílias, çcriminaçon i las decisones subre la localizaçon geográfica."<ref name=black/> Medir la prebaléncia de l'homossexualidade puode apersentar deficuldades.<ref name="liebay"/> La pesquisa debe medir alguas caratelísticas que puoden ó nun ser la defeniçon de [[ourientaçon sexual]]. La classe de las pessonas cun zeios pul mesmo sexo puode ser maior de l que la classe de pessonas que colocan esses zeios an prática, que por sue beç puode ser maior de l que la classe de pessonas que se outo-eidantifican cumo gay/lésbica/bissexual.<ref name=black/>
An 1948 i 1953 [[Alfred Kinsey]] relatou que cerca de 46% de ls andibíduos de l sexo masculino tenie "reagido" sexualmente la pessonas d'ambos ls sexos al longo de sue bida adulta i que 37% deilhes tenien tenido pul menos ua spriéncia homossexual.<ref>Sexual Behabior in the Houman Male, p. 656</ref> La metodologie de Kinsey fui criticada.<ref>{{citar periódico|outhor=[[David Leonhardt]]|title=John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software'|journal=[[The New York Eiquipas]]|date=28 de júlio de 2000}}</ref><ref>{{Citar web|títalo=Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915-2000)|url=http://www.swlearning .com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html|acessodata=19-5-2009}} John Tukey criticizes sample procedure</ref> Un studo mais recente tentou eliminar l biés d'amostraige, mas mesmo assi chegou la cunclusones semelhantes.<ref>{{Citar web|títalo=Book Rebiew by Martin Duberman|obra = The Nation | data = 3 de nobembre de 1997|url=http://www.kinseyinstitute.org/publicationes/duberman.html}} Martin Duberman on Gebhart's "cleaning" of data</ref>
Las stimatibas de l'ocorréncia de l'homossexualidade sclusiba barian dun la binte por ciento de la populaçon, normalmente cuncluindo qu'hai un pouco mais d'homossexuales masculinos de l que femeninos.<ref name="Billy1993"/><ref name="Binson1995"/><ref name="Fay1989"/><ref name="Johnson1992"/><ref name="Laumann1994"/><ref name="Wellings1994"/><ref name="aftenposten"/><ref name="guardianpoll"/><ref name="McConaghy eit al">McConaghy eit al., 2006</ref><ref name=ACSF>ACSF Ambestigators (1992). SIDA and sexual behabior in France. ''Nature, 360,'' 407–409.</ref><ref name=Bogaert>Bogaert, La. F. (2004). The prebalence of male homosexuality: The effet of fraternal birth ourder and bariation in family size. ''Journal of Theoretical Biology, 230,'' 33–37. [http://www.sciencediret .com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WMD-4CP12C3-2&_user=1069287&_rdoc=1&_fmt=&_ourig=search&_sort=d&biew=c&_act=C000051273&_bersion=1&_urlBersion=0&_userid=1069287&md5=bf01088ebb68ca801a0a08011876fb5d]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Sell>{{citar periódico |outhor=Sell RL, Wells JA, Wypij D |title=The prebalence of homosexual behabior and attration in the United States, the United Kingdon and France: results of national population-based samples |journal=Arch Sex Behab |belume=24 |issue=3 |pages=235–48 |data=júnio 1995 |pmid=7611844}}</ref><ref>S. Hite, The Hite Report on Male Sexuality, New York, La. Knopf, 1991.</ref><ref>S. S. eit C. L. Janus, The Janus Report on Sexual Behabior, New York, John Wiley & Sonidos, 1993.</ref><ref name="kinseymale">Alfred C. Kinsey, ''Sexual Behabior in the Houman Male'', 1948, ISBN 0-7216-5445-2(l.p.), ISBN 0-253-33412-8(reprint).</ref>
Stimatibas de la frequéncia d'atebidade sexual tamien puoden bariar dun paíç para outro. Un studo de 1992 relatou que 6,1% de ls homes ne l [[Reino Ounido]] yá tubo ua spriéncia homossexual, anquanto na [[Fráncia]] l númaro fui de 4,1%.<ref>TERESA L. WAITE, December 8, 1992 "Sexual Behabior Lebels Cumpared in Studies In Britain and France" in the ''New York Eiquipas''[http://query.nytimes .com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Segundo ua pesquisa rializada an 2003, 12% de ls noruegueses yá tenien feito sexo homossexual.<ref name=aftenposten/> D'acuordo cun ua sondaige de 2008, anquanto solo 6% de ls británicos definen sue ourientaçon sexual cumo homossexuales ó bissexuales, mais que l dobro (13%) de ls británicos yá tubírun algua forma de cuntato sexual cun alguien de l mesmo sexo.<ref name=guardianpoll/>
[[Fexeiro:San_Paulo_LGBT_Pride_Parade_2014_(14108541924).jpg|thumb|[[Parada de l'ourgulho LGBT de San Paulo|XBIII Parada de l'ourgulho LGBT]] de [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], [[Brasil]], an 2014.]]
Na [[Nuoba Zelándia]], un studo de 2006 sugeriu que 20% de la populaçon anónima relatou alguns sentimientos homossexuales, sendo qu'alguns deilhes se eidantifican cumo homossexuales. La percentaige de pessonas que se eidantificórun cumo homossexuales fui de 2-3%.<ref name="McConaghy eit al"/>
Ne ls [[Stados Ounidos]], d'acuordo cun ua pesquisa rializada pa las eileiçones persidenciales de 2008, 4% de l'eileitorado outoidentificaba-se cumo gay, lésbica ó bissexual, la mesma percentaige de [[2004]].<ref>{{Citar web|títalo=27% of Gay Boters Sided with McCain |publicado=[[The Adbocate]] |data=7 de nobembre de 2008 |url=http://www.adbocate .com/article.aspx?id=41389 |acessodata=8-11-2008}}</ref>
An pesquisa rializada ne l [[Brasil]] an 2008 ls dados andican que 10% de ls homes i 5,2% de las mulhieres cun eidade antre 15 i 64 anhos yá tubírun ua relaçon homossexual na bida, totalizando ua média giral de 7,6%.<ref>{{citar web | títalo = MS dibulga retrato de l cumportamiento sexual de l brasileiro | url = http://portal.saude.gob.br/portal/aplicacoes/noticias/default.cfn?pg=dspDetalheNoticia&id_area=124&CO_NOTICIA=10326 |data= 18-6-2009 | publicado = Portal de la Salude | acessodata = 20-6-2009}}</ref> Ne l mesmo studo, antre la populaçon mais moço, cun eidade antre 15 i 24 anhos la média ancontrada fui de 8,7% anquanto antre la populaçon mais idosa, cun eidade de 50 a 64 anhos, la média oubtida fui de 5,6%.<ref>{{citar web | títalo = Moços ténen cumportamiento sexual mais siguro | url = http://portal.saude.gob.br/portal/aplicacoes/noticias/default.cfn?pg=dspDetalheNoticia&id_area=1450&CO_NOTICIA=10328 |data= 18/06/2009 | publicado = Portal de la Salude | acessodata = 2009-06-20}}</ref> Anque desse iten specífico de la pesquisa ser bastante genérico, questionando solo se l'antrebistado tubo al menos ua "Relaçon sexual cun pessona de l mesmo sexo na bida", l cuntreste antre las médies oubtidas por faixa etária mostran que ls brasileiros stan a relacionar-se mais de forma homossexual i criando nuobos grupos LGBT de l que ne l passado.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=CR4bAAAAYAAJ&q=brasileiros+homossexuales+de l+que+ne l+passado&dq=brasileiros+homossexuales+de l+que+ne l+passado&hl=t-BR&ei=XZr6TJapFY-t8Ab3q5ScCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=9&bed=0CFIQ6AEwCA|outor=Edward John Batista de las Niebes Macrae|títalo=La Custruçon de la Eigualdade|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
== Homossexualidade i ciéncia ==
=== Biogenética ===
L neurobiólogo Roger Gorski, de la [[Ounibersidade de la Califórnia]], EUA, fizo spriéncias an laboratórios cun ratos cujas fémeas prenhas recebírun [[coberteirasterona]] - l [[hormónio]] sexual masculino - inda an fase [[Útero|antra-uterina]]. Ouserbou que, zde la purmeira fase de la bida, ls filhotes de l sexo femenino mostrában cumportamientos masculinos, cumo gustos, brincadeiras mais agressibas para alhá de sentiren-se mais atraídas por fémeas.<ref>{{Citar jornal | títalo=Sexual sperience anterats with steroid sposure to shape the partner preferences of rats. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?cmd=Retriebe&db=PubMed&list_uids=12367568 | eiditora=Horn Behab. | belume=42 | numero=2 | data=set 2002| paginas=148 i seguintes.| pmid=12367568 | outor=Wodson JC, Balleine BW, Gorski RA | acessodata=2007-11-11}}</ref> L studo, assi i todo, nun fui cunclusibo pus ls filhotes de l sexo masculino cujas fémeas progenitoras recebírun hormónios femeninos ([[stradiol]] i [[progesterona]]) nó zambolbírun seneficatibas caratelísticas femeninas.<ref>{{Citar jornal | títalo=Sexual sperience anterats with steroid sposure to shape the partner preferences of rats. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?cmd=Retriebe&db=PubMed&list_uids=12367568 | eiditora=Horn Behab. | belume=42 | numero=2 | data=set 2002| paginas=148 até 157. | pmid=12367568 | outor=Wodson JC, Balleine BW, Gorski RA | acessodata=11-11-2007}}</ref>
Ne l galho de la ciéncia de la [[genética]] bários studos ténen sido rializados ne l sentido d'ambestigar ouriges heireditárias pa l'homossexualidade. Un de ls studos mais coincidos nesse sentido tenta stablecer ua correlaçon antre l'homossexualidade masculina cul gene Xq28.<ref>{{Citar jornal | títalo=La linkage betwen DNA markers on the X chromosome and male sexual ourientation. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?db=PubMed&cmd=search&tern=8332896&dot=b | eiditora=Science | data=jul 1993| belume=261 | numero=5119 | paginas=321-7 | pmid=8332896 | outor= Hamer DH, Hu S, Magnuson BL, Hu N, Pattatuci AM | acessodata =11-11-2007}}</ref> Ye efetibamente ua tese que coloca l'homossexualidade nun cumo ua oupçon ó stilo de bida, mas si cumo resultado dua bariaçon genética. Cunsidre-se, assi i todo, qu'eisisten studos que cuntradizen l'anfluéncia de l gene Xq28 para splicar l'homossexualidade.<ref>{{Citar jornal | títalo=Male homosexuality: absence of linkage to microsatellite markers at Xq28. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?Db=pubmed&Cmd=ShowDetailBiew&TermToSearch=10213693&log$=atebity | eiditora=Science | data=abr 1999| belume=284 | numero=5414 | paginas=665-7 | pmid=10213693 | outor=Rice G, Anderson C, Risch N, Ebers G | acessodata =26-1-2009}}</ref> Nun nuobo studo cunduzido pula [[Korea Adbanced Anstitute of Science and Technology|KAIST]] fui possible criar artificialmente l cumportamiento homossexual an ratas fémeas atrabeç dua manipulaçon genética. Nesse studo alguns genes relacionados al eiquilíbrio de l'hormónio [[strogénio]] fúrun antencionalmente suprimidos berificando-se ua preferéncia homossexual statisticamente relebante an relaçon a un grupo de cuntrole, lançando nuobas dúbedas de que l cumportamiento homossexual an [[mamífero]]s puoda tener un fator genético.<ref>{{citar web | títalo=Gene define preferéncia sexual de fémeas de camundongo | url=http://www1.fuolha.uol .com.br/ciencia/764497-gene-define-preferencia-sexual-de-femeas-de-camundongo.shtml | publicado=[[Fuolha online]] |data=9 de júlio de 2010 | acessodata=13-9-2010}}</ref><ref>{{citar jornal | títalo=Male-like sexual behabior of female mouse lacking fucose mutarotase | url=http://www.biomedcentral .com/1471-2156/11/62/abstrat | outor=Dongkyu Park, Dongwok Choi, Junghon Le, Dae-sik Lin i Chankyu Park | jornal=BMC Genetics 2010 | belume=11 | numero=62 |data=7 de júlio de 2010 | acessodata=13-9-2010 | doi=10.1186/1471-2156-11-62}}</ref> La tese de que l'homossexualidade puode tener ouriges genéticas ten sido ousada bien cumo recusada tanto por aqueilhes que cunsidran l'homossexualidade cumo algo negatibo cumo ls que cunsidran algo a defender.<ref>{{Citar web | títalo=Causas de la Homossexualidade | url =http://www.psicologie.org.br/anternacional/pscl38.htn |data=2004 | outor=Drauzio Barella | acessodata=18-12-2007}}</ref>
=== Psicologie ===
La [[psicologie]] fui ua de las purmeiras deciplinas a studar l'ourientaçon homossexual cumo un fenómeno çcreto.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=tgTi4SbrzUMC&pg=PA217&dq=psicologie+homossexualidade&hl=t-BR&ei=lJb6TMGbEIKr8Aa864DFCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=4&bed=0CDMQ6AEwAw#b=onepage&q=psicologie%20homossexualidade&f=false|outor=Kimeron N. Hardin|títalo=Outo-Stima para homossexuales|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=kdKejlJPdS4C&pg=PA310&dq=psicologie+homossexualidade&hl=t-BR&ei=lJb6TMGbEIKr8Aa864DFCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=7&bed=0CEIQ6AEwBg |outor=ELI ZARETSKY|títalo=Segredos De la Alma|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> Las purmeiras tentatibas de classeficar l'homossexualidade cumo ua malina fúrun feitas pul mobimiento sexólogo ouropeu ne l final de l seclo XIX.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=VGIoTp1mDpoC&pg=PA80&dq=homossexualidade+cumo+doen%C3%A7a+s%C3%A9clo+xix&hl=t-BR&ei=D5b6TLzkFMH68AbMrpiuCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA#b=onepage&q=homossexualidade%20como%20doen%C3%A7a%20s%C3%A9clo%20xix&f=false|outor=Luiç Mello|títalo=Nuobas famílias: cunjugalidade homossexual ne l Brasil cuntemporáneo|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=P_BZ3SMOb48C&pg=PA74&dq=homossexualidade+cumo+doen%C3%A7a+s%C3%A9clo+xix&hl=t-BR&ei=D5b6TLzkFMH68AbMrpiuCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CCsQ6AEwAQ#b=onepage&q=homossexualidade%20como%20doen%C3%A7a%20s%C3%A9clo%20xix&f=false|outor=Ana Marie Galhos Seixas|títalo=SEXUALIDADE FEMININA: HISTORIA, CULTURA, FAMILIA, PERSONALIDADE & PSICODRAMA|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> An 1886 l notable sexólogo [[Richard bon Krafft-Ebing]] listou l'homossexualidade junto cun 200 outros studos de causos de práticas sexuales zbiantes an sue obra defenitiba, ''Psychopathia Sexualis''. Krafft-Ebing propós que l'homossexualidade era causada por ua "amberson [durante l nacimiento] cungénita" ó ua "amberson adquirida".<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=1nAYCbD6x1cC&pg=PA115&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA |outor=James Naylor Gren i Cristina Fino,Cássio Arantes Leite|títalo=Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=DSJPorohRVMC&pg=PA119&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CC0Q6AEwAQ#b=onepage&q=Richard%20bon%20Krafft-Ebing%20homossexualidade&f=false |outor=Richard Miskolci|títalo=Thomas Mann, l'artista mestiço |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=kdKejlJPdS4C&pg=PA334&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=4&bed=0CDcQ6AEwAw#b=onepage&q=Richard%20bon%20Krafft-Ebing%20homossexualidade&f=false |outor= ELI ZARETSKY|títalo=Segredos De la Alma |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> Nas dues radadeiras décadas de l seclo XIX, ua bison defrente ampeçou a predominar ne ls círclos médicos i psiquiátricos, a julgar l cumportamiento, cumo andicatibo dun tipo de pessona cun ua defenida i relatibamente stable na ourientaçon sexual. Ne l final de l seclo XIX i ampeço de l [[seclo XX]], ls modelos patológicos de l'homossexualidade éran padron.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=5AzRL2VzpL4C&pg=PA243&dq=modelos+patol%C3%B3gicos+de la+homossexualidade+padr%C3%A3o+s%C3%A9clo+xx&hl=t-BR&ei=Tpz6TLj9EMK88gaK2oylCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=3&bed=0CDUQ6AEwAg#b=onepage&q&f=false |outor= James Naylor Gren,Ronaldo Trindade,José Fábio Barbosa de la Silba|títalo=Homossexualismo an San Paulo |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=X75Tn1z0hi0C&pg=PA23&dq=modelos+patol%C3%B3gicos+de la+homossexualidade+padr%C3%A3o+s%C3%A9clo+xx&hl=t-BR&ei=Tpz6TLj9EMK88gaK2oylCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CDAQ6AEwAQ#b=onepage&q&f=false |outor= Anna Paula Uziel|títalo=Homossexualidade i adoçon |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
La [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]], la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] i la [[Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales]] declarórun:
{{quotation|An 1952, quando la Associaçon Amaricana de Psiquiatria publicou l sou purmeiro [[Manual Diagnóstico i Statístico de Trastornos Mentales]] (DSM), l'homossexualidade fui ancluída cumo ua desorden. Quaije eimediatamente, inda assi, essa classeficaçon ampeçou a ser submetida al scrutínio crítico nua pesquisa financiada pul [[National Anstitute of Mental Heialth|Anstituto Nacional de Salude Mental]]. Esse studo i la pesquisa susequente falhórun an cunseguir apersentar qualquiera base ampírica ó científica para cunsidrar l'homossexualidade cumo un çtúrbio ó anormalidade, al ambés dua ourientaçon sexual normal i saudable. Cumo resultado dessa pesquisa acumulada, ls profissionales an medecina, salude mental i an ciéncias cumportamentales i sociales chegórun a la cuncluson de qu'era ancorreto classeficar l'homossexualidade cumo ua desorden mental i que la classeficaçon de l DSM refletie pressupostos nun testados cun base an normas sociales prebalentes i ampressones clínicas a partir d'amostras repersentatibas cumpuostas por pacientes que percuran tratamiento i por andibíduos cujo cumportamiento trouxe pa l sistema de justícia criminal.
An reconhecimiento de l'eibidéncia científica,<ref>JAMA: Gay Is Okay With APA (Amarican Psychiatric Association); abailable online: http://www.soulforce.org/article/642 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324080417/http://www.soulforce.org/article/642 |date=2010-03-24 }}</ref> la Associaçon Amaricana de Psiquiatria retirou l'homossexualidade de l DSM an 1973, afirmando que "l'homossexualidade an si nun amplica qualquiera prejuízo ne l julgamiento, stabelidade, cunfiabelidade ó capacidades gerales sociales i bocacionales." Depuis dua perfunda rebison de dados científicos, la Associaçon Amaricana de Psicologie adotou la mesma posiçon an 1975, i sortou todos ls profissionales de salude mental "para assumir la liderança an eliminar l stigma de malina mental qu'hai mui ten sido associado cun ourientaçones homossexuales." La Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales adotou ua política similar.
Assi sendo, ls profissionales i pesquisadores de salude mental hai mui reconhecírun que ser homossexual nun custitui oustaclo inerente a la liderança dua bida feliç, saudable i pordutiba, i que la grande maiorie de ls gays i lésbicas funcionan bien an to la gama d'anstituiçones sociales i de relaçones anterpessoales.<ref name=amici>[http://www.courtinfo.ca.gob/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf Case Ne l. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Cordination Proceding Ne l. 4365(...)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}}
La pesquisa i la literatura clínica demunstran qu'atraçon sexual i romántica pul mesmo sexo son sentimientos i cumportamientos normales i bariaçones positibas de la sexualidade houmana. L cunsenso de longa data de las ciéncias cumportamentales i sociales i de ls profissionales de salude i salude mental ye que l'homossexualidade, por si solo, ye ua bariaçon normal i positiba de l'ourientaçon sexual houmana.<ref name=respunse>Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-respunse.pdf Appropiate Therapeutic Respunses to Sexual Ourientation]</ref> L'homossexualidade era listada na [[CID-9]] (1977) de la [[Organizaçon Mundial de Salude]] cumo un [[malina mental]], mas fui retirada ne l [[CID-10]], aprobada pula Quadragésima Terceira Assemblé Mundial de la Salude an 17 de maio de 1990.<ref>[http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 ILGA | The decesion of the World Heialth Organisation 15 years ago custitutes la storic date and powerful symbol fur members of the LGBT community]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=pinknewsstigma>{{citation |title=Homophobic stigma - La community cause |url=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |date=17 de maio de 2006 |periodical=PinkNews.co.uk |first=Marc |last=Shoffman |acessdate=04/05/2007}}</ref> Tal cumo l DSM-II, la CID-10 adicionou la [[ourientaçon sexual eigodistónica]] na lista, l que se refire la pessonas que quieren mudar sues [[Eidantidade de género|eidantidades de género]] ó [[Ourientaçon sexual|ourientaçones sexuales]] por causa dun çtúrbio psicológico ó cumportamental ({{ICD10|F|66|1|f|60}}). La [[Sociadade Chinesa de Psiquiatria]] retirou l'homossexualidade de la [[Classeficaçon Chinesa de Trastornos Mentales]] an 2001, passado cinco anhos de studo pula associaçon.<ref>The New York Eiquipas: [http://www.citywekend .com.cn/beising/articles/cw-magazine/news/News-04120732/ Homosexuality ne l longer "çease" in China]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L [[Royal College of Psychiatrists]], de l [[Reino Ounido]], afirmou:
{{quotation|Esta stória lamentable demunstra cumo la marginalizaçon dun grupo de pessonas que ténen traços de personalidade an particular (neste causo l'homossexualidade) puode liebar la prática médica nociba i a ua base pa la çcriminaçon na sociadade.<ref name="rcp2007">Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/Submission%20to%20the%20Church%20of%20England.pdf Submission to the Church of Angland’s Listening Eisercise on Houman Sexuality.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827104609/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/Submission%20to%20the%20Church%20of%20England.pdf |date=2010-08-27 }}</ref> Eesiste agora un grande cuorpo d'eibidéncias de pesquisas qu'andica que ser gay, lésbica ó bissexual ye cumpatible cun ua salude mental i un ajustamiento social normales. Inda assi, las spriéncias de [[çcriminaçon]] na sociadade i ua possible rejeiçon por amigos, fameliares i outros, tales cumo ampregadores, senefica qu'alguas pessonas LGB ténen ua spriéncia maior que la sperada na prebaléncia de porblemas de salude mental i d'uso andebido de sustáncias. Ambora tenga habido reclamaçones por grupos políticos cunserbadores ne ls [[Stados Ounidos]] de qu'esta maior prebaléncia de porblemas de salude mental ye la cunfirmaçon de que l'homossexualidade ye un trastorno mental an si, nun hai qualquiera eibidéncia para fundamentar tal afirmaçon.|[[Royal College of Psychiatrists]]<ref name=rcp2008>Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/rollofhonour/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe/psychiatryandlgbpeople.aspx Royal College of Psychiatrists respunse to comments on Nolan Show regarding homosexuality las la mental çorder]</ref>}}
Ne l [[Brasil]], an 1985, l [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil|Cunseilho Federal de Psicologie]] deixa de cunsidrar l'homossexualidade cumo un zbio sexual i, an 1999, stablece regras pa l'atuaçon de ls psicólogos an relaçon a la questones de [[ourientaçon sexual]], declarando que "''l'homossexualidade nun custitui [[malina]], nin [[çtúrbio]] i nin [[perberson]]''" i que ls [[psicólogo]]s nun colaboraran cun eibentos i serbícios que proponhan tratamiento i cura de l'homossexualidade.<ref name="Correio brazeliense"/> An 1984, la [[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]] (ABP) posicionou-se contra la çcriminaçon i cunsidrou l'homossexualidade cumo algo nun prejudicial a la sociadade, quando aprobou ua resoluçon que dezie:
{{quotation|Cunsidrando que l'homossexualidade an si nun amplica an prejuízo de l pensar, stabelidade, cunfiabelidade ó atidones sociales i bocacionales, rezon pula qual ouponen-se a to çcriminaçon i preconceito, tanto ne l setor público quanto ne l pribado, contra ls homossexuales d'ambos ls sexos.|[[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]]<ref name="ABP"/>}}
[[Fexeiro:Flag of WHO.sbg|thumb|An 17 de maio de 1990, la [[Organizaçon Mundial de la Salude]] (OMS) retirou l'homossexualidade de la [[Classeficaçon Anternacional de Malinas]] (sigla CID).<ref name="Correio brazeliense"/> ]]
La maiorie de ls gays, lésbicas, bissexuales i pessonas que percuran la [[psicoterapie]] fázen nel pulas mesmas rezones que las pessonas heiterossexuales ([[strisse]], deficuldades de relacionamiento, deficuldade d'adataçon a las nuobas situaçones sociales ó de trabalho, etc); sue [[ourientaçon sexual]] puode tener ua amportança purmária, acidental ó nun tener amportança a las sues questones i tratamiento. Seia qual fur l porblema, inda hai un alto risco de biés antigay na psicoterapie cun clientes gays, lésbicas i bissexuales.<ref name=textbook>Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Heialth'', p. 421</ref> La pesquisa psicológica neste domínio ten sido relebante pa la luita contra atitudes i açones prejudiciales ("[[Homofobia|homofóbicas]]") i l mobimiento puls [[dreitos LGBT]] an giral.<ref name=antro>ed. Sandfort, T; eit al. Lesbian and Gay Studies: An Antrodutory, Anterdisciplinary Approach. Chater 2.</ref>
L'aplicaçon adequada de psicoterapie afirmatiba baseia-se ne ls seguintes fatos científicos:<ref name="respunse"/>
* Atraçon sexual pul mesmo sexo, cumportamientos i ourientaçones por si solo son normales i positibas bariantes de la [[sexualidade houmana]], an outras palabras, nun son andicadores de trastornos mentales ó de zambolbimiento.
* L'homossexualidade i la [[bissexualidade]] son stigmatizadas, i este [[estigma]] puode tener ua bariadade de cunsequéncias negatibas (por eisemplo, [[strisse]]) al longo de l ciclo de bida (D'Augelli & Patterson, 1995; DiPlacido, 1998; Heirek i granadas, 2007; Meyer, 1995, 2003).
* Atraçon sexual pul mesmo sexo i cumportamiento puode ocorrer ne l cuntesto dua bariadade d'ourientaçones sexuales i eidantidades (Diamond, 2006; Hoburg eit al., 2004; Rust, 1996; Sabin-Williams, 2005).
* Homes gays, lésbicas i andibíduos bissexuales puoden bibir ua bida sastifatória, bien cumo un relacionamiento afetibo i famílias stabais, que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales (APA, 2005c; Kurdek, 2001, 2003, 2004; Fingerhut & Peplau, 2007 ),.
* Nun hai studos ampíricos ó pesquisas que suporten teories qu'atribuen l'ourientaçon sexual la çfunçon fameliar ó traumas (Bell eit al., 1981; Bene, 1965; Freund & Blanchard, 1983; Freund & Pinkaba, 1961; Hoker , 1969; McCord eit al., 1962; Peters & DK Cantrell, 1991 Siegelman;, 1974, 1981; Townes eit al., 1976).
==== Psicobiologie ====
Ne ls anhos 2000, las pesquisas de la [[neurociéncia]] demunstrórun que ls seres houmanos stimulan sues zonas erógenas porque esta proboca recumpensas ne l cérebro.<ref name="agmo">{{en}} AGMO Anders [http://www.eilsebier .com/wps/find/bookdescrition.cws_home/712200/çcrition#çcrition {{lang|en|''Funtional and dysfuntional sexual behabior''}}]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Eilsebier 2007.</ref> Essas recumpensas, an particular l'ourgasmo, son ouserbadas ne l nible de la cuncéncia cumo sensaçones de prazer erótico i sastifaçon. An suma, l ser houmano busca las atebidades sexuales porque eilhas fornecen prazeres eróticos antensos. Antre ls seres houmanos (assi cumo antre ls [[chimpanzé]]s, [[ourangotango]]s i [[golfino]]s), l cumportamiento sexual nun ye mais un cumportamiento de reproduçon, mas se tornou un cumportamiento erótico. Durante l'eiboluçon, l'amportança i anfluéncia de ls hormónios i de ls [[feromónios]] subre l cumportamiento sexual diminuiu. Antre ls mamíferos menos cumplexos, son ls feromónios que stan na ourige de l'heiterossexualidade. An cuntreste, l'amportança de las recumpensas se tornou maior. Ne ls seres houmanos, l'oubjetibo de l cumportamiento sexual nun ye mais l coito baginal i si la busca de prazeres eróticos, oubtidos pula stimulaçon de l cuorpo i de las zonas erógenas, pouco amporta l sexo de l parceiro.
Por todos esses motibos, biologicamente la sexualidade houmana serie un tanto bissexual. Inda assi l'anfluéncia de l cuntesto cultural i de las spriéncias pessonales ye maior ne l zambolbimiento de la [[ourientaçon sexual]]. L'homossexualidade, l'heiterossexualidade i la [[bissexualidade]] son possibelidades "biologicamente normales" de l zambolbimiento. La maior anfluéncia de l cuntesto cultural ye bien eibidenciada pula sociadade griega de la Antiguidade, an que a mulhier tenie ua posiçon social anferior a la de l'home. L'amor mais zeiable, l "amor celhestre", era homossexual. L'heiterossexualidade era zbalorizada, i las mulhiers serbian cumo progenitoras dua çcendéncia legítima i guardianas fiéis de l lar. An cuntreste, l [[heiterosseisismo]] i la [[homofobia]] nas sociadades oucidentales son probabelmente l fator de l'ourige de la preponderáncia atual de l cumportamiento heiterossexual. Malgrado la presson cultural, alguas pessonas preferirian las atebidades homossexuales. Outras eibidéncias apuntan que, an ciertos causos, la preferéncia sexual pula homossexualidade probirie de circunstáncias particulares, cumo spriéncias positibas que se tenerie bebido cun pessonas de l mesmo sexo.<ref>Bell, La.P., Weinberg, M.S. and Hammersmith, S.K. Sexual preference. Its debelopment in men and women. Andiana University Press: Blomington, 1981</ref><ref>Ban Wyk, P. H., & Geist, C. S. Psychosocial debelopment of heiterosexual, bisexual, and homosexual behabior. Archibes of Sexual Behabior, 13, 505-544, 1984</ref><ref>YATES Alayne. Biologic perspetibe on early erotic debelopment, Child and Adolescent Psychiatric Clenics of North America, 13(3):479-496, 2004</ref>
=== Críticas a las ciéncias passadas ===
[[Fexeiro:Alan_Turing_cropped.jpg|thumb|squierda|200px|Státua de [[Alan Turing]] (1912 - 1954), l matemático británico respunsable por decifrar la máquina [[Enigma (máquina)|Enigma]], ousada puls [[Almanha Nazi|nazistas]] durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. An 1952 el fui cundenado a sofrer ua [[castraçon química]], cumo altarnatiba a la prison, solo por ser homossexual.]]
Hai dibersas críticas a las tentatibas de splicaçones científicas pa l'homossexualidade, percipalmente porque la maiorie deilhas ampeça a ser zambolbida inda ne l [[seclo XIX]], quando se percurában cumprobaçones científicas para afirmar que detreminadas caratelísticas houmanas tornarian un andibíduo superior a outro.<ref>Steben Pinker, ''TÁbula Rasa'', Eiditora Cumpanha de las Letras, 2004, p.216. ISVN 85-359-0494-8</ref><ref>GRACIELA HAYDEE BARBERO, ''Homossexualidade i perberson na psicanálise'', Eiditora Casa de l Psicólogo , p.95. ISBN 85-7396-468-5</ref> I buscar anterpretar la cumplexidade de l cumportamiento houmano cun base ne l studo de l cumportamiento animal — dízen ls críticos — nun ten sentido (Beija-se [[darwenismo social]]).<ref>{{citar web|url=http://www.brasilescola .com/storiag/darwenismo-social.htn|outor=Brasil Scuola|títalo=Darwenismo social|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
Quanto a las pesquisas [[Neurologie|neuro-bioquímicas]], ls sous críticos andican que "eisiste l risco d'alguns pesquisadores stáren, na berdade, percurando ua forma de 'curar' tal cumportamiento, seia mapear l que gera l zeio homossexual, para depuis cumberté-lo an zeio heiterossexual". Nesse cuntesto un de ls eisemplos marcantes fui la teorie zambolbida por [[Magnus Hirschfeld]] a respeito de l'homossexualidade. Hirschfeld defendia la teorie de que l'homossexualidade era nata i nun modificable, splicada por defrenças de natureza hormonal. La teorie de Hirschfeld, que fui un grande atebista, buscando bementemente la derrubada de l [[Parágrafo 175]] na Almanha pré segunda guerra fui polemizada por Freud an sou libro ''Thre Essays on the Theory of Sexuality'' (1905).<!-- fuonte: http://www.williamapercy .com/wiki/eimages/Freudian.pdf --> La Terapie de Choques Eilétricos fui aplicada por [[Ugo Cerletti]] a partir de [[1938]] para bárias finalidades, ancluído la tentatiba de cura pa l'homossexualidade<ref>{{Citar web | títalo =Eiletroshock therapy antroduced - 1938 | url= http://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/antries/dh38el.html | publicado =La Science Odyssey |data= 1998 | acessodata =1 de júlio de 2008}}</ref> outelizando l pressuposto de que se l'homossexualidade ten splicaçones neuro-bioquímicas, anton eilha ye curable. Na mesma linha, la [[lobotomie]], zambolbida por [[António Eigas Moniç]] an [[1935]], tamien fui aplicada cumo tratamiento de l'homossexualidade até [[1979]] na Almanha.<ref>{{Citar web | titulo= The Gay Holocaust - After the War | url =http://andrejkoymasky .com/men/holocaust/ho07.html |data= márcio 7th 2004 | acessodata = 2008-07-01}}</ref> Ne l domínio de las splicaçones psicológicas, hai la custataçon de que nun ye porque alguns fatos se amostrórun berdadeiros para alguns andibíduos, eilhes l seran para todos ls causos, ó seia, cun tales custruçones de pensamiento ocorre la prática de [[Generalizaçon precipitada|generalizaçon andebida i precipitada]], bien cumo adoçon de procedimientos errados, inadequados i cuntraproducentes. Inda drento de las splicaçones psicológicas, studos ampeçados por [[Harry Benjamin]] amostrórun al longo de décadas de studos que l tratamiento psiquiátrico ye ineficaç para tratar ("curar") la [[trasexualidade]], por eisemplo, serbindo solo cumo terapie d'apoio.<ref>{{citar libro
| title =The Trassexual Phenomenon
| outhor =Harry Benjamin
| url =http://www .ptrasgenderzone .com/downloads/ttphenon.pdf
| publisher =The Julian Press, INC. Publishers
| date =1966}}</ref>
Ua crítica an relaçon a essas tentatibas de splicaçon ye l sou foco an splicar l'homossexualidade i pouco se preocupáren an splicar l'ourientaçon sexual an giral, i la [[heiterossexualidade]] an particular.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=351-1BwxtLAC&lpg=PA58&dq=tentatiba%20de%20explica%C3%A7%C3%A3o%20homossexualidade&pg=PA58#b=onepage&q=tentatiba%20de%20explica%C3%A7%C3%A3o%20homossexualidade&f=false|títalo=Homossexualidade:Ciéncia i Cuncéncia|outor=Marciano Bidal|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=l3bWRhDqfScC&lpg=PA239&dq=%22orienta%C3%A7%C3%A3o%20sexual%20en%20geral%22&pg=PA239#b=onepage&q=%22orienta%C3%A7%C3%A3o%20sexual%20en%20geral%22&f=false|títalo=Sexualidade i deficiéncias|outor=Ana Cláudie Bortolozzi Maia|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
== Dreito, política, sociadade i sociologie ==
{{Artigo percipal|Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade}}
=== Legalidade ===
{{Artigo percipal|Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo}}
{{Bertambén|Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|Homossexualidade ne l Brasil|Homossexualidade an Pertual}}
{{Legislaçon subre l'homossexualidade|alinhamiento=dreita|tamanho=upright=1.8}}
La maiorie de las naciones nun ampeden l sexo cunsensual antre pessonas nó relacionadas arriba de la [[eidade de cunsentimiento]] local. Alguns países tamien reconhecen dreitos, proteçones i prebilégios eiguales pa las struturas de la família de casales de mesmo sexo, anclusibe l [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|casamiento]]. Alguns países delegan que todos ls andibíduos lemiten-se la relaçones [[Heiterossexualidade|heiterossexuales]], esto ye, an alguas jurisdiçones, l'atebidade homossexual ye eilegal. Anfratores puoden anfrentar la [[pena de muorte]] an alguas árias [[Fundamentalismo|fundamentalistas]] [[Eislon|muçulmanas]], cumo l [[Eiran]] i partes de la [[Nigéria]].<ref>[http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 ILGA:7 countries still put people to death fur same-sex ats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.religionfats .com/homosexuality/eislan.htn Homosexuality and Eislan – ReligionFats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hai, inda assi, muitas bezes, defrenças seneficatibas antre la política oufecial i aplicaçon ne l mundo rial.
Ambora ls atos homossexuales téngan sido çcriminalizados na maior parte de l [[mundo oucidental]], cumo la [[Polónia]] an 1932, [[Dinamarca]] an 1933, na [[Suécia]] an 1944, i ne l [[Reino Ounido]] an 1967, fui solo an meados de ls anhos 1970 que la [[Mobimientos cebiles LGBT|quemunidade gay]] ampeçou l'alcançar [[dreitos cebiles]] lemitados an alguns [[países zambolbidos]]. Un punto de birada fui alcançado an 1973 quando la [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] retirou l'homossexualidade de l [[Manual Diagnóstico i Statístico de Trastornos Mentales]], negando assi la defeniçon prébia de l'homossexualidade cumo un [[trastorno mental]] clínico. An 1977, [[Quebec]] tornou-se la purmeira jurisdiçon stadual de l mundo a proibir la [[çcriminaçon]] an rezon de la [[ourientaçon sexual]]. Durante ls anhos 1980 i 1990, ls países mais zambolbidos promulgórun leis que çcriminalizórun la cunduta homossexual i proibiran la çcriminaçon contra [[gay]]s i [[lésbica]]s ne l [[amprego]], habitaçon i serbícios. Antretanto, atualmente muitos países de l [[Ouriente Médio]] i de la [[África]], bien cumo bários países de la [[Ásia]], de l [[Caribe]] i de l Pacífico Sul inda proíben l'homossexualidade. An seis países, l cumportamiento homossexual ye punido cun [[prison perpétua]], an outros dieç, cula [[pena de muorte]].<ref name=eilga>{{citation |last=Ottosson |first=Daniel |title=LGBT world legal wrap up surbey |publisher=[[ILGA]] |date=Nobembre de 2006 |acessdate=21/09/2007 |url=http://www.eilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_surbey_Nobember2006.pdf |format=PDF }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An 2 de júlio de 2009, l'homossexualidade fui çcriminalizada na [[Índia]] por ua decison de l Tribunal Superior de l paíç.<ref name=toi>{{citation|data=Júlio de 2009|url=http://timesofindia.andiatimes .com/Delhi-High-Court-legalizes-homosexuality/articleshow/4726608.cms}}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l [[Brasil]], an 5 de maio de 2011, l [[Supremo Tribunal Federal]] reconheciu, por unanimidade, la [[ounion stable]] antre casales homossexuales. Desta forma, ls mesmos dreitos cuncedidos la casales heiterossexuales tamien son bálidos pa las ouniones homoafetibas, cumo pensones, hardanças, [[aposentadoria]]s i ancluson an prainos de salude.<ref>{{Citation |title=.com.br/app/noticia/politica/2011/05/05/anterna_politica,225800/maiorie-de ls-menistros-de l-stf-reconhece-uniao-homossexual.shtml Maiorie de ls menistros de l STF reconhece ounion homossexual |url=http://www.an/ |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2013-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130711181311/http://www.an/ }}</ref><ref>{{citar web|url=http://noticias.uol .com.br/cotidiano/2011/05/05/por-unanimidade-supremo-reconhece-uniao-stable-de-homossexuales.jhtn |títalo=Por unanimidade, Supremo reconhece ounion stable d'homossexuales}}</ref>
=== Antropologie ===
{{Artigo percipal|Antropologie i homossexualidade}}
{| class="tocolours" style="float:left; margin-left:1en; margin-right:2en; font-size:85%; background:#def; color:black; width:30en; max-width:25%;" cellspacing="0"
| style="text-align: right;" |
"Un preconceito quemun a to sociadade ye l'eideia de que ls padrones de cumportamiento adotados corresponden la leis naturales."
|-
| style="text-align: right;" |—Aldo Pereira.<ref name="aldopereiradoisseiscinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.2, p.265.</ref>
|}
Studos de [[antropologie]] ténen custatado que muitos pobos adotan hoije l'homossexualidade cumo parte de la formaçon jubenil. Nua famosa cumpilaçon efetuada an 1952, por eisemplo, ls pesquisadores [[Clellan S. Ford]] i [[Frank La. Beach]] apurórun que l'homossexualidade era tenida cumo aceitable i normal an 49 de las 76 sociadades subre las quales habie dados antropológicos a respeito.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> Anclusibe, an alguas deilhas, todos ls homes la praticában an algua fase de sue bida.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> An alguas tribos de la [[Nuoba Guiné]] (''kerski'', ''kiwai'', ''kukukuku'', ''marind-anin'' i outras) las purmeiras spriéncias sexuales de ls rapazes éran cun homes mais bielhos.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> Tipicamente, l'home solo adquiririe ''status'' para casar cun ua mulhier passado na puberdade praticar coito anal passibo i mais tarde ampeçar un rapaç mais nuobo.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> I, inda assi, mesmo depuis de casados, muitos de ls homes podien cuntinar a tener relaçones homossexuales paralelas.<ref name="aldopereiradoisseissete">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.2, p.267.</ref> Por outro lado, l'homossexualidade sclusiba, tanto an relaçon a homes i lésbicas, era çconhecida i ancumprensible nessas sociadades.<ref name="aldopereiradoisseissete" />
Para alhá desso, eisisten formas anstitucionalizadas d'homossexualidade antre dibersos índios de la [[América de l Norte]], an tribos africanas, de la [[Oceania]] i de la [[Sibéria]].<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Na tribo [[Sudan|sudanesa]] de ls ''bobo-nienequés'', biúdas stéreis podien cumprar ua noiba i çposá-la na forma tradecional.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> L ''status'' de la noiba, por sue beç, até anton anferior nessas tribos, melhoraba cunsidrabelmente cul papel de "marido" i mais inda quando la "mulhier" angrabidaba por meio dun amante de l sexo masculino que todos fingian eignorar.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Para alhá desso, muitos pobos andígenas norte-amaricanos permitian que ciertos homossexuales sclusibos assumissen l papel de ''bardoche'' (nas tribos de la nacion [[sioux]]) ó ''alyha'' (tribos ''mojabes''), i estes homossexuales usában trajes femeninos, assumian tarefas i ''status'' de mulhier i tenien permisson de cumbiber cun un "marido", para alhá de praticáren coito anal passibo.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Muitos antropólogos afirman que l'homossexualidade, inda assi, nun serie amplamente quemun i aceitable solamente an tribos "salbaiges" i proba desso ye sue aceitaçon i spanson durante la cebelizada [[Grécia antiga]].<ref name="aldopereiradoisseissete" />
=== Atebismo político ===
[[Fexeiro:Gay Rights demunstration, NYC 1976.jpg|thumb|Protestos a a fabor de ls dreitos de ls homossexuales an [[Nuoba Iorque]], an 1976.]]
[[Fexeiro:Bandeira LGBT ne l Cungresso Nacional.jpg|thumb|Protesto a a fabor de ls [[dreitos LGBT]] an frente al [[Cungresso Nacional de l Brasil]].]]
{{Artigo percipal|Mobimientos cebiles LGBT}}
{{Beija|:Catadorie:LGBT políticos|Mobimientos cebiles LGBT ne l Brasil}}
Zde 1960, muitas pessonas [[LGBT]] ne l [[Mundo oucidental|Oucidente]], particularmente aqueilhas an [[Region metropolitana|árias metropolitanas]], zambolbírun la chamada "[[Gay#Cultura gay|cultura gay]]". Essa cultura ye eisemplificada pul mobimiento de l [[proua gay]], cun çfiles anuales i eisibiçones de [[Bandeira cinta de la bielha|bandeiras cinta de la bielha]].<ref>[http://books.gogle .com/books?id=0b95f96qd8kC La critical antrodution to quer theory]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Nikki Sulliban, NYU Press, 2003. ISBN 0-8147-9841-1, 9780814798416.</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=w4LBO4Pw2_cC Sexual ourientation and houman rights: Point/Counterpoines, Philosophers Debate Cuntemporary Issues]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Laurence Thomas, Michael I. Lebin, Rowman & Littlefield, 1999, ISBN 0-8476-8770-8, 9780847687701.</ref> Inda assi, nin todas las pessonas LGBT outan por participar de la "cultura gay", sendo que muitos homes i mulhieres gays se recusan la fazé-lo. Para alguns, esse tipo de mobimiento perpetua [[stereótipo]]s gays. Para outros, la cultura gay repersenta la [[heiterofobia]] i ye çprezada por alargar l fosso antre pessonas gays i nó-gays.<ref>{{citar web|url=http://www.gaypatriot.net/2008/06/20/gay-groups-eignore-monogamy-when-çcussing-marriage/|outor=GayPatriot|títalo=Gay Groups Eignore Monogamy when Promoting Marriage|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
Cula ecloson de la [[SIDA]] ne l'ampeço de ls anhos 1980, muitos grupos i antidades LGBT ourganizórun campanhas para promober sfuorços na eiducaçon subre la SIDA, prebençon, pesquisa, apoio a pacientes i stenson a la quemunidade, bien cumo para eisigir ne l'apoio de l gobierno para esses porgramas.<ref name="before">Percy, William La. & William Edward Glober, 2005, [http://williamapercy .com/wiki/andex.php?title=Rebiews:Before_Stonewall_by_Glober_%26_Percy Before Stonewall]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 5 de nobembre de 2005</ref>
L númaro çcuncertante de muortos ne l'ampeço de la [[eipidemia]] de SIDA pareciu retardar l progresso de l mobimiento de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]], mas cul tiempo alguas partes de la quemunidade LGBT fúrun reanimadas cul serbício de la quemunidade i l'açon política i zafiórun la quemunidade heiterossexual para respunder cun cumpaixon. Filmes de grandes stúdios [[stadunidenses]] que, a partir deste período, dramatizórun la repuosta d'andibíduos i de quemunidades pa la crise de la SIDA ancluen ua ''[[An Early Frost]]'' (1985), ''[[Longtime Cumpanion]]'' (1990) i ''[[Filadélfia (filme)|Filadélfia]]'' (1993).<ref name="before"/>
Bários políticos declaradamente gays ténen cunquistado cargos de gobierno, mesmo an países que tenien leis contra la [[sodomie]] an sou passado recente. Eisemplos ancluen [[Guido Westerwelle]], Bice-[[Chanceler de la Almanha]], [[Peter Mandelson]], nembro de l [[Partido Trabalhista (Reino Ounido)|Partido Trabalhista]] británico i [[Per-Kristian Foss]], ex-menistro noruegués de las finanças.<ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/171199/p_054.html|outor=Rebista Beija|outorlink=Rebista Beija|títalo=Gays ne l poder:Cada beç mais homossexuales saen de l'armairo na política ouropeia|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
[[Fexeiro:Johanna_sigurdardottir_oufficial_portrait_trin.jpg|thumb|squierda|200px|[[Johanna Sigurdardottir]], ex-purmeira-menistra de la [[Eislándia]] i la purmeira [[xefe de gobierno]] abiertamente homossexual zde la fin de la [[antiguidade]]]]
Muitos outros políticos i atebistas son ó fúrun declaradamente homossexuales, antre ls quales se çtacan [[Clodobil Heirnandes]] (ex-[[deputado federal]], l purmeiro gay declarado ne l [[Cungresso Nacional de l Brasil]]),<ref>{{citar web|url=http://acapa.birgula.uol .com.br/site/noticia.asp?codigo=372|outor=Bírgula Uol|títalo=Cun quaije 500 mil botos, Clodobil ye l purmeiro gay eileito pa l cargo de Deputado Federal (2/10/2006)|acessodata=1 de de janeiro de 2010}}</ref> [[Glen Murray]] (ex-prefeito de [[Winnipeg]], pioneiro an cidades cun mais de 500 mil habitantes),<ref>Girard, Daniel. [http://www .pthestar .com/News/article/234612 "Reberse brain drain brings ourban spert to U of T"]. Toronto Star. Acesso: 1 de dezembre, 2010.</ref> [[Jean Wyllys]] ([[deputado federal]] pul [[PSOL]], cun mandato a partir de febreiro de 2011),<ref>[http://beija.abril .com.br/blog/eileicoes/tag/jean-wyllys/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Klaus Wowereit]] (ex-prefeito de [[Berlin]]),<ref name="NYT">LANDLER, Mark. [http://www.nytimes .com/2006/09/23/world/ourope/23wowereit.html "Prefeito de Berlin, simblo de la libardade, ten apelo nacional"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/|date=2013-07-11}}. ''[[The New York Eiquipas]]'', [[23 de setembre]] de [[2006]] (an [[Léngua anglesa|anglés]]).</ref> [[Ole bon Beust]] (prefeito de [[Hamburgo]]),<ref>{{Citar web|url=http://www.welt.de/welt_print/bermischtes/hamburg/article4290216/Die-CSD-Parade-ist-wichtig-fuer-die-ganze-Welt.html |títalo="Die CSD-Parade ist wichtig fur die ganze Welt" |publicado=[[Die Welt]] |data=2009.08.10 |acessodata=2009-08-30 |léngua=de }}</ref> [[Bertrand Delanoë]] (prefeito de [[Paris]]),<ref name=glbtq>{{Citar web|radadeiro=Rapp |purmeiro=Guapa |títalo=Delanoë, Bertrand |obra=[[glbtq .com]] |data=2007-08-13 |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/delanoe_b.html}}</ref><ref>{{citar libro |title=America Alone |last=Steyn |first=Mark |outhorlink=Mark Steyn |year=2006 |pages=120–121}}</ref> [[Jerónimo Saabedra]] (prefeito de [[Las Palmas de Gran Canarie]] i ex-gobernador de las [[Ilhas Canárias]]),<ref name="out">{{citation |title=El s menistro Saabedra cre que «ocultar l'homosexualidad lleba al psicoanalista» |language=s |url=http://www.eilmundo.es/2000/12/20/sociedad/20N0085.html |first=Anric |last=Pastor |periodical=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]] |date=20 de dezembre de 2000 |acessdate=2007-10-25 }}{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i [[Jóhanna Sigurðardóttir]] (ex-purmeira-menistra de la [[Eislándia]] i la purmeira [[xefe de gobierno]] abiertamente homossexual zde la fin de la [[antiguidade]]).<ref>[[EFE]]. [http://g1.globo .com/Noticias/Mundo/0,,MUL981649-5602,00-ISLANDIA+SE+TORNA+PRIMEIRO+PAIS+La+SER+GOBERNADO+POR+UMA+HOMOSSEXUAL+ASSUMID.html "Eislándia se torna purmeiro paíç a ser gobernado por ua homossexual assumida"]. [[G1 (website)|G1]]. [[1 de febreiro]] de [[2009]]. Besitado an [[7 de febreiro]] de 2009.</ref><ref name="eiquipa">{{citar ambora|url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1875032,00.html|title = Iceland Picks the World's First Oupenly Gay PM|first=Jonas|last=Mody|publisher=[[Eiquipa (Magazine)|Eiquipa]]|date=2009-01-30|acessdate=2009-01-31}}</ref><ref>{{citar ambora|url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/ourope/7863923.stn|title = First gay PM fur Iceland cabinet|publisher = BBC News|date = 1 February 2009|acessdate = 2009-02-01}}</ref> Eesiste tamien l célebre causo de [[Harbey Milk]], pioneiro na luita pul reconhecimiento de ls dreitos cebiles de ls homossexuales ne ls Stados Ounidos,<ref>{{en}} Neil La. Hamilton, ''Amarican social leaders and atebists'', Anfobase Publishing, 2002. Páigina 266. ISBN 0816045356</ref> cuja stória fui retratada ne l filme ''[[Milk]]'' (2008), de [[Gus Ban Sant]].
Antretanto, ls mobimientos LGBT sofren ouposiçon dua bariadade d'andibíduos i ourganizaçones cebiles. Alguns cunserbadores sociales acraditan que todas las relaçones sexuales antre pessonas de l mesmo sexo minan la família tradecional i que ls ninos dében ser criadas an lares cun pai i mai.<ref name=DMD>
{{Citar web |radadeiro=Brownback |purmeiro=San |títalo=Defening Marriage Down – We ned to protet marriage. |publicado=[[National Rebiew]]
|data=9 de júlio de 2004 |url=http://www.nationalrebiew .com/comment/brownback200407090921.asp}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://lds.org/ldsorg/b/andex.jsp?bgnextoid=e1fa5f74db46c010BgnBCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=1aba862384d20110BgnBCM100000176f620a____&hideNab=1&cuntentLocale=0 |títalo=''The Family: La Proclamation to the World'' |publicado=Lds.org |data=23/09/1995 |acessodata=24/08/2010}}</ref> Alguns críticos ténen la preocupaçon de que l'aperfundamiento de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]] puode antrar an cunflito cula [[libardade de spresson]] andebidual,<ref>{{Citar web |url=http://www.dailymail.co.uk/pages/libe/articles/news/news.html?in_article_id=496871&in_page_id=1770
|títalo=Gay hate law 'threat to Christian fre spech'|data=28 de nobembre de 2007|outor = Doughty, Stebe|obra = [[Daily Carta eiletrónica]] |local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.dailymail.co.uk/pages/libe/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770|títalo= Christian faces court ober 'ouffensibe' gay festibal leaflets|outor = Doughty, Stebe|data=6 de setembre de 2006|obra = [[Daily Carta eiletrónica]] |local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gobe/article805241.ece|obra = [[The Eiquipas]]|títalo = I'd like to say this, but it might land me in prison|data=24 de dezembre de 2002|outor = Gobe, Michael | local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meting.html|títalo = Christian group likenes Tory candidate rebiew to witch hunt|data=28 de nobembre de 2007|publicado = [[CBC News]]}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.lifesitenews .com/ldn/2008/apr/08040901.html|títalo = Cundut unbecoming la fre society|data= 9 d'abril de 2008|outor = Kempling, Chris|publicado = National Post}}</ref> la [[libardade relegiosa]] ne l local de trabalho,<ref>{{Citar web|url=http://www.law .com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038|títalo = Amployer's Dilemma: When Religious Spression and Gay Rights Cross|outor = Moldober, Judith|obra = New York Law Journal|data=31 d'outubre de 2007}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://findarticles .com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645
|títalo = Collesion of religious and gay rights in the workplace|publicado = Houmanist|data=janeiro–febreiro de 2008|outor = Ritter, Bob}}</ref> la capacidade de liderar eigreijas,<ref>{{Citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stn|títalo = Bishop loses gay amployment case|data=18 de júlio de 2007|publicado = [[BBC News]]}}</ref> ourganizaçones de caridade<ref>{{Citar web|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adotion-serbice-stops-ober-gay-rights.html|títalo = Catholic adotion serbice stops ober gay rights|data=5 de júnio de 2008|obra = [[The Telegraph]]|outor = Beckford, Martin | local = Londres }}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.boston .com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ands_adotions/|títalo = Catholic Charities to halt adotiones ober issue ambolbing gays
|data=10 de márcio de 2006|outor = LeBlanc, Stebe|obra = [[The Boston Globe]]}}</ref> i outras ourganizaçones relegiosas,<ref>{{citar ambora
|url=http://news .ptherecord .com/News/CanadaWorld/article/341201|data=24 d'abril de 2008|outor = Mercer, Grieg | obra = The Record | títalo = Christian Horizones rebuked: Amployer ourdered to cumpensate fired gay worker, abolish code of cundut|acessodata = 21-8-2009}}</ref> d'acuordo cul própio punto de bista relegioso i que l'aceitaçon de las relaçones homossexuales por ourganizaçones relegiosas puode ser fuorçada atrabeç d'amenaças de retirada de l statuto d'isençon fiscal d'eigreijas cujas oupeniones nun se alinhan culas de l gobierno.<ref name=BannedBoston>{{Citar web |url=http://www.weklystandard .com/Cuntent/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp | títalo = Banned in Boston:The coming cunflit betwen same-sex marriage and religious liberty | outor = Gallagher, Maggie |data = 15 de maio de 2006 |belume=011|númaro = 33}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.nytimes .com/2007/08/14/nyregion/14cebil.html?_r=1&oref=slogin|data=14 d'agosto de 2007|títalo = Church Group Cumplaines of Cebil Union Pressure|outor = Capuzzo, Jill |obra = [[The New York Eiquipas]]}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.nytimes .com/2007/09/18/nyregion/18grobe.html|títalo = Group Loses Tax Break Ober Gay Union Issue
|outor = Capuzzo, Jill|obra = [[The New York Eiquipas]] | data= 18 de setembre de 2007 | acessodata = 31-3-2010}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.zeretnews .com/article/1,5143,700226242,00.html|títalo = LDS Church sprisses çappointment in California [[gay marriage]] decesion
|data=15 de márcio de 2008|outor = More, Carrie |publicado = [[Zeret News]]|acessodata = 21-8-2009}}</ref>
=== Relacionamientos ===
An 2006 la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] i la Associaçon Nacional de Assistentes Sociales afirmou, nun ''[[amicus curiae]]'' apersentado a la [[Suprema Corte]] de l Stado de la [[Califórnia]]:
{{quotation|Gays i lésbicas forman relacionamientos stabais i cumprometidos que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales. L'anstituiçon de l [[casamiento]] ouferece benefícios sociales, psicológicos i de salude que son negados als casales de l mesmo sexo. Al negar la casales de l mesmo sexo l dreito de casar, l [[Stado]] reforça i perpetua l [[stigma]] storicamente ligado al homossexualismo. L'homossexualidade cuntina a ser stigmatizada i esse stigma ten cunsequéncias negatibas. La proibiçon de l casamiento para casales de l mesmo sexo na Califórnia reflete i reforça l stigma.}}
I las anstituiçones cuncluíran:
{{quotation|Nun hai base científica pa la çtinçon antre casales de l mesmo sexo i casales heiterossexuales ne l que diç respeito als dreitos legales, oubrigaçones, bantaiges i ancargos cunferidos pul [[casamiento cebil]].|[[Associaçon Amaricana de Psicologie]], [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] i Associaçon Nacional de Assistentes Sociales<ref name=amici />}}
=== Parentalidade i adoçon ===
[[Fexeiro:World same-sex adotion laws.sbg|thumb|upright=1.6|Statuto jurídico de la [[Adoçon homoparental|adoçon por casales de l mesmo sexo]] an to l mundo.
{{legenda|#800080|Adoçon cunjunta i d'anteados legal}}
{{legenda|#ba75ff|Adoçon d'anteados legal}}
{{legenda|#ccc|Sin dados/ambíguo}}]]
{{Artigo percipal|Homoparentalidade|Adoçon homoparental}}
Ambora a las bezes seia afirmado an debates políticos que casales [[Heiterossexualidade|heiterossexuales]] son pais inerentemente melhores de l que casales de l mesmo sexo, ó que ls [[filho]]s de pais homossexuales queden piores de l que ninos criadas por pais heiterossexuales, estas afirmaçones nun ancontran qualquiera suporte na literatura de pesquisa científica.<ref name="amici"/><ref>Canadian Psychological Association: [http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/adbocacy/brief.pdf Brief persented to the Legislatibe House of Commones Committe on Bill C38 By the Canadian Psychological Association 2 de júnio de 2005.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=apsp>[http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Famelies-Lit-Rebiew.pdf Eilizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesç, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Trasgender (LGBT) Parented Famelies – La Literature Rebiew prepared fur The Australian Psychological Society]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=djc2006>[http://www.samesexmarriage.ca/docs/Justice_Child_Debelopment.pdf Children's Debelopment of Social Cumpetence Across Family Types]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na berdade, la promoçon deste cunceito, i las leis i políticas públicas qu'ancarnan, son claramente cuntraproducentes pa l bien-star de las ninos.<ref name="apsp"/>
L género de l [[pai]] ó de la [[mai]] nun ye un fator d'ajuste para ua nino. La [[ourientaçon sexual]] dun andibíduo nun detremina se essa pessona será, ó nó, un buono pai. Ninos criadas por pais [[gay]]s ó [[lésbica]]s son, normalmente, tan saudables, bien sucedidas i bien ajustadas quanto ninos criadas por pais heiterossexuales. La pesquisa que corrobora essa cuncluson ye aceita anclusibe para alhá de qualquiera debate sério ne l campo de la psicologie de l zambolbimiento.<ref name=perry>[https://ecf.cand.uscourts.gob/cand/09cb2292/files/09cb2292-ORDER.pdf Kristin M. Perry b. Arnold Schwarzenegger - Ourder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Declaraçones de las percipales associaçones de specialistas nesta ária refleten l [[cunsenso]] profissional de que ninos criadas por pais gays ó lésbicas nun difíren, an aspetos amportantes, de ninos criadas por pais heiterossexuales. Nun eisiste qualquiera pesquisa credible ampírica que sugira l cuntrairo.<ref name="amici"/>
[[Fexeiro:Gay dads life magazine.jpg|thumb|squierda|Pais i sou filho na ''[[Life Magazine]]'']]
Se ls pais gays, lésbicas ó bissexuales fússen inerentemente menos capazes de criar ua nino de l que pais heiterossexuales, sous filhos eirien eibidenciar porblemas, andependientemente de l tipo d'amostra, i este padron, claramente, nun ten sido ouserbado. Tenendo an cunta las falhas cunsistentes esta literatura de pesquisa para refutar l'heipótese nula, l ónus de la proba ampírica ye subre aqueilhes qu'argumentan que ls filhos de pais de minorie sexual se saen pior de l que ls filhos de pais heiterossexuales.<ref name="heirek2006">{{citar periódico|outhor=Heirek GM |title=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: la social science perspetibe |journal=The Amarican Psychologist |belume=61 |issue=6 |pages=607–21 |data=setembre 2006 |pmid=16953748 |doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |url=http://psychology.ucdabis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF}}</ref>
Ls [[Países Baixos]] tornórun-se ne l purmeiro paíç ne l mundo a permitir que casales formados por pessonas de l mesmo sexo podíssen adotar ninos. L'adoçon homoparental ye legal an bários países, bien cumo na sfera jurídica de bários outros.<ref>[http://www.rnw.nl/pertues/article/dúbedas-frequentes-subre-casamiento-homossexual-na-houlanda Dúbedas frequentes sob casamiento homossexual na Houlanda]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Inda assi, este tipo d'adoçon inda ye proibido pula maiorie de ls países, ambora muitos debates nas dibersas jurisdiçones ocorran pa l permitir. Cumo l'assunto muitas bezes nun ye specificado por lei (ó julgado anconstitucional), la legalizaçon, muitas bezes, ye feita atrabeç de pareceres judiciales.<ref>[http://gaylife.about .com/b/2005/07/07/netherlands-allows-gay-adotion.htn Netherlands allows gay adotion]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Serbício melitar ===
{{Beija|Ourientaçon sexual i serbício melitar}}
Las políticas i atitudes an relaçon a la gays i lésbicas melitares barian mui al redror de l mundo. Alguns países permiten que pessonas gays, [[Lesbianismo|lésbicas]] i [[Bissexualidade|bissexuales]] sirban abiertamente i les cunceden ls mesmos dreitos i prebilégios que ls sous colegas heiterossexuales. Muitos países nin proíben nin apoian que pessonas LGBT sirban a las fuorças armadas.<ref name="palmcenter"/>
[[Fexeiro:Sexual ourientation and melitary by country.png|thumb|upright=1.6|
{{legenda|#6699FF|Homossexuales i bissexuales permitidos a serbir nas fuorças armadas}}
{{legenda|red|Homossexuales i bissexuales banidos de l serbício melitar}}
{{legend|grey|Sin dados}}
{{legenda|gren|Países sin fuorças armadas}}]]
Na maiorie de las fuorças melitares [[Mundo oucidental|oucidentales]] fúrun remobidas las políticas de scluson de nembros de minories sexuales. De ls 26 países que participan de la [[OTAN]], mais de 20 permiten que pessonas abiertamente gays, lésbicas i bissexuales sirban. De ls nembros permanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]], dous ([[Reino Ounido]] i [[Fráncia]]<ref name="palmcenter">{{Citar web|outorlink=Paln Center|títalo = Countries that Allow Melitary Serbice by Oupenly Gay People|publicado = PalmCenter|data= Júnio de 2009|url = http://www.palmcenter.org/files/atibe/0/CountriesWithoutBan.pdf|acessodata = 4 de dezembre de 2009}}</ref>) aceitan pessonas LGB nas fuorças armadas. Ls outros trés, giralmente, nó: la [[República Popular de la China|China]] proíbe gays i lésbicas abiertamente, la [[Rússia]] sclui todos ls gays i lésbicas an tiempo de paç, mas permite qu'alguns gays sirban an tiempos de guerra<ref>{{citar ambora|title=Russian army to ban gays|work=BBC News|publisher=[[BBC]] |date=13/03/2003|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/2848467.stn}}</ref> i ls [[Stados Ounidos]] (ber ''[[Don't Ask, Don't Tell]]'') tecnicamente permite que pessonas gays i lésbicas sirban, mas solo an segredo i celibato.<ref>{{citar web|url=http://www.gogle .com/hostednews/afp/article/ALeqM5iRY8ZLuAmebppEeqboXPWOsEnNBw?docId=CNG.80e6e91fca9de734e4ba045f7d7b4f3.431|títalo=EUA: Suprema Corte mantén lei 'Don't Ask, Don't Tell'|outor=[[Agence France-Presse]]|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref> An [[22 de dezembre]] de 2010, inda assi, Obama assinou ua lei de rebogaçon de la política de ''Don't ask, don't tell''.<ref name="NYTcong">{{citar ambora|last=Hulse|first=Carl|title=Senate Repeals 'Don't Ask, Don't Tell'|newspaper=[[The New York Eiquipas]]|date=18 de dezembre 2010|url=http://www.nytimes .com/2010/12/19/us/politics/19cong.html|acessdate=18 de dezembre 2010}}</ref><ref>{{citar ambora|last=|first=|title=Obama promulga fin de “Don’t ask, Don’t tell”|newspaper=[[Público]]|date=22 de dezembre 2010|url=http://www.publico .pt/Mundo/oubama-promulga-fin-de-dont-ask-dont-tell_1472142|acessdate=22 de dezembre de 2010}}</ref> [[Eisrael]] ye l único paíç de l [[Ouriente Médio]] que permite que pessonas abiertamente LGB sirban nas fuorças armadas.<ref name=eichner>{{Citar web | outor = Eichner, Itamar| títalo = Follow Eisrael's eisample on gays in the melitary, US study says| obra = Ynetnews | acessodata = 30-9-2008| data = 8 de febreiro de 2007| url = http://www.ynetnews .com/articles/0,7340,L-3362505,00.html}}</ref>
Países cumo la [[Almanha]] nun possuen legislaçon ampeditiba, mas requíren abaluaçon médica para aferir se l'ourientaçon sexual de l recruta poderá anterferir ne l sou zampenho melitar.<ref name="andicepaises">Marie Celina D'Araujo, [http://www.resdal.org/lasa-04-daraujo.pdf Mulhieres, homossexuales i Fuorças Armadas ne l Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114125221/http://www.resdal.org/lasa-04-daraujo.pdf |date=2011-11-14 }}, p.16-17. Acesso:24 de dezembre, 2010.<br />''World Legal Surbey'', The Anternational Lesbian and Gay Association. www.eilga.org/anfomration; C.C. Moskos, J. La . Williams, D. R. Segal. The Postmodern Melitary – Armed Forces After the Cold War. New York, Oxford University Press, 2000.</ref> La [[Bélgica]], l [[Canadá]], la [[Dinamarca]], la [[Spanha]], la [[Fráncia]], la [[Países Baixos|Houlanda]] (zde ls anhos 70), i la [[Noruega]], dua forma ó d'outra, nun permiten la çcriminaçon i aceitan homossexuales.<ref name="andicepaises" /> Na [[Grécia]] atual, l melitar homossexual ye outomaticamente çligado de las Fuorças Armadas se sue sexualidade tornar-se pública, anquanto que na [[Hungrie]] la recomendaçon ye nun aceitar l'homossexualidade i na [[Eitália]] ye cunsidrada inadequada al serbício melitar.<ref name="andicepaises" /> An [[Luxemburgo]], por sue beç, ls homossexuales nun son permitidos nas Fuorças Armadas.<ref name="andicepaises" /> Na [[Turquie]], eilha ye splicitamente proibida, na [[Polónia]] ye cunsidrada ua desorden de personalidade.<ref name="andicepaises" /> An [[Pertual]], giralmente ls homossexuales son cunsidrados cumo tenendo perfil psicofísico inadequado al serbício melitar, anquanto que ne l [[Reino Ounido]] eilha ye ancumpatible, ambora l'oupçon sexual ye assunto pribado.<ref name="andicepaises" /> La [[República Tcheca]], por sue beç, nun ten ouficialmente nanhue política de çcriminaçon.<ref name="andicepaises" /> Na [[América Latina]], ne ls radadeiros 30 anhos ténen acuntecido debates políticos i cebiles subre l tema, la fin de se chegar a acuordos, subretodo ne l [[Chile]], na [[Bolíbia]] i na [[Argentina]]. Ne l [[Brasil]], ls homossexuales son aceitos nas fuorças armadas, mas nun ralo se queixan de preconceitos antre sous própios colegas de corporaçon.<ref>{{citar web|títalo = Policiales Melitares gays se dízen albo de preconceito na corporaçon|publicado=G1|url=http://g1.globo .com/Noticias/Brasil/0,,MUL1524307-5598,00-POLICIAIS+MILITARES+GAYS+SE+DIZEM+ALBO+DE+PRECONCEITO+NA+CORPORACAO.html|acessodata = 7 de dezembre 2010}}</ref>
Segundo la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], nun eisiste qualquiera [[eibidéncia]] ampírica de que la [[ourientaçon sexual]] seia pertinente la qualquiera aspeto de l'eficácia melitar, ancluindo la coeson de l'ounidade, moral, recrutamiento i retençon.<ref>Amarican Psychological Association [http://www.apa.org/about/gobernance/council/policy/melitary.aspx Procedings of the Amarican Psychological Association, Ancorporated, fur the legislatibe year 2004. Minutes of the meting of the Council of Repersentatibes July 28 & 30, 2004, Honolulu, HI. Páigina besitada an 18 de nobembre de 2004]</ref> L'ourientaçon sexual ye eirrelebante pa la coeson de tarefa, l único tipo de coeson que prebé criticamente prontidon melitar de l'eiquipe i sucesso.<ref>Amarican Psychological Association: [Report of the APA Joint Dibesional Task Force on Sexual Ourientation & Melitary Serbice]</ref>
=== Religion ===
[[Fexeiro:LGBT rights at the UN.sbg|dreita|thumb|{{{size|upright=1.6}}}<!--
-->| '''[[Declaraçon subre ourientaçon sexual i eidantidade de género de las Naciones Ounidas|Dreitos LGBT i las Naciones Ounidas]]'''
<hr/>
{{Aligned table |fullwidth=true |cols=3
|colstyle1=width:1.5en;padding:0.3en 0.3en 0.4en;
|colstyle2=width:4.5en;padding:0.3en 0.3en 0.4en;font-weight:bold;
|colstyle3=width:outo; padding:0.3en 0.3en 0.4en;line-height:1.3en;
|rowstyle1=padding:0.6en 0.3en 0.4en;
| {{color box|#5b92e5}} | Apoio
| Países qu'assinórun ua declaraçon de la [[Assemblé Giral de la ONU|Assemblé Giral]] subre ls [[dreitos LGBT]] i/ó apoiórun l [[Cunseilho de Dreitos Houmanos de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Dreitos Houmanos]] an [http://www.pinknews.co.uk/2011/06/17/un-passes-gay-rights-resolution/ sue resoluçon de 2011 subre dreitos LGBT] ({{nowrap|'''94 nembros'''}}).
| {{color box|#aa0000}} | Ouposiçon
| Países qu'assinórun la [http://www.reuters .com/article/2008/12/18/us-un-homosexuality-idUSTRE4BH7EW20081218 declaraçon de 2008 contra ls dreitos LGBT] (einicialmente 57 nembros, {{nowrap|agora '''54 nembros'''}}, na maior parte países de maiorie [[Eislana|eislámica]]).
| {{color box|#e0e0e0}} | Neutro
| Países que, ne l que respeita a la ONU, nun manifestórun apoio ó ouposiçon oufecial an relaçon als dreitos LGBT ({{nowrap|'''46 nembros'''}}).
}}
]]
{{Artigo percipal|Homossexualidade i religion}}
{{Bertambén|Homossexualidade na Bíblia|Temas LGBT na mitologie clássica}}
Nin todas las [[Religion|religiones]] reproban splicitamente l'homossexualidade; alguas meramente omiten cunsidraçones a respeito.<ref name="aldobinteun">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.721.</ref> Al longo de la stória, l'amor i l sexo antre homossexuales (specialmente homes) éran tolerados i tamien anstituídos an rituales relegiosos de la [[Babilónia]] i [[Canaana]], para alhá de séren enaltecidos na [[Religion na Grécia Antiga|religion de la Grécia antiga]];<ref name="aldobinteun" /> storiadores cunfirman qu'hai andícios de que ls eisércitos de [[Tebas (Grécia)|Tebas]] i de [[Sparta]] possuían ounidades formadas por pares d'amantes homossexuales, que a las bezes ouficiában sacrifícios la [[Eros]], dius de l'amor, antes de se angajáren an cumbate.<ref name="aldopereiradoisseissete"/> Para alhá desso, la [[mitologie griega]] ye rica fuonte de stórias d'amor i sexo antre figuras de l mesmo sexo. Ls antigos judius, inda assi, perseguian homossexuales i cula spanson de l [[Cristandade]], cuntinórun outras perseguiçones la práticas homossexuales.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.722.</ref> Quando l cristandade se ouficializou ne l [[Ampério Romano]] cula ascenson de [[Custantino I|Custantino]], storiadores screben que l'homossexualidade era ua amenaça anstitucional; ua de las rezones dessas perseguiçones antigas serie l de la cundiçon de subrebibéncia i spanson por meio de la defesa de la procriaçon atrabeç de la família.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.722-723.</ref> La posiçon oufecial de la Eigreija quanto l'homossexualidade racionalizou-se culs scritos de [[Santo Agostico]], para quien ls [[Reproduçon|uorgones reprodutibos]] tenien la finalidade natural de procriaçon i an nanhue heipótese poderien ser ousadas para outra forma de prazer, sendo l'homossexualidade, segundo el, ua perberson de la mesma catadorie que serie la [[masturbaçon]], l [[Sexo anal|coito anal]], l [[Sexo oural|coito oural]] i la [[zofelia]].<ref name="aldopereirabintetres">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 3, p. 723.</ref> L'homossexualidade cuntina a ser reprobada pula maior parte de las tradiçones crestianas pul mundo.<ref name="aldopereirabintetres" />
Ambora la relaçon antre l'homossexualidade i la religion puoda bariar mui atrabeç de la época i de l lugar, drento i antre defrentes religiones i seitas i subre las defrentes formas d'homossexualidade i bissexualidade, las atuales lideranças i doutrinas de las trés grandes religiones de tradiçon [[judaica]], an giral, ben l'homossexualidade de forma negatiba. Esto puode bariar de l zamcorajamiento silencioso de l'atebidade homossexual, até la proibiçon spressa de práticas sexuales antre adetos de l mesmo sexo i ua fuorte ouposiçon l'aceitaçon social de l'homossexualidade. Alguas ansinan que l'ourientaçon homossexual ye un [[pecado]] an si,<ref name=OPCtrial>{{Citar web |url=http://www.upper-register .com/irons_trial/charges.pdf |títalo=Charge #1 and specificationes preferred by the Presbytery of Southern California against The Reb. C. Le Irones |acessodata=27-6-2008 |publicado=Presbytery of Southern California of the [[Orthodox Presbyterian Church]] |citaçon=claiming that homosexuality is an unchosen "cundition," rather than la sin of the heiart, [...] cuntradits the teaching of Scriture that both the zeire and the at are sin.}}</ref> anquanto outros afirman que solo l [[ato sexual]] ye un pecado. Alguas religiones afirman que l'homossexualidade puode ser superada atrabeç de la [[fé]] i de la prática relegiosa.<ref name="Religion">{{citar web|url=http://homossexualidade.sites.uol .com.br/homorel.htn|outor=Uol|títalo=Homossexualidade i Religion - Ua Stória|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
[[Fexeiro:Cebil marriage is la cebil right.JPG|thumb|squierda|Alguas religiones, cumo la [[Associaçon Unitária Ounibersalista]], son defensoras de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]].]]
Por outro lado, eisisten bozes drento de muitas religiones que ben l'homossexualidade de forma mais positiba, liberal i alguas cunfissones relegiosas abençoan [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|ouniones de l mesmo sexo]]. Alguns ben l'amor i la sexualidade antre pessonas de l mesmo sexo cumo [[Sagrado (religion)|sagrada]] i que [[mitologie]]s subre l'amor homossexual puoden ser ancontradas al redror de l mundo.<ref name = BOSWELL1>{{Citar periódico | ultimo= Boswell | purmeiro= John | outor= University Of Chicago Press | anho= 2005 | títalo= Christianity, social tolerance, and homosexuality }}</ref><ref name = ASIA>{{Citar periódico | ultimo1= Dynes | purmeiro2= Wayne | ultimo2= Donaldson purmeiro2= Stephen | títalo= Asian homosexuality | outor= Routledge | anho= 1992 }}</ref><ref name = CARPENTER1>{{Citar periódico | ultimo= Carpenter | purmeiro= Edward | títalo= Antermediate Types among Primitibe Types: La Study in Social Eibolution | outor= Mitchell Kennerley | local= Nuoba York | anho= 1914 }}</ref> Andependientemente de la sue posiçon subre l'homossexualidade, muitas pessonas de fé, miran pa ls [[testos sagrados]] i pa la [[tradiçon]] cumo guias subre este tema. Inda assi, l'outoridade de bárias tradiçones ó passaiges de las scrituras sagradas i de la satidon de las traduçones i anterpretaçones son abidamente çputadas.<ref name="Religion"/>
Outras religiones, particularmente ourientales, nun çcuten la sexualidade an giral, i esso anclui l'homossexualidade; focan-se an outros assuntos que le son mais amportantes i sagrados, cumo l [[budismo]] (que ten ua grande quemunidade gay)<ref>Ber, por eisemplo,
* {{Link||2=http://www.heiartlandsg.org/ |3=Heiartland |4=, Gay Buddhists Fellowship – Singapore.}}
* {{Link||2=http://www.gaybuddhist.org/ |3=Gay Buddhist Fellowship}}
* {{Link||2=http://www.i-sangha .com/ |3=I-Sangha With La Dedicated Forun Fur Gay Buddhists}}
* {{Link||2=http://www.gaysangha.org/ |3=Gay Men's Buddhist Sangha}}
* {{Link||2=http://tgbuddhist.net/ |3=TGBuddhist.net |4=, Trasgender Buddhist support group}}
* {{Link||2=http://dharmabuddies.org/ |3=Dharma Buddies |4=, Gay/Bi/Tras Buddhist fellowship – Seattle, WA.}}</ref> i l [[Cunfucionismo]],<ref>Marco Antonio García. [http://www.armariox .com.br/cunteudos/religiao/budismoehomo.php L Budismo i la Homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Almairo X. Besitado an 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>[http://www.stadodebuda .com.br/materies/140-lo-budismo-i-la-homossexualidade L Budismo i la Homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>Jeffrey S. Siker, ''Homosexuality and Religion: an ancyclopedie''. páigina 210. 2007. ISBN 0-313-33088-3</ref> ambora esso dependa de las tradiçones de cada ua i l Budismo an particular ansine la nun bibir nanhun tipo de prática mundana.<ref>Higgines, Winton. [http://www.buddhanet.net/winton_s.htn "Buddhist Sexual Ethics"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. BuddhaNet Magazine. Besitado an 6 de dezembre, 2010.</ref> Religiones antigas cumo l [[Hinduísmo]] ten bárias tradiçones que se posicionan de dibersas formas subre l'homossexualidade; de forma giral ls hindus cunsidran-na ua de las dibersas formas de l'amor, ambora l [[Código de Manu]] cuntenha an ciertas passaiges afirmaçones de que ye un crime punible.<ref>'Spose the Hindu Taliban!' by Ashok Row Kabi</ref><ref>Manu Smriti capítulo 8, bers0 369, 370. [http://www.sacred-texts .com/hin/manu/manu08.htn testo online]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L [[Doutrina sprita|Spiritismo]], por sue beç, mostrando anfluéncia d'outras tradiçones relegiosas, cré que l sprito houmano nun ten sexo i qu'un mesmo sprito puode an outras [[Rencarnaçon|rencarnaçones]] habitar l cuorpo oura dun home oura dua mulhier, ambora tamien frise que l'homossexualidade ye ua scolha antre tantas las outras de l [[libre arbítrio]] i que ls homossexuales puoden deixar de sei-los.<ref>José B. Campos. [http://www.spirito.org.br/portal/artigos/dibersos/sexualidade/homossexualismo-eh-pecado.html Homossexualismo ye pecado?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. spirito.org.br Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>Eurípedes Kuhl. [http://www.spirito.org.br/portal/artigos/dibersos/sexualidade/la-homosexualidade.html La Homossexualidade i l Spiritismo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. spirito.org.br Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref> Nuobos mobimientos neopagones cumo la [[Wica]] aceitan l'homossexualidade i ambora alguas de sues figuras stóricas, cumo [[Girald Gardner]], tenéren sido contra sues práticas,<ref>Gardner, Girald B (1954). ''Witchcraft Today''. London: Rider and Cumpany. pp. 69, 75. ISBN 0-8065-2593-2. OCLC 1059746.</ref> outras nun menos famosas cumo [[Alex Sanders]] i [[Eddie Buczynski]] éran abiertamente homossexuales ó bissexuales.<ref>Adler, Margot (2006 [1986]). ''Drawing Down the Mon: Witches, Druids, Goddess-worshippers and Other Paganes in America Today''. Penguin. pp. 130–131. ISBN 0-14-019536-X.</ref><ref>Zell-Rabenheart, Ouberon; Zell-Rabenheart, Morning Glory (2006). ''Creating Circles & Ceremonies''. Franklin Lakes: New Page Books. p. 42. ISBN 1-56414-864-5.</ref>
=== Nas artes ===
{{Artigo percipal|Homoerotismo|Quer Art|Literatura gay|Temas LGBT na mitologie}}
[[Fexeiro:SaraceniSebastian.jpg|thumb|upright|''[[San Sabastian]]'', por [[Carlo Saraceni]] (c1610-15). L'eimaige de Sabastian spetado por arcos ten sido çcrita cumo homoerótica.<ref>[http://www.glbtq .com/arts/subjets_st_sebastian.html glbtg: an ancyclopaedie of gay, lesbian, bisexual, trasgender and quer culture]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref>]]
La treminologie anglesa ten cunsagrado tenermos cumo ''[[gay studies]]'', ''[[lesbian studies]]'' i ''[[quer theory]]'', que pretenden studar las correlaçones antre l'homossexualidade i porduçones artísticas de la [[pintura]], [[literatura]] i afines, stendendo l sou campo d'análeze l'outras formas de spresson artística cumo la [[sociologie]], la [[stória]], la [[antropologie]], la [[psicologie]], la [[medecina]], l [[dreito]], la [[filosofie]], etc.<ref>[[Carlos Cena]]. [http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=1039&Itemid=2 "Studos subre homossexualidade"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref> Outros tenermos, cumo "homocultura" i "homoerotismo", tamien fúrun criados i son ousados an campos académicos.<ref>Ber Latuf Isaias Muci. "[http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=253&Itemid=2 Homocultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Acesso: 3 de dezembre, 2010.</ref> An queston [[Stética|artístico-stética]], tenemos la frase de [[Thomas Mann]] ne l'ansaio "Uber die Ehe" ("De l Casamiento") de 1925, adonde el afirma que l'homorotismo ye stético, anquanto l'heiterossexualidade ye prosaica.<ref>KONTJE, Todd Curtis. ''La cumpanion to German rialisn, 1848-1900'' (Camden House, 2002), p.327. ISBN 1-57113-322-4, ISBN 978-1-57113-322-9</ref>
Na literatura, çtaca-se [[Oscar Wilde]], cundenado a la prison cun trabalhos fuorçados acusado de [[sodomie]] depuis de sou relacionamiento cul Lord [[Alfred Douglas]] (cun cerca de 20 anhos), i qu'an sou tribunal dixe bibir "l'amor que nun ousa dezir l nome"; preguntado ne l tribunal qu'amor era este, respundiu:
:"L'amor que nun ousa dezir sou nome ye l grande afeto dun home mais bielho por un moço cumo acunteciu antre [[David]] i [[Jónatas]], i aquel de que [[Platon]] fizo la base de to la sue filosofie, ye aquel amor que se ancontra ne ls sonetos de Michelangelo i de [[Shakespeare]]. Ye aqueilha perfunda afeiçon que ye tan pura quanto purfeita. El anspira i perpassa grandes obras d'arte, cumo las de Shakespeare i [[Michelangelo]] [...] Neste nuosso seclo ye mal-cumprendido, tan mal-cumprendido que ye çcrito cumo l'amor que nun ousa dezir sou nome, i, por causa desso, stou eiqui adonde stou. El ye guapo, ye refinado, ye la mais nobre forma d'afeto. Nel, nada hai d'anti-natural. Ye anteletual i siempre eisistiu antre un home mais bielho i un rapaç, quando l mais bielho ten l'anteleto i l mais moço ten to l'alegrie, sperança i xarme de la bida delantre de si. Assi deberie ser, mas l mundo nun cumprende. L mundo zomba del i alguas bezes pon por el alguien ne l pelourinho."<ref name="latufhomoerotismo" />
[[Fexeiro:Oscar Wilde MET DP136272.jpg|thumb|upright|squierda|[[Oscar Wilde]] (1854 - 1900), scritor británico coincido pula obra ''[[L Retrato de Dorian Gray]]'', fui cundenado al trabalho fuorçado por ser homossexual.]]
Ls académicos tamien ténen studado obras mais antigas; cumo la de ls poetas latinos [[Catulo]], [[Tibulo]], i [[Propércio]], que screbian bersos subre las spriéncias pessonales homossexuales que tenien,<ref>YOUNGER, John Grimes. Sex in the ancient world fron A to Z (Routledge, 2005), p.38.</ref> i las cançones de la poetiza [[Safo]] de la [[Grécia antiga]], muitas bezes andereçadas l'outras mulhieres.<ref>Judith Hallett, "Sappho and Heir Social Cuntext: Sense and Sensuality," p. 126f.</ref> Na [[literatura brasileira]], çtaca-se l'obra ''[[Vuono Crioulo]]'' (1895), de [[Adolfo Camina]], cunsidrado "purmeiro romance homossexual na stória de la literatura oucidental",<ref name="latufhomoerotismo" /> cumo tamien scritos homoeróticos de [[Raul Pompeia]], [[Álbares de Azebedo]], [[Olabo Bilac]], [[Mário de Andrade]], [[Carlos Drummond de Andrade]], [[Clarice Lispetor]], [[Caio Fernando Abreu]], [[João Silbério Trebisan]], [[Lygie Fagundes Telles]], etc.<ref name="latufhomoerotismo" /> Ne l poema "Rato", Drummond chama l'homossexualidade "outra forma d'amar ne l'acerbo amor".<ref name="latufhomoerotismo" />
[[Machado de Assis]]—mostrando inobaçon i audácia ne l cenairo literairo de sou tiempo—screbiu cuntos cumo "D. Benedita" de ''[[Papéis Abulsos]]'' i "[[Pílades i Oristes]]", an qu'eisiste ua temática [[lésbica]] i [[gay]], respetibamente.<ref>Rick Santos i Wilton García, ''La scrita de Adé: perspetibas teóricas de ls studos gays i lésbic@s ne l Brasil'', Xama, 2002, p.37. ISBN 85-85833-98-X</ref><ref>Denilson Lopes, ''L'home qu'amaba rapazes i outros ansaios'', Aeroplano Eiditora, 2002, p.129. ISBN 85-86579-32-7</ref> Para alhá desso, alguns cunsidran que l Bentico de l romance ''[[Don Casmurro]]'' (1899) era apaixonado por sou amigo Scobar, i nun (ó tamien por) [[Capitu]].<ref>FREITAS, Luiç Alberto Pinheiro de. ''Freud i Machado de Assis: ua anterseçon antre psicanálise i literatura''. Mauad Eiditora Ltda, 2001, p.27. ISBN 85-7478-056-1</ref><ref>CARBALHO, Luiç Fernando. ''L Porcesso de Capitu''. Casa de la Palabra, 2008, p.136. ISBN 85-7734-102-X</ref> Na [[literatura pertuesa]], tenemos ls nomes de [[Mário de Sá Carneiro]], [[Fernando Pessona]], [[António Botto]] (que morou i faleciu ne l [[Riu de Janeiro]]) i [[Al Berto]]; Pessona, por eisemplo, sob l'heiterónimo de [[Álbaro de Campos]], screbia: "You, que tengo l piçcar d'uolhos de l moço de l frete" ("[[Poema an linha reta]]").<ref name="latufhomoerotismo" /> An outras literaturas, çtacan-se ls [[sonetos de Shakespeare]], [[Walt Whitman]], [[Christopher Marlowe]], [[Birgenia Wolf]], [[Arthur Rimbaud]], [[Marcel Proust]], [[André Gide]], [[Michel Foucault]], [[Roland Barthes]] i outros.<ref name="latufhomoerotismo" />
Nas artes bisuales, çtacan-se la [[arte de la Grécia antiga]], adonde bemos ua preferiçon pul cuorpo masculino znudo,<ref name="classicwebster">Anc Icon Group Anternational. ''Classicals: Webster's Quotationes, Fats and Phrases'', 2008, p.195. ISBN 0-546-69476-4</ref> ls [[Renacimiento|renacentistas]] [[Leonardo de la Binci]] i [[Michelangelo]],<ref name="latufhomoerotismo" /><ref name="burnl">Burn, L. (1992), ''Mitos griegos, p.75–76, Madrid: Eidiciones Akal. ISBN 84-460-0117-9.''</ref> i artistas de l [[Maneirismo]] i [[Barroco]] de ls seclos XVI i XBII, cumo [[Agnolo Bronzino]], [[Carlo Saraceni]] i [[Carabaggio]], cujas obras fúrun seberamente criticadas pula [[Eigreija Católica]],<ref>[http://www.studio-anternational.co.uk/archibe/Carabaggio_1983_196_998.asp John Berger, Carabaggio,Strudio Anternational, p.1983, Belume 196 Number 998]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref> para alhá de l seclo XIX pintores cumo [[Thomas Eakines]], [[Eugène Jansson]], [[Heinry Scott Tuke]], [[Aubrey Veardsley]] i [[Magnus Anckell]] tenéren retomado stórias homoeróticas de la [[mitologie griega]] cumo la de [[Narciso]], [[Jacinto (mitologie)|Jacinto]], [[Ganímedes (mitologie)|Ganímedes]] i outros.<ref name="classicwebster" /> Na modernidade, artistas cumo [[Paul Cadmus]] i [[Gilbert & George]], para alhá de retratista$2 cumo [[Wilheln bon Gloeden]], [[David Hockney]], [[Will McBride]], [[Robert Mapplethorpe]], [[Pierre eit Gilles]], [[Bernard Faucon]] i [[Anthony Goicolea]], tamien cuntribuíran mui pa l'arte homoerótica.
=== Perseguiçon, heiterosseisismo i homofobia ===
{{Artigos percipales|Homofobia|Heiterosseisismo|Bioléncia contra pessonas LGBT}}
{{Bertambén|Homossexuales na Almanha Nazista|Homofobia ne l Brasil}}
[[Fexeiro:Burning of Sodomites.jpg|thumb|L cabalheiro de Hohenberg i l sou serbente al séren [[Fogueira|queimados bibos]] sob l'acusaçon de [[sodomie]], próssimo a las muralhas de la cidade de [[Zurique]], an 1482.]]
An muitas culturas, las pessonas homossexuales son frequentemente passibles de [[preconceito]] i [[çcriminaçon]]. Cumo nembros de muitos outros grupos minoritairos que son oubjetos de preconceito, eilhas tamien stan sujeitas la [[stereótipo]]s, l qu'acrecenta a la [[marginalizaçon]]. L preconceito, çcriminaçon i ls stereótipos son las probables formas de [[homofobia]] i [[heiterosseisismo]], que son las atitudes negatibas, preconceitos i çcriminaçones an fabor de relacionamientos i de la sexualidade antre pessonas de sexo ouposto.<ref name="Homofobia scale"/>
L'heiterosseisismo puode ancluir la [[presunçon]] de que to pessona ye [[heiterossexual]] ó que ls relacionamientos i atraçones antre pessonas de sexo ouposto seia la norma i, antoce, superior. L'homofobia ye l medo, aberson ó çcriminaçon contra homossexuales. Eilha se manifesta de formas defrentes i un númaro de defrentes tipos de cumportamientos homofóbicos ténen sido registrados, dentre ls quales son anternalizados l'homofobia, l'homofobia social, l'homofobia emocional, homofobia racional i outros.<ref name="Homofobia scale">[http://web.archibe.org/web/20060904125724/http://allies .ptamu.edu/Did+You+Know/riddle.htn The Riddle Homophobia Scale] fron Allies Committe website, Department of Student Life, [[Texas]] La&M University</ref> Outro cumportamiento semelhante ye la [[lesbofobia]] (cujo percipal albo son las [[lésbicas]]) i la [[bifobia]] (contra pessonas [[bissexuales]]). Quando tales atitudes se manifestan cumo [[crime]]s muitas bezes son chamadas de [[Crime de rábia|crimes de rábia]] i ataques contra homossexuales.<ref>{{en}} [https://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publicationes/Cumparison%20of%20Hate%20Crime%20Formatted.pdf Cumparison of Hate Crimes Rates Across Proteted and Unproteted Groups]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Stotzer, Rebeca. ''The Williams Anstitute'', Jun.2007). Acesso 23 abr. 2009.</ref><ref>{{en}} [http://www.ncjrs.gob/pdffiles1/bja/162304.pdf La Policymaker’s Guide to Hate Crimes]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (''US Department of Justice'')(pág. ix).</ref>
Eesisten bários [[stereótipo]]s negatibos que caraterizan las pessonas LGBT cumo menos stabais romanticamente, mais [[Promiscuidade|promíscuas]] i mais propensas la [[Pedofelia|abusar sexualmente de ninos]], mas nun hai qualquiera base científica para tales afirmaçones. Ls gays i las lésbicas forman un relacionamiento stable i cumprometido que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales.<ref name=amici /> La [[ourientaçon sexual]] nun afeta la porbabelidade de qu'essas pessonas ban abusar de ninos.<ref name=heirekn>Griegory M. Heirek, Ph.D.: [http://psychology.ucdabis.edu/rainbow/html/fats_molestation.html Fats About Homosexuality and Child Molestation]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> Afirmaçones de qu'hai probas científicas qu'apoian ua associaçon antre homossexualidade i pedofelia son baseadas an malo uso desses tenermos i nua deturpaçon de la proba rial.<ref name="heirekn"/>
[[Fexeiro:In memory of homosexual.JPG|thumb|squierda|Memorial als miles de [[Homossexuales na Almanha nazista|homossexuales presos i assassinados]] pul [[regime nazista]] ne l'antigo [[campo de cuncentraçon]] de [[Buchenwald]]. Ls presos homossexuales éran marcados cun un [[triángulo rosa]].]]
Outro porblema frequente ye la bioléncia física contra minories sexuales. Ne ls [[Stados Ounidos]], l [[FBI]] anformou que 17,6% de ls [[Crime de rábia|crimes de rábia]] relatados a la polícia an 2008, baseórun-se an bista la [[ourientaçon sexual]]. 57,5% destes ataques fúrun contra homes gays.<ref name=fbicrime>{{citation |title=Crime in the United States 2008: Hate Crime |url=http://www2.fbi.gob/ucr/hc2008/bitims.html |periodical=[[FBI]] |acessdate=17 de nobembre de 2010 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'assassinato, an 1998, de [[Matthew Shepard]], un studante homossexual, ye un de ls ancidentes mais notórios de ls Stados Ounidos.<ref name=life>{{Citar web|url=http://www.matthewshepard.org/site/PageSerber |títalo=Matthew Shepard Foundation webpage |acessodata=4 d'outubre de 2009 |publicado=Matthew Shepard Foundation |arquibourl = http://web.archibe.org/web/20080729005923/http://www.matthewshepard.org/site/PageSerber |arquibodata = 29 de júlio de 2008}}</ref> Ne l [[Brasil]], d'acuordo cul [[Grupo Gay de la Bahia]] (GGB), an 2009, fúrun assassinadas 198 pessonas por motibos [[Homofobia|homofóbicos]] ne l [[Brasil]].<ref>{{citar web|url=http://oglobo.globo .com/antegra.asp?txtUrl=/pais/eileicoes2010/mat/2010/10/16/numero-de-assassinatos-de-gays nel-pais-creciu-62-zde-2007-mas-tema-queda-fura-de la-campanha-922804348.asp|outor=L Globo|outorlink=L Globo|títalo=Númaro d'assassinatos de gays ne l paíç creciu 62% zde 2007, mas tema queda fura de la campanha|acessodata=16 d'outubre de 2010}}</ref> An 2011 fúrun 266 muortes, i an 2012 fúrun 338.<ref name="Portal EBC">{{citar web|url=http://www.ebc .com.br/cidadanie/2012/11/la-cada-33-horas-un-homossexual-i-assassinado nel-pais|outor=Portal EBC|outorlink=Portal EBC|títalo=La cada 33 horas un homossexual ye assassinado ne l paíç|acessodata=16 de febreiro de 2013}}</ref><ref>{{citar web|url=http://noticias.uol .com.br/cotidiano/ultimas-noticias/2013/01/10/brasil-i-pais-cun-maior-numero-de-assassinatos-de-homossexuales-ua-muorte-la-cada-26-horas-diç-studo.htn|outor=UOL|outorlink=UOL|títalo=Brasil ten ua muorte d'homossexual la cada 26 horas, diç studo|acessodata=9 de setembre de 2013}}</ref> An 2010, [[Ataques contra homossexuales an San Paulo an 2010|moços homossexuales fúrun agredidos]] na [[Abenida Paulista]], an [[San Paulo (cidade)|San Paulo]].<ref name="Radadeiro segundo">{{citar web|url=http://ultimosegundo.eig .com.br/brasil/sp/grupo+usou+lampada+fluorescente+para+agredir+moços+an+sao+paulo/n1237827050487.html|outor=Radadeiro Segundo|outorlink=Radadeiro Segundo|títalo=Grupo usou bumbilha fluorescente para agredir moços an San Paulo|acessodata=17 de dezembre de 2010}}</ref>
Muitas pessonas homossexuales sconden sous sentimientos i atebidades por medo de reprobaçon ó de [[bioléncia]] por parte de la sociadade; la spresson mais quemun ousada para pessonas nesta situaçon ye ''"[[ne l'armairo]]"''. Yá quando pessonas homossexuales ó bissexuales resolben dibulgar sue ourientaçon sexual para sous amigos i fameliares, la spresson mais quemun ye ''"[[salir de l'armairo]]"''. Ls sfuorços pa l'emancipaçon de l'homossexualidade, cumo eilha ye cumprendida atualmente, ampeçórun na década de 1860, mas zde meados de la década de 1950 ten habido ua tendéncia d'aceleraçon ne l sentido dua maior besibelidade, aceitaçon i criaçon de dreitos cebiles pa ls ''[[gay]]s'', [[lésbica]]s i [[bissexuales]]. Inda assi, l ''[[heiterosseisismo]]'' i la ''[[homofobia]]'' inda persisten na sociadade, l que torna defícel pa las pessonas, i percipalmente pa ls moços homossexuales, se sociabelizáren culs outros, podendo resultar, an alguns causos, ne l [[suicídio]].<ref>Gordon, Kathyrn H. and Yezzennya Castro. "The assessment, diagnosis, and treatment of psychiatric çorders in lesbian, gay, and bisexual clients," in Julia D. Buckner, Yezzennya Castro, Jill M Holn-Denoma, and Thomas I Joiner Jr. (eds), ''Mental Heialth Care fur People of Diberse Backgrounds''. Radcliffe Publishing, 2007, p. 52. ISBN 1-84619-094-0.</ref> Atualmente ls adjetibos mais quemuns an uso son ''"gay"'',<ref>{{citar web|url=http://super.abril .com.br/cotidiano/poder-gay-442354.shtml|outor=Rebista Superinteressante|outorlink=Rebista Superinteressante|títalo=Poder gay|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> pa ls homes homossexuales, i ''"[[lésbica]]"'',<ref>{{citar web|url=http://www.eiditoramalagueta .com.br/eiditora2/home/3-notas-i-eibentos/32-la-palabra-qlicaq.html|outor=Laura Bacellar|títalo=La palabra "lésbica"|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> pa las mulhieres homossexuales, ambora alguns prefiran outros tenermos ó nanhun.
== An outros animales ==
{{Artigo percipal|Homossexualidade ne l reino animal}}
[[Fexeiro:Manchot 01.jpg|thumb|[[Roy i Silo]] son dous [[pinguin-de-barbicha|pinguines-de-barbicha]] machos de l Zológico de l Central Parque an [[Nuoba Iorque]], semelhantes als de a retrato, famosos por sue relaçon homossexual.]]
L [[Homossexualidade ne l reino animal|cumportamiento homossexual an animales]] refire-se a l'eibidéncia decumentada d'homossexuales, bissexuales i trasgéneros ne l cumportamiento de ls animales nó-houmanos. Tales cumportamientos ancluen [[sexo]], [[namoro]], [[afetebidade]], ounion monógama i [[Cuidados parentales|parentalidade]]. L cumportamiento homossexual ó bissexual ye difundido ne l [[reino animal]]: la pesquisa de 1999 feita pul pesquisador [[Bruce Bagemihl]] mostra que l cumportamiento homossexual fui ouserbado an cerca de 1500 speces, bariando de [[primata]]s para [[Acanthocephala|brugos antestinales]] i ye bien decumentada an 500 deilhes (sendo la bissexualidade, i nun l'heiterossexualidade, l traço dominante nun númaro adicional, ancluindo-se mamíferos cun neuroprocessamiento i socialibidade cumplexos, cumo [[bonobo]]s i bárias speces de [[golfino]]).<ref name=Bagemihl>(Bagemihl, 1999)</ref><ref name="Biological Suberance: Animal">{{Citar web|radadeiro=Harrold|purmeiro=Max |títalo=Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity|publicado=[[The Adbocate]], reprinted in Highbean Ancyclopedie |data=16 de febreiro de 1999|url=http://www .pthefrelibrary .com/Biological+Suberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Dibersity.-a053877996 |acessodata=10-9-2007}}</ref>
L cumportamiento animal sexual toma muitas formas defrentes, mesmo drento de la mesma [[spece]]. Las motibaçones i amplicaçones para estes cumportamientos ténen inda de ser totalmente cumprendidas, ua beç que la maiorie de las speces inda nun fúrun totalmente studadas.<ref name="‘Catalogue of Life’ reaches">{{Citar web | radadeiro =Gordon | purmeiro =Dr Dennis | | títalo=‘Catalogue of Life’ reaches one million species | publicado=[[National Anstitute of Water and Atmospheric Research]] |data=10 d'abril de 2007 | url=http://www.niwascience.co.nç/pus/mr/archibe/2007-04-10-3 | acessodata = 10-9-2007}}</ref> Pesquisas atuales andican que bárias formas de cumportamiento sexual homossexual son ancontradas an to l reino animal.<ref>[http://www.sciencedaily .com/releases/2009/06/090616122106.htn "Same-sex Behabior Sen In Nearly All Animals, Rebiew Finds"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, [[Science Daily]]</ref> Ua nuoba análeze de pesquisas eisistentes, feita an 2009, mostrou que l cumportamiento homossexual ye un fenómeno quaije ounibersal ne l reino animal, quemun an bárias speces.<ref>{{Citar web|url=http://www.physorg .com/news164376975.html |títalo=Same-sex behabior sen in nearly all animals |publicado=Physorg .com |data=16 de júnio de 2009 |acessodata=17-11-2010}}</ref>
L cumportamiento homossexual an animales ye bisto tanto cumo un argumiento a fabor cumo contra l'aceitaçon de l'homossexualidade an [[seres houmanos]] i ten sido ousado, percipalmente, contra l'alegaçon de que ye un ''[[Sodomie|pecatun contra naturan]]'' ('pecado contra la natureza").<ref name="ReferenceA">Bruce Bagemihl, ''Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity,'' St. Martin's Press, 1999; ISBN 0-312-19239-8</ref> Por eisemplo, l'homossexualidade ne ls animales fui citada nua decison de la [[Suprema Corte de ls Stados Ounidos]] ne l causo ''Lawrence b. Texas'', que derrubou las "leis contra sodomie" de 14 [[Stados de ls Stados Ounidos|stados]] de l paíç, adonde l'homossexualidade cunsentinda, pribada i antre adultos era até anton un crime.<ref name="Lobe That Dare Not Squeak">{{citar web | outor =Smith, Dinitie | títalo = Lobe That Dare Not Squeak Its Name | obra = [[The New York Eiquipas]] | data=7 de febreiro de 2004 | url=http://query.nytimes .com/gst/abstrat.html?res=FA0C1EF83A5F0C748CDDAB0894DC404482 | acessdate = 10-9-2007}}</ref>
La possibelidade de la sexualidade animal tener amplicaçones lógicas, éticas ó morales na sexualidade houmana, tamien ye ua fuonte de debates.<ref name="The Animal Homosexuality Myth">{{Citar web | radadeiro =Solimeo | purmeiro =Luiç Sérgio | títalo=The Animal Homosexuality Myth | publicado=[[NARTH]], National Association fur Research & Therapy of Homosexuality |data=21 de setembre de 2004 | url=http://www.narth .com/docs/animalmyth.html | acessodata = 10-9-2007}}</ref><ref name="Defending La Higher Law">{{Citar web | radadeiro =Solimeo | purmeiro =Luiç Sérgio | títalo=Defending La Higher Law: Why We Must Rejist Same-Sex "Marriage" and the Homosexual Mobement | publicado=Spring Grobe, Penn.: The Amarican TFP |data=2004, ISBN 1-877905-33-X | url=http://www.narth .com/docs/animalmyth.html | acessodata = 10-9-2007}}</ref><ref>{{citar ambora|url=http://www.sfgate .com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/la/2004/02/07/MNG3N4RAB41.DTL|title=Central Park Zo's gay penguines eignite debate|last= Smith,|first=Dinitie|date=7 de febreiro de 2004|work=New York Eiquipas|publisher=Heiarst Communicationes Anc.|acessdate=22 de dezembre de 2009}}</ref> Alguns pesquisadores anterpretan l cumportamiento homossexual an animales (i an seres houmanos tamien) cumo macanismo de [[Seleçon natural|seleçon eibolutiba]] para cunter l'oumiento scessibo de populaçones.<ref>{{citar web|url=http://routenews .com.br/andex/?p=227|títalo=Redemoinhos capilares i homossexualidade|títalo=Route News|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref> Un studo publicado pul periódico ''Trends in Ecology and Eibolution'' cuncluiu l'amportança de l cumportamiento homossexual pa l'eiboluçon de muitas speces animales, cumo antre las fémeas de l [[albatroç-de-laysan]] (''Phoebastria eimmutabelis''), de l [[Habaí]], que se únen l'outras fémeas para criar ls filhotes, specialmente na escasseç de machos, tenendo mais sucesso que las fémeas solteiras. L studo cunclui que l'homossexualidade ajudou las speces de defrentes maneiras al longo de l'eiboluçon.<ref>{{citar web|url=http://www .ptelegraph.co.uk/science/science-news/5550488/Homosexual-behabiour-widespread-in-animals-acording-to-new-study.html|titulo=Homosexual behabiour widespread in animals acording to new study|data=16/06/2009|publicado=''[[The Daily Telegraph]]''|acessodata=-5-6-2010|léngua=en}}</ref>
== Ber tamien ==
{{Correlatos
|commons = Homosexuality
|commonscat = Homosexuality
|wikisource =
|wikiquote = Homossexualidade
|wikelibros =
|wikinoticias = Homossexualidade
|wikcionario = Homossexualidade
|wikispecies =
|wikibersidade =
|meta =
}}
* [[:Catadorie:Personalidades LGBT|Personalidades LGBT]]
* [[:Catadorie:Filmes cun temática LGBT|Filmes cun temática LGBT]]
* [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo]]
* [[Cronologie de ls dreitos homossexuales]]
* [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo]]
* [[Homossexualidade i religion]]
* [[Znudo masculino na stória de a retrato]]
* [[Quer Art]]
* [[Homossexualidade na Bíblia]]
* [[Homossexualidade ne l Brasil]]
* [[Homofobia ne l Brasil]]
* [[Homossexualidade an Pertual]]
* [[Associaçon Brasileira de Gays, Lésbicas, Bissexuales, Trabestis i Trasexuales]]
* [[Homossexuales na Almanha Nazi]]
* [[Reboluçon sexual]]
{{notas}}
{{Refréncias|col=3}}
=== Bibliografie ===
{{Refbegin|2}}
=== Libros ===
* ADAM, Barry (1987). ''The Rise of la Gay and Lesbian Mobement'', G. K. Preça de casa & Co. ISBN 0-8057-9714-9
* MOSER, António (2002). ''L'enigma de la sfinge: la sexualidade'', Eiditora Bozes. ISBN 85-326-2595-9
* PEREIRA, Pereira (1981). ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, Bol.1, 2 i 3.
* {{Citation |first=John |last=BOSWELL |url=http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231 .ptl |title=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Ourope fron the Beginning of the Christian Era to the Fourtenth Century |publisher=University of Chicago Press |year=1980 |isbn=9780226067117 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* DOBER, Kenneth J., ''Grek Homosexuality'', , Girald Duckworth & Co. Ltd. 1979, ISBN 0-674-36261-6 (hardcober), ISBN 0-674-36270-5 (paperback)
* D'EMILIO, John ''Sexual Politics, Sexual Communities: The Making of la Homosexual Minority in the United States, 1940–1970'', [[University of Chicago Press]] 1983, ISBN 0-226-14265-5
* {{Citation |title=The Story of Sexuality |first=Michel |last=FOUCAULT |outhorlink=Michel Foucault |year=1986 |publisher=Pantheon Books |isbn=0394417755}}
* ROTH, Norman. ''The care and feding of gazelles: Mediebal Arabic and Heibrew lobe poetry.'' IN: Lazar & Lacy. ''Poetics of Lobe in the Middle Ages'', George Mason University Press 1989, ISBN 0-913969-25-7
*DIAS, Marie Berenice; PEREIRA, Rodrigo de la Cunha (Cord.). Dreito de Família i l Nuobo Código Cebil. Guapo Hourizonte: Del Rey, 2003.
*DIAS, Marie Berenice. Ounion Homossexual: l Preconceito & la Justícia. Porto Alegre: Librarie de l Adbogado, 2006.
*DIAS, Marie Berenice (Cord.) Dibersidade Sexual i Dreito Homoafetibo. San Paulo: Rebista de ls Tribunales, 2011.
; Anhos 1990
* {{Citation|first1=Bruce |last1=Bagemihl |title=Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity|publisher=St. Martin's Press|year=1999|isbn=0312192398}}
* Bérubé, Allan, ''Coming out under Fire: The Story of Gay Men and Women in World War Two'', New York: MacMillan 1990, ISBN 0-02-903100-1
* {{Citation |year=1997 |title=Two spirit people: Amarican Andian, lesbian women and gay men |outhor1=Brown, Lester B. |eiditor1=Lester B. Brown |publisher=Routledge |isbn=9780789000033 |url=http://books.gogle .com/books?id=AwnQBETJsbEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2000 |title=Handbook of mediebal sexuality |first1=Bern L. |last1=Bullough |first2=James La. |last2=Brundage |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780815336624 |url=http://books.gogle .com/books?id=PgSI1gbKhtAC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1995 |title=Gay New York: Gender, Ourban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940 |outhor1=Chauncey, George |eidition=reprint, eillustrated |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465026210 |url=http://books.gogle .com/books?id=QCkEAQAAIAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1990 |title=Ancyclopedie of homosexuality (2 Belumes) |first1=Wayne R. |last1=Dynes |first2=Warren |last2=Johansson |first3=William La. |last3=Percy |first4=Stephen |last4=Donaldson |publisher=Garland Pub. |isbn=9780824065447 |url=http://books.gogle .com/books?id=TYyGAAAAIAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1993 |title=Odd girls and twelight lobers: la story of lesbian life in twentieth-century America |outhor1=Faderman, Lillian |eidition=4 |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231074889 |url=http://books.gogle .com/books?id=44i96GWYxSQC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Hinsch, Bret, ''Passiones of the Cut Slebe: The Male Homosexual Tradition in China'', The University of California Press, 1990, ISBN 0-520-06720-7
* {{Citation |year=1994 |title=Outing: shattering the cunspiracy of silence |outhor1=Johansson, Warren |outhor2=William La. Percy |publisher=Routledge |isbn=9781560244196 |url=http://books.gogle .com/books?id=-lZ903C-dkMC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1994 |title=Sex in America: la defenitibe surbey |outhor1=Michael, Robert T. |publisher=Little, Brown |isbn=9780316911917 |url=http://books.gogle .com/books?id=PkjmGwAACAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1998 |title=Pederasty and Pedagogy in Archaic Grece |outhor1=Percy, William Armstrong |publisher=University of [[Eillinois]] Press |isbn=9780252067402 |url=http://books.gogle .com/books?id=TCboj1efp8UC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1987 |title=Cumpañeras: Latina lesbianes (an anthology) |outhor1=Galhos, Joãoita |publisher=Latina Lesbian Story Porjet |url=http://books.gogle .com/books?id=ElBnAAAAMAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Rousseau, George, ''Perilous Enlightenment: Pre- and Post-Modern Çcourses—Sexual, Storical'', Manchester University Press 1991, ISBN 0-7190-3301-2
* {{Citation |year=1992 |title=Sexuality and eroticisn among males in Moslen societies |outhor1=Schmitt, Arno |outhor2=Jehoeda Sofer |eiditor1=Arno Schmitt |eiditor2=Jehoeda Sofer |publisher=Routledge |isbn=9781560240471 |url=http://books.gogle .com/books?id=Kw_BBSBmNsUC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1999 |title=An Amarican ousession: science, medicine, and homosexuality in modern society |outhor1=Terry, Jennifer |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226793672 |url=http://books.gogle .com/books?id=C6pGoWWLfhEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
; Anhos 2000
* {{Citation |year=2005 |title=Regulating sex: the politics of antimacy and eidantity |first1=Eilizabeth |last1=Bernstein |first2=Laurie |last2=Schaffner |publisher=Routledge |isbn=9780415948692 |url=http://books.gogle .com/books?id=YQzW5I2RGNcC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2002 |title=Before Stonewall: atebists fur gay and lesbian rights in storical cuntext |outhor1=Bullough, Bern L. |publisher=Routledge |isbn=9781560231936 |url=http://books.gogle .com/books?id=A7x_BnES2esC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{citar libro|title=The Greks And Grek Lobe: La Radical Reappraisal of Homosexuality In Ancient Grece|outhor=Davidson, James|year=2007|isbn=0297819976|publisher=Weidenfeld & Nicolson}}
* Gunther, Scott, [http://www.wellesley.edu/French/facultyhomepages/gunther/Scott%20Gunther%20-%20The%20Elastic%20Closet.html "The Eilastic Closet: La Story of Homosexuality in France, 1942–persent"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729202624/http://wellesley.edu/French/facultyhomepages/gunther/Scott%20Gunther%20-%20The%20Elastic%20Closet.html |date=2016-07-29 }} Book about the story of homossexual mobements in France (sample chater abailable online). Palgrabe-Macmillan, 2009. ISBN 0-230-22105-X.
* {{Citation |year=2004 |title=The labender scare: the Cold War persecution of gays and lesbianes in the federal gobernment |outhor1=Johnson, David K. |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226404813 |url=http://books.gogle .com/books?id=_FM_hkMdxpIC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2003 |title=Storical ditionary of the lesbian liberation mobement: still the rage |outhor1=Myers, JoAnne |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810845060 |url=http://books.gogle .com/books?id=dzYbAAAAYAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* James Naylor Gren, Cristina Fino, Cássio Arantes Leite,'' Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX'', UNESP, 1999, p. 145. ISVN 85-7139-317-6
* {{Citation |year=2002 |title=Quering Andia: same-sex lobe and eroticisn in Andian culture and society |outhor1=Banita, Ruth |publisher=Routledge |isbn=9780415929509 |url=http://books.gogle .com/books?id=I9rrucxQbmEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Eidith Modesto, ''Bidas an cinta de la bielha'', Eiditora Record, 2006. ISBN 85-01-07481-0
* Hildo Honório de l Couto, ''Ecolinguística: studo de las relaçones antre léngua i meio ambiente'', Thesaurus Eiditora, 2007. ISBN 85-7062-603-7
* Christie Balka i Andy Rose, ''Duplamente Abencoado'', Eiditora Record. ISBN 85-01-05159-4
* Denilson Lopes, ''L'home qu'amaba rapazes i outros ansaios'', Aeroplano Eiditora, 2002. ISBN 85-86579-32-7
=== Artigos de jornales ===
* {{Citation |title=On the Prebalence of Homosexuality and Bisexuality, in la Randon Community Surbey of 750 Men Aged 18 to 27 |last=Bagley |first=Christopher |last2=Tremblay |first2=Pierre |publisher=[New York, Haworth Press] |year=1998 |journal=Journal of Homosexuality |belume=36 |location=ne l. 2 |issn=00918369 |oclc=91129391}}
* {{Citation |title=The porblen of homosexuality. |last=Bowman |first=Karl M. |last2=Angle |first2=Bernice |pages=2–16 |journal=Journal of social hygiene |issn=07419996 |year=1953 |belume=39 (1) |oclc=102411893 |url=http://heiarth.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=heiarth }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}*{{citation |title=The Homophobic Eimagination |last=Crew |first=Louie |last2=Norton |first2=Ritor |location=3, Nob 74 |belume=36 |pages=272–90 |journal=College Anglish |issn=00100994 |year=1974 |oclc=427092211}}
* {{Citation |title=New Eibidence of Genetic Fators Anfluencing Sexual Ourientation in Men: Female Fecundity Ancrease in the Maternal Line |last=Iemmola |first=Francesca |last2=Ciani |first2=Andrea Camperio |publisher=Springer |format=Article |year=2009 |journal=Archibes of Sexual Behabior |pages=393–399 |belume=38 |location=ne l. 3 |issn=00040002 |oclc=360232526 |doi=10.1007/s10508-008-9381-6 |url=http://www.springerlink .com/cuntent/l6104277w82137x4 }}{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |title=La difference in hypothalamic struture betwen heiterosexual and homosexual men. |last=LeBay |first=Simon |year=1991 |journal=Science (New York, N.Y.) |pages=1034–7 |belume=253 (5023) |issn=00368075 |oclc=121655996 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/cuntent/abstrat/253/5023/1034 }}
* {{Citation |title=Fraternal Birth Ourder and Ratio of Heiterosexual/Homosexual Felings in Women and Men |last=McConaghy |first=N |last2=Hadzi-Pablobic |first2=D |last3=Stebenes |first3=C |last4=Manicabasagar |first4=B |year=2006 |journal=Journal of Homosexuality |pages=161–174 |belume=51 |location=ne l. 4 |issn=00918369 |oclc=202629885 |doi=10.1016/j.eibolhumbehab.2008.07.002 |url=http://linkinghub.eilsebier .com/retriebe/pii/S1090513808000688 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
=== Artigos online ===
* Burr, Chandler. [http://www .ptheatlantic .com/doc/199706/homosexuality-biology/ Homosexuality and biology]. ''The Atlantic'', Júnio de 1997, {{ISSN|10727825}}. An oberbiew of recent research in layman's language.
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/55169.stn |3=BBC News (Feb. 1998) |4=: Fingerprints Study}}
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/325979.stn |3=BBC News (Abr. 1999) |4=: Doubt cast on 'gay gene'}}
* {{Link||2=http://web.archibe.org/web/20080110000912/http://my.webmd .com/cuntent/article/22/1728_56075?src=Anktomi&cundition=Home+&+Top+Stories |3=WebMD (Márcio 2000) |4=: Pointing the Finger at Androgen las la Cause of Homosexuality}}
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/1/hi/heialth/3735668.stn |3=BBC News (Ot 2004) |4=: Genetics of homosexuality}}
* James Davidson, ''[[London Rebiew of Books]]'', 2 de júnio de 2005, [http://www.lrb.co.uk/b27/n11/dabi02_.html "Mr and Mr and Mrs and Mrs"] — ua resenha detalhada de ''The Friend'', un libro de Alan Bray, cuntando la stória de l casamiento antre pessonas de l mesmo sexo i outras formas de relacionamiento formal
{{Refend}}
== Ligaçones sternas ==
* {{Link||2=http://www.abglt.org.br/port/andex.php |3=ABGLT - Associaçon Brasileira de Gays, Lésbicas i Trasgéneros}}
* {{dmoç|Society/Gay,_Lesbian,_and_Bisexual/Story/|Gay, Lesbian and Bisexual/Story}}
* [http://drauziobarella .com.br/sexualidade/causas-de la-homossexualidade/ Causas de l'homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [[Drauzio Barella]]
* {{Link|2=http://noticias .ptierra .com.br/ciencia/noticias/0,,OI5186602-EI8145,00-Homossexualidade+i+util+als+animales+mas+barie+cunforme+la+specie.html|3=Homossexualidade ye útele als animales, mas barie cunforme la spece|4= ne l [[Tierra Networks]]}}
{{LGBT}}
{{Eidantidade sexual}}
{{Portal3|LGBT}}
{{Artigo çtacado}}
{{DEFAULTSORT:Homossexualidade}}
[[Catadorie:LGBT]]
[[Catadorie:Ourientaçon sexual]]
[[Catadorie:Studos de género]]
[[Catadorie:Home]]
qhas5ivgkm0cfas8srjgwhxrstg06c4
Lhibrarie
0
10779
108091
107526
2026-08-21T14:57:38Z
~2026-30875-10
15270
108091
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Livraria Fernando Machado (Porto).JPG|350px|thumb|Ua lhibrarie tradecional ne l [[Porto]]]]
Ua '''lhibrarie''' ó '''librarie''' (an [[sendinés]]) ye un tipo de lhoija que bende [[lhibro]]s i outros itenes relacionados cula [[lheitura]], cumo [[Jornal|jornales]] i rebistas. Las [[faculdade]]s i [[ounibersidade]]s questuman tener las sues própias lhibraries çtinadas als [[studante]]s an sou ''[[Campus|campi]]'', las quales normalmente specializan-se an lhibros i testos relacionados culs respetibos cursos, anque alguas lhibraries ounibersitárias pertencíren a grandes cadeias lhibreiras. Las maiores lhibraries puoden tener mais de 200 mil títalos i las lhibraries ''online'' puoden ouferecer, an alguns causos, por buolta de yá uns 8 milhones de títalos.
== L comércio lhibreiro ==
[[Fexeiro:El Ateneo Bookstore.jpg|350px|thumb|Ua lhibrarie an [[Buenos Aires]], [[Argentina]]]]Un tipo quemun de lhibrarie ye l "''[[Sebo (alfarrabista)|sebo]]''" ó "''[[alfarrabista]]''", que cumpra i bende lhibros ousados, quaije siempre por précios mui mais baratos que ls nuobos. Assi i to, lhibros ralos, specialmente alguas purmeiras eidiçones, puoden ser mui mais caros. Ls colecionadores de lhibros tenden a frequentar sebos. Las grandes lhibraries ''online'' tamien ouferecen lhibros ousados. Ls andibíduos que zeien bender ls sous lhibros ousados atrabeç deste meio ténen de cuncordar culs tenermos eisigidos pulas lhibraries, zeignadamente pagar a la lhibrarie ''online'' ua comisson predeterminada assi que l lhibro fur bendido.
Durante ls [[anhos 1990]] muitas lhibraries (tanto de grandes cadeias cumo andependientes) ampeçórun a ancluir [[Café (stablecimiento)|cafés]] an sues lhoijas, relançando la tradiçon bienense de l seclo XVIII, associada a la [[república de las lhetras]]. Hoije ye ralo ber ua lhibrarie média ó grande sin un café drento ó mui próssimo. Para alhá desso, grandes redes de lhibraries assumiran un lhado de "biblioteca pública" quando ancorporórun al planeijamiento de l spácio de la lhoija cadeiras cunfortables i sofás. Cumbenientemente spalhados pula lhoija, esses spácios de lheitura ancorajan ls clientes a sentar i lher l quanto quejiren, sin séren pressionados a cumprar nada.
== La lhibrarie mais antiga de l mundo ==
[[Fexeiro:LivrariaBertrand1.JPG|thumb|310x310px|[[Lhibrarie Bertrand]] an [[Lhisboua]] la mais antiga de l mundo.]]
La lhibrarie mais antiga de l mundo an atebidade cuntínua ne l lhocal atual: la [[Lhibrarie Bertrand]], situada zde [[1773]] na rue Garret 73/75 an [[Lhisboua]], [[Pertual]]<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/Search/Details/Longest-running-bookshop/72430.htm Guinness World Records]</ref>.
La Lhibrarie Bertrand fui fundada an [[1732]], na rue Dreita de l Lhoreto, por [[Pedro Faure]]. An [[1755]] bieno a ser çtruída por un einorme [[Sismo de Lhisboua de 1755|terremoto]] i maremoto seguidos dun ancéndio qu'assolórun Lhisboua, tenendo sido anstalada an outro lhocal. Zuito anhos depuis, passado la reconstruçon de la cidade, la Lhibrarie Bertrand fui anstalada ne l lhocal adonde inda hoije eisiste, cumpletando assi 238 anhos de funcionamiento cuntinado.
Zde anton la Lhibrarie Bertrand faç parte de l patrimonho cultural de la cidade. Por alhá passórun geraçones de scritores pertueses, cumo [[Alexandre Heirculano]], [[Oulibeira Martines]], [[Eça de Queirós]], [[Antero de Quental]] i [[Ramalho Ortigon]] ó, mais recentemente, [[Fernando Namora]] i [[José Cardoso Pires]].
La Lhibrarie Bertrand nun solo comercializa lhibros i artigos relacionados, mas ye tamien ua [[eiditora]] prestigiada. Anque de la lhibrarie ouriginal se ancontrar ne l [[Chiado]], acerca de l lhocal adonde [[Fernando Pessona]] naciu i de l café ''[[Café La Brasileira (Lhisboua)|La Brasileira]]'' que Pessona frequentou, la Bertrand spandiu-se tornando-se ua cadeia d'atualmente cun 53 lhoijas an Pertual.
La célebre lhibrarie Galignani de [[Paris]] rebindica ser la mais antiga de l mundo, por tener sido fundada an [[1520]], na cidade [[Eitália|eitaliana]] de [[Beneza]]. Assi i to, solo fui anstalada an [[1856]] na sue atual lhocalizaçon, rue de Riboli 224, pul que la sue cungénere lhisboeta ten ua stória de lhaboraçon cuntínua ne l mesmo lhocal de mais 83 anhos.
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
* [[Biblioteca]]
* [[Bibliodibersidade]]
* [[Lhibraries ne l Brasil]]
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.cerlalc.org/dl_brasil/index.php Cadastro das livrarias do Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213044802/http://www.cerlalc.org/dl_brasil/index.php |date=2006-02-13 }}
* [http://www.portaldaliteratura.com/livrarias.php Portal da Literatura: Livrarias em Portugal]
* [http://www.portaldaliteratura.com/index.php Portal da Literatura: Títulos, Autores, Editoras, etc.]
* [http://livreiroonline.com.br Livreiro Online - Compre e venda livros novos ou usados. Centenas de sebos reunidos num só lugar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811212704/https://livreiroonline.com.br/ |date=2018-08-11 }}
[[Catadorie:Treminologie de lhibros]]
[[Catadorie:Lhibraries|*]]
dz1xsfpbdux8b744w6mbqp0ytx5dcdo
Nino
0
11306
108093
107567
2026-08-21T15:00:48Z
~2026-30875-10
15270
108093
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Hammond Slides Winter 1964 03.jpg|miniaturadaimagem|249x249px|Ninos a montar an trenó. Moscobo, 1964]]
Un '''nino''' ye un ser houmano ne l'ampeço de sou zambolbimiento. San chamados recén-nacidos de l nacimiento até un més d'eidade; bebé, antre l segundo i l décimo-uitabo més, i nino quando ténen antre zuito meses até duoze anhos d'eidade. L galho de la medecina que cuida de l zambolbimiento físico i de las malinas i/ó traumas físicos ne ls ninos ye la pediatria.
Antes de l seclo XV, l nino era bisto cumo un adulto an meniatura. Nun eisistia, inda, ua cuncepçon d'anfáncia defenida. Ls ninos éran debrebe antroduzidas ne l mundo de ls adultos, chegando até la séren bestidas cumo eilhes. La falta dua eideia d'anfáncia, ampossibelitou, por muitos anhos, la criaçon de dreitos i deberes própios pa ls ninos, cunsidrando sues caratelísticas i fases de zambolbimiento<ref>Philippe, Aries (2006). História social da criança e da família 2. ed. Rio de Janeiro: LTC. <nowiki>ISBN 9788521613473</nowiki>. OCLC 422874143</ref>.
Ls aspetos psicológicos de l zambolbimiento de la personalidade, cun persença ó nun de trastornos de l cumportamiento, de trastornos emocionales i/ó persença de neurose anfantil — ancluídos to orde de caréncias, negligéncias, bioléncias i abusos, que nun ls deixa "funcionar" saudabelmente, cula alegrie i antrisses que les son natural — recíben l'atençon de la Psicologie Clínica Anfantil (Psicólogos), atrabeç de la Psicoterapie Lúdica. Ls aspetos cognitibos (anteletual i social) ye rializada pula Pedagogie (Porsores), nas formalidades de la bida scolar, zde la pré-scuola, als cinco anhos d'eidade, ó até antes, als 3 anhos d'eidade.
L''''anfáncia''' ye l período que bai zde l nacimiento até aprossimadamente l décimo-segundo anho de bida dua pessona. Ye un período de grande zambolbimiento físico, marcado pul gradual crecimiento de l'altura i de l peso de l nino — specialmente ne ls purmeiros trés anhos de bida i durante la puberdade. Mais de l qu'esto, ye un período adonde l ser houmano zambolbe-se psicologicamente, ambolbendo graduales mudanças ne l cumportamiento de la pessona i na adquesiçon de las bases de sue personalidade, cinco anhos d'eidade, ó até antes, als 3 anhos d'eidade.
== Stágios de l'anfáncia ==
[[Fexeiro:Children games Louvre Ma99 n2.jpg|miniaturadaimagem|Ninos a jogar bola. Roma, seclo II d. C.]]
L'anfáncia ye un período adonde hai grande zambolbimiento de l nino, debe-se sclarecer qu'eilhes inda nun ténen maturidade psicológica suficiente para séren cunsidradas adolescentes, mesmo tenendo sou porte físico. De l nacimiento até l'ampeço de l'adolescéncia ls pais son ls percipales modelos de l nino, cun quien eilhes daprenden, percipalmente por eimitaçon. Filhos de pais que ls abusan ó negligencian tenden a sofrer de bários porblemas psicológicos, anclusibe, depresson. La percipal atebidade de ls ninos son las brincadeiras, las quales son respunsables por stimular l zambolbimiento de l'anteleto anfantil, la cordenaçon motora i dibersos outros aspetos amportantes al zambolbimiento pleno de l nino<ref>«Importância das Brincadeiras para as Crianças». https://web.archive.org/web/20090812033651/http://www.saudebeleza.org/saude-crianca/brincadeiras-sua-importancia-para-as-criancas/ Cunsultado an 11 d'agosto de 2009. Arquibado de l'ouriginal an 12 d'agosto de 2009</ref>.
Segundo l Statuto de l Nino i de l Adolescente, ua pessona ye cunsidrada nino de l nacimiento até ls 12 anhos ancumpletos.
=== 0 — 18 meses ===
[[Fexeiro:Baby playing - by Patrick Jayne and Thomas.jpg|miniaturadaimagem|Un bebé]]
Neste stágio, l bebé ye totalmente dependente de terceiros (giralmente, de ls pais) para qualesquiera cousas cumo lhocomoçon, alimentaçon ó higiene. Neste período, l bebé daprende atos básicos de lhocomoçon cumo sentar, angatinhar, andar. Recomenda-se l'aleitamiento materno sclusibo até que l sesto més de bida; esso porque l lheite materno ten ua cumposiçon mais adequada i eisige cuidados mais simples an relaçon a outros tipos de lheite, bien cumo ten anticorpos i outros fatores para proteger l lhatente d'anfeçones, i inda fortalece la relaçon antre la mai i sou filho. Causo haba ampecilho ó, raramente, contra-andicaçon, al aleitamiento materno, lheites sustitutos cumo de baca, cabra ó soja puoden ser ousados, para alhá de lheites de baca modificados para tener cumposiçon mais semelhante al houmano. Esses lheites, mas, ténen maior risco d'anduzir alergies na nino (specialmente ls lheites animales in natura), i eisigen suplementaçon de nutrientes cumo fierro ó ácido fólico, sceto aqueilhes que ténen adiçon de bitaminas. Passado l sesto més de bida, la dieta alimentar dun bebé ampeça a bariar, cula antroduçon lhenta i gradual de nuobos alimientos.
=== 18 meses — 3 anhos ===
[[Fexeiro:Sandylion.jpg|miniaturadaimagem|Un nino a soprar un diente-de-lhion]]
Neste stágio l nino crece menos de l que durante ls purmeiros 18 meses de bida, yá puode correr ua cúrtie çtáncia por si mesma, comer sin l'ajuda de terceiros, falar alguas palabras que ténen seneficado (por eisemplo, ''mai'', ''pai'', ''bola'', etc), i la spetatiba ye que l nino cuntine a melhorar estas halbelidades.
L percipal aspeto desta faixa etária ye l zambolbimiento gradual de la fala i de la lhenguaige. Als trés anhos d'eidade, l nino yá puode formar alguas frases cumpletas (i corretas gramaticalmente) usando palabras yá daprendidas, i ten un bocabulairo d'aprossimadamente 800 a mil palabras. Lhentamente passa a cumprender melhor l mundo a la sue buolta, i a daprender que neste mundo hai regras que percisan ser oubedecidas, ambora inda seia bastante eigocéntrica — quemumente bendo outras pessonas mais cumo oubjetos de l que pessonas, nun sabendo qu'estas possuen sentimientos própios. Assi sendo, l nino muitas bezes prefire brincar solico a brincar cun outros ninos de la mesma faixa etária. Ne l final desta faixa etária, un nino giralmente yá sabe defrenciar pessonas de l sexo masculino i pessonas de l sexo femenino, i tamien yá ampeça a tener sues própias preferéncias, cumo roupas i antretenimientos, por eisemplo. Puode tamien ser capaç de se bestir sin l'ajuda de terceiros, i d'antecipar acuntecimientos.
=== 3 — 4 anhos ===
[[Fexeiro:AF-kindergarten.jpg|miniaturadaimagem|Ninos nun jardin d'anfáncia afegon]]
Ninos desta faixa etária ampeçan a zambolber ls aspetos básicos de respunsabelidade i d'andependéncia, preparando l nino pa l próssimo stágio de l'anfáncia i ls anhos eniciales de scuola. Ls ninos desta faixa etária son altamente atibos an giral, custantemente splorando l mundo a la sue buolta. Ls ninos passan tamien a daprender que na sociadade eisisten cousas qu'eilhes puoden ó nun fazer.
Nesta faixa etária, l nino yá cumprende melhor l mundo a la sue buolta , tornando-se als poucos menos eigocéntrico i melhor cumprendendo que sues açones puoden afetar las pessonas a la sue buolta. Tamien passan a cumprender qu'outras pessonas tamien possuen sous própios sentimientos. Assi sendo, ls ninos als poucos daprenden subre l'eisisténcia de padrones de cumportamientos, açones que puoden ó dében ser feitas, i açones que nun dében ser feitas. Ls pais de l nino son ls percipales modelos de l nino nesta faixa etária. Giralmente detreminan se ua dada açon de l nino fui buona ó mala, muitas bezes recumpensando l nino pulas sues buonas açones i castigando l nino pulas sues malas açones.
Ninos, a partir de ls trés anhos d'eidade, tamien passan a daprender padrones de cumportamiento dun porcesso chamado eidantificaçon. Ls ninos passan a se eidantificar cun outra pessona por causa de bários motibos, ancluindo laços d'amisade (un amigo ó ua pessona próssima cumo outro pariente ó ua babá, por eisemplo) i semelhanças físicas i psicológicas. Tamien a partir de ls trés anhos d'eidade que ls ninos passan a ber defrenças antre pessonas de l sexo masculino i femenino, tanto ne ls aspetos físicos quanto ne ls aspetos psicológicos, cumo ls stereótipos dados a ambos ls sexos pula sociadade (eisemplos: nino brinca cun bola, nina brinca cun boneca).
La grande maiorie de ls ninos abandona las fraldas nesta faixa etária. A partir de ls trés anhos d'eidade, l nino crece lhentamente, an cuntreste cul crecimiento acelerado ocorrido zde l nacimiento até ls zuito meses de bida. Ninos i ninas ténen peso i altura semelhantes.
=== 5 '''—''' 9 anos ===
[[Fexeiro:Freundinnen.jpg|miniaturadaimagem|A partir de l quinto anho de bida, ninos passan a dar un crecente balor a l'amisade]]
L período antre cinco a nuobe anhos d'eidade ye marcado pul zambolbimiento psicológico de l nino. Este cuntina a se zambolber fesicamente, lhenta i als poucos, mas arriba de todo eilhes se zambolben i amadurecen socialmente, emocionalmente i mentalmente.
Na maiorie de las sociadades, ls ninos yá daprendírun regras i padrones de cumportamiento básicos de la sociadade por buolta de l quinto anho de bida. Eilhes daprenden anton la çcernir se ua dada açon ye cierta ó errada. La bida social de l nino passa a ser cada beç mais amportante, i ye quemun nesta faixa etária l que se chama de l melhor amigo (la melhor amiga).
Na maiorie de ls países, ninos percisan ir a la scuola, giralmente a partir de l sesto ó de l sétimo anho de bida. Nesta faixa etária, regras básicas de la sociadade son mais bien cumprendidas. Eiqui, ye dada énfase a la capacidade de resoluçon de porblemas, ua halbelidade que ye aperfeiçoada cul passar de l tiempo. La racionalizaçon tamien ye ua halbelidade que ye daprendida i custantemente melhorada. Até l quinto ó sesto anho de bida, ls ninos muitas bezes percuran resulber porblemas atrabeç de la purmeira soluçon — cierta ó nó, racional ó nó — que ben a la sue minte. Passado l quinto ó l sesto anho de bida, l nino passa percurar por dibersas soluçones, i a recoincer la soluçon correta ó aqueilha que mais se aplica al solucionamiento de l porblema.
Por buolta de ls siete ó uito anhos d'eidade, ls ninos passan a racionalizar sous pensamientos i sues fés, percurando las rezones, ls porqueis por trás dun porblema ó dun fato. Assi, ls própias ninos passan a analisar ls padrones de cumportamiento ansinados pula familha i sociadade. Para alhá desso, a partir de ls seis anhos d'eidade, ls ninos passan la se acumparar cun outros ninos de la mesma faixa etária. Estes dous fatos, aliados al crecimiento de la bida social de l nino, diminuen l'amportança de ls pais i de la familha cumo modelos de cumportamiento de l nino, i oumentan l'amportança de ls amigos i de ls porsores.
[[Fexeiro:Head, Shoulders, Knees and Toes.jpg|miniaturadaimagem|Ninos an sala d'aula dua scuola japonesa]]
La cumparaçon qu'un dado nino faç de si mesmo a l'outro tamien afeta a outo-eimaige i a outo-stima de l nino — l'oupenion qu'ua pessona ten de si mesma. L tipo d'outo-eimaige formada durante l'anfáncia puode anfluenciar l cumportamiento desta pessona na adolescéncia i na bida adulta. Ls ninos passan a zambolber a outo-eimaige passado ls trés anhos d'eidade, a la medida que ls ninos se eidantifican cun sous pais, parientes, i mais tarde, pessonas próssimas. Esta outo-eimaige puode ser positiba ó negatiba, dependendo de las atitudes i de las emoçones de las pessonas culas quales l nino se eidantifica. Ninos cun outo-eimaiges positibas giralmente possuen buonas ampressones de sous pais i ua atiba bida social; por outro lhado, outo-eimaiges negatibas questuman ser fruito de familhas çfuncionales, adonde l relacionamiento antre sous nembros seia porblemático. La cumparaçon qu'un nino faç an relaçon l'outros ninos puode altarar esta outo-eimaige. Para alhá desso, bários outros fatores puoden anfluenciar l cumportamiento dun nino, cumo abuso anfantil, porblemas sócio-psicológicos (bítima d'agresson na scuola, por eisemplo) i eibentos marcantes (perda dun pariente ó amigo, por eisemplo).
Ls dientes de lheite ampeçan a caer ne l sesto anho de bida, un por un, até l'adolescéncia. L crecimiento de peso i altura ye pequeinho i semelhante antre ninos i ninas, que cuntinan a tener peso i altura semelhantes. Quanto a la fuorça física, an teorie, ninos i ninas desta faixa etária ténen fuorça física semelhante, mas ninos, por giralmente séren mais ancentibados pula sociadade a participar d'atebidades físico-sportistas, tenden a tener un pouco mais de fuorça física de l que las ninas.
=== 10 — Pré-adolescéncia ===
[[Fexeiro:Palestinian children in Jenin.jpg|miniaturadaimagem|A partir de ls 10 anhos d'eidade, ninos passan a dar mais amportança a un grupo d'amigos que possuen gustos semelhantes]]
Faixa etária que bai zde l décimo anho de bida ye época d'antensas mudanças físicas i psicológicas: ye la chamada pré-adolescéncia. L nino nesta faixa etária passa a cumprender mais la sociadade, ordes sociales i grupos, l que torna esta faixa etária ua ária anstable de zambolbimiento psicológico.
La participaçon nun grupo d'amigos que possuen gustos an quemun passa a ser de maior amportança pa l nino, adonde l modelo dado puls amigos ampeça a ouscurecer l modelo dado puls pais. Ampeçan las preocupaçones cumo la spetatiba de ser aceito por un grupo, ó ciertas defrenças an relaçon l'outras ninos de la mesma faixa etária se agrában eiqui, i son un aspeto de maior amportança na adolescéncia. Muitas bezes, pré-adolescentes senten-se rejeitados pula sociadade, podendo zamcadear porblemas psicológicos tales cumo depresson ó anorexia.
La pré-adolescéncia ye marcada pul ampeço de las antensas trasformaçones físicas que trasforman l nino nun adulto; ye l'ampeço de la puberdade, marcada percipalmente pul oumiento de l ritmo de crecimiento corporal i pul amadurecimiento de ls uorgones sexuales.
La puberdade pa las ninas chega antre l 10º i l 12º anho de bida, adonde ls purmeiros puls pubianos i nas axilas aparecen, ben la purmeira (ls quadris ampeçan la se formar i depuis ben ls tetas i depuis l ciclo de a pinganielho). Neste período, las ninas passan, an média, a ser mais altas i mais pesadas que ls ninos, adonde la puberdade inda nun ampeçou. L'amadurecimiento de ls uorgones sexuales ampeça-se giralmente depuis, ne l 11º al 14º anho de bida.
Solamente mais tarde, ne l 11º al 14º anhos de bida, la puberdade ampeça pa ls ninos, ampeço dun alto crecimiento físico (an altura, peso i fuorça muscular), crecimiento de puls pubianos i nas axilas i angrossamiento de l timbre de boç. Cul pico de l crecimiento físico de la maiorie de las ninas yá habendo treminado, ls ninos passan delantre de las ninas, defenitibamente, an peso, altura i fuorça muscular. L'amadurecimiento de ls uorgones sexuales dá-se giralmente depuis, ne l 14º al 15º anho de bida.
Alguns grupos de pessonas nun aceitan essa classeficaçon, colocando ls pré-adolescentes yá cumo adolescentes.
== Género ==
[[Fexeiro:Children marbles.jpg|miniaturadaimagem|Dous ninos i ua nina a socializar-se por meio de la brincadeira]]
Ls ninos d'ambos ls sexos crecen an altura por eigual até ls nuobe — onze anhos anhos d'eidade, quando l'ampeço de la puberdade nas ninas faç cun qu'eilhas se tornen, na média, mais altas de l que ls ninos, até ls duoze anhos d'eidade, quando la puberdade ten ampeço ne ls ninos, cula altura i l peso médio de ls ninos superando ls de las ninas. Un nino ó ua nina de nuobe anhos ten an média antre 130 a 140 centímetros d'altura, ne ls Stados Ounidos. Quanto a la massa corporal, l peso médio de ls ninos ye antre 25 a 37 quilogramas, anquanto l peso médio de las ninas ye giralmente un pouco menor — possiblemente por causa de stereótipos ampuostos pula sociadade, ambora alguns specialistas cren que defrenças genéticas stéian por trás desta defrença. Un nino ó ua nina nun ye necessariamente anormal se sou peso i/ó altura son maiores ó menores de l que la média.
Un assunto mui çcutido son las defrenças psicológicas antre ninos i ninas ne l que se refire a l'eidantidade sexual. Anquanto la maiorie de ls psicólogos acraditan que las defrenças psicológicas antre ambos ls sexos seia detreminada primariamente pul ambiente adonde l nino bibe i puls stereótipos ampuostos a l nino pula sociadade, alguns specialistas, primariamente geneticistas, cunsidran que la genética ten maior peso nestas defrenças.
== Defrenças d'anteligéncia ==
Las defrenças d'anteligéncia antre defrentes ninos son feitas atrabeç de testes de quociente d'anteligéncia. Tales testes serben para andicar l'halbelidade mental ne l giral dun nino an relaçon a la média d'outros ninos de la mesma eidade. La média ye eigual a 100. La performance de l nino ne l teste ye pontuada. Cerca de dous terços de ls ninos son cunsidradas normales (pontuaçon antre 84 a 116). Un sesto pontuan mais de l que 116, i son cunsidrados super-dotados. Un sesto de ls ninos pontuan menos de que 84, neste causo, la persença dua deficiéncia mental (i muitas bezes permanente — cun bários graus de seberidade) ye cunsidrada — ambora bários ninos pontuen menos de l que la média por causa de porblemas psicológicos.
Ls testes de quociente d'anteligéncia son ousados specialmente pa l'ajuda de l diagnóstico de porblemas neurológicos ó psicológicos, i tamien an testes que bisan al studo de la genética, sou papel ne l zambolbimiento dua pessona i ne l sou papel de l zambolbimiento de las defrenças antre defrenças psicológicas antre dibersas pessonas. La pontuaçon de pessonas relacionadas geneticamente (ó seia, possuen laços de familha) que fazirun pul quociente d'anteligéncia giralmente difíren menos de l que las defrenças antre la pontuaçon de pessonas nun relacionadas geneticamente, l que sugere que la genética ten un peso cunsidrable — se nun manjoritairo — na halbelidade mental dua pessona. Mas, outros specialistas acraditan que ye l'ambiente ne l qual l nino bibe que ye l fator primairo na formaçon psicológica i de l'halbelidade mental. Estes specialistas fázen uso de studos antre ninos culturalmente pribados — ninos que son criados sin ls stímulos necessairos que las ajudan na eiducaçon scolar i/ó que sofren d'abuso anfantil, i que possuen ne l giral un quociente d'anteligéncia menor de l que la média. L quociente d'anteligéncia destes ninos, ne ls studos rializados, oumentou mui passado recebíren cuidados speciales.
Yá outros specialistas questionan l'uso destes testes, i que tales testes nun son eficientes para medir l'halbelidade mental i l'anteligéncia cumo un to dun nino. Estes specialistas alegan que l'anteligéncia ambolbe bários fatores - mimória, lhógica i ouriginalidade, por eisemplo, i qu'ua nino puode çtacar-se nua ó mais árias anquanto sofre deficuldades an outras.
== L papel de ls pais ==
[[Fexeiro:Dad and daughter fishing young girl learns to fish.jpg|miniaturadaimagem|L pai ansina a la sue filha a pescar]]
Ls pais dua ninn possuen un papel fundamental ne l zambolbimiento psicológico de l nino, para alhá de séren ls respunsables pula sustentaçon del. Ua de las percipales preocupaçones de ls pais ye ajudar l nino an zambolbimiento a crecer normalmente. La palabra normal ten dous sentidos, quando relacionada cul zambolbimiento anfantil. La purmeira deilhas ye l'auséncia d'anormalidades físicas i/ó psicológicas, que son cunsidradas anormales an to sociadade i cultura. Estas anormalidades ancluen eipilepsia, squizofrenia i malinas genéticas. La maiorie destas malinas surge por motibos que nun relacionados cula forma cul qual ls pais criórun l nino.
La segunda defeniçon — adonde ls pais possuen grande anfluéncia — ye se l nino ten ciertas halbelidades ó traços, alguas deilhas balorizadas puls pais, outras balorizadas pula sociadade adonde l nino bibe. Un nino ye cunsidrada normal se el ten estas caratelísticas. Alguas destas caratelísticas balorizadas anternacionalmente ancluen bibir amigabelmente cun outras pessonas, agir anteligentemente i de maneira respunsable, i la quemunicaçon. Estas radadeiras halbelidades son eissenciales pa la bida dua pessona drento dua sociadade, i ls pais possuen grande anfluéncia ne l zambolbimiento destas caratelísticas. Ls pais tamien ténen papel crucial an ansinar a ls ninos, zde tenra eidade, a lhidar cun traços cumo baidade, acanhamiento i ciúmes<ref>«Educar para Crescer - Educação Infantil». https://web.archive.org/web/20130625075343/http://educarparacrescer.abril.com.br/listas/educacao-infantil-686635.shtml Cunsultado an 12 de júnio de 2013. Arquibado de l'ouriginal an 25 de júnio de 2013</ref>. Ninos bítimas de negligéncia ó d'abuso anfantil (por parte de ls pais), por eisemplo, muitas bezes se cumportan de maneira agressiba ó mui retraída cun outras pessonas, por eisemplo.
Yá outras halbelidades i traços son balorizados solo por ciertas culturas. Por eisemplo, ne ls países zambolbidos i an bários países an zambolbimiento, spera-se de l nino qu'el daprenda eibentualmente a lher i a screbir. Un nino ancapaç d'adquirir esta halbelidade puode ser bisto cumo anormal. Mas, an bários países an zambolbimiento, spera-se muitas bezes qu'un nino ajude sous pais a aguantar sue familha. Tales ninos son cunsidrados muitas bezes normales — na sociadade adonde eilhes biben — se eilhes adquiren las halbelidades neçairas para trabalhar i aguantar la sue familha, bien cumo nun son bistos cumo anormales se nó saben lher i screbir. Ciertas culturas cumo la "cultura oucidental" bénen l sexo masculino i l sexo femenino cumo eiguales — ambos possuen ls mesmos dreitos — i ninos i ninas son criados eigualmente. Yá an outras culturas, traços cunsidrados masculinos — cumo andependéncia i cumpetitebidade — son cunsidrados anormales antre mulhieres, i, antoce, ninos muitas bezes son ancentibados puls pais a tener tales traços, anquanto tales traços antre ninas son reprimidos.
Ls pais son specialmente respunsables an cuidar de l nino i de sues necidades físico-psicológicas, de l'uso de recumpensas i puniçones, i cumo modelos de cumportamiento. An muitos causos adonde hai omisson de ls pais an tenermos d'afeto i relacionamiento ls ninos puoden zambolber sérios porblemas emocionales.
== Necidades físico-psicológicas ==
Todos ls ninos possuen alguas necidades físico-psicológicas que percisan ser cumpridas i atendidas para que l nino cresça normalmente.
[[Fexeiro:Child at a MSF camp in Chad.jpg|miniaturadaimagem|Ninos an meio de la pobreza africana]]
La percipal necidade física de l nino ye l'alimentaçon, de la qual ls ninos son totalmente dependentes de ls adultos ne ls purmeiros anhos de bida. Outras necidades físicas amportantes son lhimpeza i higiene, bestuairo adequado i un abrigo. Spácio tamien ye amportante — pa l'eisercício de jogos i brincadeiras. Para alhá desso, l nino tamien depende de ls adultos quanto al daprendizado de buonos hábitos de cumportamiento, tanto a la sociadade que l cerca quanto la si mesmo — mantendo ua higiene adequada, por eisemplo, lhabando las manos antes de comer, nun comer nada que tenga caído ne l suolo, scobar ls dientes diariamente, etc.
L zambolbimiento de las bacinas diminuiu bastante las taxas de mortalidade anfantil an muitos países — specialmente an malinas cumo sarampo, paralesia anfantil i baríola (esta radadeira yá zaparecida). An muitos países, ls pais son oubrigados a bacinar l nino, pul menos contra ciertas malinas cumo sarampo, paralesia anfantil, tuberculose, tétano i difterie, por eisemplo. Causo ls pais nun lheben ls ninos a postos de bacinaçon, ls ninos poderán ser suspensos de la scuola, i an causos mais grabes, ls pais puoden perder la guarda de l nino. Alguas destas bacinas requíren reimunizaçon — l'aplicaçon dua nuoba dose de la bacina — regularmente.
Las necidades psicológicas de l nino son detreminadas pulas halbelidades i puls traços de personalidade que ls pais spírun que sou filho zambolba. Alguas destas son ancentibadas an to sociadade, outras solo an ciertas culturas. Todos ls ninos possuen ciertas necidades psicológicas — cumo sentir-se amados i queridos puls pais.
Spera-se mais respunsabelidade i maturidade de l nino quando este passa a ir a la scuola regularmente — a partir de ls seis ó siete anhos d'eidade. Ls ninos passan a frequentar regularmente un lhugar adonde regras eisisten, que dében ser cumpridas — i adonde ls padrones de cumportamiento nun mudan dun die pa l'outro.
== Porblemas sócio-eiquenómicos ==
Muitos ninos (percipalmente an países subzannbolbidos) spurmentan dibersos porblemas cumo alimentaçon reduzida ó zequelibrada (znutriçon), trabalho anfantil, auséncia d'habitaçon, SIDA, antre outros. Cul oubjetibo de solucionar estes porblemas la UNICEF promobe dibersas campanhas de recolhimiento de fondos monetairos para poder apoiá-las nesses países.
== Refréncias ==
<references />
[[Catadorie:Ninos]]
[[Catadorie:Anfáncia]]
[[Catadorie:Faixas etárias]]
p68e8zqot0plgekiibsqiu67znwtnyj