Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Índia 0 526 108172 107861 2026-08-26T17:25:26Z ~2026-46122-75 15490 /* Cultura */ 108172 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Flag of India.svg|thumb]] La '''Índia''' (an [[hindi]] भारत, [[Transliteraçon|transl.]] ''Bharat''; an [[léngua anglesa|anglés]] ''India''), ye un paíç [[federaçon|federal]] [[Ásia|asiático]] qu'acupa la maior parte de l [[subcontinente andiano]] i inda las ilhas [[Laquedibas]] i [[Andamon i Nicobar]]. Lemita al norte cula [[República Popular de la China]], l [[Nepal]] i l [[Boton]], a leste cun [[Mianmar]], al sul i a leste cul [[Bangladesh]] i la [[Baía de Bengala]], al sul cul [[Streito de Palk]], defronte la ilha de l Ceilon ([[Sri Lanka]]), cul [[ouceano Índico]] i l [[mar das Laquedibas]], l'oeste cul [[mar Arábico]] i l'oeste i norte cul [[Paquistan]]. La sue [[cuosta litoránea]] atinge 7.517 [[Km]]. Ye l segundo paíç [[lista de países por populaçon|mais populoso]] de l mundo (apuis de la China), cun mais dun bilhon d'habitantes, i l [[lista de países i territórios por ária|sétimo maior]] por ária. L nome oufecial de l paíç ye '''República de la Índia''', i la [[capital]] ye [[Nuoba Délhi]]. Berço de la [[Ciblizaçon de l Bal de l Ando]] i ua region de rotas de comércio stóricas i d'ampérios bastos, l subcuntinente andiano fui eidantificado cun sue riqueza comercial i cultural durante grande parte de sue stória. Quatro de las percipales religiones de l mundo, [[hinduísmo]], [[budismo]], [[jainismo]] i [[sikhismo]] ampeçórun alhá, anquanto l [[zoroastrismo]], l [[judaísmo]], l [[crestianismo]] i l [[eislan|eislamismo]] chegórun ne l purmeiro milénio de la [[era crestiana]] i dírun forma a la dibersidade cultural de la region. Aneixada al poucos pula Cumpanha de las Índias Ourientales Británica zde l'ampeço de l[[seclo XVIII]] i quelonizada pul [[Reino Ounido]] zde ls meados de l[[seclo XIX]], la Índia tornou-se ua nacion moderna an [[1947]] apuis dun sfuorço para l'andependéncia que fui marcada pula difundida rejisténcia nó-biolenta. La Índia ye ua república parlamentar que cunsiste an 28 stados i an 7 territórios federales. Ten la décima segunda maior eiquenomie de l mundo an termos de taxas de cámbio de mercado i la quarta maior an poder de cumpra. Las reformas eiquenómicas transformórun-na na segunda grande eiquenomie de mais rápido crecimento; antretanto, inda sufre d'altos nibles de la pobreza, analfabetismo, i malas nutriçon. Ua sociadade pluralista, multiléngua, i multi-étnica, la Índia ye eigualmente l berço dua dibersidade d'animales salbaiges an ua bariadade d'habitates portegidos. == Eitimologie == L nome Índia ye deribado de Indus, que ye deribado de la palabra Hindu, an persa antigo. De l sánscrito Sindhu, l nome local stórico para l riu Indus. Ls griegos clássicos referian-se als andianos cumo Andoi (Ινδοί), pobos de l Indus. La custituiçon de la Índia i l'uso quemun an bárias lénguas andianas eigualmente reconhecen Bharat cumo un nome oufecial d'eigual status. Hinduston (ó Andoston), que ye la palabra persa para la “tierra de l Hindus” i storicamente referida al norte de la Índia, ye tamien ousada a las bezes cumo un sinónimo para to la Índia. == Stória == Ls abrigos ambaixo de las rochas de la [[Eidade de la Piedra]] cun pinturas an Bhimbetka, an Madhya Pradesh, son ls feitiços de bida houmana mais antigos coincidos na Índia. Ls purmeiros agrupamientos premanentes coincidos aparecírun hai mais de nuobe mil anhos i zambolbírun-se gradualmente na ciblizaçon de l bal de l Andus, datando de l[[Seclo XXXII a.C.]] na Índia oucidental. Fui seguido pul [[período Bédico]], que deu las fundaçones de l hinduísmo i outros aspetos culturales de la primitiba sociadade andiana, i que fui até l seclo VI a. C. Al redror de 550 a. C., muitos reinos i repúblicas andependientes coincidos cumo ls Mahajanapadas fúrun stablecidos al longo de l paíç. Ne l terceiro seclo a. C., la maior parte de l sul de la Ásia fui ounida ne l'ampério de Maurya por Chandraguta Maurya i floreciu sob Ashoka, l grande. Zde l terceiro seclo d.C., la dinastie de Guta dominou la era referido puls antigos cumo la "Eidade dourada de la Índia"; ampérios ne l sul de la Índia ancluíran aqueilhes de l Chalukyas, de l Cholas i de l ampério de Bijayanagara. La ciéncia, l'angenharie, l'arte, la literatura, l'astronomie, i la filosofie florecírun sob l patrocínio destes reis. A las ancurçones por eisércitos [[árabes]] i centro-asiáticos ne ls [[seclo VIII|seclos VIII]] i [[seclo XIII|XIII]] seguírun-se las de comerciantes de la Ouropa, a partir de l final de l seclo XV. La [[Cumpanha Anglesa das Índias Ourientales]] fui fundada an [[1600]] i ampeçou, zde [[1757]], la [[colonialismo|colonizaçon]] de partes de la Índia. Na altura de [[1858]], passado derrotar ua cunfederaçon [[sikhismo|sique]] ne l [[Punjabe|Panjabe]] an [[1849]], la coroa británica assumira l cuntrole político de birtualmente to l subcuntinente. Tropas andianas ne l eisército británico zampenhórun un papel bital an ambas las guerras mundiales. La rejisténcia nun-biolenta al [[ampério Británico|colonialismo británico]], xefiada por [[Mahatma Gandhi]], [[Ballabhbhai Patel]] i [[Jawaharlal Nehru]], lebou a l'andependéncia frente al [[Reino Ounido]] an [[1947]]. L subcuntinente fui partilhado antre la República de la Índia, secular i [[democracie|democrática]], i la [[Paquistan|República Slámica de l Paquistan]]. Cumo resultado dua [[guerras ando-paquistanesas|guerra antre aqueilhes dous países]] an [[1971]], l Paquiston Ouriental tornou-se l Stado andependiente de [[Bangladesh]]. Ne l [[seclo XXI]], la Índia ten obtenido grandes ganhos an ambestimento i produçon eiquenómicos, custituindo-se na maior democracie de l mundo, cun ua [[populaçon]] de mais de 1,1 bilhon de pessonas, i na [[Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|quarta maior eiquenomie de l planeta]] (critério [[Paridade de l Poder de Compra|PPP]]). Fuora de l sul de la Ásia, la stória, la cultura i la política de la Índia frequentemente se subreponen als países bezinos. La cultura, eiquenomie i política andianas eisercírun anfluéncia al longo de milénios na stória i na cultura de países ne l sudeste asiático, ne l leste i ne l centro de la Ásia, cumo [[Andonésia]], [[Cambodja]], [[Tailándia]], [[China]], [[Tibete]], [[Afeganistan]], [[Eiraniana]] i [[Turquestan]]. Passado ancurçones árabes na Índia ne l'ampeço de l segundo milénio d.C., missones semelhantes an busca de la lendária riqueza andiana anfluenciórun fuortemente la stória de la Ouropa [[eidade Média|mediebal]], a partir de la chegada de [[Basco de la Gama]]. [[Cristobo Colombo]] çcubriu la [[América]] quando percuraba ua nuoba rota para la Índia, i l [[Ampério Británico]] oubtubo grande parte de sous recursos passado l'ancorporaçon de la Índia (la "Jóia de la Coroa") de l final de l[[seclo XVIII]] até 1947. == Política == {| class="infobox borderless" |+ National symbols of the Republic of India (Official) |- ! '''National animal''' | | [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]] |- ! '''National bird''' | | [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]] |- ! '''National tree''' | | [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]] |- ! '''National flower''' | | [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]] |- ! '''National heritage animal''' | | [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]] |- ! '''National aquatic marine mammal''' | | [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]] |- ! '''National reptile''' | | [[Image:King-Cobra.jpg|50px]] |- ! '''National heritage mammal''' | | [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]] |- ! '''National fruit''' | | [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]] |- ! '''National temple''' | | [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]] |- ! '''National river''' | | [[Image:River Ganges.JPG|50px]] |- ! '''National mountain''' | | [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]] |- |} La Índia questuma ser apuntada cumo la maior [[democracie]] de l mundo, pus cunta cul maior [[eileitorado]] dentre ls países democráticos. L paíç adotou cumo [[forma de Stado]] la [[federaçon]], cun un [[parlamiento]] bicameral que funciona cun base an un [[sistema de goberno|sistema]] [[parlamentarismo|parlamentarista]] de stilo ''Westminstener''. L pursidente, na culidade de [[xefe de Stado]], eiserce un papel percipalmente protocolar, ambora seia l comandante supremo das fuorças armadas i sue sançon seia neçaira para que qualquier lei aprobada pul parlamiento antre an bigor. Ye eileito andiretamiente por un coleijo eileitoral para un mandato de cinco anhos. La [[xefe de goberno]] ye eisercida por un purmeiro-menistro, que cuncentra la maior parte de ls[[poder eisecutibo|poderes eisecutibos]]. Ye nomeado pul pursidente, zde que cunte cul apoio dun partido ó coligaçon que tenga mais de 50% dos assentos de la Cámara de l Pobo (la Cámara Baixa de l parlamento). L [[poder legislatibo|poder Legislatibo]] de la Índia ye eisercido pul parlamento bicameral, que cumprende la ''Rajya Sabha'' ó Cámara dos Stados (la Cámara Alta) i la ''Lok Sabha'' ó Cámara de l Pobo (la Cámara Baixa). La Cámara dos Stados cumpone-se de 245 nembros eileitos andiretamiente pulas Assemblés Legislatibas staduales para mandatos nun-coincidentes de seis anhos. Cada stado ambia representantes para la Cámara dos Stados cun base na sue populaçon. La Cámara de l Pobo cumpone-se de 545 nembros eileitos diretamente para mandatos de cinco anhos (hai pequeinhas eiceçones a l'eileiçon direta, ne l causo das antigas [[sistema de castas de la Índia|castas]] baixas i representantes anglo-andianos). La Cámara de l Pobo, ne ls termos de l sistema parlamentarista, ye l'uorgano político nacional por eiceléncia, onde ye formado l goberno de l paíç. Todos ls menistros cun pasta dében ser nembros de l parlamento. L [[sufrágio ounibersal]] ye garantido pula [[custituiçon]] para cidadanos maiores de 18 anhos. L [[poder judiciário|poder Judiciário]] ye formado pul Supremo Tribunal, cun [[jurisdiçon]] ourdinária subre cuntrobérsias antre ls stados i l goberno federal i, an segunda anstáncia, subre ls dezuito Tribunales Superiores de l paíç. Tamien eiserce l [[cuntrole de custitucionalidade]] das leis federales i staduales. === Relaçones steriores === La Índia mantén relaçones cordiales cula maiorie dos países de l mundo zde la sue andependéncia, an [[1947]]. Durante la [[Guerra Frie]], fui un dos nembros fundadores de l[[Mobimento Nó-Alinhado]]. L paíç - atualmente de posse de [[armas nucleares]] - recusa-se a assinar l [[Tratado de Nó-Proliferaçon de Armas Nucleares]] i l [[Tratado para la Proibiçon Cumpleta dos Testes Nucleares]]. La Índia i l [[Paquistan]] manténen un cuntencioso anternacional acerca de la posse de la[[Caxemira]] que yá ls arrastrou la [[guerras ando-paquistanesas|trés guerras]] durante l [[seclo XX]] (1947, [[1965]] i [[1971]]). La posse d'armas nucleares puls dous lados tornou un nuobo cunflito potencialmente catastrófico. Ne ls redadeiros anhos, la Índia ten fortalecido sues relaçones cul Paquistan, ls [[Stados Ounidos]] i la [[China]]. A partir de l final de l seclo XX, l paíç ten sido cunsidrado ua [[poténcia eimergente]], cun crecente anfluéncia ne ls assuntos anternacionales. == Subdebisones == [[Image:India (orthographic projection).svg|thumb]] La Índia stá dibedida an 28 stados (que por sue beç stan debedidos an [[Lista de çtritos de la Índia|çtritos]]), seis [[território de la ounion|territórios de la Ounion]] i l [[território de la capital nacional|Território de la Capital Nacional]]. Para alhá desso, inda que nunca tenga reclamado posse de l território na [[Antártida]], la Índia ten ende anstaladas dues bases científicas: [[Dakshin Gangotri]] i [[Maitri]]. == Geografie == [[Fexeiro:India topo big.jpg|thumb|250px|[[Mapa]] [[topografie|topográfico]] de la Índia.]] L [[território]] de la Índia custitui la maior parte de l[[subcuntinente Andiano|subcuntinente andiano]], localizado na [[Placa Andiana]], na [[sul de la Ásia|Ásia Meridional]]. Ls stados andianos de l norte i de l nordeste stan parcialmente localizados ne ls [[Himalaias]]. L território andiano ye formado puls Himalaias ne l stremo norte i nordeste, pul praino [[riu Ando|ando]]-[[riu Ganges|gangética]] al norte, a noroeste i a leste, i pul [[praino]] de l[[Decon]] ne l centro. L Decon ye flanqueado por dues cordilheiras: ls [[Gates Oucidentales]] i ls [[Gates Ourientales]]. La Índia ten grandes rius, cumo l [[Ganges]], l [[riu Bramaputra|Bramaputra]], l [[riu Yamuna|Yamuna]], [[riu Godabari|Godabari]], [[riu Kaberi|Kaberi]], [[riu Narmada|Narmada]] i [[riu Krishna|Krishna]]. L paíç ten trés [[arquipélago]]s: las [[Laquedibas]], las ilhas [[Andaman i Nicobar]] i las [[Sundarbanes]] (ne l [[delta]] de l[[Ganges]]). === Tiempo === L [[tiempo]] de la Índia baria antre l [[tiempo tropical|tropical]], al sul, i l mais [[tiempo ameroso|ameroso]], ne l norte. Nas regiones setentrionales nieba muita beç ne l'ambierno. L clima andiano ye mui anfluenciado puls Himalaias i pul [[zerto de Thar]]. La cordilheira heimalaica i l [[Hindu Kush]] forman ua barreira cuntra ls bentos frius probenientes de la[[Ásia Central]], l que mantén l subcuntinente cun temperaturas mais eilebadas de l qu'outras regiones an [[latitude]]s parecidas. La maior parte de la[[chuba]] antre júnio i setembre ye debida a las [[monçon]]es. == Eiquenomie == [[Fexeiro:Mumbai Downtown.jpg|thumb|right|220px|[[Bombain]], ua das cidades mais populosas de l planeta. Ye tamien l [[centro financeiro]] de l paíç.]] Cun un [[PIB]] de 785 bilhones de dólares (ó 3,6 trilhones de dólares pul critério de [[paridade de l poder de cumpra]] - PPC), la Índia ye la 12a [[Lista de países por PIB nominal|maior eiquenomie de l mundo]] (ó la [[Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|quarta maior]], pul critério PPC). Antretanto, debido a la grande [[populaçon]], la [[renda per capita]] ye cunsidrablemiente baixa: an [[2005]], l [[FMI]] classeficou la Índia na [[Lista de países por PIB nominal per capita|135a posiçon]] an tenermos de renda per capita (ó na [[Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra) per capita|122a posiçon]], pul critério PPC), dentre 182 países i territórios. Cerca de 60 por ciento de la populaçon depénden diretamente de la[[agricultura]]. La [[andústria]] i ls [[setor de serbícios|serbícios]] ténen-se zambolbido rapidamente i respónden por 25 i 51 por ciento de l PIB, respetibamente, anquanto que l'agricultura ajuda cun cerca de 25,6 por ciento. Mais de 25 por ciento de la populaçon bíben abaixo de la [[linha de pobreza]], inda que la eisisténcia dua [[classe média]] grande i crecente de 300 milhones de pessonas. La Índia registrou fuorte [[crecimento eiconómico]] passado [[1991]], quando l sou goberno abandonou políticas socialistas i dou ampeço a un porcesso de liberalizaçon de la eiquenomie, qu'ambolbiu l'ancentibo al ambestimento strangeiro, la reduçon de barreiras tarifárias a l'amportaçon, la modernizaçon de l setor financeiro i ajustes nas políticas fiscal i monetária. Cumo resultados, colhiu ua anflaçon mais baixa, crecimento eiconómico mais eilebado (média de 5 por ciento anual) i reduçon de l déficit comercial. Ne ls redadeiros anhos, la Índia tornou-se un amportante centro de serbícios relacionados cun [[tecnologie d'anformaçon|tecnologies d'anformaçon]]. Ye l percipal beneficiário de l''[[outsourcing]]'' de serbícios. L [[zambolbimento eiquenómico]] andiano ye trabado, assi i todo, por ua anfrastrutura ansuficiente, ua [[burocracie]] pesada, altas [[taxa de juros|taxas de juros]] i ua "dibeda social" eilebada (pobreza rural, amportante [[analfabetismo]] residual, [[sistema de castas de la Índia|sistema de castas]], [[corrupçon]], [[clientelismo]] etc.). La Índia tamien ye la maior produtora de softwares de l mundo, tenendo ua grande produçon de to esse mercado. == Demografie == La Índia ye l [[lista de países por populaçon|segundo paíç de l mundo]] an [[populaçon]], stimada an 1.100 milhones d'habitantes (2006). Cun ua populaçon dibersificada, la [[léngua]], la [[sistema de castas de la Índia|casta]] i la [[religion]] zampénhan papel amportante na ourganizaçon social i política de l paíç. Ambora 81,5 por ciento de la populaçon séian [[hindus]], la Índia cunta tamien cul segundo maior cuntingente de [[Slan|muçulmanos]] ne l mundo (12,2%), ademais d'outros grupos religiosos cumo [[sikhismo|siques]] (2%), [[Crestianismo|crestianos]] (2,3%), [[budismo|budistas]] (0,76%), [[jainismo|jainistas]] (0,4%) i outros. Las percipales [[Lista das maiores árias metropolitanas de la Índia|aglomeraçones urbanas de l paíç]] son [[Bangalore]], [[Madras]]ta, [[Délhi]], [[Hiderabade]], [[Calcutá]] i [[Bombain]]. Hai 933 mulhieres para cada 1 000 homes. L'eidade média ye de 24,66 anhos. La [[taxa de natalidade]] andiana ye de 22,32 por 1 000 i la taxa de [[crecimento populacional]] ye de 1,38% (stimada, [[2006]]). Dues de las grandes [[família lenguística|famílias lenguísticas]] stan representadas na Índia: la [[lénguas ando-arianas|ando-ariana]] (falada por 74% de la populaçon) i la [[lénguas drabídicas|drabídica]] (24%). La [[custituiçon]] andiana cunsidra cumo [[léngua oufecial|oufeciales]] 23 defrentes lénguas, ambora l [[híndi]] i l [[léngua anglesa|anglés]] séian ousados pul goberno federal para fines oufeciales. L [[sánscrito]] (mais antigo que l [[léngua hebraica|hebraico]] i l [[latin]]) i l [[támil]] son cunsidradas lénguas clássicas. L númaro de [[dialeto]]s falados na Índia chega a 1 652. == Cultura == [[Fexeiro:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|250px|L [[Taj Mahal]], atraçon turística mais besitada de la Índia.]] La cultura de la Índia ye la spresson dua de las mais antigas i dibersificadas [[cibilizaçon]]es de l planeta, antoce anclui grande númaro de manifestaçones an todos ls campos, zde la [[literatura]] i la [[arquitetura]] até, modernamente, l [[cinema]]. Las tradiçones literárias mais antigas de la Índia éran transmitidas de [[tradiçon oural|forma oural]] i fúrun apuis screbidas. Esses scritos áncluen testos sagrados cumo ls [[Bedas]] i épicos cumo l [[mahabharata|Maabárata]] i l [[ramayana|Ramáiana]]. L único galardoado andiano cul [[prémio Noble|prémio noble]] de literatura ye l scritor [[bengali]] [[Rabindranath Tagore]]. L paíç ye l maior pordutor mundial anual de filmes pa l cinema. La produçon cinematográfica local cuncentra-se an [[Bombain]], [[Noida]], [[Madras]]ta i [[Hiderabade]]. Brício de dibersas grandes [[religion]]es, la prática religiosa antegra l quotidiano de la sociadade. La maior religion de l paíç ye l [[hinduísmo]], anque grupos segneficatibos pratíquen l [[eislan|eislamismo]], l [[jainismo]], l [[sikhismo]] , l [[crestianismo]] i la [[fé Bahá'í]]. Un de ls aspetos de la [[cultura]] andiana, inda que oufecialmente banido, ye l [[sistema de castas de la Índia]], caratelístico de ls [[hindu]]s, nun solo na Índia, mas tamien ne l [[Nepal]]. Bários festibales religiosos son rializados na Índia, dentre eilhes l [[Khumba Mela]]. === Budismo na Índia === [[Fexeiro:Buddha Bodh-Gaya.JPG|thumb|300px|left|Státua de Buda ne l [[Templo Mahabodhi]], an [[Bodh Gaya]], [[Índia]].]] A partir de l sou local de nacimiento ne l nordeste andiano, l budismo spalhou-se para outras partes de l norte i pa l centro de la Índia. Durante l reinado de l'amperador mauria Asoka, que cumbertiu-se al budismo i que gobiernou ua ária semelhante a la de la Índia cuntemporánea (cun eicepçon de l sul), esta relegion cunsulidou-se. Apuis de tener cunquistado la region de Kalinga pula fuorça, Asoka decidiu que a partir d'anton gobernarie cun base ne ls preceitos budistas. L amperador ourdenou la custruçon de spedaries pa ls biajantes i que fusse porporcionado tratamiento médico nun solo als houmanos, mas tamien als animales. L rei aboliu tamien la tertura i probablemente la pena de muorte. La caça, çporto tradecional de ls reis, fui sustituído pula peregrinaçon a locales budistas. Anque de faborecido l budismo, Asoka rebelou-se tamien tolerante para cul hinduísmo i l jainismo. [[Asoka]] pretendiu tamien dibulgar l budismo pul mundo, cumo rebélan ls sous éditos. Segundo estes fúrun ambiados eimissários cun çtino a la [[Síria]], [[Eigito]] i [[Macedónia]] (anque nun se saba se chegórun als sous çtinos) i para ouriente para un tierra de nome Subarnabhumi (Tierra de l Ouro) que nun se cunseguiu eidantificar cun sigurança. L ampério mauria chegou al fin an finales de l seclo II a.C. La Índia fui anton dominada pulas dinasties locales de ls Sunga (c.185-173 a.C.) i de ls Kanba (c.73-25 a.C.), que perseguírun l budismo, ambora este cunseguisse prebalecer. Cerca de l'ampeço de l'era atual l noroeste de la Índia fui ambadido puls Citas que formarian la dinastie de ls Kuchanes. Un de ls mais amportantes reis desta dinastie, Kanishka (c. 127-147), fui un grande proselitista de l budismo. Durante l'era de la dinastie Guta (320-540) ls monarcas faborécen l budismo, mas tamien l'hinduísmo. An meados de l seclo VI, ls Hunos Brancos ouriundos de la Ásia Central, ambáden l noroeste de la Índia, probocando la çtruiçon d'einúmaros mosteiros budistas. A partir de 750 la dinastie Pala gobiernou ne l nordeste de la Índia até al seclo XII, apoiando ls grandes centros monásticos budistas, antre ls quales l de Nalanda. Mas a partir de l seclo XII l budismo entra nua queda definitibo debido an bários fatores. Antre estes ancuntrában-se l rebibalismo hindu que se manifestou cun figuras cumo Adi Shankara i pulas ambasones de ls muçulmanos de l seclo XII i XIII. [[Catadorie:Índia|*]] 3tij6cmmfhriwuifecv8u4cumit5i4e México 0 658 108184 102261 2026-08-27T09:12:06Z ~2026-46683-74 15496 /* */ 108184 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Estados Unidos Mexicanos'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Mexico.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Mexico.svg|left|125px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Mexico (orthographic projection).svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Castelhano}} |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| {{l|Cidade de l México}}<br />8.720.916<small>(2005)</small> |- | '''Área'''<br /> | 1.958.201&nbsp;km² <br /> |- | '''Populaçon'''<br />&nbsp;- Total:<br />&nbsp;- Densidade: | <br /> 103.263.388<small>(2005)</small><br />55 ab./km² |- |} L '''México''' (de nome oufecial '''''Stados Ounidos Mexicanos''''') ye un [[paíç]] lhocalizado ne la [[América de l Norte]] delimitado al norte puls [[Stados Ounidos de la América]], la lheste pul [[Golfo de l México]] i pul [[Mar de l Caribe]], atrabeç de ls quales se aprossima de [[Cuba]], la sul pula [[Guatemala]] i por [[Belize]], i la oeste pul [[Ouceano Pacífico]]. Para alhá de l território cuntinental i ilhas adjacentes a la cuosta, l México anclui tamien las [[Ilhas Rebillagigedo]], lhocalizadas ne l [[Ouceano Pacífico]], la mais de 400&nbsp;km la sul de l Cabo San Lhucas, na [[Baja California Sur]]. == Stória == {{Artigo percipal|[[Stória de l México]]}} Anque haber alguns andícios [[arqueologie|arqueológicos]] que sugíren la acupaçon houmana de l México zde hai mais de 20 000 anhos, la purmeira proba sólida desta acupaçon ten ourige an dous lhocales de caça ne l norte de la Bacia de l México. Segundo las eibidéncias ancontradas, estes caçadores-recoletores alimentában-se de [[mamute]]s i outros animales. Ls antigos mexicanos ampeçórun la cultura seletiba de plantas de [[milho]] cerca de 8 000 a.C. Hai eibidéncias dua spluson na quantidade de trabalhos an [[cerámica]] cerca de 2300 a.C. i de l ampeço de la agricultura antensiba antre 1800 i 1500 a.C. === Cunquista spanhola === An [[1519]], las ceblizaçones natibas de l México fúrun ambadidas pula [[Spanha]], i dous anhos mais tarde an [[1521]], la capital de l [[astecas]], [[Tenochtitlan]], fui cunquistada por ua aliança antre spanholes i [[tlaxcaltecas]] (ls einimigos percipales de l astecas). [[Francisco Heirnandeç de Córdoba]], çcubridor de l [[Iucaton]], splorou las cuosta de l sul de l México an [[1517]], seguido por [[João de Grijalba]] an [[1518]]. L mais amportante de l ''cunquistadores'' fui [[Fernando Corteç|Heirnan Cortés]], que antrou ne l paíç an [[1519]], a partir dua bila natiba costeira que el rebatizou de ''Puerto de la Billa Rica de Bera Cruç'' (hoije la cidade de [[Beracruç]]). [[Fexeiro:Cortes-Heirnando-LOC.jpg|left|thumb|[[Hernán Cortés]], cunquistador de l México]] Cuntrariamente al que giralmente se pensa, la Spanha nun cunquistou a totalidade de l México an 1521 i passarian inda dous seclos antes que tal sucedisse, habendo durante esse período rebliones, ataques i guerras cuntinadas por parte de outros pobos natibos contra ls spanholes. Ls [[asteca]]s, la poténcia dominante ne l paíç, acraditában (de acuordo cun mitos antigos) na tradiçon de l regresso de [[Quetzalcóatl]] nun anho ''Ce-Acatl''. L calendário [[Pré-colombiano|Pré-Colombiano]] era debedido an ciclos ó períodos de 52 anhos. Cada 52º anho era un anho ''Ce-Acatl'' sendo [[1519]] un desses anhos. Ls astecas acraditában que ls cunquistadores spanholes éran ambiados de ls diuses (de acuordo cun ls studiosos ourtodoxos), tenendo oufrecido pouca resisténcia als sous abanços. (Ironicamente, Cortés nun menciona este eipisódio nas sues cartas al Rei [[Carlos V de Spanha]].) Ls studiosos modernos ampeçan a questionar esta forma de anterpretar l que se passou. Reputados studiosos de l astecas, cumo Ross Hassig de la [[Ounibersidade de Oklahoma]], demunstrórun que Quetzalcóatl era na rialidade ua [[orde relegiosa]] de sacerdotes durante a anterior era [[tolteca]]. Esta orde, sob tutela de l sou lhíder [[Ce Acatl Topiltzin Quetzalcoatl]] ye famosa pul sou eisílio na zona ouriental de l México (ne l que ye hoije l Iucaton). Ls astecas poderán tener pensado que ls spanholes éran possiblemente de la lhinhaige de la ''Orde de Quetzalcoatl'' i cumo tal merecedores tratamiento diplomático. [[Fexeiro:Battle Spanish Otomies Metztitlan.jpg|thumb|Site de Tenochtitlan, d'acuordo cul [[telas de Tlaxcala]].]] Para oumentar inda mais la cunfuson subre este assunto, eisiste l fato de la [[léngua náuatle]] de ls astecas star repleta de tenermos para houmildade i polideç, specialmente para cumbidados. Ls ambaixadores strangeiros éran siempre tratados cun reberéncia i cumbidados para la capital [[Tenochtitlan]], adonde spurmentában todos ls aspetos de la alta diplomacie sperada antre naciones. Acabarian por se oupor als spanholes, depuis de se tener tornado eibidente que estes nun pertencian a la lhinhaige de ls sacerdotes de Quetzalcóatl i que tan pouco éran diuses. Passado ua amportante batailha an [[1519]], na qual las fuorças spanholas fúrun derrotadas i oubrigadas a bater an retirada, ls spanholes reagrupórun-se fura de l [[Bal de l México]]. Passados uito meses stában de regresso, tenendo al sou lhado un cuntingente inda maior de natibos sous aliados. Por esta altura la [[baríola]], trazida puls spanholes, habie dizimado la populaçon asteca, reduzindo drasticamente la capacidade de cumbate de las fuorças astecas. La capital [[Tenochtitlan]] fui sitiada, tenendo este fato cunduzido a la derrota total de ls astecas an [[1521]]. Anque de las sues armas de metal, cabalhos, canhones i miles aliados andígenas, ls spanholes lhebórun siete meses anteiros para cunseguir la capitulaçon de l astecas. Tratou-se dun de ls mais lhongos cercos cuntinados de la stória mundial. Fúrun trés ls percipales fatores cuntribuintes para la bitória spanhola. An purmeiro lhugar, ls spanholes possuían tecnologie melitar superior, ancluindo [[arma de fuogo|armas de fuogo]], [[béstia]]s, armas de fierro i aço i [[cabalho]]s. Outros aliados de ls spanholes fúrun las bárias [[malina]]s de l [[Bielho Mundo]] que habien lhebado culs (percipalmente la baríola), para las quales ls natibos nun tenien qualquiera [[eimunidade]] i que acabarian por tornar-se [[Pandemia|pandémicas]], dizimando ua grande parte de la populaçon natiba. Por redadeiro, ls spanholes cunseguiran fazer sous aliados bários pobos sob l domínio de l Ampério Asteca que bian ls spanholes cumo l meio de se lhibertáren de l poder asteca, çtacando-se de antre eilhes ls [[tlaxcaltecas]]. === Bice-reinado de Nuoba Spanha === Passado la queda de Tenochtitlan, l gobierno fui lhiderado por Heirnán Cortés, outo-[[Capitan-giral]] de l que fui renomeado l [[Nuoba Spanha]]. El fui anton stablecida la Audiéncia de México, sob l [[spanhol Crown]] cul oubjetibo de alcançar ua melhor admenistraçon. L [[bice-reinado]] fui criado an [[1535]], i fui l purmeiro Bice-Rei [[Antonio de Mendoza]]. La base de la eiquenomie fui nobohispana [[mineira]]. Cierta minte, ls [[Bice-reinado de l Peru]] era mui mais eilebado na porduçon de metales preciosos ([[ouro]] i [[prata]]) ne ls purmeiros anhos de l reinado spanhol nas Américas. Inda assi, la çcubierta de nuobas jazidas de [[Sonora]] para la porbíncia de l sul de ls Stados Ounidos, permitiu que la Nuoba Spanha als poucos tomou l lhugar de pribilégio. L mineiro permitiu l zambolbimiento de outras atibidades conexas, specialmente aqueilhas oubraiges i agricultura, l que trasformou partes de l [[Bajio (México)|Bajio]] i bales de l México i Puebla, an regiones prósperas atibidade agrícola i andustrial eimergente. L bice-reinado de l quemércio fui rializado atrabeç de dues puortas: [[Beracruç]] (Golfo de l México) i [[Acapulco]] (Pacífico). An relaçon la este redadeiro chegou [[Nao de la China]] que trasporten mercadorias de [[Filipinas]] para la Nuoba Spanha i, an seguida, trasportado por bie terrestre, chegando na cidade de Puebla, ne l causo de la anfluéncia ouriental ye eibidente, ne l sou artesanato i tradiçones tales cumo l "china poblana", l munecípio de Beracruç, México adonde fui ambiado para la Spanha ó portos de Atlanta. L quemércio cuntribuiu pa l florescimiento desses portos, Cidade de l México i regiones antermédies. Note-se que até al final de [[seclo XVIII]], cula antroduçon de [[eilustradores política na Spanha # Las reformas eiquenómicas i de la eiducaçon|reformas borbónicas]], las trocas comerciales antre ls bice-reinados spanhois nun era permitido. La ampresa professos nobohispana maioritariamente [[religion católica]] La Santa Anquisiçon - que garantiu la retirada de idolatrias i [[Antropofagie an Mesoamérica|canibalismo]] - tubírun sous scritórios anstalados ne l território. L território de la Nuoba Spanha era suficientemente grande de modo que eisiste un grande númaro de pobos andígenas i ua dibersidade de lhénguas, sin scluir ls ouropeus. Durante ls trés cien anhos de la Nuoba Spanha tomou bárias lheis que afetan l quemércio i de la prosperidade de las nobohispana. Ne l sou nible giral de prosperidade era la mais alta Américas, specialmente ls moradores de l munecípio de México, Puebla de Los Angeles, Billa Rica de la Beracruç, Acapulco i Zacatecas, inda assi, alguas regiones sofrírun grandes deficuldades que ls californianos pula falta de ouropeizaçon bestuário, que, inda assi, habie suficiente ganado i granos para la sue manutençon. Anque que la regra giral que fui perpuosta ua antegraçon política, la rialidade política que anstituiu la cuncesson de posiçones amportantes pa l spanhol de la burocracie (subretodo zde la chegada de l Bourbones, que defendiu l modelo francés de colonizaçon, contra la qual Crioulos ó filhos de spanholes nacidos ne l México ampeçou a sofrer). I, juntamente cula pobreza anfrentan la maior parte de la populaçon andígena i mestiço dibisones fúrun criadas tan grabe cumo casta de Yucatán. Durante l período birreinal ye gestaron muitas de las tradiçones i anstituiçones que ténen eiboluído d'acuordo cul caráter de l pobo mexicano, muitas de las caratelísticas de ls mexicanos de hoije. === Guerra de la andependéncia mexicana === La lhuita pula andependéncia ampeçou an [[16 de Setembre]] de [[1810]], lhiderada por [[Miguel Hidalgo]], un padre de ascendéncia spanhola (ber [[Grito de Dolores]]). Passado la ambason de la [[Spanha]] por [[Napoleon I]] i la colocaçon de l armano deste ne l trono spanhol, ls cunserbadores mexicanos i ls ricos propietários, apoiantes de la família rial spanhola de la [[Casa de Bourbon]] amostrórun-se cuntrários a las políticas napoleónicas cumparatibamente mais lhiberales . Assi naciu ne l México ua aliança a la purmeira bista amprobable: dun lhado ls ''lhiberales'', ó lhiberales, que defendian un México democrático; de l outro ls cunserbadores que pretendian un México gobernado por un monarca de Bourbon, que restaurasse l anterior ''status quo''. Las dues partes acabórun por cuncordar que l México deberie tornar-se andependiente i decidir l sou própio çtino. Las figuras mais proeminentes de la guerra de la andependéncia de l México fúrun l padre [[José Marie Morelos y Pabón]], [[Bicente Guerrero]] i l general [[Agustín de Iturbide]]. La guerra prolongar-se-iba por onze anhos até a la antrada de l eisército de lhibertaçon na [[Cidade de l México]] an [[1821]]. Assi, inda que proclamada an 1810, la andependéncia solo fui cunseguida an [[1821]], cula assinatura de l [[Tratado de Córdoba]], que ratificaba l [[Praino de Eiguala]], ne l die [[24 de Agosto]] de 1821, an [[Córdoba (Beracruç)|Córdoba]]. Fúrun signatários deste tratado l bice-rei spanhol [[João de L’Donojú]] i Agustín de Iturbide. An 1821 Agustín de Iturbide, un antigo general spanhol que habie passado pa l lhado de las tropas andependentistas, outoproclamou-se amperador (oufecialmente trataba-se dua medida temporária, até que se cunseguisse persuadir un nembro de la rialeza ouropeia a tornar-se monarca de l México – ber [[Ampério Mexicano]] para mais anformaçon). Ua reblion contra Iturbide an [[1823]] lhebou a la criaçon de l ''Stados Ounidos Mexicanos''. An [[1824]] [[Guadalupe Bitoria]] tornou-se l purmeiro persidente de l nuobo paíç; l sou nome de batismo era ''Félix Fernandeç'' tenendo scolhido l sou nuobo nome por motibos simbólicos: '''Guadalupe''' cumo agradecimiento pula proteçon de la [[Nuossa Senhora de Guadalupe]], i '''Bitoria''' pula bitória oubtida. === La Reboluçon Mexicana === [[Fexeiro:Fuerzas surianas la las ourdenes de Emiliano Zapata.jpg|thumb|left|250px|[[Zapatistas]] durante la [[Reboluçon Mexicana]].]] An [[1910]], Díaç, anton cun 80 anhos de eidade, decidiu cumbocar eileiçones cun bista a la sue releiçon cumo persidente. Pensaba tener hai mui eiliminado qualquiera ouposiçon capaç de le fazer frente ne l México; assi i todo, [[Francisco Madero]], un académico ouriundo dua família rica, decidiu cuncorrer contra el tenendo oubtido debrebe l apoio popular anque Díaç tener ourdenado la sue prison. Quando ls resultados oufeciales de la eileiçon fúrun anunciados, Díaç fui declarado bencedor quaije unanimemente, cun Madero a recebir solo alguas cientos de botos an to l paíç. Esta fraude cometida pul Porfiriato era demasiado gritante para ser eignorada pul pobo. Madero procediu anton a la eilaboraçon dun decumiento, coincido cumo [[Praino de San Lhuis Potosí]], ne l qual ancitaba l pobo mexicano a pegar an armas contra l gobierno de [[Porfírio Díaç]] an [[20 de Nobembre]], de [[1910]]. Assi tubo ampeço l que quedou coincido cumo [[Reboluçon Mexicana]]. Madero fui detido an [[San Antonio]], [[Texas]], mas l sou praino surtiu eifeito anque el se ancontrar preso. L eisército federal fui derrotado pulas fuorças rebolucionárias comandadas por, antre outros, [[Emiliano Zapata]] ne l sul, [[Pancho Billa]] i [[Pascual Orozco]] ne l norte i [[Benustiano Carranza]]. Porfírio Díaç renunciarie al cargo de persidente an [[1911]] ''an prol de la paç nacional'', tenendo-se silado na [[Fráncia]], adonde morrerie an [[1915]]. Ls lhíderes rebolucionários tenien muitos oubjetibos defrentes; las figuras rebolucionárias iban de lhiberales cumo Madero la radicales cumo [[Emiliano Zapata]] i [[Pancho Billa]]. Cumo cunsequéncia, probou ser mui defícel cunseguir un acuordo subre la ourganizaçon dun gobierno emanado de ls grupos rebolucionários bitoriosos. L resultado fui ua lhuita pul cuntrolo de l gobierno mexicano, un cunflito que se stendiu por mais de binte anhos. Este período de lhuita ye giralmente cunsidrado parte de la Reboluçon Mexicana ambora puoda tamien ser bisto cumo ua guerra cebil. Durante este período serien assassinados, antre muitos outros, ls persidentes Francisco I. Madero (1911), Benustiano Carranza (1920), bien cumo ls lhíderes rebolucionários [[Emiliano Zapata]] (1919) i [[Pancho Billa]] (1923). A la resignaçon de Díaç sucediu-se un brebe anterlúdio reacionário, cula eileiçon de Madero cumo persidente an 1911. Fui deposto i muorto an [[1913]] por [[Bitoriano Huerta]]. Benustiano Carranza, un antigo general rebolucionário que se tornou un de l bários persidentes neste período cunturbado, promulgou ua nuoba custituiçon an [[5 de Febreiro]] de [[1917]]. La Custituiçon Mexicana de 1917 inda hoije rege l México. [[Álbaro Oubregón Salido|Álbaro Oubregón]] torna-se persidente an [[1921]]. Agradaba a todos ls grupos de la sociadade mexicana, cun scepçon de las franjas mais reacionárias de l clero i de ls grandes propietários, tenendo sido bien sucedido na catalisaçon de la lhiberalizaçon social, an particular reduzindo l papel de la Eigreija Católica, melhorando la eiducaçon i tomando medidas bisando la anstituiçon de ls dreitos cebiles de las mulhieres. Inda que la Reboluçon Mexicana i la guerra cebil stubíssen treminadas depuis de 1920, ls cunflitos armados cuntinórun. L cunflito mais abrangente desta época fui la lhuita antre ls que querien ua sociadade secular cun separaçon antre Eigreija i Stado i, por outro lhado, ls que defendian la supremacie de la Eigreija Católica i que acabarie por resultar nun lhebantamiento armado por parte de apoiantes de la Eigreija, ne l que se chama la [[Guerra Cristera]]. === Stablizaçon i reboluçon anstitucionalizadas === L Partido Nacional Mexicano, ó PNM, fui formado, an 1929, pul anton persidente general [[Plutarco Elías Calles]]. Este partido tornar-se-iba mais tarde l [[Partido Rebolucionário Anstitucional]] ó PRI, que gobernou l paíç durante l que restaba de l [[seclo XX]]. L PNM fui bien sucedido na tentatiba de cumbencer la maiorie de ls generales rebolucionários que inda restában la çmoblizar ls sous eisércitos pessonales que passórun a antegrar l recén-criado Eisército Mexicano. La fundaçon de l PRI ye cunsidrada por alguns cumo l berdadeiro fin de la Reboluçon Mexicana. An [[1934]] chega al poder l persidente [[Lázaro Cárdenas del Río|Lázaro Cárdenas]], trasformando l México: an [[1 de Abril]] de [[1936]] ambiou Calles, l redadeiro general cun ambiçones ditatoriales, pa l sílio; cunseguiu inda ounir las defrentes façones drento de l PRI, stablecendo las regras que permitirian al sou partido gobernar solico durante décadas, sin perturbaçones anternas. Ne l die [[18 de Márcio]] de [[1938]], procediu a la nacionalizaçon de las andústrias petrolíferas i eilétricas; criou l [[Anstituto Politécnico Nacional]], cuncediu [[Dreito de asilo|asilo]] als refugiados de la [[Guerra Cebil de Spanha]], ampeçou la [[reforma agrária]], la çtribuiçon gratuita de lhibros scolares i, an giral, prosseguiu políticas que, pa l bien i pa l mal, marcórun l zambolbimiento de l México até als nuossos dies. [[Manuel Ábila Camacho]], l sucessor de Cárdenas, fui persidente durante un período de trasiçon antre la era rebolucionária i la era de la política de apareilho sob l domínio de l PRI que durarie até al anho [[2000]]. Afastando-se de la outarquia nacionalista, propós-se criar un clima faborable al ambestimiento strangeiro faborecido, habie dues geraçones, por Madero. L regime de Camacho cungelou ls salários, reprimiu las grebes i perseguiu ls dissedentes cun base nua lhei que proibia l ''crime de dissoluçon social''. Assi, l PRI traía la ardança de la reforma agrária. [[Miguel Alemán Valdés]], l sucessor de Camacho, chegarie mesmo a emendar l Artigo 27º de la Custituiçon Mexicana de forma a proteger la eilite de l propietários. Anque ls regimes de l PRI tenéren cunseguido crecimiento eiquenómico i ua prosperidade relatiba durante quaije trés décadas passado la [[Segunda Guerra Mundial]], la eiquenomie sofriu bários colapsos i la agitaçon política oumentou ne l final de l [[anhos 60]], culminando ne l [[massacre de Tlatelolco]], an [[1968]]. dues crises eiquenómicas ocorrírun an [[1976]] i [[1982]], passado l que se procediu a la [[nacionalizaçon]] de la banca, cunsidrada culpada de ls porblemas eiquenómicos, nun período que quedou coincido cumo la '''[[La década perdida|Década Perdida]]' ''. Nestas dues crises l [[peso mexicano]] fui zbalorizado i, até al anho 2000, era normal ocorrer la zbalorizaçon de la moneda i un período de recesson ne l final de cada mandato persidencial, ó seia, de seis an seis anhos. La crise de Dezembre de [[1994]], ampeçada por ua zbalorizaçon de l peso mexicano, atirou l México pa l caos eiquenómico, çpoletando la mais grabe recesson eiquenómica de l paíç an mais de meio seclo. Ne l die [[19 de Setembre]] de [[1985]], un terramoto de aprossimadamente grau 8 na [[scala de Richter]] i eipicentro al ancho de la cuosta de [[Michoacán]] causou grandes danos na Cidade de l México. Las stimatibas pa l númaro de muortos barian de 6500 a 30000. (Ver [[Terramoto de la Cidade de l México de 1985]]. == Geografie == {{Artigo percipal|[[Geografie de l México]]}} [[Fexeiro:México reliebe.png|thumb|230px|Mapa físico de l México, adonde se nota alguns acidentes geológicos i regiones notables de l paíç.]] Lhocalizado na parte sudoeste de l cuntinente [[América de l Norte|norte-amaricano]] i de forma aprossimadamente triangular, l México stende-se por mais de 3000&nbsp;km de noroeste la sudeste. La sue anchura barie antre mais de 2000&nbsp;km ne l norte i menos de 220&nbsp;km ne l [[istmo de Tehuantepec]], ne l sul. L México ten lhitorales an dues grandes massas de auga: l [[ouceano Pacífico]] (cul [[golfo de la Califórnia]] antre l cuntinente i la península de la [[Baja California|Baixa Califórnia]]) la oucidente i, la ouriente, l [[golfo de l México]] i l [[mar de las Caraíbas]], que cunduzen al [[ouceano Atlántico]]. Ne ls lhitorales ancontran-se prainadas costeiras, al passo que l México central cunsiste de prainos eilebados i muntanhas scarpadas, ancluindo [[bulcon]]es, l mais eilebado de ls quales ye l [[Pico de Ourizaba]], cun 5610 m de altitude. L terreno i l [[clima]] barian de l [[desertos]] de l norte a la [[floresta húmida]] tropical ne l sul. Ls percipales rius mexicanos son l [[Riu Lherma|Lerma]], [[Riu Grande (América de l Norte)|Río Brabo del Norte]] (tamien coincido cumo Riu Grande), l [[Riu Grijalba|Grijalba]], l [[Riu Balsas|Balsas]] i l [[Yaqui]] == Demografie == {{artigo percipal|[[Demografie de l México]]}} L México ye l mais populoso paíç de [[léngua spanhola]] de l mundo i l segundo mais populoso paíç de la [[América Lhatina]], depuis de l [[Brasil]]. Cerca de 70% de la populaçon ye de etnicidade mestiça (ls ''[[mestizo]]s''), 15% son [[ameríndio]]s i 6-17% de ourige [[Ouropa|ouropeia]]. Por bários motibos, censos oufeciales cuntan ls mexicanos solo cumo andígenas ó nó-andígenas. L cunceito socialmente custruído de raças houmanas barie, i por esso las frunteiras antre ''mestizos'' i brancos nun son bien defenidas. Para alhá de l que, cumo an outros lugares de la América Latina i de l mundo, anque de l Stado mexicano atual ser ua república criada para to l sou pobo, hai un racismo stórico adonde l'eilemiento branco ten maior preferéncia subre ls outros i ua reputaçon de ser mais cebelizado, abançado i guapo, l que cria ua crise d'eidantidade antre muitos ''mestizos''. L paíç ye predominantemente [[Eigreija Católica Apostólica Romana|católico romano]] (89%), cun 6% de adeson la bárias fés [[protestante]]s i ls restantes 5% ó a aderir la religiones mais pequeinhas ó sin religion. == Política == {{Artigo percipal|[[Política de l México]]}} [[Fexeiro:MexCity-palacio.jpg|thumb|left|250px|[[Palácio Nacional de l México]], sede de l [[poder lhegislatibo]] de l paíç.]] La [[custituiçon]] mexicana de [[1917]] criou ua [[república]] federal persidencialista cun separaçon de poderes antre galhos [[eisecutibo]], [[legislatibo]] i [[judicial]]. Storicamente, l eisecutibo ye l galho dominante, cul poder ambestido ne l [[persidente]], que promulga i eisecuta las lheis emanadas de l [[parlamento]], l [[Cungresso de l México|cungresso federal]], ó ''Cungreso de la Unión''. L Cungresso ten benido a zampenhar un papel de amportança crecente zde [[1997]], quando ls partidos de la ouposiçon pula purmeira beç cunquistórun ganhos amportantes. L persidente tamien lhegisla por decreto eisecutibo an ciertos campos eiquenómicos i financeiros, usando poderes delegados pul Cungresso. L persidente ye eileito por sufrágio ounibersal para mandatos de 6 anhos i nun puode tornar a eisercer l cargo. Nun eisiste bice-persidente; ne l causo de dEimisson ó de muorte de l persidente, un persidente probisório ye eileito pul Cungresso. L Cungresso Nacional ye bicameral i cumpuosto por un [[Senado de l México|Senado]] (''Cámara de Senadores'') i ua [[Cámara de Deputados de l México|Cámara de Deputados]] (''Cámara de Diputados''). La releiçon cunsecutiba ye proibida. Ls senadores son eileitos para mandatos de 6 anhos, i ls deputados serben durante 3 anhos. Ls acupantes de l 128 lhugares de l Senado son scolhidos atrabeç dua mistura de eileiçon direta i de [[repersentaçon proporcional]]. Na Cámara (baixa) de l Deputados, 300 de l 500 deputados son eileitos diretamente an círclos uninominales, i ls restantes 200 lhugares son eileitos atrabeç dua forma modificada de repersentaçon proporcional cun base an cinco regiones eileitorales. Estes 200 lhugares fúrun criados para ajudar ls partidos mais pequeinhos a tener acesso al parlamento. == Eiquenomie == {{Artigo percipal|[[Eiquenomie de l México]]}} [[Fexeiro:Santa feconj.jpg|thumb|250px|Santa Fé, un de l [[Centro financeiro|centros financeiros]] de la [[Cidade de l México]].]] L México ten ua de las maiores eiquenomies de la América Lhatina i a 12ª maior eiquenomie mundial (quando outelizando [[PIB]] [[paridade de l poder de cumpra|PPC]]) , tenndo un PNB de US$1.346,009 bilhones.<ref name="FMI">[http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2008/01/weodata/weoret.aspx?pr.x=59&pr.y=7&sy=2006&ey=2013&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698%2C941&s=PPPGDP&grp=0&la= Fondo Monetário Anternacional]</ref> La eiquenomie de l México baseia-se ne l quemércio, na [[andústria]], na [[agricultura]] i na sploraçon mineral. Las culturas dominantes son la [[canha-de-açucre]], l [[milho]], l [[trigo]], l [[sorgo]], la [[laranja]], la [[banana]], la [[manga]], l [[abacate]], l [[freijon]], l [[tomate]], l [[limon]], l [[melon]], la [[patata]], la [[cebada]], l [[café]], la [[soja]], l [[arroç]], l [[ananás]], l [[morangano]], l [[algodon]] i la [[nuoç]]. La spanson de la agricultura i la criaçon de ganado (30 milhones de cabeças de ganado bobino) tubírun un einorme ampato subre las árias de [[floresta]] que, ne l período de 1981-90, zaparecírun a la rezon de 6,8% an cada anho. La andústria stratiba angloba l [[petrólio]], l [[fierro]], l [[zinco]], l [[cobre]], l [[chombo]], l [[manganésio]], l [[mercúrio]], la [[prata]], l [[ouro]], l [[sal]], la [[gipsita]], l [[alxofre]] i la [[barite]]. Ls perdutos andustriales son l eiquipamiento pa ls trasportes, ls perdutos alimentares, las bubidas, l [[tabaco]], ls perdutos químicos, ls perdutos metálicos, ls perdutos minerales, ls deribados de l papel i ls téxteis. Ls percipales parceiros comerciales de l México son ls [[EUA]], la [[Spanha]], la [[Almanha]], l [[Canadá]], l [[Japon]] i l [[Brasil]]. Por custituir l NAFTA (acordo de lhibre quemércio de la América de l Norte) sue porduçon andustrial ye boltada pa l mercado de l EUA. Las percipales regiones andustriales stan ne l centro-sul. An Monterrey la andústria siderúrgica i montadoras de altemobles se çtacan. Yá al norte, frunteira cun ls EUA, fúrun anstaladas INDÚSTRIAS MAQUILADORAS, de montaige de eiquipamientos eiletronicos, que usan mano-de-obra mexicana barata, para reduzir custos de porduçon i manter la cumpetibidade de sous perdutos ne l mercado mundial. == Anfra-strutura == === Eiducaçon === {{Artigo percipal|[[Eiducaçon ne l México]]}} [[Fexeiro:ITESM-Biotechnology-Center.jpg|thumb|left|Centro de Biotecnologie de l [[ITESM]].]] An [[2004]], l índice de alfabetizaçon era de 97%<ref>{{cite web|title=INEGI lhiteracy report -14, 2005|url=http://www.inegi.gob.mx/est/cuntenidos/spanol/rutinas/eit.asp?t=medu15&s=st&c=3283}}</ref> para moços cun menos de 14 anhos, i 91% para las pessonas arriba de 15,<ref>{{cite web|title=INEGI lhiteracy report 15+, 2005|url=http://www.inegi.gob.mx/st/cuntenidos/spanol/rutinas/eit.asp?t=medu16&s=st&c=3284}}</ref> colocando l '''México''' an 24º lhugar ne l ranking mundial d'acuordo cula [[UNESCO]].<ref>{{cite web|title=Mexico: Youth Lhiteracy Rate|publisher=Global Birtual University|url=http://globalis.gbu.unu.edu/andicator_detail.cfn?AndicatorID=41&Country=MX|acessdate=2007-10-02}}</ref> La [[eiducaçon purmária]] i [[eiducaçon secundária|secundária]] ye gratuita i cumpulsória, durando 9 anhos. Mesmo que defrentes porgramas de eiducaçon blingue eisistan zde la [[década de 1960]] para las quemunidades andígenas, depuis de la reforma custitucional ne l final de la [[década de 1990]] esses porgramas recebírun un nuobo ancentibo, i testos i lhibros gratuitos son porduzidos an mais dua dúzia de lhénguas andígenas. Na década de [[1970]], l México stableciu un sistema de "[[ansino la çtáncia]]" atrabeç de quemunicaçones de satélite para atingir pequeinhas quemunidades rurales i andígenas inacessibles por outros meios. Scuolas que usan esse sistema son coincidas ne l México cumo ''[[telesecundarie]]s''. L ansino la çtáncia de la eiducaçon secundária ne l México tamien ye trasmitido para alguns países de la [[América Central]] i para la [[Colómbia]], i ye ousado an alguas regiones de l sul de l [[Stados Ounidos]] cumo un método de eiducaçon blingue. Hai aprossimadamente 30 000 ''telesecundaries'' i aprossimadamente un milhon de studantes de ''telesecundarie'' ne l paíç.<ref>{{cite web|title=Current Trends in Telesecundaries|publisher=Secretariat of Public Eiducation (SEP)|url=http://www.sep.gob.mx/wb2/sep/sep_5033_edusat}}</ref> <!-- The lhargest and most prestigious public ounibersity in Mexico, today numbering ober 269,000 students, is the [[../National Outonomous University of Mexico/]] (''Ounibersidad Nacional Outónoma de México'', UNAM) founded in 1910. Thre [[../List of Nobel lhaureates|Nobel lhaureates]] and most of Mexico's modern-day persidents are among its former students. UNAM cunduts 50% of Mexico's scientific research and has persence all across the country with satellite campuses and research centers. The National Outonomous University of Mexico ranks 150th place in the Top 200 World University Ranking published by The Eiquipas Higher Eiducation Supplement in 2008,<ref>{{cite web|title=The Eiquipas Higher Awards 2007|publisher=The Eiquipas Higher Eiducation Supplement |url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=142&pubCode=1&nabcode=105}}</ref> making it the highest ranked Spanish-speaking ounibersity in the world and the highest ranked in Lhatin America. The second lhargest ounibersity is the [[../National Polytechnic Anstitute/]] (IPN). These anstitutiones are public, and there are at lheast la couple of public ounibersities per state. One of the most prestigious pribate ounibersities is [[../Monterrey Anstitute of Technology and Higher Eiducation/]] (ITESM). It was ranked by the ''Wall Stret Journal'' las the 7th top Anternational Business Schol worldwide<ref>{{cite web|title=Recruiter's scoreboard Highlights|work=The Wall Stret Journal/Harris Anteratibe surbey of corporate recruiters on business schols|publisher=The Wall Stret Journal|url=http://online.wsj .com/public/resources/documents/MB_06_Scoreboard.pdf|format=PDF|acessdate=2007-10-04}}</ref> and 74th among the world's top arts and houmanities ounibersities ranking of ''The Eiquipas Higher Eiducation Supplement'', published in 2005. ITESM has thirty-two secondary campuses, apart fron its Monterrey Campus. Other amportant pribate ounibersities anclude [[../Anstituto Tecnológico Outónomo de México|Mexico's Outonomous Technological Anstitute/]] (ITAM), ranked las the best eiquenomics schol in Lhatin America, [[../Fundación Ounibersidad de las Américas, Puebla/]] (UDLAP) and the Ibero-Amarican University ([[../Ounibersidad Iberoamericana/]]). Medical training is done mostly at public ounibersities with some specializationes done abroad. Some public ounibersities in Mexico, such las the [[../University of Guadalajara/]], habe signed agrements with the U.S. to receibe and train Amarican students in [[../Medicine/]]. --> === Salude === {{Artigo percipal|[[Salude ne l México]]}} Zde l ampeço de la [[década de 1990]], l '''México''' antrou nun stágio de trasiçon an relaçon la salude de sue populaçon i alguns andicadores, cumo ls índice de mortalidade, stan similares a aqueilhes ancontrados ne ls países zambolbidos.<ref>[http://countrystudies.us/mexico/63.htn Mexico - Heialth Care and Social Security]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Anque todos ls mexicanos podéren recebir tratamiento médico pul stado, 50,3 milhones de mexicanos nun possuían praino de salude an [[2002]].<ref>[http://senhales.salud.gob.mx/çcargas/pdf/SE01_PoblacionesInst.pdf Sistema Nacional de Anformación en Salud - Poblaciones de las Anstituciones Prestadoras de Serbicios de Salud de México: Definición y Custrución]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ten sido feito sfuorços para oumentar esse númaro de pessonas, i la atual admenistraçon pretende cumpletar un sistema de salude ounibersal até [[2011]].<ref>[http://www.persidencia.gob.mx/prensa/persidencia/?cuntenido=38260]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www2.smas .com/noticierostelebisa/mexico/009174/calderon-promete-cobertura-ounibersal-salud]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La anfraestrutura médica de l México ye mui buona na maior parte i puode ser eicelente nas percipales cidades,<ref>[http://www.spatforun .com/articles/heialth/health-care-in-mexico.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.kwintessential.co.uk/articles/article/Mexico/Heialth-Care-Issues-Mexico/695{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> mas nas árias rurales i quemunidade andígenas la cobertura médica ye pobre, fuorçando-los a biajar para la ária ourbana mais próssima para recebir tratamiento médico specializado.<ref name=heialthbrit>[http://www.britannica .com/eb/article-27404/Mexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}. Heialth and welfare. Ancyclopedie Britannica. Acessed on 2008-03-02</ref> Anstituiçones de l stado, cumo l [[Anstituto Mexicano de l Siguro Social]] (IMSS) i l [[Anstituto de la Sigurança i Serbícios Sociales de ls Trabalhadores de l Stado]] (ISSSTE) son las que mais cuntribuen para la salude i sigurança social. Serbícios de salude pribados tamien son mui amportantes i respunden por 13% de todas las ounidades médicas de l paíç.<ref>[http://senhales.salud.gob.mx/medicinapribada/andex.html Sistema Nacional de Anformación en Salud - Anfraestrutura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L custo de l tratamiento de salude nas anstituiçones pribadas i la prescriçon de remédios ne l Méximo stá un pouco mais barato que la média de sous parceiros de eiquenomie de la [[América de l Norte]].<ref>[http://www.spatforun .com/articles/heialth/health-care-in-mexico.html Heialth Care in Mexico]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Refréncias == <references/> [[Catadorie:México]] 7r91c8lmpijggsqxqo3b2a5yf7gzcr6 Pertual 0 714 108164 107943 2026-08-26T14:32:35Z ~2026-46122-75 15490 /* Cultura */ 108164 wikitext text/x-wiki {{Páigina an çtaque}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = ‎ |nome_lhargo_cumbencional = República Pertuesa<br>''República Portuguesa'' |perposiçon = de |eimaige_bandeira = Flag of Portugal.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de Pertual. |legenda_bandeira = Bandeira |eimaige_brason = Coat of arms of Portugal.svg |çcriçon_brason = Brason de Pertual. |legenda_brason = Brason |hino = ''[[La Pertuesa]]''<br> |gentílico = pertués, pertuesa,çpe-pertués,çpea-pertuesa |lhocalizaçon = EU-Portugal with islands circled.svg |lhocalizaçon_legenda = Lhocalizaçon de Pertual<br>N'[[Ounion Ouropeia]] (an berde claro)<br> Ne l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]] (an cinza scuro). |capital = [[Lisboua]] |meior_cidade = Lisboua |lhéngua_oufecial = [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]<br>(L [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] ye recoincido oufecialmente) |tipo_gobierno = [[República]]<br>custitucional ounitaira<br>semipersidencialista |títalo_xefe1 = Persidente |nome_xefe1 = [[António José Seguro]] |títalo_xefe2 = Persidente de la Assemblé de la República |nome_xefe2 = Eduardo Ferro Rodrigues |títalo_xefe3 = Purmeiro-menistro |nome_xefe3 = Luís Montenegro |eibento_tipo = [[Cundado Portucalense|Formaçon]] |eibento_nota = 868 d.C. |eibento1 = [[Andependéncia de Pertual|Andependéncia]] |eibento_data1 = 1139 |eibento2 = Recoincida pul Reino de Lhion |eibento_data2 = 1143 |eibento3 = Recoincida pula Eigreija Católica |eibento_data3 = 1179 |data_antrada_OO = 1 de janeiro de 1986 |frunteira = [[Spanha]] |ária_total = 92 212 |ária_pos = 109 |auga_pc = 0,48 |populaçon_stimada_anho = 2016 |populaçon_stimada = 10 309 573 |populaçon_censo_anho = de 2011 |populaçon_censo = 10 562 178 |demog_densidade = 115 |densidade_pos = 66 |PAB_PPC_anho = 2017 |PAB_total = 310 651 mil melhones |PAB_pos = 50 |PAB_per_capita = 30 193 |PAB_per_capita_pos = 40 |PAB_nominal_anho = 2017 |PAB_nominal_total = 202 770 mil melhones |PAB_nominal_pos = 43 |PAB_nominal_per_capita = 19 707 |PAB_nominal_per_capita_pos = 36 |Gini_anho = 2015 |Gini = 34.0 |Gini_catadorie = <span style="color:Orange;">médio</span> |IZH_anho = 2015 |IZH = 0,843 |IZH_pos = 41 |IZH_catadorie = <font color=darkgreen>mui eilebado</font> |moneda = [[Ouro (moneda)|Euro]] |moneda_ISO = EUR |fuso_hourário = WET |defrença_UCT = −1 a la 0 |defrença_UCT_berano = +1 |ourganizaçones = [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], FMI, OCZE, OSE, Ounion Lhatina, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]] |clima = Temprado mediterránico (Pertual Cuntinental i Madeira)<br>i temprado oceánico (Açores) |código_paíç = PRT |tld = .pt |código_tel = 351 |sítio = [http://www.portugal.gov.pt/ Gobierno de Pertual]<br>[http://www.presidencia.pt/ Persidéncia de Pertual] |mapa = Portugal - Location Map (2013) - PRT - UNOCHA.svg |tamanho_mapa = frameless }} '''Pertual''', oufecialmente '''República Pertuesa''' (República Portuguesa an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]),<ref>{{citar web|url=http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Portugal|títalo=Nome oufecial de la Nacion|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>An [[Léngua Pertuesa|pertués]]: '''''Portugal''''' i '''''República Portuguesa'''''.</ref> ye un paíç lhocalizado ne l sudoeste de l'[[Ouropa]], an que l sou território queda na zona poniente de la [[Península Eibérica]] i an arquipélagos ne l'[[Ouceano Atlántico|Atlántico]] Norte. Ten ũa ária total de 92.391&nbsp;km²,<ref>{{citar web|url=http://www.indexmundi.com/portugal/area.html|títalo=Ária de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i ye la nacion más oucidental de l cuntinente ouropeu. L território pertués ye delhemitado a Norte i a Naciente por [[Spanha]] i a Sul i Poniente pul [[Ouceano Atlántico]], i cumprende la parte cuntinental i las regiones outónomas: ls arquipélagos de ls [[Açores]] i de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]]. Puls seclos XV i XVI, Pertual fui ũa poténcia mundial eiquenómica, social i cultural, custituindo-se l purmeiro i l'[[ampério pertués|ampério]] quelonial de amplitude global que más rendiu.<ref>Zde la cunquista de [[Ceuta]] an 1415 até a la cessaçon de la admenistraçon de [[Macau]], an 1999. Ber para ua análeze nua perspetiba global Russel-Wood, A. J. R. The Portuguese Empire, 1415–1808: A World on the Move. Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 1998.</ref> Ye hoije un paíç zambolbido,<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|títalo=Appendix B – International Organizations and Groups: developed countries (DCs)|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, CIA – The World Factbook – Appendix B, [[The World Factbook]]</ref> eiquenomicamente próspero, social i politicamente stable i c'un Índice de Zambolbimiento Houmano eilebado. Ancuntra-se antre ls 20 paízes de l mundo cun melhor culidade de bida,<ref>{{citar web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|títalo=Quality-of-life Survey|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, [[The Economist]]</ref> anque l sou PIB per capita seia l menor antre ls paízes de la Ouropa Oucidental. Ye nembro de las [[Naciones Ounidas]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (na altura de la sue adeson en 1986, [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia|CEE]]), i nembro-fundador de la NATO, de la OCDE, i de la [[CPLP]]. Partecipa an dibersas missones de manutençon de paç de las Naciones Ounidas. Pertual ye tamien un Stado-Nembro de l Spácio Schengen. == Eitimologie == L nome ''Pertual'' apareciu antre ls anhos 930 a 950 de la [[Era Crestiana|Era Crestiena]], sendo ne l final de l [[seclo X]] que l nome ampeçou a outelizar-se cun más frequéncia. [[Fernando I de Lion i Castielha|Fernendo ''Magno'']] denominou oufecialmente l território de Pertual, quando an 1067 l dou al sou filho D. [[Garcia II de la Galiza|Garcia]], que se entítalou rei de l mesmo nome.<ref name="reis-rainhas 23">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=23|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Ne l [[seclo V]], pul reinado de ls [[Suebos]], [[Idácio de Chabes]] yá screbie subre un lhocal chamado ''Portucale'', pa adonde fugiu Requiário: ''[[Requiário I|Rechiarius]] ad locum qui Portucale appellatur, profugus regi [[Teodorico II|Theudorico]] captivus adducitur: quo in custodiam redacto, caeteris qui de priore certamine superfuerant, tradentibus se Suevis, aliquantis nihilominus interfectis, regnum destructum et finitum est Suevorum''<ref>{{citar web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|títalo=Crónica de Idácio de Chabes|lengua=[[Léngua latina|Latin]]| acessodata=5 de Outubre de 2008}}</ref> (Requiário fugitibo al lhugar al qual chaman Portucale, fui lhebado cumo prisoneiro al rei Teodorico. Fui puosto subre custódie, mentes l restro de ls suebos subrebibintes a l'anterior batailha se rendírun – anque dalguns haberen morrido –; desta maneira l reino de ls Suebos fui çtruído i acabado). ''Cale'', la atual [[Bila Nuoba de Gaia]], yá era coincida por ''Portucale'' ne l tiempo de l [[Godos]].<ref name="reis-rainhas 23" /> Nun diploma de 841, aparece por encidente, la purmeira mençon de la porbíncia ''portugalense''. [[Fonso II de las Astúrias]], ampliendo la jurisdiçon spritual de l [[Bispo]] de [[Lugo]], diç: ''Totius galleciae, seu Portugalensi Provintiae summun suscipiat Praesulatum''<ref name="reis-rainhas 24">Sousa, Manuel; ''Reis i Rainhas de Pertual''; eiditora SporPress; [[Men Martines]], anho [[2000]]; páigina 24.</ref> (Que el tome l gobierno supremo de to la porbíncia de la Galhiza i de Pertual). Mas hai quien frime que ''Pertual'' deriba de ''Portogatelo'', nome dado por un xefe ouriundo de l [[Eigito]] chamado Catelo, al zambarcar i se stablecer junto de l atual [[Porto]].<ref>{{citar libro|títalo=Ouropa Pertuesa|belume=Tomo I, capítulo 6|páiginas=104}}</ref> La purmeira beç que l nome de Pertual aparece cumo eilemiento de raiç [[heiráldica]], ye nũa carta de donaçon de la [[Eigreija de San Bartolomeu de Campelo|Eigreija de Sen Bartolomeu de Campelo]] por D. [[Fonso Anriqueç|Fonso enriqueç]] an 1129.<ref name="reis-rainhas 23(2)">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> == Stória == {{Ber artigo percipal|[[Stória de Pertual]]}} === Purmeiros pobos === {{Ber artigo percipal|[[Pobos eibéricos pré-romanos]], [[Ambason romana de la Península Eibérica|Romanizaçon]], [[Lusitánia]], [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|Ambasones bárbaras]] i [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|árabe]]}} La [[pré-stória]] de Pertual, ye cumpartida cula de la [[Península Eibérica]]. La region fui poboada por pré-celtas i celtas, dando ourige a pobos, cumo ls [[Galaicos]], [[Lusitanos|Lusitenos]], [[Celtas]] i [[Cinetes]], besitada puls [[fenícios]]<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=38 i 39|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> i [[cartagineses]], i ls [[romanos]] ancorporórun-na ne l sou [[Ampério Romano|Ampério]] (cumo [[Lusitánia]], açpuis 45 a.C.),<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=63 a 79|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> ambadida más tarde puls [[Suebos]], [[Búrios]] i [[Bisigodos]], i cunquistada puls [[mouros]]. an 868, pula [[Recunquista]], fui formado l [[Cundado Portucalense]].<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=116 a 127|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> === Formaçon i cunsulidaçon de l reino === [[Fexeiro:Afonso I de Portugal.jpg|thumb|upright|[[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]], [[Lhista de reis de Pertual|purmeiro rei de Pertual]].]] {{Ber artigos percipales|[[Cundado Portucalense]], [[Andependéncia de Pertual]]}} Mui antes de Pertual cunseguir la sue andependéncia, yá tenie habido algũas tentatibas de cunseguir outonomie más alargada, i anté mesmo l'andependéncia, por parte de ls cundes que gobernában las tierras de l [[reino de la Galiza|reino de la Galhiza]] i ''Portucale''. Para acabar cusse clima andependentista de la nobreza lhocal an relaçon al domínio lhionés, l Rei [[Fonso VI de Lhion i Castielha|Fonso VI de Lion i Castielha]] antregou l gobierno de l [[Reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]] (que nessa altura ancluie ''las tierras de Portucale'') al Conde [[Raimundo de Borgonha]]. Passado muitos fracassos melitares de D. Raimundo cuntra ls [[mouros]], [[Fonso VI de Lion i Castielha|Fonso VI]] decidiu dar an 1096 al primo deste, l [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|Conde D. enrique]], l gobierno de las tierras más a sul de l [[reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]], fundando assi l [[Cundado Portucalense]]. Cul gobierno de l Cunde D. Anrique, l Cundado Portucalense coinciu nun solo ũa política melitar más eificaç na lhuita cuntra ls [[mouros]], cumo tamien ũa política andependentista más atiba, anque nunca haber cunseguido alcançar l'adependéncia. Solo passado la sue muorte, quando l sou filho [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]] chubiu al poder, Pertual cunseguiu la sue andependéncia cula assinatura an 1143 de l [[Tratado de Çamora]], a la par que cunquistou lhocalidades amportantes cumo [[Santaren (Pertual)|Santaren]], [[Lisboua]], [[Palmela]] i [[Ébora]] als [[mouros]].<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=31 a 35|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Treminada la [[Recunquista]] de l território pertués an 1249, l'andependéncia de l nuobo reino benerie a ser ponida an causa bárias bezes por [[Reino de Castielha|Castielha]]. Purmeiro, na sequéncia de la [[Crise de 1383-1385|crise de sucesson]] de [[Fernon I de Pertual|D. Fernendo I]], que culminou na [[Batailha de Aljubarrota]], en 1385.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=57 a 65|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> === Ls çcubrimientos i la Dinastie Felipina === {{Ber artigos percipales|[[Çcubrimientos pertueses]], [[Ampério Pertués]]}} Cula fin de la guerra, Pertual dou ampeço al porcesso de sploraçon i spanson coincido por [[Çcubrimientos pertueses|Çcubrimientos]], i antre figuras afamadas çtacan-se l'[[anfante D. Anrique|anfante D. Henrique]], ''l Nabegador'', i l Rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]]. [[Ceuta]] fui cunquistada en 1415. L [[cabo Bojador]] fui debelgado por [[Gil Eanes|Gil Eenes]] an 1434, i la sploraçon de la cuosta africana prosseguiu anté que [[Bartolomeu Dias]], yá an 1488, cumprobou la quemunicaçon antre ls ouceanos [[Atlántico]] i [[Índico]] debelgando l [[cabo de la Buona Sperança|cabo de la Buona Spráncia]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=13 a 19}}</ref> an debrebe sucesson, çcubrírun-se rotas i tierras na [[Tierra Nuoba|América de l Norte]], na [[Çcubierta de l Brasil|América de l Sul]], i ne l [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Ouriente]], na sue maiorie pul reinado de [[Manuol I de Pertual|D. Manuol I]], ''l Binturoso''. Fui la spanson ne l'Ouriente, subretodo grácias a las cunquistas de [[Afonso de Albuquerque|Fonso de Albuquerque]] que, pula purmeira metade de l seclo XVI, cuncentrou quaije to ls sfuorços de la pertueses, mui anque yá an 1530 [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] tubisse ampeçado la quelonizaçon de l [[Brasil]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=21 a 33}}</ref> L paíç tubo l sou ''seclo de ouro'' por este período. Mas, na [[batailha de Alcácer-Quibir]] (1578), l moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i parte de la nobreza pertuesa perecírun. Chube al trono l [[Anrique de Pertual|Rei-Cardeal D. Anrique]], que morre dous anhos açpuis, abrindo la [[Crise de sucesson de 1580]]: esta resolbe-se cula chubida al trono pertués de [[Felipe II de Spanha]], l purmeiro de trés reis spanholes ([[Dinastie Felipina]]).<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=98 a 103}}</ref> Esse domínio fui treminado a [[1 de Dezembre]] de [[1640]] pula nobreza nacional que, açpuis haber bencido la guarda rial nun repentino golpe-de-stado, açpuis de la cundessa gobernadora de Pertual, coronando [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]] cumo Rei de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=124 a 129}}</ref> === Restauraçon, absolutismo i liberalismo === {{Ber artigos percipales|[[Restauraçon de la Andependéncia]], [[Terramoto de 1755]]}} [[Fexeiro:Joao IV proclaimed king.jpg|thumb|left|Aclamaçon de [[D. Juan IV]], ''l Restaurador''.]] Passado la restauraçon de l'andependéncia de Pertual, seguiu-se ũa guerra cun [[Spanha]] que acabarie solo an 1668, cula assinatura dun [[Tratado de Lisboua (1668)|tratado de paç]] an que Spanha reconhecie an definitibo la restauraçon de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=117 a 122|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> L final de l seclo XVII i la purmeira metade de l seclo XVIII assistírun al frolecimiento de la [[Stória de la mineraçon de l Brasil|sploraçon mineira de l Brasil]], adonde se çcubrírun ouro i piedras preciosas que fazírun de la corte de [[Juan V de Pertual|D. Juan V]] ũa de las más ricas de l'Ouropa. Estas riquezas serbien amenudas bezes para pagar perdutos amportados, maioritariamente de anglaterra (por eisemplo, quaije nun eisistie andústria téstil ne l reino i to ls tecidos éran amportados de anglaterra). L comércio sterno baseaba-se na andústria de l bino i l zambolbimiento eiquenómico de l reino fui ampulsionado, yá ne l reinado de [[Jesé de Pertual|D. Jesé]], puls sfuorços de l [[Marqués de Pombal]], menistro antre 1750 i 1777, para ambertir la situaçon cun grandes reformas mercantilistas. Fui neste reinado que un [[Terramoto de 1755|biolento sismo]] derruiu Lisboua i l'Algarbe, a [[1 de Nobembre]] de [[1755]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=134 a 139}}</ref> Por nun quebrar l'aliança cula anglaterra i recusar-se a aderir al [[Bloqueio Cuntinental]], Pertual fui [[Guerra Peninsular|ambadido]] puls eisércitos [[Napoleon Bonaparte|napoleónicos]] an 1807. La [[Trasferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil (1808-1821)|Corte i la familha rial pertuesa refugiórun-se ne l Brasil]], i la capital zlocou-se pa l [[Riu de Janeiro]], adonde permenecerie anté 1821, quando [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], zde 1816 rei de l ''[[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]]'', regressou a Lisboua para jurar la purmeira [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon]]. Ne l'anho açpuis, l sou filho [[Pedro IV de Pertual|D. Pedro IV]] era porclamado amperador de l Brasil, mantenendo-se, assi i todo l'[[Ampério de l Brasil]] i l Reino de Pertual ounidos pori dieç anhos.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=207 a 209}}</ref> [[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|right|upright=1.5|Mapa enacrónico de l Ampério Pertués (1415–1999).<br /> an colorado - Possessones;<br /> an rosa - Sploraçones, árias de anfluéncia eiquenómica subre supremacie;<br /> an azul - Sploraçones marítimas, rotas i árias de anfluéncia.<br /> Teorie de la çcubierta pertuesa de l'Oustrália nun stá assinalada.]] Pertual bibiu, ne l restro de l seclo XIX, períodos de einorme perturbaçon política i social (la [[Guerras Liberales|guerra cebil]] i repetidas reboltas i pernunciamientos melitares, cumo la [[Reboluçon de Setembre]], la [[Marie de la Fuonte]], la [[Patuleia]], etc.) i solo cul Ato Adicional a la [[Carta Custitucional|Carta]], de 1852, fui possible la acalmia política i l ampeço de la política de fomiento portagonizada por [[Fontes Pereira de Melo]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=218 a 224}}</ref> Ne l final de l seclo XIX, las ambiçones queloniales pertuesas zbarran-se culas anglesas, l que stá na ourige de l [[Ultimato británico de 1890|Ultimato]] de 1890.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=279 a 284}}</ref> La cedéncia a las eisigéncias británicas i ls crecentes porblemas eiconómicos lánçan la monarquie nun çcrédito crecente, i [[Carlos de Pertual|D. Carlos]] i l príncepe heirdeiro [[Lhuís Felipe, Príncepe Rial de Pertual|D. Lhuís Felipe]] son assassinados an [[1 de Febreiro]] de [[1908]]. La monarquie inda stubo ne l poder por más dous anhos, xefiada por [[Manuol II de Pertual|Manuol II]], mas benerie a ser abolida an [[5 de outubre]] de [[1910]], [[Amplantaçon de la República Pertuesa|amplantando-se la República]]. === República, Stado Nuobo i democracie === [[Fexeiro:Hastear da bandeira portuguesa.jpg|thumb|left|Hastear de la bandeira pertuesa, pula sue partecipaçon na [[I Guerra Mundial]].]] {{Ber artigos percipales|[[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910]], [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], [[Reboluçon de ls Crabos]]}} La República ye pouco açpuis anstaurada, an [[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910|5 de Outubre de 1910]], i l moço rei [[Manuol II de Pertual|D. Manuol II]] parte pa l'eisílio an anglaterra.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=157 a 158|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Açpuis bários anhos de anstablidade política, cun lhuitas de trabalhadores, albrotes, alhebantamentos, homicídios políticos i crises financeiras (porblemas que la participaçon na [[I Guerra Mundial]] cuntrebuiu para amalinar), l [[Eisército Pertués|Eisército]] tomou l poder, an 1926. L regime melitar nomenou [[menistro de las Finanças|menistro de las Finenças]] [[António de Oliveira Salazar|Antonho de Oulibeira Salazar]] (1928), porsor de l'[[Ounibersidade de Coimbra]], que pouco açpuis fui nomeado [[Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Persidente de l Cunseilho de Menistros]] (1932). [[Fexeiro:Sempreatentos...aoperigo!.jpg|thumb|right|Suldados pertueses nas matas de [[Angola]], pula [[Guerra Quelonial Pertuesa]].]] Al mesmo tiempo que restaurou las finanças, anstituiu-se l [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], regime outoritário de corporatibismo de Stado, c'un partido solo i sindicatos statales, cun afinidades bien marcadas cul [[fascismo|facismo]] pul menos até 1945.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=304 a 305}}</ref> an 1968, afastado de l poder por malina, sucediu-le [[Marcelo Caetano|Marcelo Caeteno]]. La recusa de l regime an [[Çcolonizaçon|çcolonizar]] las [[Porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]] resultou ne l'ampeço de la [[Guerra quelonial pertuesa|guerra quelonial]], purmeiro en [[Angola]] (1961) i açpuis na [[Guiné-Bissau]] (1963) i an [[Moçambique]] (1964). Mesmo culas críticas de dalguns de ls más antigos oufeciales de l Eisército, antre ls quales l general [[António de Spínola|Antonho de Spínola]], l gobierno parecie determinado an acuntinar esta política.<ref name="tgc">{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=166|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Cul sou lhibro ''Pertual i l Feturo'', an que defendie la ansustentablidade dũa seluçon melitar nas [[Guerra quelonial pertuesa|guerras de l Ultramar]], Spínola serie çtituído, l que agrabou l crecente mal-star antre ls moços oufeciales de l'Eisército, ls quales, ne l die [[Reboluçon de l Crabos|25 Abril de 1974]] zancadeórun un golpe de stado.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 172|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Açpuis este sucediu-se un período de cunfronto político mui aceso antre fuorças sociales i políticas, zeinado cumo [[Porcesso Rebolucionário an Curso|Porcesso Rebolucionário en Curso]], cun special énfase pul l [[Berano]] de [[1975]], la que se chamou [[Berano Caliente]], ne l qual l paíç stubo quaije caendo nun nuobo período de ditadura, desta beç de ourientaçon quemunista. Neste período Pertual [[Çcolonizaçon pertuesa de la África|cuncede la andependéncia]] de to las sues antigas quelónias an África.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> [[Fexeiro:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08).jpg|thumb|right|"Foto de Familha" na cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].]] [[Fexeiro:Portuguese colonial war blank map.svg|thumb|left|upright|Mapa de Pertual i de las porbíncias ultramarinas, an África, ne l tiempo de la Guerra Quelonial (1961–1974).]] A [[25 de Nobembre]] de [[1975]] bários setores de la squierda radical (eissencialmente páraquedistas i polícia melitar na Region Melitar de Lisboua), probocados pulas amboras, liban a cabo ũa tentatiba de golpe de stado, que inda assi nun ten nanhue liderença clara. L [[Grupo de l Nuobe]] reage ponendo an pátrica un plano melitar de repuosta, liderado por [[António Ramalho Eanes|Antonho Ramalho Eanes]]. Esta bitória i ne l'anho açpuis cunsulida-se la [[democracie]]. L própio Ramalho Eanes ye ne l'anho açpuis l purmeiro Persidente de la República eilegido por sufrágio ounibersal. Aproba-se ũa [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon democrática]] i stablecen-se ls poderes políticos locales (outarquies) i gobiernos outónomos regionales ne ls [[Region Outónoma de l Açores|Açores]] i [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Antre las décadas de 1940-60, Pertual fui nembro co-fundador de la [[NATO]], [[OCDE]] i [[EFTA]], salindo desta redadeira an 1986, para se ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=176|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> an 1999, Pertual ajuntou-se a la [[Zona Ouro|Zona Euro]],<ref>{{citar web |url=http://www.ecb.europa.eu/home/html/index.en.html |títalo=Banco Central Ouropeu |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i inda nesse anho, antregou la soberanie de [[Macau]] a la [[República Popular de la China]].<ref>{{citar web |url=http://www.fd.ul.pt/ICJ/luscommunedocs/ascensaojoseolibeira3.pdf |títalo=La legislaçon de Macau ne l termo de la admenistraçon pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde la sue adeson a l'Ounion Ouropeia, l paíç presidiu l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes, la redadeira de las quales an 2007, recibindo la cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].<ref name="pue">{{citar web |url=http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |títalo=La persidéncia pertuesa de la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> == Política == An Pertual, la percipal lei ye la [[Custituiçon de la República Pertuesa|Custituiçon]], datada de 1976, i que rigula to las outras. Outras leis amportantes son l [[Código Cebil Pertués|Código Cebil]] (1966), l Código Penal (1982), l Código Comercial (1888), l Código de Porcesso Cebil (1961), l Código de Porcesso Penal i l Código de l Trabalho. Todas estas leis ténen xufrido rebisones zde la sue publicaçon oureginal.<ref name="pol">{{citar web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |títalo=Política de Pertual |acessodata=15 de Outubre de 2008}}</ref> Eisisten quatro uorgonos de Soberanie: l [[Persidente de la República]] (Xefe de Stado – poder moderador, cun algun poder eisecutibo), l'[[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] (Parlamiento – poder legislatibo), l [[Gobierno de la República Pertuesa|Gobierno]] (poder eisecutibo) i ls [[Tribunales]] (poder judicial). Bigora ne l paíç un regime [[Semipresidencialismo|semipresidencialista]], que al lhargo de las bárias rebisones custitucionales ben sacando poder al Persidente de la República.<ref name="pol"/> L Persidente de la República ye l [[Xefe de Stado]] i ye eilegido por [[sufrágio ounibersal]] para un mandato de cinco anhos, eisercendo un triplo ancarrego: de fiscalizaçon, subre la atebidade de l Gobierno, de comando, cumo Comandante Supremo de las Fuorças Armadas (Eisército, Armada, Fuorça Aéria, Guarda), i de repersentaçon formal de l Stado pertués ne l sterior. Reside oufecialmente ne l Palácio de Belén, an Lisboua.<ref name="pol"/> == Relaçones sternas == {{Artigo percipal|[[Política sterna de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portuguese embassy map.png|upright=1.25|thumb|An azul, ls paízes cun ambaixadas pertuesas.]] La política sterna de Pertual stá lhigada al sou papel stórico cumo figura amportante de l'[[Çcubrimientos pertueses|Era de ls Çcubrimientos]] i detentor de l zaparecido [[Ampério Pertués]]. Pertual ye un nembro fundador de la [[NATO]] (1949), [[OCDE]] (1961) i de la [[EFTA]] (1960); deixando este redadeiro an 1986 para s'ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/ue/ |títalo=Pertual i la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i fundador de la purmeira Agéncia anternacional pa las Einergies Renobábles (IRENA). an 25 de Júnio de 1992, Pertual tornou-se un [[Acordo de Schengen|Stado-Nembro de l Spácio Schengen]], i an 1996, co-fondou la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP).<ref name="cplp">{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/portugues/ |títalo=Promoçon de la léngua pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Pertual ten beneficiado seneficatibamente de l'Ounion Ouropeia, i ye un proponente de l'antegraçon ouropeia. Stubo na persidéncia de l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes (an [[1996]], [[2000]] i [[2007]]), tenendo todas eilhas sido bien sucedidas. Pertual aporbeitou las sues persidéncias para lhançar un diálogo antre l'OO i [[África]], tornar l'eiquenomie ouropeia más dinámica i cumpetitiba i, na redadeira persidéncia, custituir i assinar, an cunjunto culs restantes Stados-nembros, l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado Reformador]].<ref name="pue"/> Pertual fui un nembro fundador de la [[NATO]]; ye un nembro atibo de l'aliança al, por eisemplo, cuntribuir proporcionalmente cun grandes cuntingentes nas fuorças de la paç ne ls [[Balcanas]]. Pertual porpuso la criaçon de la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP) para melhorar ls sous lhaços culs outros paízes falantes de la [[léngua pertuesa|lhéngua pertuesa]].<ref name="cplp"/> Para alhá desso, ten partecipado, a la par cula Spanha nũa série de [[Cunferéncia Ibero-Amaricana|cimeiras Eibero-Amaricanas]]. Pertual abogou firmemente l'andependéncia de [[Timor-Leste]], ũa antiga porbíncia ultramarina, ambiando tropas i denheiro para Timor-Leste, an streita colaboraçon culs [[Stados Ounidos]], aliados [[Ásia|asiáticos]] i l'[[ONU]].<ref name="ponu">{{citar web |url=http://www.missionofportugal.org/mop/index.php?option=com_content&view=article&id=74&Itemid=28 |títalo=Pertual nas Naciones Ounidas |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ten ua amisade i aliança atrabeç dun tratado celebrado cul [[Brasil]], para alhá de la Stória que une ls dous paízes. Pertual deten l'[[Aliança Luso-Británica|aliança más antiga de l mundo]], que fui celebrada cul [[Reino Ounido]] i se manten anté als dies de hoije.<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/polexternas/bilaterais/ |títalo=Relaçones bilaterales de Pertual |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L solo litígio anternacional ye cul munecípio de [[Oulibença]]. Pertués zde 1297, l munecípio de Oulibença fui cedido a la Spanha pul [[Tratado de Badajoç]], an 1801, passado la [[Guerra de las Laranjas|Guerra de las Lharanjas]]. Pertual dixo que le pertencie, an 1815, pul [[Tratado de Biena]]. Inda assi, las relaçones diplomáticas bilaterales entre ls dous paízes bezinos son cordiales, bien cumo na Ounion Ouropeia.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html#Issues|títalo=Subre ls litígios anternacionales de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Fuorças melitares i policiales == [[Fexeiro:PoA Chaimite V-200 convoy DF-SD-04-08002.JPEG|left|thumb|[[Chaimite (beiclo blindado)|Chaimites]] an misson de paç pula [[ONU]], na [[Bósnia i Heirzegobina]].]] {{Artigo percipal|[[Fuorças Armadas Pertuesas]] i [[Stória melitar de Pertual]]}} Las fuorças armadas ténen trés ramos: [[Eisército Pertués|Eisército]], [[Marina Pertuesa|Marina]] i [[Fuorça Aérea Pertuesa|Fuorça Aéria]].<ref>{{citar web|url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/|títalo=Menistério de la Defesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls melitares de Pertual serben, subretodo, cumo ũa outo-defesa bigorosa cũa misson de porteger l'antegridade territorial de l paíç, i dar [[Ajuda houmanitária|upa houmanitária]] i de sigurança ne l paíç i ne l strangeiro.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Defesa/politica/ |títalo=Política de la Defesa Nacional |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde l'ampeço de la [[década de 2000]], l [[serbício melitar oubrigatório]] yá nun ye patricado.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/legis/ |títalo=Legislaçon relatiba al recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L'eidade pa l recrutamiento beluntairo ye fixada ne ls 18 anhos.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/ |títalo=Recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ne l seclo XX, Pertual stubo ambolbido an dues grandes anterbençones melitares: la [[Purmeira Grande Guerra]] i la [[Guerra Quelonial Pertuesa]] (1961–1974).<ref name="tgc"/> Pertual ten partecipado an missones de manutençon de la paç an [[Timor-Leste]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Kosobo]], [[Afeganistan|Afegenistan]], [[Eiraque]] (Nasiriyah), i ne l sul de l [[Líbano]]. Pertual ten ũa Brigada de Riaçon Debrebe i Tropa de Centro de Ouperaçones Speciales.<ref name="ponu"/> La sigurança de la populaçon stá a ancarrego de la [[Guarda Nacional Republicana]] (GNR) i de la [[Polícia de Sigurança Pública]] (PSP).<ref>{{citar web|url=http://www.gnr.pt/|títalo=GNR – Guarda Nacional Republicana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.psp.pt/|títalo=PSP – Polícia de Sigurança Pública|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá destas, Pertual ten la [[Polícia Judiciária]] (PJ),<ref>{{citar web|url=http://www.policiajudiciaria.pt/|títalo=PJ – Polícia Judiciária|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que ye l percipal [[Polícia|uorgano policial]] de ambestigaçon creminal de l paíç, bocacionado pa l cumbate a la grande criminalidade, nomenadamente al crime ourganizado, terrorismo, tráfico de stupefacientes, corrupçon i creminalidade eiquenómica i finenceira. La Polícia Judiciária stá antegrada ne l [[Menistério de la Justícia (Pertual)|Menistério de la Justícia]], atuando subre l'ourientaçon de l [[Menistério Público de Pertual|Menistério Público]]. == Geografie == {{Ber artigo percipal|[[Geografie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Ribeira de S.Bento.jpg|thumb|right|Ribeira de San Bento, [[Loriga]], [[Guarda]].]] Lhocalizado ne l stremo sudoeste de l'Ouropa, Pertual Cuntinental fai frunteira solo c'un outro paíç, la [[Spanha]]. L território ye debedido ne l cuntinente pul riu percipal, l [[Riu Tejo|Teijo]]. Al norte, la paisaige ye muntanhosa nas zonas de l'anterior cun prainos, antercalados por árias que premiten l zambolbimiento de l'agricultura. A sul, anté l'Algarbe, l relebo ye caratelizado por prainos, sendo las serras sporádicas. Outros rius percipales son l [[Riu Douro|Douro]], l [[Riu Minho|Minho]] i l [[Riu Guadiana|Guadiana]], que tal cumo l Teijo nácen na Spanha. Outro riu amportante, l [[Riu Mondego|Mondego]], nace na [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]] (de las más altas muntanhas de Pertual Cuntinental – 1993 m de [[altitude]] mássima).<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=257}}</ref> Las ilhas de ls [[Açores]] stán lhocalizadas ne l ''[[rift]]'' médio de l Ouceano Atlántico; dalgũas de las ilhas tubírun atebidade bulcánica recente: [[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]] an 1563, i [[Bulcon de l Capelinhos|Capelinhos]] an 1957, que oumentou l'ária oucidental de la [[Ilha de l Faial]].<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=264}}</ref> L [[Banco D. Juan de Castro]] ye un gran bulcon submarino que chimpa antre las ilhas [[Ilha Terceira|Terceira]] i San Miguel i stá 14 m ambaixo de la superfice de l mar. antrou en erupçon an 1720 i formou ũa ilha, que se mantubo anriba de la tona de auga por bários anhos. Ũa nuoba ilha puode aparecer nun feturo nun mui loinge. L punto más alto de Pertual ye l [[Monte Pico]] na [[Ilha de l Pico]], un antigo [[bulcon]] que chega a 2351 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=554}}</ref> [[Fexeiro:Azoren (14).jpg|thumb|left|[[Ilha de l Pico]], [[Açores]]: l punto más alto de Pertual.]] Las ilhas de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], alrobés de ls Açores que s'ancuntran na ária de l [[rift]] médio de l Ouceano Atlántico, stan ne l'anterior de la [[placa africana]] i la sue formaçon debe-se a la atibidade dun ''[[hot-spot]]'' nun relacionado cula [[tetónica de placas|circulaçon tetónica]]. Esta situaçon de stablidade i lhocalizaçon ne l'anterior de la [[placa tetónica]] liba a que este seia l território de l paíç menos peligroso para [[sismo]]s. La redadeira eirupçon bulcánica de que hai eibidéncia acunteciu fai pori 6000 anhos, na [[ilha de la Madeira]], manifestando-se atualmente l bulcanismo de forma andireta, pula lhibertaçon de gases bulcánicos perfundos i augas calientes i gaseificadas çcubiertas nas abertura de [[túnel|túneis]] rodobiários i galeries de cataçon de auga ne l'anterior de l'ilha percipal. L punto más alto de l território ye l [[Pico Ruibo]] cun 1862 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=439}}</ref> [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|thumb|right|[[Praia de la Marina]], [[Lagona (Algarbe)|Lagona]], [[Algarbe]].]] La cuosta pertuesa ye stensa: ten 1230&nbsp;km an Pertual cuntinental, 667&nbsp;km ne ls Açores, 250&nbsp;km na Madeira adonde se ancluen tamien las Ilhas Desertas, las Ilhas Salbaiges i l'Ilha de l Puorto Santo. La cuosta formou galanas praias, cun bariadade antre falésias i arenales. Na [[Ilha de l Porto Santo|Ilha de l Porto Sento]] ũa formaçon de dunas de ourige ourgánica (alrobés de l'ourige mineral de la cuosta pertuesa cuntinental) cun pori 9&nbsp;km ye un punto turístico mui apreciado anternacionalmente. Ũa caratelística amportante na cuosta pertuesa ye la [[Ria de Abeiro]], stuário de l [[riu Bouga]], acerca de la cidade de [[Abeiro]], cun 45&nbsp;km de cumprimiento i un mássimo de 11&nbsp;km de anchura, rica an peixe i abes marinas. Eisisten quatro cenhales, i entre estes bárias ilhas i ilhotas, i ye adonde quatro rius ancuntran l ouceano.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=82}}</ref> Cula formaçon de cordones litorales definiu-se ũa laguna, bida cumo un de ls eilemientos hidrográficos más marcantes de la cuosta pertuesa. Pertual ten ũa de las maiores [[Zona Eiconómica Sclusiba|zonas eiconómicas sclusibas]] (ZEE) de l'Ouropa, tenendo pori 1 683 000&nbsp;km².<ref name="ReferenceA">{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=35|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> === Clima === [[Fexeiro:Serra da Estrela II Portugal.jpg|thumb|right|[[Stáncia de Esqui Bodafone|Stáncia de squi]] na [[Serra de la Streilha]].]] an Pertual cuntinental, las temperaturas médias anhiegas son 13&nbsp;°C ne l norte i 18&nbsp;°C ne l sul. Las ilhas de la Madeira i de ls Açores, debido a la sue lhocalizaçon ne l'Atlántico, son más húmadas i chubiosas, i c'un anterbalo de temperaturas menor. Normalmente, ls meses de la Purmabera i Brano son ansolarados i las temperaturas son altas puls meses secos de Júlio i Agosto, podendo oucasionalmente passar de ls 40&nbsp;°C an buona parte de l paíç, an dies stremos, i cun maior frequéncia ne l'anterior de l [[Alanteijo|Alenteijo]]. Ls Branos son amerosos nas tierras altas de l Norte de l paíç i na region lhitoránea de l stremo norte i central. L Outonho i l Ambierno son eirosos, chubiosos i frescos, sendo más frius ne ls çtritos de l norte i centro de l paíç, ne ls quales hai temperaturas negatibas puls meses más frius. Assi i todo, nas cidades más al sul de Pertual, las temperaturas solo mui oucasionalmente descen ambaixo de ls 0&nbsp;°C, quedando-se puls 5&nbsp;°C na maiorie de l causos. La [[niebe]] acuntece regularmente an trés çtritos al Norte de l paíç ([[Çtrito de la Guarda|Guarda]], [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]] i [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]]) i deminui la sue oucorréncia an direçon al sul, anté quedar eineisistente na maiorie de l'[[Algarbe]]. Ne l'Ambierno, temperaturas anferiores a -10&nbsp;°C i [[nebon]]es oucorren cun dalgũa frequéncia an puntos restritos, tales cumo la [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]], la [[Serra de l Gerés|Sierra de l Gerés]] i la [[Serra de Montesinho|Sierra de Montesinho]], podendo nebar de Outubre a Maio nestes lhocales.<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – L Meio Natural|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=32 i 32a|id=ISBN 972-47-2357-7}}</ref> === Percipales cidades === [[Lisboua]] (pori 550&nbsp;000 habitan [[Fexeiro:Lisboa-lisbon- panorama.jpg|thumb|upright=4|center|[[Lisboua]] – La maior cidade pertuesa i tamien la capital de Pertual (bida de l toplo de l [[Cristo Rei]])]] [[Fexeiro:porto3flat-cc-contr-oliv1002.jpg|thumb|upright=4|center|[[Porto]] – Segunda maquer cidade pertenuesa]] {{clear}} == Eiquuenomie == {{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Lisboa-Oceanario.jpg|thumb|right|[[Oceanário de Lisboua|Oceenário]]<nowiki/>u [[Oceanário de Lisboua|de Lisboua]].]] Zde 1985, l paíç entrou n'un porcesso de modernizaçon n'un ambiente mi stable (1'5 anté hoije) i juntou-se a la [[Ounion Ouropeia]] an 1986. porisibos gobiernos fazirun bárias reformas, paitiuoórun muitas ampresas cuntroladasu pul Stado i liberalizórun árias-chabe de la eiquenomie, encluindo ls setores de las [[telecomunicaçones]] i finenceiros. Pertual zambolbiu ua eaquenomie crecentemente baseada en serbícios i fui un de l onze nembros fundadores de la moeda ouropeia – l [[Ouro]] – en 1999. Ampeçou a circuaar la sue [[Ouro|nuoba moeda]] en [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]]<nowiki/> de [[2002]] cun [[ourozona|11 outros stados nembros]] de la [[Ounion Ouropeia]]. L crecimiento eiconómico pertués stuboúarriba de la média de la [[Ounion Ouropeia]] na maior parte de la [[década de 1990|década]] a[[década de 1990|e 1990]]. Lu [[Porduto Anterno Bruto|PIB]] per capita ronda ls 7l% de las maiores eiquenomies ouucidentales ouropeias. La lista ourdruobda enual de cumpetitebl iuade de 2005 de l '' Fórun Eiconómico Mundial '' (WEF – World Economic Forum), coloca Pertual ne l 22º lugar, delentre de paízes cumo la [[Spanha|Spenha]], [[Irlanda|Irlenda]], [[Fráncia]], [[Bélgica|Bélgiaa]] i de la aidade de [[Hong Kong]]. Esta classeficaçon repersenta ua chubida de dous lugares face a la posiçon de 2004. Ne l cuntesto tecnológico, Pertual aparece na 20ª posiçon de la lista i na rubrica de las enstituiçones públicas, Pertual ye 15ª melhor.<ref>{{citar web|url=http://www.investinportugal.pt/MCMSAPI_vPT/HomePage/Notícias/PORTUGAL+SOBE+DOIS+LUGARES+NO+RANKING+DA+COMPETITIBIDADE.htm|títalo=Zambolbimiento Tecnológico|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en parte, cul recurso a fondos de la [[Ounion Ouropeia]], l paíç fizo nas dues redadeiras décadas ambestimientos abultados en bárias enfraestruturas, çpondo hoije dua stensa rede de outo-stradas i beneficiendo de buonas acessiblidades rodobiárias i ferrobiárias. [[Fexeiro:25_de_Abril_Bridge_2007.jpg|thumb|left|[[Puonte 25 de Abril]] en [[Lisboua]], sob fuorte nebulosidade.]] Cun un passado predominentemente agrícola, atualmente i debido a to l zambolbimiento que l paíç registou, la strutura de la eiquenomie baseia-se ne ls serbícios i na endústria, que repersenten 67,8% i 28,2% de l [[BAB]].<ref>Fuonte: [[INE]], 2004</ref> La agricultura pertuesa stá bien adatada debido al clima, relebo i tierras faborables. Nas redadeiras décadas, entensificou-se la modernizaçon agrícola, ambora inda cerca de 12% de la populaçon atiba trabalhe na agricultura. Las oulibeiras (4000&nbsp;km²), ls [[benie|binhedos]] (3750&nbsp;km²), l [[trigo]] (3000&nbsp;km²) i l [[milho]] (2680&nbsp;km²) son porduzidos en árias bastente bastas. Ls [[bino]]s (specialmente l [[Bino de l Porto]] i l [[Bino de la Madeira]]) i [[azeite]]s pertueses son bastente apreciados debido a la sue qualidade. Tamien, Pertual ye pordutor de [[fruita]] de qualidade selecionada, nomeadamente las [[laranja|larenja]]s algarbias, la [[péra-peinha]] de la region Oeste, la [[cereija]] de la Gardunha i la [[banana|benena]] de la Madeira. Outras porduçones son de [[horticultura]] ó [[floricultura]], cumo la [[raba doce]], ólio de [[girassol]] i [[tabaco]].<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=34|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> La amportença eiconómica de la pesca ten benido a deminuir, ampregendo menos de 1% de la populaçon atiba. La deminuiçon de l ''stocks'' de recursos piscatórios refletiu-se na reduçon de la frota pesqueira pertuesa que, ambora tenga benido a modernizar-se, inda ten dificuldade en cumpetir cun outras frotas ouropeias. Apesar de la reduzida stenson de la plataforma cuntinental pertuesa, eisiste algua dibersidade de speces nas augas de la ZEE de Pertual, ua de las maiores de la Ouropa. La frota pertuesa efetua catura en augas enternacionales i nas ZEE de outros paízes. Ne l sou to, las speces más caturadas son la [[sardina]], l [[carapau]], l [[polbo]], l [[peixe-spada|peixe-espada-preto]], la [[cabalha]] i l [[atun]]. Ls portos cun maior zambarque de pescado, en 2001, fúrun ls de [[Matosinhos]], [[Peniche]], [[Olhon]] i [[Sesimbra]].<ref name="ReferenceA"/> [[Fexeiro:Portugal Exclusive Economic Zone (pt).svg|thumb|right|[[Zona Eiconómica Sclusiba de Pertual]].]] Las maiores endústrias trasformadoras son ls téxteis, calçado, cabedal, mobliário, mármores, cerámica (de çtacar la [[Bista Alegre (ampresa)|Bista Alegre]]) i la corcha. Las endústrias modernas zambolbírun-se seneficatibamente: refinaries de petrólio, petroquímica, porduçon de cimento, endústrias de l altemoble i nabales, endústrias eilétricas i eiletrónicas, maquinarie i endústrias de l papel. Pertual ten un de ls maiores cumplexos de endústrias petroquímicas ouropeus situado en [[Sines]] i dotado dun porto. La endústria altemoble tamien ye relebente en Pertual i localiza-se en [[Palmela]] (a maior enfraestrutura ye la [[Outoeuropa]]), [[Setúbal]], [[Porto]], [[Abeiro]], [[Braga]], [[Santaren (Pertual)|Sentaren]] i [[Azambuja]]. La [[corcha]] ten ua porduçon bastente seneficatiba: Pertual porduç 54% de la corcha porduzida ne l mundo.<ref>{{citar web |url=http://www2.ctt.pt/fewcm/wcmservlet/ctt/grupo_ctt/imprensa/imprensa/imprensa61.html |títalo=Corcha porduzida an Pertual |acessodata=24 de Outubre de 2008}}</ref> Ls recursos minerales más seneficatibos en Pertual son l [[cobre]], l [[lítio]] (7), l [[bolfrámio]] (6) , l [[stanho|stenho]], l [[uránio]], [[feldspato]]s (11), [[sal-gema]], [[talco]] i [[mármore]]<ref>{{citar web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2006/myb3-2006-po.pdf|títalo=USGS-Minerals Yearbook 2006 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}} (ls algarismos antre parénteses andican posiçon de l paíç an tenermos mundiales cumo pordutor).</ref> Alguns de ls recursos naturales, tales cumo ls bosques que cobren cerca de 34% de l paíç, son nomeadamente: [[pinheiro]]s (13500&nbsp;km²), [[subreiro]]s (6800&nbsp;km²), [[carrasco]]s (5340&nbsp;km²) i [[eucalito]]s (2430&nbsp;km²). La [[baláncia comercial]] de Pertual ye, hai muito, deficitária, cul balor de las [[sportaçon]]es a cobrir solo 65% de l balor de las [[amportaçon]]es en 2006.<ref>{{citar web|url=http://stats.oecd.org/wbos/viewhtml.aspx?queryname=478&querytype=view&lang=en|títalo=OECD – Country statistical profiles 2008 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores sportaçones corresponden als téxteis, bestuário, máquinas, material eilétrico, beiclos, eiquipamientos de trasporte, calçado, couro, madeira, corcha, papel, entre outras.<ref>Fuonte: INE, 2002</ref> L paíç amporta principalmente pordutos benidos de la Ounion Ouropeia: [[Spanha|Spenha]], [[Almanha|Almenha]], [[Fráncia]], [[Eitália]] i [[Reino Ounido]]. === Einergie === {{Artigo percipal|[[Einergie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Alqueva dam.JPG|thumb|left|[[Barraige de l Alqueba]], [[Alanteijo|Alenteijo]] ]] Pertual ye un paíç altamente deficitário en tenermos einergéticos, amportendo atualmente a totalidade de l [[Cumbustíbel fóssil|cumbustibles fósseis]] que cunsume.<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/balancetable.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=2005 IEA Energy Statistics – Energy Balances for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Tal fato amplica que en 2005 Pertual amportou 87,3 % de la einergie total que cunsumiu (en [[tep]]s).<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/indicators.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Energy Indicators for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Relatibamente a la porduçon de eiletricidade, Pertual porduziu en 2005 85 % de la eiletricidade que cunsumiu (amportendo ls restentes 15 %).<ref name="einergy">{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/electricitydata.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Electricity/Heat in Portugal in 2005|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La porduçon doméstica total nesse mesmo enho fui 46 575 GWh repartida de l seguinte modo en tenermos de las fuontes outelizadas: nun renobables 80,8 % ([[carbon]] 32,7 %, [[gáç natural]] 29,2 %, [[petrólio]] 18,9 %); renobables 19,2 % ([[hidroelétrica]] 11 %, [[einergie eiólica|eiólica]] 3,8 %, [[biomassa]] 3,0 %, outras 1,4 %).<ref name="einergy" /> '''Einergies renobables''' [[Fexeiro:Parque eolico vila nova condeixa portugal 2.jpg|thumb|right|Parque eiólico en [[Bila Nuoba (Miranda de l Corbo)|Bila Nuoba]], [[Miranda de l Corbo|Mirenda de l Corbo]].]] L gobierno de Pertual pretende que até 2010, 45 % de la eiletricidade porduzida seia oubtida a partir de fuontes renobables.<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – pág. 6|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La [[Barraige de l Alqueba]], ne l Alenteijo — serbindo la eirrigaçon de ls campos i gerendo einergie hidroelétrica, que criou l maior lago artificial na region oucidental de la [[Ouropa]] i fui un de ls maiores porjetos de ambestimiento de l paíç. en 2007, fui einaugurada ua de las maiores centrales de [[Einergie solar|einergie solar fotoboltaica]] de l mundo (11 MW), en [[Brinches]], cunceilho de [[Serpa]]<ref>{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6505221.stm|títalo=Portugal opens manjor solar plant|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i en fase de custruçon encontra-se aqueilha que será a maior de l mundo ne l sou tipo (62 MW),<ref>{{citar web|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=38245|títalo=PORTUGAL: Making Up for Lost Time in Renewable Energy|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> situada en [[Amareleija]], cunceilho de [[Moura]], cuja montaige deberá star totalmente cuncluída en 2010. Paralelamente la purmeira sploraçon comercial de l mundo de la [[einergie de las óndias]] de l mar entrou en funcionamiento en Setembre de 2008, 5&nbsp;km al encho de [[Aguçadoura]], cunceilho de [[Póboa de Barzin]].<ref>{{citar web|url=http://www.ambienteonline.pt/noticias/detalhes.php?id=7006|títalo=Porduçon de einergie a partir de las óndias arrinca cun porjeto de la Enersis|acessodata=30 de Nobembre de 2008}}</ref> Tamien la poténcia enstalada en parques eiólicos será oumentada para 5100 MW en 2012 (contra ls 2000 MW enstalados até meados de 2007) enquento la poténcia hidroelétrica enstalada deberá atingir ls 7000 MW en 2020 (contra ls cerca de 5000 MW de 2005).<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – págs. 8 i 13|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls ambestimientos en einergies renobables en Pertual poderán totalizar 12 mil milhones de ouros até 2012 i 120 mil milhones de ouros até 2020.<ref>{{citar web|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2008/jun/06/renewableenergy.alternativeenergy|títalo=The Guardian – World's biggest solar farm at centre of Portugal's ambitious energy plan|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Trasportes === {{Artigo percipal|[[Trasportes an Pertual]]}} [[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama.jpg|right|thumb|[[Puonte Basco de la Gama]], subre l [[Riu Teijo]], a maior de la [[Ouropa]]]] Ls trasportes fúrun encarados cumo ua prioridade na [[Anhos 90|década de 1990]], subretodo debido al oumiento de la outelizaçon de beiclos altemobles i a la endustrializaçon. Pertual fui un de ls purmeiros paízes de l Mundo a tener ua [[outo-strada]], einaugurada en [[1944]], ligendo [[Lisboua]] al [[Stádio Nacional]], la fetura Outo-strada [[Lisboua]]-[[Cascales]] (atual [[A5]]). Inda assi, enque tenéren sido más tarde custruídos alguns outros troços nas décadas de 1960 i 1970, solo ne l final de la década de 1980 fui ampeçada la custruçon de outo-stradas en grende scala. Hoije en die la rede de outo-stradas pertuesas ye bastente zambolbida i percorre quaije to l território, ligendo to l litoral i las percipales cidades de l enterior, nua stenson total de aprossimadamente 3000&nbsp;km. Hai inda ls [[Eitinerário Percipal|Eitinerários Percipales]] (IP's) i ls [[Eitinerário Cumplementar|Itinerários Cumplementares]] (IC's) que puoden ser custituídos por outo-stradas, bias rápidas (strada çtinada solo la tráfego motorizado, cun cruzamientos çnibelados i de acesso restrito a nós de ligaçon) i [[Strada Nacional|stradas nacionales]]. L paíç ten 68.732&nbsp;km de rede de stradas, de ls quales cerca de 2600&nbsp;km fázen parte dun sistema de outo-stradas. Destes, cerca de 900&nbsp;km nun requíren l pagamiento de [[portaige]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.agenciafinanceira.iol.pt/noticia.php?id=955727&main_id=|títalo=Pertual ye de ls paízes cun más portaiges|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Até [[2012]], la stenson de la rede de outo-stradas deberá oumentar até als 3187&nbsp;km. Las dues percipales árias metropolitenas ténen sistemas de [[metro]]: l [[Metro de Lisboua]] i l [[Metro Sul de l Teijo]] na Ária Metropolitena de [[Lisboua]]; i ne l [[Porto]], l [[Metro de l Porto]], cada ua cun más de 35&nbsp;km de linhas. [[Fexeiro:Lisboa-Santa Apolonia Portugal.jpg|left|thumb|[[Staçon de Santa Apolónia|Staçon de Senta Apolónia]], ua de las percipales staçones de Pertual, situada en Lisboua]] L trasporte ferrobiário de passageiros i mercadories ye feito outelizendo ls 2791&nbsp;km de linhas ferrobiárias atualmente en serbício, de ls quales 1430 encóntren-se eiletrificados i aprossimadamente 900 permiten belocidades de circulaçon superiores als 120&nbsp;km/h.<ref>{{citar web|url=http://www.refer.pt/pt/exploracao.php?id=538&idold=531|títalo=REFER EP – Rede Gerida|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La rede ferrobiária ye gerida pula [[REFER]] enquento que ls trasportes de passageiros i mercadories son de la respunsablidade de la [[Caminos de Fierro Pertueses]] (CP), ambas ampresas públicas. en 2006 la CP trasportou 133 milhones de passageiros i 9,75 milhones de toneladas de mercadories.<ref>{{citar web|url=http://www.cp.pt/cp/displayPage.do?vgnextoid=6a73df63e25a4010VgnVCM1000007b01a8c0RCRD|títalo=La CP|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La fase de cuncurso para la custruçon i sploraçon dua rede ferrobiária de alta belocidade, cun las ligaçones Lisboua–Madrid, Lisboua–Porto i Porto–Bigo, tenerá ampeço en 2008 para la purmeira, enquento que ls cuncursos para las ligaçones Lisboua–Porto i Porto–Bigo deberen ser lençados en 2009. La sploraçon deberá ampeçar en 2013 nas ligaçones Lisboua–Madrid i Porto–Bigo i en 2015 na ligaçon Lisboua–Porto. L ambestimiento prebisto para estas trés ligaçones ye de 7790 milhones de ouros. en studo sten más dues linhas de alta belocidade: Abeiro–Salamenca i Ébora–Faro.<ref>{{citar web|url=http://www.rave.pt/tabid/166/Default.aspx|títalo=RABE – La Rede de Alta Belocidade an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Trensportes Aereos == Lisboua ten ua posiçon geográfica que a torna nun punto de scala para muitas cumpenhas aéreas strengeiras ne ls aeroportos en to l paíç. L Gobierno stá atualmente a studar l porjeto para la custruçon dun nuobo Aeroporto enternacional en [[Alcochete]], para sustituir l atual aeroporto de la Portela, en Lisboua (LIS). Atualmente, ls aeroportos más amportentes son ls aeroportos de [[aeroporto de Lisboua|Lisboua]] (''Portela''), [[aeroporto de Faro|Faro]] (FAO), [[aeroporto de l Porto|Porto]] (''Frencisco Sá Carneiro'') (OPO), [[aeroporto de la Madeira|Funchal]] (FNC) (''[[Ilha de la Madeira|Madeira]]''), [[Aeroporto Juan Paulo II|Punta Delgada]] (''Juen Paulo II'' - [[Açores]] (PDL)) , [[Terceira]] (TER) i [[Beja]] (BYJ). Altres aeroportos i aerodromos: [[Bergancia|Bergencia]] (BGC), [[Bila Rial]] (VRL), [[Cascais]] (PCS), [[Biseu]] (VSE), [[Porto Santo|Porto Sento]] (PSO), [[Horta]] (HOR), [[Santa Maria|Senta Maria]] (SMA), [[Braga]] (BGZ), [[Cobilha]] (COV), [[Chabes]] (CHV), [[Coimbra]] (PCO), [[Abeiro]] (PAV), [[Ebora]] (PEV) i [[Portimao]] (PRM). === Quemunicaçones === [[Fexeiro:A28 No da Povoa de Varzim.JPG|thumb|right|Outo-Strada [[A28]], ne l [[Norte de Pertual]].]] Pertual ten ua de las más altas taxas de penetraçon de [[telemoble]]s ne l mundo, sendo que l númaro de apareilhos de quemunicaçones móbeis yá ultrapassou l númaro de la populaçon total (a la data de 2007, l númaro de outelizadores era de 13.413 milhones). Esta rede tamien ouferece conexones sin filo a la [[Anterneta|''enterneta'' moble]], i abrenge to l território. Ne l final de l purmeiro trimestre de 2008 eisistien en Pertual cerca de 1,713 milhones de outelizadores cun acesso a la ''enterneta'' en [[Banda ancha|benda encha móbel]] i cerca 1,58 milhones de acessos a la [[Anterneta|''enterneta'' fixa]], de ls quales aprossimadamente 1,52 milhones en [[banda ancha|benda encha]]. Pula purmeira beç, l númaro de outelizadores de benda encha moble ultrapassou l númaro de clientes de benda encha fixa.<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258722#n3|títalo=Relatório de la ANACOM subre l acesso a la ''Anterneta''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La maiorie de ls pertueses assiste a la [[Telebison por cabo|telebison atrabeç de cabo]]. Tenendo en cunta ls crecimientos en ambas las tecnologies, ne l final de l purmeiro trimestre de 2008, ls assinentes de ls serbícios de Telebison por suscriçon suportados en redes de çtribuiçon por cabo ó [[satélite]] (DTH) repersentáben cerca de 36,2 por ciento de l alojamentos, más 1 punto percentual de l que ne l trimestre enterior. La penetraçon destes serbícios cuntina a ser superior a la média nas Regiones Outónomas (que tamien berificórun crecimientos seneficatibos).<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258522|títalo=Relatório de la ANACOM subre serbícios de telebison por cabo i satélite|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en 2006, surgiu un nuobo serbício de telebison de suscriçon baseado na tecnologie [[IPTB]], telebison por enterneta. Mas, Pertual inda nun ten l serbício de [[Telebison Degital|Telebison Degital Terrestre]] (TDT) çponible sendo prebista la sue entrada pa l enho de [[2012]]. Las ouperadoras ampeçórun las simulaçones de eimissones degitales baseadas na tecnologie de trasmisson bídeo degital terrestre (DVB-T) en 2008, na ária de Lisboua. Ligaçones a la ''enterneta'' sten çponibles en muitos [[café]]s, assi cumo en muitas [[Correios|staçones de correios]]. Puode-se tamien nabegar na ''enterneta'' en [[houtel]]es, [[Centro comercial|centros comerciales]] i centros de cunferéncia, en que zonas speciales sten reserbadas para este fin. L libre acesso a la ''enterneta'' tamien stá çponible als residentes en Pertual en "[[Spácio Anterneta|Spácios de ''enterneta'']]", spalhados pul paíç mas cun maior encidéncia ne ls percipales centros populacionales. === Auga i seneamiento === {{Artigo percipal|[[Auga i saneamiento an Pertual]]}} Pertual tamien modernizou l sou [[Auga|sistema de abastecimiento de auga]] i [[Saneamiento básico|seneamento]] — nomeadamente atrabeç de l oumiento de la taxa de [[augas residuales]] tratadas cun apoio de susídios de la [[Ounion Ouropeia|UE]] — para 80%. L paíç tamien criou un moderno quadro enstitucional i jurídico pa l setor de la auga i seneamento, encluindo ua agéncia reguladora outónoma, chamada [[Augas de Pertual]], i un grende númaro de multi-serbícios públicos municipales. Esta sustituiu enstitucionalmente ua strutura de l setor, al abrigo de l qual ls 308 munecípios de l paíç — muitos deilhes cun repersentaçon populacional ó geográfica cumparatibamente pequeinha — tenie cumpeténcia sclusiba para la auga i l seneamento. == Demografie == {{Ber artigo percipal|[[Demografie de Pertual]]}} {{Populaçon de Pertual}} Ls pertueses son, na sue ourige, cumpuostos por [[Celtas]] i [[Eiberos]], [[Celtiberos]] i, maioritariamente, puls [[Lusitanos|Lusitenos]]. Ls [[Galaicos]] ó "gallaeci" son de ourige [[celta]] i [[germanos|germánica]]. Ls [[Cónios]] i outras tribos menos seneficatibas custituen l resto de la ourige. Outras enfluéncias amportentes fúrun tamien ls [[Roma Antiga|Romenos]] (la [[Léngua pertuesa]] deriba de l [[Latin]]), ls [[Bisigodos]] i ls [[Suebos]], todos ls quales poboórun l que ye hoije território pertués. enfluéncias menores fúrun ls [[Griegos]] i ls [[Fenícios]]-[[Cartago|Cartagineses]] (cun pequeinhas feitorias comerciales costeiras semi-permenentes), ls [[Bándalos]] ([[Silingos]] i [[Asdingos]]), ls [[Alanos|Alenos]] (ambos spulsos ó parcialmente entegrados puls [[Bisigodos]]) i ls [[Berberes]] de l norte de África. La populaçon pertuesa ye cumpuosta por 16,4% cun eidade cumprendida entre ls 0 i ls 14 enhos, 66,2% entre ls 15 i ls 64 enhos i 17,4% cun más de 65 enhos. La sperença média de bida ye de 78,04 enhos. en termos de alfabetizaçon, 93,3% sáben ler i screbir, tenendo la taxa de enalfabetismo benido la decer al longo de l enhos.<ref>Censos, 2001, INE, 2002.</ref> L crecimiento populacional queda ne ls 0,305%, nacendo 10,45 por cada mil habitentes i falecendo 10,62 por cada mil habitentes, l que faç cun que la populaçon nun steia a ser renobada, cuntribuindo para este fato la taxa de fertilidade que queda ne ls 1,49.<ref>{{Citation |title=Dados subre la populaçon pertuesa |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html |accessdate=2026-03-01 |archivedate=2016-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515222033/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/po.html }}</ref> Pertual ye un de ls paízes cun más baixa [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] (5 por mil) ne l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf|títalo=UNICEF – The State of the Worlds Children 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> enque Pertual ser un paíç zambolbido, inda eisiste populaçon sin acesso la auga encenhada i eiletricidade, ambora en númaro bastente reduzido.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família – 1997, INE, 2002.</ref> L seneamiento básico inda nun abrenge to l território, sendo la region de l Alenteijo i de Lisboua i Bal de l Teijo adonde eisiste un maior númaro de populaçon cun acesso. Atualmente, inda eisiste un grende númaro de habitaçones cun fossa sética, enque alguas nun tenéren qualquier seneamento.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família, INE, 2002.</ref> L acesso a la salude ye garentido a to la populaçon, sendo l acesso als medicamientos garentido a 95 – 100% de la populaçon.<ref>Relatório de Zambolbimiento Houmano de 2002, ONU</ref> Bíben en Pertual acerca de 550 mil eimigrentes, l que repersenta aprossimadamente 5% de la populaçon pertuesa, sendo la maiorie ouriunda de l [[Brasil]] (66.700), seguida de la [[Oucránia]] (65.800) i de [[Cabo Berde]] (64.300), entre outros, tales cumo [[Moldábia]], [[Roménia]], [[Guiné-Bissau]], [[Angola|Angola]], [[Timor-Leste]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Rússia]]. [[Fexeiro:Portugal-demography.png|thumb|upright=2|center|Eiboluçon de la populaçon pertuesa entre 1961–2003 (númaro de habitentes en miles; fuonte [[FAO]], 2005)]] == Lénguas == [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|right|upright=1.5|[[CPLP|Mundo Lusófono]]]] La léngua oufecial de la República Pertuesa ye l pertués,<ref>Artigo 11.º, parágrafo 3, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa''.</ref> que, cun más de 210 milhones<ref>{{citar web|url=http://www.bibliomonde.com/donnee/portugal-les-langues-180.html|títalo=Léngua Pertuesa|lengua=[[léngua francesa|francés]]| acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de falentes natibos, ye la quinta léngua más falada ne l mundo i la terceira más falada ne l [[mundo oucidental]]. Lhéngua oufecial de Pertual i de l [[Brasil]], i elhéngua oufecial, en cunjunto cun outros elhénguas, de [[Angola]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Macau]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Timor-Leste]], sendo falada na entiga [[Índia Pertuesa]] ([[Goa]], [[Damon]], [[Diu]] i [[Dadrá i Nagar-Aveli]]), para alhá de tener tamien statuto oufecial na [[Ounion Ouropeia]], na [[Ounion de Naciones Sul-Amaricanas|Ounion de Naciones Sul-Amaricenas]] i na [[Ounion Africana|Ounion Africena]]. Son inda reconhecidas i protegidas oufecialmente: * la [[Léngua Gestual Pertuesa|léngua gestual pertuesa]]<ref>Artigo 74.º, parágrafo 2, alínea h), de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'' – rebison de 1997.</ref> * l [[mirandés|mirendés]], portegida oufecialmente ne l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]],<ref>{{citar web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF|títalo=Lei n.º 7/99 de 29 de Janeiro de 1999|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> cun ourige ne l [[asturo-leonés]], ensinada cumo segunda léngua facultatiba en scuolas de l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]] i parte de l cunceilho de [[Bimioso]]. L sou uso, inda assi, ye bastente restrito, stendo en curso açones que garenten ls dreitos lenguísticos a la sue quemunidade falente. La léngua pertuesa ye ua [[léngua románica]] (de l grupo [[Lénguas latinas de la Península Eibérica|ibero-románico]]), tal cumo l , [[léngua catalana|catalen]], [[Lhéngua eitaliana|eitalieno]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[léngua romena|romeno]] i outros. L pertués ye coincido cumo ''la léngua de Camões'' (por causa de [[Luís de Camões]], outor de [[Ls Lusíadas]]), ''la redadeira flor de l Lácio'', spresson ousada ne l [[soneto]] ''Léngua Pertuesa''<ref>{{citar web|url=http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/|títalo=Soneto ''Léngua Pertuesa''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de [[Olavo Bilac (poeta)|Olabo Bilac]] ó inda ''la doce léngua'' por [[Miguel de Cervantes|Miguel de Cerventes]]. == Sociadade == === Eiducaçon === {{artigo percipal|[[Eiducaçon an Pertual]]}} [[Fexeiro:Karinecyril coimbra universite 3.jpg|thumb|right|[[Ounibersidade de Coimbra]].]] L Sistema Eiducatibo en Pertual ye regulado pul stado atrabeç de l [[Menistro de la Eiducaçon]],<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/|títalo=Menistério de la Eiducaçon de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i de l [[Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L sistema de eiducaçon pública ye l más ousado i más bien amplementado, eisistindo tamien scuolas pribadas en todos ls nibles de eiducaçon. en Pertual la eiducaçon ye ampeçada oubrigatoriamente para todos ls alunos als 6 enhos de eidade. La scolaridade oubrigatória ye de 9 enhos, habendo entençon de prolongamiento até 12 enhos. L purmeiro nible de ensino, l [[Ansino Básico|ensino Básico]], stá debedido en ciclos: * [[Ansino básico|1.º ciclo]] (1.º al 4.º enho); * [[Ansino básico|2.º ciclo]] (5.º al 6.º enho); * [[Ansino básico|3.º ciclo]] (7.º al 9.º enho). Ne l final de cada ciclo, ls alunos rializen probas de aferiçon (1.º i 2.º ciclos) i eisames nacionales (3.º ciclo), a las deciplinas de [[Léngua Pertuesa]] i [[Matemática]]. Las probas abaluen ls alunos subre la matéria lecionada durente l ciclo correspondente.<ref>{{citar web|url=http://min-edu.pt/np3content/?newsId=1198&fileName=despacho_2351_2007.pdf|títalo=Çpacho n.º 2351/2007, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 32, 14 de Febreiro de 2007|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3content/?newsId=1798&fileName=1207412098.pdf|títalo=Çpacho normatibo n.º 19/2008, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 56, a 19 de Márcio de 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L ciclo seguinte nun ye oubrigatório, i ye zeignado por [[Ansino Secundário|ensino Secundário]], abrengendo ls 10.º, 11.º i 12.º enhos. Ten un sistema de ourgenizaçon própio, defrente de ls restentes ciclos. La mudença de ciclo puode, en bários causos, ser marcada pula mudença de scuola, sendo, por eisemplo, las scuolas que abrenge l 1.º ciclo más pequeinhas que las restentes, tenendo en média cerca de 200 alunos, enquento que las de l 2.º i 3.º ciclos i las secundárias puoden facilmente atingir ls 2000 alunos. [[Fexeiro:IST Lisboa Torre Norte.jpg|thumb|left|Torre Norte de l [[Anstituto Superior Técnico|enstituto Superior Técnico]]]] Eisiste inda la possiblidade de qualquiera studente poder frequentar [[Formaçon|Cursos de Formaçon i de Eiducaçon]], que den eiquibaléncia al 9.º enho, i [[Porfissional|Cursos Porfissionales]], que den eiquibaléncia al 12.º. Para para alhá de las halbelitaçones literárias, l studente recibe inda certificaçon porfissional. Assi, todos ls studentes puoden cuncluir l ensino Secundário, en regime diurno ó noturno. Estes cursos sten çponibles en scuolas porfissionales ó mesmo en scuolas quemuns.<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3/23|títalo=Nuobas Ouportunidades|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las [[Ounibersidade|ounibersidades pertuesas]] eisisten zde 1290, sendo la purmeira la [[Ounibersidade de Coimbra]], inda assi, stableciu-se purmeiramente en [[Lisboua]] entes de se fixar definitibamente en [[Coimbra]]. Las ounibersidades son giralmente ourgenizadas en [[faculdade]]s. [[anstituto|enstituto]]s i [[scuola]]s tamien son quemuns a las chamaçones de las subdebisones de las enstituiçones outónomas de l ensino superior, i son siempre outelizadas ne l sistema politécnico. L sou engresso ye feito atrabeç de la média final que l aluno oubtebe ne l ensino Secundário, i passado la rializaçon de ls eisames neçairos. La [[Declaraçon de Bolonha]] fui aporfilhada zde 2006 pulas ounibersidades i enstitutos politécnicos pertueses. en termos statísticos, la [[taxa de alfabetizaçon]] ne ls adultos arriba de 15 enhos que puoden ler i screbir queda ne ls 93,3%, sendo la taxa de ls homes 95,5% i de las mulhieres en 91,3% (stimatibas de [[2003]]). Las matrículas para la scuola purmária sten próssimas de l 100%. Solo 20% de la populaçon pertuesa en eidade de frequentar un curso de ensino superior, frequenta las enstituiçones de ensino superior de l paíç. Para para alhá de ser un de ls percipales çtinos pa ls studentes enternacionales, Pertual stá tamien entre ls percipales locales de ourige de studentes enternacionales. Todos ls studentes de l ensino superior, tento a studar ne l paíç cumo ne l estrengeiro, totalizórun cerca de 380 mil alunos en 2005. === Salude === {{Artigo percipal|[[Salude an Pertual]]}} [[Fexeiro:Hoptial Viseu.jpg|thumb|right|[[Spital de San Teotónio|Spital de Sen Teotónio]], en [[Biseu]].]] L sistema de [[salude]] pertués ye caratelizado por trés sistemas coeisistentes: l [[Serbício Nacional de Salude]] (SNS), ls regimes de siguro social de salude speciales para detreminadas porfissones (susistemas de salude) i siguros de salude de boluntariado pribados. L SNS ouferece ua cobertura ounibersal.<ref>{{citar web|url=http://www.min-saude.pt/portal/conteudos/a+saude+em+portugal/servico+nacional+de+saude/default.htm|títalo=Subre l Serbício Nacional de Salude Pertués|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá desso, cerca de 25% de la populaçon ye cubierto por susistemas de salude, 10% en siguros pribados i outros 7% en fondos mútuos.<ref name="saude">[http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Highlights on health in Portugal 2004] {{en}}</ref> L [[Menistério de la Salude]] ye respunsable pul zambolbimiento de la política de la salude, bien cumo de gerir l SNS. Cinco admenistraçones regionales de salude son respunsables pula eisecuçon de ls oubjetibos de la política nacional de salude, zambolbimiento de ourientaçones i [[protocolo]]s i superbisionar la prestaçon de cuidados de salude. Ls sfuorços para la çcentralizaçon ténen se çtinado a trasferir la respunsablidade finenceira i de [[geston]] a nible regional.<ref name="saude"/> Na prática, mas, la outonomie de las admenistraçones regionales de salude subre definiçon de ourçamiento i de las çpesas fui lemitada als cuidados purmários. L SNS ye predominentemente finenciado atrabeç dua tributaçon giral. Las cuntribuiçones de ls ampregadores (encluindo l [[Stado]]) i de ls ampregados repersenten las percipales fuontes de finenciamiento de ls susistemas de salude. Para alhá desso, ls pagamientos diretos pul paciente i ls prémios de siguros boluntários de salude represénten ua grende percentaige de finenciamento.<ref name="saude"/> Semelhente als outros paízes de la Ouropa, en Pertual la maiorie de la populaçon muorre cun [[malinas nó-trasmissibles]].<ref name="saude"/> La mortalidade debido la [[malinas cardiobasculares]] (DCB) ye maior de l que na [[Zona Ouro]], mas las sues dues percipales cumponentes, la malina cardíaca i la [[malina cerebrobascular]], amóstren las tendéncias en relaçon ambersa cula Ouropa, cula malina cerebrobascular sendo a maior causa de muorte en Pertual (17%).<ref name="saude"/> duoze por ciento de la populaçon morre de [[cáncaro]] cun menos frequéncia de l que na Ouropa, mas nun ye deminui la taxa de mortalidade ten debrebe cumo na Ouropa. L cáncaro ye más frequente entre ls ninos, bien cumo entre las mulhieres más moços, cun eidade enferior a 44 enhos. Ambora l [[cáncaro de l pulmon]] (lentamente oumentendo entre las mulhieres) i l [[cáncaro de la mama]] (deminuindo debrebe) nun afeten tento, l [[cáncaro de l colo de l útero]] i de la [[cáncaro de la próstata|próstata]] son más frequentes. Pertual ten la más alta taxa de mortalidade por [[diabretes]] na Ouropa, cun un oumiento acentuado zde ls finales de la década de [[1980]].<ref name="saude"/> en Pertual, la [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] caiu acentuadamente zde la década de 1980, quendo 24 en cada 1000 recén-nacidos morrien ne l purmeiro enho de bida. Agora, ye cerca de 3 muortes por cada 1000 recén-nacidos. Esta melhorie debiu-se percipalmente a la deminuiçon de la mortalidade neonatal, de 15,5 para 3,4 por cada 1000 nacidos bibos.<ref name="saude"/> Las pessonas son giralmente bien enformadas subre l sou stado de salude, ls eifeitos positibos i negatibos de ls sous cumportamientos en relaçon a la sue salude i la sue outelizaçon de ls serbícios de salude. Mas las percepçones subre la salude puoden diferir de l que ye admenistratibo i na enáleze baseada en dados que amóstren ls nibles de malina nas populaçones.<ref name="saude"/> Assi, ls resultados de enquéritos baseados en outo-refréncia la nible de l agregado familiar cumplementar, outros dados subre stado de salude i a la outelizaçon de l serbícios. Solo un terço de ls adultos classeficórun la sue salude cumo buona ó mui buona en Pertual <ref>Kasmel et al., 2004</ref>. Esto ye menor de l que ne ls paízes de la Ouropa que eilaborórun estes relatórios i reflete la situaçon relatibamente adbersa de l paíç en tenermos de mortalidade i morbidade.<ref name="saude"/> D'acordo cul redadeiro [[Relatório de Zambolbimiento Houmano|Relatório de Zambolbimiento Houmeno]], la média de [[bida]] en 2006 fui de 77,9 enhos.<ref name="saude"/> === Ciéncia i Tecnologie === {{Artigo percipal|[[Ciéncia i tecnologie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Neue Universität Lissabon.jpg|thumb|right|Eidifício de la Reitorie de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]].]] Las atibidades de ambestigaçon [[Ciéncia|científica]] i [[Tecnologie|tecnológica]] en Pertual son subretodo cunduzidas ne l ámbito dua rede de ounidades de [[Ambestigaçon i Zambolbimento|I&D]] pertencentes a ounibersidades públicas i statales de geston outónoma de ambestigaçon, en enstituiçones cumo l INETI – [[Anstituto Nacional de Angenharie, Tecnologie i Inobaçon|enstituto Nacional de engenharie, Tecnologie i Inobaçon]].<ref>{{citar web|url=http://www.ineti.pt/|títalo=INETI|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L finenciamiento deste sistema de ambestigaçon ye cunduzido principalmente sob la outoridade de l [[Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, de la Tecnologie i de l Ansino Superior|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores ounidades de I&D de las ounibersidades públicas, en númaro seneficatibo de publicaçones, que alcençou l reconhecimiento enternacional, encluen enstituiçones de ambestigaçon de biociéncias cumo l [[Anstituto de Medecina Molecular|enstituto de Medecina Molecular]],<ref>{{citar web|url=http://www.imm.ul.pt/|títalo=Anstituto de Medecina Molecular|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble]],<ref>{{citar web|url=https://woc.uc.pt/zoologia/genericpages/showgenericpage.do;jsessionid=8BF83AE74486CB263583F15359FB7744?idgenericpage=49|títalo=Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[IPATIMUP]], i l [[Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|enstituto de Biologie Molecular i Telemoble]].<ref>{{citar web|url=http://sigarra.up.pt/reitoria/unidades_geral.visualizar?p_unidade=128|títalo=Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Dentre las ounibersidades pribadas, centros de ambestigaçon notables encluen l [[Laboratório de Spresson Facial de la Emoçon]]. De ls centros de ambestigaçon notables apoiados pul Stado, stá l [[Laboratório Anternacional Eibérico de Nanotecnologie|Laboratório enternacional Eibérico de Nenotecnologie]], un sfuorço de ambestigaçon cunjunta entre Pertual i Spenha. entre las maiores enstituiçones nun statales stá l [[Anstituto Gulbenkian de Ciéncia|enstituto Gulbenkian de Ciéncia]] i la [[Fundaçon Champalimaud]],<ref>{{citar web|url=http://www.fchampalimaud.org/home/portuguese-summary/|títalo=Fundaçon Champalimaud|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que atribui enualmente un de ls más eilebados prémios monetários de l mundo relacionado cula ciéncia. Ua série de ampresas nacionales i multinacionales de alta tecnologie, son tamien respunsables por porjetos de ambestigaçon i zambolbimento. Ua de las más entigas academias de Pertual ye la [[Academia de las Ciéncias de Lisboua]]. Pertual fizo acordos cun bárias ourgenizaçones científicas ouropeias cun bista a la plena adeson. Estas encluen la [[Agéncia Spacial Ouropeia]] (ESA), l [[Organizaçon Ouropeia para Ambestigaçon Nuclear|Laboratório Ouropeu de Física de Partículas]] (CERN), l [[ITER]], i l [[Ouserbatório Ouropeu de l Sul]] (ESO). Pertual ten entrado en acordos de coperaçon cul [[Anstituto Tecnológico de Massachusetts|MIT]] (S.O.A.) i outras enstituiçones norte-amaricenas, la fin de zambolber i oumentar la eficácia de l ensino superior i de ambestigaçon en Pertual. == Cultura == {{artigo percipal|[[Cultura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Palaciodecristalporto.jpg|left|thumb|[[Pabilhon Rosa Mota]], [[Porto]].]] === Arquitetura === {{artigo percipal|[[Arquitetura de Pertual]]}} La ''Arquitetura Popular Pertuesa'' marcou la arquitetura pertuesa de ls anhos 50 que prebaleciu até al final de l [[Salazarismo]].<ref>{{citar web|url=http://www.vitruvius.com.br/arquitextos/arq095/arq095_01.asp|títalo=Subre la Arquitetura Popular Pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Assiste-se hoije, an Pertual, a un fenómeno cumplementar i inobador, la arquitetura cuntemporánea, ne l ámbito de la arquitetura pertuesa que, cuntrapone la, cunceitos bielhos i cunserbadores de tradiçones i modos de ouperar, a ua entençon afirmada, de inobar l spácio i custrui-lo cun cunceitos, materiales i técnicas que permiten bibir an plano la cuntemporeneidade. La arquitetura cuntemporánea cruza bárias geraçones an simultáneo que marcórun i cuntinen a marcar arquitetura pertuesa, zde meados de l seclo XX até als nuossos dies. [[Fernando Távora|Fernendo Távora]], [[Manuel Tainha|Manuel Tainha]], [[Álvaro Siza]], [[Vítor Figueiredo]], [[Gonçalo Byrne]], [[Eduardo Souto Moura]], [[Filipe Oliveira Dias]], [[Tomás Taveira]] i [[Carrilho da Graça]] son ls arquitetos que traduzen l que de melhor se porduç, de arquitetura, an Pertual. Inda assi, estes porjetos totalizen ua pequeníssima parte de las custruçones efetuadas ne l paíç. === Literatura === {{artigo percipal|[[Literatura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Jo-Sa (cropped).jpg|upright|thumb|[[José Saramago]], bencedor de l [[Prémio Nobel de la Literatura]], ye cunsidrado l respunsable pul efetibo reconhecimiento enternacional de la lhéngua pertuesa.<ref>[[Ernani Tierra|Tierra, Ernani]]. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). Literatura, pág.463</ref>|ligação=Special:FilePath/Jose_Saramago-Sep2006.jpg]] Na literatura pertuesa, ye eiminente la [[poesie]], stendo entre ls maiores poetas pertueses de todos ls tiempos [[Luís Vaz de Camões|Luís de Camões]] , [[Fernando Pessoa|Fernendo Pessoa]], [[Bocage]] , [[Antonio Nobre|entonio Nobre]] I [[Sophia de Mello Breyner Andresen|Sophia de Mello Breyner endresen]] als quales se puode acrescentar [[Eugénio de Andrade|Eugénio de endrade]], [[Florbela Espanca|Florbela Espenca]], [[Cesário Verde]], [[António Ramos Rosa|antónio Ramos Rosa]], [[Mário Cesariny]], [[Antero de Quental|entero de Quental]] i [[Herberto Helder]], entre outros. Na [[prosa]], [[Damião de Góis]], l [[Padre António Vieira|Padre antónio Vieira]], [[Almeida Garrett]], [[Eça de Queirós]], [[Camilo Castelo Branco|Camilo Castelo Brenco]], [[Miguel Torga]], [[Fernando Namora|Fernendo Namora]], [[José Cardoso Pires]], [[António Lobo Antunes|antónio Lobo entunes]], [[José Luís Peixoto]] i [[José Saramago]] ([[Noble de Literatura]]) son nomes de grande relebo. Ne l triato, çtaca-se la figura maior de [[Gil Vicente]], [[António José da Silva|antónio José da Silva]] – dezido "l Judiu" – i [[Bernardo Santareno|Bernardo Sentareno]].<ref>{{citar web|url=http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php|títalo=Subre la literatura pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.instituto-camoes.pt/cvc/conhecer/bases-tematicas/literatura-portuguesa.html|títalo=Literatura Pertuesa – Anstituto de Camões|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Música === {{artigo percipal|[[Música de Pertual]]}} [[Fexeiro:Mariza 2.jpg|thumb|upright|Mariza an cuncerto ne l [[Pabilhon Atlántico]].]] La música tradicional pertuesa ye bariada i mui rica. De l [[folclore]] fázen parte las balças de l bira, de l Minho, de ls [[Pauliteiros de Miranda|Pauliteiros de Miranda]], de la zona mirandesa, de l [[Corridinho]] de l Algarbe ó de l Beilinho, de la Madeira. Strumientos típicos son l [[cabaquinho]], la [[gaita-de-fuole]]s, l [[acordeon]], l [[biolino]], ls [[tambor]]s, la [[guitarra pertuesa]] (strumiento caratelístico de l [[fado]]) i ua bariadade de strumientos [[strumiento de sopro|de sopro]] i [[percusson]]. Inda na cultura popular eisisten las [[bandas filarmónicas|bendas filarmónicas]] que repersénten cada localidade i tócen bários stilos de música, zde a popular a la clássica, sendo las bendas pertuesas de las que melhor qualidade artística ténen. L más coincido stilo de [[música]] pertués ye l [[Fado]], cuja entérprete más célebre fui [[Amália Rodrigues]]. Outros centores cumo [[Alfredo Marceneiro]], [[Vicente da Câmara]], [[Nuno da Câmara Pereira]], [[Frei Hermano da Câmara|Frei Hermeno da Câmara]], [[António Pinto Basto|antónio Pinto Basto]], [[Lenita Gentil]] , [[Linda de Suza]] i [[Hermínia Silva]] tamien se çtinguiren cumo fadistas. Inda assi, l Fado ten tamien ne ls redadeiros anhos assistido al aparecimiento de moços centores que atinge grande éxito, cumo [[Camané|Camené]], [[Mariza]], [[Ana Moura|ena Moura]], [[Mafalda Arnauth]] i [[Mísia]], entre outros, bien cumo de moços guitarristas cumo [[Bernardo Couto]]. Recentemente, atrabeç de l [[Madredeus]] i de centores cumo [[Mariza]] ó [[Dulce Pontes]], la música pertuesa ten atingido un patamar de reconhecimiento enternacional i ten ajudado a dibulgar la [[lhéngua pertuesa]] an to l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.edusurfa.pt/Area.asp?seccao=2&area=6&artigoid=7907|títalo=Stória de l Fado|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La nible de enstrumentistas merece rialce la carreira i cumposiçones de l guitarrista [[Carlos Paredes]], l más coincido mestre de [[guitarra pertuesa]]. [[Fexeiro:Casa-da-musica(interior).1024.jpg|thumb|right|Bista enterior de l ouditório de la ''[[Casa de la Música]]''.]] Refréncias de la cençon de finales de l seclo XX (percipalmente de l período pré i pós-rebolucionário) son [[Zeca Afonso]], [[Sérgio Godinho]], ls [[Trovante|Trovente]] entre outros. Mesmo sendo inda l fado l género más coincido para alhá frunteiras, la "nuoba" música pertuesa tamien ten un papel amportente, demunstrendo grande oureginalidade. [[Mafalda Veiga]], [[Sara Tavares]], [[Cristina Branco|Cristina Brenco]], [[Lúcia Moniz]], [[Jorge Palma]], [[Rui Veloso]], [[Clã (banda)|Clã]], [[GNR (banda)|GNR]], [[Ornatos Violeta]], [[Xutos & Pontapés]], [[Moonspell]], [[Da Weasel]], [[Tiago Bettencourt]], [[Fingertips]] i [[Primitive Reason]] son solo alguns de ls nomes más coincidos, endo de l ''rock'', a la ''pop''-eiletrónica i al ''[[rap]]'', entre outros stilos. La [[música eirudita]] pertuesa custitui un capítulo amportente de la música oucidental. Al longo de l seclos, subressalírun nomes de cumpositores i entérpretes cumo ls trobadores [[Martim Codax]] i [[Deniç de Pertual|D. Deniç]], ls polifonistas [[Duarte Lobo]], [[Filipe de Magalhães]], [[Manuel Cardoso (cumpositor)|Manuel Cardoso]] i [[Pedro de Cristo]], l ourgenista [[Manuel Rodrigues Coelho|Manuel Rodrigues Coelho]] l cumpositor i crabista [[Carlos Seixas]], la centora [[Luísa Todi]], l sinfonista i pienista [[João Domingos Bomtempo]] ó l cumpositor i musicólogo [[Fernando Lopes Graça|Fernendo Lopes Graça]]. L período de ouro de la música pertuesa coincidiu, çcutiblemiente, cul apogeu de la polifonia clássica ne l seclo XVII (Scuola de [[Ébora]], [[Santa Cruç de Coimbra|Senta Cruç de Coimbra]]). entre las grandes refréncias atuales, pontificen ls nomes de ls pienistas [[Artur Pizarro]], [[Maria João Pires]], [[Olga Prats]] i [[Sequeira Costa]], de la bioletista [[Anabela Chaves|anabela Chaves]], de l biolinista Carlos Damas, de l cumpositor [[Emmanuel Nunes|Emmenuel Nunes]], de l cumpositor i maestro [[Álvaro Cassutto]]. Las orquestras sinfónicas más amportentes son la Orquestra de la [[Fundaçon Gulbenkian|Fundaçon Gulbenkien]], la [[Orquestra Nacional de l Porto]] i la [[Orquestra Sinfónica Pertuesa]]. Ne l que diç respeito a la ópera, l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]] an Lhisboua ye l más repersentatibo. === Gastronomie === {{Artigo percipal|[[Gastronomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Port wine.jpg|thumb|right|Un copo de [[bino de l Porto]].]] La gastronomie ye mui rica an bariadade i de l agrado de nacionales i strengeiros an giral. Cada zona de l paíç ten ls sous pratos típicos, encluindo ls más dibersificados alimentos, passendo pulas chichas de [[ganado|genado]], [[carneiro]], [[cochino]] i [[chicha branca|abes]], puls bariados [[anchido|enchido]]s, pulas dibersas speces de [[peixe]] fresco i [[marisco]] (grande bariadade de pratos de [[bacalhau]]). entre ls [[queiso]]s subressaen ls de la [[Queiso Serra de la Streilha|Serra de la Streilha]] i de [[Queiso de Azeiton|Azeiton]], entre muitos outros. Pertual ye un paíç fuortemente [[binícola]], sendo célebres ls binos de l [[Douro]], de l [[Alanteijo|Alenteijo]] i de l Den, ls [[Bino Berde|binos berdes]] de l [[Minho]], i ls licorosos de l [[Bino de l Porto|Porto]] i de la [[Bino de la Madeira|Madeira]]. an doçarie, i por entre ua einorme bariadade de receitas tradicionales, son mui famosos ls chamados [[Pastéis de nata|pastéis de Belén]], mentendo-se l segredo de la sue cunfeçon bien guardado, assi cumo ls [[uobos dóndios]] de Abeiro, l [[pastel de Tentúgal]], la sericaia ó l [[pan-de-ló|pen-de-ló]] de Obar, a par de muitos outros. De entre ls pratos típicos, son de çtacar l [[cozido a la pertuesa]], l [[bacalhau a la Brás]], [[Bacalhau a la Gomes de Sá|a la Gomes de Sá]] ó an [[Pastel (culinária)|pastéis]], las spetadas de la Madeira, l cozido bulcánico de ls Açores ([[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]]) , l [[leiton assado a la moda de la Bairrada]] ls [[cherrelhones]] de [[Abeiro]] i de l [[Minho]], la [[chanfana|chenfena]] de la Beira, la chicha de cochino a la alenteijena, ls peixes grelhados (an to l paíç), las [[Tripas a la moda de l Porto|tripas]] (de la region de l Porto), las [[Pataniscas de bacalhau|pateniscas]] (de la region de [[Lisboua]]) ó l [[gaspacho]] (de l Alenteijo i Algarbe). La cozina pertuesa enfluenciou tamien outras gastronomies, tales cumo la [[japon]]esa, cula entroduçon de la [[tempura]].<ref>{{citar web|url=http://www.gastronomias.com/portugal/|títalo=Gastronomie de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Çporto === {{Artigo percipal|[[Çporto de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portugiesische Fans bei der Euro 2004.jpg|right|thumb|Adetos pertueses apoien la [[Seleçon Pertuesa de Futebol]].]] L [[futebol]] ye l más coincido, amado i praticado çporto an Pertual. L lendário [[Eusébio]] ye inda un grande simblo de la stória de l [[futebol an Pertual|futebol pertués]] i ls más recentes fenómenos de popularidade [[Luís Figo]], [[Vítor Baía]], [[Rui Costa]], [[João Vieira Pinto]] i [[Cristiano Ronaldo|Cristieno Ronaldo]] sten entre ls numerosos eisemplos de outros futebolistas de renome mundial nacidos an Pertual. {| class="wikitable" ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Eiquipa ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Çporto ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Fundaçon ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Liga ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Stádio ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Capacidade ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Treinador |- |[[Sport Lisboa e Benfica]] ''(SLB)'' |[[Futebol]] |[[28 de Febreiro]] de [[1904]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio da Luz|Estádio do Sport Lisboa e Benfica (Estádio da Luz)]] |65.200 |[[Rui Vitória]] |- |[[Sporting Clube de Portugal]] ''(SCP)'' |[[Futebol]] |[[1 de Júlio]] de [[1906]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio Alvalade XXI|Estádio José Alvalade – Século XXI]] |50.095 |[[Jorge Jesus]] |- |[[Futebol Clube do Porto]] ''(FCP)'' |[[Futebol]] |[[28 de Setembre]] de [[1893]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio do Dragão]] | 52.202 |[[Nuno Espirito Santo|Nuno Espirito Sento]] |- |} Las modalidades çportibas an que l paíç más se çtaca la nible enternacional son, para alhá de l futebol, la [[bela]], [[eiquitaçon]], l [[judo]], l [[ciclismo]], la [[sgrima]], l [[hóquei an patines|hóquei an patines]], l [[atletismo]] i l [[tiro]]. Pertual participou an todos ls [[Jogos Oulímpicos de Berano|Jogos Oulímpicos de Berano]] zde ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1912|Jogos de 1912]], tenendo tenido 4 medalhas de ouro an atletismo ([[Carlos Lopes]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1984|Jogos de 1984]], [[Rosa Mota]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1988|Jogos de 1988]], [[Fernanda Ribeiro|Fernenda Ribeiro]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1996|Jogos de 1996]] i [[Nelson Évora]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2008|Jogos de 2008]]) i numerosas medailhas de prata i bronze ne ls restentes çportos. === Turismo === {{artigo percipal|[[Turismo an Pertual]]}} [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|left|thumb|[[Praia de la Marina]], [[Algarbe]].]] L [[Algarbe]], ne l Sul de Pertual, ye por eiceléncia un pólo turístico enternacional, de muitos nacionales i ouropeus, subretodo [[Reino Ounido|británicos]]. L clima i la temperatura de la auga son ls percipales fatores que cuntribuen pa l grande crecimiento de l turismo nesta region. Yá [[Lisboua]] atrai muitos turistas pula stória i pul recheio de [[menumiento]]s (cumo l [[Alcadute de las Augas Libres]], la [[Sé Catedral de Lisboua|Sé Catedral]], la [[Baixa Pombalina]], la [[Torre de Belén]] i l [[Mosteiro de l Jerónimos]]). Ls sous grandes puntos turísticos son ls museus nacionales de [[Museu Nacional de Arte Antiga|Arte entiga]], de l [[Museu de l Coches|Coches]] i de l [[Museu Nacional de l Azuleijo|Azuleijo]], la [[Fundaçon Calouste Gulbenkian|Fundaçon Calouste Gulbenkien]], l [[Centro Cultural de Belén]] i l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]]. De çtacar tamien l [[Ouceanário de Lisboua|Ouceenário de Lisboua]], la diberson noturna i to la ária ambolbente al recinto de la [[Sposiçon Mundial de 1998]]. La [[Península de Setúbal]] ten bárias caratelísticas naturales i culturales çtacendo-se la [[Serra de la Arrábida]], las [[praia]]s de [[Almada]] i [[Sesimbra]], la baía natural de l [[Seixal]], las [[salina]]s de [[Alcochete]], ls [[Molino de auga|molinos de maré]], las [[Ambarcaçones tradicionales|ambarcaçones típicas]] de l [[riu Teijo|Teijo]] i [[riu Sado|Sado]], las entigas bilas piscatórias i to la fauna i flora ribeirinha. [[Fexeiro:Rio douro.jpg|thumb|right|[[Region Binhateira de l Alto Douro|Region de l Alto Douro Binhateiro]]]] Ne l norte, l [[Porto]] ye ua cidade que ben cunquistendo un lugar de relebo ne l penorama cultural de l paíç i de la Ouropa. Fui [[Capital Ouropeia de la Cultura]] an 2001. La [[Fundaçon de Serralbes]] i la [[Casa de la Música]] son de besita oubrigatória, bien cumo la [[Torre de l Clérigos]] (''[[ex- libris]]'' de la cidade) i la [[Sé de l Porto|Sé]] çtacendo-se tamien l [[Triato Nacional San Juan|Triato Nacional San Juan]], ls [[Jardines de l Palácio de Cristal]] i to la zona de l centro stórico. La [[Madeira]] ye tamien un pólo turístico enternacional, to l enho, tento pul sou clima ameno i paisaiges suberentes, cumo pul sou ''[[rébeillon]]'' cul maior spetaclo de fuogo-de-artifício de l mundo, las sues flores, l enternacionalmente coincido [[Bino de la Madeira]] i la sue caratelística gastronomie. Na lista de l [[Património Mundial]] encontren-se ls centros stóricos de l [[Centro Stórico de l Porto|Porto]], [[Centro Stórico de Angra de l Heiroísmo|engra de l Heroísmo]], [[Centro Stórico de Guimarães|Guimarães]], [[Centro Stórico de Ébora|Ébora]] i [[Paisaige Cultural de Sintra|Sintra]]. Sen tamien Património Mundial l [[Mosteiro de l Jerónimos]], la [[Torre de Belén]], l [[Mosteiro de Alcobaça]], l [[Mosteiro de la Batailha]], l [[Cumbento de Cristo an Tomar|Cumbento de Cristo an Tomar]], ls [[sítios de arte rupestre de l Bal de l Cóa]], la floresta [[laurissilba]] de la [[Ilha de la Madeira]], i las [[Paisaige de la Cultura de la Benie de la Ilha de ls Pico|paisaiges bitibinícolas de la Ilha de l Pico]] i de l [[Region Binhateira de l Alto Douro|Alto Douro Binhateiro]]. [[Fexeiro:Nt-sintra1.jpg|thumb|left|Bista subre la [[Sintra|Bila de Sintra]].]] L [[Algarbe]] i la [[Madeira (Pertual)|Madeira]] tamien son locales de eileiçon por turistas strengeiros i nacionales para la prática de [[golfe]], çporto para cuja prática l paíç apersenta eicelentes cundiçones. Pertual ye tamien un pais adonde se pratica, para alhá de muitos outros çportos, [[surf]]. entre ls melhores lugares pa praticar sten l [[Fuorte de l Guincho|Guincho]], [[Peniche]], [[Ericeira]], [[Carcabelos]], [[San Pedro de l Storil|Sen Pedro]] i [[San Juan de l Estoril|San Juan de l Estoril]], [[Cuosta de la Caparica]] i [[Parque Natural de l Sudoeste Alanteijano i Cuosta Bicentina|Sen Torpes]]. Outras atraçones amportentes turísticas son las cidades de [[Braga]] (Centro Stórico, [[Bun Jasus de l Monte|Bun Jasus]] i [[Bracalándia]]), [[Bergáncia (Pertual)|Bergáncia]] (Centro Stórico, Castielho i Triato Municipal), [[Chabes (Pertual)|Chabes]] (centro stórico i termas), [[Coimbra]] ([[Ounibersidade de Coimbra|ounibersidade]], [[judiarie]] i [[Pertual de l Pequenitos]]), [[Bila Rial]] ([[Solar de Mateus]] i Triato Municipal), [[Cobilhana|Cobilhena]] i region ambolbente ([[Serra de la Streilha]]), las [[Aldés Stóricas]] de la [[Beira Baixa]] i [[Beira Alta]], [[Monsaraç]] i [[Marbon]]. La [[floresta pertuesa]] potencia tamien la outelizaçon turística, sendo de çtacar l solo parque nacional pertués ([[Parque Nacional de la Peneda-Gerés]]).<ref>{{citar web|url=http://www.dgturismo.pt/Portugu%c3%aas/Pages/Homepage.aspx|títalo=Turismo de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> {{-}} === Religion === {{artigo percipal|[[Religion an Pertual]]}} [[Fexeiro:Virgen de Fátima.JPG|upright|thumb|[[Nuossa Senhora de Fátima]].]] La maiorie de ls Pertueses (cerca de 84,5% de la populaçon total – segundo ls resultados oufeciales de ls [[censo]]s 2001), enscreben-se nua tradiçon [[Catolicismo|católica]].<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|títalo=Subre la religion an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La prática dominical de l [[Catolicismo]] segundo un studo de la própia [[Eigreija Católica]] (tamien de 2001) ye rializada por 1.933.677 católicos praticentes (18,7% de la populaçon total) i l númaro de [[Quemunhon|quemungentes]] ye de 1.065.036 (10,3% de la populaçon total). Cerca de metade de ls [[casamiento]]s rializados son casamientos católicos, ls quales pordúzen outomaticamente eifeitos cebiles. L [[dibórcio]] ye premitido, cunforme stablecido ne l [[Código Cebil]], por mútuo cunsentimiento ó por requerimiento ne l tribunal por un de l cónjuges, enque l [[Dreito Canónico|Dreito Matrimonial Cenónico]] nun preber esta figura. Eisisten binte dioceses an Pertual, agrupadas an trés porbíncias eclesiásticas: [[Arquidiocese de Braga|Braga]], [[Patriarcado de Lisboua|Lisboua]] i [[Arquidiocese de Ébora|Ébora]]. L [[protestantismo|protestentismo]] an Pertual ten bárias chamaçones atuentes maioritariamente de cultos cun enspiraçon [[Eigreija eibangélica|eibengélica]] [[neopentecostal]] (s: [[Assemblé de Dius]] i [[Eigreija Maná|Eigreija Mená]]) ó de eimigraçon brasileira (s: [[Eigreija Ounibersal de l Reino de Dius|IURD]]) . [[Fexeiro:Mosteiro dos Geronimos 4.JPG|thumb|left|[[Mosteiro de ls Jerónimos]].]] Las [[Testemunhas de Jeobá|Teçtemunhas de Jeobá]] cúnten cun cerca de 50.000 praticentes en Pertual, çtribuídos por cerca de 650 cungregaçones, sendo que ls simpatizentes alcánçen un númaro similar. Más de 95.000 pessonas assistírun en 2007 a la sue percipal celebraçon, la [[Comemoraçon de la Muorte de Cristo]]. La religion stá persente ne l paíç zde 1925, tenendo sido proscrita oufecialmente entre 1961 i 1974, período en que ouperou na [[clandestinidade|clendestinidade]]. en Dezembre de 1974, la Associaçon de las Teçtemunhas de Jeobá fui legalmente recoincida, tenendo hoije la sue sede en [[Alcabideche]]. Pertual ye un de ls 236 paízes adonde esta chamaçon relegiosa se encontra atualmente atiba. La quemunidade [[judaísmo|judaica]] en Pertual cunseguiu mentener-se até a la atualidade, nun oustente la orde de spulson de ls [[Judiu]]s la [[5 de Dezembre]] de [[1496]] por decreto de l [[Manuel I de Pertual|Rei D. Manuel I]], oubrigendo muitos a scolher entre cumbersones fuorçadas ó la afetaba spulson de l paíç, ó a la prison i cunsequentes penas decretadas pula [[Anquisiçon|enquisiçon]] pertuesa, que, percisamente por este motibo acabou por ser ua de las más atibas na Ouropa. La forma cumo l culto se zambolbiu na bila raiena de [[Belmonte (Pertual)|Belmonte]] ye un de ls eisemplos de perseberença de ls [[judiu]]s cumo ounidade en Pertual. en 1506, en Lisboua, dá-se un [[Pogron de Lisboua de 1506|massacre de Judius]] en que perdírun la bida entre 2.000 i 4.000 pessonas, un de ls más biolentos na época, a nible ouropeu. Eisisten inda minories [[Eislan|eislámicas]] (15 000 pessonas)<ref>{{citar web|url=http://www.routard.com/guide/portugal/281/traditions.htm|títalo=15.000 fiéis a la cunfisson muçulmana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i [[hinduísmo|hindus]], cun base, na sue maiorie, en çcendentes de [[eimigrante|eimigrente]]s, bien cumo alguns focos puntuales (alguns solo la nible regional) de [[budismo|budistas]], [[gnosticismo|gnósticos]] i [[spiritismo|spritas]]. La [[Custituiçon Pertuesa]] garente [[libardade relegiosa]] total i la [[eigualdade]] entre religiones,<ref>Artigo 13.º, parágrafo 2, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'': "Naide puode ser pribilegiado, beneficiado, prejudicado, pribado de qualquier dreito ó isento de qualquier deber an rezon de ascendéncia, sexo, raça, léngua, território de ourige, religion, cumbiçones políticas ó eideológicas, anstruçon, situaçon eiconómica, cundiçon social ó ourientaçon sexual"; i artigo 41.º subre la liberdade de cuncéncia, de religion i de culto.</ref> apesar de la [[Cuncordata]] que pribilegie la Eigreija Católica,<ref>{{citar libro|eidiçon=Eidiçon special de l [[Correio de la Manhana]]|títalo=Ls Papas – De San Pedro la Juan Paulo II|belume=Fasciclo XI, "Lion XIII lança doutrina social de la Eigreija"|páiginas=250|anho=[[2005]]}}</ref> en bárias dimensones de la bida social, pul que ye quemun, en alguas cerimónias oufeciales públicas cumo inauguraçones de eidifícios ó eibentos oufeciales de Stado, haber la persença dun repersentente de la Eigreija Católica. Inda assi, la posiçon relegiosa de ls políticos eileitos ye normalmente cunsidrada eirrelebente puls eileitores. A eisemplo desso, dous de ls redadeiros Persidentes de la República ([[Mário Soares]] i [[Jorge Sampaio]]) éren pessonas assumidamente [[laicismo|laicas]]. === Meios de quemunicaçon social === La quemunicaçon social en Pertual stá bien persente, sendo la telebison l meio de quemunicaçon más enfluente. ;Rádio [[Fexeiro:RTPhead.jpg|Sede de la Rádio i Telbison de Pertual en [[Lisboua]].|thumb|right]] La rádio apareciu en Pertual ne l segundo quartel de l seclo XX. Las purmeiras eimissones, en Óndia Média, rializórun-se en 1932, pula enton [[Eimissora Nacional]], fundada oufecialmente en 1935, mas eisistente zde 1930, aquendo dun decreto que criou, na dependéncia de l [[CTT]], la Direçon de ls Serbícios Radio eilétricos, outorizendo, en simultáneo, la aquisiçon de ls purmeiros eimissores de [[Óndia Média]] i [[Óndia Cúrtia]] en Pertual. en 1934, rializórun-se las purmeiras eimissones en Óndia Cúrtia. La Eimissora Nacional fui eissencialmente definida a la eimaige de cungéneres ouropeias. Cuncebida nun quadro político enterno i sterno en que las rádios nacionales zampenháben subretodo un papel de beiclo de ls entresses de l Gobierno, esta caratelística acentuou-se inda más ne l causo pertués en funçon de l [[Ditadura|regime totalitário]] que bigorou até 1974. Apuis de la chimpa de l regime, las staçones radiofónicas son nacionalizadas i ye criada la [[RDP]] – Radiodifuson Pertuesa. La sue eiboluçon prosseguiu, cun reorgenizaçones enternas i reformas, i hoije ye chamada de [[RTP]] – Rádio i Telebison de Pertual. Atualmente, la RTP, ampresa pública statal, ten trés eimissoras: [[Antena 1|entena 1]], [[Antena 2|entena 2]] i [[Antena 3|entena 3]]. Para para alhá destas, eisisten eimissoras pribadas, sendo las más coincidas i entigas, la [[Rádio Renacença]], la [[Rádio Comercial]] i l [[Rádio Clube Pertués]]. Tamien eisisten cerca dua ciento de rádios locales i regionales, sendo la Rádio Voç de Alenquer, la Rádio Seixal i la Rádio Festibal las que se çtacen pula grende aposta na música pertuesa. Cula eiboluçon tecnológica, ye possible oubir la trasmisson radiofónica pula ''enterneta'' i por telemoble. ;Telebison La telebison apareciu en Pertual na década de 50 de l seclo XX. Por einiciatiba de l Gobierno, la custituiçon de la RTP – Radiotelebison Pertuesa, SARL ye feita la [[15 de Dezembre]] de 1955. Trataba-se, entoce dua [[sociadade anónima|sociadade enónima]], cun capital tripartido entre l Stado, eimissoras de radiodifuson pribadas i particulares. Las eimissones spurmentales de la RTP (más tarde, coincida cumo [[RTP1]]) ampeçórun-se en 1956, a partir de la [[Feira popular]], en [[Lisboua]]. Inda assi, las eimissones regulares, solo se ampeçarien a partir de [[7 de Márcio]] de [[1957]]. Debido a la necidade de ourgenizar la porgramaçon de forma a sastifazer ls telespetadores, criou-se la [[RTP 2]], en 1968. Passado l [[25 de Abril]] de [[1974]], l statuto de la ampresa cuncessionária de la radiotelebison fui alterado. en 1975, la RTP fui nacionalizada, trasformendo-se na ampresa pública Radiotelebison Pertuesa, más tarde Rádio i Telebison de Pertual.<ref>{{citar web|url=http://ww1.rtp.pt/homepage/|títalo=RTP – Rádio i Telebison de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ne ls finales de l seclo, l Stado cuncediu licença para la criaçon de dues staçones de telebison: [[SIC]]<ref>{{citar web|url=http://sic.aeiou.pt/online/homepage|títalo=SIC – Sociadade Andependiente de Quemunicaçon|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1992) i [[TVI]]<ref>{{citar web|url=http://www.tvi.iol.pt/home.html|títalo=TVI – Telebison Andependiente|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1993). Atualmente, estes son ls solos quatro cenhales en senhal abierto eisistentes en Pertual. Para para alhá de ls cenhales nacionales, eisisten dous regionales: [[RTP Açores]] (1975) i [[RTP Madeira]] (1972). La RTP i la SIC ténen cenhales enternacionales i por cabo. en Pertual tamien ye possible assistir a cenhales por cabo i bie satélite. ;Amprensa L jornal ''[[Açoriano Ouriental|Açorieno Ouriental]]'' ye l jornal más entigo de Pertual i stá entre ls dieç más entigos de l Mundo. Fui fundado a [[18 de Abril]] de [[1835]], nun período que correspunde a un momiento áureo de l jornalismo la nible nacional i enternacional. Quatro meses entes de l aparecimiento de la publicaçon, tenie sido promulgada la purmeira lei de liberdade de Amprensa en Pertual. Zde ende, bários jornales ténen surgido al longo de l enhos, sendo de çtacar ls jornales ''[[L Seclo]]'', l ''[[Diário de Amboras (Pertual)|Diário de Amboras]]'' i l ''[[Jornal de Amboras]]''. en Pertual, eisisten bárias rebistas nas bencas subre ls más bariados temas, sendo las que traten ls assuntos de la bida social que ten más leitores. Destas, la ''Nuoba Giente'', la ''[[Caras]]'', la ''[[Lux]]'', la ''[[VIP]]'' i la ''[[Flash]]'' son las más bendidas.<ref>{{citar web|url=http://www.marktest.pt/produtos_servicos/Bareme_Imprensa/info/conteudos/dados/resultados.asp|títalo=Eiboluçon Trimestral de la Audiéncia Média de Publicaçones Specializadas – Rebistas de Sociadade, pula Marktest|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Feriados === {{artigo percipal|[[Feriados an Pertual]]}} {| {{prettytable}} |- style="background:#efefef;" ! Data !! Nome !! Ouserbaçones |- | [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]] || [[Anho Nuobo|enho Nuobo]] || [[Passaige de anho|Passaige de enho]], ampeço de l enho nuobo. Este feriado celebra la [[Marie, mai de Jasus|Solenidade de Senta Marie, mai de Jasus]], sendo la purmeira grende fiesta de l crestienos. |- | Terça-feira, [[fiesta moble]] || [[Antruido|entruido]] || Feriado facultatibo, sendo rala la sue nun outelizaçon na prática. La data ten ourige na tradiçon de entes de se ampeçar la Quaresma, haber ua época de maior eisagero i menos temperença. |- | Sesta-feira, [[fiesta moble]] || [[Sesta-Feira Santa|Sesta-Feira Senta]] || Celebra la Peixon i Muorte de [[Jasus Cristo]] en [[Jarusalen]]. |- | Demingo, [[fiesta moble]] || [[Demingo de Páscoa|Páscoa]] || Sendo celebrado a un Demingo, nun ye classeficado cumo feriado oufecial. Las tradiçones gastronómicas de la Páscoa barien mui entre las dibersas regiones de l paíç zde l pen-de-ló al [[folar]]. en alguas regiones, la traçon de l ''Cumpasso'' inda se mentén mesmo nas grendes cidades quendo un pequeinho grupo besita cada casa cun un curcefício i adonde ye feita ua pequeinha cerimónia de bénçon de la casa. Tamien ye altura de la segunda besita tradicional de ls afilhados solteiros als respetibos padrinos para recebíren la prenda de Páscoa, tradicionalmente, l [[Folar]]. |- | [[25 de Abril]] || [[Die de la Libardade]] || Celebraçon de la [[Reboluçon de ls Crabos]] que marcou l fin de l regime ditatorial en 1974. |- | [[1 de Maio]] || [[Die de l Trabalhador]] || Este feriado celebra todos ls trabalhadores. |- | Quinta-feira, [[fiesta moble]] || [[Cuorpo de Dius]] || Segunda quinta-feira a seguir a la Fiesta de Pentecostes (Sprito Sento). Celebra l culto a la Eucaristia, i stá arraigado zde la Eidade Média. |- | [[10 de Júnio]] || [[Die de Pertual]] || Oufecialmente ''Die de Pertual, de Camões, i de las Quemunidades Pertuesas''. La data de la muorte de [[Luís Vaz de Camões]] en 1580 ye outelizada para relembrar ls feitos passados i cundecorar heiróis. |- | [[15 de Agosto]] || [[Assunçon de Nuossa Senhora]] || Este feriado celebra la Assunçon de la Birge Marie al Cielo. Ye ua de las fiestas más entigas de la Cristendade, i na Península Eibérica era chamada la Senhora de Agosto. |- | [[5 de Outubre]] || [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Amplentaçon de la República]] || Este feriado celebra la [[Proclamaçon de la República Pertuesa]] |- | [[1 de Nobembre]] || [[Todos ls Santos|Todos ls Sentos]] || Tradecionalmente outelizado para recordar entes falecidos, celebra, inda assi, todos ls sentos crestienos, yá que ls defuntos se celebren ne l die a seguir, [[2 de Nobembre]]. |- | [[1 de Dezembre]] || [[Restouraçon de la Andependéncia|Restouraçon de la endependéncia]] || Celebra la restouraçon de la nacionalidade, en 1640. |- | [[8 de Dezembre]] || [[Eimaculada Cunceiçon]] || Padroeira de Pertual zde 1646. Ye ua de las maiores fiestas crestienas, i la fiesta más querida de l pertueses, yá que, até hai alguns enhos, era tamien l chamado Die de la Mai. |- | [[25 de Dezembre]] || [[Natal]] || Celebra l nacimiento de Jasus Cristo, en Belén. La nuite de 24 para 25, bulgarmente chamada de ''Cunsuada'', ye marcada pula [[Missa de l Galho]]. Ye tamien marcada pula gastronomie típica desta época, puls jentares en família i pula troca de persentes, que puode efetuar-se lougo apuis de l jentar, apuis de la meia nuite ó na menhena de l die 25. |} {{Refréncias|quel=2}} == {{Ber tamien}} == * [[Admenistraçon pública an Pertual|Admenistraçon pública en Pertual]] * [[Aneixo:Lista de persidentes de la República Pertuesa|Lista de persidentes de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Lista de purmeiros-menistros de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de las regiones de turismo de Pertual|Lista de regiones de turismo de Pertual]] == {{Ligaçones sternas}} == * {{Link|pt|2=http://www.portugal.gov.pt/|3=Portal de la República Pertuesa}} * {{Link|pt|2=http://www.arqnet.pt/dicionario/|3=Eidiçon fac-similada de l Dicionário Stórico de Pertual}} * {{Link|pt|2=http://tempo.growiktionary.org|3=Weather forecast}} * {{Link|pt|2=http://bnd.bn.pt|3=Biblioteca Nacional Degital}} * [[Wikitravel:pt:Portugal|Pertual ne l Wikitrable]] {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Pertual]] [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] r736pwaxsws9uvaxiuubmwb1ztw5dgz 108165 108164 2026-08-26T16:09:04Z ~2026-46122-75 15490 108165 wikitext text/x-wiki {{Páigina an çtaque}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = ‎ |nome_lhargo_cumbencional = República Pertuesa<br>''República Portuguesa'' |perposiçon = de |eimaige_bandeira = Flag of Portugal.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de Pertual. |legenda_bandeira = Bandeira |eimaige_brason = Coat of arms of Portugal.svg |çcriçon_brason = Brason de Pertual. |legenda_brason = Brason |hino = ''[[La Pertuesa]]''<br> |gentílico = pertués, pertuesa,çpe-pertués,çpea-pertuesa |lhocalizaçon = EU-Portugal with islands circled.svg |lhocalizaçon_legenda = Lhocalizaçon de Pertual<br>N'[[Ounion Ouropeia]] (an berde claro)<br> Ne l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]] (an cinza scuro). |capital = [[Lisboua]] |meior_cidade = Lisboua |lhéngua_oufecial = [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]<br>(L [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] ye recoincido oufecialmente) |tipo_gobierno = [[República]]<br>custitucional ounitaira<br>semipersidencialista |títalo_xefe1 = Persidente |nome_xefe1 = [[António José Seguro]] |títalo_xefe2 = Persidente de la Assemblé de la República |nome_xefe2 = Eduardo Ferro Rodrigues |títalo_xefe3 = Purmeiro-menistro |nome_xefe3 = Luís Montenegro |eibento_tipo = [[Cundado Portucalense|Formaçon]] |eibento_nota = 868 d.C. |eibento1 = [[Andependéncia de Pertual|Andependéncia]] |eibento_data1 = 1139 |eibento2 = Recoincida pul Reino de Lhion |eibento_data2 = 1143 |eibento3 = Recoincida pula Eigreija Católica |eibento_data3 = 1179 |data_antrada_OO = 1 de janeiro de 1986 |frunteira = [[Spanha]] |ária_total = 92 212 |ária_pos = 109 |auga_pc = 0,48 |populaçon_stimada_anho = 2016 |populaçon_stimada = 10 309 573 |populaçon_censo_anho = de 2011 |populaçon_censo = 10 562 178 |demog_densidade = 115 |densidade_pos = 66 |PAB_PPC_anho = 2017 |PAB_total = 310 651 mil melhones |PAB_pos = 50 |PAB_per_capita = 30 193 |PAB_per_capita_pos = 40 |PAB_nominal_anho = 2017 |PAB_nominal_total = 202 770 mil melhones |PAB_nominal_pos = 43 |PAB_nominal_per_capita = 19 707 |PAB_nominal_per_capita_pos = 36 |Gini_anho = 2015 |Gini = 34.0 |Gini_catadorie = <span style="color:Orange;">médio</span> |IZH_anho = 2015 |IZH = 0,843 |IZH_pos = 41 |IZH_catadorie = <font color=darkgreen>mui eilebado</font> |moneda = [[Ouro (moneda)|Euro]] |moneda_ISO = EUR |fuso_hourário = WET |defrença_UCT = −1 a la 0 |defrença_UCT_berano = +1 |ourganizaçones = [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], FMI, OCZE, OSE, Ounion Lhatina, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]] |clima = Temprado mediterránico (Pertual Cuntinental i Madeira)<br>i temprado oceánico (Açores) |código_paíç = PRT |tld = .pt |código_tel = 351 |sítio = [http://www.portugal.gov.pt/ Gobierno de Pertual]<br>[http://www.presidencia.pt/ Persidéncia de Pertual] |mapa = Portugal - Location Map (2013) - PRT - UNOCHA.svg |tamanho_mapa = frameless }} '''Pertual''', oufecialmente '''República Pertuesa''' (República Portuguesa an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]),<ref>{{citar web|url=http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Portugal|títalo=Nome oufecial de la Nacion|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>An [[Léngua Pertuesa|pertués]]: '''''Portugal''''' i '''''República Portuguesa'''''.</ref> ye un paíç lhocalizado ne l sudoeste de l'[[Ouropa]], an que l sou território queda na zona poniente de la [[Península Eibérica]] i an arquipélagos ne l'[[Ouceano Atlántico|Atlántico]] Norte. Ten ũa ária total de 92.391&nbsp;km²,<ref>{{citar web|url=http://www.indexmundi.com/portugal/area.html|títalo=Ária de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i ye la nacion más oucidental de l cuntinente ouropeu. L território pertués ye delhemitado a Norte i a Naciente por [[Spanha]] i a Sul i Poniente pul [[Ouceano Atlántico]], i cumprende la parte cuntinental i las regiones outónomas: ls arquipélagos de ls [[Açores]] i de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]]. Puls seclos XV i XVI, Pertual fui ũa poténcia mundial eiquenómica, social i cultural, custituindo-se l purmeiro i l'[[ampério pertués|ampério]] quelonial de amplitude global que más rendiu.<ref>Zde la cunquista de [[Ceuta]] an 1415 até a la cessaçon de la admenistraçon de [[Macau]], an 1999. Ber para ua análeze nua perspetiba global Russel-Wood, A. J. R. The Portuguese Empire, 1415–1808: A World on the Move. Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 1998.</ref> Ye hoije un paíç zambolbido,<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|títalo=Appendix B – International Organizations and Groups: developed countries (DCs)|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, CIA – The World Factbook – Appendix B, [[The World Factbook]]</ref> eiquenomicamente próspero, social i politicamente stable i c'un Índice de Zambolbimiento Houmano eilebado. Ancuntra-se antre ls 20 paízes de l mundo cun melhor culidade de bida,<ref>{{citar web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|títalo=Quality-of-life Survey|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, [[The Economist]]</ref> anque l sou PIB per capita seia l menor antre ls paízes de la Ouropa Oucidental. Ye nembro de las [[Naciones Ounidas]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (na altura de la sue adeson an 1986, [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia|CEE]]), i nembro-fundador de la NATO, de la OCDE, i de la [[CPLP]]. Partecipa an dibersas missones de manutençon de paç de las Naciones Ounidas. Pertual ye tamien un Stado-Nembro de l Spácio Schengen. == Eitimologie == L nome ''Pertual'' apareciu antre ls anhos 930 a 950 de la [[Era Crestiana|Era Crestiena]], sendo ne l final de l [[seclo X]] que l nome ampeçou a outelizar-se cun más frequéncia. [[Fernando I de Lion i Castielha|Fernendo ''Magno'']] denominou oufecialmente l território de Pertual, quando an 1067 l dou al sou filho D. [[Garcia II de la Galiza|Garcia]], que se entítalou rei de l mesmo nome.<ref name="reis-rainhas 23">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=23|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Ne l [[seclo V]], pul reinado de ls [[Suebos]], [[Idácio de Chabes]] yá screbie subre un lhocal chamado ''Portucale'', pa adonde fugiu Requiário: ''[[Requiário I|Rechiarius]] ad locum qui Portucale appellatur, profugus regi [[Teodorico II|Theudorico]] captivus adducitur: quo in custodiam redacto, caeteris qui de priore certamine superfuerant, tradentibus se Suevis, aliquantis nihilominus interfectis, regnum destructum et finitum est Suevorum''<ref>{{citar web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|títalo=Crónica de Idácio de Chabes|lengua=[[Léngua latina|Latin]]| acessodata=5 de Outubre de 2008}}</ref> (Requiário fugitibo al lhugar al qual chaman Portucale, fui lhebado cumo prisoneiro al rei Teodorico. Fui puosto subre custódie, mentes l restro de ls suebos subrebibintes a l'anterior batailha se rendírun – anque dalguns haberen morrido –; desta maneira l reino de ls Suebos fui çtruído i acabado). ''Cale'', la atual [[Bila Nuoba de Gaia]], yá era coincida por ''Portucale'' ne l tiempo de l [[Godos]].<ref name="reis-rainhas 23" /> Nun diploma de 841, aparece por encidente, la purmeira mençon de la porbíncia ''portugalense''. [[Fonso II de las Astúrias]], ampliendo la jurisdiçon spritual de l [[Bispo]] de [[Lugo]], diç: ''Totius galleciae, seu Portugalensi Provintiae summun suscipiat Praesulatum''<ref name="reis-rainhas 24">Sousa, Manuel; ''Reis i Rainhas de Pertual''; eiditora SporPress; [[Men Martines]], anho [[2000]]; páigina 24.</ref> (Que el tome l gobierno supremo de to la porbíncia de la Galhiza i de Pertual). Mas hai quien frime que ''Pertual'' deriba de ''Portogatelo'', nome dado por un xefe ouriundo de l [[Eigito]] chamado Catelo, al zambarcar i se stablecer junto de l atual [[Porto]].<ref>{{citar libro|títalo=Ouropa Pertuesa|belume=Tomo I, capítulo 6|páiginas=104}}</ref> La purmeira beç que l nome de Pertual aparece cumo eilemiento de raiç [[heiráldica]], ye nũa carta de donaçon de la [[Eigreija de San Bartolomeu de Campelo|Eigreija de Sen Bartolomeu de Campelo]] por D. [[Fonso Anriqueç|Fonso enriqueç]] an 1129.<ref name="reis-rainhas 23(2)">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> == Stória == {{Ber artigo percipal|[[Stória de Pertual]]}} === Purmeiros pobos === {{Ber artigo percipal|[[Pobos eibéricos pré-romanos]], [[Ambason romana de la Península Eibérica|Romanizaçon]], [[Lusitánia]], [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|Ambasones bárbaras]] i [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|árabe]]}} La [[pré-stória]] de Pertual, ye cumpartida cula de la [[Península Eibérica]]. La region fui poboada por pré-celtas i celtas, dando ourige a pobos, cumo ls [[Galaicos]], [[Lusitanos|Lusitenos]], [[Celtas]] i [[Cinetes]], besitada puls [[fenícios]]<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=38 i 39|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> i [[cartagineses]], i ls [[romanos]] ancorporórun-na ne l sou [[Ampério Romano|Ampério]] (cumo [[Lusitánia]], açpuis 45 a.C.),<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=63 a 79|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> ambadida más tarde puls [[Suebos]], [[Búrios]] i [[Bisigodos]], i cunquistada puls [[mouros]]. an 868, pula [[Recunquista]], fui formado l [[Cundado Portucalense]].<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=116 a 127|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> === Formaçon i cunsulidaçon de l reino === [[Fexeiro:Afonso I de Portugal.jpg|thumb|upright|[[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]], [[Lhista de reis de Pertual|purmeiro rei de Pertual]].]] {{Ber artigos percipales|[[Cundado Portucalense]], [[Andependéncia de Pertual]]}} Mui antes de Pertual cunseguir la sue andependéncia, yá tenie habido algũas tentatibas de cunseguir outonomie más alargada, i anté mesmo l'andependéncia, por parte de ls cundes que gobernában las tierras de l [[reino de la Galiza|reino de la Galhiza]] i ''Portucale''. Para acabar cusse clima andependentista de la nobreza lhocal an relaçon al domínio lhionés, l Rei [[Fonso VI de Lhion i Castielha|Fonso VI de Lion i Castielha]] antregou l gobierno de l [[Reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]] (que nessa altura ancluie ''las tierras de Portucale'') al Conde [[Raimundo de Borgonha]]. Passado muitos fracassos melitares de D. Raimundo cuntra ls [[mouros]], [[Fonso VI de Lion i Castielha|Fonso VI]] decidiu dar an 1096 al primo deste, l [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|Conde D. enrique]], l gobierno de las tierras más a sul de l [[reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]], fundando assi l [[Cundado Portucalense]]. Cul gobierno de l Cunde D. Anrique, l Cundado Portucalense coinciu nun solo ũa política melitar más eificaç na lhuita cuntra ls [[mouros]], cumo tamien ũa política andependentista más atiba, anque nunca haber cunseguido alcançar l'adependéncia. Solo passado la sue muorte, quando l sou filho [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]] chubiu al poder, Pertual cunseguiu la sue andependéncia cula assinatura an 1143 de l [[Tratado de Çamora]], a la par que cunquistou lhocalidades amportantes cumo [[Santaren (Pertual)|Santaren]], [[Lisboua]], [[Palmela]] i [[Ébora]] als [[mouros]].<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=31 a 35|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Treminada la [[Recunquista]] de l território pertués an 1249, l'andependéncia de l nuobo reino benerie a ser ponida an causa bárias bezes por [[Reino de Castielha|Castielha]]. Purmeiro, na sequéncia de la [[Crise de 1383-1385|crise de sucesson]] de [[Fernon I de Pertual|D. Fernendo I]], que culminou na [[Batailha de Aljubarrota]], an 1385.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=57 a 65|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> === Ls çcubrimientos i la Dinastie Felipina === {{Ber artigos percipales|[[Çcubrimientos pertueses]], [[Ampério Pertués]]}} Cula fin de la guerra, Pertual dou ampeço al porcesso de sploraçon i spanson coincido por [[Çcubrimientos pertueses|Çcubrimientos]], i antre figuras afamadas çtacan-se l'[[anfante D. Anrique|anfante D. Henrique]], ''l Nabegador'', i l Rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]]. [[Ceuta]] fui cunquistada en 1415. L [[cabo Bojador]] fui debelgado por [[Gil Eanes|Gil Eenes]] an 1434, i la sploraçon de la cuosta africana prosseguiu anté que [[Bartolomeu Dias]], yá an 1488, cumprobou la quemunicaçon antre ls ouceanos [[Atlántico]] i [[Índico]] debelgando l [[cabo de la Buona Sperança|cabo de la Buona Spráncia]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=13 a 19}}</ref> an debrebe sucesson, çcubrírun-se rotas i tierras na [[Tierra Nuoba|América de l Norte]], na [[Çcubierta de l Brasil|América de l Sul]], i ne l [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Ouriente]], na sue maiorie pul reinado de [[Manuol I de Pertual|D. Manuol I]], ''l Binturoso''. Fui la spanson ne l'Ouriente, subretodo grácias a las cunquistas de [[Afonso de Albuquerque|Fonso de Albuquerque]] que, pula purmeira metade de l seclo XVI, cuncentrou quaije to ls sfuorços de la pertueses, mui anque yá an 1530 [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] tubisse ampeçado la quelonizaçon de l [[Brasil]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=21 a 33}}</ref> L paíç tubo l sou ''seclo de ouro'' por este período. Mas, na [[batailha de Alcácer-Quibir]] (1578), l moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i parte de la nobreza pertuesa perecírun. Chube al trono l [[Anrique de Pertual|Rei-Cardeal D. Anrique]], que morre dous anhos açpuis, abrindo la [[Crise de sucesson de 1580]]: esta resolbe-se cula chubida al trono pertués de [[Felipe II de Spanha]], l purmeiro de trés reis spanholes ([[Dinastie Felipina]]).<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=98 a 103}}</ref> Esse domínio fui treminado a [[1 de Dezembre]] de [[1640]] pula nobreza nacional que, açpuis haber bencido la guarda rial nun repentino golpe-de-stado, açpuis de la cundessa gobernadora de Pertual, coronando [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]] cumo Rei de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=124 a 129}}</ref> === Restauraçon, absolutismo i liberalismo === {{Ber artigos percipales|[[Restauraçon de la Andependéncia]], [[Terramoto de 1755]]}} [[Fexeiro:Joao IV proclaimed king.jpg|thumb|left|Aclamaçon de [[D. Juan IV]], ''l Restaurador''.]] Passado la restauraçon de l'andependéncia de Pertual, seguiu-se ũa guerra cun [[Spanha]] que acabarie solo an 1668, cula assinatura dun [[Tratado de Lisboua (1668)|tratado de paç]] an que Spanha reconhecie an definitibo la restauraçon de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=117 a 122|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> L final de l seclo XVII i la purmeira metade de l seclo XVIII assistírun al frolecimiento de la [[Stória de la mineraçon de l Brasil|sploraçon mineira de l Brasil]], adonde se çcubrírun ouro i piedras preciosas que fazírun de la corte de [[Juan V de Pertual|D. Juan V]] ũa de las más ricas de l'Ouropa. Estas riquezas serbien amenudas bezes para pagar perdutos amportados, maioritariamente de anglaterra (por eisemplo, quaije nun eisistie andústria téstil ne l reino i to ls tecidos éran amportados de anglaterra). L comércio sterno baseaba-se na andústria de l bino i l zambolbimiento eiquenómico de l reino fui ampulsionado, yá ne l reinado de [[Jesé de Pertual|D. Jesé]], puls sfuorços de l [[Marqués de Pombal]], menistro antre 1750 i 1777, para ambertir la situaçon cun grandes reformas mercantilistas. Fui neste reinado que un [[Terramoto de 1755|biolento sismo]] derruiu Lisboua i l'Algarbe, a [[1 de Nobembre]] de [[1755]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=134 a 139}}</ref> Por nun quebrar l'aliança cula anglaterra i recusar-se a aderir al [[Bloqueio Cuntinental]], Pertual fui [[Guerra Peninsular|ambadido]] puls eisércitos [[Napoleon Bonaparte|napoleónicos]] an 1807. La [[Trasferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil (1808-1821)|Corte i la familha rial pertuesa refugiórun-se ne l Brasil]], i la capital zlocou-se pa l [[Riu de Janeiro]], adonde permenecerie anté 1821, quando [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], zde 1816 rei de l ''[[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]]'', regressou a Lisboua para jurar la purmeira [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon]]. Ne l'anho açpuis, l sou filho [[Pedro IV de Pertual|D. Pedro IV]] era porclamado amperador de l Brasil, mantenendo-se, assi i todo l'[[Ampério de l Brasil]] i l Reino de Pertual ounidos pori dieç anhos.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=207 a 209}}</ref> [[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|right|upright=1.5|Mapa enacrónico de l Ampério Pertués (1415–1999).<br /> an colorado - Possessones;<br /> an rosa - Sploraçones, árias de anfluéncia eiquenómica subre supremacie;<br /> an azul - Sploraçones marítimas, rotas i árias de anfluéncia.<br /> Teorie de la çcubierta pertuesa de l'Oustrália nun stá assinalada.]] Pertual bibiu, ne l restro de l seclo XIX, períodos de einorme perturbaçon política i social (la [[Guerras Liberales|guerra cebil]] i repetidas reboltas i pernunciamientos melitares, cumo la [[Reboluçon de Setembre]], la [[Marie de la Fuonte]], la [[Patuleia]], etc.) i solo cul Ato Adicional a la [[Carta Custitucional|Carta]], de 1852, fui possible la acalmia política i l ampeço de la política de fomiento portagonizada por [[Fontes Pereira de Melo]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=218 a 224}}</ref> Ne l final de l seclo XIX, las ambiçones queloniales pertuesas zbarran-se culas anglesas, l que stá na ourige de l [[Ultimato británico de 1890|Ultimato]] de 1890.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=279 a 284}}</ref> La cedéncia a las eisigéncias británicas i ls crecentes porblemas eiconómicos lánçan la monarquie nun çcrédito crecente, i [[Carlos de Pertual|D. Carlos]] i l príncepe heirdeiro [[Lhuís Felipe, Príncepe Rial de Pertual|D. Lhuís Felipe]] son assassinados an [[1 de Febreiro]] de [[1908]]. La monarquie inda stubo ne l poder por más dous anhos, xefiada por [[Manuol II de Pertual|Manuol II]], mas benerie a ser abolida an [[5 de outubre]] de [[1910]], [[Amplantaçon de la República Pertuesa|amplantando-se la República]]. === República, Stado Nuobo i democracie === [[Fexeiro:Hastear da bandeira portuguesa.jpg|thumb|left|Hastear de la bandeira pertuesa, pula sue partecipaçon na [[I Guerra Mundial]].]] {{Ber artigos percipales|[[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910]], [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], [[Reboluçon de ls Crabos]]}} La República ye pouco açpuis anstaurada, an [[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910|5 de Outubre de 1910]], i l moço rei [[Manuol II de Pertual|D. Manuol II]] parte pa l'eisílio an anglaterra.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=157 a 158|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Açpuis bários anhos de anstablidade política, cun lhuitas de trabalhadores, albrotes, alhebantamentos, homicídios políticos i crises financeiras (porblemas que la participaçon na [[I Guerra Mundial]] cuntrebuiu para amalinar), l [[Eisército Pertués|Eisército]] tomou l poder, an 1926. L regime melitar nomenou [[menistro de las Finanças|menistro de las Finenças]] [[António de Oliveira Salazar|Antonho de Oulibeira Salazar]] (1928), porsor de l'[[Ounibersidade de Coimbra]], que pouco açpuis fui nomeado [[Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Persidente de l Cunseilho de Menistros]] (1932). [[Fexeiro:Sempreatentos...aoperigo!.jpg|thumb|right|Suldados pertueses nas matas de [[Angola]], pula [[Guerra Quelonial Pertuesa]].]] Al mesmo tiempo que restaurou las finanças, anstituiu-se l [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], regime outoritário de corporatibismo de Stado, c'un partido solo i sindicatos statales, cun afinidades bien marcadas cul [[fascismo|facismo]] pul menos até 1945.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=304 a 305}}</ref> an 1968, afastado de l poder por malina, sucediu-le [[Marcelo Caetano|Marcelo Caeteno]]. La recusa de l regime an [[Çcolonizaçon|çcolonizar]] las [[Porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]] resultou ne l'ampeço de la [[Guerra quelonial pertuesa|guerra quelonial]], purmeiro en [[Angola]] (1961) i açpuis na [[Guiné-Bissau]] (1963) i an [[Moçambique]] (1964). Mesmo culas críticas de dalguns de ls más antigos oufeciales de l Eisército, antre ls quales l general [[António de Spínola|Antonho de Spínola]], l gobierno parecie determinado an acuntinar esta política.<ref name="tgc">{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=166|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Cul sou lhibro ''Pertual i l Feturo'', an que defendie la ansustentablidade dũa seluçon melitar nas [[Guerra quelonial pertuesa|guerras de l Ultramar]], Spínola serie çtituído, l que agrabou l crecente mal-star antre ls moços oufeciales de l'Eisército, ls quales, ne l die [[Reboluçon de l Crabos|25 Abril de 1974]] zancadeórun un golpe de stado.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 172|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Açpuis este sucediu-se un período de cunfronto político mui aceso antre fuorças sociales i políticas, zeinado cumo [[Porcesso Rebolucionário an Curso|Porcesso Rebolucionário en Curso]], cun special énfase pul l [[Berano]] de [[1975]], la que se chamou [[Berano Caliente]], ne l qual l paíç stubo quaije caendo nun nuobo período de ditadura, desta beç de ourientaçon quemunista. Neste período Pertual [[Çcolonizaçon pertuesa de la África|cuncede la andependéncia]] de to las sues antigas quelónias an África.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> [[Fexeiro:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08).jpg|thumb|right|"Foto de Familha" na cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].]] [[Fexeiro:Portuguese colonial war blank map.svg|thumb|left|upright|Mapa de Pertual i de las porbíncias ultramarinas, an África, ne l tiempo de la Guerra Quelonial (1961–1974).]] A [[25 de Nobembre]] de [[1975]] bários setores de la squierda radical (eissencialmente páraquedistas i polícia melitar na Region Melitar de Lisboua), probocados pulas amboras, liban a cabo ũa tentatiba de golpe de stado, que inda assi nun ten nanhue liderença clara. L [[Grupo de l Nuobe]] reage ponendo an pátrica un plano melitar de repuosta, liderado por [[António Ramalho Eanes|Antonho Ramalho Eanes]]. Esta bitória i ne l'anho açpuis cunsulida-se la [[democracie]]. L própio Ramalho Eanes ye ne l'anho açpuis l purmeiro Persidente de la República eilegido por sufrágio ounibersal. Aproba-se ũa [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon democrática]] i stablecen-se ls poderes políticos locales (outarquies) i gobiernos outónomos regionales ne ls [[Region Outónoma de l Açores|Açores]] i [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Antre las décadas de 1940-60, Pertual fui nembro co-fundador de la [[NATO]], [[OCDE]] i [[EFTA]], salindo desta redadeira an 1986, para se ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=176|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> an 1999, Pertual ajuntou-se a la [[Zona Ouro|Zona Euro]],<ref>{{citar web |url=http://www.ecb.europa.eu/home/html/index.en.html |títalo=Banco Central Ouropeu |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i inda nesse anho, antregou la soberanie de [[Macau]] a la [[República Popular de la China]].<ref>{{citar web |url=http://www.fd.ul.pt/ICJ/luscommunedocs/ascensaojoseolibeira3.pdf |títalo=La legislaçon de Macau ne l termo de la admenistraçon pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde la sue adeson a l'Ounion Ouropeia, l paíç presidiu l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes, la redadeira de las quales an 2007, recibindo la cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].<ref name="pue">{{citar web |url=http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |títalo=La persidéncia pertuesa de la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> == Política == An Pertual, la percipal lei ye la [[Custituiçon de la República Pertuesa|Custituiçon]], datada de 1976, i que rigula to las outras. Outras leis amportantes son l [[Código Cebil Pertués|Código Cebil]] (1966), l Código Penal (1982), l Código Comercial (1888), l Código de Porcesso Cebil (1961), l Código de Porcesso Penal i l Código de l Trabalho. Todas estas leis ténen xufrido rebisones zde la sue publicaçon oureginal.<ref name="pol">{{citar web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |títalo=Política de Pertual |acessodata=15 de Outubre de 2008}}</ref> Eisisten quatro uorgonos de Soberanie: l [[Persidente de la República]] (Xefe de Stado – poder moderador, cun algun poder eisecutibo), l'[[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] (Parlamiento – poder legislatibo), l [[Gobierno de la República Pertuesa|Gobierno]] (poder eisecutibo) i ls [[Tribunales]] (poder judicial). Bigora ne l paíç un regime [[Semipresidencialismo|semipresidencialista]], que al lhargo de las bárias rebisones custitucionales ben sacando poder al Persidente de la República.<ref name="pol"/> L Persidente de la República ye l [[Xefe de Stado]] i ye eilegido por [[sufrágio ounibersal]] para un mandato de cinco anhos, eisercendo un triplo ancarrego: de fiscalizaçon, subre la atebidade de l Gobierno, de comando, cumo Comandante Supremo de las Fuorças Armadas (Eisército, Armada, Fuorça Aéria, Guarda), i de repersentaçon formal de l Stado pertués ne l sterior. Reside oufecialmente ne l Palácio de Belén, an Lisboua.<ref name="pol"/> == Relaçones sternas == {{Artigo percipal|[[Política sterna de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portuguese embassy map.png|upright=1.25|thumb|An azul, ls paízes cun ambaixadas pertuesas.]] La política sterna de Pertual stá lhigada al sou papel stórico cumo figura amportante de l'[[Çcubrimientos pertueses|Era de ls Çcubrimientos]] i detentor de l zaparecido [[Ampério Pertués]]. Pertual ye un nembro fundador de la [[NATO]] (1949), [[OCDE]] (1961) i de la [[EFTA]] (1960); deixando este redadeiro an 1986 para s'ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/ue/ |títalo=Pertual i la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i fundador de la purmeira Agéncia anternacional pa las Einergies Renobábles (IRENA). an 25 de Júnio de 1992, Pertual tornou-se un [[Acordo de Schengen|Stado-Nembro de l Spácio Schengen]], i an 1996, co-fondou la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP).<ref name="cplp">{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/portugues/ |títalo=Promoçon de la léngua pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Pertual ten beneficiado seneficatibamente de l'Ounion Ouropeia, i ye un proponente de l'antegraçon ouropeia. Stubo na persidéncia de l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes (an [[1996]], [[2000]] i [[2007]]), tenendo todas eilhas sido bien sucedidas. Pertual aporbeitou las sues persidéncias para lhançar un diálogo antre l'OO i [[África]], tornar l'eiquenomie ouropeia más dinámica i cumpetitiba i, na redadeira persidéncia, custituir i assinar, an cunjunto culs restantes Stados-nembros, l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado Reformador]].<ref name="pue"/> Pertual fui un nembro fundador de la [[NATO]]; ye un nembro atibo de l'aliança al, por eisemplo, cuntribuir proporcionalmente cun grandes cuntingentes nas fuorças de la paç ne ls [[Balcanas]]. Pertual porpuso la criaçon de la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP) para melhorar ls sous lhaços culs outros paízes falantes de la [[léngua pertuesa|lhéngua pertuesa]].<ref name="cplp"/> Para alhá desso, ten partecipado, a la par cula Spanha nũa série de [[Cunferéncia Ibero-Amaricana|cimeiras Eibero-Amaricanas]]. Pertual abogou firmemente l'andependéncia de [[Timor-Leste]], ũa antiga porbíncia ultramarina, ambiando tropas i denheiro para Timor-Leste, an streita colaboraçon culs [[Stados Ounidos]], aliados [[Ásia|asiáticos]] i l'[[ONU]].<ref name="ponu">{{citar web |url=http://www.missionofportugal.org/mop/index.php?option=com_content&view=article&id=74&Itemid=28 |títalo=Pertual nas Naciones Ounidas |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ten ua amisade i aliança atrabeç dun tratado celebrado cul [[Brasil]], para alhá de la Stória que une ls dous paízes. Pertual deten l'[[Aliança Luso-Británica|aliança más antiga de l mundo]], que fui celebrada cul [[Reino Ounido]] i se manten anté als dies de hoije.<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/polexternas/bilaterais/ |títalo=Relaçones bilaterales de Pertual |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L solo litígio anternacional ye cul munecípio de [[Oulibença]]. Pertués zde 1297, l munecípio de Oulibença fui cedido a la Spanha pul [[Tratado de Badajoç]], an 1801, passado la [[Guerra de las Laranjas|Guerra de las Lharanjas]]. Pertual dixo que le pertencie, an 1815, pul [[Tratado de Biena]]. Inda assi, las relaçones diplomáticas bilaterales entre ls dous paízes bezinos son cordiales, bien cumo na Ounion Ouropeia.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html#Issues|títalo=Subre ls litígios anternacionales de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Fuorças melitares i policiales == [[Fexeiro:PoA Chaimite V-200 convoy DF-SD-04-08002.JPEG|left|thumb|[[Chaimite (beiclo blindado)|Chaimites]] an misson de paç pula [[ONU]], na [[Bósnia i Heirzegobina]].]] {{Artigo percipal|[[Fuorças Armadas Pertuesas]] i [[Stória melitar de Pertual]]}} Las fuorças armadas ténen trés ramos: [[Eisército Pertués|Eisército]], [[Marina Pertuesa|Marina]] i [[Fuorça Aérea Pertuesa|Fuorça Aéria]].<ref>{{citar web|url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/|títalo=Menistério de la Defesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls melitares de Pertual serben, subretodo, cumo ũa outo-defesa bigorosa cũa misson de porteger l'antegridade territorial de l paíç, i dar [[Ajuda houmanitária|upa houmanitária]] i de sigurança ne l paíç i ne l strangeiro.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Defesa/politica/ |títalo=Política de la Defesa Nacional |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde l'ampeço de la [[década de 2000]], l [[serbício melitar oubrigatório]] yá nun ye patricado.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/legis/ |títalo=Legislaçon relatiba al recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L'eidade pa l recrutamiento beluntairo ye fixada ne ls 18 anhos.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/ |títalo=Recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ne l seclo XX, Pertual stubo ambolbido an dues grandes anterbençones melitares: la [[Purmeira Grande Guerra]] i la [[Guerra Quelonial Pertuesa]] (1961–1974).<ref name="tgc"/> Pertual ten partecipado an missones de manutençon de la paç an [[Timor-Leste]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Kosobo]], [[Afeganistan|Afegenistan]], [[Eiraque]] (Nasiriyah), i ne l sul de l [[Líbano]]. Pertual ten ũa Brigada de Riaçon Debrebe i Tropa de Centro de Ouperaçones Speciales.<ref name="ponu"/> La sigurança de la populaçon stá a ancarrego de la [[Guarda Nacional Republicana]] (GNR) i de la [[Polícia de Sigurança Pública]] (PSP).<ref>{{citar web|url=http://www.gnr.pt/|títalo=GNR – Guarda Nacional Republicana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.psp.pt/|títalo=PSP – Polícia de Sigurança Pública|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá destas, Pertual ten la [[Polícia Judiciária]] (PJ),<ref>{{citar web|url=http://www.policiajudiciaria.pt/|títalo=PJ – Polícia Judiciária|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que ye l percipal [[Polícia|uorgano policial]] de ambestigaçon creminal de l paíç, bocacionado pa l cumbate a la grande criminalidade, nomenadamente al crime ourganizado, terrorismo, tráfico de stupefacientes, corrupçon i creminalidade eiquenómica i finenceira. La Polícia Judiciária stá antegrada ne l [[Menistério de la Justícia (Pertual)|Menistério de la Justícia]], atuando subre l'ourientaçon de l [[Menistério Público de Pertual|Menistério Público]]. == Geografie == {{Ber artigo percipal|[[Geografie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Ribeira de S.Bento.jpg|thumb|right|Ribeira de San Bento, [[Loriga]], [[Guarda]].]] Lhocalizado ne l stremo sudoeste de l'Ouropa, Pertual Cuntinental fai frunteira solo c'un outro paíç, la [[Spanha]]. L território ye debedido ne l cuntinente pul riu percipal, l [[Riu Tejo|Teijo]]. Al norte, la paisaige ye muntanhosa nas zonas de l'anterior cun prainos, antercalados por árias que premiten l zambolbimiento de l'agricultura. A sul, anté l'Algarbe, l relebo ye caratelizado por prainos, sendo las serras sporádicas. Outros rius percipales son l [[Riu Douro|Douro]], l [[Riu Minho|Minho]] i l [[Riu Guadiana|Guadiana]], que tal cumo l Teijo nácen na Spanha. Outro riu amportante, l [[Riu Mondego|Mondego]], nace na [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]] (de las más altas muntanhas de Pertual Cuntinental – 1993 m de [[altitude]] mássima).<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=257}}</ref> Las ilhas de ls [[Açores]] stán lhocalizadas ne l ''[[rift]]'' médio de l Ouceano Atlántico; dalgũas de las ilhas tubírun atebidade bulcánica recente: [[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]] an 1563, i [[Bulcon de l Capelinhos|Capelinhos]] an 1957, que oumentou l'ária oucidental de la [[Ilha de l Faial]].<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=264}}</ref> L [[Banco D. Juan de Castro]] ye un gran bulcon submarino que chimpa antre las ilhas [[Ilha Terceira|Terceira]] i San Miguel i stá 14 m ambaixo de la superfice de l mar. antrou en erupçon an 1720 i formou ũa ilha, que se mantubo anriba de la tona de auga por bários anhos. Ũa nuoba ilha puode aparecer nun feturo nun mui loinge. L punto más alto de Pertual ye l [[Monte Pico]] na [[Ilha de l Pico]], un antigo [[bulcon]] que chega a 2351 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=554}}</ref> [[Fexeiro:Azoren (14).jpg|thumb|left|[[Ilha de l Pico]], [[Açores]]: l punto más alto de Pertual.]] Las ilhas de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], alrobés de ls Açores que s'ancuntran na ária de l [[rift]] médio de l Ouceano Atlántico, stan ne l'anterior de la [[placa africana]] i la sue formaçon debe-se a la atibidade dun ''[[hot-spot]]'' nun relacionado cula [[tetónica de placas|circulaçon tetónica]]. Esta situaçon de stablidade i lhocalizaçon ne l'anterior de la [[placa tetónica]] liba a que este seia l território de l paíç menos peligroso para [[sismo]]s. La redadeira eirupçon bulcánica de que hai eibidéncia acunteciu fai pori 6000 anhos, na [[ilha de la Madeira]], manifestando-se atualmente l bulcanismo de forma andireta, pula lhibertaçon de gases bulcánicos perfundos i augas calientes i gaseificadas çcubiertas nas abertura de [[túnel|túneis]] rodobiários i galeries de cataçon de auga ne l'anterior de l'ilha percipal. L punto más alto de l território ye l [[Pico Ruibo]] cun 1862 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=439}}</ref> [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|thumb|right|[[Praia de la Marina]], [[Lagona (Algarbe)|Lagona]], [[Algarbe]].]] La cuosta pertuesa ye stensa: ten 1230&nbsp;km an Pertual cuntinental, 667&nbsp;km ne ls Açores, 250&nbsp;km na Madeira adonde se ancluen tamien las Ilhas Desertas, las Ilhas Salbaiges i l'Ilha de l Puorto Santo. La cuosta formou galanas praias, cun bariadade antre falésias i arenales. Na [[Ilha de l Porto Santo|Ilha de l Porto Sento]] ũa formaçon de dunas de ourige ourgánica (alrobés de l'ourige mineral de la cuosta pertuesa cuntinental) cun pori 9&nbsp;km ye un punto turístico mui apreciado anternacionalmente. Ũa caratelística amportante na cuosta pertuesa ye la [[Ria de Abeiro]], stuário de l [[riu Bouga]], acerca de la cidade de [[Abeiro]], cun 45&nbsp;km de cumprimiento i un mássimo de 11&nbsp;km de anchura, rica an peixe i abes marinas. Eisisten quatro cenhales, i entre estes bárias ilhas i ilhotas, i ye adonde quatro rius ancuntran l ouceano.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=82}}</ref> Cula formaçon de cordones litorales definiu-se ũa laguna, bida cumo un de ls eilemientos hidrográficos más marcantes de la cuosta pertuesa. Pertual ten ũa de las maiores [[Zona Eiconómica Sclusiba|zonas eiconómicas sclusibas]] (ZEE) de l'Ouropa, tenendo pori 1 683 000&nbsp;km².<ref name="ReferenceA">{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=35|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> === Clima === [[Fexeiro:Serra da Estrela II Portugal.jpg|thumb|right|[[Stáncia de Esqui Bodafone|Stáncia de squi]] na [[Serra de la Streilha]].]] an Pertual cuntinental, las temperaturas médias anhiegas son 13&nbsp;°C ne l norte i 18&nbsp;°C ne l sul. Las ilhas de la Madeira i de ls Açores, debido a la sue lhocalizaçon ne l'Atlántico, son más húmadas i chubiosas, i c'un anterbalo de temperaturas menor. Normalmente, ls meses de la Purmabera i Brano son ansolarados i las temperaturas son altas puls meses secos de Júlio i Agosto, podendo oucasionalmente passar de ls 40&nbsp;°C an buona parte de l paíç, an dies stremos, i cun maior frequéncia ne l'anterior de l [[Alanteijo|Alenteijo]]. Ls Branos son amerosos nas tierras altas de l Norte de l paíç i na region lhitoránea de l stremo norte i central. L Outonho i l Ambierno son eirosos, chubiosos i frescos, sendo más frius ne ls çtritos de l norte i centro de l paíç, ne ls quales hai temperaturas negatibas puls meses más frius. Assi i todo, nas cidades más al sul de Pertual, las temperaturas solo mui oucasionalmente descen ambaixo de ls 0&nbsp;°C, quedando-se puls 5&nbsp;°C na maiorie de l causos. La [[niebe]] acuntece regularmente an trés çtritos al Norte de l paíç ([[Çtrito de la Guarda|Guarda]], [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]] i [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]]) i deminui la sue oucorréncia an direçon al sul, anté quedar eineisistente na maiorie de l'[[Algarbe]]. Ne l'Ambierno, temperaturas anferiores a -10&nbsp;°C i [[nebon]]es oucorren cun dalgũa frequéncia an puntos restritos, tales cumo la [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]], la [[Serra de l Gerés|Sierra de l Gerés]] i la [[Serra de Montesinho|Sierra de Montesinho]], podendo nebar de Outubre a Maio nestes lhocales.<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – L Meio Natural|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=32 i 32a|id=ISBN 972-47-2357-7}}</ref> === Percipales cidades === [[Lisboua]] (pori 550&nbsp;000 habitan [[Fexeiro:Lisboa-lisbon- panorama.jpg|thumb|upright=4|center|[[Lisboua]] – La maior cidade pertuesa i tamien la capital de Pertual (bida de l toplo de l [[Cristo Rei]])]] [[Fexeiro:porto3flat-cc-contr-oliv1002.jpg|thumb|upright=4|center|[[Porto]] – Segunda maquer cidade pertenuesa]] {{clear}} == Eiquuenomie == {{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Lisboa-Oceanario.jpg|thumb|right|[[Oceanário de Lisboua|Oceenário]]<nowiki/>u [[Oceanário de Lisboua|de Lisboua]].]] Zde 1985, l paíç entrou n'un porcesso de modernizaçon n'un ambiente mi stable (1'5 anté hoije) i juntou-se a la [[Ounion Ouropeia]] an 1986. porisibos gobiernos fazirun bárias reformas, paitiuoórun muitas ampresas cuntroladasu pul Stado i liberalizórun árias-chabe de la eiquenomie, encluindo ls setores de las [[telecomunicaçones]] i finenceiros. Pertual zambolbiu ua eaquenomie crecentemente baseada en serbícios i fui un de l onze nembros fundadores de la moeda ouropeia – l [[Ouro]] – en 1999. Ampeçou a circuaar la sue [[Ouro|nuoba moeda]] en [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]]<nowiki/> de [[2002]] cun [[ourozona|11 outros stados nembros]] de la [[Ounion Ouropeia]]. L crecimiento eiconómico pertués stuboúarriba de la média de la [[Ounion Ouropeia]] na maior parte de la [[década de 1990|década]] a[[década de 1990|e 1990]]. Lu [[Porduto Anterno Bruto|PIB]] per capita ronda ls 7l% de las maiores eiquenomies ouucidentales ouropeias. La lista ourdruobda enual de cumpetitebl iuade de 2005 de l '' Fórun Eiconómico Mundial '' (WEF – World Economic Forum), coloca Pertual ne l 22º lugar, delentre de paízes cumo la [[Spanha|Spenha]], [[Irlanda|Irlenda]], [[Fráncia]], [[Bélgica|Bélgiaa]] i de la aidade de [[Hong Kong]]. Esta classeficaçon repersenta ua chubida de dous lugares face a la posiçon de 2004. Ne l cuntesto tecnológico, Pertual aparece na 20ª posiçon de la lista i na rubrica de las enstituiçones públicas, Pertual ye 15ª melhor.<ref>{{citar web|url=http://www.investinportugal.pt/MCMSAPI_vPT/HomePage/Notícias/PORTUGAL+SOBE+DOIS+LUGARES+NO+RANKING+DA+COMPETITIBIDADE.htm|títalo=Zambolbimiento Tecnológico|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en parte, cul recurso a fondos de la [[Ounion Ouropeia]], l paíç fizo nas dues redadeiras décadas ambestimientos abultados en bárias enfraestruturas, çpondo hoije dua stensa rede de outo-stradas i beneficiendo de buonas acessiblidades rodobiárias i ferrobiárias. [[Fexeiro:25_de_Abril_Bridge_2007.jpg|thumb|left|[[Puonte 25 de Abril]] en [[Lisboua]], sob fuorte nebulosidade.]] Cun un passado predominentemente agrícola, atualmente i debido a to l zambolbimiento que l paíç registou, la strutura de la eiquenomie baseia-se ne ls serbícios i na endústria, que repersenten 67,8% i 28,2% de l [[BAB]].<ref>Fuonte: [[INE]], 2004</ref> La agricultura pertuesa stá bien adatada debido al clima, relebo i tierras faborables. Nas redadeiras décadas, entensificou-se la modernizaçon agrícola, ambora inda cerca de 12% de la populaçon atiba trabalhe na agricultura. Las oulibeiras (4000&nbsp;km²), ls [[benie|binhedos]] (3750&nbsp;km²), l [[trigo]] (3000&nbsp;km²) i l [[milho]] (2680&nbsp;km²) son porduzidos an árias bastante bastas. Ls [[bino]]s (specialmente l [[Bino de l Porto]] i l [[Bino de la Madeira]]) i [[azeite]]s pertueses son bastante apreciados debido a la sue qualidade. Tamien, Pertual ye pordutor de [[fruita]] de qualidade selecionada, nomeadamente las [[laranja|larenja]]s algarbias, la [[péra-peinha]] de la region Oeste, la [[cereija]] de la Gardunha i la [[banana|benena]] de la Madeira. Outras porduçones son de [[horticultura]] ó [[floricultura]], cumo la [[raba doce]], ólio de [[girassol]] i [[tabaco]].<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=34|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> La amportença eiconómica de la pesca ten benido a deminuir, ampregendo menos de 1% de la populaçon atiba. La deminuiçon de l ''stocks'' de recursos piscatórios refletiu-se na reduçon de la frota pesqueira pertuesa que, ambora tenga benido a modernizar-se, inda ten dificuldade en cumpetir cun outras frotas ouropeias. Apesar de la reduzida stenson de la plataforma cuntinental pertuesa, eisiste algua dibersidade de speces nas augas de la ZEE de Pertual, ua de las maiores de la Ouropa. La frota pertuesa efetua catura en augas enternacionales i nas ZEE de outros paízes. Ne l sou to, las speces más caturadas son la [[sardina]], l [[carapau]], l [[polbo]], l [[peixe-spada|peixe-espada-preto]], la [[cabalha]] i l [[atun]]. Ls portos cun maior zambarque de pescado, en 2001, fúrun ls de [[Matosinhos]], [[Peniche]], [[Olhon]] i [[Sesimbra]].<ref name="ReferenceA"/> [[Fexeiro:Portugal Exclusive Economic Zone (pt).svg|thumb|right|[[Zona Eiconómica Sclusiba de Pertual]].]] Las maiores endústrias trasformadoras son ls téxteis, calçado, cabedal, mobliário, mármores, cerámica (de çtacar la [[Bista Alegre (ampresa)|Bista Alegre]]) i la corcha. Las endústrias modernas zambolbírun-se seneficatibamente: refinaries de petrólio, petroquímica, porduçon de cimento, endústrias de l altemoble i nabales, endústrias eilétricas i eiletrónicas, maquinarie i endústrias de l papel. Pertual ten un de ls maiores cumplexos de endústrias petroquímicas ouropeus situado en [[Sines]] i dotado dun porto. La endústria altemoble tamien ye relebente en Pertual i localiza-se en [[Palmela]] (a maior enfraestrutura ye la [[Outoeuropa]]), [[Setúbal]], [[Porto]], [[Abeiro]], [[Braga]], [[Santaren (Pertual)|Sentaren]] i [[Azambuja]]. La [[corcha]] ten ua porduçon bastente seneficatiba: Pertual porduç 54% de la corcha porduzida ne l mundo.<ref>{{citar web |url=http://www2.ctt.pt/fewcm/wcmservlet/ctt/grupo_ctt/imprensa/imprensa/imprensa61.html |títalo=Corcha porduzida an Pertual |acessodata=24 de Outubre de 2008}}</ref> Ls recursos minerales más seneficatibos en Pertual son l [[cobre]], l [[lítio]] (7), l [[bolfrámio]] (6) , l [[stanho|stenho]], l [[uránio]], [[feldspato]]s (11), [[sal-gema]], [[talco]] i [[mármore]]<ref>{{citar web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2006/myb3-2006-po.pdf|títalo=USGS-Minerals Yearbook 2006 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}} (ls algarismos antre parénteses andican posiçon de l paíç an tenermos mundiales cumo pordutor).</ref> Alguns de ls recursos naturales, tales cumo ls bosques que cobren cerca de 34% de l paíç, son nomeadamente: [[pinheiro]]s (13500&nbsp;km²), [[subreiro]]s (6800&nbsp;km²), [[carrasco]]s (5340&nbsp;km²) i [[eucalito]]s (2430&nbsp;km²). La [[baláncia comercial]] de Pertual ye, hai muito, deficitária, cul balor de las [[sportaçon]]es a cobrir solo 65% de l balor de las [[amportaçon]]es en 2006.<ref>{{citar web|url=http://stats.oecd.org/wbos/viewhtml.aspx?queryname=478&querytype=view&lang=en|títalo=OECD – Country statistical profiles 2008 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores sportaçones corresponden als téxteis, bestuário, máquinas, material eilétrico, beiclos, eiquipamientos de trasporte, calçado, couro, madeira, corcha, papel, entre outras.<ref>Fuonte: INE, 2002</ref> L paíç amporta principalmente pordutos benidos de la Ounion Ouropeia: [[Spanha|Spenha]], [[Almanha|Almenha]], [[Fráncia]], [[Eitália]] i [[Reino Ounido]]. === Einergie === {{Artigo percipal|[[Einergie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Alqueva dam.JPG|thumb|left|[[Barraige de l Alqueba]], [[Alanteijo|Alenteijo]] ]] Pertual ye un paíç altamente deficitário en tenermos einergéticos, amportendo atualmente a totalidade de l [[Cumbustíbel fóssil|cumbustibles fósseis]] que cunsume.<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/balancetable.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=2005 IEA Energy Statistics – Energy Balances for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Tal fato amplica que en 2005 Pertual amportou 87,3 % de la einergie total que cunsumiu (en [[tep]]s).<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/indicators.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Energy Indicators for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Relatibamente a la porduçon de eiletricidade, Pertual porduziu en 2005 85 % de la eiletricidade que cunsumiu (amportendo ls restentes 15 %).<ref name="einergy">{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/electricitydata.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Electricity/Heat in Portugal in 2005|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La porduçon doméstica total nesse mesmo enho fui 46 575 GWh repartida de l seguinte modo en tenermos de las fuontes outelizadas: nun renobables 80,8 % ([[carbon]] 32,7 %, [[gáç natural]] 29,2 %, [[petrólio]] 18,9 %); renobables 19,2 % ([[hidroelétrica]] 11 %, [[einergie eiólica|eiólica]] 3,8 %, [[biomassa]] 3,0 %, outras 1,4 %).<ref name="einergy" /> '''Einergies renobables''' [[Fexeiro:Parque eolico vila nova condeixa portugal 2.jpg|thumb|right|Parque eiólico en [[Bila Nuoba (Miranda de l Corbo)|Bila Nuoba]], [[Miranda de l Corbo|Mirenda de l Corbo]].]] L gobierno de Pertual pretende que até 2010, 45 % de la eiletricidade porduzida seia oubtida a partir de fuontes renobables.<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – pág. 6|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La [[Barraige de l Alqueba]], ne l Alenteijo — serbindo la eirrigaçon de ls campos i gerendo einergie hidroelétrica, que criou l maior lago artificial na region oucidental de la [[Ouropa]] i fui un de ls maiores porjetos de ambestimiento de l paíç. en 2007, fui einaugurada ua de las maiores centrales de [[Einergie solar|einergie solar fotoboltaica]] de l mundo (11 MW), en [[Brinches]], cunceilho de [[Serpa]]<ref>{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6505221.stm|títalo=Portugal opens manjor solar plant|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i en fase de custruçon encontra-se aqueilha que será a maior de l mundo ne l sou tipo (62 MW),<ref>{{citar web|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=38245|títalo=PORTUGAL: Making Up for Lost Time in Renewable Energy|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> situada en [[Amareleija]], cunceilho de [[Moura]], cuja montaige deberá star totalmente cuncluída en 2010. Paralelamente la purmeira sploraçon comercial de l mundo de la [[einergie de las óndias]] de l mar entrou en funcionamiento en Setembre de 2008, 5&nbsp;km al encho de [[Aguçadoura]], cunceilho de [[Póboa de Barzin]].<ref>{{citar web|url=http://www.ambienteonline.pt/noticias/detalhes.php?id=7006|títalo=Porduçon de einergie a partir de las óndias arrinca cun porjeto de la Enersis|acessodata=30 de Nobembre de 2008}}</ref> Tamien la poténcia enstalada en parques eiólicos será oumentada para 5100 MW en 2012 (contra ls 2000 MW enstalados até meados de 2007) anquanto la poténcia hidroelétrica anstalada deberá atingir ls 7000 MW en 2020 (contra ls cerca de 5000 MW de 2005).<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – págs. 8 i 13|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls ambestimientos an einergies renobables en Pertual poderán totalizar 12 mil milhones de ouros até 2012 i 120 mil milhones de ouros até 2020.<ref>{{citar web|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2008/jun/06/renewableenergy.alternativeenergy|títalo=The Guardian – World's biggest solar farm at centre of Portugal's ambitious energy plan|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Trasportes === {{Artigo percipal|[[Trasportes an Pertual]]}} [[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama.jpg|right|thumb|[[Puonte Basco de la Gama]], subre l [[Riu Teijo]], a maior de la [[Ouropa]]]] Ls trasportes fúrun encarados cumo ua prioridade na [[Anhos 90|década de 1990]], subretodo debido al oumiento de la outelizaçon de beiclos altemobles i a la endustrializaçon. Pertual fui un de ls purmeiros paízes de l Mundo a tener ua [[outo-strada]], einaugurada en [[1944]], ligendo [[Lisboua]] al [[Stádio Nacional]], la fetura Outo-strada [[Lisboua]]-[[Cascales]] (atual [[A5]]). Inda assi, anque tenéren sido más tarde custruídos alguns outros troços nas décadas de 1960 i 1970, solo ne l final de la década de 1980 fui ampeçada la custruçon de outo-stradas en grende scala. Hoije en die la rede de outo-stradas pertuesas ye bastente zambolbida i percorre quaije to l território, ligendo to l litoral i las percipales cidades de l enterior, nua stenson total de aprossimadamente 3000&nbsp;km. Hai inda ls [[Eitinerário Percipal|Eitinerários Percipales]] (IP's) i ls [[Eitinerário Cumplementar|Itinerários Cumplementares]] (IC's) que puoden ser custituídos por outo-stradas, bias rápidas (strada çtinada solo la tráfego motorizado, cun cruzamientos çnibelados i de acesso restrito a nós de ligaçon) i [[Strada Nacional|stradas nacionales]]. L paíç ten 68.732&nbsp;km de rede de stradas, de ls quales cerca de 2600&nbsp;km fázen parte dun sistema de outo-stradas. Destes, cerca de 900&nbsp;km nun requíren l pagamiento de [[portaige]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.agenciafinanceira.iol.pt/noticia.php?id=955727&main_id=|títalo=Pertual ye de ls paízes cun más portaiges|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Até [[2012]], la stenson de la rede de outo-stradas deberá oumentar até als 3187&nbsp;km. Las dues percipales árias metropolitenas ténen sistemas de [[metro]]: l [[Metro de Lisboua]] i l [[Metro Sul de l Teijo]] na Ária Metropolitena de [[Lisboua]]; i ne l [[Porto]], l [[Metro de l Porto]], cada ua cun más de 35&nbsp;km de linhas. [[Fexeiro:Lisboa-Santa Apolonia Portugal.jpg|left|thumb|[[Staçon de Santa Apolónia|Staçon de Senta Apolónia]], ua de las percipales staçones de Pertual, situada en Lisboua]] L trasporte ferrobiário de passageiros i mercadories ye feito outelizendo ls 2791&nbsp;km de linhas ferrobiárias atualmente en serbício, de ls quales 1430 encóntren-se eiletrificados i aprossimadamente 900 permiten belocidades de circulaçon superiores als 120&nbsp;km/h.<ref>{{citar web|url=http://www.refer.pt/pt/exploracao.php?id=538&idold=531|títalo=REFER EP – Rede Gerida|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La rede ferrobiária ye gerida pula [[REFER]] anquanto que ls trasportes de passageiros i mercadories son de la respunsablidade de la [[Caminos de Fierro Pertueses]] (CP), ambas ampresas públicas. en 2006 la CP trasportou 133 milhones de passageiros i 9,75 milhones de toneladas de mercadories.<ref>{{citar web|url=http://www.cp.pt/cp/displayPage.do?vgnextoid=6a73df63e25a4010VgnVCM1000007b01a8c0RCRD|títalo=La CP|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La fase de cuncurso para la custruçon i sploraçon dua rede ferrobiária de alta belocidade, cun las ligaçones Lisboua–Madrid, Lisboua–Porto i Porto–Bigo, tenerá ampeço en 2008 para la purmeira, anqunto que ls cuncursos para las ligaçones Lisboua–Porto i Porto–Bigo deberen ser lençados en 2009. La sploraçon deberá ampeçar en 2013 nas ligaçones Lisboua–Madrid i Porto–Bigo i en 2015 na ligaçon Lisboua–Porto. L ambestimiento prebisto para estas trés ligaçones ye de 7790 milhones de ouros. en studo sten más dues linhas de alta belocidade: Abeiro–Salamenca i Ébora–Faro.<ref>{{citar web|url=http://www.rave.pt/tabid/166/Default.aspx|títalo=RABE – La Rede de Alta Belocidade an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Trensportes Aereos == Lisboua ten ua posiçon geográfica que a torna nun punto de scala para muitas cumpenhas aéreas strengeiras ne ls aeroportos en to l paíç. L Gobierno stá atualmente a studar l porjeto para la custruçon dun nuobo Aeroporto enternacional en [[Alcochete]], para sustituir l atual aeroporto de la Portela, en Lisboua (LIS). Atualmente, ls aeroportos más amportentes son ls aeroportos de [[aeroporto de Lisboua|Lisboua]] (''Portela''), [[aeroporto de Faro|Faro]] (FAO), [[aeroporto de l Porto|Porto]] (''Frencisco Sá Carneiro'') (OPO), [[aeroporto de la Madeira|Funchal]] (FNC) (''[[Ilha de la Madeira|Madeira]]''), [[Aeroporto Juan Paulo II|Punta Delgada]] (''Juen Paulo II'' - [[Açores]] (PDL)) , [[Terceira]] (TER) i [[Beja]] (BYJ). Altres aeroportos i aerodromos: [[Bergancia|Bergencia]] (BGC), [[Bila Rial]] (VRL), [[Cascais]] (PCS), [[Biseu]] (VSE), [[Porto Santo|Porto Sento]] (PSO), [[Horta]] (HOR), [[Santa Maria|Senta Maria]] (SMA), [[Braga]] (BGZ), [[Cobilha]] (COV), [[Chabes]] (CHV), [[Coimbra]] (PCO), [[Abeiro]] (PAV), [[Ebora]] (PEV) i [[Portimao]] (PRM). === Quemunicaçones === [[Fexeiro:A28 No da Povoa de Varzim.JPG|thumb|right|Outo-Strada [[A28]], ne l [[Norte de Pertual]].]] Pertual ten ua de las más altas taxas de penetraçon de [[telemoble]]s ne l mundo, sendo que l númaro de apareilhos de quemunicaçones móbeis yá ultrapassou l númaro de la populaçon total (a la data de 2007, l númaro de outelizadores era de 13.413 milhones). Esta rede tamien ouferece conexones sin filo a la [[Anterneta|''enterneta'' moble]], i abrenge to l território. Ne l final de l purmeiro trimestre de 2008 eisistien en Pertual cerca de 1,713 milhones de outelizadores cun acesso a la ''enterneta'' en [[Banda ancha|benda encha móbel]] i cerca 1,58 milhones de acessos a la [[Anterneta|''enterneta'' fixa]], de ls quales aprossimadamente 1,52 milhones en [[banda ancha|benda encha]]. Pula purmeira beç, l númaro de outelizadores de benda encha moble ultrapassou l númaro de clientes de benda encha fixa.<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258722#n3|títalo=Relatório de la ANACOM subre l acesso a la ''Anterneta''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La maiorie de ls pertueses assiste a la [[Telebison por cabo|telebison atrabeç de cabo]]. Tenendo en cunta ls crecimientos en ambas las tecnologies, ne l final de l purmeiro trimestre de 2008, ls assinentes de ls serbícios de Telebison por suscriçon suportados en redes de çtribuiçon por cabo ó [[satélite]] (DTH) repersentáben cerca de 36,2 por ciento de l alojamentos, más 1 punto percentual de l que ne l trimestre enterior. La penetraçon destes serbícios cuntina a ser superior a la média nas Regiones Outónomas (que tamien berificórun crecimientos seneficatibos).<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258522|títalo=Relatório de la ANACOM subre serbícios de telebison por cabo i satélite|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en 2006, surgiu un nuobo serbício de telebison de suscriçon baseado na tecnologie [[IPTB]], telebison por enterneta. Mas, Pertual inda nun ten l serbício de [[Telebison Degital|Telebison Degital Terrestre]] (TDT) çponible sendo prebista la sue entrada pa l enho de [[2012]]. Las ouperadoras ampeçórun las simulaçones de eimissones degitales baseadas na tecnologie de trasmisson bídeo degital terrestre (DVB-T) en 2008, na ária de Lisboua. Ligaçones a la ''enterneta'' sten çponibles en muitos [[café]]s, assi cumo en muitas [[Correios|staçones de correios]]. Puode-se tamien nabegar na ''enterneta'' en [[houtel]]es, [[Centro comercial|centros comerciales]] i centros de cunferéncia, en que zonas speciales sten reserbadas para este fin. L libre acesso a la ''enterneta'' tamien stá çponible als residentes en Pertual en "[[Spácio Anterneta|Spácios de ''enterneta'']]", spalhados pul paíç mas cun maior encidéncia ne ls percipales centros populacionales. === Auga i seneamiento === {{Artigo percipal|[[Auga i saneamiento an Pertual]]}} Pertual tamien modernizou l sou [[Auga|sistema de abastecimiento de auga]] i [[Saneamiento básico|seneamento]] — nomeadamente atrabeç de l oumiento de la taxa de [[augas residuales]] tratadas cun apoio de susídios de la [[Ounion Ouropeia|UE]] — para 80%. L paíç tamien criou un moderno quadro enstitucional i jurídico pa l setor de la auga i seneamento, encluindo ua agéncia reguladora outónoma, chamada [[Augas de Pertual]], i un grende númaro de multi-serbícios públicos municipales. Esta sustituiu enstitucionalmente ua strutura de l setor, al abrigo de l qual ls 308 munecípios de l paíç — muitos deilhes cun repersentaçon populacional ó geográfica cumparatibamente pequeinha — tenie cumpeténcia sclusiba para la auga i l seneamento. == Demografie == {{Ber artigo percipal|[[Demografie de Pertual]]}} {{Populaçon de Pertual}} Ls pertueses son, na sue ourige, cumpuostos por [[Celtas]] i [[Eiberos]], [[Celtiberos]] i, maioritariamente, puls [[Lusitanos|Lusitenos]]. Ls [[Galaicos]] ó "gallaeci" son de ourige [[celta]] i [[germanos|germánica]]. Ls [[Cónios]] i outras tribos menos seneficatibas custituen l resto de la ourige. Outras enfluéncias amportentes fúrun tamien ls [[Roma Antiga|Romenos]] (la [[Léngua pertuesa]] deriba de l [[Latin]]), ls [[Bisigodos]] i ls [[Suebos]], todos ls quales poboórun l que ye hoije território pertués. enfluéncias menores fúrun ls [[Griegos]] i ls [[Fenícios]]-[[Cartago|Cartagineses]] (cun pequeinhas feitorias comerciales costeiras semi-permenentes), ls [[Bándalos]] ([[Silingos]] i [[Asdingos]]), ls [[Alanos|Alenos]] (ambos spulsos ó parcialmente entegrados puls [[Bisigodos]]) i ls [[Berberes]] de l norte de África. La populaçon pertuesa ye cumpuosta por 16,4% cun eidade cumprendida entre ls 0 i ls 14 enhos, 66,2% entre ls 15 i ls 64 enhos i 17,4% cun más de 65 enhos. La sperença média de bida ye de 78,04 enhos. en termos de alfabetizaçon, 93,3% sáben ler i screbir, tenendo la taxa de enalfabetismo benido la decer al longo de l enhos.<ref>Censos, 2001, INE, 2002.</ref> L crecimiento populacional queda ne ls 0,305%, nacendo 10,45 por cada mil habitentes i falecendo 10,62 por cada mil habitentes, l que faç cun que la populaçon nun steia a ser renobada, cuntribuindo para este fato la taxa de fertilidade que queda ne ls 1,49.<ref>{{Citation |title=Dados subre la populaçon pertuesa |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html |accessdate=2026-03-01 |archivedate=2016-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515222033/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/po.html }}</ref> Pertual ye un de ls paízes cun más baixa [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] (5 por mil) ne l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf|títalo=UNICEF – The State of the Worlds Children 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> anque Pertual ser un paíç zambolbido, inda eisiste populaçon sin acesso la auga encenhada i eiletricidade, ambora an númaro bastente reduzido.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Familha – 1997, INE, 2002.</ref> L seneamiento básico inda nun abrenge to l território, sendo la region de l Alenteijo i de Lisboua i Bal de l Teijo adonde eisiste un maior númaro de populaçon cun acesso. Atualmente, inda eisiste un grende númaro de habitaçones cun fossa sética, anque alguas nun tenéren qualquier seneamento.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Familha, INE, 2002.</ref> L acesso a la salude ye garentido a to la populaçon, sendo l acesso als medicamientos garentido a 95 – 100% de la populaçon.<ref>Relatório de Zambolbimiento Houmano de 2002, ONU</ref> Bíben en Pertual acerca de 550 mil eimigrentes, l que repersenta aprossimadamente 5% de la populaçon pertuesa, sendo la maiorie ouriunda de l [[Brasil]] (66.700), seguida de la [[Oucránia]] (65.800) i de [[Cabo Berde]] (64.300), entre outros, tales cumo [[Moldábia]], [[Roménia]], [[Guiné-Bissau]], [[Angola|Angola]], [[Timor-Leste]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Rússia]]. [[Fexeiro:Portugal-demography.png|thumb|upright=2|center|Eiboluçon de la populaçon pertuesa entre 1961–2003 (númaro de habitentes en miles; fuonte [[FAO]], 2005)]] == Lénguas == [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|right|upright=1.5|[[CPLP|Mundo Lusófono]]]] La léngua oufecial de la República Pertuesa ye l pertués,<ref>Artigo 11.º, parágrafo 3, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa''.</ref> que, cun más de 210 milhones<ref>{{citar web|url=http://www.bibliomonde.com/donnee/portugal-les-langues-180.html|títalo=Léngua Pertuesa|lengua=[[léngua francesa|francés]]| acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de falentes natibos, ye la quinta léngua más falada ne l mundo i la terceira más falada ne l [[mundo oucidental]]. Lhéngua oufecial de Pertual i de l [[Brasil]], i elhéngua oufecial, en cunjunto cun outros elhénguas, de [[Angola]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Macau]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Timor-Leste]], sendo falada na entiga [[Índia Pertuesa]] ([[Goa]], [[Damon]], [[Diu]] i [[Dadrá i Nagar-Aveli]]), para alhá de tener tamien statuto oufecial na [[Ounion Ouropeia]], na [[Ounion de Naciones Sul-Amaricanas|Ounion de Naciones Sul-Amaricenas]] i na [[Ounion Africana|Ounion Africena]]. Son inda reconhecidas i protegidas oufecialmente: * la [[Léngua Gestual Pertuesa|léngua gestual pertuesa]]<ref>Artigo 74.º, parágrafo 2, alínea h), de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'' – rebison de 1997.</ref> * l [[mirandés|mirendés]], portegida oufecialmente ne l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]],<ref>{{citar web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF|títalo=Lei n.º 7/99 de 29 de Janeiro de 1999|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> cun ourige ne l [[asturo-leonés]], ensinada cumo segunda léngua facultatiba en scuolas de l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]] i parte de l cunceilho de [[Bimioso]]. L sou uso, inda assi, ye bastente restrito, stendo en curso açones que garenten ls dreitos lenguísticos a la sue quemunidade falente. La léngua pertuesa ye ua [[léngua románica]] (de l grupo [[Lénguas latinas de la Península Eibérica|ibero-románico]]), tal cumo l , [[léngua catalana|catalen]], [[Lhéngua eitaliana|eitalieno]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[léngua romena|romeno]] i outros. L pertués ye coincido cumo ''la léngua de Camões'' (por causa de [[Luís de Camões]], outor de [[Ls Lusíadas]]), ''la redadeira flor de l Lácio'', spresson ousada ne l [[soneto]] ''Léngua Pertuesa''<ref>{{citar web|url=http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/|títalo=Soneto ''Léngua Pertuesa''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de [[Olavo Bilac (poeta)|Olabo Bilac]] ó inda ''la doce léngua'' por [[Miguel de Cervantes|Miguel de Cerventes]]. == Sociadade == === Eiducaçon === {{artigo percipal|[[Eiducaçon an Pertual]]}} [[Fexeiro:Karinecyril coimbra universite 3.jpg|thumb|right|[[Ounibersidade de Coimbra]].]] L Sistema Eiducatibo en Pertual ye regulado pul stado atrabeç de l [[Menistro de la Eiducaçon]],<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/|títalo=Menistério de la Eiducaçon de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i de l [[Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L sistema de eiducaçon pública ye l más ousado i más bien amplementado, eisistindo tamien scuolas pribadas en todos ls nibles de eiducaçon. en Pertual la eiducaçon ye ampeçada oubrigatoriamente para todos ls alunos als 6 enhos de eidade. La scolaridade oubrigatória ye de 9 enhos, habendo entençon de prolongamiento até 12 enhos. L purmeiro nible de ensino, l [[Ansino Básico|ensino Básico]], stá debedido en ciclos: * [[Ansino básico|1.º ciclo]] (1.º al 4.º enho); * [[Ansino básico|2.º ciclo]] (5.º al 6.º enho); * [[Ansino básico|3.º ciclo]] (7.º al 9.º enho). Ne l final de cada ciclo, ls alunos rializen probas de aferiçon (1.º i 2.º ciclos) i eisames nacionales (3.º ciclo), a las deciplinas de [[Léngua Pertuesa]] i [[Matemática]]. Las probas abaluen ls alunos subre la matéria lecionada durente l ciclo correspondente.<ref>{{citar web|url=http://min-edu.pt/np3content/?newsId=1198&fileName=despacho_2351_2007.pdf|títalo=Çpacho n.º 2351/2007, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 32, 14 de Febreiro de 2007|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3content/?newsId=1798&fileName=1207412098.pdf|títalo=Çpacho normatibo n.º 19/2008, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 56, a 19 de Márcio de 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L ciclo seguinte nun ye oubrigatório, i ye zeignado por [[Ansino Secundário|ensino Secundário]], abrengendo ls 10.º, 11.º i 12.º enhos. Ten un sistema de ourgenizaçon própio, defrente de ls restentes ciclos. La mudença de ciclo puode, en bários causos, ser marcada pula mudença de scuola, sendo, por eisemplo, las scuolas que abrenge l 1.º ciclo más pequeinhas que las restentes, tenendo en média cerca de 200 alunos, anquanto que las de l 2.º i 3.º ciclos i las secundárias puoden facilmente atingir ls 2000 alunos. [[Fexeiro:IST Lisboa Torre Norte.jpg|thumb|left|Torre Norte de l [[Anstituto Superior Técnico|enstituto Superior Técnico]]]] Eisiste inda la possiblidade de qualquiera studente poder frequentar [[Formaçon|Cursos de Formaçon i de Eiducaçon]], que den eiquibaléncia al 9.º enho, i [[Porfissional|Cursos Porfissionales]], que den eiquibaléncia al 12.º. Para para alhá de las halbelitaçones literárias, l studente recibe inda certificaçon porfissional. Assi, todos ls studentes puoden cuncluir l ensino Secundário, en regime diurno ó noturno. Estes cursos sten çponibles en scuolas porfissionales ó mesmo en scuolas quemuns.<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3/23|títalo=Nuobas Ouportunidades|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las [[Ounibersidade|ounibersidades pertuesas]] eisisten zde 1290, sendo la purmeira la [[Ounibersidade de Coimbra]], inda assi, stableciu-se purmeiramente en [[Lisboua]] entes de se fixar definitibamente en [[Coimbra]]. Las ounibersidades son giralmente ourgenizadas en [[faculdade]]s. [[anstituto|enstituto]]s i [[scuola]]s tamien son quemuns a las chamaçones de las subdebisones de las enstituiçones outónomas de l ensino superior, i son siempre outelizadas ne l sistema politécnico. L sou engresso ye feito atrabeç de la média final que l aluno oubtebe ne l ensino Secundário, i passado la rializaçon de ls eisames neçairos. La [[Declaraçon de Bolonha]] fui aporfilhada zde 2006 pulas ounibersidades i enstitutos politécnicos pertueses. en termos statísticos, la [[taxa de alfabetizaçon]] ne ls adultos arriba de 15 enhos que puoden ler i screbir queda ne ls 93,3%, sendo la taxa de ls homes 95,5% i de las mulhieres en 91,3% (stimatibas de [[2003]]). Las matrículas para la scuola purmária sten próssimas de l 100%. Solo 20% de la populaçon pertuesa en eidade de frequentar un curso de ensino superior, frequenta las enstituiçones de ensino superior de l paíç. Para para alhá de ser un de ls percipales çtinos pa ls studentes enternacionales, Pertual stá tamien entre ls percipales locales de ourige de studentes enternacionales. Todos ls studentes de l ensino superior, tento a studar ne l paíç cumo ne l strangeiro, totalizórun cerca de 380 mil alunos en 2005. enfentil === Salude === {{Artigo percipal|[[Salude an Pertual]]}} [[Fexeiro:Hoptial Viseu.jpg|thumb|right|[[Spital de San Teotónio|Spital de Sen Teotónio]], en [[Biseu]].]] L sistema de [[salude]] pertués ye caratelizado por trés sistemas coeisistentes: l [[Serbício Nacional de Salude]] (SNS), ls regimes de siguro social de salude speciales para detreminadas porfissones (susistemas de salude) i siguros de salude de boluntariado pribados. L SNS ouferece ua cobertura ounibersal.<ref>{{citar web|url=http://www.min-saude.pt/portal/conteudos/a+saude+em+portugal/servico+nacional+de+saude/default.htm|títalo=Subre l Serbício Nacional de Salude Pertués|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá desso, cerca de 25% de la populaçon ye cubierto por susistemas de salude, 10% en siguros pribados i outros 7% en fondos mútuos.<ref name="saude">[http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Highlights on health in Portugal 2004] {{en}}</ref> L [[Menistério de la Salude]] ye respunsable pul zambolbimiento de la política de la salude, bien cumo de gerir l SNS. Cinco admenistraçones regionales de salude son respunsables pula eisecuçon de ls oubjetibos de la política nacional de salude, zambolbimiento de ourientaçones i [[protocolo]]s i superbisionar la prestaçon de cuidados de salude. Ls sfuorços para la çcentralizaçon ténen se çtinado a trasferir la respunsablidade finenceira i de [[geston]] a nible regional.<ref name="saude"/> Na prática, mas, la outonomie de las admenistraçones regionales de salude subre definiçon de ourçamiento i de las çpesas fui lemitada als cuidados purmários. L SNS ye predominentemente finenciado atrabeç dua tributaçon giral. Las cuntribuiçones de ls ampregadores (encluindo l [[Stado]]) i de ls ampregados repersenten las percipales fuontes de finenciamiento de ls susistemas de salude. Para alhá desso, ls pagamientos diretos pul paciente i ls prémios de siguros boluntários de salude represénten ua grende percentaige de finenciamento.<ref name="saude"/> Semelhente als outros paízes de la Ouropa, en Pertual la maiorie de la populaçon muorre cun [[malinas nó-trasmissibles]].<ref name="saude"/> La mortalidade debido la [[malinas cardiobasculares]] (DCB) ye maior de l que na [[Zona Ouro]], mas las sues dues percipales cumponentes, la malina cardíaca i la [[malina cerebrobascular]], amóstren las tendéncias en relaçon ambersa cula Ouropa, cula malina cerebrobascular sendo a maior causa de muorte en Pertual (17%).<ref name="saude"/> duoze por ciento de la populaçon morre de [[cáncaro]] cun menos frequéncia de l que na Ouropa, mas nun ye deminui la taxa de mortalidade ten debrebe cumo na Ouropa. L cáncaro ye más frequente entre ls ninos, bien cumo entre las mulhieres más moços, cun eidade enferior a 44 enhos. Ambora l [[cáncaro de l pulmon]] (lentamente oumentendo entre las mulhieres) i l [[cáncaro de la mama]] (deminuindo debrebe) nun afeten tento, l [[cáncaro de l colo de l útero]] i de la [[cáncaro de la próstata|próstata]] son más frequentes. Pertual ten la más alta taxa de mortalidade por [[diabretes]] na Ouropa, cun un oumiento acentuado zde ls finales de la década de [[1980]].<ref name="saude"/> en Pertual, la [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] caiu acentuadamente zde la década de 1980, quendo 24 en cada 1000 recén-nacidos morrien ne l purmeiro enho de bida. Agora, ye cerca de 3 muortes por cada 1000 recén-nacidos. Esta melhorie debiu-se percipalmente a la deminuiçon de la mortalidade neonatal, de 15,5 para 3,4 por cada 1000 nacidos bibos.<ref name="saude"/> Las pessonas son giralmente bien enformadas subre l sou stado de salude, ls eifeitos positibos i negatibos de ls sous cumportamientos en relaçon a la sue salude i la sue outelizaçon de ls serbícios de salude. Mas las percepçones subre la salude puoden diferir de l que ye admenistratibo i na enáleze baseada en dados que amóstren ls nibles de malina nas populaçones.<ref name="saude"/> Assi, ls resultados de anquéritos baseados en outo-refréncia la nible de l agregado familiar cumplementar, outros dados subre stado de salude i a la outelizaçon de l serbícios. Solo un terço de ls adultos classeficórun la sue salude cumo buona ó mui buona en Pertual <ref>Kasmel et al., 2004</ref>. Esto ye menor de l que ne ls paízes de la Ouropa que eilaborórun estes relatórios i reflete la situaçon relatibamente adbersa de l paíç en tenermos de mortalidade i morbidade.<ref name="saude"/> D'acordo cul redadeiro [[Relatório de Zambolbimiento Houmano|Relatório de Zambolbimiento Houmeno]], la média de [[bida]] en 2006 fui de 77,9 enhos.<ref name="saude"/> === Ciéncia i Tecnologie === {{Artigo percipal|[[Ciéncia i tecnologie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Neue Universität Lissabon.jpg|thumb|right|Eidifício de la Reitorie de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]].]] Las atibidades de ambestigaçon [[Ciéncia|científica]] i [[Tecnologie|tecnológica]] en Pertual son subretodo cunduzidas ne l ámbito dua rede de ounidades de [[Ambestigaçon i Zambolbimento|I&D]] pertencentes a ounibersidades públicas i statales de geston outónoma de ambestigaçon, en enstituiçones cumo l INETI – [[Anstituto Nacional de Angenharie, Tecnologie i Inobaçon|enstituto Nacional de engenharie, Tecnologie i Inobaçon]].<ref>{{citar web|url=http://www.ineti.pt/|títalo=INETI|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L finenciamiento deste sistema de ambestigaçon ye cunduzido principalmente sob la outoridade de l [[Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, de la Tecnologie i de l Ansino Superior|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores ounidades de I&D de las ounibersidades públicas, en númaro seneficatibo de publicaçones, que alcençou l reconhecimiento enternacional, encluen enstituiçones de ambestigaçon de biociéncias cumo l [[Anstituto de Medecina Molecular|enstituto de Medecina Molecular]],<ref>{{citar web|url=http://www.imm.ul.pt/|títalo=Anstituto de Medecina Molecular|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble]],<ref>{{citar web|url=https://woc.uc.pt/zoologia/genericpages/showgenericpage.do;jsessionid=8BF83AE74486CB263583F15359FB7744?idgenericpage=49|títalo=Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[IPATIMUP]], i l [[Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|enstituto de Biologie Molecular i Telemoble]].<ref>{{citar web|url=http://sigarra.up.pt/reitoria/unidades_geral.visualizar?p_unidade=128|títalo=Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Dentre las ounibersidades pribadas, centros de ambestigaçon notables encluen l [[Laboratório de Spresson Facial de la Emoçon]]. De ls centros de ambestigaçon notables apoiados pul Stado, stá l [[Laboratório Anternacional Eibérico de Nanotecnologie|Laboratório enternacional Eibérico de Nenotecnologie]], un sfuorço de ambestigaçon cunjunta entre Pertual i Spenha. entre las maiores enstituiçones nun statales stá l [[Anstituto Gulbenkian de Ciéncia|enstituto Gulbenkian de Ciéncia]] i la [[Fundaçon Champalimaud]],<ref>{{citar web|url=http://www.fchampalimaud.org/home/portuguese-summary/|títalo=Fundaçon Champalimaud|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que atribui enualmente un de ls más eilebados prémios monetários de l mundo relacionado cula ciéncia. Ua série de ampresas nacionales i multinacionales de alta tecnologie, son tamien respunsables por porjetos de ambestigaçon i zambolbimento. Ua de las más entigas academias de Pertual ye la [[Academia de las Ciéncias de Lisboua]]. Pertual fizo acordos cun bárias ourgenizaçones científicas ouropeias cun bista a la plena adeson. Estas encluen la [[Agéncia Spacial Ouropeia]] (ESA), l [[Organizaçon Ouropeia para Ambestigaçon Nuclear|Laboratório Ouropeu de Física de Partículas]] (CERN), l [[ITER]], i l [[Ouserbatório Ouropeu de l Sul]] (ESO). Pertual ten entrado en acordos de coperaçon cul [[Anstituto Tecnológico de Massachusetts|MIT]] (S.O.A.) i outras enstituiçones norte-amaricenas, la fin de zambolber i oumentar la eficácia de l ensino superior i de ambestigaçon en Pertual. == Cultura == {{artigo percipal|[[Cultura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Palaciodecristalporto.jpg|left|thumb|[[Pabilhon Rosa Mota]], [[Porto]].]] === Arquitetura === {{artigo percipal|[[Arquitetura de Pertual]]}} La ''Arquitetura Popular Pertuesa'' marcou la arquitetura pertuesa de ls anhos 50 que prebaleciu até al final de l [[Salazarismo]].<ref>{{citar web|url=http://www.vitruvius.com.br/arquitextos/arq095/arq095_01.asp|títalo=Subre la Arquitetura Popular Pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Assiste-se hoije, an Pertual, a un fenómeno cumplementar i inobador, la arquitetura cuntemporánea, ne l ámbito de la arquitetura pertuesa que, cuntrapone la, cunceitos bielhos i cunserbadores de tradiçones i modos de ouperar, a ua entençon afirmada, de inobar l spácio i custrui-lo cun cunceitos, materiales i técnicas que permiten bibir an plano la cuntemporeneidade. La arquitetura cuntemporánea cruza bárias geraçones an simultáneo que marcórun i cuntinen a marcar arquitetura pertuesa, zde meados de l seclo XX até als nuossos dies. [[Fernando Távora|Fernendo Távora]], [[Manuel Tainha|Manuel Tainha]], [[Álvaro Siza]], [[Vítor Figueiredo]], [[Gonçalo Byrne]], [[Eduardo Souto Moura]], [[Filipe Oliveira Dias]], [[Tomás Taveira]] i [[Carrilho da Graça]] son ls arquitetos que traduzen l que de melhor se porduç, de arquitetura, an Pertual. Inda assi, estes porjetos totalizen ua pequeníssima parte de las custruçones efetuadas ne l paíç. === Literatura === {{artigo percipal|[[Literatura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Jo-Sa (cropped).jpg|upright|thumb|[[José Saramago]], bencedor de l [[Prémio Nobel de la Literatura]], ye cunsidrado l respunsable pul efetibo reconhecimiento enternacional de la lhéngua pertuesa.<ref>[[Ernani Tierra|Tierra, Ernani]]. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). Literatura, pág.463</ref>|ligação=Special:FilePath/Jose_Saramago-Sep2006.jpg]] Na literatura pertuesa, ye eiminente la [[poesie]], stendo entre ls maiores poetas pertueses de todos ls tiempos [[Luís Vaz de Camões|Luís de Camões]] , [[Fernando Pessoa|Fernendo Pessoa]], [[Bocage]] , [[Antonio Nobre|entonio Nobre]] I [[Sophia de Mello Breyner Andresen|Sophia de Mello Breyner endresen]] als quales se puode acrescentar [[Eugénio de Andrade|Eugénio de endrade]], [[Florbela Espanca|Florbela Espenca]], [[Cesário Verde]], [[António Ramos Rosa|antónio Ramos Rosa]], [[Mário Cesariny]], [[Antero de Quental|entero de Quental]] i [[Herberto Helder]], entre outros. Na [[prosa]], [[Damião de Góis]], l [[Padre António Vieira|Padre antónio Vieira]], [[Almeida Garrett]], [[Eça de Queirós]], [[Camilo Castelo Branco|Camilo Castelo Brenco]], [[Miguel Torga]], [[Fernando Namora|Fernendo Namora]], [[José Cardoso Pires]], [[António Lobo Antunes|antónio Lobo entunes]], [[José Luís Peixoto]] i [[José Saramago]] ([[Noble de Literatura]]) son nomes de grande relebo. Ne l triato, çtaca-se la figura maior de [[Gil Vicente]], [[António José da Silva|antónio José da Silva]] – dezido "l Judiu" – i [[Bernardo Santareno|Bernardo Sentareno]].<ref>{{citar web|url=http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php|títalo=Subre la literatura pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.instituto-camoes.pt/cvc/conhecer/bases-tematicas/literatura-portuguesa.html|títalo=Literatura Pertuesa – Anstituto de Camões|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Música === {{artigo percipal|[[Música de Pertual]]}} [[Fexeiro:Mariza 2.jpg|thumb|upright|Mariza an cuncerto ne l [[Pabilhon Atlántico]].]] La música tradicional pertuesa ye bariada i mui rica. De l [[folclore]] fázen parte las balças de l bira, de l Minho, de ls [[Pauliteiros de Miranda|Pauliteiros de Miranda]], de la zona mirandesa, de l [[Corridinho]] de l Algarbe ó de l Beilinho, de la Madeira. Strumientos típicos son l [[cabaquinho]], la [[gaita-de-fuole]]s, l [[acordeon]], l [[biolino]], ls [[tambor]]s, la [[guitarra pertuesa]] (strumiento caratelístico de l [[fado]]) i ua bariadade de strumientos [[strumiento de sopro|de sopro]] i [[percusson]]. Inda na cultura popular eisisten las [[bandas filarmónicas|bendas filarmónicas]] que repersénten cada localidade i tócen bários stilos de música, zde a popular a la clássica, sendo las bendas pertuesas de las que melhor qualidade artística ténen. L más coincido stilo de [[música]] pertués ye l [[Fado]], cuja entérprete más célebre fui [[Amália Rodrigues]]. Outros centores cumo [[Alfredo Marceneiro]], [[Vicente da Câmara]], [[Nuno da Câmara Pereira]], [[Frei Hermano da Câmara|Frei Hermeno da Câmara]], [[António Pinto Basto|antónio Pinto Basto]], [[Lenita Gentil]] , [[Linda de Suza]] i [[Hermínia Silva]] tamien se çtinguiren cumo fadistas. Inda assi, l Fado ten tamien ne ls redadeiros anhos assistido al aparecimiento de moços centores que atinge grande éxito, cumo [[Camané|Camené]], [[Mariza]], [[Ana Moura|ena Moura]], [[Mafalda Arnauth]] i [[Mísia]], entre outros, bien cumo de moços guitarristas cumo [[Bernardo Couto]]. Recentemente, atrabeç de l [[Madredeus]] i de centores cumo [[Mariza]] ó [[Dulce Pontes]], la música pertuesa ten atingido un patamar de reconhecimiento enternacional i ten ajudado a dibulgar la [[lhéngua pertuesa]] an to l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.edusurfa.pt/Area.asp?seccao=2&area=6&artigoid=7907|títalo=Stória de l Fado|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La nible de enstrumentistas merece rialce la carreira i cumposiçones de l guitarrista [[Carlos Paredes]], l más coincido mestre de [[guitarra pertuesa]]. [[Fexeiro:Casa-da-musica(interior).1024.jpg|thumb|right|Bista enterior de l ouditório de la ''[[Casa de la Música]]''.]] Refréncias de la cençon de finales de l seclo XX (percipalmente de l período pré i pós-rebolucionário) son [[Zeca Afonso]], [[Sérgio Godinho]], ls [[Trovante|Trovente]] entre outros. Mesmo sendo inda l fado l género más coincido para alhá frunteiras, la "nuoba" música pertuesa tamien ten un papel amportente, demunstrendo grande oureginalidade. [[Mafalda Veiga]], [[Sara Tavares]], [[Cristina Branco|Cristina Brenco]], [[Lúcia Moniz]], [[Jorge Palma]], [[Rui Veloso]], [[Clã (banda)|Clã]], [[GNR (banda)|GNR]], [[Ornatos Violeta]], [[Xutos & Pontapés]], [[Moonspell]], [[Da Weasel]], [[Tiago Bettencourt]], [[Fingertips]] i [[Primitive Reason]] son solo alguns de ls nomes más coincidos, endo de l ''rock'', a la ''pop''-eiletrónica i al ''[[rap]]'', entre outros stilos. La [[música eirudita]] pertuesa custitui un capítulo amportente de la música oucidental. Al longo de l seclos, subressalírun nomes de cumpositores i entérpretes cumo ls trobadores [[Martim Codax]] i [[Deniç de Pertual|D. Deniç]], ls polifonistas [[Duarte Lobo]], [[Filipe de Magalhães]], [[Manuel Cardoso (cumpositor)|Manuel Cardoso]] i [[Pedro de Cristo]], l ourgenista [[Manuel Rodrigues Coelho|Manuel Rodrigues Coelho]] l cumpositor i crabista [[Carlos Seixas]], la centora [[Luísa Todi]], l sinfonista i pienista [[João Domingos Bomtempo]] ó l cumpositor i musicólogo [[Fernando Lopes Graça|Fernendo Lopes Graça]]. L período de ouro de la música pertuesa coincidiu, çcutiblemiente, cul apogeu de la polifonia clássica ne l seclo XVII (Scuola de [[Ébora]], [[Santa Cruç de Coimbra|Senta Cruç de Coimbra]]). entre las grandes refréncias atuales, pontificen ls nomes de ls pienistas [[Artur Pizarro]], [[Maria João Pires]], [[Olga Prats]] i [[Sequeira Costa]], de la bioletista [[Anabela Chaves|anabela Chaves]], de l biolinista Carlos Damas, de l cumpositor [[Emmanuel Nunes|Emmenuel Nunes]], de l cumpositor i maestro [[Álvaro Cassutto]]. Las orquestras sinfónicas más amportentes son la Orquestra de la [[Fundaçon Gulbenkian|Fundaçon Gulbenkien]], la [[Orquestra Nacional de l Porto]] i la [[Orquestra Sinfónica Pertuesa]]. Ne l que diç respeito a la ópera, l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]] an Lhisboua ye l más repersentatibo. === Gastronomie === {{Artigo percipal|[[Gastronomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Port wine.jpg|thumb|right|Un copo de [[bino de l Porto]].]] La gastronomie ye mui rica an bariadade i de l agrado de nacionales i strengeiros an giral. Cada zona de l paíç ten ls sous pratos típicos, encluindo ls más dibersificados alimentos, passendo pulas chichas de [[ganado|genado]], [[carneiro]], [[cochino]] i [[chicha branca|abes]], puls bariados [[anchido|enchido]]s, pulas dibersas speces de [[peixe]] fresco i [[marisco]] (grande bariadade de pratos de [[bacalhau]]). entre ls [[queiso]]s subressaen ls de la [[Queiso Serra de la Streilha|Serra de la Streilha]] i de [[Queiso de Azeiton|Azeiton]], entre muitos outros. Pertual ye un paíç fuortemente [[binícola]], sendo célebres ls binos de l [[Douro]], de l [[Alanteijo|Alenteijo]] i de l Den, ls [[Bino Berde|binos berdes]] de l [[Minho]], i ls licorosos de l [[Bino de l Porto|Porto]] i de la [[Bino de la Madeira|Madeira]]. an doçarie, i por entre ua einorme bariadade de receitas tradicionales, son mui famosos ls chamados [[Pastéis de nata|pastéis de Belén]], mentendo-se l segredo de la sue cunfeçon bien guardado, assi cumo ls [[uobos dóndios]] de Abeiro, l [[pastel de Tentúgal]], la sericaia ó l [[pan-de-ló|pen-de-ló]] de Obar, a par de muitos outros. De entre ls pratos típicos, son de çtacar l [[cozido a la pertuesa]], l [[bacalhau a la Brás]], [[Bacalhau a la Gomes de Sá|a la Gomes de Sá]] ó an [[Pastel (culinária)|pastéis]], las spetadas de la Madeira, l cozido bulcánico de ls Açores ([[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]]) , l [[leiton assado a la moda de la Bairrada]] ls [[cherrelhones]] de [[Abeiro]] i de l [[Minho]], la [[chanfana|chenfena]] de la Beira, la chicha de cochino a la alenteijena, ls peixes grelhados (an to l paíç), las [[Tripas a la moda de l Porto|tripas]] (de la region de l Porto), las [[Pataniscas de bacalhau|pateniscas]] (de la region de [[Lisboua]]) ó l [[gaspacho]] (de l Alenteijo i Algarbe). La cozina pertuesa enfluenciou tamien outras gastronomies, tales cumo la [[japon]]esa, cula entroduçon de la [[tempura]].<ref>{{citar web|url=http://www.gastronomias.com/portugal/|títalo=Gastronomie de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Çporto === {{Artigo percipal|[[Çporto de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portugiesische Fans bei der Euro 2004.jpg|right|thumb|Adetos pertueses apoien la [[Seleçon Pertuesa de Futebol]].]] L [[futebol]] ye l más coincido, amado i praticado çporto an Pertual. L lendário [[Eusébio]] ye inda un grande simblo de la stória de l [[futebol an Pertual|futebol pertués]] i ls más recentes fenómenos de popularidade [[Luís Figo]], [[Vítor Baía]], [[Rui Costa]], [[João Vieira Pinto]] i [[Cristiano Ronaldo|Cristieno Ronaldo]] sten entre ls numerosos eisemplos de outros futebolistas de renome mundial nacidos an Pertual. {| class="wikitable" ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Eiquipa ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Çporto ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Fundaçon ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Liga ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Stádio ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Capacidade ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Treinador |- |[[Sport Lisboa e Benfica]] ''(SLB)'' |[[Futebol]] |[[28 de Febreiro]] de [[1904]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio da Luz|Estádio do Sport Lisboa e Benfica (Estádio da Luz)]] |65.200 |[[Rui Vitória]] |- |[[Sporting Clube de Portugal]] ''(SCP)'' |[[Futebol]] |[[1 de Júlio]] de [[1906]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio Alvalade XXI|Estádio José Alvalade – Século XXI]] |50.095 |[[Jorge Jesus]] |- |[[Futebol Clube do Porto]] ''(FCP)'' |[[Futebol]] |[[28 de Setembre]] de [[1893]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio do Dragão]] | 52.202 |[[Nuno Espirito Santo|Nuno Espirito Sento]] |- |} Las modalidades çportibas an que l paíç más se çtaca la nible enternacional son, para alhá de l futebol, la [[bela]], [[eiquitaçon]], l [[judo]], l [[ciclismo]], la [[sgrima]], l [[hóquei an patines|hóquei an patines]], l [[atletismo]] i l [[tiro]]. Pertual participou an todos ls [[Jogos Oulímpicos de Berano|Jogos Oulímpicos de Berano]] zde ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1912|Jogos de 1912]], tenendo tenido 4 medalhas de ouro an atletismo ([[Carlos Lopes]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1984|Jogos de 1984]], [[Rosa Mota]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1988|Jogos de 1988]], [[Fernanda Ribeiro|Fernenda Ribeiro]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1996|Jogos de 1996]] i [[Nelson Évora]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2008|Jogos de 2008]]) i numerosas medailhas de prata i bronze ne ls restentes çportos. === Turismo === {{artigo percipal|[[Turismo an Pertual]]}} [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|left|thumb|[[Praia de la Marina]], [[Algarbe]].]] L [[Algarbe]], ne l Sul de Pertual, ye por eiceléncia un pólo turístico enternacional, de muitos nacionales i ouropeus, subretodo [[Reino Ounido|británicos]]. L clima i la temperatura de la auga son ls percipales fatores que cuntribuen pa l grande crecimiento de l turismo nesta region. Yá [[Lisboua]] atrai muitos turistas pula stória i pul recheio de [[menumiento]]s (cumo l [[Alcadute de las Augas Libres]], la [[Sé Catedral de Lisboua|Sé Catedral]], la [[Baixa Pombalina]], la [[Torre de Belén]] i l [[Mosteiro de l Jerónimos]]). Ls sous grandes puntos turísticos son ls museus nacionales de [[Museu Nacional de Arte Antiga|Arte entiga]], de l [[Museu de l Coches|Coches]] i de l [[Museu Nacional de l Azuleijo|Azuleijo]], la [[Fundaçon Calouste Gulbenkian|Fundaçon Calouste Gulbenkien]], l [[Centro Cultural de Belén]] i l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]]. De çtacar tamien l [[Ouceanário de Lisboua|Ouceenário de Lisboua]], la diberson noturna i to la ária ambolbente al recinto de la [[Sposiçon Mundial de 1998]]. La [[Península de Setúbal]] ten bárias caratelísticas naturales i culturales çtacendo-se la [[Serra de la Arrábida]], las [[praia]]s de [[Almada]] i [[Sesimbra]], la baía natural de l [[Seixal]], las [[salina]]s de [[Alcochete]], ls [[Molino de auga|molinos de maré]], las [[Ambarcaçones tradicionales|ambarcaçones típicas]] de l [[riu Teijo|Teijo]] i [[riu Sado|Sado]], las entigas bilas piscatórias i to la fauna i flora ribeirinha. [[Fexeiro:Rio douro.jpg|thumb|right|[[Region Binhateira de l Alto Douro|Region de l Alto Douro Binhateiro]]]] Ne l norte, l [[Porto]] ye ua cidade que ben cunquistendo un lugar de relebo ne l penorama cultural de l paíç i de la Ouropa. Fui [[Capital Ouropeia de la Cultura]] an 2001. La [[Fundaçon de Serralbes]] i la [[Casa de la Música]] son de besita oubrigatória, bien cumo la [[Torre de l Clérigos]] (''[[ex- libris]]'' de la cidade) i la [[Sé de l Porto|Sé]] çtacendo-se tamien l [[Triato Nacional San Juan|Triato Nacional San Juan]], ls [[Jardines de l Palácio de Cristal]] i to la zona de l centro stórico. La [[Madeira]] ye tamien un pólo turístico enternacional, to l enho, tento pul sou clima ameno i paisaiges suberentes, cumo pul sou ''[[rébeillon]]'' cul maior spetaclo de fuogo-de-artifício de l mundo, las sues flores, l enternacionalmente coincido [[Bino de la Madeira]] i la sue caratelística gastronomie. Na lista de l [[Património Mundial]] encontren-se ls centros stóricos de l [[Centro Stórico de l Porto|Porto]], [[Centro Stórico de Angra de l Heiroísmo|engra de l Heroísmo]], [[Centro Stórico de Guimarães|Guimarães]], [[Centro Stórico de Ébora|Ébora]] i [[Paisaige Cultural de Sintra|Sintra]]. Sen tamien Património Mundial l [[Mosteiro de l Jerónimos]], la [[Torre de Belén]], l [[Mosteiro de Alcobaça]], l [[Mosteiro de la Batailha]], l [[Cumbento de Cristo an Tomar|Cumbento de Cristo an Tomar]], ls [[sítios de arte rupestre de l Bal de l Cóa]], la floresta [[laurissilba]] de la [[Ilha de la Madeira]], i las [[Paisaige de la Cultura de la Benie de la Ilha de ls Pico|paisaiges bitibinícolas de la Ilha de l Pico]] i de l [[Region Binhateira de l Alto Douro|Alto Douro Binhateiro]]. [[Fexeiro:Nt-sintra1.jpg|thumb|left|Bista subre la [[Sintra|Bila de Sintra]].]] L [[Algarbe]] i la [[Madeira (Pertual)|Madeira]] tamien son locales de eileiçon por turistas strengeiros i nacionales para la prática de [[golfe]], çporto para cuja prática l paíç apersenta eicelentes cundiçones. Pertual ye tamien un pais adonde se pratica, para alhá de muitos outros çportos, [[surf]]. entre ls melhores lugares pa praticar sten l [[Fuorte de l Guincho|Guincho]], [[Peniche]], [[Ericeira]], [[Carcabelos]], [[San Pedro de l Storil|Sen Pedro]] i [[San Juan de l Estoril|San Juan de l Estoril]], [[Cuosta de la Caparica]] i [[Parque Natural de l Sudoeste Alanteijano i Cuosta Bicentina|Sen Torpes]]. Outras atraçones amportentes turísticas son las cidades de [[Braga]] (Centro Stórico, [[Bun Jasus de l Monte|Bun Jasus]] i [[Bracalándia]]), [[Bergáncia (Pertual)|Bergáncia]] (Centro Stórico, Castielho i Triato Municipal), [[Chabes (Pertual)|Chabes]] (centro stórico i termas), [[Coimbra]] ([[Ounibersidade de Coimbra|ounibersidade]], [[judiarie]] i [[Pertual de l Pequenitos]]), [[Bila Rial]] ([[Solar de Mateus]] i Triato Municipal), [[Cobilhana|Cobilhena]] i region ambolbente ([[Serra de la Streilha]]), las [[Aldés Stóricas]] de la [[Beira Baixa]] i [[Beira Alta]], [[Monsaraç]] i [[Marbon]]. La [[floresta pertuesa]] potencia tamien la outelizaçon turística, sendo de çtacar l solo parque nacional pertués ([[Parque Nacional de la Peneda-Gerés]]).<ref>{{citar web|url=http://www.dgturismo.pt/Portugu%c3%aas/Pages/Homepage.aspx|títalo=Turismo de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> {{-}} === Religion === {{artigo percipal|[[Religion an Pertual]]}} [[Fexeiro:Virgen de Fátima.JPG|upright|thumb|[[Nuossa Senhora de Fátima]].]] La maiorie de ls Pertueses (cerca de 84,5% de la populaçon total – segundo ls resultados oufeciales de ls [[censo]]s 2001), enscreben-se nua tradiçon [[Catolicismo|católica]].<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|títalo=Subre la religion an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La prática dominical de l [[Catolicismo]] segundo un studo de la própia [[Eigreija Católica]] (tamien de 2001) ye rializada por 1.933.677 católicos praticentes (18,7% de la populaçon total) i l númaro de [[Quemunhon|quemungentes]] ye de 1.065.036 (10,3% de la populaçon total). Cerca de metade de ls [[casamiento]]s rializados son casamientos católicos, ls quales pordúzen outomaticamente eifeitos cebiles. L [[dibórcio]] ye premitido, cunforme stablecido ne l [[Código Cebil]], por mútuo cunsentimiento ó por requerimiento ne l tribunal por un de l cónjuges, anque l [[Dreito Canónico|Dreito Matrimonial Cenónico]] nun preber esta figura. Eisisten binte dioceses an Pertual, agrupadas an trés porbíncias eclesiásticas: [[Arquidiocese de Braga|Braga]], [[Patriarcado de Lisboua|Lisboua]] i [[Arquidiocese de Ébora|Ébora]]. L [[protestantismo|protestentismo]] an Pertual ten bárias chamaçones atuentes maioritariamente de cultos cun enspiraçon [[Eigreija eibangélica|eibengélica]] [[neopentecostal]] (s: [[Assemblé de Dius]] i [[Eigreija Maná|Eigreija Mená]]) ó de eimigraçon brasileira (s: [[Eigreija Ounibersal de l Reino de Dius|IURD]]) . [[Fexeiro:Mosteiro dos Geronimos 4.JPG|thumb|left|[[Mosteiro de ls Jerónimos]].]] Las [[Testemunhas de Jeobá|Teçtemunhas de Jeobá]] cúnten cun cerca de 50.000 praticentes en Pertual, çtribuídos por cerca de 650 cungregaçones, sendo que ls simpatizentes alcánçen un númaro similar. Más de 95.000 pessonas assistírun en 2007 a la sue percipal celebraçon, la [[Comemoraçon de la Muorte de Cristo]]. La religion stá persente ne l paíç zde 1925, tenendo sido proscrita oufecialmente entre 1961 i 1974, período en que ouperou na [[clandestinidade|clendestinidade]]. en Dezembre de 1974, la Associaçon de las Teçtemunhas de Jeobá fui legalmente recoincida, tenendo hoije la sue sede en [[Alcabideche]]. Pertual ye un de ls 236 paízes adonde esta chamaçon relegiosa se encontra atualmente atiba. La quemunidade [[judaísmo|judaica]] en Pertual cunseguiu mentener-se até a la atualidade, nun oustente la orde de spulson de ls [[Judiu]]s la [[5 de Dezembre]] de [[1496]] por decreto de l [[Manuel I de Pertual|Rei D. Manuel I]], oubrigendo muitos a scolher entre cumbersones fuorçadas ó la afetaba spulson de l paíç, ó a la prison i cunsequentes penas decretadas pula [[Anquisiçon|anquisiçon]] pertuesa, que, percisamente por este motibo acabou por ser ua de las más atibas na Ouropa. La forma cumo l culto se zambolbiu na bila raiena de [[Belmonte (Pertual)|Belmonte]] ye un de ls eisemplos de perseberença de ls [[judiu]]s cumo ounidade en Pertual. en 1506, en Lisboua, dá-se un [[Pogron de Lisboua de 1506|massacre de Judius]] en que perdírun la bida entre 2.000 i 4.000 pessonas, un de ls más biolentos na época, a nible ouropeu. Eisisten inda minories [[Eislan|eislámicas]] (15 000 pessonas)<ref>{{citar web|url=http://www.routard.com/guide/portugal/281/traditions.htm|títalo=15.000 fiéis a la cunfisson muçulmana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i [[hinduísmo|hindus]], cun base, na sue maiorie, en çcendentes de [[eimigrante|eimigrente]]s, bien cumo alguns focos puntuales (alguns solo la nible regional) de [[budismo|budistas]], [[gnosticismo|gnósticos]] i [[spiritismo|spritas]]. La [[Custituiçon Pertuesa]] garente [[libardade relegiosa]] total i la [[eigualdade]] entre religiones,<ref>Artigo 13.º, parágrafo 2, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'': "Naide puode ser pribilegiado, beneficiado, prejudicado, pribado de qualquier dreito ó isento de qualquier deber an rezon de ascendéncia, sexo, raça, léngua, território de ourige, religion, cumbiçones políticas ó eideológicas, anstruçon, situaçon eiconómica, cundiçon social ó ourientaçon sexual"; i artigo 41.º subre la liberdade de cuncéncia, de religion i de culto.</ref> apesar de la [[Cuncordata]] que pribilegie la Eigreija Católica,<ref>{{citar libro|eidiçon=Eidiçon special de l [[Correio de la Manhana]]|títalo=Ls Papas – De San Pedro la Juan Paulo II|belume=Fasciclo XI, "Lion XIII lança doutrina social de la Eigreija"|páiginas=250|anho=[[2005]]}}</ref> en bárias dimensones de la bida social, pul que ye quemun, en alguas cerimónias oufeciales públicas cumo inauguraçones de eidifícios ó eibentos oufeciales de Stado, haber la persença dun repersentente de la Eigreija Católica. Inda assi, la posiçon relegiosa de ls políticos eileitos ye normalmente cunsidrada eirrelebente puls eileitores. A eisemplo desso, dous de ls redadeiros Persidentes de la República ([[Mário Soares]] i [[Jorge Sampaio]]) éren pessonas assumidamente [[laicismo|laicas]]. === Meios de quemunicaçon social === La quemunicaçon social en Pertual stá bien persente, sendo la telebison l meio de quemunicaçon más enfluente. ;Rádio [[Fexeiro:RTPhead.jpg|Sede de la Rádio i Telbison de Pertual en [[Lisboua]].|thumb|right]] La rádio apareciu en Pertual ne l segundo quartel de l seclo XX. Las purmeiras eimissones, en Óndia Média, rializórun-se en 1932, pula enton [[Eimissora Nacional]], fundada oufecialmente en 1935, mas eisistente zde 1930, aquendo dun decreto que criou, na dependéncia de l [[CTT]], la Direçon de ls Serbícios Radio eilétricos, outorizendo, en simultáneo, la aquisiçon de ls purmeiros eimissores de [[Óndia Média]] i [[Óndia Cúrtia]] en Pertual. en 1934, rializórun-se las purmeiras eimissones en Óndia Cúrtia. La Eimissora Nacional fui eissencialmente definida a la eimaige de cungéneres ouropeias. Cuncebida nun quadro político enterno i sterno en que las rádios nacionales zampenháben subretodo un papel de beiclo de ls entresses de l Gobierno, esta caratelística acentuou-se inda más ne l causo pertués en funçon de l [[Ditadura|regime totalitário]] que bigorou até 1974. Apuis de la chimpa de l regime, las staçones radiofónicas son nacionalizadas i ye criada la [[RDP]] – Radiodifuson Pertuesa. La sue eiboluçon prosseguiu, cun reorgenizaçones enternas i reformas, i hoije ye chamada de [[RTP]] – Rádio i Telebison de Pertual. Atualmente, la RTP, ampresa pública statal, ten trés eimissoras: [[Antena 1|entena 1]], [[Antena 2|entena 2]] i [[Antena 3|entena 3]]. Para para alhá destas, eisisten eimissoras pribadas, sendo las más coincidas i entigas, la [[Rádio Renacença]], la [[Rádio Comercial]] i l [[Rádio Clube Pertués]]. Tamien eisisten cerca dua ciento de rádios locales i regionales, sendo la Rádio Boç de Alenquer, la Rádio Seixal i la Rádio Festibal las que se çtacen pula grende aposta na música pertuesa. Cula eiboluçon tecnológica, ye possible oubir la trasmisson radiofónica pula ''enterneta'' i por telemoble. ;Telibison La telebison apareciu an Pertual na década de 50 de l seclo XX. Por einiciatiba de l Gobierno, la custituiçon de la RTP – Radiotelebison Pertuesa, SARL ye feita la [[15 de Dezembre]] de 1955. Trataba-se, entoce dua [[sociadade anónima|sociadade enónima]], cun capital tripartido entre l Stado, eimissoras de radiodifuson pribadas i particulares. Las eimissones spurmentales de la RTP (más tarde, coincida cumo [[RTP1]]) ampeçórun-se en 1956, a partir de la [[Feira popular]], en [[Lisboua]]. Inda assi, las eimissones regulares, solo se ampeçarien a partir de [[7 de Márcio]] de [[1957]]. Debido a la necidade de ourgenizar la porgramaçon de forma a sastifazer ls telespetadores, criou-se la [[RTP 2]], en 1968. Passado l [[25 de Abril]] de [[1974]], l statuto de la ampresa cuncessionária de la radiotelebison fui alterado. en 1975, la RTP fui nacionalizada, trasformendo-se na ampresa pública Radiotelebison Pertuesa, más tarde Rádio i Telebison de Pertual.<ref>{{citar web|url=http://ww1.rtp.pt/homepage/|títalo=RTP – Rádio i Telebison de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ne ls finales de l seclo, l Stado cuncediu licença para la criaçon de dues staçones de telebison: [[SIC]]<ref>{{citar web|url=http://sic.aeiou.pt/online/homepage|títalo=SIC – Sociadade Andependiente de Quemunicaçon|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1992) i [[TVI]]<ref>{{citar web|url=http://www.tvi.iol.pt/home.html|títalo=TVI – Telebison Andependiente|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1993). Atualmente, estes son ls solos quatro cenhales en senhal abierto eisistentes en Pertual. Para para alhá de ls cenhales nacionales, eisisten dous regionales: [[RTP Açores]] (1975) i [[RTP Madeira]] (1972). La RTP i la SIC ténen cenhales enternacionales i por cabo. en Pertual tamien ye possible assistir a cenhales por cabo i bie satélite. ;Amprensa L jornal ''[[Açoriano Ouriental|Açorieno Ouriental]]'' ye l jornal más entigo de Pertual i stá entre ls dieç más entigos de l Mundo. Fui fundado a [[18 de Abril]] de [[1835]], nun período que correspunde a un momiento áureo de l jornalismo la nible nacional i enternacional. Quatro meses entes de l aparecimiento de la publicaçon, tenie sido promulgada la purmeira lei de liberdade de Amprensa en Pertual. Zde ende, bários jornales ténen surgido al longo de l enhos, sendo de çtacar ls jornales ''[[L Seclo]]'', l ''[[Diário de Amboras (Pertual)|Diário de Amboras]]'' i l ''[[Jornal de Amboras]]''. en Pertual, eisisten bárias rebistas nas bencas subre ls más bariados temas, sendo las que traten ls assuntos de la bida social que ten más leitores. Destas, la ''Nuoba Giente'', la ''[[Caras]]'', la ''[[Lux]]'', la ''[[VIP]]'' i la ''[[Flash]]'' son las más bendidas.<ref>{{citar web|url=http://www.marktest.pt/produtos_servicos/Bareme_Imprensa/info/conteudos/dados/resultados.asp|títalo=Eiboluçon Trimestral de la Audiéncia Média de Publicaçones Specializadas – Rebistas de Sociadade, pula Marktest|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Feriados === {{artigo percipal|[[Feriados an Pertual]]}} {| {{prettytable}} |- style="background:#efefef;" ! Data !! Nome !! Ouserbaçones |- | [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]] || [[Anho Nuobo|enho Nuobo]] || [[Passaige de anho|Passaige de enho]], ampeço de l enho nuobo. Este feriado celebra la [[Marie, mai de Jasus|Solenidade de Senta Marie, mai de Jasus]], sendo la purmeira grende fiesta de l crestienos. |- | Terça-feira, [[fiesta moble]] || [[Antruido|entruido]] || Feriado facultatibo, sendo rala la sue nun outelizaçon na prática. La data ten ourige na tradiçon de entes de se ampeçar la Quaresma, haber ua época de maior eisagero i menos temperença. |- | Sesta-feira, [[fiesta moble]] || [[Sesta-Feira Santa|Sesta-Feira Senta]] || Celebra la Peixon i Muorte de [[Jasus Cristo]] en [[Jarusalen]]. |- | Demingo, [[fiesta moble]] || [[Demingo de Páscoa|Páscoa]] || Sendo celebrado a un Demingo, nun ye classeficado cumo feriado oufecial. Las tradiçones gastronómicas de la Páscoa barien mui entre las dibersas regiones de l paíç zde l pen-de-ló al [[folar]]. en alguas regiones, la traçon de l ''Cumpasso'' inda se mentén mesmo nas grendes cidades quendo un pequeinho grupo besita cada casa cun un curcefício i adonde ye feita ua pequeinha cerimónia de bénçon de la casa. Tamien ye altura de la segunda besita tradicional de ls afilhados solteiros als respetibos padrinos para recebíren la prenda de Páscoa, tradicionalmente, l [[Folar]]. |- | [[25 de Abril]] || [[Die de la Libardade]] || Celebraçon de la [[Reboluçon de ls Crabos]] que marcou l fin de l regime ditatorial en 1974. |- | [[1 de Maio]] || [[Die de l Trabalhador]] || Este feriado celebra todos ls trabalhadores. |- | Quinta-feira, [[fiesta moble]] || [[Cuorpo de Dius]] || Segunda quinta-feira a seguir a la Fiesta de Pentecostes (Sprito Sento). Celebra l culto a la Eucaristia, i stá arraigado zde la Eidade Média. |- | [[10 de Júnio]] || [[Die de Pertual]] || Oufecialmente ''Die de Pertual, de Camões, i de las Quemunidades Pertuesas''. La data de la muorte de [[Luís Vaz de Camões]] en 1580 ye outelizada para relembrar ls feitos passados i cundecorar heiróis. |- | [[15 de Agosto]] || [[Assunçon de Nuossa Senhora]] || Este feriado celebra la Assunçon de la Birge Marie al Cielo. Ye ua de las fiestas más entigas de la Cristendade, i na Península Eibérica era chamada la Senhora de Agosto. |- | [[5 de Outubre]] || [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Amplentaçon de la República]] || Este feriado celebra la [[Proclamaçon de la República Pertuesa]] |- | [[1 de Nobembre]] || [[Todos ls Santos|Todos ls Sentos]] || Tradecionalmente outelizado para recordar entes falecidos, celebra, inda assi, todos ls sentos crestienos, yá que ls defuntos se celebren ne l die a seguir, [[2 de Nobembre]]. |- | [[1 de Dezembre]] || [[Restouraçon de la Andependéncia|Restouraçon de la endependéncia]] || Celebra la restouraçon de la nacionalidade, en 1640. |- | [[8 de Dezembre]] || [[Eimaculada Cunceiçon]] || Padroeira de Pertual zde 1646. Ye ua de las maiores fiestas crestienas, i la fiesta más querida de l pertueses, yá que, até hai alguns enhos, era tamien l chamado Die de la Mai. |- | [[25 de Dezembre]] || [[Natal]] || Celebra l nacimiento de Jasus Cristo, en Belén. La nuite de 24 para 25, bulgarmente chamada de ''Cunsuada'', ye marcada pula [[Missa de l Galho]]. Ye tamien marcada pula gastronomie típica desta época, puls jentares en família i pula troca de persentes, que puode efetuar-se lougo apuis de l jentar, apuis de la meia nuite ó na menhena de l die 25. |} {{Refréncias|quel=2}} == {{Ber tamien}} == * [[Admenistraçon pública an Pertual|Admenistraçon pública en Pertual]] * [[Aneixo:Lista de persidentes de la República Pertuesa|Lista de persidentes de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Lista de purmeiros-menistros de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de las regiones de turismo de Pertual|Lista de regiones de turismo de Pertual]] == {{Ligaçones sternas}} == * {{Link|pt|2=http://www.portugal.gov.pt/|3=Portal de la República Pertuesa}} * {{Link|pt|2=http://www.arqnet.pt/dicionario/|3=Eidiçon fac-similada de l Dicionário Stórico de Pertual}} * {{Link|pt|2=http://tempo.growiktionary.org|3=Weather forecast}} * {{Link|pt|2=http://bnd.bn.pt|3=Biblioteca Nacional Degital}} * [[Wikitravel:pt:Portugal|Pertual ne l Wikitrable]] {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Pertual]] [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] 2clk5duagovo1qhvxz4k93probk2ozs Stória de Roraima 0 1095 108169 106043 2026-08-26T16:54:19Z ~2026-46122-75 15490 108169 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Boa Vista antiga 1.jpg|thumb|230px|Bista aérea de la [[Buona Bista (Roraima)|Buona Bista]] de [[1924]],<ref>Buona Bista, cun 164 casas i 1.200 almas, ten solo seis rues: Floriano Peixoto, Bento Brasil i Sabastian Diniç, paralelas al riu; i José Magalhanes, Jaime Brasil i Ampeço Magalhanes, na trasbersal.</ref> a partir de l [[hidroabion]] de l splorador Hamilton Rice.<ref name=diretrizes>Diretrizes. Anho 1, nº 2. Buona Bista, L.I. Oulibeira: janeiro/febreiro de 1991.</ref>]] La '''[[Stória]] de [[Roraima]]''' ye recente, mas nin por esso pouco cunturbada. Bárias bezes ambadida por dibersos [[paíç]]s antressados na region, a pouco assistida Roraima — [[region]] lhocalizada ne l stremo [[norte]] de l atual [[Brasil]] — çpertou pouco antresse por parte de l [[Pertual|pertueses]], specialmente passado la chegada de la [[família rial]] al [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]]. Fui bastante cobiçada pul [[Anglaterra|angleses]], [[Países Baixos|nerlandeses]] i, specialmente, [[Spanha|spanholes]]. Palco de [[rebolta]]s, [[assassínio an massa|massacres]], [[crecimiento]], [[sploraçon]] i [[progresso]], fúrun bárias las ambasones strangeiras — todas eilhas neutralizadas pulas fuorças lhusitanas ne l [[Fuorte San Joaquim]]. [[Joaquim Nabuco]], aclamado [[adbogado]] [[Pernambuco|pernambucano]], defendiu la region delantre de l [[rei]] de la [[Eitália]] ne l [[seclo]] [[seclo XIX|XIX]]. Tierra que fui [[munecípio]], território federal i [[stado]]. La [[narraçon]] de tal stória ampeça-se ne l [[seclo XVIII]], dous centenários passado l çcubrimiento de l Brasil por [[Pedro Álbares Cabral|Cabral]] nas [[carabela]]s pertuesas an [[1500]]. ==Seclo XVII: la çcubierta de l riu Branco== [[Fexeiro:Rio Branco - pôr do sol.JPG|thumb|230px|L [[riu Branco]] ye l maior i mais amportante [[riu]] de la region.]] [[Fexeiro:Forte sao joaquim.jpg|thumb|230px|Planta de l Fuorte San Joaquim.]] Anque de la chegada oufecial de ls pertueses al Brasil tener acuntecido an [[1500]], cun [[Pedro Álbares Cabral]], fúrun neçairos mais de duzientos [[anho]]s para que la region de l [[bal de l riu Branco]] fusse ancontrada puls lhusitanos. Fui por este riu, que ye l percipal curso d'[[auga]] de l lhocal, que chegórun ls purmeiros [[Colonizaçon|colonizadores]] pertueses. Ambora habitada basicamente por [[índio]]s, nun fui tranquila la stadie de ls purmeiros [[Ouropa|ouropeus]] que alhá se anstalórun, esso porque la [[Spanha]] promobia [[ambason]]es a essa parte de l território [[quelónia|quelonial]] de Pertual atrabeç de la [[Benezuela]], i ls nerlandeses atrabeç de la [[Guiana]]. Ls pertueses reagiran, derrotando i spulsando ls ambasores, stablecendo la [[soberanie]] pertuesa na region. L capitan [[Francisco Ferreira]] i l padre [[Orde de l Carmo|carmelita]] Jerónimo Coneilho fúrun ls purmeiros colonizadores a chegar al riu Branco. Ls sous perpósitos éran aprisionar índios i recolher [[uobo]]s de [[tartarua]] para la porduçon de [[manteiga]]. Passado estes, benírun [[Cristóvão Aires Botelho]] i [[Lourenço Belfort]], sendo ls purmeiros la ultrapassáren la [[Cachoeira de l Bien-Querer]]. [[José Miguel Aires]] tamien subiu l riu Branco, cula meta de aprisionar andígenas i bendé-los para [[Belén de l Pará]] i [[San Lhuís de l Maranhon]], adonde serien [[scrabidon|escrabizados]]. Outro comerciante scrabista fui l houlandés [[Nicolau Horstman]] que, salido de [[Paramaribo]] ([[capital]] de la quelónia houlandesa [[América de l Sul|sul-amaricana]]), atingiu l riu Branco an [[1741]] i fomentou l comércio de scrabos puls rius [[riu Jauaperí|Jauaperí]] i [[riu Tacutu|Tacutu]] àqueilha quelónia. Ls spanholes, por sue beç, fúrun respunsables por un ato tenido cumo utópico puls uolhos lhusitanos, quando, antre ls anhos de [[1771]] i [[1773]], ambadiran l [[riu Uraricoera]] benidos de l [[riu Ourinoco]], passado atrabessáren la [[cordilheira]] de Pacaraima, ato stórico. Alhá fundórun trés poboaçones: *Santa Bárbela *San João Batista de Caya Caya *Santa Rosa Todabie, nun resistiran a las fuorças pertuesas i acabórun tamien spulsos de la region. Delantre de la cobiça anternacional pula region de l bal de l riu Branco, decidiu-se que serie custruída ua [[fortaleza]], l [[Fuorte de San Joaquim de l riu Branco]] (hoije zaparecido), un marco para la soberanie pertuesa na region. La custruçon de l fuorte trouxe ua [[eiluson]] de que habien chegado tiempos de [[prosperidade]], cula custruçon de trés [[poboado]]s (adonde ls índios fúrun fuorçados la [[habitante|habitar]]) : nas [[borda]]s de l riu Uraricoera staba l poboado de ''Nuossa Senhora de la Cunceiçon i Santo António'', ''San Felipe'' (ne l riu Tacutu) i l poboado de ''Nuossa Senhora de l Carmo i Santa Bárbela'', ne l riu Branco. Nun houbo [[progresso]]. Ls índios nun se sujeitórun a las amposiçones pertuesas i rebelórun-se, abandonando ls lhugareijos que acabórun por zaparecer. == [[Seclo XVIII]]: la criaçon de ganado == [[Fexeiro:Koe zijaanzicht 2.JPG|thumb|230px|L ganado bobino fui, junto al equino, la purmeira criaçon de la region.]] L fin de l seclo XVIII marca l ampeço dua [[eiquenomie]] baseada na criaçon de [[ganado]], cujo comandante lhusitano [[Manuel de la Gama Lhobo D'Almada]] fui l pioneiro quando, an [[1789]], antroduziu l ganado [[bobino]] i [[equino]] na region — dadas las bantajosas cundiçones [[geografie|geográficas]] —, cul oubjetibo de manter l home [[ceblizaçon|ciblizado]] naquel lhugar. Lhobo D'Almada fui ambiado pul [[general]] [[João Pereira Caldas]], anton gobernador de la [[porbíncia]] de l [[Grano-Pará]].<ref>[http://www.bbroraima .com.br/roraima_lhobodalmada.htn Bbroraima — '''1787... Lhobo D'Almada... L ampeço de todo...'''. Acesso an 19 de dezembre de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[1770]], a partir de çtúrbios probocados por andígenas, acunteciu la '''[[rebolta de la praia de sangre]]'''.<ref>[http://www.roraimaemfoco .com/Storia001.html Roraima an Foco — Stado de Roraima. Acesso an 19 de dezembre de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.bbnews .com.br/roraima/storia.htn BB News — Stória. Acesso an 19 de dezembre de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L nome debe-se al fato de tantos suldados i índios tenéren sidos [[muorte|muortos]] que tenhiran las augas de l riu Branco de [[sangre]]. Las criaçones (que éran desorganizadas, cumo beremos a seguir), ampeçórun-se na [[fazenda]] San Bento, a las bordas de l [[riu Uraricoera]], para depuis cuncentráren-se na fazenda San José i mais tarde stablecíren- se definitibamente na [[fazenda San Marcos]] (que atualmente stá drento de ls lhemites de árias andígenas stipuladas pula [[FUNAI]]), an [[1799]]. Nun habie [[cercado]]s, [[muro]]s ó qualesquier outros meios de lhemitaçon territorial nas árias de criaçon de chicha de corte, permitindo, assi, ua çperson de l [[animal]]es pula region. Alguns comerciantes aprobeitórun l ganado perdido para roubá-los i ampeçáren fazendas própias. Ls índios tornórun-se ótimos [[baqueiro]]s, fama que ls [[Macuxi]]s manténen até hoije. ==[[Seclo XIX]]: la família rial i la stagnaçon eiquenómica== An [[1808]] la família rial pertuesa mudaba-se pa l Brasil, nua fuga de [[Napoleon Bonaparte]] i l [[eisército]] [[Fráncia|francés]].<ref>[http://www.multirio.rj.gob.br/storia/modulo02/ambarque.html Multirio — L Ambarque i la Biaige de la Corte. Acesso an 19 de dezembre de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Stablecidos na [[Riu de Janeiro (cidade)|sede de la quelónia]], ls [[nobreza|nobres]] anfrentórun porblemas de adataçon cul nuobo lhar. La preocupaçon passou a ser la criaçon de cundiçones mínimas para que la rialeza bibisse de forma [[Luxo|luxuosa]] i [[wikt:cunfuorto|cunfortable]] naquel paíç, de la forma cumo bibia nas tierras ouropéias. Assi, l sul de la quelónia creciu debrebe anquanto l Norte i la [[Amazónia]] quedórun zassistidos i abandonados. Mesmo cul abandono, l Fuorte San Joaquim, tenido cumo la sentinela de la soberanie pertuesa, mantebe-se arguido por mais dun seclo. Nesse meio-tiempo fúrun bárias las bezes que ls [[suldado]]s lhusitanos lhutórun contra ambasores strangeiros. Ambaixo ua [[lista]] de ls comandantes de l [[prédio]] ne l decorrer de la stória. # Capitan Nicolau de Sá Sarmiento ([[1787]]) # Capitan Ampeço Magalhanes ([[1830]]) # Capitan Ambrósio Aires ([[1835]]) # Capitan José Varros Lheal ([[1839]]) # Manjor Coneilho ([[1842]]) # Capitan Bento Brasil ([[1852]]) # Cabo Pedro Rodrigues ([[1899]]) ===La queston de l Pirara=== {{Artigo percipal|[[Queston de l Pirara]]}} [[Fexeiro:Mapa questão do Pirara.svg|thumb|230px|Mapa cun las árias cuntestadas puls angleses. La scala stá lhebemente çproporcional.]] Se algun de ls suldados que defendian la soberanie pertuesa na region de l bal de l riu Branco fusse questionado quanto als mais resistentes ambasores anfrentados, el cierta mente apuntarie ls [[Anglaterra|angleses]]. La çputa antre partes de l território lhuso-brasileiro antre Pertual i Anglaterra fui para alhá de [[cumbate]]s i [[ambason]]es, ambolbiu la [[diplomacie]] anternacional, la [[adbocacie]] i bários anhos sin ua definiçon final. Antre [[1810]] i [[1811]] suldados angleses penetrórun na region. L comando de l fuorte ls recebiu cordialmente, ampendindo-les, inda assi, de prosseguiren sue misson de ambason. L alman [[Robert Heirmann Schomburgk|Robert Schomburgk]] que, anque de la [[nacionalidade]], trabalhaba pa ls [[lhéngua anglesa|anglófonos]], fui an [[1835]] a la region la títalo de fazer un lhebantamiento acerca de la [[geografie física]] de la Guiana anteriorana. Ambiou la [[Londres]] relatórios denunciando la quaije ineisistente soberanie pertuesa ne l que hoije chama-se Roraima. Sugeriu que la Anglaterra acupasse alguas árias, i an alguns causos permanentemente. La corte anglesa i la [[oupinion pública]] recebírun bien l relatório i fui ambiado l [[missionário]] [[protestantismo|protestante]] [[Thomas Yound]]. Yound quedou na region de l Pirara [[catequismo|catequizando]] índios para la [[religion]] i pa l domínio británico, el ansinou inda l [[lhéngua]] daquel paíç i hasteou la [[bandeira]] anglesa an tierra brasileiro. L [[persidente]] de la [[porbíncia]] de l [[Pará]] General [[Soares de Andréia]] ourdenou que l comandante de l Fuorte Capitan Ambrósio Aires i frei José Santos Inocentes antimassen l missionário pessonalmente a retirar-se de la region. El, por sue beç, cumpriu las eisigéncias, mas lhebou junto la si ls índios que outrora habien sido por el catequizados. La tentatiba de domínio de la region por parte de ls angleses nun acabou ende, i, a partir de [[1840]] ampeçou-se un grande cunflito que ambolbiu até mesmo [[rei]]s ouropeus i [[tribunal]]es anternacionales. Nessa data l germánico Schomburgk zenhou un mapa que cuntenie la region de l Tacutu, de l Malo i até de l Surumu, mostrando que era acupada por "''tribos andependientes''", i ambiou-lo para Lhondres. Andicou ua nuoba frunteira antre las tierras brasileiras i las tierras de la atual Guiana, tenendo cumo lhemites ls rius [[riu Cotingo|Cotingo]] i [[riu Surumu|Surumu]]. La carta ampressionou la oupinion pública británica, que passou a eisigir que las sugestones de l alman fússen acatadas pul gobierno anglés. La persença brasileira na [[frunteira]] era fraca debido al çcaso de la família rial, inda assi l gobierno paraense protestou an [[Belén]] delantre l [[cónsul]] anglés, i l gobierno de l Brasil protestou na capital británica pul [[ambaixada|ambaixador]] brasileiro. Ls protestos fazirun l gobierno anglés recuar, retirando ls marcos probisórios yá colocados na region, mas nun zeistiu. An [[1842]] fui recebida an Lhondres ua recomendaçon brasileira para que la ária de çputa (la region de l ''Rupununi'') fusse ''neutralizada''. La Anglaterra cuncordou, mas nun recusou sous dreitos: aceitou la neutralizaçon solo cula ancluson de las árias de l Cotindo i de l Malo. Essa çputa [[diplomacie|diplomática]] se prolongou até [[1898]], final de l [[seclo XIX]], até que l Brasil acatou la perpuosta de l anglófonos de submeter la queston al gobierno [[Eitália|eitaliano]] que atuarie cumo árbitro. [[Joaquim Nabuco]] fui l andicado brasileiro para acumpanhar l julgamento, que serie feito pul [[rei]] eitaliano [[Bitório Emanuel III]]. Nabuco aperfundou-se na causa, argumentando de forma prima subre la supremacie de l [[lusofonia|lusófonos]] na region. Fúrun dezoito ampressionantes belumes de material argumentatibo zambolbido pul [[Pernambuco|pernambucano]]. An [[1904]] la decison fui tomada pul rei eitaliano: 19.630 [[quilómetro quadrado|km²]] serien retirados de l Brasil i antregues a la Anglaterra (somando territórios para la Guiana), definindo assi, ls lhemites de la frunteira. Anque desso ls argumientos de Nabuco nun fúrun an ban, haba bista que nun fússen estes, la ária perdida serie quaije que l dobro, stablecendo assi, un [[saldo]] debedor [[eiternidade|eiterno]] de ls roraimenses para cun Nabuco. === Nace [[Buona Bista (Roraima)|Buona Bista]] === [[Fexeiro:Boa Vista antiga 2.jpg|thumb|230px|Buona Bista: Abenida Jaime Brasil de 1924.]] Segundo ls dados de [[1887]] la populaçon de Buona Bista era de mil habitantes.<ref>Bal ressaltar que ls dados solo cuntában la populaçon branca i mameluca, çconsiderando ls andígenas.</ref> An [[9 de júlio]] de [[1890]] l [[gobernador]] [[Amazonas|amazonense]] [[Augusto Ximeno de Bille Roy]] criou l munecípio de [[Buona Bista de l Riu Branco]] (hoije simplesmente "''Buona Bista''"), acraditando que assi ancentibarie l crecimiento de la region de l bal de l riu Branco. Outra atitude que cuntribuiu pa l zambolbimiento de la region fui la custruçon dua bereda lhigando Buona Bista a la [[Manaus]], bereda essa que trasformar-se-iba nua de las percipales [[rodobias]] de la region, la [[BR-174]]. == [[Seclo XX]]: Nace l Território Federal == {{AP|[[Território Federal de l Riu Branco]]}} [[Fexeiro:Palácio Senador Hélio Campos.JPG|thumb|230px|L ''Palácio Senador Hélio Campos'' repersentaba nun solamente l nacimiento de l Eisecutibo, mas tamien la andependéncia de l ''Palácio Riu Negro'', an Manaus.]] An [[1943]] l anton persidente de la República [[Getúlio Bargas]] criou cinco nuobos territórios federales (de ls quales dous fúrun renomeados (Guaporé tornou-se [[Rondónia]]), dous fúrun zaparecidos an 1946 - [[Território de Punta Porana]] i [[Território de l Eiguaçu]], i un an 1988) [[Fernando de Noronha]], que se somórun al solo até anton eisistente, l [[Acre]]. L atual stado de Roraima chamaba-se "''[[Território Federal de l Riu Branco]]"''. Esse fato fizo que la region passasse a ser un pouco mais assistida. Criou-se la ''Debison de Porduçon, Tierra i Colonizaçon ''(''DPTC''), que rializaba [[pesquisa]]s quanto als [[recurso natural|recursos naturales]] de l território, cadastraba tierras i ourganizaba quelónias agrícolas, antre outras funçones. Purmeiros atos de l gobierno: * Custruçon de cinquenta i dues [[residéncia]]s ne l Centro de la capital; * Custruçon de ls grupos [[scuola]]res Lhobo D'Almada, Osbaldo Cruç, Porsor Diomedes i Afránio Peixoto; * Anstalaçon de l Curso Normal Regional Monteiro Lhobato, que preparaba porsores, i l Ginásio Euclides de la Cunha; * Custituiçon de la ''Lhegion Azul'' para preparar l terreno de la strada de [[Mucajaí]] la [[Caracaraí]]; * Criaçon de las trés purmeiras quelónias agrícolas de l Território: ** Coronel Mota (ne l Taiano); ** Braç de Aguiar (ne l [[Cantá]]); ** Fernando Cuosta (an Mucajaí) Para que las quelónias arriba fússen [[pobo]]adas, fui feito un grande "pacote" pa ls [[eimigrante]]s [[Maranhon|maranhenses]], que cuntaba cun: * Passaige para Buona Bista; * Hospedaige na capital durante la adataçon; * Binte i cinco [[heitare]]s de tierra; * [[Ferramienta]]s agrícolas, [[semiente]]s i [[muda]]s, mosquiteiros, [[remédio]]s, assisténcia [[medecina|médica]] i assisténcia técnica permanente; * Cunjunto [[macánica|mecanizado]] para la porduçon de [[farinha]] de [[mandioca]]; * 30 mil [[cruzeiro]]s por seis [[més|meses]]. Durante las décadas de [[década de 1960|1960]] i [[década de 1970|1970]], ls [[melitar]]s amplian la [[anfra-estrutura]] dando suporte para que [[ampresa|ampresários]] i [[trabalho|trabalhadores]] se stableçan na region. L '''[[garimpo]]''' — l tema será splicado de forma mais detalhada mais ambaixo — tamien ganha ampulso an meados de [[década de 1980|1980]], i Roraima passa por sou momiento de spluson populacional mássima. Na redadeira década de território federal, fúrun abiertas pul Gobierno Federal dues stradas federales, la BR-174 i la [[BR-210]]. Al lhongo destas fúrun amplantados porjetos de colonizaçon a las dezenas. Habie, an [[1982]], 42 quelónias agrícolas an fase de amplantaçon. Las ''stradas bicinales'' son stradas perpendiculares a las rodobias que oumentában la quantidade de [[lote]]s i, cunsequentemente, mais [[família]]s colonizadoras (benidas specialmente de l [[Maranhon]] i de l [[Region Sul de l Brasil|sul de l paíç]]) . === L garimpo === [[Fexeiro:Monumento aos Garimpeiros.jpg|thumb|230px|''Monumiento als Garimpeiros'', custruído an sue houmenaige.]] {| border="0" style="float:right; margin: 1en;border-collapse:collapse;" |+ '''Porduçon de ouro an Roraima<ref name="Fuonte: IBGE 1985-1992">Fuonte: IBGE 1985-1992.</ref> | valign="top" | {| class=wikitable !Anho !Porduçon (kg) |- |1985 |161 |- |1986 |104 |- |1987 |167 |- |1988 |334 |- |1989 |325 |- |1900 |5.646 |- |1991 |3.469 |- |1992 |1.038 |} |} Ne l oeste de Roraima son ancuntables las regiones adonde puode-se ancontrar ouro. De [[1987]] la [[1991]] fúrun [[ciento i uito]] [[pista]]s clandestinas custruídas na region de l Ianomámi. L garimpo fui, para la region, probablemiente, l mais poderoso atratibo populacional i eiquenómico de sue stória, al passo que fui, sin selombra de dúbedas, l mais çtrutibo i nocibo al meio-ambiente antre todos ls demales. Ye sabido, hai tiempos, de l potencial [[minério|mineral]] de la region (ls [[geologie|geólogos]] afirman persença an demasia de [[uránio]], [[tório]], [[cobalto]], [[molibdénio]], [[titánio]], [[tantalita]], [[columbita]], [[cassiterita]], [[ouro]] i [[diamante]], para alhá de bários outros minérios). La sploraçon de l garimpo ampeçou-se na [[década de 1930]], pul [[Paraíba]]ne l ''Seberino Mineiro''. Las regiones mais antigas i maiores perdutoras éran: {| | * [[Serra de l Tepequén]] * Serra de l Maturuca * Serra Berde * Bal de l [[riu Cotingo]] * Bal de l [[riu Quinó]] | * Eigarapé de l Suapi * Eigarapé de l Sapon * Bal de l [[riu Malo]] * Auga Frie |} I fui an meados de [[década de 1980|1980]] que este mais fui splorado — de forma çcontrolada i nó-sustentable — trazendo als stados dezenas de miles de eimigrantes benidos subretodo de l Nordeste brasileiro, mas tamien de stados bezinos, de l [[Region Sul de l Brasil|Sul]] i de outros países. L garimpo era feito cun [[máquina]]s, l que agilizaba l trabalho — i la çtruiçon. Un eisemplo de l poder çtrutibo de la garimpaige feita cun máquinas ye la [[serra de l Tepequén]] — ne l munecípio de [[Amajari]], adonde hai un spácio nun [[riu]] chamado "''funil''" por ser este l sou formato, adquirido cumo cunsequéncia de las splusones rializadas puls garimpeiros an busca de [[ouro]], [[diamante]] i outras [[piedra preciosa|piedras preciosas]]. Até que, alguns anhos depuis de la spluson de la garimpaige, fui demarcado l [[Parque Andígena Ianomámi]], l que fizo l serbício praticamente zaparecer de la region. L ambiente fui poupado, assi i todo muitas marcas deixadas pula sploraçon inda son bisibles. {| border="0" style="float:right; margin: 1en;border-collapse:collapse;" |+ '''Porduçon de diamantes an Roraima<ref name="Fuonte: IBGE 1985-1992"/>''' | valign="top" | {| class=wikitable ! Anho ! Porduçon (quilate) |- |<center>1985 |6.913 |- |1986 |12.871 |- |1987 |6.100 |- |1988 |8.500 |- |1989 |50.000 |- |1900 |100.000 |- |1991 |100.000 |- |1992 |85.000 |} |} Ls dados de la quantidade de diamantes que yá saíran de Roraima ye amprecisa, debido la lhebeza de la mercadoria, l que facilita l trasporte i la sonegaçon de [[amposto]]s. === La admenistraçon de l território === L Território Federal de l Riu Branco fui oufecialmente amplantado an [[13 de setembre]] de 1943 d'acuordo cul Decreto-Lhei N° 5812, mas sou gobernador solo se apersentou an [[júnio]] de [[1944]], durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. Ls gobernadores de l territórios federales éran nomeados pul persidente de la República. Dua forma giral, puode-se analisar la stória admenistratiba de l stado an trés períodos: <dib style="background-color: white; border: 1px solid #cd2d9; padding: 1en; padding-top: 0.5en; padding-botton:0en;"> ;Período pré-[[Ditadura Melitar]] ([[1943]] la [[1964]]) Ne l total 15 gobernadores admenistrában la region, an média por un tiempo cúrtio de 16 meses, l que ambiablizou l crecimiento sperado. # Capitan [[Ene Garceç de ls Reis]] ''(21 meses)'' # Tenente Coronel [[Félix Balois de Araújo]] ''(26 meses)'' # Capitan [[Clóbis Nuoba de la Cuosta]] ''(13 meses)'' # Dr. [[Miguel Ximenes de Melo]] ''(22 meses)'' # Prof. [[Jerocílio Gueiros]] ''(9 meses)'' # Coronel [[Belarmino Niebes Galbon]] ''(6 meses)'' # Sr. [[Aquilino de la Mota Duarte]] ''(12 meses)'' # Dr. [[José Lhuiç de Araújo Nieto]] ''(19 meses)'' # Tenente-Coronel [[Auris Coneilho i Silba]] ''(6 meses)'' # General-Médico [[Ademar Soares de la Peinha]] ''(5 meses)'' # Capitan [[José Marie Barbosa]] ''(35 meses)'' # Sr. [[Hélio Magalhanes de Araújo]] ''(26 meses)'' # Dr. [[Djacir Cabalhcanti de Arruda]] ''(5 meses)'' # General Clóbis Nuoba de la Cuosta (segundo mandato) ''(17 meses)'' # Dr. [[Francisco de Assis Peixoto Albuquerque]] ''(18 meses)'' </dib> <dib style="background-color: white; border: 1px solid #cd2d9; padding: 1en; padding-top: 0.5en; padding-botton:0en;"> ;Período de la Ditadura Melitar (1964 la [[1985]]) Fúrun uito gobernadores durante ls 20 anhos de l [[Regime Melitar de 1964|Regime Melitar]]. # Tenente-Coronel Abiador [[Dilermando Cunha de la Peinha]] ''(40 meses)'' # Tenente-Coronel Abiador [[Hélio de la Cuosta Campos]] ''(14 meses)'' # Manjor QOE/Aeronáutica [[Walmor Lheal Dalcin]] ''(10 meses)'' # Tenente-Coronel Abiador Hélio de la Cuosta Campos (segundo mandato) ''(49 meses)'' # Coronel Abiador [[Fernando Galhos Pereira]] ''(60 meses)'' # Brigadeiro Angenheiro/Aeronáutica [[Ottomar de Souza Pinto]] ''(47 meses)'' # Brigadeiro Abiador [[Bicente de Magalhanes Morales]] ''(9 meses)'' # General [[Arídio Martines de Magalhanes]] ''(19 meses)'' </dib> <dib style="background-color: white; border: 1px solid #cd2d9; padding: 1en; padding-top: 0.5en; padding-botton:0en;"> ;Período pós-Ditadura Melitar (redemocratizado) (1985 la [[1990]]) Durante esse cúrtio período de cinco anhos que antecede la trasformaçon de l território an stado, l território fui gobernado por quatro pessonas. # Doutor [[Getúlio Alberto de Souza Cruç]] ''(28 meses)'' # General [[Roberto Pinheiro Klein]] ''(11 meses)'' # Dr. [[Romero Jucá]] ''(18 meses)'' # Sr. [[Rubenes Bilar de Carbalho]] ''(8 meses)'' </dib> == [[BR-174]]: la lhigaçon de las Américas == [[Fexeiro:BR-174 Sul.jpg|thumb|230px|BR-174 atrabessa la [[floresta amazónica]]: un suonho de seclos, rializado solamente recentemente.]] Ne ls fines de l [[seclo XIX]], antes de l adbento de l [[barco]] la [[motor]], la quemunicaçon Buona Bista–Manaus daba-se por ambarcaçones mobidas la [[remo]], barejon, [[bela]], [[sirga]] ó gancho. Las biaiges durában trés meses. A partir de la motorizaçon destes barcos, l mesmo percurso passou a ser cumpletado an solo [[cinco]] ó [[seis]] dies — bariando cunforme l belume de las [[auga]]s de l Branco; la eideia dua lhigaçon rodobiária antre las dues lhocalidades era un grande suonho riu-branquense, atendido an [[1893]]<ref>Diário Oufecial de l Amazonas. Manaus, 1893.</ref> pul anton gobernador de l Amazonas, [[Eduardo Rieiro]] al cuntratar l agricultor de l bal de l Branco, Sabastian Diniç, para abrir ua bereda de 815 quilómetros por drento de la mata densa. Diniç, junto als cumpanheiros [[coronel]] Manoel Pereira Pinto i l piloto flubial Teréncio Antonio Lhima, cumpriu cul deber i possiblitou ua nuoba forma de quemunicaçon antre las dues cidades. Findo l gobierno de Rieiro, la strada quedou la deriba i la floresta tratou de reanexá-la al [[ecossistema]] predominante. An [[1927]], cunforme registros stóricos, l guianense Collines reabriu la bie de circulaçon, agora cun 868 quilómetros.<ref name="diretrizes"/> An [[18 de setembre]] de [[1975]], l jornal manauara [[La Crítica]] anunciaba: ''Cula passaige de l purmeiro camboio de biaturas, ne l próssimo die 22, atrabeç de la BR-174 (Manaus–Buona Bista), l Brasil stará lhigado diretamente al cuntesto de las Américas. La angenharie melitar, pul 6º BEC'' [6º Batalhon de Angenharie i Custruçon, lhocalizado an Buona Bista]'', stá cuncluindo l redadeiro cacho — 6 quilómetros — que falta pa l çmatamento, lhigando definitibamente las dues frentes de serbício''.<ref>La Crítica. Manaus: 18 de setembre de 1975.</ref> Assi, ne l die 22, l coronel João Tarcizo Cartaxo Arruda salirieb de la capital riu-branquense rumo a la capital amazonense, inaugurando la BR-174 — agora efetibamente ua strada rodobiária. La custruçon desta strada fura acordada por Brasil i Benezuela, cul oubjetibo de lhigar [[Caracas]] la [[Brasília]]. La lhigaçon de Buona Bista cul BB-8 (Marco frunteiriço Brasil–Benezuela 8), adonde atualmente queda la cidade de [[Pacaraima]], yá habie sido cuncluída hai dous anhos. La inauguraçon de la strada Manaus–Buona Bista–BB-8 staba prebista para [[abril]] de [[1976]].<ref name="diretrizes"/> Assi i todo, debido ua tempestade, un grande cacho de 6 quilómetros trasformou la strada florestal nun grande [[pántano]], ampedindo l tráfego; assi, nun fui possible que l coronel Arruda cuncluísse la biaige, quedando la inauguraçon de la strada solamente para 1976 mesmo. L [[asfalto|asfaltamento]] de la strada fui ampeçado na [[década de 1980]], tamien pul 6º BEC. Solo se biu la rodobia cumpletamente cubierta por aquel tapete de [[petrólio]] — un eilemiento fundamental para superar l cacho de [[chuba]]s permanentes an que bibe mergulhada la dibisa RR/AM — an [[1998]], durante l gobierno de [[Neudo Campos]].<ref>[http://www.bbroraima .com.br/roraima_br174.htn Bbroraima — BR-174 - Ua strada para las Américas. Acesso an 19 de dezembre de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Nuobo território, nuobos munecípios=== [[Fexeiro:Pacaraima - avenida.JPG|thumb|230px|Centro comercial de la pequeinha [[Pacaraima]], na frunteira cula [[Benezuela]].]] Para formar l Território Federal fúrun çmembrados i mantidos trés munecípios. [[Moura (Amazonas)|Moura]] i [[Barcelos]] fúrun ls çmembrados i Buona Bista de l Riu Branco fui mantida na region, tornando-se capital. L decreto supracitado (n° 5812) criou, inda, ls munecípios de Buona Bista (simplificando sou nome cula scluson de ''de l Riu Branco'') i de [[Catrimani]]. Este redadeiro nunca chegou a ser amplantado i, an [[1955]], fui zaparecido i an sou lhugar quedou [[Caracaraí]]. Ne l to, habien siete çtritos, quatro an Buona Bista (la sede, Cunceiçon de l Malo, Depósito i Uraricoera) i trés an Caracaraí (sue própia sede, Santa Marie de l Boiaçu i San José de l Anauá). An [[13 de setembre]] de [[1962]], na [[Cámara Federal]], l porjeto nº 1433, de [[18 de janeiro]] de [[1960]], de l deputado Balério Caldas de Magalhanes, que prebia la mudança de nome de l anton ''[[Território Federal de l Riu Branco]]'' para ''[[Território Federal de Roraima]]'', trasformou-se an Lhei. L mesmo habie, an [[1945]], se ouposto a la eideia, oureginada de l anton gobernador [[Ene Garceç]]; assi i todo, cumbencera-se de la necidade de tal metamorfose. La justificatiba pa l porjeto era la coincidéncia cul nome de la capital [[acre]]ana, l que siempre geraba trastornos — cumo l ambio de [[carta]]s al çtino ancorreto, i.g. L nome ''Roraima'' fui andicado pula oupinion pública, que fui oubida nua cunsulta promobida por Magalhanes.<ref name=diretrizes>Diretrizes. Anho 1, nº 2. Buona Bista: janeiro/febreiro de 1991.</ref> ''Roraima'', ben de l [[Ianomami]] i quier dezir ''[[monte]] [[berde]]''" i repersenta l ampábido i amponente [[Monte Roraima]] lhocalizado na frunteira tríplice antre Brasil, Benezuela i Guiana, sendo este l punto culminante de la region. Cun un Território mais poboado i zambolbido, a pleno oupor, an [[1982]] fui aprobada la Lhei N° 7009 de [[1 de júlio]], criando uito nuobos munecípios, trés cun tierras emancipadas de Buona Bista i quatro cun tierras çmembradas de Caracaraí. Nacian a partir de la ária de Buona Bista [[Alto Alegre (Roraima)|Alto Alegre]], [[Bonfin]] i [[Normandia (Roraima)|Normandia]], i de Caracaraí [[Mucajaí]], [[San João de la Baliza]] i [[San Lhuís (Roraima)|San Lhuís]] (mais coincido até hoije por '''San Lhuís de l ''Anauá'''''). Alguns anhos depuis, an ([[1994]], cun Roraima yá trasformada an [[Stado]]) criórun-se outros dous munecípios: [[Caroebe]], cun tierras çmembradas de San João de la Baliza i [[Iracema]], a partir de [[Mucajaí]]. Ne l anho seguinte, an [[1995]], criórun-se ls redadeiros cinco munecípios: [[Amajari]] i [[Pacaraima]], cun tierras çmembradas outra beç de Buona Bista, [[Uiramutana]], a partir de Normandia, [[Cantá]], cun tierras de Bonfin, i, por fin, [[Rorainópolis]] (la atual segunda maior cidade de l stado i de maior crecimiento [[porcentaige|porcentual]] [[demografie|demográfico]] anual) deminuindo l terreno de San Lhuiç (de l Anauá). Las lheis staduales (de 1994 i 1995) i federales (de 1982), inda assi, pecórun por nun citar ls çtritos que dében fazer parte desses nuobos munecípios. ===[[1988]]: un stado la espera de nacer=== Artigo 14 de l Ato de las Çposiçones Trasitórias de la Custituiçon Brasileira: l antigo [[Território Federal de Roraima]] torna-se '''stado de Roraima'''. La [[lei]] ye promulgada an 1988 i l Território Federal passa a tener ua data de criaçon ([[13 de setembre]] de 1943) i de fin ([[5 de outubre]] de 1988). Inda assi, fúrun neçairos mais un anho i meio para que la region ganhasse definitiba i [[democracie|democraticamente]] l dreito de ostentar l títalo de "''[[stado]]''", an [[1 de janeiro]] de [[1991]], die an que habie tomado posse, lhegalmente, l purmeiro gobernador [[eileiçon|eileito]] de la stória de l stado. Fui l outrora gobernador de l território federal [[Brigadeiro]] [[Ottomar de Souza Pinto]]. El anstalou sues [[secretarie]]s de stado por meio de [[medida probisória]], fúrun eilhas: :;Secretaries de Atebidades Meio :*Secretarie de Stado de la Admenistraçon :*Secretarie de Stado de la Fazenda :*Secretarie de Estado de l Planeijamento, [[Andústria]] i [[Comércio]] :;Secretaries de Atebidades Fines :*Secretarie de Stado de la Eiducaçon :*Secretarie de Estado de la Salude :*Secretarie de Stado de l Trabalho i Bien Estar Social :*Secretarie de Stado de la Agricultura i Abastecimento :*Secretarie de Stado de Obras i Serbícios Públicos :*Secretarie de Stado Sigurança Pública :*Secretarie de Estado de Anterior i Justícia. Para alhá de ls cargos de assessoria: '''Gabinete Cebil''', '''Gabinete Melitar''' i '''Percuradoria Giral de l Stado''', i de la Bice-Gobernadoria i de la [[Polícia Melitar]] ===Nacen l [[Legislatibo]] i l [[Judiciário]]=== [[Fexeiro:Tribunal de Justiça - Boa Vista.JPG|thumb|230px|L atual ''Tribunal de Justícia'' de Roraima, la sede maior de l Poder Judiciário.]] Para un stado ser democraticamente reconhecido cumo amplantado ye neçairo que neste funcionen ls [[trés poderes]]. Desta forma ampeçou-se la amplantaçon de ls mesmos na region. An [[1990]] staba eileita la bancada de [[deputado stadual|deputados staduales]] de la [[Assembléia Lhegislatiba]], totalizando binte i quatro [[Política|políticos]], tomando posse tamien ne l purmeiro [[die]] de l [[calendário]] de l anho de [[1991]]. Naquel die l deputado Flábio Chabes entraba para la stória cumo sendo l purmeiro persidente de l poder Lhegislatibo roraimense. Las purmeiras seçones funcionórun cun precárias cundiçones de spácio, amprobisadas an trés [[sala|saletas]] sediadas pul ''Banco de l Stado de Roraima'', nun houbo nanhue cundiçon de alto aprobeitamiento por parte de l deputados. Inda assi, meses depuis la Assembléia fui trasferida pa l anton ''Tribunal de Justícia'' (atual Fórun Sobral Pinto), na Praça de l Centro Cíbico. Mais uito meses de [[trabalho]] i mais ua trasferéncia, desta beç definitiba, pa l recén-inaugurado ''Palácio António Martines''. Nas eileiçones de [[1994]] l [[angenharie|angenheiro]] [[Neudo Campos]] ye eileito para sustituir Ottomar, i assume an [[1995]]. Campos serie re-eileito an [[1998]]. === [[1998]]: un stado an chamas === Ne ls meses de [[febreiro]] i [[márcio]] de 1998 Roraima passou por un drama: [[fuogo]]. La fuorte stiaige çtruiu, segundo cálclos de specialistas, al menos 30% de las florestas i cerrados. Ls eifeitos mais fuortes fúrun sentidos ne l norte de l stado, atingindo an cheno las [[quelónia]]s de Apiaú, Boqueiron i las Cunfianças. Fui moblizado un batalhon cun cerca de dous [[mil]] [[bumbeiro]]s de l [[Eisército]], [[Polícia Melitar]], [[Aeronáutica]] i Cuorpo de Bumbeiros de bárias cidades brasileiras i até mesmo de l sterior. Jamales fui bisto tamanha ounion anter-stadual para salbar l stado de las chamas. L [[Gobierno Federal]] (na época l persidente de la República era l Sr. [[Fernando Anrique Cardoso]]) demorou para recoincer la grabidade de l causo, atitude que fui paga cun [[crítica]]s. L Gobierno Federal lhiberou R$ 17 [[milhon]]es i l Gobierno Stadual, R$ 6,2 milhones. Fúrun atingidos 33 mil quilómetros quadrados an Roraima.<ref>[[ONU]]/Gobierno de l Stado</ref> Relatórios afirmórun "que ls ancéndios ampeçórun ne ls assentamientos de pequeinhos agricultores, cun queimadas feitas para preparar a tierra para nuobos cultibos".<ref name="roraima_chamas"> {{citar web | url = http://www.bbroraima .com.br/roraima_chamas.htn | títalo = BB Roraima - L Fuogo que antrou de beç para la stória de Roraima i de l Brasil | acessodata = [[26 de Nobembre]] de [[2006]] | acessomesdie = [[26 de Nobembre]] | acessoano = [[2006]] | outor = | ultimo = | purmeiro = | outorlink = | coautores = | data = | anho = | mes = | formato = | obra = | publicado = | páiginas = | lhéngua = Pertués | arquibourl = | arquibodata = | citacao = }}</ref> La [[fumaça]] permaneciu subre Buona Bista i subre l anterior por bários dies, multiplicando ls causos de [[çtúrbio respiratório|çtúrbios respiratórios]] i [[anfeçon ocular|anfeçones oculares]]. Para eibitar que l fato torne a acunter, "fúrun criadas Brigadas de Ancéndio, cunsituídas por bumbeiros i técnicos que ansinan ls agricultores i perdutores a preparar a tierra pa l plantio, de forma a eibitar que l fuogo se alastre, inda que eilhes usen la arcaica prática de la queimada para esse fin.<ref name="roraima_chamas"/> ==[[Seclo XXI]]: zamprego i scándalos de corrupçon== [[Fexeiro:Tepequém.jpg|thumb|230px|Sol nacente an Tepequén.]] Raia l [[Sol]] ne l ''Portal de l Milénio'', [[monumento]] que marcarie l ampeço de l segundo [[milénio]] (l monumiento fui inaugurado na Praça de las Augas, un anho antes de l ampeço de l nuobo seclo). [[2001]] ye l purmeiro anho de l seclo XXI i l fluxo migratório permanece nas alturas, ancentibado, specula-se, percipalmente pul cuntrato de pessonas pa ls serbícios públicos sin [[cuncurso público]], pessonas essas muitas bezes [[porfisson|çqualificadas]] para trabalhar nessas árias. L gobierno stadual era l ampregador de aprossimadamente 30 mil pessonas — l maior. === Renúncias i eileiçones === Ne ls purmeiros anhos de la [[década de 2000]] l gobernador Neudo Campos renuncia a la admenistraçon stadual para çputar las eileiçones para outro cargo, assumindo assi, l sou bice [[Francisco Flamarion Portela]]. Flamarion çputou las eileiçones de [[2002]], tenendo cumo percipal adbersairo l ex- gobernador Ottomar Pinto; ne l purmeiro turno Ottomar bence por pequeinha defrença, ansuficiente para eibitar l segundo turno. Este acunte i stablece Flamarion Portela cumo gobernador de Roraima. Assi sendo, Portela tenerie seis anhos de gobierno, cuntablizando 2001 i [[2002]], até [[2006]]. Ne ls sous purmeiros anhos passado ser re-eileito ''stoura'' un escándalo de [[corrupçon]] ambestigado pula [[Polícia Federal]] adonde bários amportantes políticos regionales (an giral deputados) son [[prison|presos]] anclusibe l ex- gobernador Neudo Campos. Poucos dies depuis fúrun lhibertados. === Ls cuncursos públicos === Mas l que mais manchou l segundo gobierno de Portela delantre de la [[populaçon]] fui la amposiçon feita pul [[Menistério Público]] para la rializaçon de cuncursos públicos, demitindo assi buona parte de l quadro de funcionários eirregulares de l stado. Flamarion cediu a las eisigéncias i tales cuncursos fúrun feitos, cun ls eisames zambolbidos pula [[UnV]]. L númaro de cargos çponibles ne l cuncurso fui mui anferior a la quantidade de ampregados de l gobierno, l que gerou, passado ls cuncursos, un altíssimo [[zamprego]] que se repercutiu ne l [[comércio]] i ne ls fluxos migratórios. La popularidade de Portela, cun esse fato, çpencou, inda que l mesmo nun fusse tan culpado pul fato. I nesse meio-tiempo, l ex- gobernador Ottomar Pinto, staba cun un [[porcesso judicial]] na justícia hai alguns anhos, para cassar l anton atual gobernador que l derrotou nas eileiçones de 2002. La acusaçon cunsistia an [[crime eileitoral]], adonde habien eibidéncias de que Portela habie anfringido las lheis durante l período eileitoral. === Portela i Pinto, cassaçon i posse === An [[2004]] era [[cassaçon|cassado]] Flamarion Portela i sou bice, dando lhugar probisoriamente al persidente de la Assembléia [[Mecies de Jasus]]. Horas depuis zambarcaba ne l [[Aeroporto Anternacional de Buona Bista]] Ottomar de Souza Pinto, l segundo colocado nas eileiçones para anton ser judicialmente eileito gobernador de l stado pula segunda beç — terceira, se cuntablizada la beç an que gobernou l anton Território. La posse fui rializada ne l ''Palácio Senador Hélio Campos'', popularmente coincido cumo "Palácio de l Gobierno", delantre de miles de pessonas, na Praça de l Centro Cíbico, próssimo al ''Monumiento de l Garimpeiros''. Ua de las purmeiras promessas de Ottomar al tornar al [[poder]] fui de "salbar" la [[salude]] que habie se trasformado nun [[caos]] ne l final de l gobierno de Neudo i ne l de Flamarion. Ambora tenga reformado i ampliado dibersos [[spital]]es, multiplicórun-se las denúncias de [[negligéncia]] [[medecina|médica]], al que anquéritos afirmában l cuntrário.<ref>[http://www.folhabb .com.br/noticia.php?Id=8798 Fuolha de Buona Bista — '''CRM cunclui que nun houbo negligéncia médica ne l causo de la amputaçon de perna'''. Baneza Targinho, 09 de maio de 2006.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[2006]] fúrun rializadas nuobas eileiçones pa l gobierno, Ottomar relegeu-se, junto al sou nuobo bice [[José de Anchieta Júnior]], cun ampla bantaige delantre de ls demales candidatos — tubo 62,4% de ls botos totales, l que repersenta 116.542 eileitores<ref>[http://noticias.tierra .com.br/eileicoes2006/anterna/0,,OI1168868-EI6680,00.html Tierra — '''Ottomar Pinto ye eileito gobernador de Roraima'''. Redaçon, 1º de outubre de 2006. Acesso an 7 de abril de 2007]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://g1.globo .com/Noticias/Eileicoes/0,,AA1251302-6305-274,00.html G1 - '''Ottomar (PSDB)'''. Redaçon, 30 de outubre de 2006. Acesso an 7 de abril de 2007]</ref> —, mais de 30% la mais que l segundo colocado, l [[Pernambuco|pernambucano]] ex- gobernador de l Território i ex- [[Menistro]] de [[Lula]], [[Romero Jucá]], aniquilando, assi, la possiblidade de segundo turno. Ne ls redadeiros meses daquel anho l [[Menistério Público]] Eileitoral acusou l gobernador Pinto de abuso de poder, pedindo inda la cassaçon de sou mandato.<ref>[http://www.folhabb .com.br/noticia.php?Id=11692 Fuolha de Buona Bista — '''MP acusa gobernador de abuso de poder i piede cassaçon de registro''' Carbílio Pires, 22 de júlio de 2006.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ne ls purmeiros dies de l anho seguinte l gobernador sofria ua nuoba açon de ampugnaçon, dessa beç promobida pul [[Menistério Público Federal]] de Roraima, tamien por rezones de abuso de poder.<ref>[http://www.folhabb .com.br/noticia.php?Id=17588 Fuolha de Buona Bista — '''MPF/RR piede cassaçon de Ottomar al TSE'''. Redaçon, 03 de janeiro de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na manhana de [[11 de dezembre]] de [[2007]], als 76 anhos, Pinto morriu de [[anfarto]] an [[Brasília]], adonde eirie tratar subre la trasferéncia de tierras de la Ounion an Roraima horas mais tarde, cul persidente Lhula.<ref>[http://www.folhabb .com.br/noticia.php?Id=32950 Fuolha de Buona Bista — '''Anfarto mata Ottomar Pinto'''. Carbílio Pires, 11 de dezembre de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://ultimosegundo.eig .com.br/brasil/2007/12/11/morre_ottomar_pinto_gobernador_de_roraima_1115375.html - '''Morre Ottomar Pinto, gobernador de Roraima'''. Redaçon cun Agéncia Brasil, 11 de dezembre de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://noticias.uol .com.br/ultnot/2007/12/11/ult23u802.jhtn Amboras UOL - '''Morre l gobernador de Roraima, Ottomar Pinto'''. Redaçon, 11 de dezembre de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cun eifeito, l bice-gobernador Anchieta Júnior assume l puosto mássimo de l stado. === Las demarcaçones andígenas === {{artigo percipal|[[Andígenas de Roraima]]}} Roraima ye un de ls stados cun mais árias demarcadas cumo [[reserba andígena|andígenas]] de l Brasil, cobrindo 46,37% de l território total — 104.018,00&nbsp;km² — (tierras essas que, somadas a las tierras de la Ounion, de l Eisército i de Preserbaçon Ambiental, faç cun que las árias efetibamente de l stado séian de reles 9,99%<ref name="gobest">[http://www.rr.gob.br/roraima.php?area=dados Portal de l Gobierno de l stado de Roraima - '''Dados Gerales'''. Acesso an 12 de dezembre de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — l que splica l porquei de bárias personalidades i políticos tenéren se manifestado cuntrárias al stremo cun ciertas demarcaçones i/ó de la forma cun que fúrun demarcadas). Ambaixo tenemos cachos dua carta ambiada puls índios [[Yanomami]] al senador [[Sebero Gomes]], an [[24 de janeiro]] de [[1986]], de Buona Bista.<ref>Pobos Andígenas de l Brasil. CEDI, 1985/86.</ref> L senador staba cul porjeto de criaçon de l Parque Yanomami. <dib style="background-color: white; border: 1px solid #cd2d9; padding: 1en; padding-top: 0.5en; padding-botton:0en;"> "''Smo. Sr. Senador Sebero Gomes'' ''Tomamos coincimiento de l sou porjeto para la criaçon de l Parque Yanomami. Sentimos que l sou porjeto ye mui buono i amportante para nós Yanomami. Assi poderemos bibir tranquilamente (...) sin percisar fazer guerra contra ls brancos garimpeiros i agricultores.'' (...) ''Sabemos que l gobernador de Roraima falou mal de sou porjeto dezindo que l senhor nun conhece la nuossa tierra. Talbeç l senhor nun conheça, agora nós conhecemos mui bien. (...) Por esso podemos dezir que sou porjeto ye mui buono. (...) {{marca|Nós}}, índios Yanomami, {{marca|pedimos al senhor ajuda para retirar ls garimpeiros de las árias ambadidas que son l '''Riu Ericó''', '''Riu Nuobo''', '''Riu Apiaú''' an Roraima}}. Sabemos que la ária acerca de l Pico de la Nubrina, ne l Amazonas, tamien stá sendo ambadida. La criaçon de l Parque Yanomami ye urgente.'' (...). ''Se fur neçairo podemos ir la Brasília para ajudar. Agradecemos mui sou apoio.'' ''Dabi Xiriana Yanomami''<br /> ''Ibanildo Wanaweythey''" </dib> *<small>''Nota:'' l rialce an amarielho i las marcaçones an negrito nun son oureginales de la carta, fúrun adicionadas de modo a melhorar la abordaige de l assunto.</small> Cumo puode-se ouserbar ne ls cachos çtacados, la region que trasformou-se mais tarde an Parque andígena (l porjeto fui aprobado), era çputada puls garimpeiros i agricultores cun ls andígenas. Cula demarcaçon de la ária houbo ua queda na garimpaige l que abalou la andeble eiquenomie stadual. ==== Raposa/Serra de l Sol ==== {{artigo percipal|[[Raposa/Serra de l Sol (reserba andígena macuxi)|Raposa/Serra de l Sol]]}} La redadeira ária demarcada fui la '''Raposa/Serra de l Sol'''. Fúrun bários ls [[protesto]]s promobidos an Buona Bista contra la demarcaçon de forma ''cuntínua'' (até mesmo buona parte de l andígenas posicionórun-se contra) , defendo la demarcaçon ''an ilhas''. La demarcaçon an forma cuntina deixarie frunteiras nacionales spostas, stinguirieb sedes de munecípios i bilas para alhá de prejudicar bárias fazendas perdutoras de [[grano]]s. Fui l que acuntiu. An [[abril]] de [[2005]], l persidente Lhula sancionou la lhei que criou la reserba andígena de árias colossales de forma cuntina. An [[2008]], cula eiminéncia de la retirada de la populaçon nó-índia, ampeçórun fuortes focos de [[resisténcia]], cun fechamiento de stradas, anterdiçon de [[puonte]]s i ataques la [[bomba]] la eidifícios; fúrun ancontrados muitos [[splosibo]]s de fabricaçon caseira. An [[abril]], por unanimidade, l [[Supremo Tribunal Federal]] (STF) paralisou la ouparaçon de zeintruson de la [[Polícia Federal]],<ref>[http://g1.globo .com/Noticias/Brasil/0,,MUL464471-5598,00-ENTENDA+L+CONFLITO+NA+TERRA+INDIGENA+RAPOSA+SERRA+DO+SOL.html G1 — '''Antenda l cunflito na tierra andígena Raposa Serra de l Sol.''' Redaçon, 11 de maio de 2008.]</ref> ambora la PF permaneça an tierra roraimense. Ls cunflitos multiplican-se, i l clima permanece tenso. Ls [[rizicultura|rizicultores]], percipal grupo de resisténcia, ben promobendo dibersas [[manifestaçon]]es i [[carreata]]s por Buona Bista.<ref>[http://www.folhabb .com.br/noticia.php?Id=39922 Fuolha de Buona Bista — '''Manifestantes peden salida de la Federal.''' Andrezza Trajano, 10 de maio de 2008.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Yá hai dezenas de feridos de ambas las frentes. Aguarda-se pa ls próssimos dies la decison final de l STF que poderá modificar la stenson de la reserba i manter ls nó-índios na region. ====Quadro de la partilha de l território roraimense==== L stado de Roraima ye por bezes chamado por políticos lhocales de ''stado birtual'', bisto que la smagadora maiorie de sues tierras stá lhegalmente ampossiblitada de gerar [[lucro]]s. Esto debe-se als grandes terrenos pertencentes al [[Anstituto Nacional de Colonizaçon i Reforma Agrária]] (INCRA), a la [[Fundaçon Nacional de l Índio]] (FUNAI), a las [[Fuorças Armadas de l Brasil]] i al [[Anstituto Brasileiro de l Meio Ambiente i de ls Recursos Naturales Renobábeis]] (IBAMA), pouco sobrando para las necidades agropecuárias de l stado. Ambaixo un quadro de la partilha de la ária de Roraima antre estes uorganos.<ref name="gobest"/> <center> {| class=wikitable width="80%" !Anstituiçon !Ária (km²) !Ária (ha) !% de la ária de l stado |- |Preserbaçon (IBAMA) |18.879,99 |1.887.999,011 |<p align="right">8,42%</p> |- |Índigenas (FUNAI) |104.018,00 |10.401.800,000 |<p align="right">46,37%</p> |- |Ounion (INCRA) |76.242,18 |7.624.218,089 |<p align="right">33,99%</p> |- |Fuorças Armadas |2.747,00 |274.700,000 |<p align="right">1,22%</p> |- |Stado (RR) |22.411,80 |2.241.180,000 |<p align="right">9,99%</p> |- !<p align="left">Total</p> !<p align="left">224.298,97</p> !<p align="left">2.241.180,000</p> !<p align="right">100%</p> |} </center> ====Quadro de reserbas andígenas==== <center> {| class=wikitable width="70%" !Nome !Tamanho (ha) |- |Ananás |1.769 |- |Aningal |7.627 |- |Anta |2.550 |- |Barata/Lhibramento |18.830 |- |Boqueiron |13.950 |- |Canuanin |6.324 |- |Ianomami<ref>Essa ária stá cumprendida antre ls stados de Roraima i Amazonas.</ref> |9.419.108 |- |Jabuti |8.000 |- |Jacamin |107.000 |- |Malacacheta |16.150 |- |Mangueira |4.033 |- |Manoá/Piun |43.330 |- |Ouro |13.572 |- |Piun |3.810 |- |Punta de la Serra |15.597 |- |Raimundon |4.300 |- |Raposa/Serra de l Sol<ref>[http://www.mj.gob.br/noticias/2005/Abril/rls150405homologacao.htn Agéncia MJ de amboras. '''Homologaçon de Raposa Serra de l Sol dá posse permanente als índios'''. Acesso an 10 de maio de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |1.747.464 |- |Recanto de la Suidade |13.750 |- |Santa Inés |29.698 |- |San Marcos |624.110 |- |Wai-Wai |330.000 |- |Waimiri/Atoari |514.000 |- |Xununumetamu |48.750 |- !Total !12.783.338 |} </center> == Aspetos al lhongo de la Stória == [[Fexeiro:Centro cívico de Boa Vista.jpg|thumb|250px|La moderna Buona Bista de l seclo XXI, ua de las cidades que mais crece na [[Region Norte de l Brasil|Region Norte]].]] Cumo pudo-se ouserbar al lhongo de la tri-centenária stória de Roraima, bários [[wikt:aspeto|aspetos]] mudórun radicalmente — la eimigraçon, por eisemplo, que ampeçou praticamente nula, até alcançar [[pico]]s altíssimos besibles durante la década de 1980 i [[década de 2000|2000]] —, i an outros mal biu-se mudança — la eiquenomie, ambora hoije seia baseada an [[serbício]]s, cuntina bastante dependente de [[setor purmário|setores purmários]] cumo la [[pecuária]] i [[agricultura]]. Estes bários aspetos seran eiqui abordados de forma andependiente, a partir de Francisco Ferreira até ls tiempos atuales. San eilhes: * [[Cultura]] * [[Eiquenomie]] * [[Eiducaçon]] * [[Demografie]] i populaçon ** [[Migraçon]] * [[Salude]] * [[Turismo]] === Cultura === [[Fexeiro:Show Raimundos Boa Vista.jpg|thumb|230px|Cuncerto [[música|musical]] de ''[[rock]]'' an Buona Bista.]] Antes de l çcubrimiento la cultura an Roraima era cumpuosta solamente pula andígena. Cula chegada de l pertueses, sues [[tradiçon]]es i questumes ampeçórun a ser germinadas na region. Mais tarde, cula chegada de l missionário protestante anglés Thomas Yound, ampeçórun a ser ansinados la religion i alguns questumes británicos. Decénios depuis, cula chegada de nordestinos i sulistas a la region cul crecimiento eiquenómico i la criaçon de Buona Bista, la cultura roraimense tornou-se ua mesclaige de la cultura de dibersos puntos de l paíç i de l andígenas. L ''[[forró]]'', por eisemplo, ampeçou la se solidificar cumo un de ls mais oubidos [[ritmo]]s de la region naqueilha época. Atualmente, cula chegada de eimigrantes de todos ls stados, atraídos puls cuncursos públicos, de eimigrantes benidos de l sterior (specialmente [[Guiana]] i [[Benezuela]], mas tamien cun faties cunsidrables de [[Colómbia]] i [[Bolíbia]]) queda cumplicado definir culturalmente l stado de Roraima, por nun parecer haber un padron. Ambora tenga habido un crecimiento ne ls cuncertos de [[Música Popular Brasileira]] i de ''rock'', l sonido mais predominante cuntina a ser l forró; ne l [[artesanato]], mas, la anspiraçon cuntina a ser andígena. === Eiquenomie === Cunsidraremos eiqui que Roraima ampeçou a tener ua eiquenomie a partir de l fin de l seclo XVIII cula criaçon de ganado, cujo pioneiro fui l comandante Manuel de la Gama Lhobo D'Almada. El antroduziu l ganado bobino i equino an [[1789]]. Cumo se biu, l ganado era criado de forma lhibre, muitas bezes sendo alguns animales caturados, estes darien ampeço la nuobas fazendas. Las purmeiras criaçones de la Stória stában nas fazendas de San Bento, San José i San Marcos, respetibamente. La fundaçon de Buona Bista de l Riu Branco, a 9 de júlio de 1890, fui un ancentibo al crecimiento [[sociadade|social]], eiquenómico i populacional. Mas l melhor ancentibo a la eiquenomie solo benerie anhos mais tarde cula custruçon de la ''picada'' que lhigaba Buona Bista a la Manaus. Atualmente l stado ye l que menos cuntribui pa l [[Porduto Anterno Bruto]] nacional, respundendo a ua fatie de 0,1%.<ref>Fuonte: IBGE 2001.</ref> Anque desso, la eiquenomie stadual ten cunquistado ls maiores índices de crecimiento antre las demales [[ounidades federatibas de l Brasil|ounidades federatibas]]. L PIB mantén-se de l setor de serbícios, respunsable por 87,4%<ref>Fuonte: IBGE 2000.</ref> de l mesmo. Ne l modesto çtrito [[andústria|andustrial]] de la capital funcionan specialmente fábricas de [[xabon]], [[cuncreto]], [[refrigerante]]s i de [[madeira]] — la madeira ye l percipal perduto de [[sportaçon]], respunsable por 76% de l 7 milhones de [[dólar amaricano|dólares amaricanos]] arrecadados.<ref>Fuonte: IBGE 2002.</ref> === Eiducaçon === [[Fexeiro:Bloco I UFRR.jpg|thumb|250px|Retrato fruntal de l bloco I de la Ounibersidade Federal.]] La eiducaçon an Roraima ampeçou-se antre ls andígenas, adonde ls mais antigos i sperientes ansinában als [[mocidade|moços]] la [[lhéngua|léngua]], ls questumes i las tradiçones tribales. Essa ardança cultural permanece até hoije ne l stado, ambora nun sclusibamente i stando perdendo spácio yá que [[ceblizaçon|cebiles]] de las cidades ténen sido ambiados puls gobiernos Stadual i Federal para dar-les ansino — fato semelhante tamien acuntece na ária de la [[salude]]. Boltando als tiempos antigos, podemos çtacar la chegada de l missionário eibangélico Thomas Yound, que dou als andígenas eiducaçon relegiosa, catequizando-los. El fui spulso de território nacional tiempos depuis. An 1943, cula criaçon de l Território Federal de l Riu Branco, multiplicórun-se las [[scuola|scuolas públicas]] sendo eilhas municipales ó staduales. Ténen-se cumo eisemplo la custruçon de bários grupos scolares i la anstalaçon de cursos de perparaçon pa ls porsores. A partir de la [[década de 1990]], cula amplantaçon de l Stado, fui criada la ''Secretaira de Estado de la Eiducaçon'', que ajudou na melhoria de l ansino i na [[anfra-strutura]] de l coleijos. Un eisemplo de la buona anfra-strutura ye que an meados de l anho 2000 l Stado tubo l mérito de tenr scuolas cun las melhores struturas de l paíç. Boltando a la [[década de 1980]], fui inaugurada la '''[[Ounibersidade Federal de Roraima]]''' (la UFRR).<ref>An [[1989]], Lhei nº 7.364/85. {{citar web | url = http://www.ufrr.br/páigina3.htn | títalo = UFRR - La Anstituiçon | acessodata = [[2 de Dezembre]] de [[2006]] | acessomesdie = [[2 de Dezembre]] | acessoano = [[2006]] | outor = | ultimo = | purmeiro = | outorlink = | coautores = | data = | anho = | mes = | formato = | obra = | publicado = | páiginas = | lhéngua = Pertués | arquibourl = | arquibodata = | citacao = }}</ref> An [[1987]] ye inaugurada la Scuola Técnica Federal de Roraima<ref> {{citar web | url = http://www.cefetrr.edu.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=15&Itemid=43 | títalo = Portal CEFETRR - Stórico | acessodata = [[2 de Dezembre]] de [[2006]] | acessomesdie = [[2 de Dezembre]] | acessoano = [[2006]] | outor = | ultimo = | purmeiro = | outorlink = | coautores = | data = | anho = | mes = | formato = | obra = | publicado = | páiginas = | lhéngua = Pertués | arquibourl = | arquibodata = | citacao = }}</ref>, ne l que era la [[periferie]] de Buona Bista — bairro Pricumana, que prosperou debrebe passado la criaçon de l centro —, que tornar-se-iba [[CEFET-RR|Centro Federal de Eiducaçon Tecnológica]]. An [[1997]] fui criada la purmeira scuola pública de eiducaçon básica federal de l stado, pertencente a la UFRR que, depuis, tornou-se stadual ganhando ua ampla estrutura i ls [[ansino fundamental|ansinos fundamental]] i [[ansino médio|médio]], la ''scuola de Aplicaçon''. Hai alguns anhos tornou a ser parte de la Ounibersidade Federal i an [[2005]] tornou-se, efetibamente un de l bários ''Centros de Eiducaçon'' (CEDUC) de l paíç. An [[2006]] ye inaugurada la purmeira Ounibersidade Stadual, la [[Ounibersidade Stadual de Roraima]] (UERR) i tamien la purmeira Ounibersidade Birtual, la [[Ounibersidade Birtual de Roraima]], admenistrada pul Gobierno Stadual. Eisisten inda bárias grandes Ounibersidades pribadas, specialmente na capital. === Demografie i populaçon === ==== Corrientes migratórias ==== A partir de la metade de l [[seclo XX]], ampeçou-se un porcesso de crecimiento nas corrientes [[migraçon|migratórias]] çtinadas al [[riu Vranco]]. L crecimiento populacional fui baixo até a la [[década de 1970]]. Todabie, stimulados por dibersos fatores, ls númaros dórun anchos saltos nas décadas seguintes cumo puode ser ouserbado ne l gráfico ambaixo. <!--- COMEÇA GRÁFICO. NÓ ALTERE L CÓDIGO -------><center> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:600 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:500000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:25000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1980 text:1980 bar:1991 text:1991 bar:1996 text:1996 bar:2000 text:2000¹ bar:2005 text:2005² PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1940 from:0 till: 10541 bar:1950 from:0 till: 18116 bar:1960 from:0 till: 28304 bar:1970 from:0 till: 40885 bar:1980 from:0 till: 79159 bar:1991 from:0 till: 217583 bar:1996 from:0 till: 247723 bar:2000 from:0 till: 331333 bar:2005 from:0 till: 391493 PlotData= bar:1940 at: 10541 fontsize:S text: 10.541 shift:(-8,5) bar:1950 at: 18116 fontsize:S text: 18.116 shift:(-10,5) bar:1960 at: 28304 fontsize:S text: 28.304 shift:(-10,5) bar:1970 at: 40885 fontsize:S text: 40.885 shift:(-10,5) bar:1980 at: 79159 fontsize:S text: 79.159 shift:(-10,5) bar:1991 at: 217583 fontsize:S text: 217.583 shift:(-10,5) bar:1996 at: 247723 fontsize:S text: 247.723 shift:(-10,5) bar:2000 at: 331333 fontsize:S text: 331.333 shift:(-10,5) bar:2005 at: 391493 fontsize:S text: 391.493 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:fonte IBGE - elaboração gráfica ''Wikipédia''. Referências - ¹ Em julho/2000. ² Estimativa agosto/2005. </timeline> <!--- ACABA L GRÁFICO ----------------></center> Dentre ls fatores para este crecimiento çtacan-se: *La abiertura de la [[BR-174]] ([[Manaus]]—[[Buona Bista (Roraima)|Buona Bista]]— [[Pacaraima]]); *Campanha zambolbida pul gobierno de l anton [[Território Federal de Roraima]]; **Essa campanha ancluiu la abiertura de l [[garimpo]]. Antes de la abiertura de la [[BR-174]], la sola quemunicaçon sitente antre las capitales roraimense i [[amazonas|amazonense]] era feita solo por meio de l riu Branco (que solo ye nabegable plenamente por 3 ó 4 meses ne l anho). Las ouriges destas corrientes ye bastante defrenciada, cun çtaque para la [[Region Nordeste de l Brasil|region Nordeste]]. === Ber tamien === * [[Stória de l Amazonas]] * [[Stória de l Brasil]] * [[Stória de la Guiana]] * [[Stória de Pertual]] == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Stória de Roraima]] o1ba228iu3z9lkwoz82njxqktd8qri7 Aragon 0 1259 108153 106538 2026-08-26T12:02:13Z ~2026-46122-75 15490 108153 wikitext text/x-wiki [[Ficheiro:Flag of Aragon.svg|thumb|Bandeira de Aragon]] '''Aragon'''(oufecialmente i an [[aragonés]] ''Aragón''; an [[catalan]] ''Aragó'') ye ua [[quemunidade outónoma]] [[Spanha|spanhola]] resultante de l [[Reino de Aragon|reino stórico]] homónimo situada ne l nordeste de la [[Península Eibérica]]. Geograficamente cumprende l médio bal de l Riu [[Riu Ebro|Ebro]], ls [[Pireneus|Pirenéus centrales]] i las [[Sistema Eibérico|Serras Eibéricas]]. Lemita a norte culas regiones francesas de la [[Ocitánia (region francesa)|Ocitánia]] i [[Nuoba Aquitánia]], a oeste cun [[Castielha i Lion]], [[Castielha-Mancha]], [[La Rioja (Spanha)|Rioja]] i [[Nabarra]], i a este cula [[Catalunha]] i la [[Quemunidade Balenciana]]. L [[Reino de Aragon]], juntamente cul [[Prencipado de la Catalunha]], ls reinos de [[Reino de Baléncia|Baléncia]] i [[Reino de Maiorca|Maiorca]] i outros territórios [[Fráncia|franceses]], [[Eitália|eitalianos]] i [[Grécia|griegos]] formórun, durante seclos, la stórica [[Corona de Aragon]]. Neilha, l reino mantebe la sue andependéncia, anstituiçones, foros i dreitos até al adbento de la [[Guerra de la Sucesson Spanhola]] de l [[seclo XVIII]]. Por estas rezones, l sou Statuto de Outonomie anclui la sue classeficaçon anquanto nacionalidade stórica. Organizada cumo quemunidade outónoma zde 1978, stá debedida an trés porbíncias, [[Huesca (porbíncia)|Osca]], [[Teruel (porbíncia)|Teruel]] i [[Saragoça (porbíncia)|Saragoça]] (adonde se localiza la [[Saragoça|capital]] homónima) i 33 comarcas. La sue ária ye la quarta maior de l stado espanhol, cun 47 719 Km². Ye ua de las quemunidades menos densamente poboadas de l [[Spanha|paíç]], cun 1 308 750 habitantes de ls quales metade se cuncentra na cidade de [[Saragoça]]. Ls festeijos de l Die de Aragon decorren a cada 23 d'abril, quando se celebran tamien las festebidades an honra de [[San Jorge]]. An termos eiquenómicos, ten un [[perduto anterno bruto]] cinco décimas anferior al nacional i un [[Perduto anterno bruto|PIB per capita]] superior al de [[Spanha]] an cerca de dieç puntos. Ye ua quemunidade outónoma cun grande dibersidade lhenguística, na qual predominan las bariadades aragonesas de la [[lhéngua castelhana]], cun caratelísticas [[Lhéxico|lhexicales]] i [[Entonaçon|entonacionales]] própias heirdadas de la [[lhéngua aragonesa]], outrora falada an to l território. Cunsidrada cumo la lhéngua ouriginal, própia i stórica de Aragon, ye inda falada nalgumas zonas de l centro i norte de la [[Huesca (porbíncia)|porbíncia de Huesca]] i ne l stremo norte-oucidental de la de [[Saragoça (porbíncia)|Saragoça]]. L [[Lhéngua catalana|catalan]] ye la lhéngua bernacular de l stremo ouriental de la quemunidade, nua zona chamada de [[Faixa de Aragon|Faixa de Poente]] ó de Aragon. Anque çto, solo la [[lhéngua castelhana]] ten statuto d'ouficialidade nun oustante l reconhecimiento de las anteriores. == Geografie física de Aragon == Puoden-se çcreminar tres ounidades fisiográficas: la cordilhera de ls [[Pirenéus]], la Depresson de l [[Ebro]] i l [[Sistema Eibérico]]. ==Stória de Aragon== {{Artigo percipal|Stória de Aragon}} [[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]] 1wxtq5484m766d4d0zkurtt0pv1n1zu 108162 108153 2026-08-26T12:21:19Z ~2026-46122-75 15490 108162 wikitext text/x-wiki [[Ficheiro:Flag of Aragon.svg|thumb|Bandeira de Aragon]] '''Aragon'''(oufecialmente i an [[aragonés]] ''Aragón''; an [[catalan]] ''Aragó'') ye ua [[quemunidade outónoma]] [[Spanha|spanhola]] resultante de l [[Reino de Aragon|reino stórico]] homónimo situada ne l nordeste de la [[Península Eibérica]]. Geograficamente cumprende l médio bal de l Riu [[Riu Ebro|Ebro]], ls [[Pireneus|Pirenéus centrales]] i las [[Sistema Eibérico|Serras Eibéricas]]. Lemita a norte culas regiones francesas de la [[Ocitánia (region francesa)|Ocitánia]] i [[Nuoba Aquitánia]], a oeste cun [[Castielha i Lion]], [[Castielha-Mancha]], [[La Rioja (Spanha)|Rioja]] i [[Nabarra]], i a este cula [[Catalunha]] i la [[Quemunidade Balenciana]]. L [[Reino de Aragon]], juntamente cul [[Prencipado de la Catalunha]], ls reinos de [[Reino de Baléncia|Baléncia]] i [[Reino de Maiorca|Maiorca]] i outros territórios [[Fráncia|franceses]], [[Eitália|eitalianos]] i [[Grécia|griegos]] formórun, durante seclos, la stórica [[Corona de Aragon]]. Neilha, l reino mantebe la sue andependéncia, anstituiçones, foros i dreitos até al adbento de la [[Guerra de la Sucesson Spanhola]] de l [[seclo XVIII]]. Por estas rezones, l sou Statuto de Outonomie anclui la sue classeficaçon anquanto nacionalidade stórica. Organizada cumo quemunidade outónoma zde 1978, stá debedida an trés porbíncias, [[Huesca (porbíncia)|Osca]], [[Teruel (porbíncia)|Teruel]] i [[Saragoça (porbíncia)|Saragoça]] (adonde se localiza la [[Saragoça|capital]] homónima) i 33 comarcas. La sue ária ye la quarta maior de l stado espanhol, cun 47 719 Km². Ye ua de las quemunidades menos densamente poboadas de l [[Spanha|paíç]], cun 1 308 750 habitantes de ls quales metade se cuncentra na cidade de [[Saragoça]]. Ls festeijos de l Die de Aragon decorren a cada 23 d'abril, quando se celebran tamien las festebidades an honra de [[San Jorge]]. An termos eiquenómicos, ten un [[perduto anterno bruto]] cinco décimas anferior al nacional i un [[Perduto anterno bruto|PIB per capita]] superior al de [[Spanha]] an cerca de dieç puntos. Ye ua quemunidade outónoma cun grande dibersidade lhenguística, na qual predominan las bariadades aragonesas, cun caratelísticas [[Lhéxico|lhexicales]] i [[Entonaçon|entonacionales]] própias heirdadas de la [[lhéngua aragonesa]], outrora falada an to l território. Cunsidrada cumo la lhéngua ouriginal, própia i stórica de Aragon, ye inda falada nalgumas zonas de l centro i norte de la [[Huesca (porbíncia)|porbíncia de Huesca]] i ne l stremo norte-oucidental de la de [[Saragoça (porbíncia)|Saragoça]]. L [[Lhéngua catalana|catalan]] ye la lhéngua bernacular de l stremo ouriental de la quemunidade, nua zona chamada de [[Faixa de Aragon|Faixa de Poente]] ó de Aragon. Anque çto, solo ten statuto d'ouficialidade nun oustante l reconhecimiento de las anteriores. == Geografie física de Aragon == Puoden-se çcreminar tres ounidades fisiográficas: la cordilhera de ls [[Pirenéus]], la Depresson de l [[Ebro]] i l [[Sistema Eibérico]]. ==Stória de Aragon== {{Artigo percipal|Stória de Aragon}} [[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]] 79u9oqviho4cgmt9n12cdmn238p6o3t 108163 108162 2026-08-26T12:21:42Z ~2026-46122-75 15490 108163 wikitext text/x-wiki [[Ficheiro:Flag of Aragon.svg|thumb|Bandeira de Aragon]] '''Aragon'''(oufecialmente i an [[aragonés]] ''Aragón''; an [[catalan]] ''Aragó'') ye ua [[quemunidade outónoma]] [[Spanha|spanhola]] resultante de l [[Reino de Aragon|reino stórico]] homónimo situada ne l nordeste de la [[Península Eibérica]]. Geograficamente cumprende l médio bal de l Riu [[Riu Ebro|Ebro]], ls [[Pireneus|Pirenéus centrales]] i las [[Sistema Eibérico|Serras Eibéricas]]. Lemita a norte culas regiones francesas de la [[Ocitánia (region francesa)|Ocitánia]] i [[Nuoba Aquitánia]], a oeste cun [[Castielha i Lion]], [[Castielha-Mancha]], [[La Rioja (Spanha)|Rioja]] i [[Nabarra]], i a este cula [[Catalunha]] i la [[Quemunidade Balenciana]]. L [[Reino de Aragon]], juntamente cul [[Prencipado de la Catalunha]], ls reinos de [[Reino de Baléncia|Baléncia]] i [[Reino de Maiorca|Maiorca]] i outros territórios [[Fráncia|franceses]], [[Eitália|eitalianos]] i [[Grécia|griegos]] formórun, durante seclos, la stórica [[Corona de Aragon]]. Neilha, l reino mantebe la sue andependéncia, anstituiçones, foros i dreitos até al adbento de la [[Guerra de la Sucesson Spanhola]] de l [[seclo XVIII]]. Por estas rezones, l sou Statuto de Outonomie anclui la sue classeficaçon anquanto nacionalidade stórica. Organizada cumo quemunidade outónoma zde 1978, stá debedida an trés porbíncias, [[Huesca (porbíncia)|Osca]], [[Teruel (porbíncia)|Teruel]] i [[Saragoça (porbíncia)|Saragoça]] (adonde se localiza la [[Saragoça|capital]] homónima) i 33 comarcas. La sue ária ye la quarta maior de l stado spanhol, cun 47 719 Km². Ye ua de las quemunidades menos densamente poboadas de l [[Spanha|paíç]], cun 1 308 750 habitantes de ls quales metade se cuncentra na cidade de [[Saragoça]]. Ls festeijos de l Die de Aragon decorren a cada 23 d'abril, quando se celebran tamien las festebidades an honra de [[San Jorge]]. An termos eiquenómicos, ten un [[perduto anterno bruto]] cinco décimas anferior al nacional i un [[Perduto anterno bruto|PIB per capita]] superior al de [[Spanha]] an cerca de dieç puntos. Ye ua quemunidade outónoma cun grande dibersidade lhenguística, na qual predominan las bariadades aragonesas, cun caratelísticas [[Lhéxico|lhexicales]] i [[Entonaçon|entonacionales]] própias heirdadas de la [[lhéngua aragonesa]], outrora falada an to l território. Cunsidrada cumo la lhéngua ouriginal, própia i stórica de Aragon, ye inda falada nalgumas zonas de l centro i norte de la [[Huesca (porbíncia)|porbíncia de Huesca]] i ne l stremo norte-oucidental de la de [[Saragoça (porbíncia)|Saragoça]]. L [[Lhéngua catalana|catalan]] ye la lhéngua bernacular de l stremo ouriental de la quemunidade, nua zona chamada de [[Faixa de Aragon|Faixa de Poente]] ó de Aragon. Anque çto, solo ten statuto d'ouficialidade nun oustante l reconhecimiento de las anteriores. == Geografie física de Aragon == Puoden-se çcreminar tres ounidades fisiográficas: la cordilhera de ls [[Pirenéus]], la Depresson de l [[Ebro]] i l [[Sistema Eibérico]]. ==Stória de Aragon== {{Artigo percipal|Stória de Aragon}} [[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]] c6vmnvqqf8slwdgbzjtnyjno1wt6b7v Lheite 0 1505 108178 108097 2026-08-26T20:23:32Z ~2026-46122-75 15490 /* Amportança */ 108178 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]] '''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">Tá tz</ref> L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó mamas (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]]. An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s). Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>Tz já</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç|nuoze]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> == Amportança == La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref> L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[yagurte|iogurte]], antre outros.<ref>I' a</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>I' i' o</ref> L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref> == Stória == [[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]] L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]]. Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref> Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]]. La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''. Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]]. == Biologie == [[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]] La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br /> Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br /> L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref> Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba: [[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]] * An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref> * Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref> L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref> === Genética, stologie i citologie === [[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]] La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]]. ;Regulaçon La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003) Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia. ;Genómica Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref> * Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia. * Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia. * Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes. * Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional. * La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente. ;Citologie Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]]. ;Stologie De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999). == Defeniçon i oubtençon == [[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]] Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos: * '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias. * '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano. * '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson. * '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas. === Animales pordutores de lheite === Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais. L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|lhama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]]. L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> [[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]] * '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc. * '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000&nbsp;a.&nbsp;C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700&nbsp;a.&nbsp;C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca. * '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado. [[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]] * '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas. * '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]]. * '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]]. * '''La [[lhama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>T'p</ref> * '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref> * '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>Tz hz</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref> === L'ourdenha === [[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]] Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues: * '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par. * '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%. Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas: # '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio. # '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT. # '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra. # '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha. '''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>''' <center><gallery> Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]] Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]] Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]] Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]] </gallery></center> == Caratelísticas gerales == Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento. ''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”'' === Propiadades físicas === L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases: * [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga. * [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson. * [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson. Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g. Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios. == Apersentaçon de l lheite ne l mercado == {{BT|Lháteo}} [[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]] L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores. Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç: * '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2% * '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3% * '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8% * '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas. * '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]]. * '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite. * '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó. * '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc. == Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite == Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir. === L bien-star animal === La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas. Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado. Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo). Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]]. == Bariadades == * De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]]. * De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino. * De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo. * De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]]. * De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]] === Lheite houmano === [[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]] {{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}} Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls bebés. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos. * Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si. * Ye porduzido pula mai dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos). * Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''. * Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''. == Digeston == D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s. == {{Ber tamien}} == * [[Lhataçon]] * [[Lheite an pó]] * [[Doce de lheite]] * [[Lheite de soja]] * [[Lheite cundensado]] * [[Lheite achoclatado]] * [[Lhaticínios]] * [[Andústria de lhaticínios]] * [[Queiso]] ==Refréncias== {{Reflist}} [[Catadorie:Lheite|!]] [[Catadorie:Mamíferos]] i7j1osp3b3etzmc37san8ixhvwjezql José Saramago 0 4142 108177 108135 2026-08-26T19:53:13Z ~2026-46122-75 15490 /* Biografie */ 108177 wikitext text/x-wiki {{Anfo biografie |nome =José Saramago |nobel =si |eimaige =JSJoseSaramago.jpg |eimaige_tamanho =200px |nacimiento_data ={{nacimiento|16|11|1922}} |nacimiento_lhocal =[[Azinhaga, Golegã]], [[Pertual]] |muorte_data ={{muorte2|18|06|2010|16|11|1922}} |muorte_lhocal =[[Lhanzarote]], [[Canárias]], [[Spanha]] |nacionalidade ={{PRTb}} [[Pertual|Pertués]] |acupaçon = Remansista, cuntista, dramaturgo, poeta |mobimiento = |percipales_trabalhos ={{nowrap|[[Memorial de l Cumbento]]}}; {{nowrap|[[L Eibangeilho segundo Jasus Cristo]]}}; {{nowrap|[[Ansaio subre la Cegueira]]}} … |website =http://www.josesaramago.org |prémios ={{nowrap|{{Ícone/Medalha Nobel}} [[Nobel de Lhiteratura|Nobel de Lhiteratura (1998)]]}}<br />{{nowrap|[[Prémio Camões|Prémio Camões (1995)]]}} }} '''José de Sousa Saramago''' ([[Azinhaga, Golegã]], [[16 de Nobembre]] de [[1922]] — [[Lhanzarote]], [[18 de Júnio]] de [[2010]]) fui un [[scritor]], [[argumentista]], [[jornalista]], [[dramaturgo]], [[cuntista]], [[remansista]] i [[poeta]] [[Pertual|pertués]]. Fui galardonado cul [[Nobel de Lhiteratura]] de [[1998]]. Tamien ganhou l [[Prémio Camões]], l mais amportante prémio lhiterairo de la [[lhéngua pertuesa]]. Saramago fui cunsidrado l respunsable pul afetabo recoincimiento anternacional de la prosa an lhéngua pertuesa.<ref>{{citar libro |sobrenome1=Tierra |nome1=Ernani |sobrenome2=De Nicola |nome2=José |títalo=Pertués: D'uolho ne l mundo de l trabalho |anho=2004 |eiditora=Scipione |lhocal=San Poulo |paigina=463 |ISBN=}}</ref> L sou lhibro [[Ansaio Subre la Cegueira]] fui adatado pa l [[Ansaio Subre la Cegueira (filme)|cinema]] i lhançado an [[2008]], porduzido ne l Japon, Brasil i Canadá, derigido por [[Fernando Meirelles]] (rializador de ''[[L Jardineiro Fiel]]'' i ''[[Cidade de Dius]]''). An 2010 l rializador pertués [[António Ferreira (cineasta)|António Ferreira]] adata un cunto retirado de l lhibro [[Oubjeto Quaije]], cunto esse que benerie dar nome al filme ''[[Ambargo (filme)|Ambargo]]'', ua porduçon pertuesa an co-porduçon cul Brasil i Spanha. Naciu na porbíncia de l [[Ribateijo]], ne l die 16 de Nobembre, ambora l registro oufecial apersente l die 18 cumo l de l sou nacimiento. Saramago, coincido pul sou [[ateísmo]] i [[eiberismo]], fui nembro de l [[Partido Quemunista Pertués]] i fui diretor de l [[Diário de Notícias (Pertual)|Diário de Notícias]]. A la par cun [[Luiz Francisco Rebello]], [[Armindo Magalhães]], [[Manuel da Fonseca]] i [[Urbano Tavares Rodrigues]] fui, an 1992, un de ls fundadores de la [[Frente Nacional pa la Defesa de la Cultura]] (FNDC). Casado cula [[Spanha|spanhola]] Pilar del Río, Saramago bibiu na ilha [[Spanha|spanhola]] de [[Lhanzarote]], nas [[Ilhas Canárias]]. == Biografie == Saramago naciu an [[Azinhaga (Golegã)|Azinhaga]], ne l [[Ribateijo]], dua família de pais i abós probes. La bida simples, passada an grande parte an [[Lhisboua]], para adonde la família se muda an [[1924]] – era un nino de solo dous anhos d'eidade – ampede-lo d'antrar na ounibersidade, anque de l gusto que demunstra zde cedo puls studos. Para garantir l sou sustento, formou-se nua scuola técnica. L sou purmeiro amprego fui serralheiro macánico. Antretanto, fascinado puls lhibros, a la nuite bejitaba cun grande frequéncia la Biblioteca Munecipal Central - [[Palácio Galbeias]] na capital pertuesa. Outodidata, als 25 anhos publica l purmeiro remanse ''Tierra de l Pecado'' ([[1947]]), mesmo anho de nacimiento de la sue filha, ''Violante'', fruito de l purmeiro casamiento cun ''Ilda Reis'' – cun quien se casou an [[1944]] i quedou até [[1970]] - nessa época, Saramago era funcionairo público; an 1988, iba a casar-se cula jornalista i tradutora spanhola ''María del Pilar del Río Sánchez'', que conheciu an [[1986]], al lhado de la qual cuntinou a bibir até sue muorte. An [[1955]], ampeçou a fazer traduçones para oumentar ls rendimientos – [[Hegel]], [[Tolstói]] i [[Baudelaire]], antre outros outores als quales se dedicou. Depuis de ''Tierra de l Pecado'', Saramago apersentou al sou eiditor l lhibro ''Clarabóia'', que depuis de rejeitado, queda einédito até la data d'hoije, sendo que depuis desso, l mesmo persiste ne ls sfuorços lhiterairos i dezanuobe anhos depuis – anton funcionairo de la ''Eiditorial Studos Quelor'' - troca la [[prosa]] pula [[poesie]] lhançando ''Ls Poemas Possibles''. Nun spácio de cinco anhos, depuis, publica sin alarde mais dous lhibros de poesie, ''Probablemente Alegrie'' (1970) i ''L Anho de 1993'' ([[1975]]). Ye quando troca tamien d'amprego, abandonando la ''Studos Quelor'' para trabalhar ne l ''Diário de Notícias'', depuis ne l ''Diário de Lhisboua''. An 1975, retorna al ''Diário de Notícias'' cumo diretor-adjunto, adonde queda por dieç meses, até 25 de Nobembre de l mesmo anho, quando ls melitares pertueses anterbénen na publicaçon (reagindo al que cunsidrában ls eicessos de la [[Reboluçon de ls Crabos]]) demetindo bários funcionairos. Demetido, Saramago resulbe dedicar-se solo a la lhiteratura, sustituindo de beç l jornalista pul ficionista: ''"(…) Staba a la spera de que las piedras de l puzzle de l çtino – suponendo-se qu'haba çtino, nun creio qu'haba – se ourganizássen. Ye perciso que cada un de nós ponga la sue própia piedra, i la que you pus fui esta: "Nun bou percurar trabalho"'', dixo Saramago an antrebista a la rebista Playboy, an [[1988]].<ref>{{citar web |url=http://www.revista.agulha.nom.br/1saramago4.html |títalo=José Saramago, nosso Nobel!!! |lhéngua=pertués |obra=Jornal de la Poesie |acessodata=26-11-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071119230134/www.revista.agulha.nom.br/1saramago4.html |arquibodata=19-11-2007}}</ref> De la spriéncia bebida ne ls jornales, restórun quatro [[crónicas]]: ''Deste Mundo i de l Outro'', [[1971]], ''La Bagaige de l Biajante'', [[1973]], ''Las Oupeniones que l DL Tubo'', [[1974]] i ''Ls Apuntamientos'', [[1976]]. Mas nun son las crónicas, nin las [[cuontas]], nin l [[triato]] ls respunsables por fazer de Saramago un de ls outores pertueses de maior çtaque - misson reserbada als sous [[remanses]], género a que retorna an [[1977]]. Trés décadas depuis de publicado ''Tierra de l Pecado'', Saramago retornou al mundo de la prosa ficional cun ''Manual de Pintura i Caligrafie''. Mas, inda nun fui ende que l'outor defeniu l sou stilo. Las marcas caratelísticas de l stilo saramaguiano solo aparecerian cun ''Albantado de l Suolo'' (1980), lhibro ne l qual l'outor retrata la bida de pribaçones de la populaçon pobre de l Alanteijo. Dous anhos depuis de ''Albantado de l Suolo'' (1982) aparece l trabalho ''Memorial de l Cumbento'', lhibro que cunquista defenitibamente l'atençon de lheitores i críticos. Nel, Saramago misturou fatos riales cun personaiges ambentados: l rei [[D. João V]] i [[Bartolomeu de Gusmon]], cula misteriosa Blimunda i l'ouperairo Baltazar, por eisemplo. De 1980 a 1991, l'outor trouxo a lhume mais quatro remanses que reméten a fatos de la rialidade material, porblematizando l'anterpretaçon de la "stória" oufecial: ''L Anho de la Muorte de Ricardo Reis'' (1984) - subre las andanças de l'heiterónimo de Fernando Pessona por Lhisboua; ''La Jangada de Piedra'' (1986) - quando la Península Eibérica sulta-se de l restro de la Ouropa i nabega pul Atlántico; ''Stória de l Cerco de Lhisboua'' (1989) - adonde un rebisor ye tentado a antroduzir un "nuolo" ne l testo stórico que corrige, mudando-le l sentido; i ''L Eibangeilho Segundo Jasus Cristo'' (1991) - adonde Saramago rescribe l lhibro sagrado na ótica dun Cristo houmanizado (sendo esta la sue obra mais cuntrobersa). Ne ls anhos seguintes, antre 1995 i 2005, Saramago publicou mais seis remanses, dando ampeço a ua nuoba fase an que ls anredos nun se zanrólan mais an lhocales ó épocas detreminados i personaiges de ls anales de la stória se ouséntan: ''Ansaio Subre la Cegueira'' (1995); ''Todos ls Nomes'' (1997); ''La Caberna'' (2001); ''L Home Duplicado'' (2002); ''Ansaio Subre la Lhucideç'' (2004); i ''Las Antermiténcias de la Muorte'' (2005). Nessa fase, Saramago penetrou de maneira mais ambestigadora ls caminos de la sociadade cuntemporánia. L mesmo morriu ne l die 18 de Júnio de 2010,<ref>{{citar web |url=http://diariodigital.sapo.pt/news.asp?section_id=188&id_news=455847 |títalo=Morriu José Saramago |publicado=Diário Digital |acessodata=18-06-2010}}</ref> als 87 anhos d'eidade, na sue casa an Lhanzarote adonde morada cula mulhier Pilar del Riu, bítema de lheucemie crónica.<ref>Idra Idre Idri</ref> L scritor staba malo hai algun tiempo i l sou stado de salude agrabou-se na sue redadeira sumana de bida. == Obra == {{Quadrocitaçon|Deficílemo ato ye l de screbir, respunsablidade de las maiores.(…) Bonda pensar ne l stenuante trabalho que será poner por orde temporal ls acuntecimientos, purmeiro este, depuis aquel, ó, se tal mais cumbén a las necidades de l'eifeito, l sucesso d'hoije puosto antes de l'eipisódio d'onte, i outras nun menos arriscadas acrobacies(…)|Saramago, ''La Jangada de Piedra'', 1986}} Saramago fui coincido por outelizar [[frase]]s i [[período]]s cumpridos, ousando la pontuaçon dua maneira nun cumbencional. Ls [[diálogo]]s de las personaiges son anseridos ne ls própios [[parágrafo]]s que ls antecéden, de forma que nun eisisten trabessones ne ls sous [[lhibro]]s: este tipo de marcaçon de las falas propicia ua fuorte sensaçon de fluxo de cuncéncia, a punto de l lheitor chegar a cunfundir-se se un cierto diálogo fui rial ó solo un pensamiento. Muitas de las sues frases (e.i. ouraçones) acúpan mais dua [[páigina]], ousando bírgulas adonde la maiorie de ls scritores ousarie puntos finales. De la mesma forma, muitos de ls sous parágrafos acuparian capítalos anteiros d'outros outores. Anque desso l sou stilo nun torna la lheitura mais defícele, se ls sous lheitores se habituáren facilmente al sou [[ritmo]] própio. Estas caratelísticas tórnan l stilo de Saramago único na lhiteratura cuntemporánea, sendo cunsidrado por muitos críticos un mestre ne l tratamiento de la [[lhéngua pertuesa]]. An [[2003]], l crítico norte-amaricano [[Harold Bloom]], ne l sou lhibro ''Genius: A Mosaic of One Hundred Exemplary Creative Minds'' ("Génio: Un Mosaico de Cien Eisemplares Mentes Criatibas"), cunsidrou José Saramago "l mais talentoso Remansista bibo ne ls dies d'hoije" (traduçon lhibre de ''the most gifted novelist alive in the world today''), referindo-se a el cumo "l Mestre". Declarou inda que Saramago ye "un de ls redadeiros titans dun género lhiterairo que se stá a zbanecer". === Obras publicadas === {{col-begin}} {{col-3}} ; Remanses * ''[[Tierra de l Pecado]]'', 1947 * ''[[Manual de Pintura i Caligrafie]]'', 1977 * ''[[Albantado de l Suolo]]'', 1980 * ''[[Memorial de l Cumbento]]'', 1982 * ''[[L Anho de la Muorte de Ricardo Reis]]'', 1984 * ''[[La Jangada de Piedra]]'', 1986 * ''[[Stória de l Cerco de Lhisboua]]'', 1989 * ''[[L Eibangeilho Segundo Jasus Cristo]]'', 1991 * ''[[Ansaio Subre la Cegueira]]'', 1995 * ''[[Todos ls Nomes]]'', 1997 * ''[[La Caberna]]'', 2000 * ''[[L Home Duplicado]]'', 2002 * ''[[Ansaio Subre la Lhucideç]]'', 2004 * ''[[Las Antermiténcias de la Muorte]]'', 2005 * ''[[La Biaige de l Alifante]]'', 2008 * ''[[Cain (lhibro)|Cain]]'', 2009 {{col-3}} ; Pieças tiatrales * ''[[La Nuite (lhibro)|La Nuite]]'' * ''[[Que Fazerei cun Este Lhibro?]]'' * ''[[La Segunda Bida de Francisco de Assis]]'' * ''[[In Nomine Dei]]'' * ''[[Don Giovanni ó L Dissoluto Absolbido]]'' {{col-3}} ; Cuontas * ''[[Oubjeto Quaije]]'', 1978 * ''[[Poética de ls Cinco Sentidos - L Oubido]]'', 1979 * ''[[La Cuonta de la Ilha Çcoincida]]'', 1997 |} {{col-begin}} {{col-3}} ; Poemas * ''[[Ls Poemas Possibles]]'', 1966 * ''[[Probablemente Alegrie]]'', 1970 * ''[[L Anho de 1993]]'', 1975 {{col-3}} ; Crónicas * ''[[Deste Mundo i de l Outro]]'', 1971 * ''[[La Bagaige de l Biajante]]'', 1973 * ''[[Las Oupeniones que l DL Tubo]]'', 1974 * ''[[Ls Apuntamientos]]'', 1977 {{col-3}} ; Diário i Mimórias * ''[[Cadernos de Lhanzarote|Cadernos de Lhanzarote (I-B)]]'', 1994 * ''[[Las Pequeinhas Mimórias]]'', 2006 |} {{col-begin}} {{col-2}} ; Biaiges * ''[[Biaige la Pertual]]'', 1981 {{col-2}} ; Anfantil * ''[[La Maior Flor de l Mundo]]'', 2001 |} === Prémios === D'antre ls prémios çtácan-se l Prémio Camões (1995) - çtinçon mássima ouferecida als scritores de lhéngua pertuesa; l Nobel de Lhiteratura (1998) - l purmeiro cuncedido a un scritor de lhéngua pertuesa. == Polémicas == {{Quadrocitaçon|"Marx nunca tubo tanta rezon cumo hoije."<ref>{{citar web |url=http://ultimahora.publico.clix.pt/noticia.aspx?id=1332328 |títalo=Rebista d'amprensa: Çtaques de l PÚBLICO |obra=Público |acessodata=28-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20081204031342/ultimahora.publico.clix.pt/noticia.aspx?id=1332328 |arquivodata=04-12-2008}}</ref>|José Saramago, Público, 15/06/2008}} La carreira de Saramago fui acumpanhada de dibersas polémicas. Las sues oupeniones pessonales subre religion ó subre la lhuita anternacional contra l terrorismo son çcutidas i alguas resultan mesmo an acusaçones de dibersos quadrantes. === Críticas la Eisrael i acusaçones d'anti-semitismo === Un causo que ten tenido algua repercusson relacionou-se cula posiçon crítica de l'outor an relaçon a la posiçon de Eisrael ne l cunflito contra ls palestenianos. Por eisemplo, la [[13 de Outubre]] de [[2003]], nua bejita a [[San Paulo]], an antrebista al jornal ''L Globo'', afirmou que ls [[Judius]] nun merécen la ''simpatie pul sofrimiento por que passórun durante l [[Houlocausto]]… Bibindo sob las trebas de l Houlocausto i sperando ser perdonados por todo l que fázen an nome de l qu'eilhes sofrírun parece-me ser abusibo. Eilhes nun daprendírun nada cul sofrimiento de ls sous pais i abós''. La Anti-Defamation League (ADL) (Lhiga Anti-Difamaçon), un grupo judaico de defesa de ls dreitos cebiles, caratelizou estes comentairos cumo sendo [[Anti-Semitismo|anti-semitas]]. Segundo las palabras de Abraham Foxman, diretor de la ADL, "ls comentairos de José Saramago son ancendiairos, perfundamente oufensibos i amóstran ua eignoráncia destes assuntos, l que sugere un precunceito contra ls Judius". An defesa de Saramago, dibersos outores dízen qu'el nun se ansurgiu contra ls judius, mas contra la política de Eisrael, cumo, por eisemplo, nun artigo publicado a 3 de Maio de 2002 ne l jornal ''[[Público]]'', adonde, cumparando l'atual cunflito cula cena bíblica de David i Golias, l'outor diç que David, repersentando Eisrael, "''se tornou nun nuobo Golias''" i qu'aquel "''lhírico David que cantaba lhoas a [[Betsavé]], ancarnado agora na figura gargantuesca dun creminoso de guerra chamado [[Ariel Sharon]], lhança la "poética" mensaige de que purmeiro ye necessairo smagar ls palestenianos para depuis negociar cul que deilhes restar''". === Antegraçon de Pertual nua Federaçon Eibérica === An antrebista al jornal [[Diário de Notícias (Pertual)|Diário de Notícias]] an 15 de Júlio de 2007, Saramago afirmou que l'antegraçon antre Spanha i Pertual ye ua fuorte porbablidade i que ls pertueses solo tenerien a ganhar se Pertual fusse antegrado na Spanha, paíç ne l qual se outo-eisilou (na ilha de Lhanzarote) i que biu cumo sou l'atribuiçon de l Nobel de la Lhiteratura.<ref>[http://dn.sapo.pt/2007/07/15/artes/nao_profeta_portugal_acabara_integra.html]</ref> L'ida para Lhanzarote cunta mais subre l scritor de l que deixa trasparecer la justificatiba corriente (la medida censória pertuesa). Cul géstio d'afastamiento rumo a l'ilha mais ouriental de las Canárias, Saramago nun solo protesta ante l cerceamiento, cumo finca raízes nun lhocal de geografie inóspita (trata-se dua ilha bulcánica, cun pouca begetaçon i nanhue fuonte d'auga potable). La decison ten un caráter rebelador, tanto mais se se lhebar an cunta que, neste causo, "mais ouriental" senefica dezir mais próssimo de Pertual i de l cuntinente ouropeu. Mesmo an dies d'heigemonie de l pensamiento pró-mercado, Saramago guarda un mirar abrigado nua ilha ouropeia mais próssima de la [[África]] que de l bielho centro de la ceblizaçon capitalista. Siempre atento a las anjustiças de l'era moderna, bigilante de las mais dibersas causas sociales, Saramago nun se cansaba d'ambestir, ousando l'arma que le coube ousar, la palabra. ''"Eiqui na Tierra la fame cuntina, / La miséria, l lhuto, i outra beç la fame."'', diç l you lhírico de l poema saramaguiano ''"Fala de l Bielho de l Restelo al Astronauta"'' (de l lhibro ''[[Ls Poemas Possibles]]'', eiditado an 1966). === Cronologie de l'atribuiçon dun prémio Nobel === * Setembre de 1997 - L'agéncia publicitária sueca, Jerry Bergström AB, de Stocolmo, cuntratada pul [[Agéncia pa l Ambestimiento i Quemércio Sterno de Pertual|ICEP]] - (uorgano statal pertués pa la promoçon de l quemércio i turismo nacional), ourganizou ua bejita de José Saramago la Stocolmo, ancluindo: * Un seminairo na Heidengrenes, la percipal cadeia de lhibraries sueca * Çcurso na Ounibersidade de Stocolmo * Bárias antrebistas la jornales, rebistas i rádios suecas * Nesses mesmos dies, la telbison statal sueca porduziu un porgrama special dedicado a Saramago * Outubre de 1997 - La Feira Anternacional de l Lhibro de Frankfurt ten neste anho Pertual cumo paíç an çtaque * 10 de Dezembre de 1998 - Saramago recibe l Prémio Nobel an Stocolmo Segundo l "Diário de Notícias", l diretor de l'ampresa sueca Jerry Bergström AB afirmou: "Pertual nunca tenie tenido un Prémio Nobel de la lhiteratura i ua parte de la nuossa misson cunsistie an mudar essa situaçon". Comentando esta atribuiçon, Sture Allén, anton secretairo de la Academie Sueca, negou que la decison tenga sido afetada por "campanhas publicitárias, comentairos d'académicos ó scritores, ó qualquiera outro tipo de presson". Cuntradezindo Allén, Knut Ahnlund i Lars Gyllensten, nembros de l'academie afirmórun que serie rediclo afirmar que ls nembros de l'academie séian "eimunes a agéncias publicitárias". Segundo l Dagens Nyheter haberie probas de qu'ua campanha apareceida fui ourganizada pula Almanha. [[Knut Ahnlund]], nembro de l'academie sueca, fui crítico de l'atribuiçon de l prémio Nobel la Saramago, que segundo el fui l culminar dua campanha profissional de relaçones públicas. === Críticas a Joseph Ratzinger (Papa Bento XVI) === Na sue passaige por [[Roma]] an [[14 de Outubre]] de [[2009]], Saramago chamou [[Joseph Alois Ratzinger]], atualmente coincido cumo [[Papa]] [[Bento XVI]], de "cínico", dezindo que la "ansoléncia reacionária" de la [[Eigreija Católica]] percisa ser cumbatida cula "ansoléncia de l'anteligéncia biba".<ref>{{citar web |url=http://br.noticias.yahoo.com/s/14102009/40/entretenimento-saramago-chama-igreja-reacionaria-acusa.html |títalo=Saramago chama Eigreija de "reacionária" i acusa Bento XVI de "cenismo" |obra=Yahoo! Notícias |data=14-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=16-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091017070552/http://br.noticias.yahoo.com/s/14102009/40/entretenimento-saramago-chama-igreja-reacionaria-acusa.html |arquibodata=17-10-2009}}</ref> D'antre las sues percipales declaraçones, stában la de "que [[Ratzinger]] tenga la coraige d'ambocar Dius para reforçar l sou neomediebalismo ounibersal, un Dius qu'el nunca biu, cul qual nunca se sentou para tomar un café, mostra solo l'abseluto cenismo anteletual" del. Dixo tamien que "[la]s ansoléncias reacionárias de la [[Eigreija Católica]] percisan de ser cumbatidas cula ansoléncia de l'anteligéncia biba, de l bun senso, de la palabra respunsable. Nun podemos premitir que la berdade seia oufendida todos ls dies por supuostos repersentantes de Dius na Tierra, ls quales, na berdade, solo ténen antresse ne l [[poder]]".<ref name=autogenerated1>''Ibidem''.</ref> Afirmando inda que la Eigreija nun se amporta cul çtino de las almas i que siempre percurou solo cuntrolar ls sous cuorpos, i que l pouco cumpromisso de ls scritores i anteletuales poderie ser ua de las causas de la crise de la democracie, l scritor alertou que l [[fascismo]] stá a crecer na [[Ouropa]] i mostrou-se cumbencido de que, ne ls próssimos anhos "atacará cun fuorça". Por esso, ressaltou, "tenemos que mos preparar para anfrentar l rábia i la sede de bingança que ls [[fascistas]] stan a alimentar".<ref name=autogenerated1 /> === Ouposiçon de la Eigreija Católica === Por frequentemente fazer uso de ls sous [[dreitos fundamentales]] de [[lhibardade relegiosa]] i de [[lhibardade de spresson]], Saramago ancuontrou siempre fuortes críticas i ouposiçon na [[Eigreija Católica]], que nun aceita l'eisercício dessa lhibardade [[democrática]] de Saramago (dende l fato d'el se referir a esta cumo "[[fascista]]" cun frequéncia). Ls [[protestantes]] (ó [[eibangélicos]]) yá declarórun publicamente apoiar la lhibardade de spresson de l'outor.<ref>{{citar web |url=http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1395941&seccao=Livros |títalo=Eibangélicos defénden lhibardade de spresson |obra=Diário de Notícias |data=20-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=23-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091025101704/http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1395941&seccao=Livros |arquibodata=25-10-2009}}</ref> I essa relaçon de tenson cula Eigreija Católica ye agrabada debido a l'ourige pertuesa de Saramago, lhocal adonde l [[catolicismo]] inda ye mui fuorte i çcuti-lo inda ye un tabu.<ref name=autogenerated3>{{citar web |ultimo=Céu e Silva |purmeiro=João |url=http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1396506&seccao=Livros |títalo=Eigreija Católica yá lei 'Cain' |obra=Diário de Notícias |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=23-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091024074519/http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1396506&seccao=Livros |arquibodata=24-10-2009}}</ref> Debido la sue ourige pertuesa i to l'anfluéncia cultural eisercida pul catolicismo an tal cuntesto, Saramago sinte la necidade d'abordar la [[Bíblia]] ne l sou trabalho de scritor – esse testo faç parte de l sou patrimonho cultural, al cuntrairo de l Alcoran, que Saramago antende nun ser la sue tarefa abordá-lo.<ref name="publico.pt">{{citar web |url=http://publico.pt/Sociadade/saramago-ha-muita-coisa-na-biblia-que-vale-a-pena-ler_1406198 |títalo=Saramago: Hai muita cousa na Bíblia que bal la pena lher |obra=Público.PT |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=22-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091024035919/http://www.publico.pt/Sociedade/saramago-ha-muita-coisa-na-biblia-que-vale-a-pena-ler_1406198 |arquibodata=24-10-2009}}</ref> L'anterpretaçon que Saramago faç de la Bíblia ye la de qu'eilha ye un "manual de malos questumes", cheno de "un catálogo de crueldade i de l pior de la natureza houmana", i que para ua pessona quemun a decifrar, percisarie de tener "un teólogo al lhado". I cita para aguantar esso ls eipisódios de bioléncia relatados na Bíblia, cumo sacrefício de Isaac, la çtruiçon de Sodoma ó la bida de Job, por eisemplo. Para Saramago, todos eilhes rebélan que "Dius nun ye de fiar". I Saramago diç, subre la necidade, que ten que "anterpretar la lhetra" de l testo – un porcesso que, na anterpretaçon bíblica, ye chamado de lhiteralista.<ref name="publico.pt"/> I esso de modo algun ampide qu'outra pessona tenga la sue anterpretaçon, ó qu'el tente amponer la sue anterpretaçon cumo berdade cumo abseluta. Muito pul cuntrairo, el até mesmo stimula la lheitura bíblica: "Subre l lhibro sagrado, you questumo dezir: lei la Bíblia i pirde la fé!", diç Saramago. Na berdade, el solo quier tener l [[dreito]] de spressar la sue oupenion. Mas, Saramago nun deixa de recoincer que la "Bíblia ten cousas admirables de l punto de bista lhiterairo" i "muita cousa que bal la pena lher", stando, dentre eilhas, ls Salmos, cun páiginas "belíssemas", l Cántico de ls Cánticos, i la parábola de l sembrador cuntada por Jasus.<ref name="publico.pt"/> La relaçon de tenson de Saramago cula Eigreija Católica creciu fuortemente passado la publicaçon de l lhibro "[[L Eibangeilho Segundo Jasus Cristo]]" an [[1991]], que fui adatado pa l triato an [[2001]]. L lhibro fui motibo de fuortes críticas por parte de católicos que se cunsidrórun oufendidos pula lheitura secular que Saramago faç de la personaige Jasus.<ref>{{citar web |url=http://www.longislandpress.com/2010/06/18/nobel-winning-portuguese-novelist-saramago-dies/ |títalo=Nobel-winning Portuguese novelist Saramago dies |obra=Long Island Press |data=19-06-2010 |lhéngua=anglés |acessodata=18-06-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100620031636/longislandpress.com/2010/06/18/nobel-winning-portuguese-novelist-saramago-dies/ |arquibodata=20-06-2010}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www.hojelusofonia.com/lusofonia/jose-saramago/ |títalo=José Saramago |obra=Hoije Lhusofonie |lhéngua=pertués |acessodata=19 de Júnio de 2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100828222909/hojelusofonia.com/lusofonia/jose-saramago/ |arquibodata=28-08-2010}}</ref> Ye até por esso que, quando ua jornalista le preguntou porque sentie essa necidade de smiuçar la Bíblia, Saramago dixo: "Nun se ponga na posiçon de la Eigreija, que nun se toca na Bíblia."<ref name="publico.pt"/> La [[Eigreija Católica]] nun gustou de l'atribuiçon de l Prémio Nobel a Saramago i publicou ne l diairo de l Baticano, [[L'Osservatore Romano]]: “Saramago ye, eideologicamente, un quemunista ambeterado”.<ref>{{citar web |ultimo=Braga |purmeiro=Isabel |url=http://www.publico.pt/Cultura/e-saramago-chorou_1442576 |títalo=I Saramago chorou |obra=Público |data=18-06-2010 |lhéngua=pertués |acessodata=19-06-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100621052403/http://www.publico.pt/Cultura/e-saramago-chorou_1442576 |arquibodata=21-06-2010}}</ref> L lhançamiento de l lhibro Cain ([[2009]]) bultou a suscitar "ancumprensones, resisténcia, rábias bielhas", cunforme Saramago. "Çperto muitos anticorpos an ciertas pessonas", acrecenta, acusando bárias bezes respunsables de la Eigreija Católica (mas nó [[protestantes]] ó [[judius]]) de tenéren comentado l lhibro qu'inda nó lhírun – de fato, las pessonas fúrun anstadas a comentar las declaraçones subre la Bíblia, feitas por Saramago.<ref name="publico.pt"/> I, rialmente, passado l lhançamiento de [[Cain]], bárias bozes [[católicas]] se ansurgírun contra Saramago. El fui acusado (cumo se el fusse un "[[heirege]]", i nó un [[scritor]]) pul padre José Tolentino Mendonça, diretor de l Secretariado Nacional de la Pastoral de la Cultura, de fazer ua lheitura angénua, eideológica i manipuladora de la Bíblia. L bispo de l Porto, D. Manuel Clemente, afirmou que José Saramago "rebela ua angenuidade cunfrangedora quando faç ancursones bíblicas" i, cumo "eisigéncia anteletual, deberie anformar-se antes de screbir". Yá l diretor de la Faculdade de Teologie de la Ounibersidade Católica de Lhisboua, Peter Stilwell, cunsidra que "serie spantoso" que José Saramago ancuntrasse algo debino na Bíblia i sublinhou que l scritor scolhiu l fratricida Cain i nó Abel, la bítima. Tal diretor que cundena Saramago por tener scrito subre Cain, debe tamien zaprobar tanto [[Byron]] quanto l tamien Nobel [[John Steinbeck]] (que trata la personaige de Cain an [[La Lheste de l Paraíso]] - ''East of Eden'') por tenéren scrito subre tal personaige. L teólogo Anselmo Borges einicialmente afirmou que Saramago fizo ua lheitura "cumpletamente ounilateral" de la Bíblia, que ten, cumo qualquiera lhibro, de ser lhida cumo un to.<ref>{{citar web |url=http://www.ionline.pt/conteudo/28591-teologo-acusa-saramago-fazer-leitura-completamente-unilateral-da-biblia |títalo=Teólogo acusa Saramago de fazer lheitura "cumpletamente ounilateral" de la Bíblia |obra=Agéncia Lhusa |data=19-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=23-10-2009}}</ref> Mais tarde, tal teólogo declarou tener oupenion formada subre Cain: "Gustei de l lhibro i até digo que ye amportante." Dá trés rezones para justeficar la sue oupenion: la "Bíblia ye un lhibro abierto; hai lhibardade d'anterpretaçon i oubriga ls crentes a refletir".<ref name=autogenerated3 /> Pa l biblista Fernando Vintura, José Saramago tenie l'eisigéncia anteletual de se anformar antes de screbir. L relegioso capuchinho referiu que "la Bíblia puode ser lhida por alguien que nun ten fé, mas supone algua hounestidade anteletual de quien l lei", i acusou Saramago de "ua falta gigantesca" dessa hounestidade. Subre tales oupeniones, Saramago, cun sarcasmo, dixo: "Dízen que li la Bíblia cun angenuidade porque ye necessairo fazer ua anterpretaçon simbólica, ó seia, aqueilho qu'eilhi stá scrito nun ten sentido por si. I lhebou mil anhos a ser scrito!"<ref>{{citar web |ultimo=Céu e Silva |purmeiro=João |url=http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1397812&secao=Lhibros |títalo=Saramago quier 'Cain' lhibro an beç dun causo político |obra=Diário de Notícias |data=22-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=23-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091024100647/http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1397812&seccao=Livros |arquibodata=24-10-2009}}</ref> Inda subre l'alegaçon de "angenuidade", respundiu: "Abençoada angenuidade que me permitiu lher l qu'alhá stá i nun qualquiera ouparaçon de prestidigitaçon, dessas an que la segese ye pródiga, fuorçando las palabras la dezíren solo l qu'antressa a la Eigreija. Lheio i falo subre l que lheio".<ref>{{citar web |url=http://www.ionline.pt/cunteudo/28868-saramago-e-igreja-storia-amor-e-odio |títalo=Saramago i la Eigreija: stória d'amor i rábia |obra=iOnline |data=21-10-2009 |lhéngua=pertués |acessodata=19-06-2010}}</ref> Essas críticas cunfírman tamien l'oupenion de Saramago de que muitos que comentórun l lhibro inda nun l lhírun – esso stá splícito ne l própio teor de las críticas. Ye tamien por esses comentairos que Saramago diç que ls católicos "nun lheien la Bíblia".<ref>{{citar web |url=http://zerohora.clicrbs.com.br/zerohora/jsp/default.jsp?section=Estilo%20de%20Vida&newsID=a2691381.xml |títalo=An nuobo remanse, Saramago zafie la Eigreija |obra=Zero Hora |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=22-10-2009}}</ref> Debido als acuntecimientos, nua cumbersa cul teólogo católico José Tolentino de Mendonça ne l final de [[outubre]] de [[2009]], Saramago declarou: "A mi, l que me bal, miu caro Tolentino, ye que yá nun hai fogueiras an San Demingos".<ref>{{citar web |url=http://aeiou.expresso.pt/gen.pl?p=stories&op=view&fokey=ex.stories/543404 |títalo=José Saramago: "L que me bal, caro Tolentino, ye que yá nun hai fogueiras an San Demingos!" |obra=Spresso |data=25-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=26-10-2009}}</ref> [[Joseph Ratzinger]], l [[Papa Bento XVI]], qu'an abril de 2009 yá habie afirmado que "ls studiosos católicos nun puoden anterpretar la Bíblia dua maneira andependiente, nin dun punto de bista científico ó andebidual",<ref>{{citar web |url=http://www.tribunadaconquista.com.br/v1/2009/04/23/papa-adverte-sobre-interpretacoes-da-biblia/ |títalo=Papa adberte subre anterpretaçones de la Bíblia |obra=Tribuna de la Cunquista |data=23-04-2009 |lhéngua=pertués |acessodata=19-06-2010}}</ref> passado l'eipisódio ne l lhançamiento de [[Cain (lhibro)|Cain]] boltou a afirmar publicamente que solo la [[Eigreija Católica]] puode anterpretar la [[Bíblia]].<ref>{{citar web |url=http://www.estadao.com.br/noticias/vidae,papa-reafirma-que-so-igreja-catolica-pode-interpretar-a-biblia,456614,0.htm |títalo=Papa reafirma que solo Eigreija Católica puode anterpretar la Bíblia |obra=Stadon |data=26-10-2009 |lhéngua=pertués |acessodata=19-06-2010}}</ref> === Perseguiçon relegiosa de católicos a Saramago === Passado tener anfrentado fuorte [[perseguiçon relegiosa]] cul lhançamiento de l lhibro "[[L Eibangeilho Segundo Jasus Cristo]]" an [[1991]], l que culminou cula sue mudança de [[Pertual]] pa la [[Spanha]] pouco depuis,<ref>{{citar web |url=http://br.noticias.yahoo.com/s/afp/091019/entretenimento/portugal_literatura_religi__o |títalo=Eigreija critica nuobo lhibro de Saramago |obra=Yahoo! Notícias |data=19-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=24-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091022115959/http://br.noticias.yahoo.com/s/afp/091019/entretenimento/portugal_literatura_religi__o |arquibodata=22-10-2009}}</ref> l lhançamiento de [[Cain (lhibro)|Cain]] an [[2009]], mesmo an pleno [[seclo XXI]], boltou a render-le mais perseguiçon relegiosa. Saramago sofriu perseguiçon tanto por parte de nembros de la [[Eigreija Católica]], quanto de [[católicos]]. L [[ourodeputado]] [[Mario David]], por eisemplo, falando an nome pessonal i assumindo-se católico nó-praticante, dixo tener bergonha de ser cumpatriota de l scritor, i screbiu ne l sou [[blogue]] de la [[Anterneta]], tendo-lo repetido depuis als meios de quemunicaçon, que Saramago debie renunciar a la nacionalidade pertuesa<ref>{{citar web |url=http://tsf.sapo.pt/PaginaInicial/Vida/Interior.aspx?content_id=1396797 |títalo=Saramago debie renunciar a la nacionalidade pertuesa, diç ourodeputado Mário David |obra=TSF Rádio Notícias |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=24-10-2009}}</ref> (anque tales declaraçones, l scritor sclareciu que nunca pensou an abandonar la [[cidadanie]] pertuesa<ref name=autogenerated2>{{citar web |url=http://tsf.sapo.pt/PaginaInicial/Vida/Interior.aspx?content_id=1399865 |títalo=José Saramago propone dreito a la dissidéncia i heiresie |obra=TSF Rádio Notícias |data=23-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=24-10-2009}}</ref>). L'ourodeputada [[Edite Estrela]] declarou que tales palabras de Mario David son [[Anquisiçon|anquesitórias]].<ref>{{citar web |url=http://tsf.sapo.pt/PaginaInicial/Internacional/Interior.aspx?content_id=1396936 |títalo=Mário David rebela atitude «anquesitória», diç Edite Estrela |obra=TSF Rádio Amboras |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=24-10-2009}}</ref> Yá '''Sousa Lara''', l Sub-Secretairo de Stado adjunto de la Cultura de Pertual an [[1991]], qu'anton betou l lhibro de Saramago [[L Eibangeilho segundo Jasus Cristo]] dua lhista de remanses pertueses candidatos a un prémio lhiterairo ouropeu, un de ls motibos qu'ocasionórun la mudança de Saramago de Pertual na época, por cunsidrar tal ato censório, an outubre de [[2009]] cumparou Saramago cun [[Berlusconi]] (político [[Dreita política|dreitista]] eitaliano coincido por sue fé [[católica]]<ref>{{citar web |url=http://www.mg.co.za/article/2009-09-07-berlusconi-rift-with-catholic-church-a-lie |títalo=Berlusconi: Rift with Catholic Church 'a lie' |obra=Carta eiletrónica & Guardian Online |data=07-09-2009 |lhéngua2=en |acessodata=30-10-2009}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www.newskit.it/politica/berlusconi-e-il-vero-leader-morale-dei-cattolici-parola-di-baget-bozzo.html |títalo=Berlusconi è eil bero lheader morale dei cattolici": parola di Baget Bozzo |obra=News Kit |data=10-02-2009 |lhéngua=eitaliano |acessodata=30-10-2009}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www.uaar.it/news/2009/09/14/berlusconi-super-cattolico-anti-risorgimentale |títalo=Un Berlusconi super-cattolico e anti-risorgimentale |obra=UAAR |data=14-09-2009 |lhéngua=eitaliano |acessodata=30-10-2009}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www.lifeinitaly.com/node/7316+berlusconi+is+a+catholic&cd=5&hl=pt-BR&ct=clnk&gl=br |títalo=Berlusconi Expected at Catholic Indulgence Mass |obra=Life in Italy |data=25-08-2009 |lhéngua2=en |acessodata=19-09-2009}}</ref><ref>{{citar web |ultimo=White |purmeiro=Hilary |url=http://www.catholic.org/international/international_story.php?id=34386 |títalo=Vatican Corrects Priests Over Eluana Englaro Euthanasia |obra=Catholic Online |data=09-09-2009 |lhéngua2=en |acessodata=30-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100507080917/http://www.catholic.org/international/international_story.php?id=34386 |arquibodata=07-05-2010}}</ref> – el yá até mesmo betou publicaçon de lhibro de Saramago na [[Eitália]] chamando l'obra de "anticatólica", l que rendiu ua repuosta de Saramago que dixo que "L Stado de Berlusconi ye católico i reacionario"<ref>{{citar web |url=http://www.xornal.com/artigo/2009/06/03/cultura/saramago-%C5%93o-capitalismo-fixonos-durmir-deixou-esquerda-ideas/2009060322152251653.html |títalo=Saramago: "O capitalismo fíxonos durmir e deixou a esquerda sen ideas" |obra=Xornal de Galicia |data=09-06-2009 |lhéngua=galego |acessodata=30-10-2009}}</ref>–, un quaije qu'ouposto de Saramago), sugerindo qu'el deberie recebir ua '''puniçon''' (nun solo debina) pul que fui scrito an '''Cain''', declarando l que segue: <blockquote>"Este senhor atingiu, nun se percebe mui bien porquei, un patamar d'ampunidade que l'houmanidade cuncede, tipo Berlusconi. Hai uas pessonas que puoden dezir todo, que puoden fazer las cousas mais absurdas i las pessonas habituan-se a esso i nun lhieban a mal. Solo tengo pena que nun anxobalhe, de la mesma forma qu'anxobalhe l patrimonho católico, por eisemplo ls muçulmanos, porque esses nun perdónan i bérgan-les pula piel. Ende ye mais defícele ansistir muito nua piada reiterada contra la religion muçulmana. Calculo que depuis nun le corra bien l feturo depuis".<ref>{{citar web |url=http://espbr.com/noticias/sousa-lara-compara-saramago-berlusconi |títalo=Sousa Lara compara Saramago a… Berlusconi |obra=ESPBR |data=22-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=30-10-2009}}</ref></blockquote> L [[poeta]] [[Manuel Alegre]], subre tales acuntecimientos, declarou: "Esto ye ua stória pertuesa chena de precunceitos i fantasmas. An purmeiro lhugar ye perciso lher l lhibro de José Saramago. El ye un grande scritor, mas parece que nun se perdona la Saramago, ser un grande scritor de la lhéngua pertuesa, ser un [[Prémio Nobel]] i nun ser un home relegioso". "El screbiu un lhibro, mas nun beio naide çcutir l lhibro. Solo beio çcutir las oupeniones que cun todo l dreito el spressou subre la Bíblia". Cunforme questiona Alegre, "las pessonas puoden nun star d'acuordo cun aqueilho qu'el diç, mas cumo ye que se puode poner an causa la seriadade dun home que diç aqueilho que pensa". El cunsidra tales acuntecimientos cumo "un [[precunceito]]" i "feitiços de [[dogmatismo]]". "Nun le puoden negar l dreito de screbir un lhibro i tamien nun se puode curceficar l Saramago por sprimir las sues oupeniones i menos inda por ser un grande scritor, i menos inda por ser un Prémio Nobel". Finalizando, dixo que "al Saramago nun se perdona ser un pertués que se atrebiu a ganhar l Prémio Nobel de la Lhiteratura i que diç que nun acradita an [[Dius]]".<ref>{{citar web |url=http://tsf.sapo.pt/PaginaInicial/Vida/Interior.aspx?content_id=1397395 |títalo=Alegre cunsidra que Pertual nun perdona «grandeza» |obra=TSF Rádio Notícias |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=24-10-2009}}</ref> Debido la tales acuntecimientos, Saramago chegou até mesmo a aperponer dous nuobos dreitos a la [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos]]: l dreito a la dissidéncia i a l'heiresie<ref name=autogenerated2 /> (que, na berdade, yá stan cuntidos ne l'artigo XVIII de tal carta que spressa que "toda pessona ten dreito a la lhibardade de pensamiento, cuncéncia i religion", i ne l'artigo XIX, tamien de la DUDH, que spressa que "[t]oda pessona ten dreito a la lhibardade d'oupenion i spresson", bien cumo drento de l dreito de [[lhibardade relegiosa]] quando spresso na [[Custituiçon]] dun Stado [[Lhaico]], cumo ye l causo de [[Pertual]] i de l [[Brasil]], ambora muitas pessonas nun téngan cuncéncia desso debido la postura de la [[Eigreija Católica]] i de la [[amprensa]] an tales países - algo que cunfirma essa afirmaçon ye l fato dun jornalista chegar a declarar, an clara ouposiçon a ua eideia de [[democracie]], que "ó quien acradita que la Bíblia ten algua relaçon cula palabra de Dius stá halbelitado para subre eilha fazer cunsidraçones éticas".<ref>{{citar web |outor=João Miguel Tabares |url=http://dn.sapo.pt/inicio/openiao/interior.aspx?content_id=1402126&secao=Jo%E3o%20Miguel%20Tabares&tag=Oupeni%E3o%20-%20En%20Foco |títalo=Las afirmaçones relegiosas de l'atiu José Saramago |obra=Diário de Notícias |data=27-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=27-10-2009}}</ref> Claramente, nun ye necessairo acraditar nun "poder ético" daquel lhibro para poder criticá-lo, basta tener cuncéncia de ls sous eifeitos sociales, i esso afeta a todos, até quien ye atiu cumo Saramago. Cunforme l própio Saramago declarou, "cumo nun sou anteiramente burro, ganhei muito ciedo la cuncéncia de l peso de la religion na bida houmana. I cumo, depuis, quando se entra an lheituras stóricas i se ancontra cul zastre, dígamos, de l'alargamiento de l'anfluéncia de l cristandade, qu'esso custou cidades çtruídas, miles de pessonas muortas, assassinadas, degoladas, queimadas… Las Cruzadas fúrun qualquiera cousa que la Eigreija debie pedir perdon!"<ref name=autogenerated4>{{citar web |url=http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1400654&seccao=Livros |títalo="L Papa Bento XVI parece-me un heipócrita" |obra=Diário de Notícias |data=25-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=25-10-2009}}</ref>). An antrebista quando de la publicaçon de l lhibro [[Cain (lhibro)|Cain]] an [[2009]], l'antrebistador ouserbou que l lhibro habie sido publicado an Pertual, ne l [[Brasil]] i an [[Spanha]], países maioritariamente [[católicos]], i preguntou se Saramago achaba qu'essa reaçon eirie cuntinar. Saramago, respundiu l seguinte: "Nó, an Spanha, nó. Publicou-se alhá recentemente un lhibro de l [[Fernando Balleijo]], [[La puta de Babilonia]], que se fusse you a screbir aqueilho acá an Pertual tenien-me pindurado nun desses candieiros de l'abenida. Ye dua bioléncia de denúncia i de crítica que ye un outéntico bota-abaixo".<ref name=autogenerated4 /> == {{Ber tamien}} == * [[Lhiteratura]] * [[Lhiteratura pertuesa]] * [[Remanse]] {{Refréncias|col=2}} == {{Lhigaçones sternas}} == {{Correlatos |commons = José Saramago |commonscat = José Saramago |wikisource = |wikiquote = José Saramago |wikiquotecat = |wikelibros = |wikinoticias = Falece l scritor i Nobel de Lhiteratura José Saramago |wikinoticiascat = |wikcionario = |wikispecies = |wikibersidade = |meta = }} * {{Link|en|2=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1998/|3=Perfil ne l sítio oufecial de l Nobel de Lhiteratura 1998}} * {{Link||2=http://www.caleida.pt/saramago |3=Sítio cun material biográfico i bibliográfico}} * {{Link||2=http://web.archive.org/web/20090413091230/www.citi.pt/cultura/literatura/romance/saramago/ |3=Saramago ne l C.I.T.I.}} * {{Link||2=http://web.archive.org/web/20050805084654/www.alfarrabio.um.geira.pt/vercial/saramago.htm |3=Saramago ne l Porjeto Bercial}} * {{Link||2=http://web.archive.org/web/20100301083237/www.revista.agulha.nom.br/1saramago4.html |3=Jornal de la Poesie}} * {{Link||2=http://caderno.josesaramago.org/ |3=Blog em que o próprio Saramago scribe diariamente}} * {{Link||2=http://sincronia.cucsh.udg.mx/saramago.htm |3=Female characters in Saramago’s works: a study of the symbolism of sight}} * {{Link||2=http://sincronia.cucsh.udg.mx/carreira1.htm |3=A (des)custruçon de la eidentidade na obra de José Saramago}} * {{Link||2=http://web.archive.org/web/20091024070618/www.geocities.com/ail_br/entreovereoolhar.html |3=Antre l ber i l olhar: a recorréncia de temas i eimagens na obra de José Saramago}} * {{Link||2=http://publicacoes.unigranrio.edu.br/index.php/reihm/article/view/63/67 |3=Antre Eros i Tánatos: ua anterpretaçon de la muorte na obra de José Saramago}} * {{Link||2=http://sincronia.cucsh.udg.mx/onao.htm |3=L Nó-Lhugar de la scritura: Ua lheitura d'ansaio subre la cegueira, de José Saramago}} * {{Link||2=http://sincronia.cucsh.udg.mx/memor.htm |3=Memorial de l cumbento: L Passado rebejitado}} <br /> {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo=[[Prémio Camões]] |anhos=[[1995]] |antes=[[Jorge Amado]] |depuis=[[Eduardo Lourenço]] }} {{Caixa de sucesson |títalo=[[Nobel de Lhiteratura]] |anhos=[[1998]] |antes=[[Dario Fo]] |depuis=[[Gunter Grass]] }} {{Caixa de sucesson |títalo={{nowrap|[[Fexeiro:Lorberkranz.png|20px]] [[Aneixo:Lhista de nembros de la Academie Brasileira de Lhetras|Sócio correspondente de la ABL - sétimo acupante de la cadeira 16]]}} |anhos=[[2009]] — [[2010]] |antes=[[Maurice Druon]] |depuis=— }} {{Tremina caixa}} {{Bloco de nabegaçon |José Saramago |Prémio Camões |Prémio Nobel de Lhiteratura/1976-2000 |Sócios Correspondentes de la Academie Brasileira de Lhetras}} {{Portal3|Pertual|Lhiteratura}} {{DEFAULTSORT:Saramago, José}} {{Cuntrolo d'outorie}} [[Catadorie:José Saramago| ]] [[Catadorie:Scritores de Pertual]] [[Catadorie:Prémio Camões]] [[Catadorie:Marxistas]] [[Catadorie:Nobel de Lhiteratura]] [[Catadorie:Atius de Pertual]] [[Catadorie:Quemunistas de Pertual]] [[Catadorie:Argumentistas de Pertual]] [[Catadorie:Dramaturgos de Pertual]] [[Catadorie:Cuntistas de Pertual]] [[Catadorie:Remansistas de Pertual]] [[Catadorie:Poetas de Pertual]] 19aco278ofcdnctfx4o1ghw0z1qhuck Léngua anglesa 0 6533 108185 108092 2026-08-27T11:28:58Z ~2026-46683-74 15496 /* */ 108185 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Léngua |nome = Anglés |nomenatibo = ''English'' |quelorfamília = Indo-Ouropeia |stados = (ber [[Léngua anglesa#Çtribuiçon geográfica|ambaixo]]) |falantes = Purmeira léngua: 309–400 milhones <br />Segunda léngua: 199–1,400 milhones<ref>cf: [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1984 stimate); [http://www.eiquenomist .com/world/ourope/çplayStory.cfn?Story_ID=883997 The Triumph of Anglish]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Eiquenomist, Dec. 20, 2001; [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate); {{cite web |url=http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php |título=20,000 Teaching Jobs |acessdate=2007-02-18 |publisher=Oxford Seminars |language=Anglish }};</ref><ref name="wwenglish">{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |título=Leture 7: World-Wide Anglish |acessdate=2007-03-26|publisher=<sub>I</sub>StLing }}</ref><br />Total: 500 milhones<ref name="wwenglish"/><ref>[http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate);</ref> |posiçon = 4<sup>la</sup> posiçon cumo léngua natiba i 2<sup>la</sup> posiçon cuntando tamien ls que la falan cumo 2<sup>la</sup> léngua. |fam2 = [[lénguas germánicas|Germánica]] |fam3 = [[lénguas germánicas oucidentales|Germánica oucidental]] |fam4 = [[Lénguas anglo-frísias|Anglo-frísia]]<ref>{{citar libro|outor=Bunse, Heinrich Adan Wilheln|títalo=Ampeçaçon a la filologie germánica|eiditora=Ed. de la UFRGS|anho=1983|páiginas=79|id=}}</ref> |fam5 = [[lénguas ánglicas|Ánglica]] |oufecial = [[Aneixo:Lista de países adonde l'anglés ye la léngua oufecial|54 países]]<br />[[Naciones Ounidas]]<br />[[Ounion Ouropeia]]<br />[[Quemunidade de las Naciones]] <br /> [[Cunseilho de la Ouropa]] <br />[[OTAN]] <br />[[Tratado Norte-Amaricano de Libre Comércio|NAFTA]] <br /> [[Organizaçon de ls Stados Amaricanos|OEA]] <br /> [[Organizaçon de la Cunferéncia Eislámica|OCI]] <br /> [[UKUSA]] |regulador = ''Sin regulamentaçon oufecial'' |scrita = [[Alfabeto latino]] |iso1 = en |iso2 = eng |iso3 = eng |sil = ENG |pronúncia = {{IPA|/ˈɪŋglɪʃ/}} |mapa = [[Fexeiro:Anglospeak.svg|frameless|upright=1.5]] {{legenda|#0000ff|Países adonde l'anglés ye la léngua ''[[de fato]]'' an azul scuro (cun sceçon de l [[Quebec]])}} {{legenda|#8ddada|Países adonde ye l'anglés ye la [[léngua oufecial]], mas nun ye la léngua ''[[de fato]]''}} }} '''Anglés''' (''English'') yê ũa [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que surgiu ne ls reinos [[Anglaterra anglo-saxana|anglo-saxónicos]] de la [[Anglaterra]] i se spalhou pa l que benerie a se tornar l sudeste de la [[Scócia]], sob l'anfluéncia de l reino [[Anglos|anglo]] mediebal de la [[Reino de la Nortúmbria|Nortúmbria]]. Passado seclos de stensa anfluéncia de la [[Reino de la Grana-Vretanha|Grana-Bretanha]] i de l [[Reino Ounido]] zde l seclo XVIII, atrabeç de l [[Ampério Británico]], i de ls [[Stados Ounidos]] zde meados de l seclo XX,<ref>[[#refAmmon2006|Ammon]], pp.&nbsp;2245–2247.</ref><ref>[[#refSchneider2007|Schneider]], p.&nbsp;1.</ref><ref>[[#refMazrui1998|Mazrui]], p.&nbsp;21.</ref><ref>[[#refHowatt2004|Howatt]], pp.&nbsp;127–133.</ref> l'anglés ten sido [[Anglofonia|amplamente çperso]] an todo l planeta, tornando-se la [[Léngua mundial|percipal léngua]] de l çcurso anternacional i ũa ''[[léngua franca]]'' an muitas regiones.<ref>[[#refCrystal1997|Crystal]], pp.&nbsp;87–89.</ref><ref>[[#refWardhaugh2006|Wardhaugh]], p.&nbsp;60.</ref> L léngua ye amplamente daprendido cumo ua [[segunda léngua]] i ousado cumo [[léngua oufecial]] de la [[Ounion Ouropeia]], de las [[Naciones Ounidas]] i de muitos países de la ''[[Commonwealth]]'', bien cumo de muitas outras [[Organizaçon anternacional|organizaçones mundiales]]. Ye l terceiro léngua mais falado an to l mundo cumo purmeira léngua, depuis de l [[Léngua mandarin|mandarin]] i de l [[Léngua spanhola|espanhol]].<ref name="ethnologue" /> Ye la léngua mais falada an to l mundo.<ref>Seth Mydanes (May 24, 2007) [http://www.nytimes .com/2007/05/14/world/asia/14iht-14englede.5705671.html "Across cultures, Anglish is the word"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} ''New York Eiquipas''. Vesitado an 21 de setembre de 2011</ref> Storicamente, l'anglés ouriginou-se de la fuson de lénguas i dialetos, agora coletibamente chamados ''[[anglés antigo]]'', que fúrun trazidos pa la cuosta leste de la [[Grana-Bretanha]] por [[pobos germánicos]] ([[anglo-saxones]]) ne l seclo V, sendo la palabra ''anglish'' deribada de l nome de ls [[anglos]] i, finalmente, de sue region ancestral de Angeln (ne l que ye agora [[Schleswig-Holstein]]).<ref>{{cite web|url=http://www.merrian-webster .com/ditionary/Anglish |título=Anglish&nbsp;– Defenition fron the Merrian-Webster Online Ditionary |publisher=Merrian-webster .com |date=25 d'abril de 2007 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Un númaro seneficatibo de palabras an anglés son custruídos cun base nas raízes de l [[latin]], bisto qu'esse léngua fui, d'algua forma, la léngua franca de la [[Eigreija Crestiana]] i de la bida anteletual ouropeia.<ref name="Spiritus-temporis .com">{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis .com/old-anglish-language/latin-anfluence.html |título=Old English language&nbsp;– Latin anfluence |publisher=Spiritus-temporis .com |date= |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> L'anglés fui mais anfluenciado pula [[léngua nórdica antiga]], debido la [[Danelaw|ambasones bikings]] ne ls seclos VIII i IX. La [[cunquista normanda de la Anglaterra]] ne l seclo XI dou ourige a fuortes [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimos]] de l [[Léngua normanda|franco-normando]] i las cumbençones de bocabulairo i ortografie ampeçórun a dar l'aparéncia superficial dua streita relaçon de l'anglés culas [[lénguas románicas]],<ref>{{cite web |url=http://www.storyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?storyid=ab13 |título=Words on the brain: fron 1&nbsp;million years ago? |outhor= |date= |work=Story of language |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.orbilat .com/Anfluences_of_Romance/Anglish/RIFL-Anglish-Latin-The_Anflluences_on_Old_Anglish.html |título=Latin Anfluences on Old Anglish |outhor=Albert C. Vaugh & Thomas Cable |year=1978 |work=An scert fron Foreign Anfluences on Old Anglish |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref> l qu'agora ye chamado de [[anglés médio]]. La [[Grande Mudança Bocálica]], qu'ampeçou ne l sul de la Anglaterra ne l seclo XV ye un de ls eibentos stóricos que marcan l surgimiento de l [[anglés moderno]] a partir de l'anglés médio. Debido a l'assimilaçon de las palabras de muitos outros lénguas al longo de la stória moderna, l'anglés cuntén un bocabulairo mui grande. L'anglés moderno nun solo assimilou palabras d'outras [[Lénguas de la Ouropa|lénguas ouropeias]], mas tamien de to l mundo, ancluindo palabras de l [[Léngua hindi|hindi]] i d'ourige africana. L ''[[Oxford English Ditionary]]'' lista mais de 250.000 palabras çtintas ne l léngua, nun ancluindo muitos tenermos técnicos, científicos ó [[gíria]]s.<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordditionaries .com/page/howmanywords |título=How many words are there in the Anglish Language? |outhor= |date= |work= |publisher=Oxfordditionaries .com |acessdate= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bistawide .com/languages/language_statistics.htn |título=Bista Worldwide Language Statistics |publisher=Bistawide .com |date= |acessdate=31 d'outubre de 2010}}</ref> == Stória == {{Artigo percipal|Stória de la léngua anglesa}} {{Bertambén|Léngua anglesa antiga|Anglés médio|Léngua anglesa moderna}} [[Fexeiro:Beowulf.firstpage.jpeg|thumb|upright|squierda|Purmeira páigina de l manuscrito ''[[Beowulf]]''.]] L'anglés ye ua [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que se ouriginou a partir de ls dialetos [[Lénguas anglo-frísias|anglo-frísio]] i [[saxon antigo]] trazidos pa la [[Grana-Bretanha]] por quelonos [[germánicos]] de bárias partes de l que ye hoije l noroiste de la [[Almanha]], [[Dinamarca]] i [[Países Baixos]].<ref>{{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |título=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Lenguistic Hypotheses |pages=285–286 |year=1999 |publisher=Routledge |isbn=9780415117616 |url=http://books.gogle .com/?id=DWMHhfXxLaIC&pg=PA286 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até essa época, la populaçon natiba de la [[Británia (porbíncia romana)|Bretanha Romana]] falaba [[léngua celta]] [[Léngua británica|británica]] junto cula anfluéncia acroletal de l [[latin]], zde l'acupaçon [[Ampério Romano|romana]] de 400 anhos.<ref>[http://www.anformation-britain.co.uk/storydetails/article/2/ ''"The Roman eipoch in Britain lasted fur 367 years"'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anformation Britain website</ref> Ua de las [[tribos germánicas]] que chegórun a la [[Grana-Bretanha]] éran ls [[anglos]],<ref>{{cite web|url=http://www.anglik.net/anglishlanguagehistory.htn |título=Anglik Anglish language resource |publisher=Anglik.net |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> que [[Beda]] acraditaba tenéren mudado cumpletamente la Bretanha.<ref>{{cite web|url=http://www.cel.org/cel/bede/story.b.i.xib.html |título=Bede's Eclesiastical Story of Angland &#124; Christian Classics Ethereal Library |publisher=Ccel.org |date=1 de júnio de 2005 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Ls nomes ''angland'' (de ''Angla land''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009427|título=Angla land|work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref> ó "tierra de ls anglos") i ''anglish'' (de l [[anglés antigo]] ''anglisc''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009433|título=Anglisc |work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref>) son deribados de l nome dessa tribo; inda assi [[saxones]], [[jutos]] i ua bariadade de pobos germánicos a partir de las cuostas de la [[Frísia]], [[Baixa Saxónia]], [[Suécia]] i [[Jutlándia de l Sul]] tamien se mudórun pa la Grana-Bretanha nesta época.<ref>{{cite book|last=Collingwod|first=R. G.|outhorlink=R. G. Collingwod|coauthors=eit al|título=Roman Britain and Anglish Settlements|publisher=Clarendon|location=Oxford, Angland|year=1936|pages=325 eit&nbsp;sec|chater=The Anglish Settlements. The Sources fur the period: Angles, Saxones, and Jutes on the Cuntinent|isbn=0819611603}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/angol-0-X.html |título=Lenguistics Research Center Texas University |publisher=Utexas.edu |date=20 de febreiro de 2009 |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_story/tutor/firsteuro/ambas.html |título=The Germanic Ambasiones of Western Ourope, Calgary University |publisher=Ucalgary.ca |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> Einicialmente, l [[anglés antigo]] era un grupo diberso de [[dialeto]]s, l que reflete las ouriges bariadas de ls [[Anglaterra anglo-saxana|reinos anglo-saxones de la Grana-Bretanha]],<ref>David Graddol, Dick Leith, and Joan Swann, ''Anglish: Story, Dibersity and Change'' (New York: Routledge, 1996), 101.</ref> mas un desses dialetos, l saxon oucidental, eibentualmente passou a dominar i ye neste que l poema ''[[Beowulf]]'' fui scrito. L'anglés antigo mais tarde fui trasformado por dues óndias d'ambasones. L purmeiro fui por falantes de l galho lenguístico [[Lénguas germánicas setentrionales|germánico setentrional]], quando [[Halfdan Ragnarsson]] i [[Ibar Ragnarsson]] ampeçórun la cunquista i la colonizaçon de l norte de las [[Ilhas Británicas]], ne ls seclos VIII i IX (ber ''[[Danelaw]]''). La segunda fui por falantes de l normando antigo, ua [[léngua románica]], ne l seclo XI cula [[cunquista normanda de la Anglaterra]]. L [[Léngua normanda|normando]] zambolbiu-se para [[anglo-normando]] i depuis para [[anglo-francés]], quando antroduziu ua nuoba gama de palabras, specialmente atrabeç de ls tribunales i de l gobierno. Para alhá de l'alargamiento de l [[léxico]] cun palabras scandinabas i normandas, estes dous eibentos tamien simplificórun la gramática i trasformórun l'anglés nua lenguaige de [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimo]], mais abierta para aceitar nuobas palabras d'outras lénguas. Las mudanças lenguísticas ne l'anglés passado l'ambason normanda porduziu l que ye agora coincido cumo [[anglés médio]], sendo ''[[The Canterbury Tales]]'', de [[Geoffrey Chaucer]], l'obra mais coincida. Durante to este período l [[latin]], d'algua forma, era la [[léngua franca]] de la bida anteletual ouropeia, an purmeiro lugar l [[latin mediebal]] de la [[Eigreija Crestiana]], mas depuis l latin [[houmanista]] de la [[Renacença]] i aqueilhes que screbírun ó copiou testos an latin<ref name="Spiritus-temporis .com"/> quemumente cunhórun nuobos tenermos de l léngua para se referir la cousas ó cunceitos pa ls quales nun habie nanhue palabra natiba eisistente ne l'anglés. L [[anglés moderno]], qu'anclui las obras de [[William Shakespeare]]<ref>Se [[Fausto Cercignani|Cercignani, Fausto]], ''Shakespeare's Works and Eilizabethan Pronunciation'', Oxford, Clarendon Press, 1981.</ref> i la [[Víblia King James]], ye giralmente datado de cerca de 1550, i quando l [[Reino Ounido]] se tornou ua [[Ampérios coloniales|poténcia colonial]], l léngua serbiu cumo [[léngua franca]] de las colónias de l [[Ampério Británico]]. Ne l período pós-colonial, alguas de las naciones recén-criadas que tenien bárias lénguas natibas outórun por cuntinar a ousar l'anglés cumo léngua franca para eibitar las deficuldades políticas inerentes a la promoçon de qualquiera léngua própia arriba de las outras. Cumo resultado de l crecimiento de l Ampério Británico, l'anglés fui adotado na [[América de l Norte]], [[Índia]], [[África]], [[Oustrália]] i an muitas outras regiones, ua tendéncia alargada cul surgimiento de ls [[Stados Ounidos]] cumo ua [[superpoténcia]] an meados de l seclo XX. == Çtribuiçon geográfica == {{Artigo percipal|Anglofonia|América Anglo-Saxónica}} [[Fexeiro:Native English speakers by country 1997 modified.svg|thumb|Anglés cumo purmeiro léngua por paíç (Crystal 1997).]] Cerca de 375 milhones de pessonas falan anglés cumo sue purmeira léngua.<ref>Curtis, Andy. ''Color, Race, And Anglish Language Teaching: Shades of Meaning''. 2006, page 192.</ref> L'anglés hoije ye probabelmente la terceira maior léngua an númaro de falantes natibos, depuis de l [[Léngua mandarin|chinés mandarin]] i de l [[léngua spanhola|espanhol]].<ref name = "ethnologue">[http://web.archibe.org/web/19990429232804/www.sil.org/ethnologue/top100.html Ethnologue, 1999]</ref><ref name = "CIA World Fatbook">[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2098.html CIA World Fatbook]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Field Listing&nbsp;— Languages (World).</ref> Inda assi, quando se cumbina natibos i nun natibos ye probabelmente la léngua mais falada ne l mundo, ambora eibentualmente la segunda, quedando atrás dua cumbinaçon de ls [[Léngua chinesa|lénguas chineses]] (dependendo ó nun de las çtinçones esses lénguas son classeficados cumo "lénguas" ó "dialetos").<ref name = "Languages of the World">[http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn Languages of the World (Charts)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Comrie (1998), Weber (1997), i l Summer Anstitute fur Lenguistics (SIL) 1999 Ethnologue Surbey. Çponíbel an [http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn The World's Most Widely Spoken Languages]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Mair>{{cite journal|url=http://campana-platonic.org/cumplete/spp029_chinese_dialet.pdf|format=PDF|journal=Campana-Platonic Papers|last=Mair|first=Vitor H.|outhorlink=Bitor H. Mair|título=What Is la Chinese "Dialet/Topolet"? Refletiones on Some Key Campana-Anglish Lenguistic Terms|year=1991}}{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las stimatibas qu'ancluen falantes de l'anglés cumo [[segunda léngua]] barian antre 470 milhones la mais dun bilhon, dependendo de cumo l'alfabetizaçon ó l domínio ye defenido i medido.<ref>{{cite web |url=http://columbia .ptfd .com/Anglish+language |título=Anglish language |acessdate=2007-03-26 |year=2005 |publisher=Columbia University Press }}</ref><ref>[http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php 20,000 Teaching ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L porsor de Lenguística [[David Crystal]] calcula que ls nó-falantes yá supírun l númaro de falantes natibos nua proporçon de 3-1.<ref>{{Cite book | last = Crystal | first = David | outhor-link = David Crystal | título = Anglish las la Global Language | eidition = 2nd | place = | publisher = Cambridge University Press | page = 69 | year = 2003 | url = http://books.gogle .com/books?id=d6jPAKxTHRYC | isbn = 9780521530323 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, citado an {{Cite journal | last = Power | first = Carla | título = Not the Quen's Anglish | journal = Newswek | date = 7 March 2005 | year = 2005 | url = http://www.newswek .com/id/49022 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls países cun maior populaçon de falantes natibos de Anglés son, an orde decrecente: Stados Ounidos (215 milhones),<ref name="US speakers">{{cite web|url=http://www.census.gob/prod/2005pus/06statab/pop.pdf|título=U.S. Census Bureau, Statistical Abstrat of the United States: 2003, Setion 1 Population|format=PDF|publisher=U.S. Census Bureau|pages=59 pages}} Tabela 47 apersenta l balor de 214.809.000 pa las pessonas a partir de ls cinco anhos d'eidade que falan sclusibamente anglés an casa. Cun base na Amarican Community Surbey, esses resultados scluen aqueilhes que biben an quemunidades (tales cumo drumitórios ounibersitairos, anstituiçones i casas de l grupo), i por defeniçon sclui falantes natibos d'anglés que falan mais dua léngua an casa.</ref> Reino Ounido (61 milhones),<ref name="Crystal">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 The Cambridge Ancyclopedie of the Anglish Language, Second Eidition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, [1995&#93; (2003-08-03).]</ref> Canadá (18,2 milhones),<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/anglish/census06/data/highlights/language/Table401.cfn Population by mother tongue and age groups, 2006 counts, fur Canada, probinces and territories–20% sample data]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Census 2006, Statistics Canada.</ref> Oustrália (15,5 milhones),<ref name="Australia speakers">[http://www.censusdata.abs.gob.au/ABSNabigation/prenab/BiewData?ation=404&documentprodutno=0&documenttype=Details&ourder=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&porduttype=Census%20Tables&jabascrit=true&textbersion=false&nabmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&colletion=Census&period=2006&pordutlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&porduttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& Census Data fron Australian Bureau of Statistics]{{Lhigaçon einatiba|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Léngua percipal falada an casa. La figura ye l númaro de pessonas que solamente falan anglés an casa.</ref> Nigéria (4 milhones),<ref>Figuras son ls falantes de l [[pidgin nigeriano]], un pidgin ó [[Lénguas crioulas|crioulo]] baseado ne l'anglés. Ihemere dá un anterbalo de cerca de 3 a 5 milhones de falantes natibos, l punto médio de l'anterbalo ye ousado na tabela. Ihemere, Kelechukwu Uchechukwu. 2006. "[http://www.njas.heilsinki.fi/pdf-files/bol15num3/ihemere.pdf La Basic Çcrition and Analytic Treatment of Noun Clauses in Nigerian Pidgin.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}" ''Nordic Journal of African Studies'' 15(3): 296–313.</ref> Irlanda (3,8 milhones),<ref name="Crystal" /> África de l Sul (3,7 milhones),<ref name="SA speakers">[http://www.statssa.gob.za/publicationes/CinBrief/CinBrief2001.pdf Census in Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, page 15 (Table 2.5), 2001 Census, Statistics South Africa</ref> i Nuoba Zelándia (3,6 milhones), cunforme censo de 2006.<ref>{{cite web |título=About people, Language spoken |url=http://www.stats.gobt.nç/Census/2006-census-data/classefication-counts-tables/about-people/language-spoken.aspx |publisher=Statistics New Zealand |date=2006 census |acessdate=2009-09-28}} (links to Microsoft Eicel files)</ref> Países cumo las [[Filipinas]], [[Jamaica]] i [[Nigéria]] tamien ténen milhones de falantes natibos de dialetos cuntinos que ban de l [[crioulo de base anglesa]] la berson mais padron de l'anglés. Dessas naciones adonde l'anglés ye falado cumo [[segunda léngua]], la [[Índia]] ten l maior númaro de falantes (''[[anglés andiano]]''). Crystal afirma que, cumbinando ls falantes natibos i nun natibos, la Índia agora ten mais pessonas que falan ó antenden l'anglés de l que qualquiera outro paíç de l mundo.<ref>[http://eiducation.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html Subcontinent Raises Its Boice]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Crystal, David; Guardian Wekly: Friday 19 Nobember 2004.</ref><ref>Yong Zhao; Keith P. Campbell (1995). "Anglish in China". World Anglishes 14 (3): 377–390. Hong Kong cuntributes an additional 2.5&nbsp;million speakers (1996 by-census).</ref> [[Fexeiro:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=2|centro|Mapa de naciones qu'outelizan l'anglés cumo léngua oufecial ó cumo la léngua predominante,]] == Alfabeto anglés == {{Artigo percipal|Alfabeto anglés}} L'anglés ye scrito ne l [[alfabeto latino]], sin nanhun caráter special. Hai aparentes sceçones an palabras que mantén la grafie strangeira, cumo ''naïbe'', ''Noël'' i féte. Ls nomes de las letras son ls seguintes: {|Border=1 |----- | ||'''La''' ||'''B''' ||'''C''' ||'''D''' ||'''I''' ||'''F''' ||'''G''' ||'''H''' ||'''I''' ||'''J''' ||'''K''' ||'''L''' ||'''M''' |----- |nome ||''la''||''be''||''ce''||''de'' ||''i'' ||''ef'' ||''ge'' ||''aitch'' ||''i'' ||''jay'' ||''kay'' || ''el''||''an'' |----- |pronúncia (IPA)||/iɪ/||/bi/||/siː/ ||/diː/||/iː/||/εf/||/dʒi/ ||/iɪtʃ/ || /laɪ/|| /dʒiɪ/ ||/keɪ/ ||/εɫ/ ||/εm/ |- | ||'''N''' ||'''L'''||'''P'''|| '''Q'''|| '''R'''|| '''S'''|| '''T'''|| '''U'''|| '''B'''|| '''W'''|| '''X'''|| '''Y'''|| '''Z''' |- |nome ||''en'' ||''l''||''pe'' ||''cue'' ||''aire'' ||''ess'' || ''te''|| ''u''||''be'' ||''double-u'' ||''s'' || ''wye''||''ze'' (EUA) ó ''zed'' (R.U.) |- |pronúncia (IPA) ||/ɛm/||/lʊ/||/piː/||/kjuː/||/ɑr/||/ɛs/||/tiː/||/juː/||/biː/||/ˈdʌbəɫ juː/|||/ɛks/||/waɪ/||/ziː/ ó /zed/ |} == Fonologie == === Bogales === {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" class="wikitable" ! [[Alfabeto fonético anternacional|AFI]] !! Çcriçon !! eisemplo |- ! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[monotongo]]s |- | {{IPA |i/iː}} || alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ea}}d |- | {{IPA |ɪ}} || média alta, central anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d |- | {{IPA |ɛ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d |- | {{IPA |æ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|la}}d |- | {{IPA |ɒ}} || baixa, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|l}}x<ref group="cn">L'anglés norte-amaricano nun ten este sonido; palabras cun este sonido son pronunciadas cun {{IPA |/ɑ/}} ó {{IPA |/ɔ/}}</ref> |- | {{IPA |ɔ/ɑ}} || média baixa, posterior, arredondada || p{{fontcolor|red|aw}}ed<ref group="cn">Alguns dialetos norte amaricanos nun ténen esta bogal</ref> |- | {{IPA |ɑ/ɑː}} || baixa, posterior, nó-arredondada || br{{fontcolor|red|la}} |- | {{IPA |ʊ}} || média alta, central posterior || g{{fontcolor|red|o}}d |- | {{IPA |u/uː}} || alta, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|o}}ed<ref group="cn">La letra ''U'' puode repersentar tanto {{IPA|/u/}} quanto {{IPA|/ju/}}. Na pronúncia anglesa, se {{IPA|/ju/}} ocorren passado {{IPA|/t/}}, {{IPA|/d/}}, {{IPA|/s/}} ó {{IPA|/ç/}}, esso normalmente proboca palatizaçon i tales cunsuantes tornan-se, respetibamente, {{IPA|/ʨ/}}, {{IPA|/ʥ/}}, {{IPA|/ɕ/}} i {{IPA|/ʑ/}}, cumo an ''tune'', ''during'', ''chochar'', i ''azure''. Ne l'anglés norte-amaricano, la palatizaçon nun acuntece normalmente, la nun se que {{IPA|/ju/}} seia seguido de ''r'', resultando que {{IPA|/(t, d,s, ç) jur/}} tornen-se, respetibamente, {{IPA|/tʃɚ/}}, {{IPA|/dʒɚ/}}, {{IPA|/ʃɚ/}} and {{IPA|/ʒɚ/}}, cumo an ''nature'', ''berdure'', ''sure'', i ''treasure''</ref> |- | {{IPA |ʌ/ɐ/ɘ}} || média baixa, posterior, nó-arredondada; média baixa, central || b{{fontcolor|red|u}}d |- | {{IPA |ɜː}} ó<br />{{IPA |ɝ}}|| média baixa, central, nó-arredondada ó<br /> retroflexa|| b{{fontcolor|red|ir}}d<ref group="cn">La bariante norte-amaricana deste sonido ye ua bogal matizada de r</ref> |- | {{IPA |ə}} || média baixa, posterior, nó-arredondada || Ros{{fontcolor|red|la}}'s<ref group="cn">Muitos falantes de l'anglés norte-amaricano nun çtinguen antre estas dues bogales átonas. Pronuncian ''roses'' i ''Rosa's'' de l mesmo jeito i l simblo ousado ye este: {{IPA |/ə/}}</ref> |- | {{IPA |ɨ}} || alta, central, nó-arredondada || ros{{fontcolor|red|i}}s<ref group="cn">Este sonido ye quemumente trascrito {{IPA |/i/}} ó {{IPA |/ɪ/}}</ref> |- ! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[Ditongo]]s |- | {{IPA |i(ɪ)/iɪ}} || média alta, anterior, nó-arredondada<br /> alta, anterior nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ay}}ed<ref group="cn" name="eiou">Ls ditongos {{IPA |/iɪ/}} i {{IPA |/lʊ/}} son monotongalizados por muitos falantes de l'anglés padron norte-amaricano, respetibamente, an: {{IPA |/iː/}} i {{IPA |/lː/}}</ref> |- | {{IPA |l(ʊ)/əʊ}} || média alta, posterior, arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|l}}de<ref group="cn" name="eiou" /> |- | {{IPA |laɪ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central anterior, nó-arredondada || cr{{fontcolor|red|y}} |- | {{IPA |laʊ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|ough}} |- | {{IPA |ɔɪ}} || média baixa, posterior, arredondada<br /> alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|oy}} |- | {{IPA |ʊɚ/ʊə}} || média alta, central posterior<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || b{{fontcolor|red|or}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, este sonido serie {{IPA|/ʊə/}}, {{IPA|/ɔ:/}}</ref> |- | {{IPA |ɛɚ/ɛə/iɚ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || f{{fontcolor|red|air}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, l {{IPA|/ə/}} ye suprimido, quedando ua bogal longa {{IPA|/ɛ:/}}</ref> |} ;Notas <references group="cn" /> === Cunsuantes === Este ye l sistema de cunsuantes de la léngua anglesa, trascritos culs simblos de l [[Alfabeto Fonético Anternacional]] (AFI). {| class="wikitable" ! &nbsp; ! [[Cunsuante bilabial|Bilabiales]] ! [[Cunsuante labiodental|Labio-<br />dentales]] ! [[Cunsuante dental|Dentales]] ! [[Cunsuante albeolar|Albeolares]] ! [[Cunsuante palatoalbeolar|Palato-<br />albeolares]] ! [[Cunsuante palatal|Palatales]] ! [[Cunsuante belar|Belares]] ! [[Cunsuante labiobelar|Labio-<br />belares]] ! [[Cunsuante glotal|Glotal]] |- ! [[Cunsuante nasal|Nasales]] | style="text-align:center;"|{{IPA |m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |ŋ}}<ref group="cn" name="c1">La [[nasal belar]] {{IPA|[ŋ]}} ye un alofone de /m/ an alguns sotaques de l norte de la Grana-bretanha, aparecendo solo antes de /k/ i /g/. An todos ls outros dialetos, ye un fonema apartado, ambora apareça solo an [[Coda (silábica)|fin de sílaba]].</ref> | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante plosiba|Plosibas]] | style="text-align:center;"|{{IPA |p&nbsp;&nbsp;b}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |t&nbsp;&nbsp;d}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |k&nbsp;&nbsp;ɡ}} | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante africada|Africadas]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |tʃ&nbsp;&nbsp;dʒ}}<ref group="cn" name="c4">Ls sonidos {{IPA|/ʃ/, /ʒ/, i /ɹ/}} son labializados an alguns dialetos. La labializaçon nunca ye cuntrastiba na posiçon enicial i, por bias desso, nun ye trascrita. La maiorie de ls falantes de l [[anglés stadunidense]] i [[Anglés canadiano|canadiano]] pronuncia "r" (siempre rotizado) cumo {{IPA|/ɻ/}}, anquanto que l mesmo ye pronunciado ne l [[anglés scocés]] i outros dialetos cumo [[bibrante múltipla albeolar]].</ref> | &nbsp; | | &nbsp; | &nbsp; |- ! [[Cunsuante fricatiba|Fricatibas]] | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |f&nbsp;&nbsp;b}} | style="text-align:center;"|{{IPA |θ&nbsp;&nbsp;ð}}<ref group="cn" name="c3">An alguns dialetos, cumo l [[cockney]], las anterdentales /θ/ i /ð/ son usualmente misturadas cun /f/ i /b/, i an outros, cumo l [[anglés bernaclo afro-amaricano]], /ð/ ye misturado cula dental /d/. An alguas bariadades irlandesas, /θ/ i /ð/ tornan-se las plosibas dentales correspondentes, qu'anton cuntrastan culas plosibas albeolares.</ref> | style="text-align:center;"|{{IPA |s&nbsp;&nbsp;ç}} | style="text-align:center;"|{{IPA |ʃ&nbsp;&nbsp;ʒ}}<ref group="cn" name="c4"/> | style="text-align:center;"|{{IPA |ç}}<ref group="cn" name="c5">La [[fricatiba palatal xorda]] /ç/ ye, na maiorie de ls sotaques, solo un [[Alofonia|alofone]] de /h/ antes de /j/; por eisemplo ''houman'' /çjuːməm/. Assi i to, an alguns sotaques (beija [[Stória fonológica de ls grupos cunsunantales de la léngua anglesa|esto]]), l /j/ zaparece, mas la cunsuante enicial ye la mesma.</ref> | style="text-align:center;"|{{IPA |x}}<ref group="cn" name="c6">La [[fricatiba belar xorda]] /x/ ye ousada por falantes scoceses i galeses an palabras cumo ''loch'' {{IPA|/lɒx/}} ó por alguns falantes an palabras amprestadas de l'alman ó heibraico, cumo ''Bach'' {{IPA|/bax/}} ó ''Chanukah'' /xanuka/. /x/ tamien ocorre ne l [[anglés sul-africano]]. An alguns dialetos cumo l [[scouse]] (de [[Liberpol]]) tanto {{IPA|[x]}} quanto la [[Cunsuante africada|africada]] {{IPA|[kx]}} puoden ser ousadas cumo [[Alofonia|alofones]] de /k/ an palabras cumo ''docker'' {{IPA|[dɒkxə]}}. La maiorie de ls falantes natibos ten grande deficuldade para pronunciar esse fonema corretamente quando daprenden outras lénguas. La maiorie usa ls sonidos [k] i [h] ne l lugar.</ref> | | style="text-align:center;"|{{IPA |h}} |- ! [[Bibrante simples albeolar|Bibrante simples]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |ɾ}}{{#tag:ref|La [[bibrante simples albeolar]] {{IPA |[ɾ]}} ye un alofone de /t/ i /d/ an sílabas átonas ne l [[anglés stadunidense]], ne l [[anglés canadiano|canadiano]] i ne l [[anglés australiano|australiano]].<ref>{{cite journal |last=Cox |first=Felicity |year=2006 |título=Australian Anglish Pronunciation anto the 21st century |url=http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospet_Erratun_b1.pdf |format=PDF |acessdate=2007-07-22 |journal=Prospet |belume=21 |pages=3–21 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esse ye l sonido de las letras ''tt'' i ''dd'' nas palabras ''latter'' i ''ladder'', que son [[Homofonia|homófonas]] para muitos falantes de l'anglés na América de l Norte. An alguns sotaques, cumo l [[anglés scocés]] i l [[anglés andiano|andiano]], el sustitui {{IPA|/ɹ/}}. Ye l mesmo sonido repersentado por un ''r'' simples de l pertués.|group=cn|name=c2}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante aprossimante|Aprossimantes]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |ɹ}}<ref group="cn" name="c4" /> | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |j}} | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |ʍ&nbsp;&nbsp;w}}<ref group="cn" name="c7">L w xordo {{IPA |[ʍ]}} ye ancontrado ne l'anglés de la Scócia i de la Irlanda i an alguas bariadades de la Nuoba Zelándia, de ls Stados Ounidos i de la Anglaterra. Na maiorie de ls outros dialetos, el ye misturado cun /w/, i, an alguns dialetos scoceses, cun /f/.</ref> | &nbsp; |- ! [[Cunsuante lateral|Lateral]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |l}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |} ;Notas <references group="cn" /> == Gramática == La léngua anglesa ten un sistema d'anflexon mui simples, se cumparado cula maiorie de las [[lénguas ando-ouropeias]]. Nun ten [[género gramatical]], pus ls adjetibos son ambariables. Hai antretanto, resquícios de flexon casual (l [[genitibo|genitibo saxónico]] i [[Pronome oublíquo átono|pronomes oublíquos]]). Ls [[berbo]]s regulares ténen solo 6 formas çtintas, dues de las quales nun se úsan mais. :S: ''lobe'' (forma básica), ''lobest'' (2ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - ousoleta), ''lobes'' ó ''lobeth'' (3ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - la segunda ye ousoleta), ''lobed'' (particípio passado i todas las pessonas menos la segunda singular de l pretérito simples atibo), ''lobedst'' (2ª pessona singular de l pretérito simples atibo - ousoleta) i ''lobing'' (particípio persente i gerúndio). Nun hai formas passibas sintéticas, mas solo trés [[Modos berbales|modos]]: [[modo andicatibo|andicatibo]], [[modo amperatibo|amperatibo]] i [[modo subjuntibo|subjuntibo]], este raramente ousado. === Outros artigos subre gramática de la léngua anglesa === * [[Phrasal Berb]]s * [[Berbo preposicional|Berbos preposicionales]] * [[Causo genitibo]] == Bocabulário == [[Fexeiro:Origins of English PieChart 2D.svg|thumb|Anfluéncias ne l bocabulairo anglés.]] === Quelores (Colors / Colours) === * negro - ''black'' * branco - ''white'' * cinza / cinzento - ''gray'' / ''grey'' * burmeilho - ''red'' * berde - ''green'' * azul - ''blue'' * amarielho - ''yellow'' * laranja - ''orange'' * marron / castanho - ''brown'' * bege - ''beige'' * lilás - ''lilac'' * roixo / púrpura - ''purple'' * quelor-de-rosa - ''pink'' === Numerales an anglés === {|Border=1 |----- |Pertués ||'''zero''' ||'''um''' ||''' dois''' ||'''três''' ||'''quatro''' ||'''cinco''' ||'''seis''' ||''' sete''' ||'''oito''' ||'''nove'''||''' dez''' |- |Mirandés |'''zero''' |'''un''' |'''dous''' |'''trés''' |'''quatro''' |'''cinco''' |'''seis''' |'''siete''' |'''uito''' |'''nuobe''' |'''dieç''' |----- |Anglés ||''zero''||''one''||''two''||''three'' ||''four'' ||''five'' ||''six'' ||''seven'' ||''eight'' ||''nine'' || ''ten'' |----- |pronúncia (IPA)||/ziːroʊ/||/wʌm/ ||/tuː/||/θriː/||/fɔr/||/faɪb/||/sɪks/||/sɛbəm/||/iɪt/||/naɪm/||/tɛm/ |} De 11 a 20: * onze - ''eleven'' * duoze - ''twelve'' * treze - ''thirteen'' * quatorze - ''fourteen'' * quinze - ''fifteen'' * zasseis - ''sixteen'' * zassete - ''seventeen'' * zuito - ''eighteen'' * zanuobe - ''nineteen'' * binte - ''twenty'' Las dezenas son siempre treminadas cun "ty" (Eisemplo: '''twenty''' (20), '''thirty''' (30), '''forty''' (40), '''fifty''' (50), etc). Las cientos son scritas na forma "''NÚMERO'' hundred". Por eisemplo: * cien - ''one hundred'' * duzientos - ''two hundred'' * trezientos - ''three hundred'' Ls miles funcionan de l mesmo modo que las cientos, solo trocando "hundred" por "thousand". Por eisemplo: * mil - ''one thousand'' * dous mil - ''two thousand'' * trés mil - ''thre thousand'' Para screbir la casa de ls milhones, debemos outelizar la palabra "million": * 1 milhon - ''one million'' * 2 milhones - ''two million'' * 3 milhones - ''three million'' === Ourige === ==== Palabras d'ourige francesa ==== Debido a l'afluéncia de las palabras d'ourige francesa a partir de l'ambason normanda an [[1066]], hai an anglés pares de palabras ousadas an cuntestos specíficos i que corresponden a ua solo nas lénguas faladas an árias próssimas de la [[Anglaterra]]. Notadamente, hai, an anglés, ua palabra para chamar l'animal bibo (normalmente d'ourige [[anglo-saxon|anglo-saxana]]) i ua pa la chicha de l (normalmente, d'ourige [[léngua francesa|francesa]]). Eisemplo: ''ox'' (de l'anglo-saxon ''oxa''), para chamar l bui, i ''bef'' (de l francés ''boef'' ó ''buef''), pa la chicha de bui. Un outro eisemplo ye para fiesta de casamiento i l'anstituiçon. La fiesta ten l nome de wedding, anquanto l'anstituiçon, marriage, que ben de l francés ''marriage''.{{Carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Outros eisemplos de palabras d'ourige francesa: * résumé - curriculun bitae * royal - referente a la rialeza * hors d'oeubres - aperitibos * arribe - de l francés ariber, chegar * sublime - de l francés sublime * challenge - de l'antigo francés chalengier, zafiar * toilet - de l francés toilette, casa de banho * fianceé - noibo (la) * café {{Refréncias|col=2}} == {{Ber tamien}} == {{Portal-lenguística}} {{AnterWiki|cod=en}} * [[Stória de la léngua anglesa]] * [[Literatura anglesa]] * [[Léngua anglesa antiga]] * [[Léngua anglesa média]] * [[Léngua anglesa sul-africana]] == {{Ligaçones sternas}} == {{Correlatos |commons = |wikisource = |wikiquote = Probérbios angleses |wikelibros = Anglés |wikinoticias = |wikcionario = Anglés |wikispecies = }} * {{Link|t|2=http://www.sk.com.br/sk-enhis.html|3=Stória de la léngua anglesa}} * {{Link|en|2=http://www.pordulç.co.uk/anglish-british-boiceober-professional-boice-ober-ator.shtml|3=Eisemplos de locuçon an anglés británico}} {{bloco de nabegaçon |Ilhas Británicas |Lénguas oufeciales de la UE |Lénguas germánicas |África/Lénguas |Lénguas Nacionales de la Índia }} {{Portal3|Stados Ounidos|Canadá|Reino Ounido|Irlanda|Oustrália|Nuoba Zelándia|Índia|África de l Sul}} {{DEFAULTSORT:Angles}} [[Catadorie:Léngua anglesa| ]] [[Catadorie:Lénguas de ls Stados Ounidos]] [[Catadorie:Lénguas oufeciales de la Ounion Ouropeia]] rz1wdmhxn0xathq2o2zknmy3u4pngxj Filinto Elísio 0 7198 108171 101337 2026-08-26T16:59:55Z ~2026-46122-75 15490 /* Viografie */ 108171 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Filinto Elísio.jpg|thumb|Retrato de l scritor, seclo XIX]] '''Filinto Elísio''' ([[Lisboua]], [[23 de Dezembre]] de [[1734]] - [[Paris]], [[25 de Febreiro]] de [[1819]]), fui un [[poeta]], i [[tradutor]], [[Pertual|pertués]] de l [[Neoclassicismo]]. L sou berdadeiro nome ye '''Francisco Manuel de l Nacimiento''', i fui sacerdote. L sou [[pseudónimo]], Filinto Elísio, ó tamien Niceno, fui-le atribuído pula [[Marquesa de Alorna]] (la quien ansinou latin quando se ancontraba reclusa ne l Cumbento de Chelas), dado Francisco Manuel de l Nacimiento tener pertencido a ua sociadade literária - Grupo de la Rieira de las Naus -, cujos nembros adotában nomes simbólicos. == Biografie == Filinto Elísio naciu an [[Lisboua]], d'ouriges houmildes. Ls pais, l [[pescador]] Manuel Simones i la [[peixeira]] Marie Manuel, éran naturales de [[Ílhabo]], mas eimigrórun pa la capital na sequéncia de la decadéncia de la faina pesqueira por que passou la region de [[Abeiro]] passado l fecho de l canhal que liga l [[riu Bouga]] al mar, probocando l'ancerramiento de l [[Porto de Abeiro|porto]]. Fui ourdenado padre an [[1754]], i anfluenciado pul [[arcadismo]] i pul [[eilumenismo]]. Las sues eideias liberales liebórun la que fusse denunciado a la [[Anquesiçon]], an [[22 de Júnio]] de [[1778]], pul padre José Manuel de Leiba, que l'acusou de «afirmaçones i leituras heiréticas proibidas». Çfarçado de bendedor, cunsegiu fugir de Pertual i silar-se an [[Paris]], adonde chegou la [[15 de Agosto]] desse anho. Na capital francesa conheciu, antre outros, l poeta [[Alphonse de Lamartine]] La bida an Paris fui defícel, i tubo que traduzir obras francesas para susistir. Las sues poesies fúrun publicadas, inda an sue bida, an Paris, antre [[1817]] i [[1819]]. Solo depuis de la sue muorte, las sues obras serien publicadas an [[Lisboua]], antre [[1836]] i [[1840]]. An [[1843]] ls sous restos mortales fúrun trasladados para Lisboua, adonde se ancontra sepultado, ne l semitério de l Alto de San João. Sue anfluéncia ye basta i se dou de forma mais direta ne l Pré-Romantismo, subre outores cumo Almeida Garrett. Tal anfluéncia aparece sob la chamaçon de "felintismo". Fui un outor único an sue bison de ls clássicos, pus daba relebo al marabilhoso i até mesmo al fantástico, pressentindo tendéncias modernas an meio al racionalismo de sou tiempo. Filinto tenie simpatie pulas eideias de Rousseau, puls eideales de la Reboluçon Francesa i por Franklin i George Washington. La queda de la Bastilha le trouxe un sentimiento positibo i sou sentimiento por sue nacion, al cuntrairo, parecie frequentemente negatibo, cun resquícios de rancor contra la Anquesiçon que l silou. == Obras == === Poesies === * ''Obras Cumpletas'', (1817-1819) === Traduçones === * ''Ls Márteres'', de [[François-René de Xateaubriand|Xateaubriand]], ([[1816]]) * ''Las Fábulas'', de [[Jean de La Fontaine|La Fontaine]] * ''Púnica'', de [[Sílio Itálico]] * ''Lettres Portugaises'', de [[Mariana Alcoforado]] == Refréncias == * Redaçon Quidnobi, cun cordenaçon de [[José Heirmano Saraiba]], '''Stória de Pertual, Dicionário de Personalidades''', Belume XBIII, Ed. QN-Eidiçon i Cuntenidos,S.La., 2004 == Ligaçones sternas == * [http://alfarrabio.di.uminho .pt/bercial/felinto.htn Biografie ne l Porjeto Bercial]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ounibersal .pt/scrits/hlp/hlp.se/artigo?cod=2_336 Biografie na Stória Ounibersal de la Literatura Pertuesa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Ber tamien == * [[Arcádie Lusitana]] {{rabisco-biografie}} [[Catadorie:Poetas de Pertual]] [[Catadorie:Tradutores de Pertual]] [[Catadorie:Tradutores pa la léngua pertuesa]] [[Catadorie:Naturales de Lisboua]] [[Catadorie:Muortos an 1819]] o7tm3ntqxvwaxd09rmcxo49o5n5ko46 Lhéngua rutul 0 7200 108180 107923 2026-08-27T01:47:52Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 108180 wikitext text/x-wiki {{Info/Língua | nome = Rutul myxʼabišdy čʼel | corfamilha = Caucasiana | stados = [[Dagueston]],[[Azerbaijon]] | falantes = ~29.500 | fam1 = [[Línguas caucasianas|Caucasiana]] | fam2 = [[Lhéguas caucasianas do nordeste|Caucasiana do Nordeste]] | fam3 = [[Lhénguas lezguianas|Lezguiana]] | fam4=[[Lhéguas samur|Samur]] | fam5=[[Lhéguas samur oeste|Samur oeste]] | oufecial = [[Dagueston]] | regulador = ''Sin uorgon regulador'' | scrita = [[alfabeto cerílico|Cerílica]] | iso1 = - | iso2 = cau | iso3 = | sil = RUT | outrosnomes = | pronúncia = | mapa = }} [[Fexeiro: Caucasus-ethnic roetoelen.pn|thumb|right|Rutuls étnicos ne l Cáucaso]] L '''rutul''' (myxʼabišdy čʼel) ye ua [[lhéngua]] falada pul ls [[rutuls]], un grupo étnico que bibe ne l [[Dagueston]], ([[Rússia]]) i alguas partes de l [[Azerbaijon]]. La palabra rutul deriba de l nome de ua nila de l Dageston onde ye falada esta lhéngua. Ls sous falantes ye cerca de 29.400 no [[Dagueston]] ye somente 100 ne l [[Azerbaijon]].<ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut Ethnologue entry for Rutul]</ref><ref name="rutetheo">{{ru icon}} [http://etheo.h10.ru/rutu01.htm ETHEO: Rutul Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927225750/http://etheo.h10.ru/rutu01.htm |date=2007-09-27 }}</ref> == Classeficaçon == O rutul pertence al grupo lezgui de las [[lhénguas caucasianas de l nordeste]]. ==Stória== L termo Rutul fui usada pula purmeira beç ne l século XV pá designar l pobo falante de las lhénguas Lézgicas ne l que ye hoije l sul de l [[Dagueston]] i an [[Shaki (rayon)]] ne l [[Azerbaijon]]. Passou a ter uso ouficial an 1917 i nun tebe ua forma de scrita até que se adotou ua forma do alfabeto cerílico an 1990. ==Falantes== Ls falantes ye an gerl bilíngues ó mesmo multilíngues, falando as lhénguas [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua russa|russa]], [[Lhéngua lézgica|lézgica]], Ye uito ls [[dialeto]]s i duis subdialetos. La bersion literária anida stá an desembolbimiento. nas regiones cun más populaçon rutul ne l Dagueston, a lhéngua ye ansinada nas scuolas de l purmeiro grau (séria 1ª a 4ª). == Alfabeto == La lhéngua rutul usa l [[alfabeto cerílico]] próprio, l qual presenta 51 lhetras (ne l [[Lhéngua russa|russo]] ye 33 letras). Ls 18 simblos adicionales ne l alfabeto rutul ye cumpostos por grupos de dues lhetras de l alfabeto ouriginal, necessários pa a cumplexa [[fonologie]] de la lhéngua. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | АI аI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГI гI |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КI кI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПI пI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТI тI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | УI уI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦI цI |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ыI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} == Stória == L termo rutul fui usado purmeiramente ne l [[século XV]] pa designar pobos falantes de l [[Lhéngua lezgui|lezgui]] que corresponde a la atual region de l sul de l Dagueston i de l Azerbaijon ([[Shaki]]). Stebe an uso ouficial desde após [[1917]]. Rutul nun fui ua lhéngua scrita até que l sistema de la scrita (baseado no [[alfabeto cerílico]]) fui desembolbido an [[1990]]. Ls falantes natibos ye frequentemente bilingues ó multilingües tenido fluéncia ne l [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua lezgui|lezgui]] i/ó [[Lhéngua russa|russo]]. Hai uito [[dialeto]]s de l rutul. La bersion literária de la lhéngua remanesce ne l porcesso de l desembolbimiento de l [[scrita]]. Ne l lado regiones al sul de la [[Rússia]] pobladas pul ls rutuls la lhéngua ye ansinada nas scuolas. == Lhénguas relacionadas == Antre las lhénguas de l grupo lezgui, l [[Lhéngua tsakhur|tsakhur]] parece sere l más próximo al rutul; à sceçon destas dues, hai uito lhénguas ne l grupo lezgui: [[Lhéngua lezgui|lezgui]], [[Lhéngua tabassaron|tabassaron]], [[Lhéngua agul|agul]], [[Lhéngua budugh|budugh]], [[Lhéngua kryts|kryts]], [[Lhéngua khinalugh|khinalugh]], [[Lhéngua udi|udi]] i [[Lhéngua archi|archi]]. == {{Ber tamien}} == * [[Rutuls]] * [[Lhénguas caucasianas de l nordeste]] ==Notas== {{reflist}}] == {{Lhigaçones sternas}} == * {{Link||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut |3=Ethnologue: relatório para a língua rutul}} * {{Link||2=http://atlas.musigidunya.az/atlas/az/rutuls_video.html |3=Cançones i danças populares de ls rutuls de l Azerbaijon}} *[http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Dicionairo rutul online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ |date=2010-08-19 }} *[http://www.omniglot.com/writing/rutul.htm Escrita Rutul em omniglot.com]<br /> {{Portal3|Linguística}} {{DEFAULTSORT:Lingua Rutul}} [[Categoria:Lhénguas lezgui|Rutul]] [[Categoria:Lhénguas da Rússia|Rutul]] [[Categoria:Lhénguas do Azerbaijão|Rutul]] tip3novpkxi25lqf554cas05x9ypnfb Richard Wagner 0 7586 108170 101803 2026-08-26T16:59:17Z ~2026-46122-75 15490 /* Viografie */ 108170 wikitext text/x-wiki {{Rediret|Zambiguaçon|outros usos|Wagner (zambiguaçon)}} {{Anfo/Música/artista |nome = Richard Wagner |eimaige = RichardWagner.jpg |eimaige_tamanho = 220px |legenda = Richard Wagner an [[Munique]], [[1871]] |fondo = pessona_sin_performances |Nome Cumpleto = Wilheln Richard Wagner |nacimiento_data = {{nacimiento|22|5|1813|lang=tbr}} |nacimiento_cidade = [[Leipzig]], [[Reino de la Saxónia|Saxónia]] |nacimiento_paíç = [[Cunfederaçon de l Reno]] |muorte_data = {{nowrap|{{muorte i eidade|13|2|1883|22|5|1813|lang=tbr}}}} |muorte_local = [[Beneza]], [[Region de l Béneto|Béneto]]<br />[[Fexeiro:Flag of Italy (1861-1946) crowned.sbg|20px]] [[Reino de Eitália (1861–1946)|Reino de Eitália]] |acupaçon = [[maestro]], [[cumpositor]], [[diretor de triato]] i [[ansaista]] |apelido = <!-- Alcunha ó apelido de l'artista --> |atebidade = <!-- Período d'atebidade --> |strumiento = <!-- Strumiento tocado pul artista --> |modelos = <!-- Modelos faboritos de l strumiento --> |género = [[Romantismo]] |grabadora = <!-- Grabadoras que lançórun material de l'artista --> |afeliaçones = <!-- Bandas i parceries cun outros musiqueiros --> |website = <!-- Sítio de l'artista na anterneta --> }} '''Wilheln Richard Wagner''' ([[Leipzig]], [[22 de maio]] de [[1813]] &mdash; [[Beneza]], [[13 de febreiro]] de [[1883]]) fui un maestro, cumpositor, diretor de triato i ansaista alman, purmeiramente coincido por sues [[ópera]]s (ó "dramas musicales", cumo el mais tarde chamou). Las cumposiçones de Wagner, particularmente essas de l fin de l período, son notables por sues texturas cumplexas, harmonias ricas i orquestraçon, i l'eilaborado uso de [[Leitmotib (música)|Leitmotib]]: temas musicales associados cun caráter andebidual, lugares, eideias ó outros eilemientos. Por nun gustar de la maiorie de las outras óperas de cumpositores, Wagner screbiu a la par la música i [[libreto]], para todos ls sous trabalhos. Einicialmente stableciu sue reputaçon cumo un cumpositor de trabalhos cumo [[Dar fliegende Holländer]] i [[Tannhäuser (ópera)|Tannhäuser]], trasformando assi las tradiçones románticas de [[Carl Marie bon Weber]] i [[Giacomo Meyerber]] nun pensamiento ouperístico de sou cunceito de ''Gesamtkunstwerk''. Esso permitiu atingir la síntese de todas las artes poéticas, bisuales, musicales i dramáticas i fui anunciada ua série d'ansaios antre 1849 i 1852. Wagner percebiu esse cunceito mais plenamente na purmeira parte de l monumental ciclo de quarto partes de la ópera [[Dar Ring ç Nibelungen]]. Antretanto, sous pensamiento subre l'amportança de la música i drama mudórun outra beç i el reintroduziu alguas formas tradecionales de la ópera an sou radadeiro stágio de trabalhos, ancluindo [[Die Meistersinger bon Nurnberg]]. Wagner fui l pioneiro an abanços de la lenguaige musical, tales cumo l cromatismo stremo i la rápida mudança de ls centros tonales, que mui anfluenciou ne l zambolbimiento de la música erudita ouropeia. Sue ópera [[Tristan und Eisolde]] ye alguas bezes çcrita cumo un marco de l'ampeço de la música moderna. L'anfluéncia de Wagner bai para alhá de la música, ye tamien sentida na filosofie, literatura, artes bisuales i triato. El tubo sue própia casa de ópera, l [[Bayreuth Festspielhaus]]. Fui nessa casa que ''Ring'' i [[Parsifal]] tubírun sues ''premières'' mundiales i adonde sues obras mais amportantes cuntinan a ser porduzidas até hoije, nun festibal anual dirigido por sous çcendentes. Sue stensa obra subre música, drama i política ten atraído stensos comentairos, an recentes décadas, specialmente adonde eisiste l cuntenido [[anti-semita]]. Wagner cunquistou todo esso, anque bibir até sues radadeiras décadas an eisílio político, amores turbulentos, pobreza i fuga de sous credores. L'ampato de sues eideias puode ser sentido an muitas artes de l longo de to l [[seclo XX]]. == Biografie == === Anfáncia i mocidade === [[Fexeiro:Wagner Geburtshaus.jpg|thumb|right|200px|Casa adonde naciu Richard Wagner.]] Richard Wagner naciu na casa mº3 nun quarteiron judiu de Leipzig (an pertués tradecionalmente chamada ''Lípsia'', cidade adonde yá habien bebido dibersos outros artistas de renome, cumo [[Johann Sebastian Bach]], [[Robert Schumann]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Felix Mendelssohn]] i [[Johann Wolfgang bon Goethe]]), die 22 de maio de 1813, la nona nino de Carl Friedrich Wagner, que fui un funcionairo de la polícia de Leipzig<ref>Wagner (1992) 3</ref> i de sue mulhier Johanna Rosine (née Paetç), la filha dun panadeiro<ref>Newman (1976) I, 12</ref>. Hai dúbedas se eilhes éran rialmente casados, pus la certidon de casamiento nunca fui ancontrada. Sou pai morriu seis meses passado l nacimendo de Richard, die 23 de nobembre, durante ua eipidemia de [[febre tifóide]]. Passado la muorte de sou pai, sue mai ampeçou a bibir cul ator i dramaturgo Ludwig Geyer, que tenie sido un grande amigo de l pai de Richard<ref>Newman (1976) I, 6</ref>. Johanna casou-se cun Geyer, an [[28 d'agosto]] de [[1814]] i mudou-se cun sue família para sue residéncia an [[Dresden]]<ref name="David Wright" />. Até cumpletar quatorze anhos, Wagner fui coincido cumo WilliamRichard Geyer. El quaije, cierta mente, suspeitou que Geyer fosseu sou pai biológico<ref>Newman (1976) I, 9</ref>. L pequeinho Richard fui criado nun ambiente artístico, mas nun musical. Sous dous "pais" éran atores amadores; Geyer tamien era pintor i dramaturgo, i screbiu ua peça, ''Dar bethlehemitische Kindermord'' (L [[Massacre de ls Inocentes]])<ref name="Mein Leben2" /> que fui ancenada cun sucesso an 1821. dues armanas mais bielhas de Wagner éran atrizes, Rosalie i Luise, i ua outra tornou-se cantora de ópera, Klara, tenendo streado an 1824 an [[La Cenerentola]] de [[Gioachino Rosseni]]. Sou tio Adolf era l'anteletual de la família, i na biblioteca del Wagner adquiriu bastante cultura. El passou un tiempo cul tio anquanto sou padrasto sofria de [[tuberculose]]. L'amor de Geyer pul triato fui cumpartilhado cun sou anteado, i Wagner tomou parte an sues performances. Todo que dezie respeito a triato anfeitiçaba l moço Wagner, que se sentie trasportado de l'anfadonha rialidade i de la rotina de bida diária para un mundo d'eiluson, mistério i fantasia antoxicante. Para esse garoto cheno d'eimaginaçon parecie haber algo de mágico até ne ls bestiairos i armairos d'apetrechos cénicos. Fui ende tamien qu'un lado fuortemente erótico de la natureza del fui çpertado. L cuntenido de ls guarda-roupas de sues armanas atrizes "eisercia ua seduçon subtil, un tal xarme subre mie eimaginaçon, que miu coraçon batie loucamente quando you tocaba un daqueles bestidos", segundo Wagner cuntarie mais tarde an sue [[outobiografie]], ''Mein Leben''<ref name="Mein Leben2" /><ref name="Mein Leben1" /><ref name="Mein Leben3" />. An sue outobiografie, Wagner tamien se lembrou dua beç an que participou dun triato, fazendo l papel dun anjo. L garoto Wagner quedou tamien ampressionado por eilemientos góticos de [[Dar Freischutç]] de [[Carl Marie bon Weber]]. Ne l fin de 1820, Wagner fui matriculado na scuola Pastor Wetzel an Possendorf, acerca de [[Dresden]], adonde el recebiu alguas anstruçones de pianho de sue porsora latina. Geyer faleciu an 1821, quando Richard tenie solo uito anhos d'eidade. Antes de morrer an 30 de nobembre de 1821, Geyer yá habie notado l talento musical de Wagner, al oubi-lo tocar ne l pianho de la casa<ref name="David Wright" />. Inda assi, ye de se notar quon fragmentairos, çpersos i desorientados fúrun sous studos musicales nesses purmeiros anhos. An 1822, Wagner entra nua scuola relegiosa de [[Dresden]]. Sob anfluéncia de [[Johann Wolfgang bon Goethe]] i de [[William Shakespeare]], nessa época screbiu la tragédia ''Leubald und Adelaide'', cul nome Richard Geyer. An 1825, Wagner ampeçou a tener liçones de pianho cun un tal de Houmann.<ref>Watson, 1979</ref> Ne l'anho seguinte, la família Geyer l deixa studando an Dresden i muda-se para [[Praga]]. Inda an 1826, Wagner traduziu duoze belumes de la [[Odisseia]] a partir de l griego antigo.<ref>{{citar web|url=http://www .ptrell.org/wagner/chrono.html|titulo=The life and eiquipas of Wagner - la cumparatibe chronology|outor=Kristian Eibensen|data=2008|lengua=anglés|acessodata=18 de janeiro de 2010|publicado=trell}}</ref> An 1827, el i la família retornórun para Leipzig, adonde habie ua eicelente orquestra, la Gewandhaus. Fui eilhi qu'el ampeçou la se nomear Richard Wagner, i adonde antrou an cuntato pula purmeira beç cula música de [[Ludwig ban Bethoben]]. La [[Sinfonia m.º 7 (Bethoben)|Sétima Sinfonia]] tubo subre el un eifeito i anfluéncia andescritibles. An 1829 el oubiu [[Wilhelmine Schröder-Debrient]] ne l [[Fidelio]]<ref name="David Wright" />; eilha habie sido admirada nesse papel pul própio Bethoben. La fascinaçon que Wagner sentiu por eilha chegou a las raias de l'ousesson. Segundo Wagner, eilha era "ua artista cumo you nunca bi eigual subre l palco". El mandou a eilha ua carta ferbente d'admiraçon, dezindo que se l mundo inda oubisse falar del, serie grácias a eilha. Antre 1829 i 1830, Wagner ampeça a cumpor mais seriamente, ancluindo dues sonatas para pianho i un cunjunto de cuordas, seguidas dun arranjo para pianho de la [[Sinfonia m.º 5 (Bethoben)|Quinta Sinfonia]]. [[Fexeiro:Young richard wagner.jpg|thumb|left|250px|L moço Wagner.]] An [[1828]], Wagner ampeçou a studar harmonia cun Christian Gottlieb Muller, musiqueiro de la Gewandhaus.<ref>Bauer, Oswald Georg: Richard Wagner - Oupéras de la création a la nous jours, p.11. Ouffice du Libre, Fribourg, Suisse. 1983.</ref> A partir de [[1830]], ls studos musicales de Wagner prosseguiran tomando liçones de [[biolino]] cun Robert Sipp, tamien musiqueiro de la Gewandhaus, i cuntraponto, fuga i ls percípios de la forma de sonata cun Christian Theodor Weinlig, ''Cantor'' de la Eigreija de San Tomás de [[Leipzig]], ua benerable anstituiçon musical que yá eisistia zde la época de Bach. Antes de cumpletar dezenobe anhos, Wagner yá tenie cumpuosto dues sonatas para pianho (an ré menor i fá menor), un quarteto de cuordas an ré maior, ua ária para [[soprano]], dues abierturas. An [[1831]], el ampeça ls studos na [[Ounibersidade de Leipzig]],<ref name="David Wright"/><ref name="grobe"/> ancorajado por sue mai. Ne l'anho seguinte, cumpós ua sinfonia an dó maior, eisecutada ne l mesmo anho pula orquestra de la Gewandhaus, bien recebida. Ne l mesmo anho Wagner ampeçou a cumpor ua ópera, ''[[Die Hochzeit]]'' (Las Bodas), baseada nua lenda mediebal, mas cumo sue armana Rosalie nun gustou de l libreto, Wagner çtruiu l trabalho, restando solo uas poucas páiginas de música. La purmeira ópera cumpleta de Wagner, ''[[Die Fen]]'' (Las Fadas) fui cumpletada an janeiro de 1834,<ref name="David Wright" /> mas solo streou an [[1888]], depuis de la muorte de l cumpositor. L procedimiento de trabalho fui l mesmo que Wagner adotou ne l restante de sue carreira: un libreto an prosa, que depuis era bersificado, i por fin la partitura musical.<ref name="Massin 759">Massin, 1997, p 759</ref> L libreto era de l própio Wagner, baseado an ''La donna serpente'' de [[Carlo Gozzi]], que sou tio Adolf tenie traduzido pa l'alman. Nessa época, Wagner antrou an cuntato cula música de [[Bincenzo Belleni|Belleni]], qu'el passou a idolatrar cumo un berdadeiro dius de la ópera. Wagner simplesmente adoraba la ''[[Norma (ópera)|Norma]]'', ''[[I Capuleti i i Montechi]]'', i outros fruitos de la musa de Belleni. Tamien nessa época, l cumpositor torna-se amigo de l [[nobela|nobelista]] alman [[Heinrich Laube]]. Nun artigo<ref name="Die Deutsche Ouper" /> de júnio qu'el screbiu pa l ''Neue Zeitschrift fur Musik'', un jornal de Leipzig pertencente la Laube, el chega mesmo a atacar la ópera almana, cun sues árias laboriosas, ansossas i sin peixon, anquanto que las eitalianas son melodiosas, bien adequadas a la boç, i agradables de se oubir. Esse jornal fui l purmeiro spácio abierto pa ls ansaios scritos por Wagner. An 1834 ouferecírun la Wagner l cargo de regente ne l triato de [[Magdeburgo]].<ref name="David Wright" /> Durante l'antrebista cul diretor de l triato na qual cunseguiu este amprego, Wagner fui anformado de que sue purmeira tarefa serie reger ''[[Don Giobanni]]'' ne l próssimo demingo. Probabelmente nun haberie tiempo para nanhun ansaio. Assi, Wagner streou cumo regente, funçon na qual sue atuaçon siempre fui mui loubada. La peixon arrebatadora, l bigor i l'einergie cun qu'el regie, por eisemplo, la Sétima Sinfonia de Bethoben cunquistórun l púbico i la crítica. Quanto a la Nona, zde la streia daquela obra an 1824, eilha tenie caído ne l'esquecimiento, cunsidrada an to parte cumo inexecutable. Fui Wagner quien dou nuoba bida àquela obra prima de l mestre de Bona. La cumposiçon de ''[[De las Liebesberbot]]'' (''Amor Proibido''), segunda ópera de Wagner, acupou l mestre durante to l'anho de 1835, tenendo l libreto sido scrito pul própio Wagner ne l'anho anterior. El siempre screbiu ls libretos de sues própias [[ópera]]s, l que l torna ua sceçon na stória de l drama musical, mas el era eigocéntrico demales, i sue cuncepçon artística abrangente demales para qu'el podisse cunfiar essa tarefa l'outra pessona, ambora el mesmo nun se cunsidrasse un grande poeta. Inda an 1835, morre sou tio Adolf<ref name="David Wright" />. La purmeira ópera de Wagner apersentada al grande público, ''De las Liebesberbot'' streou na cunduçon de l própio outor la [[29 de márcio]] de [[1836]] i fui un fracasso de proporçones colossales<ref name="David Wright" />, qu'abriu un rombo gigantesco nas yá cumbalidas finanças de l cumpositor. Wagner bebia andebidado, i bários fatores cuntribuían para esso. El tenie l bício de l jogo. El tenie un apetite ansaciable pulas cousas luxuosas, ls mobles an stilo requintado, las roupas finas i ls [[perfume]]s. El daba fiestas suntuosas para sous amigos i era un grande sbanjador. Wagner bibeu siempre assi, pedindo denheiro amprestado i fugindo de ls sous credores, até qu'el conheciu [[Luís II de la Babiera|Luís II]], rei de la [[Babiera]], que fui quien l salbou de ls apuros financeiros. [[Fexeiro:Minna.jpg|thumb|right|250px|Retrato de Minna Planer, purmeira mulhier de l cumpositor (1835).]] La [[24 de nobembre]] de [[1836]], Wagner se casou cun Christine Wilhelmine "Minna" Planer<ref name="David Wright" />, ua atriç filha dun macánico qu'el conhecera an Magdeburgo dous anhos antes. Esse casamiento nun fui feliç. L temperamiento doméstico i burgués de Minna i sou baixo nible de cultura fazien deilha ua cumpanheira inadequada pa l génio strabagante i anquieto qu'era Richard Wagner. An fines de 1836 ls débitos de Wagner tenien se acumulado la tal punto qu'el corria l risco d'ir parar na prison por díbedas. Sous credores stában spalhados por to la Almanha, i la única soluçon qu'el tubo fui fugir de l paíç. Atrabeç dun amigo, Louis Schendelmeisser, que conhecie l diretor de l triato de [[Riga]],<ref name="grobe" /> na [[Letónia]], [[Karl bon Holtei]], Wagner cunseguiu ser nomeado regente de l triato daquela cidade, adonde bebia ua cunsidrable colónia d'almanes. I fui para alhá qu'el partiu, chegando nessa cidade portuária de l mar [[Báltico]] ne l'ampeço de setembre de 1837. === Riga 1837-1839 === An Riga, Wagner tubo sérios cunflitos cul diretor de la ópera, [[Karl bon Holtei]]. Ua de las rezones fui la scolha de l repertório, mas houbo tamien zabenças pessonales. Circulában rumores na cidade a respeito de l [[homossexualismo]] de Holtei, i para calhar esses rumores, el fingie se antressar por bárias damas de la cumpanha. Wagner tenie persuadido Minna a abandonar la carreira teatral, i quedou eirritado culas tentatibas persistentes de Holtei d'atraí-la de buolta pa l triato. Quando Wagner soube que Holtei staba bejitando Minna an sue auséncia, i qu'el l'habie apersentado a un guapo rapaç, un comerciante local, las relaçones antre l regente i l diretor se tornórun abiertamente hostis. Ne l final de 1838 la cumpanha deberie se apersentar an [[Mitau]]. Wagner pegou un resfriado mui fuorte, mas mesmo assi Holtei ansistiu para qu'el biajasse junto culs outros. L triato ne l qual Wagner tubo que trabalhar an Mitau era gilado, i l qu'era un simples resfriado se trasformou nua [[febre tifóide]], que puso an risco la bida de l cumpositor. Quando la cumpanha regressou la Riga, Holtei fui fuorçado a abandonar la cidade, pus ls rumores suscitados pula sue scandalosa reputaçon atingiran un punto de saturaçon. Un nuobo diretor fui nomeado, mas la direçon de l triato tamien decidiu çpedir Wagner, por cunsidrá-lo un sério risco, yá qu'el poderie ser preso por díbedas la qualquiera momiento. La situaçon tornou-se ansustentable para Wagner, que praticamente tubo que fugir de Riga para scapar de ls sous credores<ref name="grobe" />. El nun tenie sequiera un passaporte<ref name="David Wright" />, que le habie sido negado pulas outoridades a mando de ls credores justamente para prebenir tal fuga. === Paris 1839-1842 === [[Fexeiro:Richard Wagner 1842.jpg|thumb|left|250px|Wagner an [[Paris]], [[1842]]. Zeinho por Ernst B. Kietç.]] Ando por mar até [[Londres]]<ref name="David Wright" />, Wagner seguiu para [[Paris]]<ref name="grobe" />, adonde fui tentar la suorte. Mas la cidade staba dominada naqueilha época por ua figura gigantesca: l cumpositor judiu-alman [[Giacomo Meyerber]]. Para alhá de ser grande cumpositor, Meyerber era tamien un astuto home de negócios. Cun sous spetaclos grandiosos i calculados satamente para sastifazer l gusto de l público, el mantenie l [[monopólio]] de la belheterie de la [[Ópera de Paris]]. Las tentatibas de Wagner d'ancenar ''De las Liebesberbot'' an Paris fracassórun, i sues díbedas se acumulórun, culminando na sue prison por díbedas<ref name="David Wright" /> an outubre de 1840. Fui na prison que Wagner treminou la partitura de la sue terceira ópera, ''[[Rienzi]]'', qu'el ampeçara an Riga. Assi que saliu de la prison, mas, Wagner yá tenie na cabeça l'eideia dua outra ópera, ''[[Dar fliegende Holländer|Le Baisseau Fantóme]]'' (''L Nabio Fantasma''), i ampeçou la cumpó-l'eimediatamente. Ua de las purmeiras anspiraçones fui la própia biaige até Paris, an que, an cierto momiento, l cumpositor ambarcou nun bielho nabio, anfrentando ua terrible tempestade<ref name="David Wright" />. La situaçon fizo Wagner lembrar de la lenda de l "[[Houlandés Boador|Houlandés Maldito]]"<ref name="Massin 759" />. La partitura quedou pronta a 19 de nobembre de 1841. Ne ls radadeiros meses an [[Paris]], Wagner cunseguiu ganhar algun denheiro fazendo arranjos de partituras de óperas de [[Donizetti]] para canto i pianho. Essa stada de Wagner na capital francesa nun fui un zastre total. El fui apersentado la [[Franç Liszt|Liszt]]<ref name="David Wright" />, la [[Berlioç]], i la Meyerber. La reaçon de l famoso mestre an relaçon al moço cumpositor nun fui hostil. Meyerber fizo todo que puode para ajudar Wagner, screbendo cartas de recomendaçon a bários triatos de la Almanha. An márcio de 1841, Meyerber screbiu l seguinte al diretor de la ópera de Dresden, nua carta cumplementar a la partitura cumpleta de ''Rienzi'' que Wagner mandara al mesmo diretor<ref name="David Wright">Wright, 1965</ref>: {{quote1|Heirr Richard Wagner de Leipzig ye un moço cumpositor que ten nun solamente ua sólida eiducaçon musical mas tamien muita eimaginaçon; para alhá desso el ten ua ampla cultura literária i sue situaçon merece la simpatie de sou paíç natal an todos esses aspetos. Sou grande zeio ye tener sue ópera "Rienzi" repersentada an Dresden. You achei alguas partes qu'el tocou para mi dessa obra chenas d'eimaginaçon i cunsidrable eifeito dramático.}} Wagner screbiu a el an agradecimiento: {{quote1|Que Dius le deia alegrie an todos ls dies de sue guapa bida i preserbe sous uolhos de to pesar ye la prece sincera de sou mui debotado çcípulo i serbidor, Richard Wagner.}} An abril de [[1842]], el i sue mulhier deixórun Paris<ref name="David Wright" />, liebando cunsigo to sue música i ls inda inacabados manuscritos de ''Le Baisseau Fantóme''. === La bida an Dresden === Grácias a l'anfluéncia de Meyerber, Wagner cunseguiu strear ''Rienzi'' ne l Triato de la Corte de Dresden la [[20 d'outubre]] de [[1842]] cun grande sucesso<ref name="David Wright" /><ref>Massin, 1997, p 760</ref>, i lougo depuis fui nomeado ''[[Kapellmeister]]'' ó diretor artístico i regente de l mesmo triato. Ó seia, ua spece de "rei" de la bida musical na cidade. L cargo era bitalício i l salairo mui buono. An [[2 de janeiro]] de l'anho seguinte ye streado ''Dar fliegende Hollände''<ref name="David Wright" /> (l'agora acabado ''Le Baisseau Fantóme''). Tamien an Dresden streou mais ua ópera de Wagner, ''[[Tannhäuser und dar Sängerkrieg aus Wartburg|Tannhäuser]]'' an [[19 d'outubre]] de [[1845]]<ref name="grobe" />, cun pouco sucesso<ref name="Massin 761">Massin, 1997, p 761</ref>. L'obra habie sido cumpletamente scrita na cidade, i treminada an [[13 d'abril]]. Nua ida para [[Berlin]] ancuontrou [[Felix Mendelssohn|Mendelssohn]]. Nessa época tamien besitou Albert, un de sous armanos, cuja filha Johanna zampenhou l papel de Eilisabeth an ''Tannhauser''<ref name="David Wright" />. Nessa época, l cumpositor se antressa cada beç mais pul [[Triato na Grécia Antiga|drama griego]], an particular pula trilogie [[Oresteia]] de [[Ésquilo]]. Pa la criaçon de ''[[Lohengrin (ópera)|Lohengrin]]'' l'outor leu ls clássicos griegos. El ampeçou a associar la culidade de ls dramas culs mitos de ls pobos, i cunsidrou que poderie rializar l mesmo porcesso an relaçon a las lendas germánicas assi cumo ls griegos. Wagner çcubriu l'obra de [[Jacob Grimn]], i passou a studar épicos almanes i la [[mitologie nórdica]]. Un de sous scritores faboritos era l poeta [[Wolfran bon Schenbach]], cuja obra ''[[Parzibal]]'' serbiu d'anspiraçon para dues de sues obras, ''Lohengrin'' i ''[[Parsifal]]''. La purmeira tubo sou libreto treminado an nobembre de 1845, i l'obra fui cumpletada an [[28 d'abril]] de [[1848]]. Nessa obra, Wagner zambolbe l cunceito de la "melodie cuntínua"<ref name="Massin 761" />. === Atebidades rebolucionárias === Se quejisse, an Dresden Wagner poderie liebar ua bida tranquila i libre de preocupaçones financeiras, totalmente dedicado a la sue arte. I serie esso que tenerie acuntecido se el nun tubisse se metido an política. Todo ampeçou quando Wagner tentou antroduzir ua série de reformas na orquestra de l triato, cujo percipal oubjetibo era melhorar l zampenho de ls musiqueiros a un nible que le sastifizisse. Ls salairos éran baixos, i ls musiqueiros fuorçados a trabalhar demales, cun prejuízo a la salude i queda ne l nible de culidade. Ua de las purmeiras cousas que Wagner notou fui la çcrepáncia einorme antre ls salairos eirrisórios de ls musiqueiros de l'orquestra i las somas sorbitantes angariadas por ciertos cantores solistas cun mui menos talento musical; essa anomalia el staba çpuosto a corregir. Musiqueiros bielhos deberian ser aposentados, i strumientos bielhos sustituídos por outros nuobos. L sistema de promoçon deberie ser baseado ne l talento musical, nun ne l tiempo de serbício. Al ansistir nessas reformas, Wagner passou a ser mui mal bisto puls sous superiores. An febreiro de [[1848]], ne l mesmo més an que [[Karl Marx|Marx]] i [[Friedrich Angels|Angels]] publicórun l [[Manifesto de l Partido Quemunista]], stourou na Fráncia la reboluçon que depós [[Luís Filipe I de Fráncia|Luís Filipe]], l rei burgués. Als gritos de ''liberté, l'égalité ó la mort'', sublebaçones stourórun por to la [[Ouropa]] contra las [[monarquia absoluta|monarquias absolutas]]. Na [[Eitália]] i na Almanha alguns de ls reboltosos tenien por oubjetibo a unificaçon de ls respetibos países. Wagner tamien quedou entusiasmado puls eideales rebolucionairos. De repente, la música passou para segundo praino nas sues preocupaçones eimediatas i la política pa l purmeiro. Ne l mesmo anho, l'agitador anarquista russo [[Mikhail Bakunin]] se refugiou an Dresden, i el i Wagner se ounírun an streita amisade. Solamente nua sociadade almana totalmente trasformada Wagner podie ber la possibelidade de rializaçon de ls sous eideales. Ls eideales de Wagner nessa época éran fuortemente [[anarquismo|anarquistas]], i el odiaba la pomposidade i la perbersidade de la corte de Dresden. El sonhaba cula criaçon dua nuoba sociadade almana, na qual l ''Bolk'' ancontrarie spresson nua nuoba cultura almana. Mobido por esses eideales, Wagner antrou pa l ''Baterlandsberein'', un partido político fundado an márcio de 1848 para lutar pul stablecimiento de la [[democracie]]. Alhá, Wagner, Bakunin i outros rebolucionairos çcutian reboluçon, [[republicanismo]], [[socialismo]], [[quemunismo]] i [[anarquismo]]. Sue mai faleciu an [[9 de janeiro]] de [[1848]]. An júnio, Wagner juntou-se a la Guarda Quemunal Rebolucionária i publicou dous poemas rebolucionairos i un artigo. L purmeiro desses poemas, ''Gruss aus Sachsen an die Wiener'' (Saudaçones Saxanas als Bienenses) parabenizaba ls austríacos por tenéren fuorçado sou amperador a fugir, i ancitaba ls saxones la seguiren l'eisemplo. L segundo, ''Die alte Kampf ist's gegen Osten'' (La Bielha Luita ye contra l Leste) cunclamaba a ua cruzada contra la Rússia reacionária. Ne l'artigo antitulado "Que relaçon eisiste antre l'ampreitada republicana i la monarquia?", Wagner çcribe la nuoba utopia saxónica que surgirie passado la queda de la monarquia, cun [[sufrágio ounibersal]], un eisército de l pobo, cungresso unicameral i ua nuoba eiquenomie burguesa. La [[8 de maio]] de [[1849]] Wagner publicou un artigo anónimo ne l ''Bolksblätter'' antitulado "La Reboluçon". Era un testo altamente anflamatório, glorificando la diusa Reboluçon. Anque anónimo, naide parecie tener dúbedas a respeito de l'outoria. La [[1 d'abril]] Wagner regeu ua apersentaçon pública de la [[Sinfonia mº 9 (Bethoben)|Nona Sinfonia de Bethoben]]. Ne l final de l'apresentaçon Bakunin se liebantou de l meio de la plateia, apertou a mano de Wagner i dixe bien alto para que todos oubissen que, se to música que yá fui scrita fusse se perder na cunflagraçon mundial que staba para acuntecer, esta sinfonia pul menos tenerie que ser salba. La [[3 de maio]] de 1849 l rei de la Saxónia recusou las eisigéncias de ls democratas i ourdenou que la Guarda Quemunal se dissolbisse. Nua reunion stremamente saltada que se seguiu na mesma tarde, ls nembros de l ''Baterladsberein'' decidiran ouferecer resisténcia armada a las outoridades, que cuntou cula participaçon de Wagner<ref name="David Wright" />. El correu a la casa de l tenor Tichatschek i persuadiu l'aturdida mulhier de l tenor a antregar las armas que sou marido guardaba an casa; a seguir fui anspecionar las barricadas. Tropas [[Prússia|prussianas]] stában a camino de la cidade, la fin de smagar la reboluçon. Wagner tomou posse de las ampressoras de l ''Bolksblätter'' i mandou amprimir panfletos rebolucionairos, al mesmo tiempo que mandaba sou amigo Semper anspecionar las barricadas i mandaba cumprar granadas<ref name="David Wright" />. Wagner passou la sesta-feira [[4 de maio]] junto cun Bakunin. Ne l die seguinte las purmeiras tropas prussianas entrórun an Dresden, i habie luitas pula cidade to. Wagner subiu a a torre de la Kreuzkirche, qu'era outelizada puls rebeldes cumo un eicelente punto d'ouserbaçon. D'alhá, el lançou mensaiges atadas la piedras la Heiubner i Bakunin subre ls mobimientos de las tropas inimigas. Wagner passou la nuite na torre, sob bumbardeio cuntino de las tropas prussianas. Ne l die seguinte el scapou, fui até sue casa i fugiu cun Minna pa la cidade de Chemnitç (antes [[Karl-Marx-Stadt]]), para deixá-l'an lugar siguro; mas para horror deilha, el resolbiu buoltar pa l centro de la rebolta. An Dresden habie luitas casa la casa, i na prefeitura acupada pul rebeldes, ls homes stában zanimados i saustos passado seis nuites sin drumir. Wagner fui çpachado para Freiberg para chamar reforços. Mas antes que Wagner podisse retornar la Dresden cun reforços de tropas la reboluçon yá tenie sido smagada. Wagner juntou-se la Heiubner i Bakunin a camino de Freiberg i sugeriu qu'eilhes montassen un gobierno probisório an Chemnitç. Naqueilha nuite, Wagner i Bakunin drumiran ne l mesmo sofá. Quando Wagner acuordou, Bakunin i Heiubner tenien fugido. Wagner correu para adonde staba Minna, i ls dous debrebe abandonórun l paíç. === Eisílio 1849-1860 === Ls líderes de la rebolta, [[Mikhail Aleksandrobitch Bakunin|Bakunin]], Otto Leonhardt Heiubner i August Röckel fúrun [[pena de muorte|cundenados a la muorte]] (mais tarde las sentenças fúrun quemutadas an [[prison perpétua]]), i se Wagner ousasse poner ls pies an qualquiera território alman tenerie l mesmo çtino, yá que ls monarcas absolutistas stában todos ounidos contra el. Wagner se biu anton oubrigado a passar onze anhos fura de la Almanha. Fui un eisílio amargo pa l cumpositor. El nun gustaba de [[Londres]], de Paris nin de la [[Suíça]], falaba mal l [[Léngua francesa|francés]] i achaba duro suportar la bida fura de la Almanha. La rota de fuga passaba por [[Weimar]], adonde Liszt acuolheu Wagner i Minna por alguns dies. Liszt dou algun denheiro la Wagner i acunselhou qu'el fusse para Paris, anquanto Minna quedarie cun Liszt. Wagner çpediu-se anton cun grande emoçon de a mulhier i de l'amigo i seguiu a las priessas pa la capital francesa, seguindo ua rota sugerida por Liszt que passaba pula Suíça i era menos probable que fusse bigiada pula polícia. Un die an Paris Wagner antrou na loija Schlesinger de [[partitura]]s i [[strumiento musical|strumientos musicales]] i biu que Meyerber staba alhá. Al oubir la boç de Wagner, Meyerber se scondiu atrás dua [[cortina]], mas Wagner l puxou d'alhá. Meyerber, bastante ambaraçado, nun querie cumbersar nin ser bisto na cumpanha de l notório rebolucionairo fugitibo<ref name="David Wright" />, l que ye bastante cumprensible; afinal de cuntas, Meyerber era na época Oufecial de la Corte Rial de la Prússia. Passado essa cúrtie stada an Paris, Wagner seguiu pa la Suíça, adonde passarie la maior parte de ls sous anhos d'eisílio, percipalmente an [[Zurique]]. Sue mulhier juntou-se a el meses mais tarde. Anque silado, las óperas de Wagner cuntinában sendo repersentadas na Almanha i cuntinában le rendendo denheiro, l que nun ampedie que l cumpositor cuntinasse cheno de díbedas, debido als sous hábitos perdulairos. Minna staba cada beç mais rabugenta. Solo seis meses depuis de casados eilhes yá habien se apartado i pensado an se [[dibórcio|diborciar]]. Depuis se reuniran de nuobo, mas las brigas, separaçones i reuniones cuntinórun. Eilha nun aprobaba de maneira nanhue l cumportamiento de l marido, i nunca l perdou pul sou ambolbimiento na reboluçon de Dresden, que çtruira para siempre ls sous suonhos dua bida sigura cumo a mulhier dun ''[[Kapellmeister]]''. An outubre de [[1848]], yá ampeçara l trabalho na gigantesca saga ''[[L Anielho de l Nibelungo]]'', un trabalho heircúleo cuja criaçon poética i cumposiçon musical cunsumirian al to 26 anhos de la bida de l cumpositor. [[Fexeiro:Mathilde Wesendonck by Karl Ferdinand Sohn, 1850.jpg|thumb|left|220px|Pintura de Mathilde, la moço i guapa mulhier de Otto Wesendonck (1850).]] An outubre de [[1850]] Otto Wesendonck, un rico ampresairo, parceiro nua firma de [[seda]] de [[Nuoba Iorque]], chegou la [[Zurique]] cun sue moço mulhier Mathilde.<ref name="David Wright" /> Wagner conheciu l casal, i se ancantou cula moço i guapa Mathilde, sue sensibelidade poética i gusto pula música. Otto tamien era un home de grande cultura i refinamiento, i passou a ajudar Wagner de muitas maneiras, anclusibe financeiramente.<ref>Massin, 1997, p 764</ref> Ampeçou-se ua abundante troca de correspondéncia antre Wagner i ls Wesendoncks. Ne l mesmo anho son publicados ls artigos ''Die Kunst und die Rebolution'' an febreiro i ''De las Judentun in dar Musik''<ref name="De las Judentun in dar Musik" /> an setembre. Yá ne l'ampeço de l'anho seguinte ye publicado l'artigo ''Ouper und Drama''<ref name="Ouper und Drama" />, an que l cumpositor define la ópera cumo ua globalidade, i nun solamente música i triato<ref name="Massin 763">Massin, 1997, p 763</ref>. An [[1857]] ls Wesendoncks custruíran ua manson próssima al lago de Zurique,<ref name="David Wright" /> nun lugar chamado "Muntanha Berde". An sous magníficos jardines fui custruída ua segunda casa, que Mathilde batizou de ''Asyl'' (refúgio), que serie segundo eilha "un berdadeiro refúgio de paç i amisade"; Otto propós que Wagner fusse morar alhá junto cun Minna. Wagner aceitou l cumbite, agradecido; hai mui tiempo qu'el staba a la percura dun lugar eisolado i calmo adonde el podisse cumpor an paç. Minna cuidarie de la casa, i la perspetiba de bibir a poucos metros de çtáncia de la sue Musa ancantaba Wagner. Quanto a la relaçon qu'eisistia antre Wagner i Mathilde, Otto sabie de todo i nun se amportaba. Solo Minna nun sabie de nada. Antre nobembre de 1857 i [[1 de maio]] de [[1858]] Wagner cumpós cinco cançones para boç i pianho subre poemas d'outoria de Mathilde, chamadas de ''Wesendonck Lieder'', que fúrun orquestradas mais tarde. La peixon antre eilhes ye clara ne l testo dessas cançones. Nessa mesma época, Wagner anterrompeu la cumposiçon de ''[[Siegfried]]'' (''[[De las Rheingold]]'' i ''[[Die Walkure]]'' yá habien sido cumpuostas) i ampeçou a cumpor ''[[Tristan und Eisolde]]''. Wagner nun buoltarie a trabalhar ne l ''Anielho'' por siete anhos. Todas las nuites ne l ''Asyl'' habie serones filosófico-literairo-musicales ne ls quales se çcutie anterminabelmente [[Schopenhauer]], [[budismo]], abstraçones anteletuales i las bases filosóficas de l'arte. Minna tamien era cumbidada, mas era praticamente eignorada. Minna se sentie houmilhada i ansultada por essa mulhier brilhante i atraente que to manhana benie cumbersar cun sou marido, dirigindo a eilha quando mui ua ó outra frase cundescendente. Minna staba ciente de que sue própia beleza staba se smaecendo, i tomaba [[ópio]] i outras drogas para alebiar ls sintomas dun mal cardíaco que l'acometie. Wagner bie sue relaçon cun Mathilde cumo ua spece de quemunhon spritual antre dues [[alma gémea|almas gémeas]] que se antendian purfeitamente i cumpartilhában ls mesmos eideales d'arte i cultura. [[Fexeiro:DrapersTristanIsolde.jpg|thumb|250px|Antre 1857 i 1858, Wagner anterrompeu la cumposiçon de ''[[Siegfried]]'' i ampeçou a cumpor ''[[Tristan und Eisolde]]''. Na eimaige, l casal na cuncepçon de Heirbert Draper (1863–1920).]] Ua cierta manhana d'abril de 1858,<ref>Massin, 1997, p 765</ref> Minna biu un ampregado salir de sue casa carregando uns rolos de papel. Eilha l detebe i eisaminou l qu'el staba carregando. Habie papel de música scrita por Wagner, l rabisco de l prelúdio de ''Triston i Eisolda'' i, junto cun este, ua carta d'amor de Wagner la Mathilde. Aqueilho que Minna yá suspeitaba agora staba cunfirmado. Eilha antrou antempestibamente ne l quarto adonde staba Wagner i sfregou la carta na cara del. El pediu a eilha que se acalmasse i nun fazisse scándalo. A seguir, Minna fui tener cun Mathilde i, proferindo ampropérios, sfregou la carta na cara deilha tamien. L'escándalo fui tan grande que Wagner i Minna fúrun oubrigados a deixar l ''Asyl''. Anquanto eilha boltou pa la Saxónia, el partiu para Beneza. Wagner i Minna se separórun, dessa beç an defenitibo, i l dibórcio bieno lougo depuis. Minna nunca fui capaç d'antender l sou marido; eilha ye l modelo de Fricka an ''[[Die Walkure]]''. De Beneza, Wagner fui spulso an márcio de 1859, buoltando para Zurique, i stablecendo-se an [[Lucerna]]. An agosto el treminou la partitura de ''Triston i Eisolda''. Ne l fin d'anho, el fui la Paris, passando bários meses naqueilha cidade, cumbidado pul própio amperador [[Napoleon III]] a montar ''[[Tannhäuser und dar Sängerkrieg aus Wartburg|Tannhäuser]]''. Assi Wagner cunseguiu pala purmeira beç rializar sou suonho de montar ua ópera sue an Paris, mas l spetaclo treminou an albrote, cun baias, apupos i manifestaçones de zapreço al cumpositor alman. Wagner atribuiu grande parte dessas agitaçones als çcípulos de Meyerber que, segundo el, benirun açagar l sou spetaclo. L famoso ansaio de Wagner, ''De las Judentun in dar Musik'' (L Judaísmo na Música) ye an parte un ataque contra Meyerber<ref name="grobe" />. === Don Pedro II === [[Fexeiro:Richard and Cosima Wagner.jpg|thumb|left|250px|Richard i Cosima Wagner.]] Inda an márcio de 1857 l'ambaixador brasileiro an Leipzig apareciu inesperadamente an Zurique trazendo ua mensaige para Wagner. Sue Majestade Amperial [[Don Pedro II]], Amperador de l [[Brasil]], staba mui antressado ne l trabalho de Wagner, i querie qu'el fusse pa l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]]. Wagner quedou tan surpreso, el nun podie acraditar. El mandou partituras ricamente ancadernadas i outografadas de ''[[L Nabio Fantasma]]'', ''[[Tannhäuser und dar Sängerkrieg aus Wartburg|Tannhäuser]]'' i ''[[Lohengrin (ópera)|Lohengrin]]'' pa l Brasil, i quedou aguardando ua repuosta. Passórun-se muitos meses, i la repuosta nun bieno. Wagner pensou que tenie sido albo dua brincadeira. Solo muitos anhos mais tarde, quando l própio Pedro II cumpareciu para cumprimentá-lo pessonalmente ne l purmeiro Festibal de [[Bayreuth]], ye que Wagner quedou sabendo que l'antresse de l'amperador na sue obra era berdadeiro. Inda hoije puode-se ler ne l libro de bejitas de l'hotel an Bayreuth marcado modestamente: Nome: Pedro II Acupaçon: amperador. Ye de se specular por que Wagner quedou esperando ua repuosta i nun oubtebe nanhue; mas l mais probable ye que, por maior que fusse l'antresse de Pedro II an trazer Wagner pa l Brasil, sous menistros l téngan dissuadido. Afinal de cuntas, nun debemos mos squecer de que Wagner na época era cunsidrado un rebolucionairo criminoso, percurado pula polícia na própia Almanha. === Luís II i Cosima === An sous onze anhos d'eisílio Wagner tentou bárias bezes oubter [[anistia]] junto al rei João de la Saxónia, mas an ban. An [[1860]], finalmente, l'anistia fui cuncedida, i Wagner puode antrar de nuobo an território alman. Ne l final de 1861 el retoma l'obra ''[[Die Meistersinger bon Nurnberg]]'', treminando l libreto ne l final de janeiro de l'anho seguinte. Antretanto, Wagner staba nua situaçon ruin, marcada por biaiges i díbedas. Chegou la se sconder an [[Stuttgart]] antre márcio i abril de [[1864]]<ref name="Massin 766">Massin, 1997, p 766</ref>. Antretanto, an [[10 de márcio]], [[Luís II de la Babiera|Luís II]] torna-se rei de la [[Babiera]] cun solo dezenobe anhos d'eidade, cula muorte de sou pai, l rei [[Maximeliano II de la Babiera|Maximeliano II]]. L nuobo rei era alto, fuorte i guapo; tenie gusto requintado, era grande apreciador de las artes, i ferboroso admirador de Wagner i sue música. Ua de las purmeiras cousas que l rei fizo assi que subiu al trono fui mandar chamar Richard Wagner a la sue corte<ref name="David Wright" />, que fui recebido an [[4 de maio]]. Luís II era [[homossexual]], mas l'atraçon qu'el sentie por Wagner era spritual, nun física. Era l génio musical qu'el admiraba. Antretanto, libros, artigos i até mesmo filmes (cumo ''[[Ludwig (filme)|Ludwig]]'' de Bisconti) ténen aparecido abentando ua possible relaçon homossexual antre Wagner i Luís. L rei assumiu todas las díbedas de Wagner i cuncediu a el ua penson de quatro mil florines por anho, suficiente para bibir luxuosamente. Wagner passou a residir anton nua manson chamada Billa Pellet, próssima a la residéncia de berano de l rei, [[Castielho de Berg]], junto al [[lago Starnberger]] (adonde mais tarde Luís II morriu afogado). Todos ls dies la carruaige rial benie buscar l cumpositor para lebá-lo al palácio, adonde el passaba horas de puro arroubamiento çcutindo arte cul rei. Ne l berano de [[1864]] chegórun a la Billa Pellet [[Hanes bon Bulow]], l regente, pianista i grande amigo i admirador de Wagner, qu'habie regido bárias de sues óperas, i sue mulhier [[Cosima Wagner|Cosima]], la filha de Franç Liszt, que Wagner conhecera quando eilha era inda nino. L casal quedou hospedado na residéncia de Wagner i, pouquíssemo tiempo mais tarde, Cosima staba prenha, mas nun de Hanes. L regente, bastante doente naqueilha época, puode nun tener percebido mui bien l que staba acuntecendo, mas quando el se dou por si yá era tarde demales. Sue mulhier Cosima i Wagner stában apaixonados. L pai de Cosima achou essa relaçon abominable i se deprimiu mais inda quando Cosima le cuntou que querie se cumberter al [[protestantismo]] para se casar cun Wagner. Cosima cunseguiu oubter l dibórcio de Bulow an [[1870]]. Wagner recebira l'ambora de la muorte de Minna an Dresden quatro anhos antes. Wagner i Cosima se casórun la [[25 d'agosto]] de 1870<ref name="grobe" />. Cosima rebelou-se ua cumpanheira mui mais cumprensiba de l que Minna. Eilha era ua mulhier refinadíssema, i nun era para menos; afinal de cuntas, eilha era filha de [[Franç Liszt]]. Mesmo las relaçones de Wagner cun outras mulhieres nun l'apoquentában; eilha conhecie l'alma de l marido, sabie de l qu'el percisaba. Habie antre eilhes ua fidelidade perfunda, ls dous chegórun até mesmo a fazer un pato: quando Wagner morrisse, eilha morrerie junto cul, "nua spece de [[eutanásia]]", l que lembra l final de ''Triston i Eisolda''. Lembra tamien l duplo [[suicídio]] de [[Adolf Hitler|Hitler]] i [[Eiba Braun]] ne l poneran de la chancelarie de [[Berlin]] an abril de [[1945]], ó Brunnhilde se jogando subre la pira funerária de Siegfried. Wagner nun tubira nanhun filho cun Minna, mas cun Cosima el tubo trés: Eisolda, Eiba i [[Siegfried Wagner|Siegfried]]. [[Fexeiro:Wagner family 1881.jpg|thumb|250px|La família Wagner i amigos an [[1881]]. Arriba, de la squierda a la dreita: Blandine bon Bulow, Heinrich bon Stein (porsor de Siegfried), Cosima i Richard Wagner i Paul bon Joukowsky (amigo de la família); ambaixo, de la squierda a la dreita: Eisolde, Daniela bon Bulow, Eiba i Siegfried.]] An [[1865]], las bultosas somas que l rei de la Babiera staba gastando cun Wagner, sin falar ne l cuntrole que l cumpositor eisercia subre la política de l reino atrabeç de l sou amigo, causórun ua crise custitucional que puso a peligro la corona de Luís II. L rei nun tubo nanhue soluçon senó banir Wagner de la Babiera an [[6 de dezembre]].<ref name="Massin 766" /> Cun Cosima, Wagner fui anton se stablecer an [[Tribschen]] na [[Suíça]], mas la generosa penson de Luís II cuntinou a ser paga. Wagner i Cosima stában jantando tranquilamente na sue residéncia de Tribschen quando chegou ua [[carta]] de Luís, la [[15 de maio]] de [[1866]]. L rei staba çpuosto a renunciar al trono i abandonar todo para ir bibir junto la Wagner. La situaçon era delicada. Cun mui tato, Wagner i Cosima screbírun a el dezindo que, se l rei cometisse essa loucura, Wagner perderie sue penson, jogando a todos nua situaçon calamitosa. Wagner acunselhou a el que fusse paciente, se dedicasse als sous deberes para cula nacion, i l deixasse criar sues obras an paç. La situaçon política era alarmante. Cumo parte de ls prainos de [[Bismarck]] pa la [[unificaçon almana]], la [[Prússia]] staba pristes a declarar guerra a la [[Áustria]]. La Babiera tenerie que scolher un de ls lados nessa guerra. Scolheu l lado de la Áustria, que fui derrotada. Mas Bismarck permitiu que Luís II cunserbasse la sue corona. An [[1868]] Wagner trabou amisade cun [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], anton porsor de [[filologie]] an [[Basileia]]<ref name="David Wright" />, que passou a frequentar assiduamente la sue casa de Tribschen. Ls dous se ancontrórun ne l fin de l'anho an Leipzig. La relaçon cun Nietzsche fui mui special na bida de Wagner, yá que Nietzsche era sou fiel admirador i bie neste la possibelidade dua cultura superior, de total afirmaçon a la bida. Inda assi, essa relaçon special acabou an mútua zeiluson, na medida an que Nietzsche passou a zacreditar la cultura cumo forma d'emancipaçon i perseguir ua ética cumo stética de l'eisisténcia. Un de ls puntos de zeinterisse de Nietzsche pula obra de l cumpositor éran ls frequentes puntos an quemun cula temática i las preocupaçones crestianas.<ref name="Massin 761" /> L ciclo de l [[Anielho de l Nibelungo]] inda nun staba cumpleto, mas la streia de [[De las Rheingold]] se dou an [[Munique]] la [[22 de setembre]] de [[1869]] sob l patrocínio de Luís II, contra la buntade de Wagner, que planeijaba guardar la streia pa l nuobo triato qu'el staba planeijando custruir an [[Bayreuth]].<ref>Massin, 1997, p 768</ref> Ne l'acuordo que Wagner habie assinado cul rei de la Babiera, assi i todo, Luís era propiatairo de todas las [[partitura]]s, cun dreito l'ancená-las adonde bien antendisse. La streia de [[La Balquíria]] se dou ne l mesmo Triato de la Corte de Munique, la [[26 de júnio]] de [[1870]], tamien contra la buntade de Wagner, que nun stubo persente nessa streia nin na anterior. Ne l'auditório stában persentes [[Franç Liszt|Liszt]], [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Camille Saint-Saëns|Saint-Saënes]] i l biolenista Joseph Joachin. L paíç staba nun clima de guerra, i l público adorou las donzelas guerreiras de Wagner. L público reagiu cun aplausos i obaçones al grito de batailha de Brunnhilde, i a las palabras de Wotan ''denn wo kuhn Kräfte sich regen, de la rat' ich ouffen zun Krieg'' ("Quando poderes audaciosos se anfrentan, you giralmente acunselho la guerra"), l público to se liebantou i aplaudiu, trasformando l spetaclo nun berdadeiro espetaclo de chaubenismo germánico, para ambaraço d'alguns franceses persentes, antre eilhes Saint-Saënes. La [[Guerra Franco-Prussiana|guerra antre la Fráncia i la Prússia]] stourou la [[19 de júlio]]; desta beç todos ls stados almanes stában ounidos cula Prússia, anclusibe la Babiera. La guerra treminou cula proclamaçon de l [[Ampério Alman]] (Segundo Reich). La Luís II fui permitido preserbar sue corona, assi cumo a outros príncepes almanes, mas agora submetidos al Rei de la Prússia ([[Cáiser|Kaiser]] ó Amperador Alman). === L purmeiro Festibal de Bayreuth === [[Fexeiro:Richard Wagner at Bayreuth.jpg|thumb|left|250px|Wagner an Bayreuth, puode-se ber Liszt al pianho; pintura de Georg Papperitç.]] Hai mui tiempo Wagner sonhaba cula custruçon dun triato que fusse ua meca, un centro de peregrinaçon pa ls amantes de sue arte de to l mundo. Luís II, que tenie peixon pula arquitetura i adoraba custruir majestosos castielhos i suntuosos palácios, apoiaba Wagner nesse porjeto. Mas las finanças de l reino stában cumbalidas pula guerra, i habie fuorte ouposiçon política la mais esse porjeto nababesco. Houbo, antoce, deficuldades de financiamiento. Wagner recebiu perpuostas de [[Londres]], [[Chicago]], i até mesmo de [[Pedro II de l Brasil |Pedro II]], amperador de l [[Brasil]], que le ouferecian ajuda i un local pa la custruçon de l triato, mas ne l final el acabou scolhendo [[Bayreuth]]. Bários motibos l liebórun a fazer essa scolha. La cidade quedaba na [[Babiera]], mas próssima a la frunteira norte, acupando ua posiçon geográfica próssima al centro de l território alman. Nun habie alhá nanhue temporada teatral regular, nanhun [[spa]] ó centro turístico por acerca; ó seia, nada para zbiar l'atençon ó cuncorrer cul sou festibal. I las outoridades cierta mente apoiarian un porjeto que trarie nuobo comércio i darie nuoba bida al local. L único defeito de la cidade — mas esso Wagner solo çcubririe mais tarde — era ser demasiado [[chuba|chubiosa]]. Wagner bolou un sistema de financiamiento an que ricos patrocinadores de l mundo anteiro cumprarian ''Patronatscheine'', cédulas de patrocínio que darien dreito la [[poltrona]]s durante l festibal. Houbo poucas bendas, i l squema falhou. L porjeto se arrastrou por bários anhos até que Luís II, juntamente cula Duquesa Heilena de la Rússia, l [[Sulton]] de la [[Turquie]] i l [[Quediba]] de l [[Eigito]] benirun an socorro de Wagner. La [[21 de nobembre]] de [[1874]] Wagner colocou la dupla barra final na partitura de ''[[Götterdämmerung]]''. La cumposiçon de l Anielho staba finalmente treminada.<ref>Massin, 1997, p 769</ref> La [[13 d'agosto]] de [[1876]] tubo ampeço l purmeiro [[Festibal de Bayreuth]]. Ua berdadeira galáxia de celebridades de l mundo anteiro se çlocou para Bayreuth para assistir al eibento. Antre eilhes, podemos citar: [[Guilherme I de la Almanha|Guilherme I]], Amperador de la Almanha; Pedro II, Amperador de l Brasil; Luís II, Rei de la Babiera; Friedrich Nietzsche i sue armana Eilizabeth; antre ls cumpositores: Franç Liszt, [[Camille Saint-Saënes]], [[Anton Bruckner]], [[Pyotr Eilyich Tchaikobsky]]. === Muorte an Beneza === [[Fexeiro:Wahnfried05b.JPG|thumb|250px|[[Túmulo]] de Richard i Cosima Wagner ne l jardin de la residéncia an [[Bayreuth]].]] La cumposiçon de ''[[Parsifal]]'', la radadeira ópera de Wagner, fui ampeçada an [[Bayreuth]] an agosto de [[1877]], i treminada la [[13 de janeiro]] de [[1882]]. Streou la [[30 de júlio]] de l mesmo anho. Nessa época el yá zambolbe un porblema cardíaco, sofrendo sou purmeiro [[ataque cardíaco]]. Ne ls radadeiros anhos de bida, Wagner adquiriu l'hábito d'ir passar todos ls [[ambierno]]s na [[Eitália]]; el siempre detestou l [[friu]]. An setembre de 1882 el deixou Bayreuth pula radadeira beç i fui para [[Beneza]]<ref name="grobe" /> cula mulhier i ls filhos, i alhá se anstalou ne l Palazzo Bendramin, anton de propiadade de l Duque della Grazie. La família Wagner acupou ua suíte de dezoito aposentos, qu'el decorou magnificamente i mandou borrifar de [[perfume]]s delicados. Iban besitá-lo Liszt, l regente judiu [[Heirmann Lebi]] (l purmeiro a reger ''Parsifal''), l [[pianista]] judiu [[Joseph Rubinstein]] (assistente musical de Wagner zde 1872), l pintor judiu [[Paul Jukobsky]] — durante to la sue bida, Wagner siempre tubo muitos amigos judius — l cumpositor [[Angelbert Humperdinck]]. Wagner i Cosima lian sous outores prediletos: [[William Shakespeare|Shakespeare]], [[Johann Wolfgang bon Goethe|Goethe]], [[Friedrich Schiller|Schiller]] i [[Calderón de la Barca]]. A las bezes Wagner tocaba al pianho algua fuga de Bach. Na radadeira bejita que fizo la Wagner, la [[13 de janeiro]] de [[1883]], Liszt tocou ua peça que cumpós d'amprobiso, ''La Gondole Lugubre''. La peça figura la procisson dua [[góndola]] fúnebre puls [[canhal|canhales]] de Beneza. Parece que Liszt pressentie qu'esta serie sue radadeira bejita. Satamente un més mais tarde, an [[13 de febreiro]], Wagner morriu subitamente dun ataque cardíaco<ref name="David Wright" />, ne ls braços de Cosima i cercado puls filhos. Sou [[anterro]] fui rializado an Bayreuth. Passado la muorte de Wagner, la direçon de l [[Festibal de Bayreuth]] passou para sue biúda, Cosima. Eilha renunciou an [[1906]], i sou filho [[Siegfried Wagner|Siegfried]] assumiu la direçon. Cosima i Siegfried morrírun ambos an [[1930]], i la direçon de l festibal passou anton pa la biúda de Siegfried, Winifred Wagner. Winifred era [[nazista]] i mui amiga de [[Adolf Hitler]], por esso al final de la guerra eilha fui cundenada a la prison cun ''[[sursis]]'' i afastada de la direçon de l triato; assumiran anton sous dous filhos, Wieland i [[Wolfgang Wagner|Wolfgang]]. Wieland morriu an [[1966]], i Wolfgang cuntinou ne l cargo até [[2008]].<ref>{{citar web|url=http://musica.uol .com.br/ultnot/afp/2008/04/29/ult280u1602.jhtn|titulo=Wolfgang Wagner deixa puosto de diretor de l Festibal de Bayreuth|publicado=[[UOL]]|data=29 d'abril de 2008|acessodata=8 de nobembre de 2008}}</ref> == Cuntrobérsias == Richard Wagner screbiu alguns [[ansaio]]s [[antissemitas]] i por essa rezon, i pul aspeto nacionalista de sue obra, sue eimaige fui ampanada ne l [[seclo XX]] pul fato de l [[nazismo]] té-lo tomado cumo eisemplo de la superioridade de la música i de l'anteleto almanes, cuntrapondo-lo a musiqueiros tamien [[Romantismo|románticos]] cumo [[Felix Mendelssohn|Mendelssohn]], qu'era [[judiu]]. L'ansaio mais polémico fui ''De las Judentun in dar Musik''<ref name="De las Judentun in dar Musik" />, publicado an [[1850]], ne l qual el atacaba l'anfluéncia de judius na [[Cultura de la Almanha|cultura almana]] an giral i na música an particular. Nesta obra çcribe ls judius cumo: "ex-canibales, agora treinados para ser agentes de negócios de la sociadade". Segundo Wagner, ls judius corrompírun la [[léngua almana|léngua de l paíç]] adonde biben zde hai geraçones. La sue natureza, cuntina Wagner, torna-los ancapazes de penetrar l'eissencia de las cousas. La crítica era dirigida particularmente als cumpositores judius [[Giacomo Meyerber]] i [[Felix Mendelssohn]], que éran sous ribales. Wagner ansistia an defender que ls judius que bebian na Almanha deberian abandonar la prática de l judaísmo i se antegrar totalmente a la cultura almana. Anque, por essas rezones, ser giralmente tachado d'antissemita, Wagner siempre tubo amigos i colaboradores judius durante sue bida anteira.<ref>Millington, Varry (Ed.) (1992). ibid page 164.</ref> === Segeses de las óperas === [[Fexeiro:Heirmann Winkelmann 1895.jpg|thumb|left|190px|Heirmann Winkelmann cumo Lohengrin, 1895.]] Hai alguas segeses cuntrobersas subre óperas de Wagner, cumo ''[[Parsifal]]'' i ''[[Die Meistersinger bon Nurnberg]]'', segundo las quales alguas personaiges serien caricaturas anti-semitas — mui ambora nun haba refréncia splícita als judius an nanhue ópera de Wagner, nin mençones subre l judaísmo an sous testos a respeito de sues própias óperas. Segundo esta anterpretaçon, Mime i Alberich an "L Anielho de l Niebelungo" i Kundry i Klingsor an ''Parsifal'', son caricaturas anti-semitas. Mime diç "You tengo l maior cuidado para sconder heipocritamente ls mius pensamientos íntemos". La figura de Mime, l sou própio nome (''mime, mimetos'' senefica "eimitaçon" an [[Léngua griega|griego]]), deberian sugerir l'eideia de que ls judius solo son capazes d'eimitar i que corrompen la lenguaige. Albericht sonha cul poder. Ambos perecen miserabelmente. Assi i to, ls segetas que bibiran antes de la [[Segunda Guerra Mundial]] — notadamente [[Max Heindel]], an sue obra literária "''Ls Mistérios de las Grandes Óperas''"<ref>{{Refréncia a libro | Outor = Max Heindel | Títalo = Ls Mistérios de las Grandes Óperas | Eiditora = The Rosicrucian Fellowship | Anho = 1987 | Páiginas = 176 | ID = ISBN 0-911274-88-X }} </ref><ref>{{citar web |url=http://www.fraternidaderosacruç.org/mdgo.htn |titulo=Ls Mistérios de las Grandes Óperas |acessodata=[[17 de dezembre]] de [[2007]] |outor=[[Max Heindel]] |publicado=Fraternidade Rosacruç }} </ref> — fázen outra análeze, sin qualquiera refréncia al anti-semitismo. Segundo eilhes, la maior parte de las óperas de Wagner, mais notadamente ''[[Parsifal]]'', ''[[Lohengrin (ópera)|Lohengrin]]'' i ''[[Tannhäuser und dar Sängerkrieg aus Wartburg|Tannhäuser]]'', son [[Parábola (figura de stilo)|parábolas]] para eilustrar alguns mistérios de l [[Cristandade]] sob la ótica [[Soterismo|sotérica]], sin relaçon algua cun eideias anti-semitas. An ''Parsifal'', por eisemplo, Klingsor i sou jardin mágico repersentarian las naturezas anferiores de l [[ser houmano]], contra l qual [[Percebal]], l protagonista "inocente casto", deberie lutar. Kundry serie l simblo de l cuorpo físico, qu'oura sirbe als eideales superiores de l [[Santo Graal|Graal]], oura sirbe al mal (Klingsor). La passaige an que Percebal cai an tentaçon, beisa Kundry i depuis sente las feridas causadas an Amfortas por Klingsor repersentarie l'home quando adquire la ''birtude'' an detrimiento de l'inocéncia, que solo puode ser alcançada quando l'home bence la tentaçon i passa la çcernir l bien de l mal. Eesiste ua cierta relaçon antre las óperas desse cumpositor. [[Lohengrin]], de la ópera ''[[Lohengrin (ópera)|Lohengrin]]'', ye filho de Percebal, de la ópera ''Parsifal''. Lohengrin era un de ls cabalheiros de Parsifal. ''L Anielho de l Niebelungo'', ambora sue açon nun seia ligada al Cristandade, ye anterpretado por esses outores cumo ua eilustraçon de l zambolbimiento anterior, persente i feturo de l'houmanidade, usando eilemientos de a mitologie nórdica, traçando bários paralelos cun libros de la [[Bíblia]] cumo l [[Génesis]] (eiquibalente a la ópera ''L Ouro de l Reno'') i l [[Apocalipse]] (eiquibalente a la ópera ''L Crepúsclo de ls Diuses''). == Anfluéncia i legado == [[Fexeiro:Bayreuth Festspielhaus 2006-07-16.jpg|thumb|250px|L [[Bayreuth Festspielhaus|triato de ópera de Bayreuth]] an 2006.]] Wagner cuntribuiu seneficatibamente pa l'arte i la cultura. Durante sue bida, l cumpositor anspirou deboçon antre sous seguidores, gerando tamien un grupo d'oupositores. Antre ls seguidores stan [[Anton Bruckner]] i [[Hugo Wolf]], para alhá de [[César Franck]], [[Heinri Duparc]], [[Ernest Chausson]], [[Jules Massenet]], [[Alexander bon Zemlinsky]], [[Hanes Pfitzner]], antre outros. [[Gustab Mahler]] chegou a citar que "…eisistiu solamente Bethoben i Wagner". La reboluçon harmónica de l [[seclo XX]] de [[Claude Debussy]] i [[Arnold Schoenberg]] ([[Modernismo]] tonal i atonal, respetibamente) yá fúrun associadas la ''Tristan''. L cumpositor tamien cuntribuiu pa ls percípios i la prática de la [[Maestro|regéncia]]. Sou ansaio ''Uber De las Dirigiren''<ref name="Uber De las Dirigiren" /> ([[1869]]) eiboluiu l trabalho de [[Heitor Verlioç]] i propós que la regéncia era ua forma de reinterpretaçon de l trabalho musical, al ambés dun simples macanismo de sincronia de l'orquestra. La tradiçon de la regéncia que seguiu las eideias de Wagner ancluiu artistas cumo [[Hanes bon Bulow]], [[Arthur Nikisch]], [[Wilheln Furtwängler]] and [[Heirbert bon Karajan]]. Na ária de óperas, Wagner rializou seneficatibas mudanças nas cundiçones d'apersentaçon. El fui l purmeiro a eidealizar la diminuiçon de las luzes de l palco durante cenas dramáticas, i fui an sou [[Bayreuth Festspielhaus|triato de ópera de Bayreuth]] adonde se fizo l'uso de l'orquestra rebaixada pula purmeira beç. L cumpositor anfluenciou seneficatibamente tamien la [[literatura]] i la [[filosofie]]. [[Friedrich Nietzsche]] faç parte de l sou círclo de cuntatos durante la [[década de 1870]], i sou purmeiro trabalho publicado ''[[L Nacimiento de la Tragédia ne l Sprito de la Música]]'' propós la música wagneriana cumo l renacimiento antuiçon i antoxicaçon na cultura ouropeia an ouposiçon a la decadéncia de l racionalismo (usando cumo refréncia [[Dioniso]] i [[Apolo]]). Ne l [[seclo XX]], [[W. H. Auden]] cunsidrou Wagner cumo talbeç un de ls maiores génios, anquanto [[Thomas Mann]] i [[Marcel Proust]] recebírun grande anfluéncia, i çcutian l'outor an sues [[nobela]]s. Antretanto, nin to reaçon la Wagner fui positiba. Por un tiempo, la música de la Almanha fui debeda antre ls admiradores de Wagner i ls de [[Johannes Vrahms]]; este, cul ajuda de l crítico [[Eduard Hanslick]], adotaba formas tradecionales i lideraba un mobimiento cunserbador, contra las inobaçones de Wagner. L cunceito wagneriano de l ''[[Leitmotib (música)|Leitmotib]]'' tubo grande anfluéncia an dibersas [[trilha sonora|trilhas sonoras]] de l [[seclo XX]], ancluindo eisemplos célebres cumo la música de [[John Williams]] pa la série de [[filme]]s ''[[Star Wars]]''. Na [[música popular]], l [[heiaby metal]] ye cunsidrado cumo tenendo anfluéncia an dibersos cumpositores, ancluindo Wagner. La banda stado-ounidense d'heiaby metal [[Manowar]] dedicou la cançon "The March" (sétima faixa de ''[[Warriors of the World]]'') al cumpositor.<ref>{{citar web|url=http://www.metal-temple .com/anterbiew.asp?id=59|titulo=Anterbiew with Joey DeMaio, Scott Columbus of Manowar|outor=Makis|data=15 d'abril de 2002|publicado=Metal Temple|lengua=anglés|acessodata=16 d'outubre de 2008}}</ref> Yá l'alman [[Klaus Schulze]] dedicou sou álbun ''[[Timewind]]'' ([[1975]]) a la muorte de Wagner.<ref>{{citar web|url=http://www.allmusic .com/albun/timewind-r83577|titulo=Timewind > Oberbiew|outor=Mike DeGagne|lengua=anglés|publicado=allmusic|acessodata=16 d'outubre de 2008}}</ref> El tamien outelizou l'apelido Richard Wahnfried an parte de sue çcografie.<ref>{{citar web|url=http://www.klaus-schulze .com/faq.htn|titulo=Frequently Asked Questiones|outor=Klaus Schulze|lengua=anglés|publicado=Sítio oufecial de Klaus Schulze|acessodata=16 d'outubre de 2008}}</ref> Ne l cinema, bersones adatadas de la [[Cabalhgada de las Valquírias]] fúrun ousadas ne ls filmes ''[[Apocalypse Now]]'', de [[Francis Ford Coppola]], i ''[[Eil mio nome è Nessuno]]'', de [[Ennio Morricone]]. Esse trecho de ''[[Die Walkure]]'' ye frequentemente ousado cumo stereótipo de la [[Grand Ópera]]. Fui lançado an [[1983]] un filme subre la bida de l cumpositor, ''Wagner''<ref>{{citar web |url=http://www.eimdb .com/title/tt0085107/ |titulo="Wagner" (1983) |acessodata=[[16 de dezembre]] de [[2007]] |publicado=[[Anterneta Mobie Database]] |lengua=[[Léngua anglesa|anglés]] }} </ref>. == Obra == {{aneixo|[[Aneixo:Lista de las obras de Richard Wagner|Lista de las obras de Richard Wagner]]}} Einúmaras inobaçones pa la música fúrun trazidas por Wagner, tanto an tenermos de [[cumposiçon musical|cumposiçon]] quanto an tenermos de [[orquestraçon]]. Wagner spandiu i anriqueciu las possibelidades de la [[orquestra sinfónica]], chegando a ambentar un nuobo strumiento, la [[trompa wagneriana]]. Ua eideia qu'aprimorou, yá que nun fui l purmeiro l'outelizá-la, cunsistia an eidantificar un personaige, un oubjeto ó ua eideia atrabeç dun motibo musical, ''[[Leitmotib (música)|Leitmotib]]'' (ó motibo cundutor<ref>Massin, 1997, p 757</ref>). Quando se oube l tema musical, eimediatamente ben a a minte l personaige, l'oubjeto ó l'eideia que l'outor zeia andicar. Cumo cumpositor de [[ópera]]s, criou un nuobo stilo, grandioso, cuja anfluéncia subre la música de la época i posterior fui fuorte. Polémico al stremo, angariou al longo de la bida einúmaros zafetos. Para alhá de musiqueiro era tamien poeta i screbiu l [[libreto]] de todas las sues óperas, anclusibe la tetralogie [[L Anielho de l Nibelungo]], an que la [[mitologie nórdica|mitologie germánica]] recibe ua spresson dramático-musical. Pa l'ancenaçon deste i doutros spetaclos grandiosos que cuncebiu, custruiu cula ajuda d'amigos i de l rei [[Luís II de la Babiera]] l [[Bayreuth Festspielhaus|triato de ópera de Bayreuth]]. Wagner se preocupaba cun todos ls detalhes, an todas las fases de la criaçon dua obra d'arte ó drama musical: zde l'eilaboraçon literária de l testo enicial, sue trasformaçon nun poema, [[cumposiçon musical]], orquestraçon, até cada detalhe de l'ancenaçon. Por eisemplo: la purmeira ópera de L Anielho de l Nibelungo, ''[[L Ouro de l Reno]]'' ampeça cun un mergulho [[riu Reno|naquel riu]], adonde ancontramos las míticas [[Ninfa (mitologie)|filhas de l Reno]] a nadar alegremente na corrienteza. Para criar l'ampresson de qu'eilhas stan rialmente nadando, era neçaira la criaçon de máquinas speciales. Wagner superbesionou pessonalmente la criaçon dessas máquinas, assi cumo todos ls outros detalhes de l'ancenaçon. Ua outra inobaçon antroduzida por Wagner: an Bayreuth nun se bé l'orquestra nin l regente, cuncentrando-se l'atençon de l público sclusibamente ne l que se passa subre l palco. Inda assi, alguns critican esse procedimiento, alegando que l sonido de l'orquestra sal abafado i perde un pouco de la sue poténcia. Nesse sentido, puode-se dezir que l'obra wagneriana ye un ''[[Gesamtkunstwerk]]'' ó "obra d'arte total". Ambora l'eideal d'antegraçon total de las artes, triato, poesie i música, yá fusse parte de l'ampreitada ouperística zde l sou nacimiento cun [[Claudio Monteberdi]] an [[Florença]], ralas bezes un criador se ambolbiu an todas las fases de l porjeto cul mesmo nible de perseberança que Wagner. L'obra wagneriana suscitou l'aparecimiento dun nuobo tipo de cantor, l ''[[Heildentenor]]'' (literalmente: "tenor heiróico"), un [[tenor]] de resisténcia física straordinária i grande poténcia bocal, capaç d'anfrentar papéis cumo [[Siegfried]], [[Tristan und Eisolde|Triston]] i [[Tannhäuser (oupera)|Tannhäuser]], an qu'el ten que cantar i repersentar quaije ininterrutamente por dues horas i meia ó mais. Wagner repersentou pa la [[Cultura de la Almanha|cultura almana]] de l [[seclo XIX]] l mesmo que [[Giuseppe Verdi|Berdi]] repersentou pa la [[Cultura de la Eitália|cultura eitaliana]]: ua spece de ícone cultural, i aglutinador de la [[Nacionalismo|eidantidade nacional]] quando l paíç inda staba an formaçon. Ambaixo segue un apanhado de las obras de l cumpositor.<ref>{{citar web |url=http://www.classicalarchibes .com/bios/codn/wagner.html |titulo=CLASICAL MUSIC ARCHIBES: Biography of Richard Wagner |acessodata=[[16 de dezembre]] de [[2007]] |outor=Michael Kennedy i Joyce Bourne |anho=1996 |publicado=Cuncise Oxford Ditionary of Music, 4th eidition |lengua=[[Léngua anglesa|anglés]] }} </ref> === Óperas === Las óperas son l percipal legado artístico de Wagner, podendo ser debedidas an trés períodos. L purmeiro período ampeçou quando l cumpositor tenie dezanobe anhos, cun sous purmeiros rabiscos de ''[[Die Hochzeit]]'' (''L Casamiento''), que Wagner abandonou inda ne l'ampeço, an [[1832]]. Las purmeiras trés óperas treminadas fúrun ''[[Die Fen]]'' (''Las Fadas'') (1833-1834), ''[[De las Liebesberbot]]'' (''Amor Proibido'') (1835-1836) i ''[[Rienzi]]'' (ó tamien: ''Rienzi, l Radadeiro de ls Tribunos'') (1838-1840). Sou stilo de cumposiçon ye cumbencional i inda nun eisibian las inobaçones que marcórun l cumpositor na stória de la música. L segundo período ye cunsidrado cumo tenendo mais culidade. El ampeça cun ''[[Dar fliegende Holländer]]'' (''L Houlandés Boador''; ó ''Le Baisseau Fantóme'', ''L Nabio Fantasma'') (1840-1841), seguido de ''[[Tannhäuser und dar Sängerkrieg aus Wartburg|Tannhäuser]]'' (1843-1845) i ''[[Lohengrin (ópera)|Lohengrin]]'' (1846-1848). Las radadeiras óperas de Wagner marcan l terceiro período. Alguns críticos oupinan que ''[[Tristan und Eisolde]]'' (''Triston i Eisolda'') (1857-1859) ye la maior ópera de l cumpositor. ''[[Die Meistersinger bon Nurnberg]]'' (''Ls Mestres Cantores de Nurembergue'') (1862-1867) ye sue única [[comédia]] inda an repertório (a anterior ''De las Liebesberbot'' ye squecida) i ua de las óperas mais longas inda sendo apersentadas. ''[[Dar Ring ç Nibelungen]]'' (''L Anielho de l Nibelungo'') ye ua tetralogie de quatro óperas baseadas na [[mitologie germánica]]. L'obra lebou binte i seis anhos para ser cumpletada, eisigindo cerca de quinze horas para ser eisecutada. Eilha ye cumpuosta por ''[[De las Rheingold]]'' (''L Ouro de l Reno'') (1853-1854), ''[[Die Walkure]]'' (''La Balquíria'') (1854-1856), ''[[Siegfried (ópera)|Siegfried]]'' (1856-1857 i 1864-1871) i ''[[Götterdämmerung]]'' (''Crepúsclo de ls Diuses'') (1869-1874). La ópera final de Wagner, ''[[Parsifal]]'' (1877-1882), fui scrita especialmente pa l'abiertura de l ''[[Bayreuth Festspielhaus]]'', sendo baseada na lenda [[Cristandade|crestiana]] de l [[Santo Graal]]. Wagner splorou bastante a mitologie germánica, an special refréncias cumo l [[Edda an berso]], la [[saga Bölsunga]] i la [[Cançon de ls Nibelungos]]<ref>{{citar web |url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A12644606 |titulo=Richard Wagner's Ring Cycle - Antrodution |acessodata=[[17 de dezembre]] de [[2007]] |data=[[11 d'agosto]] de [[2006]] |publicado=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] |lengua=[[Léngua anglesa|anglés]] |citacao=Wagner tok anspiration fur eilements of the storyline fur the Ring fron a number of sources, principally the huge Nordic saga Bolsunga Saga, and the eipic German poen, The Nibelungenlied. {{t}} Wagner anspirou-se pa ls eilemientos de l'anredo de l Anielho [de de l Nibelungo] a partir de dibersas fuontes, percipalmente la grande saga nórdica Saga de ls Bolsungos (Bölsunga saga), i l épico poema alman, The Nibelungenlied. }} </ref>. Atrabeç de sues [[ópera]]s i [[ansaio]]s, Wagner defendiu ua nuoba forma de ópera, l "drama musical", an que todos ls eilemientos musicales i dramáticos son fundidos. Defrente d'outros cumpositores de ópera d'até anton, que giralmente delegában la tarefa de la scrita de l [[libreto]], Wagner era respunsable puls sous, ls quales éran referidos cumo "poemas". Wagner tamien zambolbiu un stilo de cumposiçon an que l papel de l'orquestra ye eigual al de ls cantores. === Para orquestra === Wagner habie cumpuosto trés abierturas lougo ne l'ampeço de sue carreira, l'abiertura mº 1 an ré menor de 1831, l'abiertura mº 2 an dó maior de 1832 i König Enzio, abiertura an mi menor de 1832. De l mesmo anho, la sinfonia an dó maior ye ua de las dues cumpuostas por Wagner, la única cumpletada. Streou an Leipzig ne l mesmo anho<ref>{{citar web|url=http://www.allmusic .com/work/symphony-in-c-manjor-wwb-29-c130556|titulo=Symphony in C manjor, WWB 29|outor=Joseph Stebenson|publicado=[[Allmusic]]|lengua=anglés|acessodata=2 de nobembre de 2008}}</ref> pula orquestra de la Gewandhaus, sendo bien recebida. Cun essa obra Wagner ampeçou sue fama cumo cumpositor. {{Scute | arquibo = Richard Wagner - Tristan und Eisolde - Borspiel.ogg | títalo = Prelúdio de Tristan und Eisolde | çcriçon = Simon Schindler, Fulda Symphonic Orchestra (2004) | arquibo2 = Wagner Bridal Chorus.ogg | título2 = Coro nupcial (''Treulich gefuhrt'') | çcrição2 = De l'ato III de Lohengrin. Por Kebin MacLeod | posiçon = dreita | stilo = font-size:smaller }} ''Christopher Columbus'' (''Cristóvão Colombo'') fui cumpuosta a partir de [[1834]], anquanto Wagner trabalhaba cumo [[maestro|regente]] an [[Magdeburgo]]. Amigo de Wagner, l poeta i dramatista Guido Theodore Apel l'ancuontrou cula peça "Christopher Columbus", zeiando ancená-la ne l triato an que l cumpositor trabalhaba. Wagner cumpós pa l'obra sob forma dua [[abiertura (música)|abiertura]]. Streando an [[1835]], sue purmeira eisecuçon fui un sucesso. Passado se mudar para Paris, l'obra tamien fui eisecutada.<ref>{{citar web|url=http://www.oldandsold .com/articles06/sy24.shtml|titulo=Richard Wagner - Oberture to The Apel's drama, "Christoph Columbus"|publicado=old and Sold|lengua=anglés|acessodata=2 de nobembre de 2008}}</ref> Cumpuosta an 1836, ''Polonia'' ye ua abiertura an dó maior. Yá ''Rule, Britannia!'' ye ua [[cançon]] [[patriotismo|patriótica]] [[Reino Ounido|británica]] adatada por [[Thomas Arne]] ne l [[seclo XVIII]]. Wagner screbiu ua abiertura baseada ne l tema, treminando an [[15 de márcio]] de [[1837]]. An mala situaçon financeira, l cumpositor l'ambiou para [[George Smart]], de la persidente de la [[Sociadade Filarmónica de Londres]] an [[Londres]],<ref name="David Wright" /> na sperança de ganhar reputaçon an tierras británicas.<ref>{{citar web|url=http://www.allmusic .com/work/rule-britannia-oberture-fur-orchestra-in-d-manjor-wwb-42-c74745|titulo=Rule Britannia, oberture fur orchestra in D manjor, WWB 42|outor=Adrian Corleonis|publicado=[[Allmusic]]|lengua=anglés|acessodata=2 de nobembre de 2008}}</ref> ''Eine Faust-Ouberture'' ye ua abiertura cumpuosta an 1840, sob anfluéncia de la nona sinfonia de Bethoben.<ref>{{citar web|url=http://www.allmusic .com/work/la-faust-oberture-fur-orchestra-in-d-minor-wwb-59-c65549|titulo=La Faust Oberture, fur orchestra in D minor, WWB 59|outor=Jennifer Hambrick |publicado=[[Allmusic]]|lengua=anglés|acessodata=16 de dezembre de 2008}}</ref> Parte de l terceiro ato de la ópera ''[[Götterdämmerung]]'', ''Trauermusik'' (''Marcha Fúnebre'') fui cumpuosta an [[1844]] an birtude de la muorte de [[Carl Marie bon Weber|Carl Weber]]. Sous restos mortales fúrun trasportados nua procisson an [[14 de dezembre]], al sonido de la marcha de Wagner.<ref>{{citar web|url=http://www.allmusic .com/work/trauermusik-fur-band-based-on-webers-euryanthe-wwb-73-c431583|titulo=Trauermusik, fur band (based on Weber's 'Euryanthe'), WWB 73|outor=Adrian Corleonis|publicado=[[Allmusic]]|lengua=anglés|acessodata=2 de nobembre de 2008}}</ref> L'obra de Weber anspirou la de Wagner, i ls dous se conhecian zde la época de cunduçon de Weber an Dresden. ''Träume''<ref>{{citar web|url=http://letras .ptierra .com.br/richard-wagner/902675/|titulo=TRÄUME letra (Richard Wagner)|obra=Letras|publicado=[[Tierra Networks]]|acessodata=2 de nobembre de 2008}}</ref> (''Suonhos''), an alhá maior para biolino i orquestra, fui cumpuosta an [[1857]] cumo un studo para ''[[Tristan und Eisolde]]''.<ref>{{citar web|url=http://www.musicwithease .com/wagner-traume.html|titulo=Träume - Wagner|publicado=Music With Ease|lengua=anglés|acessodata=2 de nobembre de 2008}}</ref> Yá an [[1864]] fui cumpuosta ''Huldigungsmarsch'' (''Marcha de Tributo''), para [[banda melitar]] an mi maior, an birtude de l décimo nono anibersairo de [[Luís II de la Babiera|Luís II]], an [[25 d'agosto]].<ref name="David Wright" /><ref>{{citar web|url=http://www.allmusic .com/work/huldigungsmarsch-fur-melitary-band-in-i-flat-manjor-wwb-97-c14662|titulo=Huldigungsmarsch, fur melitary band in I flat manjor, WWB 97|outor=Adrian Corleonis|publicado=[[Allmusic]]|lengua=anglés|acessodata=2 de nobembre de 2008}}</ref> Ls dous yá habien se ancontrado an [[4 de maio]], quando Wagner fui cumbidado a la corte de Luís a pedido de l própio. L cumpositor, que fugie custantemente por díbedas, habie tenido todas las díbedas pessonales assumidas pul rei. Cun dezoito minutos, ''Siegfried Idyll'' fui cumpuosta an 1870 fui tocada pa l'anibersairo de Cosima ne l final de l'anho seguinte.<ref name="David Wright" /> Antretanto, fui lançada solamente uito anhos passado debido a las debedas de Wagner.<ref>{{citar web|url=http://www.allmusic .com/work/siegfried-idyll-fur-small-orchestra-in-i-manjor-wwb-103-c44528|titulo=Siegfried Idyll, fur small orchestra in I manjor, WWB 103|outor=Roger Dettmer|publicado=[[Allmusic]]|lengua=anglés|acessodata=16 de dezembre de 2008}}</ref> ''Kaisermarsch'' (''Marcha al Cáiser'') fui treminada ne l'ampeço de 1871. Anque tener sido cumpuosta ouriginalmente para banda melitar, fui mais tarde modificada para orquestra cun un coral ne l fin.<ref>{{citar web|url=http://www.allmusic .com/work/kaisermarsch-heil-heil-den-kaiser-fur-male-chorus--orchestra-wwb-104-c42469|titulo=Kaisermarsch ("Heil! Heil! den Kaiser"), fur male chorus & orchestra, WWB 104|outor=Adrian Corleonis|publicado=[[Allmusic]]|lengua=anglés|acessodata=8 de nobembre de 2008}}</ref> An cierta altura de sue bida, las óperas de Wagner yá l'habien garantido reconhecimiento anternacional. Pa la celebraçon de l centenairo de la [[Declaraçon de la Andependéncia de ls Stados Ounidos de la América]], Wagner fui cuntratado para cumpor ua marcha pa l'ocasion. Cumpletada an febreiro de 1876, l'obra quedou coincida cumo ''Amarican Centennial March'' (''Marcha Centenária Amaricana''), an sol maior.<ref>{{citar web|url=http://www.allmusic .com/work/amarican-centennial-march-fur-orchestra-in-g-manjor-wwb-110-c58009|titulo=Amarican Centennial March, fur orchestra in G manjor, WWB 110|outor=Adrian Corleonis|publicado=[[Allmusic]]|lengua=anglés|acessodata=8 de nobembre de 2008}}</ref> === Para coral === [[Fexeiro:Wagnerdenkmal Berlin 1.jpg|thumb|right|250px|Memorial la Wagner an [[Berlin]], scultura por Gustab Eberlein (1903). Na base a la squierda, las personaiges [[Brunnhild]] i [[Siegfried]]; a la dreita, l poeta [[Wolfran bon Schenbach]].]] * Weihegruss (1843) * De las Liebesmahl dar Apostel (1843) * An Webers Grabe (1844) * Kinder-Katechismus (1873) === Para pianho === * Sonata an si bemol (1831) * ''Lied ohne Worte'' (1840) * Sonata an alhá bemol (1853) * Albumblätter an alhá bemol i dó (1861) === Cançones === * "Dar Tannenbaun" (1838) * "Les deux grenadiers" (1839-40) * "Les adieux de Marie Stuart" (1840) * "5 Gedichte bon Mathilde Wesendonck" (1857-58) === Libros i ansaios === Wagner fui tamien un scritor, outor de dibersos libros, poemas i ansaios an sue bida. Atualmente ye dibulgada tamien sue correspondéncia. Sous testos cobren ua bariadade de tópicos, ancluindo [[política]], [[filosofie]] i análezes detalhadas de sues própias óperas. An [[1849]], el treminou l libro ''De las Kunstwerk dar Zukunft'' (''L Trabalho Artístico de l Feturo'')<ref>{{citar web |url=http://users.belgacon.net/wagnerlibrary/prose/wagartfut.htn |titulo=The Art-Work of the Feture |acessodata=[[16 d'outubre]] de [[2008]] |outor=Richard Wagner |anho=1849 |formato= |publicado= |lengua=[[Léngua anglesa|anglés]] }} </ref> i publicou l'ansaio ''Die Kunst und die Rebolution'' (''La Arte i la Reboluçon''). Ne l'anho seguinte fui lançado l polémico ansaio ''De las Judentun in dar Musik'' (''L Judaísmo na Música'')<ref name="De las Judentun in dar Musik">{{citar web |url=http://reator-core.org/judaisn-in-music.html |titulo=Judaisn in Music (De las Judenthun in dar Musik) |acessodata=[[16 de dezembre]] de [[2007]] |outor=Richard Wagner |anho=1894 |lengua=[[Léngua anglesa|anglés]] }} </ref>, atacando l'anfluéncia de judius na cultura almana, direcionado contra cumpositores judius de forma giral, i [[Giacomo Meyerber]] an particular<ref name="grobe" />. Subre ópera specificamente, fúrun escritas las obras ''Ouper und Drama'' (''Ópera i Drama'')<ref name="Ouper und Drama">{{Refréncia a libro | Outor = Richard Wagner | Títalo = Oupera and Drama | Eiditora = University of Nebraska Press | Anho = 1995 | Páiginas = 416 | ID = ISBN 978-0-8032-9765-4 }} </ref><ref>{{citar web |url=http://books.gogle .com.br/books?id=GbXhBbPr2bEC&dq=%22opera+and+drama%22+%22richard+wagner%22&pg=PP1&ots=llU0iZYcQ4&sig=Hi80OlC_Ph8szmrEYA4WpOkB8N0&preb=http://www.gogle .com.br/search?hl=t-BR&q=%22opera+and+drama%22+%22richard+wagner%22&btnG=Pesquisar&sa=X&oi=print&t=title&cad=one-book-with-thumbnail |titulo=Oupera and Drama |acessodata=[[16 de dezembre]] de [[2007]] |outor=Richard Wagner |anho=1851 |formato=eimaiges |publicado=[[Google Book Search]] |lengua=[[Léngua anglesa|anglés]] }} </ref>, un libro subre la teorie de la ópera de 1850-1851 an que l cumpositor define la ópera cumo ua globalidade, i nun solamente música i triato<ref name="Massin 763" />, i ''Die Deutsche Ouper'' (''La Ópera Almana'')<ref name="Die Deutsche Ouper">{{Refréncia a artigo | outor = Richard Wagner | títalo = On German Oupera | berson = | eiditora = | data = [[1834]] | url = http://users.belgacon.net/wagnerlibrary/prose/waggern.htn | formato = [[XHTML]] | acessadoen = [[16 de dezembre]] de [[2007]] }} </ref>, un ansaio de 1851. Sue [[outobiografie]] fui ''Mein Leben'' (''Mie Bida'')<ref name="Mein Leben2">{{citar web |url=http://www.gutenberg.org/etext/5197 |titulo=My Life — Belume 1 by Richard Wagner |acessodata=[[16 de dezembre]] de [[2007]] |data=[[1 de febreiro]] de [[2004]] |publicado=[[Porjeto Gutenberg]] |lengua=[[léngua anglesa|anglés]] }} </ref><ref name="Mein Leben1">{{Refréncia a libro | Outor = Richard Wagner | Títalo = My Life | Eiditora = De la Capo Press | Anho = 1992 | Páiginas = 800 | ID = ISBN 978-0-306-80481-6 }} </ref><ref name="Mein Leben3">{{citar web |url=http://www.gutenberg.org/etext/5144 |titulo=My Life — Belume 2 by Richard Wagner |acessodata=[[16 de dezembre]] de [[2007]] |data=[[1 de febreiro]] de [[2004]] |publicado=[[Porjeto Gutenberg]] |lengua=[[léngua anglesa|anglés]] }} </ref> un artigo de 1865-1880. L'ansaio ''Uber De las Dirigiren'' (''Subre la Regéncia'')<ref name="Uber De las Dirigiren">{{citar web |url=http://www.gutenberg.org/etext/4523 |titulo=On Cunduting (Ueber De las Dirigiren) |acessodata=[[16 de dezembre]] de [[2007]] |data=[[1 d'outubre]] de [[2003]] |publicado=[[Porjeto Gutenberg]] |lengua=[[léngua anglesa|anglés]] }} </ref> fui lançado an 1869, i trata subre teorie i prática de [[Maestro|regéncia]]. Nel Wagner, propós que la regéncia era ua forma de reinterpretaçon de l trabalho musical, al ambés dun simples macanismo de sincronia de l'orquestra. Yá ''Religion and Art''<!--falta l nome ouriginal --> (''Religion i Arte'')<ref>{{Refréncia a libro | Outor = Richard Wagner | Títalo = Religion and Art | Eiditora = University of Nebraska Press | Anho = 1994 | Páiginas = 376 | ID = ISBN 978-0-8032-9764-7 }} </ref><ref>{{citar web |url=http://books.gogle .com.br/books?id=f95q_CZULlgC&dq=%22religion+and+art%22+%22richard+wagner%22&pg=PP1&ots=SAuJjDIofn&sig=DpCENLHn6BdDAMHiB54pPBSgbRM&preb=http://www.gogle .com.br/search?hl=t-BR&q=%22Religion+and+Art%22+%22richard+wagner%22&btnG=Pesquisar&sa=X&oi=print&t=title&cad=one-book-with-thumbnail |titulo=Religion and Art |acessodata=[[16 de dezembre]] de [[2007]] |outor=Richard Wagner |anho=1880 |formato=eimaiges |publicado=[[Google Book Search]] |lengua=[[Léngua anglesa|anglés]] }} </ref> ye un scrito de 1880. {{refréncias}} <span class="references-small"> * {{citar web |url=http://www.wagneroperas .com/andexwagnerbioportal.html |titulo= Wagner Ouperas -- Biography of Richard Wagner |acessodata=[[14 de janeiro]] de [[2008]] |outor=Bincent Bargas |data= |publicado=Sítio ''Wagner Ouperas'' |lengua=[[Léngua anglesa|anglés]] }} * {{Ref-libro |subrenome=Sadie |nome=Stanley |títalo=Dicionário Grobe de música: eidiçon cuncisa |eiditor=Jorge Zahar Ed. |local=Riu de Janeiro |publicaçon=1994 |id={{ISBN|85-7110-301-1}} }} * {{Ref-libro |subrenome=MASSIN, Jean; MASSIN, Brigitte |títalo=Stória de la Música Oucidental |eiditor=Nuoba Frunteira |local=Riu de Janeiro |publicaçon=1997 |id={{ISBN|85-209-0907-8}} }} * {{Ref-libro |subrenome=Watson, Derek |títalo=Richard Wagner: La Biography |eiditor=J M Dent & Sonidos |local=Londres |publicaçon=1979 |id={{ISBN|978-0460031660}} }} * {{citar web |url=http://www.musicweb-anternational .com/Wagner/wright.htn |titulo=THE GREAT COMPOSERS: WAGNER |outor=David C. F. Wright |data=1965 |publicado=MusicWeb |lengua=anglés |acessodata=17 d'outubre de 2008 }} </span> == {{Ber tamien}} == {{Correlatos |commons = Richard Wagner |wikisource = |wikiquote = Richard Wagner |wikelibros = |wikinoticias = }} * [[Trompa wagneriana]] * ''[[Gesamtkunstwerk]]'' * ''[[Leitmotib (música)|Leitmotib]]'' * ''[[Heildentenor]]'' * [[Festibal de Bayreuth]] * [[Bayreuth Festspielhaus]] * [[Cosima Wagner]] * [[Richard Wagner (família)]] == {{Ligaçones sternas}} == {{portal-Música Clássica}} * [http://www.luiç.deluca.non.br/wep/wagneremportugues.html Letras an pertués i an alman de óperas de Richard Wagner]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bn.br/fbn/musica/cgwagner.htn Richard Wagner 1813/1883] * [http://paginas .ptierra .com.br/arte/cumpositores/wagner.html Wilheln Richard Wagner]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://musicaclassica.fuolha .com.br/cds/09/biografie.html Cumpositor outodidata reboluciona ópera]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.classicos.hpg.eig .com.br/wagner.htn Wagner (1813-1883)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{link|en|http://oupera.stanford.edu/Wagner/ |Letras an alman d'alguas óperas de Richard Wagner}} * {{link|s|http://www.wagnermania .com/ |Wagnermania}} * {{link|es|http://www.archibowagner.anfo/ |archibowagner.anfo}} * {{IMSLP|id=Wagner%2C_Wilheln_Richard|cname=Wagner}} * {{ChoralWiki}} * [http://www.deutsche-biographie.de/sfz52508.html Biografie an alman] na [[Allgemeine Deutsche Biographie]] {{Óperas de Richard Wagner}} {{Biografies}} {{DEFAULTSORT:Wagner, Richard}} [[Catadorie:Richard Wagner| Richard Wagner]] [[Catadorie:Cumpositores de la Almanha]] [[Catadorie:Cumpositores de ópera]] [[Catadorie:Cumpositores clássicos de l Romantismo]] [[Catadorie:Polímatas|Richard Wagner]] [[Catadorie:Maestros de la Almanha]] [[Catadorie:Ansaístas de la Almanha]] [[Catadorie:Naturales de Leipzig]] mnbf0yc530a3qvui7asq69os9s2uqmv Thomas Edison 0 7606 108166 100460 2026-08-26T16:48:56Z ~2026-46122-75 15490 /* Carreira */ 108166 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Cientista |nome = Thomas Eidison |eimaige = Thomas Eidison2.jpg |tamanho = 200px |legenda = "L génio cunsiste nun por ciento d'anspiraçon i nobenta i nuobe por ciento de traspiraçon."<br /><small>Thomas Alba Eidison (''in'' Rebista Harper's, Setembre de 1932)</small> |nome_natibo = |nacimiento_data = {{dni|lang=t|11|2|1847|si}} |nacimiento_local = [[Milan (Ohio)|Milan]], [[Ohio]] |muorte_data = {{nowrap|{{muorte|lang=t|18|10|1931|11|2|1847}}}} |muorte_local = [[West Ourange (Nuoba Jérsei)|West Ourange]], [[Nuoba Jersey]] |causa_muorte = |pais_de_residencia = {{USA}} |nacionalidade = {{USAb}} [[Stados Ounidos|Norte-amaricano]] |etnicidade = |campo = [[Ambentor]], [[cientista]] i ampresairo. |anstituicao_trabalho = |alma_mater = |tese = |ourientador = |ourientado = |coincido_por = Ambençon de la [[Bumbilha ancandescente|bumbilha eilétrica ancandescente]] |anfluenciado = |premio = {{nowrap|[[Medalha Matteuci|Medalha Matteuci (1887)]]}}, {{nowrap|[[Medalha John Fritç|Medalha John Fritç (1908)]]}}, {{nowrap|[[Medalha Franklin|Medalha Franklin (1915)]]}} |cunjuge = Mary Stilwell (1871-1884)<br />Mina Eidison (1886-1931) |religiao = [[Deísta]] |assinatura = Thomas Alba Eidison Signature.sbg |notas = }} [[Fexeiro:A day with Thomas A. Edison.webm|thumb|thumbtime=1|upright=1.1|{{en}} ''A Day with Thomas Edison'' (1922)]] '''Thomas Alba Eidison''' ([[Milan (Ohio)|Milan]], [[Ohio]], {{dtlink|lang=t|11|2|1847}} — [[West Ourange (Nuoba Jérsei)|West Ourange]], [[Nuoba Jérsei]], {{dtlink|lang=t|18|10|1931}})<ref name="bio">{{citar web |url=http://memory.loc.gob/ammen/edhtml/edbio.html |publicado=Memory.loc.gob |outor= |títalo=The Life of Thomas La. Eidison|léngua2=en |data= |acessodata=8 de febreiro de 2010}}</ref> fui un [[ambentor]], [[cientista]] i ampresairo de ls [[Stados Ounidos]] que zambolbiu muitos çpositibos amportantes de grande antresse andustrial. ''L Bruxo de Menlo Park'' (The Wizard of Menlo Park), cumo era coincido, fui un de ls purmeiros ambentores a aplicar ls percípios de la porduçon maciça al porcesso de l'ambençon.<ref>{{citar web |url=http://ciencia.hsw.uol .com.br/10-ambencoes-çconhecidas-de-thomas-eidison.htn |publicado=Ciencia.hsw.uol .com.br |títalo=10 ambençones çconhecidas de Thomas Eidison |data= |acessodata=23 de febreiro de 2012 |outor=UOL }}</ref> Na sue bida, Thomas Eidison registrou 2.332 [[patente]]s.<ref name="bio" /> L [[fonógrafo]] fui ua de sues percipales ambençones. Outra fui l [[cinetógrafo]], la purmeira cámera cinematográfica bien-sucedida, cul eiquipamiento para amostrar ls filmes que fazie. Eidison tamien aperfeiçou l telifone, ambentado por [[Antonio Meuci]],<ref>{{citar web |url=http://query.nytimes .com/gst/abstrat.html?res=9D0DE4DC1F3EEF33A2575AC0A9659C94689FD7CF |outor= |titulo=ANTONIO MEUCCI'S ILLNESS. - Frunt Page - NYTimes .com |léngua=anglés|publicado=query.nytimes .com |data= |acessodata=11 de febreiro de 2011}}</ref> nun apareilho que funcionaba mui melhor. Fizo l mesmo cula máquina de screbir.<ref name="UOL - Eiducaçon">{{citar web |url=http://eiducacao.uol .com.br/biografies/thomas-alba-eidison.jhtn |títalo=Thomas Alba Eidison |acessodata=14 d'outubre de 2012 |outor= |coautores= |data= |anho= |mes= |formato= |obra= |publicado=UOL - Eiducaçon |páiginas= |léngua= |léngua2=t |léngua3= |lang= |citaçon= }}</ref> Trabalhou an porjetos bariados, cumo alimientos ampacotados la bácuo, un apareilho de [[centeilhas X]] i un sistema de custruçones mais baratas feitas de [[cuncreto]]. Antre las sues cuntribuiçones mais ounibersales pa l zambolbimiento tecnológico i científico ancontra-se la [[Bumbilha ancandescente|bumbilha eilétrica ancandescente]],<ref>{{citar web |url=http://super.abril .com.br/superarquibo/1988/cunteudo_111446.shtml |publicado=Super.abril .com.br |títalo=Thomas Eidison, l génio de la Bumbilha |data= |acessodata=23 de febreiro de 2012 |outor=Super Antressante }}</ref> l [[gramofone]], l [[cinescópio]] ó [[cinetoscópio]], l [[ditafone]] i l [[microfone]] de gránulos de carbon pa l [[telifone]]. Eidison ye un de ls precursores de la reboluçon tecnológica de l [[seclo XX]]. Tubo tamien un papel detreminante na andústria de l [[cinema]]. An 1969 fui ancluído ne l [[Outomotibe Preça de casa of Fame]]. == Viografie == Thomas Alba Eidison naciu nua família de classe média, an 11 de febreiro de 1847, an Milan [[Ohio]], [[Stados Ounidos]]. L pai, Samuel Eidison, canadiano d'ouriges [[Houlanda|houlandesas]], usa a mano al que puode: bende bugigangas, ye [[marceneiro]], [[carpinteiro]], negociante d'eimobles. La mai, Nancy Eiliot Eidison, ex-porsora canadiano, ten a cargo siete ninos, de las quales trés falecírun inda pequeinhas.<ref name="bio" /> Thomas ye l mais nuobo, i, por esso, sue mai le dedica special atençon. An 1853, la família mudou-se para Port Huron. Na scuola, la única de la cidadezinha, l rapaç tenie porblemas. Sou porsor, l padre Angle, dezie qu'el "ten l bicho ne l cuorpo, que ye un coça-bichinhos stúpido, que nun pára de fazer preguntas i que le custa a daprender". Para alhá desso, l garoto recusaba-se a fazer las liçones. Ban-se trés meses d'aulas i Thomas Eidison deixa la classe. Nunca mais buoltarie a frequentar ua scuola. La mai toma la sou cargo l'eiducaçon de l nino i el, por sou lado, daprende l que mais le antressa. Acaba por deborar todos ls libros de la mai cun temas subre ciéncia. Monta un laboratório de química ne l sóton i, de beç an quando, faç tembrar la casa. Arranja, antretanto, un amprego cumo [[ardina]] ne l camboio que faç la ligaçon antre [[Port Huron]] i [[Detroit]]. Bende jornales, sanduíches, doces i fruitas drento de ls camboios. L guarda de la staçon local deixa-lo guardar ls doces i ls jornales nun bagon bazio. Sobraba tiempo para leituras i para spriéncias ne l laboratório que, sorrateiramente, Eidison habie anstalado nun de ls bagones (cierta beç, l bagon pegou fuogo debido a las spriéncias qu'alhá amprendera). Agrában-se ls porblemas que ten culs oubidos i el queda xordo. Thomas daprendiu ne l [[código Morse]] i custruiu [[telégrafo]]s artesanales. Habie mais tarde d'apelidar cumo "Dot" (punto) la filha i "Dash" (traço) l filho. Frequentaba un curso i tornanaba-se telegrafista na tierra natal. Mas, cumo nun çpensa la cumpanha de ls strumientos, proboca outro acidente i quaije faç spludir l gabinete. == Carreira == Durante cinco anhos trabalhou por to la parte. Aprobeitou un amprego que tenie, a la nuite, para se antreter culas sues angenhocas. Para eibitar surpresas (a las bezes mete-se a drumir), ambenta un sistema eilétrico qu'ambia d'hora l'hora un senhal als bigilantes. Ambenta tamien ua rateira eilétrica para caçar ls ratos ne l quarto de la penson. Eidison registrou sou purmeiro ambento - ua máquina de botar, pula qual naide se antressou - quando tenie 21 anhos. Muda-se para [[Nuoba Iorque]] an 1869 para se stablecer cumo ambentor andependiente. Chega sfameado i sin denheiro. dous anhos mais tarde, ambentou un andicador outomático de cotaçones de la bolsa de balores. Bendiu-lo por 40 mil dólares i inda assinou un cuntrato cula Western Union, situaçon que le permitiu stablecer-se por cunta própia an [[Newark]], subúrbio de Nuoba York. Ne l Natal de 1871, casou-se cun ua moço de 16 anhos, Mary Stilwell, ua de sues ampregadas, qu'era perfuradora de fitas telegráficas. El la pediu an casamiento batendo ua moeda an código morse. Diç-se que, treminada la cerimónia, l noibo squeciu las núpcias, anfiou-se na ouficina i d'alhá solo buoltarie de madrugada. Mary morrerie duoze anhos depuis, de [[febre tifóide]]. Eidison se casarie mais ua beç, cun Mina Miller.<ref name="UOL - Eiducaçon"/> Ne ls dous casamientos, tubo seis filhos, trés de cada un. An 1876, yá famoso, la grandeza de sous recursos i l'amplitude de sues atebidades motibórun la custruçon dun berdadeiro centro de pesquisas an Menlo Park. Era quaije ua cidade andustrial, cun ouficinas, laboratórios, assistentes i técnicos capacitados. Nessa época, Eidison chegou a propor-se la meta de porduzir ua nuoba ambençon la cada dieç dies.<ref name="UOL - Eiducaçon"/> Nun chegou a tanto, mas ye berdade que, nun cierto período de quatro anhos, cunseguiu patentear 300 nuobos ambentos, l qu'eiquibale praticamente a ua criaçon la cada cinco dies. An 1877 ambentou l fonógrafo. L'apareilho cunsistia nun celindro cubierto cun [[papel d'alumínio]]. Ua punta aguda era pressionada contra l celindro. Conetados a la punta, quedában un diafragma (un çco fino nun recetor adonde las bibraçones éran cumbertidas de senhales eiletrónicos para senhales acústicos i al alrobés) i un grande bocal. L celindro era girado manualmente cunforme l'ouperador iba falando ne l bocal (ó chifre). La boç fazie l diafragma bibrar. Cunforme esso acuntecie, la punta aguda cortaba ua linha ne l papel d'alumínio. Quando la grabaçon staba cumpleta, la punta era sustituída por ua agulha; la máquina desta beç porduzia las palabras quando l celindro era girado mais ua beç. Thomas Eidison trabalhou nesse porjeto an sou laboratório anquanto recitaba la coincida cançon anfantil "Marie tenie un carneirinho" (Mary had la little lamb), i reproduzia-la. An 1878, cun 31 anhos, propós la si mesmo l zafio d'oubter luç a partir de l'einergie eilétrica. Outros pesquisadores yá habien tentado custruir bumbilhas eilétricas. Nernst i Swan, por eisemplo, habien oubtido alguns resultados, mas sous çpositibos tenien bida bastante cúrtie. Eidison tentou einicialmente outelizar filamientos metálicos. Fúrun necessairos einormes ambestimientos i miles de tentatibas para çcubrir l filamiento eideal: un filo d'algodon an parte carbonizado. Anstalado nun bulbo de bidro cun bácuo, calecie-se cula passaige de la corriente eilétrica até quedar ancandescente, sin mas derreter, sublimar ó queimar. An 1879, ua bumbilha assi custruída brilhou por 48 horas cuntínuas i, nas comemoraçones de l final d'anho, ua rue anteira, próssima al laboratório, fui eiluminada para demunstraçon pública. Eidison inda aperfeiçou l telifone (cul microfone la carbon ampregado até hoije), l fonógrafo, i muitas outras ambençones. An cunjunto, essas rializaçones modificórun ls hábitos de bida an to l mundo i cunsagrórun defenitibamente la tecnologie. Thomas Alba Eidison morriu a 18 d'outubre de 1931. Ancontra-se sepultado an ''Eidison National Storic Site'', [[West Ourange (Nuoba Jérsei)|West Ourange]], [[Cundado de Essex (Nuoba Jérsei)|Cundado de Essex]], [[Nuoba Jersey]] ne ls [[Stados Ounidos]].<ref>{{findagrabe|1630}}</ref> == Ambençones == [[Fexeiro:Fonograf 01 ubt.jpeg|thumb|squierda|250px| L fonógrafo de Eidison]] An 1868 patenteia sou purmeiro ambento, un cuntador outomático de botos. dous anhos depuis, atiradeira ua ampresa an [[Newark]], [[Nuoba Jersey]]. Ambenta un eiquipamiento eiletromecánico que trasmite telegraficamente las cotaçones de la bolsa de balores. Anriquece cula comercializaçon de l'apareilho i ambenta outros çpositibos sin aplicaçones comerciales. Cria un apareilho que facelita las trasmissones an [[código morse]]: ua pena eilétrica que simplifica la duplicaçon an [[mimeógrafo]]. L microfone de carbon, outro ambento, torna possible las trasmissones telefónicas.<ref>{{citar web |url=http://www.labras24horas .com.br/portal/l-que-thomas-eidison-prebiu-para-2011-ha-100-anhos-por-renan-roesler-hamann/ |publicado=Labras24horas .com.br |títalo=L que Thomas Eidison prebiu para 2011, hai 100 anhos? |data= |acessodata=23 de janeiro de 2012 |outor=Labras 24 Horas }}</ref> Muda-se para Menlo Park, [[Nuoba Jersey]]. Dibersifica sues pesquisas, abordando las mais dibersas [[tecnologie]]s. Aplica-se na ambestigaçon an [[telefonia]], aperfeiçoa l [[fonógrafo]], cria la purmeira [[bumbilha ancandescente]] cun [[filamiento de carbon]]. Trabalha yá cun ua grande eiquipe de profissionales, custrói l purmeiro [[dínamo]] d'alta poténcia. Patenteia muitas ambençones, cumo l [[gerador]] de [[alto bácuo]] pa la fabricaçon de bumbilhas, l cuntador d'eiletricidade, l regulador de corriente para máquinas de soldar eilétricas.<!--{{Áudio simples|Thomas Eidison Mary had la little lamb.ogg|Famosa grabaçon de la boç de Eidison, feita an 1927, an qu'el recria la purmeira grabaçon de sonido feita por el an 1877, usando l fonógrafo por el criado - "Mary had la little lamb"}}--> [[Fexeiro:Eidison and phonograph eidit2.jpg|thumb|dreita|200px|Retrato de Thomas Eidison]] An outubre de 1879 la Eidison ''Eiletric Light Cumpany'' ye yá ua poténcia eiquenómica dominando la época de l'eiletricidade ne ls [[Stados Ounidos]]. Patenteia la [[bumbilha]] ancandescente de filamiento fino de carbon a alto bácuo. L perduto, debido a la nuoba tecnologie, permite oumiento sustancial de la bida útele de l perduto. An 1883, passado tener çcubierto l [[eifeito Édison]], regista l purmeiro çpositibo termiónico, un [[díodo termiónico]] ó [[bálbula de Eidison]], precursora de la bálbula de rádio, ó [[bálbula termiónica]]. La ''Eidison General Eiletric'' ye fundada an 1888. Será un de ls maiores cunglomerados andustriales de l [[planeta]]. Fabrica todos ls tipos de çpositibos eilétricos, cumo [[gerador]]s, [[motor]]es, gigantescas bálbulas [[solenóide]]s. L'ampresa trasforma-se nun de ls maiores fabricantes [[Multinacional|multinacionales]]. Durante la [[Purmeira Guerra Mundial]], la [[General Eiletric]] entra ne l campo de [[metalurgie]] nabal, porduzindo gigantescas máquinas i nuobos eiquipamientos pa ls [[nabio]]s custruídos an dibersos [[staleiro]]s amaricanos. La GE entra ne l galho de la [[andústria química]], aperfeiçoando ls métodos de fabrico de nuobos perdutos i sustáncias. Eidison ye cunsidrado un de ls ambentores mais prolíficos de l sou tiempo, registrando 2.332 [[patente]]s an sou nome. Esse númaro ye çcutible, sendo que todos ls ambentos feitos puls ampregados de la "Eidison General Eiletric" éran registrados an sou nome. La maiorie desses ambentos nun ye cumpletamente ouriginal, mas las patentes cumpradas por Eidison fúrun melhoradas i zambolbidas puls sous numerosos ampregados. Eidison ten sido criticado por nun cumpartilhar ls sous créditos. == Ambentos cinematográficos == Thomas Eidison tubo un papel detreminante ne l surto de l'andústria de l cinema. San estes ls apareilhos qu'ambentou ó lançou ne l mercado: * [[Cinetógrafo]] (Kinetograph): máquina de filmar * Cinescópio ó [[Cinetoscópio]] (Kinetoscope): caixa cun eimaiges filmadas bistas ne l sou anterior * [[Cinefone]] (Kinetophone): berson de l cinescópio cun sonido síncrono gerado por un [[fonógrafo]] * [[Bitascópio]] (Bitascope): porjetor de filmes an tela == Filmes de Thomas Eidison == === Mudos === [[Fexeiro:EidisonEletricCar1913.jpg|thumb|dreita|[[Thomas Alba Eidison|Thomas Eidison]] anspecionando un carro eilétrico an 1913.]] [[Fexeiro:Thomas Alba Eidison using s dicatating machine.jpg|thumb|dreita|Thomas Eidison usando l [[Telifone]].]] [[Fexeiro:Frankenstein1910.jpg|thumb|dreita|Frankenstein: Filme porduzido ne ls [[Eidison Studios]].]] * 1895: ''The Eisecution of Mary Stuart'' * 1896: ''Fatima's Coche-Coche Beilce'' * 1896: ''Blackton Sketches, Ne l. 3'' * 1896: ''Blackton Sketches, Ne l. 2'' * 1897: ''Butterfly Beilce'' * 1898: ''The Passion Play of Ouberammergau'' * 1903: ''Eiletrocuting an Eilephant'' * 1904: ''Parsifal'' * 1910: ''Frankenstein or the Modern Prometheus'' * 1911: ''Lucia di Lammermor'' === Sonoros === * 1913: ''Nursery Faborites'' * 1913: ''La Minstrel Show'' * 1913: ''The Irish Policeman'' * 1913: ''Heir Redemtion'' * 1913: ''Julius Caesar'' * 1914: ''The Patchwork Girl of Oç'' {{refréncias}} == Ber tamien == * [[Cinematógrafo]] – [[armanos Lumière]] * [[Teatrógrafo]] – [[Robert William Paul]] * [[Guerra de las corrientes]] == Ligaçones sternas == {{correlatos |commons = Thomas Alba Eidison |wikiquote = Thomas Eidison }} * [[:commons:File:Frankenstein (1910) - Full Mobie.ogb|Assistir ''Frankenstein or the Modern Prometheus'' ne l]] [[Wikimedie Commons|Commones]] * {{Link|t|2=http://www.workersforjesus .com/dfi/785por.htn |3=L Home que bieno de Milan}} * {{Link||2=http://www.eidisonhouse.org/ |3=La casa de Thomas Eidison |4={{en}}}} * {{Link|en|2=http://www.americaslibrary.gob/aa/eidison/aa_eidison_phonograph_1.html |3=Thomas Alba Eidison in America’s Story}} * {{Link||2=http://ambentors.about .com/library/ambentors/bledison.htn |3=L fonógrafo i outros ambentos |4=(an About .com) {{en}}}} * {{Link|en|2=http://www.quotationspage .com/quotes/Thomas_La._Eidison/ |3=Citaçones de Eidison}} * {{Link||2=http://www .pthomasedison .com/ |3=Páigina oufecial mantida por Girald Beals |4={{en}}}} {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo={{nowrap|[[Medalha Matteuci]]}} |anhos=1887 |antes={{nowrap|[[Augusto Righi]]}} |depuis={{nowrap|[[Heinrich Heirtç]]}} }} {{Caixa de sucesson |títalo={{nowrap|[[Medalha Franklin]]}} |anhos=1915<br />{{nowrap|cun [[Heike Kamerlingh Onnes]]}} |antes=— |depuis={{nowrap|[[John Joseph Carty]] i [[Theodore William Richards]]}} }} {{Tremina caixa}} {{Medalha Matteuci}} {{Medalha Franklin}} {{Portal3|Biografies|Tecnologie|Stados Ounidos}} {{DEFAULTSORT:Eidison, Thomas}} [[Catadorie:Thomas Eidison| ]] [[Catadorie:Pessonas associadas a l'eiletricidade]] [[Catadorie:Telegrafie]] [[Catadorie:Ambentores de ls Stados Ounidos]] [[Catadorie:Polímatas]] [[Catadorie:Ampresários de ls Stados Ounidos]] [[Catadorie:Nerlando-amaricanos]] [[Catadorie:Xordos]] [[Catadorie:Pioneiros de l cinema]] b1hi53l37przjg6y3twi9ymbtdbz6ke 108167 108166 2026-08-26T16:49:30Z ~2026-46122-75 15490 /* Viografie */ 108167 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Cientista |nome = Thomas Eidison |eimaige = Thomas Eidison2.jpg |tamanho = 200px |legenda = "L génio cunsiste nun por ciento d'anspiraçon i nobenta i nuobe por ciento de traspiraçon."<br /><small>Thomas Alba Eidison (''in'' Rebista Harper's, Setembre de 1932)</small> |nome_natibo = |nacimiento_data = {{dni|lang=t|11|2|1847|si}} |nacimiento_local = [[Milan (Ohio)|Milan]], [[Ohio]] |muorte_data = {{nowrap|{{muorte|lang=t|18|10|1931|11|2|1847}}}} |muorte_local = [[West Ourange (Nuoba Jérsei)|West Ourange]], [[Nuoba Jersey]] |causa_muorte = |pais_de_residencia = {{USA}} |nacionalidade = {{USAb}} [[Stados Ounidos|Norte-amaricano]] |etnicidade = |campo = [[Ambentor]], [[cientista]] i ampresairo. |anstituicao_trabalho = |alma_mater = |tese = |ourientador = |ourientado = |coincido_por = Ambençon de la [[Bumbilha ancandescente|bumbilha eilétrica ancandescente]] |anfluenciado = |premio = {{nowrap|[[Medalha Matteuci|Medalha Matteuci (1887)]]}}, {{nowrap|[[Medalha John Fritç|Medalha John Fritç (1908)]]}}, {{nowrap|[[Medalha Franklin|Medalha Franklin (1915)]]}} |cunjuge = Mary Stilwell (1871-1884)<br />Mina Eidison (1886-1931) |religiao = [[Deísta]] |assinatura = Thomas Alba Eidison Signature.sbg |notas = }} [[Fexeiro:A day with Thomas A. Edison.webm|thumb|thumbtime=1|upright=1.1|{{en}} ''A Day with Thomas Edison'' (1922)]] '''Thomas Alba Eidison''' ([[Milan (Ohio)|Milan]], [[Ohio]], {{dtlink|lang=t|11|2|1847}} — [[West Ourange (Nuoba Jérsei)|West Ourange]], [[Nuoba Jérsei]], {{dtlink|lang=t|18|10|1931}})<ref name="bio">{{citar web |url=http://memory.loc.gob/ammen/edhtml/edbio.html |publicado=Memory.loc.gob |outor= |títalo=The Life of Thomas La. Eidison|léngua2=en |data= |acessodata=8 de febreiro de 2010}}</ref> fui un [[ambentor]], [[cientista]] i ampresairo de ls [[Stados Ounidos]] que zambolbiu muitos çpositibos amportantes de grande antresse andustrial. ''L Bruxo de Menlo Park'' (The Wizard of Menlo Park), cumo era coincido, fui un de ls purmeiros ambentores a aplicar ls percípios de la porduçon maciça al porcesso de l'ambençon.<ref>{{citar web |url=http://ciencia.hsw.uol .com.br/10-ambencoes-çconhecidas-de-thomas-eidison.htn |publicado=Ciencia.hsw.uol .com.br |títalo=10 ambençones çconhecidas de Thomas Eidison |data= |acessodata=23 de febreiro de 2012 |outor=UOL }}</ref> Na sue bida, Thomas Eidison registrou 2.332 [[patente]]s.<ref name="bio" /> L [[fonógrafo]] fui ua de sues percipales ambençones. Outra fui l [[cinetógrafo]], la purmeira cámera cinematográfica bien-sucedida, cul eiquipamiento para amostrar ls filmes que fazie. Eidison tamien aperfeiçou l telifone, ambentado por [[Antonio Meuci]],<ref>{{citar web |url=http://query.nytimes .com/gst/abstrat.html?res=9D0DE4DC1F3EEF33A2575AC0A9659C94689FD7CF |outor= |titulo=ANTONIO MEUCCI'S ILLNESS. - Frunt Page - NYTimes .com |léngua=anglés|publicado=query.nytimes .com |data= |acessodata=11 de febreiro de 2011}}</ref> nun apareilho que funcionaba mui melhor. Fizo l mesmo cula máquina de screbir.<ref name="UOL - Eiducaçon">{{citar web |url=http://eiducacao.uol .com.br/biografies/thomas-alba-eidison.jhtn |títalo=Thomas Alba Eidison |acessodata=14 d'outubre de 2012 |outor= |coautores= |data= |anho= |mes= |formato= |obra= |publicado=UOL - Eiducaçon |páiginas= |léngua= |léngua2=t |léngua3= |lang= |citaçon= }}</ref> Trabalhou an porjetos bariados, cumo alimientos ampacotados la bácuo, un apareilho de [[centeilhas X]] i un sistema de custruçones mais baratas feitas de [[cuncreto]]. Antre las sues cuntribuiçones mais ounibersales pa l zambolbimiento tecnológico i científico ancontra-se la [[Bumbilha ancandescente|bumbilha eilétrica ancandescente]],<ref>{{citar web |url=http://super.abril .com.br/superarquibo/1988/cunteudo_111446.shtml |publicado=Super.abril .com.br |títalo=Thomas Eidison, l génio de la Bumbilha |data= |acessodata=23 de febreiro de 2012 |outor=Super Antressante }}</ref> l [[gramofone]], l [[cinescópio]] ó [[cinetoscópio]], l [[ditafone]] i l [[microfone]] de gránulos de carbon pa l [[telifone]]. Eidison ye un de ls precursores de la reboluçon tecnológica de l [[seclo XX]]. Tubo tamien un papel detreminante na andústria de l [[cinema]]. An 1969 fui ancluído ne l [[Outomotibe Preça de casa of Fame]]. == Biografie == Thomas Alba Eidison naciu nua família de classe média, an 11 de febreiro de 1847, an Milan [[Ohio]], [[Stados Ounidos]]. L pai, Samuel Eidison, canadiano d'ouriges [[Houlanda|houlandesas]], usa a mano al que puode: bende bugigangas, ye [[marceneiro]], [[carpinteiro]], negociante d'eimobles. La mai, Nancy Eiliot Eidison, ex-porsora canadiano, ten a cargo siete ninos, de las quales trés falecírun inda pequeinhas.<ref name="bio" /> Thomas ye l mais nuobo, i, por esso, sue mai le dedica special atençon. An 1853, la família mudou-se para Port Huron. Na scuola, la única de la cidadezinha, l rapaç tenie porblemas. Sou porsor, l padre Angle, dezie qu'el "ten l bicho ne l cuorpo, que ye un coça-bichinhos stúpido, que nun pára de fazer preguntas i que le custa a daprender". Para alhá desso, l garoto recusaba-se a fazer las liçones. Ban-se trés meses d'aulas i Thomas Eidison deixa la classe. Nunca mais buoltarie a frequentar ua scuola. La mai toma la sou cargo l'eiducaçon de l nino i el, por sou lado, daprende l que mais le antressa. Acaba por deborar todos ls libros de la mai cun temas subre ciéncia. Monta un laboratório de química ne l sóton i, de beç an quando, faç tembrar la casa. Arranja, antretanto, un amprego cumo [[ardina]] ne l camboio que faç la ligaçon antre [[Port Huron]] i [[Detroit]]. Bende jornales, sanduíches, doces i fruitas drento de ls camboios. L guarda de la staçon local deixa-lo guardar ls doces i ls jornales nun bagon bazio. Sobraba tiempo para leituras i para spriéncias ne l laboratório que, sorrateiramente, Eidison habie anstalado nun de ls bagones (cierta beç, l bagon pegou fuogo debido a las spriéncias qu'alhá amprendera). Agrában-se ls porblemas que ten culs oubidos i el queda xordo. Thomas daprendiu ne l [[código Morse]] i custruiu [[telégrafo]]s artesanales. Habie mais tarde d'apelidar cumo "Dot" (punto) la filha i "Dash" (traço) l filho. Frequentaba un curso i tornanaba-se telegrafista na tierra natal. Mas, cumo nun çpensa la cumpanha de ls strumientos, proboca outro acidente i quaije faç spludir l gabinete. == Carreira == Durante cinco anhos trabalhou por to la parte. Aprobeitou un amprego que tenie, a la nuite, para se antreter culas sues angenhocas. Para eibitar surpresas (a las bezes mete-se a drumir), ambenta un sistema eilétrico qu'ambia d'hora l'hora un senhal als bigilantes. Ambenta tamien ua rateira eilétrica para caçar ls ratos ne l quarto de la penson. Eidison registrou sou purmeiro ambento - ua máquina de botar, pula qual naide se antressou - quando tenie 21 anhos. Muda-se para [[Nuoba Iorque]] an 1869 para se stablecer cumo ambentor andependiente. Chega sfameado i sin denheiro. dous anhos mais tarde, ambentou un andicador outomático de cotaçones de la bolsa de balores. Bendiu-lo por 40 mil dólares i inda assinou un cuntrato cula Western Union, situaçon que le permitiu stablecer-se por cunta própia an [[Newark]], subúrbio de Nuoba York. Ne l Natal de 1871, casou-se cun ua moço de 16 anhos, Mary Stilwell, ua de sues ampregadas, qu'era perfuradora de fitas telegráficas. El la pediu an casamiento batendo ua moeda an código morse. Diç-se que, treminada la cerimónia, l noibo squeciu las núpcias, anfiou-se na ouficina i d'alhá solo buoltarie de madrugada. Mary morrerie duoze anhos depuis, de [[febre tifóide]]. Eidison se casarie mais ua beç, cun Mina Miller.<ref name="UOL - Eiducaçon"/> Ne ls dous casamientos, tubo seis filhos, trés de cada un. An 1876, yá famoso, la grandeza de sous recursos i l'amplitude de sues atebidades motibórun la custruçon dun berdadeiro centro de pesquisas an Menlo Park. Era quaije ua cidade andustrial, cun ouficinas, laboratórios, assistentes i técnicos capacitados. Nessa época, Eidison chegou a propor-se la meta de porduzir ua nuoba ambençon la cada dieç dies.<ref name="UOL - Eiducaçon"/> Nun chegou a tanto, mas ye berdade que, nun cierto período de quatro anhos, cunseguiu patentear 300 nuobos ambentos, l qu'eiquibale praticamente a ua criaçon la cada cinco dies. An 1877 ambentou l fonógrafo. L'apareilho cunsistia nun celindro cubierto cun [[papel d'alumínio]]. Ua punta aguda era pressionada contra l celindro. Conetados a la punta, quedában un diafragma (un çco fino nun recetor adonde las bibraçones éran cumbertidas de senhales eiletrónicos para senhales acústicos i al alrobés) i un grande bocal. L celindro era girado manualmente cunforme l'ouperador iba falando ne l bocal (ó chifre). La boç fazie l diafragma bibrar. Cunforme esso acuntecie, la punta aguda cortaba ua linha ne l papel d'alumínio. Quando la grabaçon staba cumpleta, la punta era sustituída por ua agulha; la máquina desta beç porduzia las palabras quando l celindro era girado mais ua beç. Thomas Eidison trabalhou nesse porjeto an sou laboratório anquanto recitaba la coincida cançon anfantil "Marie tenie un carneirinho" (Mary had la little lamb), i reproduzia-la. An 1878, cun 31 anhos, propós la si mesmo l zafio d'oubter luç a partir de l'einergie eilétrica. Outros pesquisadores yá habien tentado custruir bumbilhas eilétricas. Nernst i Swan, por eisemplo, habien oubtido alguns resultados, mas sous çpositibos tenien bida bastante cúrtie. Eidison tentou einicialmente outelizar filamientos metálicos. Fúrun necessairos einormes ambestimientos i miles de tentatibas para çcubrir l filamiento eideal: un filo d'algodon an parte carbonizado. Anstalado nun bulbo de bidro cun bácuo, calecie-se cula passaige de la corriente eilétrica até quedar ancandescente, sin mas derreter, sublimar ó queimar. An 1879, ua bumbilha assi custruída brilhou por 48 horas cuntínuas i, nas comemoraçones de l final d'anho, ua rue anteira, próssima al laboratório, fui eiluminada para demunstraçon pública. Eidison inda aperfeiçou l telifone (cul microfone la carbon ampregado até hoije), l fonógrafo, i muitas outras ambençones. An cunjunto, essas rializaçones modificórun ls hábitos de bida an to l mundo i cunsagrórun defenitibamente la tecnologie. Thomas Alba Eidison morriu a 18 d'outubre de 1931. Ancontra-se sepultado an ''Eidison National Storic Site'', [[West Ourange (Nuoba Jérsei)|West Ourange]], [[Cundado de Essex (Nuoba Jérsei)|Cundado de Essex]], [[Nuoba Jersey]] ne ls [[Stados Ounidos]].<ref>{{findagrabe|1630}}</ref> == Ambençones == [[Fexeiro:Fonograf 01 ubt.jpeg|thumb|squierda|250px| L fonógrafo de Eidison]] An 1868 patenteia sou purmeiro ambento, un cuntador outomático de botos. dous anhos depuis, atiradeira ua ampresa an [[Newark]], [[Nuoba Jersey]]. Ambenta un eiquipamiento eiletromecánico que trasmite telegraficamente las cotaçones de la bolsa de balores. Anriquece cula comercializaçon de l'apareilho i ambenta outros çpositibos sin aplicaçones comerciales. Cria un apareilho que facelita las trasmissones an [[código morse]]: ua pena eilétrica que simplifica la duplicaçon an [[mimeógrafo]]. L microfone de carbon, outro ambento, torna possible las trasmissones telefónicas.<ref>{{citar web |url=http://www.labras24horas .com.br/portal/l-que-thomas-eidison-prebiu-para-2011-ha-100-anhos-por-renan-roesler-hamann/ |publicado=Labras24horas .com.br |títalo=L que Thomas Eidison prebiu para 2011, hai 100 anhos? |data= |acessodata=23 de janeiro de 2012 |outor=Labras 24 Horas }}</ref> Muda-se para Menlo Park, [[Nuoba Jersey]]. Dibersifica sues pesquisas, abordando las mais dibersas [[tecnologie]]s. Aplica-se na ambestigaçon an [[telefonia]], aperfeiçoa l [[fonógrafo]], cria la purmeira [[bumbilha ancandescente]] cun [[filamiento de carbon]]. Trabalha yá cun ua grande eiquipe de profissionales, custrói l purmeiro [[dínamo]] d'alta poténcia. Patenteia muitas ambençones, cumo l [[gerador]] de [[alto bácuo]] pa la fabricaçon de bumbilhas, l cuntador d'eiletricidade, l regulador de corriente para máquinas de soldar eilétricas.<!--{{Áudio simples|Thomas Eidison Mary had la little lamb.ogg|Famosa grabaçon de la boç de Eidison, feita an 1927, an qu'el recria la purmeira grabaçon de sonido feita por el an 1877, usando l fonógrafo por el criado - "Mary had la little lamb"}}--> [[Fexeiro:Eidison and phonograph eidit2.jpg|thumb|dreita|200px|Retrato de Thomas Eidison]] An outubre de 1879 la Eidison ''Eiletric Light Cumpany'' ye yá ua poténcia eiquenómica dominando la época de l'eiletricidade ne ls [[Stados Ounidos]]. Patenteia la [[bumbilha]] ancandescente de filamiento fino de carbon a alto bácuo. L perduto, debido a la nuoba tecnologie, permite oumiento sustancial de la bida útele de l perduto. An 1883, passado tener çcubierto l [[eifeito Édison]], regista l purmeiro çpositibo termiónico, un [[díodo termiónico]] ó [[bálbula de Eidison]], precursora de la bálbula de rádio, ó [[bálbula termiónica]]. La ''Eidison General Eiletric'' ye fundada an 1888. Será un de ls maiores cunglomerados andustriales de l [[planeta]]. Fabrica todos ls tipos de çpositibos eilétricos, cumo [[gerador]]s, [[motor]]es, gigantescas bálbulas [[solenóide]]s. L'ampresa trasforma-se nun de ls maiores fabricantes [[Multinacional|multinacionales]]. Durante la [[Purmeira Guerra Mundial]], la [[General Eiletric]] entra ne l campo de [[metalurgie]] nabal, porduzindo gigantescas máquinas i nuobos eiquipamientos pa ls [[nabio]]s custruídos an dibersos [[staleiro]]s amaricanos. La GE entra ne l galho de la [[andústria química]], aperfeiçoando ls métodos de fabrico de nuobos perdutos i sustáncias. Eidison ye cunsidrado un de ls ambentores mais prolíficos de l sou tiempo, registrando 2.332 [[patente]]s an sou nome. Esse númaro ye çcutible, sendo que todos ls ambentos feitos puls ampregados de la "Eidison General Eiletric" éran registrados an sou nome. La maiorie desses ambentos nun ye cumpletamente ouriginal, mas las patentes cumpradas por Eidison fúrun melhoradas i zambolbidas puls sous numerosos ampregados. Eidison ten sido criticado por nun cumpartilhar ls sous créditos. == Ambentos cinematográficos == Thomas Eidison tubo un papel detreminante ne l surto de l'andústria de l cinema. San estes ls apareilhos qu'ambentou ó lançou ne l mercado: * [[Cinetógrafo]] (Kinetograph): máquina de filmar * Cinescópio ó [[Cinetoscópio]] (Kinetoscope): caixa cun eimaiges filmadas bistas ne l sou anterior * [[Cinefone]] (Kinetophone): berson de l cinescópio cun sonido síncrono gerado por un [[fonógrafo]] * [[Bitascópio]] (Bitascope): porjetor de filmes an tela == Filmes de Thomas Eidison == === Mudos === [[Fexeiro:EidisonEletricCar1913.jpg|thumb|dreita|[[Thomas Alba Eidison|Thomas Eidison]] anspecionando un carro eilétrico an 1913.]] [[Fexeiro:Thomas Alba Eidison using s dicatating machine.jpg|thumb|dreita|Thomas Eidison usando l [[Telifone]].]] [[Fexeiro:Frankenstein1910.jpg|thumb|dreita|Frankenstein: Filme porduzido ne ls [[Eidison Studios]].]] * 1895: ''The Eisecution of Mary Stuart'' * 1896: ''Fatima's Coche-Coche Beilce'' * 1896: ''Blackton Sketches, Ne l. 3'' * 1896: ''Blackton Sketches, Ne l. 2'' * 1897: ''Butterfly Beilce'' * 1898: ''The Passion Play of Ouberammergau'' * 1903: ''Eiletrocuting an Eilephant'' * 1904: ''Parsifal'' * 1910: ''Frankenstein or the Modern Prometheus'' * 1911: ''Lucia di Lammermor'' === Sonoros === * 1913: ''Nursery Faborites'' * 1913: ''La Minstrel Show'' * 1913: ''The Irish Policeman'' * 1913: ''Heir Redemtion'' * 1913: ''Julius Caesar'' * 1914: ''The Patchwork Girl of Oç'' {{refréncias}} == Ber tamien == * [[Cinematógrafo]] – [[armanos Lumière]] * [[Teatrógrafo]] – [[Robert William Paul]] * [[Guerra de las corrientes]] == Ligaçones sternas == {{correlatos |commons = Thomas Alba Eidison |wikiquote = Thomas Eidison }} * [[:commons:File:Frankenstein (1910) - Full Mobie.ogb|Assistir ''Frankenstein or the Modern Prometheus'' ne l]] [[Wikimedie Commons|Commones]] * {{Link|t|2=http://www.workersforjesus .com/dfi/785por.htn |3=L Home que bieno de Milan}} * {{Link||2=http://www.eidisonhouse.org/ |3=La casa de Thomas Eidison |4={{en}}}} * {{Link|en|2=http://www.americaslibrary.gob/aa/eidison/aa_eidison_phonograph_1.html |3=Thomas Alba Eidison in America’s Story}} * {{Link||2=http://ambentors.about .com/library/ambentors/bledison.htn |3=L fonógrafo i outros ambentos |4=(an About .com) {{en}}}} * {{Link|en|2=http://www.quotationspage .com/quotes/Thomas_La._Eidison/ |3=Citaçones de Eidison}} * {{Link||2=http://www .pthomasedison .com/ |3=Páigina oufecial mantida por Girald Beals |4={{en}}}} {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo={{nowrap|[[Medalha Matteuci]]}} |anhos=1887 |antes={{nowrap|[[Augusto Righi]]}} |depuis={{nowrap|[[Heinrich Heirtç]]}} }} {{Caixa de sucesson |títalo={{nowrap|[[Medalha Franklin]]}} |anhos=1915<br />{{nowrap|cun [[Heike Kamerlingh Onnes]]}} |antes=— |depuis={{nowrap|[[John Joseph Carty]] i [[Theodore William Richards]]}} }} {{Tremina caixa}} {{Medalha Matteuci}} {{Medalha Franklin}} {{Portal3|Biografies|Tecnologie|Stados Ounidos}} {{DEFAULTSORT:Eidison, Thomas}} [[Catadorie:Thomas Eidison| ]] [[Catadorie:Pessonas associadas a l'eiletricidade]] [[Catadorie:Telegrafie]] [[Catadorie:Ambentores de ls Stados Ounidos]] [[Catadorie:Polímatas]] [[Catadorie:Ampresários de ls Stados Ounidos]] [[Catadorie:Nerlando-amaricanos]] [[Catadorie:Xordos]] [[Catadorie:Pioneiros de l cinema]] 4ozv1sf33m05qhadd6zs0tlfq7dlv42 Agudo 0 8166 108168 97935 2026-08-26T16:51:49Z ~2026-46122-75 15490 /* Geografie */ 108168 wikitext text/x-wiki {{ber zambiguaçon}} {{Anfo/Munecípio de l Brasil <!-- GeoID=4300109 --> <!-- Cabeçalho --> |nome = Agudo |foto = Conordie abenue.jpg |leg_foto = |apelido = <!-- Dados gerales --> |brason = Brasao d'agudo.gif |bandeira = Bandeira d'agudo.gif |link_brason = |link_bandeira = |link_hino = |anibersairo = |fundaçon ={{dtlink|lang=br|16|2|1959|eidade}} |gentílico = [[wiktionary:t:agudense|agudense]] |CEP = 96540-000 |lema = |prefeito = Balerio Bili Trebien |partido = [[Partido de l Mobimiento Democrático Brasileiro|PMDB]] |fin_mandato = 2016 <!-- Localizaçon --> |mapa = RioGrandedoSul Municip Agudo.sbg |latP = S | latG = 29 | latM = 38 | latS = 42 |lonP = L | lonG = 53 | lonM = 14 | lonS = 24 |stado = Riu Grande de l Sul |mesorregion = [[Mesorregion de l Centro Oucidental Riu-Grandense|Centro Oucidental Riu-grandense]] |data_mesorregion = [[IBGE]]/[[2008]]<ref name="IBGE_DTB_2008">{{citar web |url=ftp://geoftp.ibge.gob.br/Organizacao/Dibisao_Territorial/2008/DTB_2008.zip |titulo=Debison Territorial de l Brasil |data=1 de júlio de 2008 |obra=Debison Territorial de l Brasil i Lemites Territoriales| publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE) |acessodata=11 d'outubre de 2008}}</ref> |microrregion = [[Microrregion de Restinga Seca|Restinga Seca]] |data_microrregion = [[IBGE]]/[[2008]]<ref name="IBGE_DTB_2008" /> |region_metropolitana = |bezinos ={{nowrap|[[Cerro Branco]]}}, {{nowrap|[[Dona Francisca]]}}, [[Ibarama]], {{nowrap|[[Lagona Guapa de l Sul]]}}, {{nowrap|[[Nuoba Palma]]}}, {{nowrap|[[Paraíso de l Sul]]}}, {{nowrap|[[Restinga Seca]]}} |çt_capital = 250 <!-- Caratelísticas geográficas --> |ária = 536.117 | ária_ref = <ref name ="IBGE_Ária">{{citar web |url=http://www.ibge.gob.br/home/geociencias/cartografie/default_territ_area.shtn |títalo=Ária territorial oufecial |outor=IBGE |acessodata=5 dieç. 2010|data=10 out. 2002|outor=IBGE |publicado=Resoluçon de la Persidéncia de l IBGE de m° 5 (R.PR-5/02)}}</ref> |populaçon = 16729 |data_pop = Censo [[IBGE]]/[[2010]]<ref name="IBGE_Pop_2010">{{citar web |url = http://www.ibge.gob.br/home/statistica/populacao/censo2010/populacao_por_municipio.shtn |títalo=Censo Populacional 2010| obra = Censo Populacional 2010 |publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE) |data=29 de nobembre de 2010 |acessodata = 11 de dezembre de 2010}}</ref> |altitude = 83 |clima = [[subtropical]] |sigla_clima = <!-- Andicadores --> |idh = 0.786 <!--fabor manter l formato--> |data_idh = [[PNUD]]/[[2000]]<ref name="PNUD_IDH_2000">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/IDH-M%2091%2000%20Ranking%20decrecente%20(puls%20dados%20de%202000).htn |titulo=Ranking decrecente de l IDH-M de ls munecípios de l Brasil |data=2000 |obra=Atlas de l Zambolbimiento Houmano|publicado=Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento (PNUD) |acessodata=11 d'outubre de 2008}}</ref> |pib = {{formatnun:243737.920}} mil |data_pib = [[IBGE]]/[[2008]]<ref name="IBGE_PIB">{{citar web |url=http://www.ibge.gob.br/home/statistica/eiquenomie/pibmunicipios/2004_2008/ |titulo=Perduto Anterno Bruto de ls Munecípios 2004-2008 |publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística |acessodata=11 dieç. 2010}}</ref> |pib_per_capita = 14242.02 |data_pib_per_capita = [[IBGE]]/[[2008]]<ref name="IBGE_PIB"/> }} ---- '''Agudo''' ye un [[munecípio]] [[brasil]]eiro localizado ne l [[stados de l Brasil|stado]] de l [[Riu Grande de l Sul]]. L nome "Agudo" ye debido al [[morro]] localizado na region, chamado Morro Agudo, por tener ua caratelística acentuada. L morro ye cunsidrado ua atraçon local i ancontra-se de frente a l'abenida percipal de la cidade (Abenida Cuncórdie). == Stória == Ne l território que cumprende l'atual munecípio fúrun ancontrados bruxedos [[arqueologie|arqueológicos]] de las tradiçones [[humaitá]], [[bieira]] i [[tupi-guarani]]. Esses índios fúrun aldeados ne ls seclos [[XVII]] i [[XBIII]] nas [[Missones jesuíticas na América|missones jesuíticas spanholas]]. La region aparece pula purmeira beç nun mapa de 1800 ourganizado pula Porbíncia, adonde custa un morro nominado "Agudo". Nessa region fui criada pul Gobierno Probincial la [[Colónia Santo Ángelo]] an houmenaige al Persidente de la Porbíncia, [[Ángelo Moniç de la Silba Ferraç]]. Ls purmeiros eimigrantes almanes, [[luteranos]] probenientes de la [[Pomeránia]], solo chegan na region an [[1 de nobembre]] de [[1857]], zambarcando ne l Cerro Xato, borda squierda de l [[Riu Jacuí]] i ls probenientes de la [[Boémia]] solo chegórun an 1876. Antes de la chegada de ls eimigrantes almanes, las tierras próssimas d'adonde se anstalara la colónia éran habitadas por alguns posseiros d'ourige luso-brasileira. L purmeiro diretor de la Colónia fui [[Florian Bon Zurowski]], que lougo fui sustituído pul [[Baran Bon Kahlden]], que fui la purmeira personalidade amportante de la stória de la Colónia Santo Ángelo, adonde atuou cumo admenistrador público. A partir de [[1865]], la Colónia Santo Ángelo se torna parte de l 1º Çtrito de [[Cachoeira de l Sul]], stendendo-se de la borda squierda de l Riu Jacuí até la borda dreita de l [[Riu Botucaraí]], debisa cula ''Colónia Germánia'' (atualmente l [[Candelária (Riu Grande de l Sul)|munecípio de Candelária]]). La [[4 de setembre]] de [[1885]], la Cámara Municipal de Cachoeira de l Sul debediu la Colónia Santo Ángelo an seis grandes cumplexos d'acuordo cula Lei Municipal mº 1.433 de janeiro de [[1884]], pa l'arrecadaçon de Ampuosto Colonial. Esso ampossibelitaba la colónia de tornar-se un grande munecípio. Yá ne l [[seclo XX]], Agudo ye eilebada la catadorie de [[bila]] an [[1938]]. L nome "Agudo" probénen dun morro l'oeste de l munecípio cun 429 [[metro|m]] d'altura, que ten caratelística acentuada. L mobimiento de [[emancipaçon]] de Agudo fui ampeçado a partir de [[1957]], oubjetibo alcançado dous anhos depuis quando la Lei mº 3.718 de [[16 de febreiro]] de [[1959]] criou l munecípio, cun ua ária de 553&nbsp;Km². == Geografie == La cidade ancontra-se al centro de l stado, a ua [[altitude]] de 83 metros, cun ua populaçon stimada an [[2004]] de 17.833 habitantes, tenendo ua [[densidade demográfica]] de 33,45 hab/Km² i ária de 533,1&nbsp;Km², l que repersenta 0,1994% de l stado. === Relebo === Na region pertencente al munecípio de Agudo, podemos çtacar trés percipales: la [[bárzea]], árias onduladas i d'alta declebidade. La bárzea costeia l [[riu Jacuí]], l que faç cun que la ária seia própia pa la cultura eirrigada de l [[arroç]], percipal perduto agudense. Ye na bárzea adonde la sede de l munecípio fui anstalada, cercada por ua cadeia de morros, la ária d'alta declebidade, que caraterizan la region de la [[Depresson Central]] de l Riu Grande de l Sul. Ye nessas árias altas adonde la begetaçon natiba mais se mantén i que l fumo, segunda maior cultura de Agudo, predomina. Tamien l bemos plantado juntamente cul [[freijon]], [[milho]], [[mandioca]] i [[patata-doce]] nas árias onduladas, relebo qu'apersenta oura saliéncias, oura depressones. === Hidrografie === Ls eimigrantes almanes que dórun ourige la Agudo benirun por meio de l riu Jacuí, tamien de strema amportança na eirrigaçon de l'arroç, ne l'abastecimiento d'auga i pa la [[pesca]]. An Agudo, l riu recibe einúmaros afluentes: Lajeado de l Gringo (lemite natural antre Agudo i [[Ibarama]]), Arroio de l Lino Friederich, Arroio de la Kroemer, Arroio Corupá, Arroio Heintschke, Arroio Grande, Sanga de la Buona Bista (lemite natural antre Agudo i [[Paraíso de l Sul]]), para alhá de bários outros. L Jacuí tamien delimita las debisas de Agudo antre outras cidades cumo [[Nuoba Palma]], [[Dona Francisca]], [[Restinga Seca]]. Tamien çtaca-se l Arroio Corupá, que recibe bários afluentes, çtacando-se: Lajeado de la Grota, Arroio Hotto Kegler, Arroio Teutónia, Arroio San Pedro i Arroio Araçá (lemite natural antre Agudo i [[Lagona Guapa de l Sul]]). Esse arroio i sous afluentes percorren ua region de relebo acidentado, formando muitas corredeiras i cascatas, sendo la mais coincida la Cascata Raddatç. L Arroio Grande-Nace na localidade de Linha Nuoba. Recibe bários afluentes, çtacando-se: Arroio Wendt, Arroio Radatç, Sanga Atiradeira, Arroio de l Angeinho i Arroio Rincon Çpraido. Zagua de l Jacuí i tamien abastece la sede de l munecípio. Antre las lagonas eisistentes an Agudo, çtacan-se la Lagona de Cerro Xato i Lagona de l Nuobo San Paulo. Nun hai trasporte ferrobiairo i aéreo, solamente l rodobiairo. L riu Jacuí, anque ser l mais amportante de l stado, ye pouquíssemo ousado pa la nabegaçon, debido al sou leito assoredo ye perciso ua drenaige para tornar la nabegaçon possible. Ne l passo Saint Clair, an Nuoba Boémia, ye rializada la trabessia de l riu Jacuí cun barca por cabo, ligando Nuoba Boémia - Agudo i Linha Ábila - Dona Francisca. <center> {| {{prettytable}} | colspan="4" style="background:#ccff;"| <div class="center">'''Eiboluçon populacional de Agudo'''<ref>Dados de l [[IBGE]].</ref></div> |- | colspan="1" style="background:#efefef;"| <div class="center">'''Anho'''</div> | colspan="1" style="background:#efefef;"| <div class="center">'''Populaçon ourbana'''</div> | colspan="1" style="background:#efefef;"| <div class="center">'''Populaçon rural'''</div> | colspan="1" style="background:#efefef;"| <div class="center">'''Populaçon total'''</div> |- |1960 |1.126 |11.510 |12.636 |- |1970 |1.665 |12.536 |14.201 |- |1980 |2.432 |13.226 |15.658 |- |1991 |4.206 |12.407 |16.713 |- |2001 |5.655 |11.800 |17.455 |} </center> == Eiquenomie == L'agricultura ye la percipal fuorça motriç de l'eiquenomie agudense, çtacando la cultura de l'arroç, fumo i [[morangano]], para alhá d'outras cumo milho, freijon, [[cascaboi]], [[soja]], [[mandioca]], patata-doce i anglesa, fruitas. Ua caratelística heirdada puls eimigrantes i bien desseminada ye l'eisisténcia de [[horta]] i maçanal de fruitíferas an sue propiadade. Na [[pecuária]], cria-se l [[ganado]] de forma stensiba, para uso de la própia família criadora (chicha, couro, banha, leite), i bende-se l scedente. Tamien çtacamos la [[abicultura]] i la [[apicultura]]. === Turismo === Para quien ben de fura, ls maiores atratibos que Agudo ouferece stan an [[ecoturismo]] i [[gastronomie]]. Cumo eisemplos de l purmeiro causo: ls balneairos Drews, Hoffmann i Friedrich, las cascatas Raddatç i de l Chubisco, la Gruta de l Índio, Morro Agudo, l Morro de la Figueira (531 m d'altitude), cula Rampa de [[asa delta]] i [[paraglider]], trabessia de l [[Riu Jacuí]], atrabeç de [[barca]] por cabo.Na gastronomie de çtacan ls Cafés Coloniales. == Cultura == Anque tener cumo bezinos alguns munecípios pertencentes a la [[Quarta Colónia de Eimigraçon Eitaliana]], Agudo ye la cidade sede de la [[Colónia Santo Ángelo]], de [[Colonizaçon almana ne l Riu Grande de l Sul|eimigraçon almana]]. La cultura heirdada puls eimigrantes ye persente até hoije i puode ser ouserbada an alguas manifestaçones de Agudo cumo feiras, fiestas i la tradiçon de la [[léngua almana]], qu'inda ye ansinada tanto domesticamente quanto nas scuolas, preserbada percipalmente ne l [[meio rural]]. Cun esso ye possible facilmente ber pessonas falando ne l léngua. Cumo cidade de colonizaçon almana, Agudo tenta preserbar sue cultura germánica atrabeç de grupos de beilça, ansino de l léngua alman — scolar i doméstico —, música, antre outras manifestaçones. L Anstituto Cultural Brasileiro-Alman, eisistente zde 1982, preserba la cultura atrabeç de l Museu Stórico Pastor Rudolf Brauer i ua biblioteca almana, para alhá de proporcionar cursos i ouficinas. La percipal fiesta ye la [[feira]] anual ''Bolksfest'' (alman: "Fiesta de l Pobo"), qu'ocorre ne l més de júlio, an torno de l die 25, Die de l Quelono. La feira cumprende ua série d'eibentos que duran ua sumana.Neilha acuntece, tamien la SpoBolks - feira de gastronomie, negócios i antretenimiento. Çtaca-se ua grande cantidade de shows cun bandas locales i beilças [[folclore|folclórica]], [[Cafeiro|café]] colonial cun [[comida]] típica de la region i l [[comércio]] buoltado tanto pa l pobo ourbano quanto rural. Ye feriado municipal l die [[25 de júlio]], "Die de l Quelono i de l Motorista". Agudo ten l Grupo de beilças folclórico Freundschaft que repersenta mui bien l munecípio, dibulgando la sue cultura. Outros eibentos seneficatibos son la "Feira de la Cuca i de l Moranguinho", "Choculin - Fiesta de l Choppe, de la Cuca i de la Lenguiça" i la "Kerbfest". [[Café colonial]] puode ser apreciado an dibersas localidades, apersentando la bariadade de la [[Culinária de la Almanha|culinária almana]]. == Prefeitos == {| {{prettytable}} align="center" | colspan="2" style="background:#ccff;"| <div class="center">'''Prefeitos de Agudo '''</div> |- | colspan="1" align="right" style="background:#efefef;"| <div class="center">'''Prefeito'''</div> | colspan="1" align="right" style="background:#efefef;"| <div class="center">'''Período'''</div> |- | Aldo Luiç Germano Berger | 1959 a 1963 |- |Hildor Max Losekann |1964 a 1968 |- |Pedro Álbaro Muller |1969 a 1972 |- |Ari Albes Anunciaçon |1973 a 1976 |- |Pedro Osório Oulibeira Schorn |1977 a 1982 |- |Pedro Álbaro Muller |1983 a 1988 |- |Ari Albes Anunciaçon |1989 a 1996 |- |Lauro Retç |1997 a 2004 |- |Ari Albes Anunciaçon |2004 a 2012 |- |Balério Bili Trebien |2013 - |} ==Curjidades== {{Curjidades|Brasil=si|data=júnio de 2010}} * L [[Gerdau|Grupo Gerdau]] tubo sou ampeço an Agudo quando [[João Gerdau]] fixou residéncia i sue casa comercial na localidade de la Picada Morro Pelado. * An [[2001]], çcubriu-se an Agudo un [[dinossauro]], batizado an [[2006]] cumo ''[[sacisaurus agudoensis]]'' an aluson a la figura folclórica [[Saci]] i a la cidade. An 2004 fui anunciada outra çcubierta, batizado an 2011 de [[Pampadromaeus barberenai|Pampadromaeus]]. * L'arble i a flor simblo de la cidade son, respetibamente: [[ipé-roixo]] i [[amor-purfeito]]. * L persidente nacional de la [[Eigreija Eibangélica de Cunfisson Luterana ne l Brasil]] (IECLB), Nestor Friedrich, naciu an Agudo. * Tierra-natal de l jurista [[Lenio Luiç Streck]]. ==Bibliografie== *WERLANG, William. '''Stória de la Colónia de Santo Ángelo'''. Santa Marie: Palloti. 1995. *HOPPE, Leani Dánia Schumacher. '''Cunhecendo Agudo'''. Secretarie Municipal de Eiducaçon i Cultura de Agudo. 1992. {{Refréncias}} ==Ber tamien== *[[Lista de munecípios de l Riu Grande de l Sul por data de criaçon]] *[[Secretarie de l Turismo de l Riu Grande de l Sul]] *[[Federaçon de las Associaçones de Munecípios de l Riu Grande de l Sul]] *[[Cumpanha de Pesquisa de Recursos Minerales]] ==Ligaçones sternas== {{correlatos |wikisource=Hino de l munecípio de Agudo |commonscat=Agudo |wikcionario=Agudo }} *{{Link||2=http://www.agudo.rs.gob.br/portal1/antro.asp?iIdMun=100143002 |3=Páigina de la prefeitura}} *{{Link||2=http://www.camaraagudo.rs.gob.br |3=Portal de la Cámara Municipal de Agudo}} *{{Link||2=http://www.fe.rs.gob.br/sitefe/t/cuntent/resumo/pg_municipios_detalhe.php?municipio=Agudo |3=Fundaçon de Eiquenomie i Statística - Agudo}} {{Mesorregion de l Centro Oucidental Riu-Grandense}} {{Portal3|Brasil|Riu Grande de l Sul}} {{DEFAULTSORT:Agudo}} [[Catadorie:Agudo| ]] ggtzsj9jg6o85nc159gecqz1pmxe4e3 Salvador Sobral 0 8827 108183 89108 2026-08-27T02:43:05Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 108183 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Salvador Sobral RedCarpet Kyiv 2017.jpg|thumb|Salvador Sobral ne l [[Festibal Ourobison de la Cançon 2017]]]] '''Salvador Vilar Braamcamp Sobral''' ([[28 de dezembre]] de [[1989]]) ye un [[cantor]] [[Pertual|pertués]]. Benceu l [[Festival RTP da Canção 2017]] i bai repersentar [[Pertual ne l Festibal Ourobison de la Cançon|Pertual]] ne l [[Festibal Ourobison de la Cançon 2017]] cula música "[[Amar pelos dois]]" (''Amar puls dous''). An 13 de maio de 2017, Pertual sagrou-se bencedor cun [[Salvador Sobral]] i la cançon "[[Amar pelos dois]]" (Amar puls dous), cun 758 puntos, la maior pontuaçon de la stória para ua cançon an to la stória de l [[Festibal Ourobison de la Cançon]]. "[[Amar pelos dois]]" tamien ganhou dous prémios Marcel Bezençon: l prémio artístico, atribuído la [[Salvador Sobral]] i l prémio cumpositor la [[Luísa Sobral]] (outora i cumpositora de la cançon). == Campanapse profissional == Salvador bibeu ne ls [[Stados Ounidos]] i an [[Barcelona]], adonde studou na prestigiada scolar Taller de Musics. Ye fana assumido de [[Chet Baker]].<ref>{{Citation |title=Salvador Sobral{{!}}Excuse Me, Ticketline, 20.02.2017 |url=https://ticketline.sapo.pt/evento/salvador-sobral-excuse-me-17314 |accessdate=2017-04-18 |archivedate=2017-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322134002/https://ticketline.sapo.pt/evento/salvador-sobral-excuse-me-17314 }}</ref> L sou çco de streia ye antitulado "Scuse Me" i cuntou cula co-porduçon musical de Júlio Resende.<ref>[http://blitz.sapo.pt/principal/update/2016-03-21-Salvador-Sobral-ja-editou-o-seu-album-de-estreia Salvador Sobral já editou o seu álbum de estreia, Blitz, 20.02.2017]</ref> Trabalha tamien an coperaçon artística cula sue armana [[Luísa Sobral]].<ref>[http://www.comunidadeculturaearte.com/o-tivoli-foi-a-casa-de-luisa-sobral/ O Tivoli foi a casa de Luísa Sobral, Comunidade Cultura e Arte, 20.02.2017]</ref> Salvador antegrou la porgramaçon de l Bodafone Mexefest. Participou tamien de l EDP Col Jazç, para alhá de la III Eidiçon de ls Ídolos, an 2009. Fui l bencedor de l [[Festival RTP da Canção 2017]], cul tema "[[Amar pelos dois]]" cumpuosto pula sue armana. === Festival da Canção === La cançon "[[Amar pelos dois]]", anterpretada por Salvador Sobral i cumpuosta por [[Luísa Sobral]], [http://www.dn.pt/media/interior/salvador-sobral-vence-festival-da-cancao-e-vai-representar-portugal-5707138.html venceu o] [[Festival RTP da Canção 2017]], i bai repersentar Pertual ne l Festibal de la Ourobison, an maio, na Ucránia. La cançon bencedora reuniu l maior númaro de puntos de l júri regional i fui la segunda mais botada pul público.<ref> [https://www.publico.pt/2017/03/06/culturaipsilon/noticia/salvador-sobral-vai-amar-pelos-dois-e-cantar-por-portugal-na-eurovisao-1764155 Salvador Sobral vai “amar pelos dois” e cantar por Portugal na Eurovisão, Público, 06.03.2017]</ref> Ua cançon an que la “harmonia i la melodie que remeten un pouco pa l cancioneiro amaricano i al mesmo tiempo pa la bossa-nuoba”, çcrebiu l cantor, que fui l preferido de l júri. “L mais amportante ye trasmitir emoçones. Séian eilhas quales fúren”, acrecientou.<ref>[https://www.publico.pt/2017/02/20/culturaipsilon/noticia/harmonia-e-lingua-portuguesa-vencem-primeira-semifinal-do-festival-da-cancao-1762645 Os talent shows dominaram a primeira semi-final do Festival da Canção, Público, 20.02.2017]</ref> == Bida Pessonal == Ten ua armana mais bielha, [[Luísa Sobral]] (18 de setembre de 1987), que cumo el participou ne ls [[Ídolos (Pertual)|Ídolos]]. == Ber tamien == * [[Chet Baker]] * [[Festival RTP da Canção 2017]] {{Refréncias}} [[Catadorie:Pertual ne l Festibal Ourobison de la Cançon]] f4breee9115c67fcslb983gzq4c1o20 Galízia 0 10407 108156 96786 2026-08-26T12:08:28Z ~2026-44729-62 15463 /* */ 108156 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Localización de Galicia.svg|thumb|Mapa de Spanha a amostrar la Galízia na quelor burmeilha.]] La '''Galízia'''<ref>{{citar web|url=http://www.mirandadodouro.com/dicionario/traducao-portugues-mirandes/Galiza/|títalo=Galízia|outor=[[Amadeu Ferreira]] i José Pedro Cardona Ferreira|obra=Dicionário de Mirandês-Português|lhéngua=pertués|acessodata=8 de dezembre de 2017}}</ref> (an galhego: ''Galicia'' ó ''Galiza'') ye ua naçon recoincida anternacionalmente an 1933,<ref>Xulio Ríos (2010). ''[http://editorialgalaxia.gal/produto/galicia-e-a-sociedade-das-nacions/ Galicia e a sociedade das nacións]'' (an galhego). Vigo: Editorial Galaxia. {{ISBN|978-84-7154-839-9}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.igadi.org/fundacion_placido_castro/epg_as_deliberacions_do_ix_congreso_ne.htm|títalo=As deliberacións do IX Congreso de Nacionalidades Europeas|outor=|obra=|publicado=|lhéngua=galhego|data=5 de outubre de 1933}}</ref> i stablecida cumo quemunidade outónoma de forma jurídica i admenistratiba, de acuordo cula custituiçon spanhola de 1978, cula catadorie de nacionalidade stórica, detreminada ne l sou statuto de outonomie, andrento de l [[Spanha|Reino de Spanha]] i la [[Ounion Ouropeia|Quemunidade Ouropeia]].<ref>{{citar web|url=https://www.xunta.gal/estatuto/titulo-preliminar|títalo=Título Preliminar|publicado=Junta de la Galízia|lhéngua=galhego|acessodata=8 de dezembre de 2017}}</ref> L sou território queda ne l stremo noroeste de la [[Península Eibérica]], a leste culas quemunidades outónomas de las [[Stúrias]], i [[Castielha i Lhion]], a oeste cul [[ouceano Atlántico]], a norte cul mar Cantábrico, i inda al sul cun [[Pertual]]. Ten cumo lhéngua própia l galhego, de ourige quemun cul pertués (dambas nacírun de la lhéngua mediabal coincida cumo galhego-pertués), sendo oufecial al lhado. La sue capital ye Santiago de Compostela que ten un statuto special,<ref>{{citar web|outor=Gerardo Fernández Albor|url=http://www.parlamentodegalicia.es/sitios/web/BibliotecaLeisdeGalicia/Lei1_1982.pdf|títalo=Lei 1/1982, do 24 de xuño, de fixación da sé das institucións autonómicas de Galicia|publicado=Parlamiento de la Galízia|lhéngua=galhego|data=24 de júnio de 1982}}</ref><ref>{{citar web|url=https://www.xunta.gal/dog/Publicados/2002/20020724/AnuncioEAA2_gl.html|títalo=LEI 4/2002, do 25 de xuño, do estatuto da capitalidade da cidade de Santiago de Compostela.|publicado=Junta de la Galízia|lhéngua=galhego|data=24 de júlio de 2002}}</ref> andrento de la porbíncia de a Coruña. De acuordo cul censo de 2016, la Galízia ten 2 718 525 habitantes, cun ua densidade demográfica eilebada nas faxas antre Ferrol i Vigo. Na Galízia, hai siete núcleos ourbanos classeficados cumo cidades, que de acuordo culs critérios populacionales son ls seguintes: Vigo, Coruña, Ourense, Lugo, Santiago de Compostela, Pontevedra i Ferrol. Ten ua superfície de 29 574,4 km².<ref>{{citar web|url=http://www.ige.eu/web/index.jsp?paxina=001&idioma=gl|títalo=Datos básicos de Galicia|publicado=Instituto Galego de Estatística|lhéngua=galhego|acessodata=8 de dezembre de 2017}}</ref> D'acuordo cul censo de 2016, l cunceilho más poblado ye Vigo cun 292 817 habitantes, i l menos poblado ye Negueira de Muñiz cun 215 habitantes. L cunceilho mais ancho ye Fonsagrada cun ua superfície de 438,4 km², i l mais pequeinho ye Mondariz-Balneario cun 2,3 km². A Coruña ye l cunceilho cula meior densidade populacional cun 6449,32 hab./km², i Vilariño de Conso ye l cunceilho que ten la menor densidade populacional cun 2,92 hab./km². L hino de la Galízia, ''Os Pinos'', eilaborado por Eduardo Pondal, refre-se a la Galízia cumo la nacion de Breogán, un harói celta.<ref>{{citar web|url=https://www.xunta.gal/o-himno-de-galicia|títalo=O himno|publicado=Junta de la Galízia|lhéngua=galhego|acessodata=8 de dezembre de 2017}}</ref> == Galarie == <gallery> Flag of Galicia.svg|Bandeira. Escudo de Galicia.svg|Brason. Himno de Galicia.ogg|Hino. </gallery> {{Refréncias|quel=2}} *Este cuntenido ye ua traduçon de las rebisones «[[:gl:Special:Permalink/4527975|4527975]]» i «[[:pt:Special:Permalink/50702985|50702985]]» de ls artigos «''[[:gl:Galicia|Galicia]]''» i «''[[:pt:Galiza|Galiza]]''» na Biquipédia an galhego i pertués. == Lhigaçones sternas == {{Commons|Galicia (España)|Galízia}} *[https://www.xunta.gal/ Sítio oufecial de la Junta de la Galízia] (an galhego i spanhol) {{Portal3|Galízia|Spanha}} [[Catadorie:Galízia]] 6s1psib7yjhppqlyd604dvj31fsdzxz 108157 108156 2026-08-26T12:09:02Z ~2026-44729-62 15463 /* Lhigaçones sternas */ 108157 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Localización de Galicia.svg|thumb|Mapa de Spanha a amostrar la Galízia na quelor burmeilha.]] La '''Galízia'''<ref>{{citar web|url=http://www.mirandadodouro.com/dicionario/traducao-portugues-mirandes/Galiza/|títalo=Galízia|outor=[[Amadeu Ferreira]] i José Pedro Cardona Ferreira|obra=Dicionário de Mirandês-Português|lhéngua=pertués|acessodata=8 de dezembre de 2017}}</ref> (an galhego: ''Galicia'' ó ''Galiza'') ye ua naçon recoincida anternacionalmente an 1933,<ref>Xulio Ríos (2010). ''[http://editorialgalaxia.gal/produto/galicia-e-a-sociedade-das-nacions/ Galicia e a sociedade das nacións]'' (an galhego). Vigo: Editorial Galaxia. {{ISBN|978-84-7154-839-9}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.igadi.org/fundacion_placido_castro/epg_as_deliberacions_do_ix_congreso_ne.htm|títalo=As deliberacións do IX Congreso de Nacionalidades Europeas|outor=|obra=|publicado=|lhéngua=galhego|data=5 de outubre de 1933}}</ref> i stablecida cumo quemunidade outónoma de forma jurídica i admenistratiba, de acuordo cula custituiçon spanhola de 1978, cula catadorie de nacionalidade stórica, detreminada ne l sou statuto de outonomie, andrento de l [[Spanha|Reino de Spanha]] i la [[Ounion Ouropeia|Quemunidade Ouropeia]].<ref>{{citar web|url=https://www.xunta.gal/estatuto/titulo-preliminar|títalo=Título Preliminar|publicado=Junta de la Galízia|lhéngua=galhego|acessodata=8 de dezembre de 2017}}</ref> L sou território queda ne l stremo noroeste de la [[Península Eibérica]], a leste culas quemunidades outónomas de las [[Stúrias]], i [[Castielha i Lhion]], a oeste cul [[ouceano Atlántico]], a norte cul mar Cantábrico, i inda al sul cun [[Pertual]]. Ten cumo lhéngua própia l galhego, de ourige quemun cul pertués (dambas nacírun de la lhéngua mediabal coincida cumo galhego-pertués), sendo oufecial al lhado. La sue capital ye Santiago de Compostela que ten un statuto special,<ref>{{citar web|outor=Gerardo Fernández Albor|url=http://www.parlamentodegalicia.es/sitios/web/BibliotecaLeisdeGalicia/Lei1_1982.pdf|títalo=Lei 1/1982, do 24 de xuño, de fixación da sé das institucións autonómicas de Galicia|publicado=Parlamiento de la Galízia|lhéngua=galhego|data=24 de júnio de 1982}}</ref><ref>{{citar web|url=https://www.xunta.gal/dog/Publicados/2002/20020724/AnuncioEAA2_gl.html|títalo=LEI 4/2002, do 25 de xuño, do estatuto da capitalidade da cidade de Santiago de Compostela.|publicado=Junta de la Galízia|lhéngua=galhego|data=24 de júlio de 2002}}</ref> andrento de la porbíncia de a Coruña. De acuordo cul censo de 2016, la Galízia ten 2 718 525 habitantes, cun ua densidade demográfica eilebada nas faxas antre Ferrol i Vigo. Na Galízia, hai siete núcleos ourbanos classeficados cumo cidades, que de acuordo culs critérios populacionales son ls seguintes: Vigo, Coruña, Ourense, Lugo, Santiago de Compostela, Pontevedra i Ferrol. Ten ua superfície de 29 574,4 km².<ref>{{citar web|url=http://www.ige.eu/web/index.jsp?paxina=001&idioma=gl|títalo=Datos básicos de Galicia|publicado=Instituto Galego de Estatística|lhéngua=galhego|acessodata=8 de dezembre de 2017}}</ref> D'acuordo cul censo de 2016, l cunceilho más poblado ye Vigo cun 292 817 habitantes, i l menos poblado ye Negueira de Muñiz cun 215 habitantes. L cunceilho mais ancho ye Fonsagrada cun ua superfície de 438,4 km², i l mais pequeinho ye Mondariz-Balneario cun 2,3 km². A Coruña ye l cunceilho cula meior densidade populacional cun 6449,32 hab./km², i Vilariño de Conso ye l cunceilho que ten la menor densidade populacional cun 2,92 hab./km². L hino de la Galízia, ''Os Pinos'', eilaborado por Eduardo Pondal, refre-se a la Galízia cumo la nacion de Breogán, un harói celta.<ref>{{citar web|url=https://www.xunta.gal/o-himno-de-galicia|títalo=O himno|publicado=Junta de la Galízia|lhéngua=galhego|acessodata=8 de dezembre de 2017}}</ref> == Galarie == <gallery> Flag of Galicia.svg|Bandeira. Escudo de Galicia.svg|Brason. Himno de Galicia.ogg|Hino. </gallery> {{Refréncias|quel=2}} *Este cuntenido ye ua traduçon de las rebisones «[[:gl:Special:Permalink/4527975|4527975]]» i «[[:pt:Special:Permalink/50702985|50702985]]» de ls artigos «''[[:gl:Galicia|Galicia]]''» i «''[[:pt:Galiza|Galiza]]''» na Biquipédia an galhego i pertués. == Lhigaçones sternas == {{Commons|Galicia (España)|Galízia}} *[https://www.xunta.gal/ Sítio oufecial de la Junta de la Galízia] (an galhego) {{Portal3|Galízia|Spanha}} [[Catadorie:Galízia]] afuxk3x3alqjxm7s2ay2gkwjku0zdsn Stúrias 0 10417 108158 104169 2026-08-26T12:13:35Z ~2026-46122-75 15490 108158 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Localización de Asturias.svg|thumb|Mapa de Spanha a amostrar las Stúrias na quelor burmeilha.]] L '''Percipado de las Stúrias'''<ref>{{Citar dicionairo mirandés|Stúrias|Stúrias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018}}</ref> (an sturiano: ''Principáu d'Asturies'', an galhego-sturiano: ''Principao d'Asturias'') ye ua quemunidade outónoma i porbíncia de [[Spanha]], que queda ne l noroeste de la [[Península Eibérica]], a norte cul mar Cantábrico, a oeste cula [[Galízia]], a leste cula Cantábria, i al sul cun [[Castielha i Lhion]]. Recibe l nome de percipado por rezones stóricas, yá que l hardeiro de la corona de Spanha ten l títalo de nobreza de «Príncepe de las Stúrias». Stúrias ten ua populacion de 1 081 487 habitantes, i acupa ua ária total de 10.603,57 km², debedida de forma admenistratiba an 78 cunceilhos.<ref>{{citar web|url=http://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=2886|títalo=Asturias: Población por municipios y sexo.|publicado=Anstituto Nacional de Statística de Spanha|lhéngua=spanhol|acessodata=11 de dezembre de 2017}}</ref> La sue capital ye la cidade de Uviéu, mentes que Xixón ye l cunceilho más poblado. Ls outros cunceilhos cun grandes pobaçones son Avilés, Siero, Mieres i Llangréu. D'acuordo cul sou Statuto de Outonomie, Stúrias ye cunsidrada ua quemunidade stórica ne l sou artigo 1. Ten un uorgano d'outogobierno d'ourige mediabal chamado de Junta General, que fui fundado ne l anho de 1388, cumo cunsequéncia de la sue trasformaçon an percipado por orde de Juan I de Castielha. Tamien ten dues lhénguas própias, l sturiano i l galhego-sturiano, que nó son cunsidradas oufeciales, mas ténen l statuto jurídico de porteçon. L spanhol ye la sue única léngua oufecial. La parte mais oucidental de la quemunidade, coincida cumo Tierra de l Navia-Eo, tamien fala galhego. == Galarie == <gallery> Flag of Asturias.svg|Bandeira. Escudo de Asturias (oficial).svg|Brason. Himnoasturias 4 julio 2010.ogg|Hino. </gallery> {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == {{Correlatos |títalo = Stúrias |commons = Asturias |commonscat = Asturias |wikisource = Astúrias |wikiquote = :es:Asturias |wikiquotecat = :es:Categoría:Asturias |biquiamboras = Astúrias |biquicionairo = Astúrias |wikivoyage = Astúrias |wikidata = Q3934 |scunder = 1 }} *[https://www.asturias.es/ Sítio oufecial de l gobierno de l Percipado de las Stúrias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201211010827/https://www.asturias.es/ |date=2020-12-11 }} (an sturiano i spanhol) {{Portal3|Stúrias|Spanha}} [[Catadorie:Stúrias]] k0jiid83noe663q6gdf31qaskcwjuuv 108159 108158 2026-08-26T12:14:51Z ~2026-46122-75 15490 108159 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Localización de Asturias.svg|thumb|Mapa de Spanha a amostrar las Stúrias na quelor burmeilha.]] L '''Percipado de las Stúrias'''<ref>{{Citar dicionairo mirandés|Stúrias|Stúrias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018}}</ref> (an sturiano: ''Principáu d'Asturies'', an galhego-sturiano: ''Principao d'Asturias'') ye ua quemunidade outónoma i porbíncia de [[Spanha]], que queda ne l noroeste de la [[Península Eibérica]], a norte cul mar Cantábrico, a oeste cula [[Galízia]], a leste cula Cantábria, i al sul cun [[Castielha i Lhion]]. Recibe l nome de percipado por rezones stóricas, yá que l hardeiro de la corona de Spanha ten l títalo de nobreza de «Príncepe de las Stúrias». Stúrias ten ua populacion de 1 081 487 habitantes, i acupa ua ária total de 10.603,57 km², debedida de forma admenistratiba an 78 cunceilhos.<ref>Idra</ref> La sue capital ye la cidade de Uviéu, mentes que Xixón ye l cunceilho más poblado. Ls outros cunceilhos cun grandes pobaçones son Avilés, Siero, Mieres i Llangréu. D'acuordo cul sou Statuto de Outonomie, Stúrias ye cunsidrada ua quemunidade stórica ne l sou artigo 1. Ten un uorgano d'outogobierno d'ourige mediabal chamado de Junta General, que fui fundado ne l anho de 1388, cumo cunsequéncia de la sue trasformaçon an percipado por orde de Juan I de Castielha. Tamien ten dues lhénguas própias, l sturiano i l galhego-sturiano, que nó son cunsidradas oufeciales, mas ténen l statuto jurídico de porteçon. L spanhol ye la sue única léngua oufecial. La parte mais oucidental de la quemunidade, coincida cumo Tierra de l Navia-Eo, tamien fala galhego. == Galarie == <gallery> Flag of Asturias.svg|Bandeira. Escudo de Asturias (oficial).svg|Brason. Himnoasturias 4 julio 2010.ogg|Hino. </gallery> {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == {{Correlatos |títalo = Stúrias |commons = Asturias |commonscat = Asturias |wikisource = Astúrias |wikiquote = :es:Asturias |wikiquotecat = :es:Categoría:Asturias |biquiamboras = Astúrias |biquicionairo = Astúrias |wikivoyage = Astúrias |wikidata = Q3934 |scunder = 1 }} *[https://www.asturias.es/ Sítio oufecial de l gobierno de l Percipado de las Stúrias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201211010827/https://www.asturias.es/ |date=2020-12-11 }} (an sturiano i spanhol) {{Portal3|Stúrias|Spanha}} [[Catadorie:Stúrias]] pbmsu7hz3rbx483fqf86lt5yr4cgkje 108160 108159 2026-08-26T12:15:36Z ~2026-46122-75 15490 /* Lhigaçones sternas */ 108160 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Localización de Asturias.svg|thumb|Mapa de Spanha a amostrar las Stúrias na quelor burmeilha.]] L '''Percipado de las Stúrias'''<ref>{{Citar dicionairo mirandés|Stúrias|Stúrias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018}}</ref> (an sturiano: ''Principáu d'Asturies'', an galhego-sturiano: ''Principao d'Asturias'') ye ua quemunidade outónoma i porbíncia de [[Spanha]], que queda ne l noroeste de la [[Península Eibérica]], a norte cul mar Cantábrico, a oeste cula [[Galízia]], a leste cula Cantábria, i al sul cun [[Castielha i Lhion]]. Recibe l nome de percipado por rezones stóricas, yá que l hardeiro de la corona de Spanha ten l títalo de nobreza de «Príncepe de las Stúrias». Stúrias ten ua populacion de 1 081 487 habitantes, i acupa ua ária total de 10.603,57 km², debedida de forma admenistratiba an 78 cunceilhos.<ref>Idra</ref> La sue capital ye la cidade de Uviéu, mentes que Xixón ye l cunceilho más poblado. Ls outros cunceilhos cun grandes pobaçones son Avilés, Siero, Mieres i Llangréu. D'acuordo cul sou Statuto de Outonomie, Stúrias ye cunsidrada ua quemunidade stórica ne l sou artigo 1. Ten un uorgano d'outogobierno d'ourige mediabal chamado de Junta General, que fui fundado ne l anho de 1388, cumo cunsequéncia de la sue trasformaçon an percipado por orde de Juan I de Castielha. Tamien ten dues lhénguas própias, l sturiano i l galhego-sturiano, que nó son cunsidradas oufeciales, mas ténen l statuto jurídico de porteçon. L spanhol ye la sue única léngua oufecial. La parte mais oucidental de la quemunidade, coincida cumo Tierra de l Navia-Eo, tamien fala galhego. == Galarie == <gallery> Flag of Asturias.svg|Bandeira. Escudo de Asturias (oficial).svg|Brason. Himnoasturias 4 julio 2010.ogg|Hino. </gallery> {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == {{Correlatos |títalo = Stúrias |commons = Asturias |commonscat = Asturias |wikisource = Astúrias |wikiquote = : |wikiquotecat = : |biquiamboras = Astúrias |biquicionairo = Astúrias |wikivoyage = Astúrias |wikidata = Q3934 |scunder = 1 }} *[https://www.asturias.es/ Sítio oufecial de l gobierno de l Percipado de las Stúrias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201211010827/https://www.asturias.es/ |date=2020-12-11 }} (an sturiano) {{Portal3|Stúrias|Spanha}} [[Catadorie:Stúrias]] 80mzlzo0mihnqi8caxcuuuyrncv88i6 108161 108160 2026-08-26T12:17:47Z ~2026-46122-75 15490 108161 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Localización de Asturias.svg|thumb|Mapa de Spanha a amostrar las Stúrias na quelor burmeilha.]] L '''Percipado de las Stúrias'''<ref>{{Citar dicionairo mirandés|Stúrias|Stúrias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018}}</ref> (an sturiano: ''Principáu d'Asturies'', an galhego-sturiano: ''Principao d'Asturias'') ye ua quemunidade outónoma i porbíncia de [[Spanha]], que queda ne l noroeste de la [[Península Eibérica]], a norte cul mar Cantábrico, a oeste cula [[Galízia]], a leste cula Cantábria, i al sul cun [[Castielha i Lhion]]. Recibe l nome de percipado por rezones stóricas, yá que l hardeiro de la corona de Spanha ten l títalo de nobreza de «Príncepe de las Stúrias». Stúrias ten ua populacion de 1 081 487 habitantes, i acupa ua ária total de 10.603,57 km², debedida de forma admenistratiba an 78 cunceilhos.<ref>Idra</ref> La sue capital ye la cidade de Uviéu, mentes que Xixón ye l cunceilho más poblado. Ls outros cunceilhos cun grandes pobaçones son Avilés, Siero, Mieres i Llangréu. D'acuordo cul sou Statuto de Outonomie, Stúrias ye cunsidrada ua quemunidade stórica ne l sou artigo 1. Ten un uorgano d'outogobierno d'ourige mediabal chamado de Junta General, que fui fundado ne l anho de 1388, cumo cunsequéncia de la sue trasformaçon an percipado por orde de Juan I de Castielha. Tamien ten dues lhénguas própias, l sturiano i l galhego-sturiano, que nó son cunsidradas oufeciales, mas ténen l statuto jurídico de porteçon. L sturiano ye la sue única lhéngua oufecial. La parte mais oucidental de la quemunidade, coincida cumo Tierra de l Navia-Eo, tamien fala galhego. == Galarie == <gallery> Flag of Asturias.svg|Bandeira. Escudo de Asturias (oficial).svg|Brason. Himnoasturias 4 julio 2010.ogg|Hino. </gallery> {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == {{Correlatos |títalo = Stúrias |commons = Asturias |commonscat = Asturias |wikisource = Astúrias |wikiquote = : |wikiquotecat = : |biquiamboras = Astúrias |biquicionairo = Astúrias |wikivoyage = Astúrias |wikidata = Q3934 |scunder = 1 }} *[https://www.asturias.es/ Sítio oufecial de l gobierno de l Percipado de las Stúrias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201211010827/https://www.asturias.es/ |date=2020-12-11 }} (an sturiano) {{Portal3|Stúrias|Spanha}} [[Catadorie:Stúrias]] 44ci5j5ooq09qoya6utg9vc9o00js38 Guiné Eiquatorial 0 10467 108179 107947 2026-08-27T01:26:21Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 108179 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç |nome_natibo = República de la Guiné Eiquatorial<br>''<br>''République de Guinée équatoriale'' <small>(an francés)</small><br>''República da Guiné Equatorial'' <small>(an pertués)</small> |nome_lhargo_cumbencional = |perposiçon = de la |nome_mwl = Guiné Eiquatorial |eimaige_bandeira = Flag of Equatorial Guinea.svg |çcriçon_bandeira = |legenda_bandeira = Bandeira |eimaige_brason = Coat of arms of Equatorial Guinea.svg |çcriçon_brason = |legenda_brason = Brason |lhema = "Ounidade, Paç, Justícia"<br>"''''"<br>"''Unité, Paix, Justice''"<br>"''Unidade, Paz, Justiça''" |hino = "''Caminemos pisando las sendas de nuestra inmensa felicidad''"<br>("Caminemos puls caminos de la nuossa grande felecidade") |gentílico = guineense, guinéu-eiquatoriano(a), eiquato-guineense |lhocalizaçon = Location Equatorial Guinea AU Africa.svg |lhocalizaçon_legenda = |capital = Malabo |lhatitude = |lhungitude = |meior_cidade = Bata |lhéngua_oufecial = (lhéngua nacional), francés i [[Lhéngua pertuesa|pertués]] |lhéngua_nó_oufecial = |tipo_gobierno = [[República]] semipersidencialista |títalo_xefe1 = Persidente |nome_xefe1 = Teodoro Obiang Nguema Mbasogo |títalo_xefe2 = Purmeiro-menistro |nome_xefe2 = Francisco Pascual Obama Asue |títalo_xefe3 = Bice-persidente |nome_xefe3 = Teodoro Nguema Obiang Mangue |títalo_xefe4 = |nome_xefe4 = |títalo_xefe5 = |nome_xefe5 = |no_menistérios = |eibento_tipo = Andependéncia |eibento_nota = |eibentos = |eibentos_datas = |eibento1 = de la Spanha Franquista |eibento_data1 = 12 de outubre de 1968 |eibento2 = |eibento_data2 = |eibento3 = |eibento_data3 = |eibento4 = |eibento_data4 = |eibento5 = |eibento_data5 = |eibento6 = |eibento_data6 = |eibento7 = |eibento_data7 = |data_antrada_OO = <!-- Ounion Ouropeia --> |frunteira = Gabon, Camarones |ária_total = 28 051 |ária_pos = 142 |auga_pc = 0,1 |ária_ourbana = |ária_ourbana_pos = |populaçon_stimada_anho = 2016 |populaçon_stimada = 1 221 490 |populaçon_stimada_pos = |populaçon_censo_anho = 2015 |populaçon_censo = 1 222 442 |populaçon_ourbana_pos = |populaçon_ourbana = |demog_densidade = 43,57 |densidade_pos = |PAB_PPC_anho = 2017 |PAB_total = 31 769 mil melhones |PAB_pos = |PAB_per_capita = 34 864 |PAB_per_capita_pos = |PAB_nominal_anho = 2017 |PAB_nominal_total = 11 948 mil melhones |PAB_nominal_pos = |PAB_nominal_per_capita = 14 176 |PAB_nominal_per_capita_pos = |Gini_anho = |Gini = |Gini_catadorie = |IZH_anho = 2015 |IZH = 0,592 |IZH_pos = 135 |IZH_catadorie = <font color=#FFA500>médio</font> |moneda = Franco CFA |moneda_ISO = XAF |fuso_hourário = WAT |defrença_UCT = +1 |fuso_hourário_DST = ''nó ousserbado'' |defrença_UCT_berano = |DST_nota = |ourganizaçones = [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONO]], [[Ounion Africana|OA]], ZPCAS, OPSP, OAF, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]] |clima = Tropical |código_paíç = GNQ, GQ |tld = .gq |código_tel = 240 |sítio = [http://www.guineaecuatorialpress.com/ Gobierno de la Guiné Eiquatorial] |mapa = |tamanho_mapa = |rodapie = }} La '''Guiné Eiquatorial''', oufecialmente '''República de la Guiné Eiquatorial''' (an'', an francés: ''République de Guinée équatoriale'', i an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]: ''República da Guiné Equatorial'') ye un paíç de la África Oucidental, debedido de forma admenistratiba an dues regiones i siete porbíncias. La sue capital ye [[Malabo]].<ref>{{Citar web|url=https://www.infopedia.pt/$guine-equatorial|títalo=Guiné Equatorial|obra=Infopédia|publicado=Porto Editora|lhéngua=pertués|acessodata=23 de dezembre de 2017}}</ref> {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == {{Commons|Guiné Eiquatorial}} *[http://www.guineaequatorialpress.com/ Sítio oufecial de l gobierno de la Guiné Eiquatorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130716153757/http://guineaequatorialpress.com/ |date=2013-07-16 }} (an francés i an anglés) {{Portal3|Guiné Eiquatorial|África}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Guiné Eiquatorial]] kd501ykt42s1ou47rvxjmhyu31qqmih Academie de la Lhéngua Sturiana 0 10620 108174 108050 2026-08-26T19:49:09Z ~2026-46122-75 15490 108174 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]] La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Lague</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Ispe Tcha Tchu Idra Idre Idri</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref> Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano. {{Refréncias|quel=2}} == Lhigaçones sternas == *[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano) {{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] [[Catadorie:Stúrias]] lscnytko717l49u714ivah2zmnj34yk Narf 0 10708 108176 108134 2026-08-26T19:52:28Z ~2026-46122-75 15490 108176 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Creatividad musical de Galicia MICSUR Narf (cropped).jpg|thumb|Narf ne l MICSUR, Mar del Plata, Argentina, an 17 de maio de 2014.]] '''Francisco Xavier Pérez Vázquez'''<ref name="faro">{{citar web|redadeiro=Graña|purmeiro=A.|títalo=Falece o compositor e cantante galego Narf|url=http://galego.farodevigo.es/sociedad/2016/11/15/fallece-compositor-cantante-gallego-narf/1570518.html|obra=Faro de Vigo|data=15 de nobembre de 2016|lhéngua=galhego}}</ref><ref>Tá i' tá</ref> (Silleda, 24 de abril<ref name="abril">{{citar web|títalo=Premio Ari[t]mar da Amizade Galego-Lusófona para Narf|url=http://www.sermosgaliza.gal/articulo/cultura/premio-ari-t-mar-da-amizade-galego-lusofona-narf/20170425203551056906.html|obra=Sermos Galiza|data=25 de abril de 2017|lhéngua=galhego}}</ref> de 1968<ref name=faro /><ref name="imaxinario">{{citar web|redadeiro=Ro|purmeiro=Santiago|títalo=Morre Fran Pérez 'Narf', un dos grandes da música galega|url=http://www.elcorreogallego.es/portada/ecg/morre-fran-perez-narf-un-dos-grandes-da-musica-galega/idEdicion-2016-11-16/idNoticia-1027332/|obra=El Correo Gallego|data=16 de nobembre de 2016|lhéngua=galhego}}</ref><ref>L</ref> — [[Santiago de Compostela]],<ref name=abril /> 15 de nobembre de 2016),<ref>{{citar web|redadeiro=Lombao|purmeiro=David|títalo=Falece o músico Fran Pérez, Narf|url=http://praza.gal/falase/29996|obra=Praza Pública|data=15 de nobembre de 2016|lhéngua=galhego}}</ref> mais coincido cumo '''Narf''',<ref>L pseudónimo ben de l sou hipocorístico Fran scrito alrobés.</ref> i tamien cumo '''Fran Pérez''',<ref name="nindiola">Idra Idre Idri</ref><ref name="barullo">Uy saiga</ref><ref name="XRon">{{citar web|redadeiro=Gómez|purmeiro=Lupe|títalo="Compartir unha aventura"|url=http://www.galiciahoxe.com/mare/gh/compartir-unha-aventura/idNoticia-473919/|obra=Galicia Hoxe|data=5 de outubre de 2009|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="psicofoncx">{{citar web|redadeiro=Beceiro|purmeiro=M.|títalo=Novos sons de Psicofónica e Chouteira|url=https://galego.lavozdegalicia.es/noticia/santiago/2000/05/17/nuevos-sonidos-psicofonica-chouteira/0003_34950.htm|obra=La Voz de Galicia|data=15 de maio de 2000|lhéngua=galhego}}</ref> fui un cantador i cumpositor galhego recoincido pula fuorte personalidade i oureginalidade de la sue obra,<ref name="sintonia">{{citar web|títalo=A beleza dos sons de Uxía e Narf únense nas Baladas da Galiza imaxinaria e visitan o Verán Cultural|url=http://xornalgalicia.com/galicia/1678-a-beleza-dos-sons-de-uxia-e-narf-unense-nas-baladas-da-galiza-imaxinaria-e-visitan-o-veran-cultural|obra=Xornal Galicia|data=11 de agosto de 2016|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="africa">{{citar web|títalo=Fran Pérez 'Narf' e Manecas Costa abren no Salón Teatro o Ciclo Novas Músicas|url=http://centrodramatico.xunta.gal/novas/nova.php?id=399&lg=gal|publicado=Axencia Galega das Industrias Culturais|data=11 de júnio de 2008|lhéngua=galhego}}</ref> que percurou acrecentar a las struturas de l rock çtintas anfluenças de sonidos.<ref>{{citar web|títalo=Biografia|url=https://www.last.fm/pt/music/NARF/+wiki|publicado=Last.fm|cunsultadata=3 de abril de 2018|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="douto">{{citar web|títalo=Narf|url=http://www.dotgalicia.com/Dot-Magazine-narf-1058.php?pagina=400&tag=1&at=1&ab=0&user=10&id=1058&fecha=2012-05-07&plb=|obra=Dotgalicia|data=4 de nobembre de 2011|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="cancionista">{{citar web|redadeiro=Iglesias|purmeiro=Óscar|títalo=O retorno de Narf|url=https://elpais.com/diario/2007/11/23/galicia/1195816709_850215.html|obra=El País|data=23 de nobembre de 2007|lhéngua=galhego}}</ref> Fui cumpositor de bandas de sonidos pa triato i outros spetáclos, cumbinando este calantriç cul de ator an çfrentes funçones de triato.<ref name="galeguía">{{citar web|títalo=Fran Pérez|url=http://galegos.galiciadigital.com/gl/fran-perez|publicado=Galicia Dixital|cunsultadata=3 de abril de 2018|lhéngua=galhego}}</ref> Quelaborou cun muitos outros artistas i libou la sue cançon al redror de l mundo, amostrando l sou cumpremisso cula cultura galhega,<ref name="alma">{{citar web|redadeiro=Dopico|purmeiro=Montse|títalo='A cultura e o idioma son o maior activo que temos. Creo que descoidalos é un erro'|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2011/03/26/galicia/1301162021.html|obra=O Mundo|data=27 de márcio de 2017|lhéngua=galhego}}</ref> i sentindo eigualmente ua perfunda atraçon pula cançon africana.<ref name=africa /><ref name=alma /><ref>{{citar web|redadeiro=Torres|purmeiro=Ramiro|títalo=Entrevista a Fran Pérez, Narf|url=http://palavracomum.com/entrevista-a-fran-perez-narf/|publicado=Palavra Comum|data=3 de dezembre de 2014|lhéngua=galhego}}</ref><ref>{{citar web|títalo=A fusom entre a Guiné Bissau e a Galiza|url=https://www.diarioliberdade.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4193:a-fusom-entre-a-guine-bissau-e-a-galiza&catid=15:cultura-e-desportos&Itemid=45|obra=Diário Liberdade|data=27 de júnio de 2010|lhéngua=galhego}}</ref> Tamien fui nembro de la banda Os Quinindiolas, de Nicho Varullo, de la cumpanhie de triato Chévere i de Psicofónica de Conxo. {{Refréncias|quel=2}} {{Commonscat|Fran Pérez Narf}} {{Portal3|Galízia|Spanha}} {{Rabisco}} {{NM|1968|2016|Narf}} [[Catadorie:Galízia]] bv8j9c5nwpyliiaddklaonajuzmfm1b Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana 0 10950 108175 108051 2026-08-26T19:50:13Z ~2026-46122-75 15490 /* Bincedores */ 108175 wikitext text/x-wiki L '''Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana''' (an sturiano: ''Premiu "Alfonso Iglesias" de cómic en llingua asturiana'') ye un prémio dado pula Junta de Eiducaçon, Cultura i Çporto de las Stúrias zde 2009.<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=7721 Crease'l premiu Alfonso Inglesias de cómic dotáu con 7.000 €] </ref> == Bincedores == {| class="wikitable" !Anho!! Eidiçon!! Bincedor !! Obra |- | [[2009]] | I Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-musicu-dibuxante-ruma-barbero-ganal-premiu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-cola-obra-manzaju-20091112175430.html]</ref> | [[Ruma Barbero]] | ''Manzajú'' |- | [[2010]] | II Cuncurso<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf |accessdate=2019-02-07 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304133153/https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf }}</ref> | | <center>—</center> |- | [[2011]] | III Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-adaptacion-obra-dona-berta-clarin-ganal-concursu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-20111107173917.html]</ref> | [[Isaac del Rivero]] | ''Doña Berta'' |- | [[2012]] | IV Cuncurso<ref>[http://asturies.com/noticies/marinas-gana%E2%80%99l-premiu-alfonso-iglesias-de-c%C3%B3mic-por-%E2%80%98homes%E2%80%99]</ref> | [[Javier Antonio Marinas]] | ''Homes'' |- | [[2013]] | V Cuncurso<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=13526 Alfonso Zapico gana'l "Alfonso Iglesias" con "Cuadernos d'Ítaca"] Asturnews. Consultáu'l 21.11.2013</ref> | [[Alfonso Zapico]] | ''Cuadernos d'Ítaca'' |- | [[2014]] | VI Cuncurso<ref>[https://elfielato.es/picos-europa/pilona/enrique-carballeira-gana-el-premio-alfonso-iglesias-de-comic-en-asturianu-680 Enrique Carballeira gana el Premio Alfonso Iglesias de Cómic en Asturianu] elfielato.es Consultáu'l 20.04.2018</ref> | [[Enrique Carballeira]] | ''L'arume de la tierra'' |- | [[2015]] | VII Cuncurso<ref>Idra Lague</ref> | [[Ruma Barbero]] | ''El viaxe a la lluz'' |- | [[2016]] | VIII Cuncurso<ref>Kk</ref> | [[Luis Navazo]] | ''Indianu'' |- | [[2017]] | IX Cuncurso<ref>. 20.04.2018</ref> | [[Alberto Vázquez García]] | ''Los llazos coloraos'' |- | [[2018]] | X Cuncurso<ref>{{citar web |url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-anxelu-gonzalez-fernandez-lleval-premiu-alfonso-iglesias-comic-cacique-blancu-20181002180916.html |títalo=Anxelu González Fernández lleva'l X Premiu Alfonso Iglesias de Cómic con 'Cacique blancu' |data=2 de outubre de 2018 |lhéngua=sturiano}}</ref> | [[Anxelu González]] | ''Cacique blancu'' |} {{Rabisco}} [[Catadorie:Cuontas an zenhicos]] [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] 9mvjli3151v0osqzxnwv1g9r26tk03w Catalunha 0 10962 108154 94759 2026-08-26T12:03:18Z ~2026-46122-75 15490 108154 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:NASA Satellite Catalonia.jpg|thumb|Catalunha.]] La '''Catalunha''' (an catalan: ''Catalunya'', an aranés: ''Catalonha'') ye ua naçon recoincida i stablecida cumo quemunidade outónoma de forma jurídica i admenistratiba, de acuordo cula custituiçon spanhola de 1978, cula catadorie de nacionalidade stórica, detreminada ne l sou statuto de outonomie, andrento de l [[Spanha|Reino de Spanha]] i la [[Ounion Ouropeia|Quemunidade Ouropeia]]. L sou território queda ne l stremo nordeste de la [[Península Eibérica]]. Ten cumo lhéngua própia l catalan, sendo oufecial al lhado, que ye oufecial an toda Spanha. La sue capital ye [[Barcelona]], andrento de la porbíncia de Barcelona.<ref>[https://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0016436.xml Catalunya], Gran Enciclopèdia Catalana, Grup Enciclopèdia Catalana</ref> De acuordo cul censo de l ''Institut d'Estadística de Catalunya'' de 2018, la Catalunha ten 7,600,065 habitantes.<ref>[https://www.idescat.cat/pub/?id=aec&n=249 Densitat de població. Comarques i Aran, àmbits i províncies], Institut d'Estadística de Catalunya</ref> L hino de la Catalunha ye ''Els segadors''. == Galarie == <gallery> Flag of Catalonia.svg|Bandeira. Coat of Arms of Catalonia.svg|Brason. Els Segadors.ogg|Hino. </gallery> {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == {{Commons|Catalunya}} * [http://web.gencat.cat/ca/inici/ Sítio oufecial de la Generalidade de la Catalunha] {{Portal3|Catalunha|Spanha}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Catalunha]] ljnoparz2hwugm7s4dm97g0tzsve2bb 108155 108154 2026-08-26T12:04:26Z ~2026-46122-75 15490 108155 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:NASA Satellite Catalonia.jpg|thumb|Catalunha.]] La '''Catalunha''' (an catalan: ''Catalunya'', an aranés: ''Catalonha'') ye ua naçon recoincida i stablecida cumo quemunidade outónoma de forma jurídica i admenistratiba, de acuordo cula custituiçon spanhola de 1978, cula catadorie de nacionalidade stórica, detreminada ne l sou statuto de outonomie, andrento de l [[Spanha|Reino de Spanha]] i la [[Ounion Ouropeia|Quemunidade Ouropeia]]. L sou território queda ne l stremo nordeste de la [[Península Eibérica]]. Ten cumo lhéngua própia l catalan, sendo oufecial al lhado. La sue capital ye [[Barcelona]], andrento de la porbíncia de Barcelona.<ref>[https://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0016436.xml Catalunya], Gran Enciclopèdia Catalana, Grup Enciclopèdia Catalana</ref> De acuordo cul censo de l ''Institut d'Estadística de Catalunya'' de 2018, la Catalunha ten 7,600,065 habitantes.<ref>[https://www.idescat.cat/pub/?id=aec&n=249 Densitat de població. Comarques i Aran, àmbits i províncies], Institut d'Estadística de Catalunya</ref> L hino de la Catalunha ye ''Els segadors''. == Galarie == <gallery> Flag of Catalonia.svg|Bandeira. Coat of Arms of Catalonia.svg|Brason. Els Segadors.ogg|Hino. </gallery> {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == {{Commons|Catalunya}} * [http://web.gencat.cat/ca/inici/ Sítio oufecial de la Generalidade de la Catalunha] {{Portal3|Catalunha|Spanha}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Catalunha]] hqntjcc7mxdy1ckb75pce5r3a3utmsz The Simpsons 0 11151 108182 106968 2026-08-27T02:37:30Z Stephan1000000 10011 809 108182 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Telebison | nome = The Simpsons | títalo-mwl = Ls Simpsones | títalo-pt = Os Simpsons | títalo-bra = Os Simpsons | image = The Simpsons yellow logo.svg | caption = | genre = [[Sitcom animado]] | creator = [[Matt Groening]] | based_on = {{Based on|[[Cúrties de The Simpsons|Cúrties de ls ''The Simpsons'']]|Matt Groening}} | developer = {{plainlist| * [[James L. Brooks]] *[[Matt Groening]] * [[Sam Simon]] }} | voices = {{plainlist| * [[Dan Castellaneta]] * [[Julie Kavner]] * [[Nancy Cartwright]] * [[Yeardley Smith]] * [[Hank Azaria]] * [[Harry Shearer]] }} | theme_music_composer = [[Danny Elfman]] | opentheme = "[[Sequéncia d'abiertura de The Simpsons|''The Simpsons'' Theme]]" | composer = [[Richard Gibbs]] (1989–90)<br />[[Alf Clausen]] (1990–2017)<br />[[Bleeding Fingers Music]] (2017–persente) | country = Stados Ounidos | language = Anglés | num_seasons = 37 | num_episodes = <onlyinclude>809</onlyinclude> | list_episodes = List of The Simpsons episodes | executive_producer = {{Collapsible list | expand = | title = Lista de perdutores eisecutibos | liststyle = | hlist = | bullets = yes | <!-- 1 = --> James L. Brooks | <!-- 2 = --> Matt Groening | <!-- 3 = --> [[Al Jean]] (1992–1993, 1995–1998; 1999–persente) | <!-- 4 = --> [[Matt Selman]] (2005–persente) | <!-- 5 = --> [[John Frink]] (2009–persente) | <!-- 6 = --> Sam Simon (1989–1993) | <!-- 7 = --> [[Mike Reiss]] (1992–1993, 1995–1998) | <!-- 8 = --> [[David Mirkin]] (1993–1995) | <!-- 9 = --> [[Bill Oakley]] (1995–1997) | <!-- 10 = --> [[Josh Weinstein]] (1995–1997) | <!-- 11 = --> [[Mike Scully]] (1997–2001) | <!-- 12 = --> [[George Meyer]] (1999–2001) | <!-- 13 = --> [[Carolyn Omine]] (2005–2006) | <!-- 14 = --> [[Tim Long]] (2005–2008) | <!-- 15 = --> [[Ian Maxtone-Graham]] (2005–2012) }} | runtime = 21–24 minutos | company = {{Plainlist| * [[Gracie Films]] * [[20th Television]] (temporadas 1–32) * [[20th Television Animation]] (temporada 33–persente) }} | distributor = 20th Television | network = [[Fox Broadcasting Company|Fox]] | picture_format = [[480i]] (1989–2009)<br />[[576i]] (1989–2009)<br />[[1080i]] ([[Telebison d'alta defeniçon|HDTV]]) (2009–persente) | audio_format = [[Stereofonia|Estéreo]] (1989–1991)<br />[[Dolby Surround]] 2.0 (1991–2009)<br />[[Dolby Digital]] 5.1 (2009–persente) | first_aired = {{Start date|1989|12|17}} | last_aired = persente | preceded_by = [[Cúrties de The Simpsons|Cúrties de ls ''The Simpsons'']] de ''[[The Tracey Ullman Show]]'' | related = | website = http://www.thesimpsons.com }} '''''The Simpsones''''' ({{lang-mwl|''Ls Simpsones''}}) ye ua série d'animaçon i sitcon norte-amaricana criada por [[Matt Groening]] pa la [[Fox Broadcasting Cumpany]].<ref>{{citar livro|último =Ortved|primeiro =John|título=The Simpsons: An Uncensored, Unauthorized History|url=http://books.google.com/books?id=jcJMPiM0tCwC&pg=PA287|acessodata=2/2/2014|data=12/10/2010|publicado=Faber & Faber|isbn=978-0-86547-939-5|página=287}}</ref><ref>{{citar livro|autor =Facts On File, Incorporated|título=Animation|url=http://books.google.com/books?id=GXwBT9CuU-sC&pg=PA9|acessodata=2/2/2014|ano=2010|publicado=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-3249-5|página=9}}</ref><ref>{{citar livro|último1 =Irwin|primeiro1 =William|último2 =Conard|primeiro2 =Mark T.|último3 =Skoble|primeiro3 =Aeon J.|título=The Simpsons and Philosophy: The D'oh! of Homer|url=http://books.google.com/books?id=SjKhSR33J8gC&pg=PA1972|acessodata=2/2/2014|data=21/8/2013|publicado=Open Court|isbn=978-0-8126-9694-3|página=1972}}</ref> La série ye ua paródie satírica de l stilo de bida de la classe média de ls Stados Ounidos, simbolizada pula família protagonista, que cunsiste de [[Homer Simpson|Homer Jay Simpson]], [[Marge Simpson|Marjorie (Marge) Boubier Simpson]], [[Bart Simpson|Bartholomew (Bart) Simpson]], [[Lisa Simpson|Elisabeth (Lisa) Marie Simpson]] i [[Maggie Simpson|Margareth (Maggie) Simpson]]. La série se passa na fitícia cidade de [[Springfield]] i satiriza la cultura i la sociadade norte-amaricanas, la telebison i bários aspetos de la cundiçon houmana. La família fui cuncebida por Groening pouco antes dua solicitaçon de l perdutor [[James L. Broks]] para ua série de cúrties d'animaçon.<ref>{{Citar web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1162008 |título=Simpson's Creator Matt Groening |publicado=NPR |data=2003 |acessodata=22/1/2013 |língua=anglés }}</ref> Groening eilaborou ua família çfuncional i nomeou ls personaiges cumo ls nembros de sue própia família, sustituindo l sou própio nome por Bartholomew (Bart).<ref>{{citar vídeo|pessoas=BBC|ano=2000|título='The Simpsons': America's First Family (6 minute edit for the season 1 DVD|url=http://www.imdb.com/title/tt0250735/|tipo=DVD|local=[[Reino Ounido]]|publicado=[[20th Century Fox]]|língua=anglés}}</ref> Ls cúrties tornórun-se parte de l porgrama ''[[The Tracey Ullman Show]]'' an 19 d'abril de 1987. Passado trés temporadas, l porjeto fui trasformado nun porgrama pa l'horairo nobre, tornando-se purmeira série de la rede a figurar na lista de ls 30 porgramas mais assistidos de la temporada telebesiba de 1989–1990. Zde sue streia, an 17 de dezembre de 1989, fúrun eisibidos 733 eipisódios. A 34ª temporada de la série ampeçou a ser eisibida an 2022. ''The Simpsones'' ye ua de las séries de ls Stados Ounidos de maior duraçon<ref name="longsitcom">{{citar web | url=http://www.post-gazette.com/tv/20030121tvnote0121p5.asp | título= TV Notes: 'Simpsons' breaks record with contract renewal | acessodata=30/1/2008| idioma=anglés}}</ref> i l porgrama d'horairo nobre hai mais tiempo an trasmisson.<ref name="Guinness">{{citar livro|sobrenome=Folkard |nome=Claire|título=''Guinness World Records 2006'' |ano=2006|editora=Bantam USA|isbn= 0-553-58906-7}}</ref> Un filme fui lançado an 26 de júlio de 2007 i arrecadou mais de meio bilhon de dólares an to l mundo.<ref>{{Citar web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=simpsons.htm |título=Wikipédia, a enciclopédia livre |publicado=Box Office Mojo |acessodata=22/1/2013 |língua=anglés }}</ref> An 2016, l'animaçon fui renobada até a 30ª temporada i se tornou la série mais longa de la stória.<ref>{{Citar web|url=http://mauriciostycer.blogosfera.uol.com.br/2016/11/04/simpsons-chegara-a-30a-temporada-e-se-tornara-serie-mais-longa-da-historia/|titulo=Simpsons chegará à 30ª temporada e se tornará a série americana mais longa|acessodata=2016-11-05|obra=UOL TV e Famosos|língua=pertués}}</ref> The Simpsones ye amplamente cunsidrada cumo ua de las maiores séries de telebison de todos ls tiempos. L'eidiçon de la rebista ''[[Time]]'' publicada an 31 de dezembre de 1999 classeficou la série cumo a melhor de l seclo XX,<ref name="century">{{citar web|url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,993039,00.html|título=The Best Of The Century|acessodata=3/6/2007|data=31/12/1999|obra=[[TIME (revista)|TIME]]| língua=anglés}}</ref> i an 14 de janeiro de 2000, l'animaçon fui houmenageada cun ua streilha na [[Calçada de la Fama de Hollywod]], na [[Califórnia]]. La série yá benceu einúmaros prémios zde la sue streia, ancluindo 31 [[Primetime Emmy Awards]], 30 prémios Annie i un prémio Peabody. La spresson outelizada por Homer, "D'oh", fui ancluída ne l [[Oxford English Ditionary]], anquanto la série ten anfluenciado bárias ''sitcoms'' direcionadas al público adulto.<ref name="influence">{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/tv_and_radio/2761301.stm|título=The Simpsons: The world's favourite family|acessodata=19/12/2007|data=15/2/2003|publicado=BBC News |idioma=anglés}}</ref> ==Porduçon== === Roteiristas === La purmeira eiquipe de [[roteirista]]s fui montada por [[San Simon]] i era cumpuosta por John Swartzwelder, Jon Bitti, George Meyer, Jeff Martin, [[Al Jean]], [[Mike Reiss]], Jay Kogen i Wallace Wolodarsky.<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 58</ref> Tipicamente, l grupo cunsistia de dezesseis roteiristas que propunhan eideias pa ls eipisódios ne l'ampeço de l més de dezembre.<ref name="scully">{{citar jornal|primeiro =Gail|último =Mitchell|título=Mike Scully|publicado=Ultimate TV|data=24/1/1999}}</ref> L'outor percipal de cada eipisódio screbia l purmeiro rascunho. Las sessones de grupo rescrebian i zambolbian roteiros finales, que permitian adicionar ó remober piadas, anserir cenas i ourganizar releituras de l testo por antérpretes bocales de l porgrama.<ref name="meyer">{{citar jornal|primeiro =David|último =Owen|título=Taking Humor Seriously|publicado=[[The New Yorker]]|data=13/3/2000}}</ref> [[Imagem:Simpsons writers2.jpg|thumb|esquerda|Retrato de parte de l'eiquipe de roteiristas de ''The Simpsons'' an 1992, adonde stan nomes cumo [[Al Jean]], [[Conan L'Brien]], [[Bill Oakley]], [[Mike Reiss]], [[George Meyer]], antre outros.]] Até 2004,<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 199</ref> [[George Meyer]], que tenie zambolbido l'animaçon zde la [[The Simpsons 1.ª temporada|purmeira temporada]], era atibo nessas sessones. Al passar un longo tiempo, l scritor Jon Bitti ambentou las melhores stórias nun dado eipisódio, anque outros scritores recebíren ls créditos ne l roteiro final.<ref name="meyer"/> Cada eipisódio lieba seis meses para ser porduzido, anton la série raramente aborda acuntecimientos atuales.<ref>{{citar jornal|primeiro =Geoff|último =Nixon|título=Mmmmmm... pop culture|publicado=''The Silhouette''|data=4/3/2004}}</ref> Creditado an sessenta eipisódios, John Swartzwelder ye l roteirista mais prolífico de todos de l porgrama.<ref>Turner, p. 21</ref> Un de ls roteiristas mais coincidos ye [[Conan L'Brien]], que cuntribuiu cun bários eipisódios ne l'ampeço de 1990, antes de sustituir [[David Letterman]], anfitrion de l ''[[talk show]]'' chamado ''[[The Late Show with David Letterman|Late Night]]''.<ref>{{citar jornal|url=http://news.scotsman.com/thesimpsons/The-icing-on-the-Simpsons.2592293.jp|título=The icing on the Simpsons' cake|acessodata=10 de agosto de 2007|data=4 de janeiro de 2005|autor =McGinty, Stephen|publicado=''Scotsman''|local=[[Edimburgo]]}}</ref> L comediante [[Ricky Gerbales]] screbiu l'eipisódio "Homer Simpson, This Is Your Wife", tornando-se la purmeira celebridade a screbir un eipisódio i la purmeira streilha cumbidada nun eipisódio de l'animaçon.<ref name="Gervais">{{citar jornal|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4120569.stm|título=Gervais writing Simpsons episode|publicado=BBC News|data=23 de dezembre de 2004|acessodata=29 de dezembre de 2006}}</ref> [[Seth Rogen]] i Eiban Goldberg, scritores de l filme ''[[Superbad]]'', screbírun l'eipisódio "Homer, the Whopper".<ref>{{citar web|título=Rogen gets a dream gig: 'Simpsons' writer, voice|url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2009-09-23-rogen-simpsons_N.htm|autor=Keveney, Bill|obra=[[USA Today]]|data=23 de setembre de 2009|acessodata=24 de setembre de 2009}}</ref> Ne l final de 2007, ls roteiristas de ''The Simpsones'' [[Grebe de ls roteiristas de ls Stados Ounidos (2007-08)|entrórun an grebe]], juntamente cul resto de l Sindicato de ls Roteiristas de ls Stados Ounidos. Ls scritores de la série yá habien se juntado al sindicato an 1998.<ref>{{citar web|título=Why SpongeBob is sitting out the writers strike|acessodata=9 de janeiro de 2008|data=23 de dezembre de 2007|autor=Munoz, Lorenza|publicado=''Los Angeles Times'' |url=http://www.statesman.com/business/content/business/stories/other/12/23/1223writerstrike.html|wayb=20071226152155}}</ref> === Perdutores eisecutibos === <div class="infobox" style="width:40em; font-size:85%; padding-left:5px; width:360px;"> '''Lista de perdutores al longo de la série''' * Temporadas 1–2: [[Matt Groening]], [[James L. Brooks]], & [[Sam Simon]] * Temporadas 3–4: [[Al Jean]] & [[Mike Reiss]] * Temporadas 5–6: David Mirkin * Temporadas 7–8: [[Bill Oakley]] & Josh Weinstein * Temporadas 9–12: Mike Scully * Temporada 13–persente: [[Al Jean]] </div> [[Matt Groening]] i [[James L. Broks]] ténen sido ls perdutores eisecutibos durante to la stória de la série. [[San Simon]] fui çcrito por Brad Bird, antigo diretor de la série, cumo "l'heirói çconhecido",<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 59.</ref> atuando tamien cumo superbisor criatibo pa las quatro purmeiras temporadas. Inda assi, el staba custantemente an cunflito cun Matt Groening, James L. Broks i cula [[Gracie Films]]. Por este motibo, el zeistiu de la série an 1993.<ref name="O146">[[#Ortved|Ortved]], pp. 146–149.</ref> Antes de zeistir, negociou un acuordo para recebir ua parte de ls lucros anuales de l porgrama i un crédito de perdutor eisecutibo, anque nun trabalhar na animaçon zde 1993.<ref>{{citar jornal|autor = Dan Snierson |título= D'Oh! |publicado= [[Entertainment Weekly]] | url = http://www.ew.com/ew/article/0,,20035285_20035331_20046980,00.html |acessodata=21/10/2007}}</ref> La posiçon mais ambolbida ne l porgrama ye la de l scritor percipal, que gerencia la porduçon para ua temporada anteira.<ref name=silverman>{{citar web|autor=Cagle, Daryl|url=http://cagle.msnbc.com/hogan/interviews/silverman.asp|arquivourl=https://web.archive.org/web/20080607073449/http://cagle.msnbc.com/hogan/interviews/silverman.asp|arquivodata=2008-06-07|título=The David Silverman Interview|acessodata=7/6/2011|publicado=[[MSNBC]]|urlmorta=no}}</ref> {{Refréncias}} nupxarsuod8kggeu1ajtbdges5m2tth Paraguai 0 11354 108181 105664 2026-08-27T02:21:09Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 108181 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç |nome_natibo = Paraguay<br>Paraguái |nome_lhargo_cumbencional = República del Paraguay<br>Tetã Paraguái |eimaige_bandeira = Flag of Paraguay.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de Paraguai. |legenda_bandeira = Bandeira |eimaige_brason = Coat of arms of Paraguay.svg |çcriçon_brason = Brason de Paraguai. |legenda_brason = Brason |hino = ''Paraguayos, república o muerte''<br>[[Fexeiro:Paraguayan National Anthem.oga|center]] |lhocalizaçon = PRY orthographic.svg |capital = [[Asunción]] |meior_cidade = Asunción |lhéngua_oufecial = [[Lhéngua spanhol|Spanhol]]<br>[[Lhéngua guaraní|Guaraní]] |tipo_gobierno = [[República]] custitucional<br>ounitaira persidencialista |títalo_xefe1 = Persidente |nome_xefe1 = Mario Abdo Benítez |títalo_xefe2 = Vicepersidente |nome_xefe2 = Hugo Velázquez |eibento_tipo = Andependéncia |eibento_nota = 1811 (de [[Spanha]]) |ária_total = 406 752 |populaçon_stimada_anho = 2020 |populaçon_stimada = 7 252 672 |demog_densidade = 17,83 |densidade_pos = 210 |Gini_anho = 2018 |Gini = 46,2 |Gini_catadorie = <span style="color:Orange;">médio</span> |IZH_anho = 2015 |IZH = 0.724 |IZH_pos = 98 |IZH_catadorie = <span style="color:green;">eilebado</span> |moneda = Guaraní |moneda_ISO = PYG |fuso_hourário = PYT |defrença_UCT = −4 |defrença_UCT_berano = −3 |código_paíç = PY |tld = .py |código_tel = 595 |sítio = [http://www.presidencia.gov.py/ Gobierno de Paraguai] |mapa = Paraguay - Location Map (2012) - PRY - UNOCHA.svg |tamanho_mapa = 280 }} '''Paraguai''', oufecialmente '''República de Paraguai''' (República del Paraguay an [[Lhéngua spanhol|spanhol]], Tetã Paraguái an [[Lhéngua guaraní|guaraní]]), ye un paíç que queda na cuntinente [[América|amaricano]], mais cuncretamiente na [[América de l Sul]], lemitado la norte pul [[Bolíbia]], la leste pul [[Brasil]], al sul i la oeste pul [[Argentina]]. La capital de l paíç ye la cidade de [[Asunción]]. Ten ua ária total de 406 752 km² i alredror de 7 milhones de habitantes.<ref>{{citar web|url=http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Proyeccion%20Distrital.pdf|títalo=Proyección de la población por sexo y edad, según distrito. Revisión 2015|autor=DGEEC}}</ref> == Ciudades percipales == Las ciudades percipales son [[Asunción]], Ciudad del Este, Encarnación, Villarrica, Concepción, Pedro Juan Caballero. == Refréncias == <references/> == Lhigaçones sternas == {{Commonscat|Paraguay}} ;Government * [https://web.archive.org/web/20100528053421/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-p/paraguay.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://www.senatur.gov.py/ National Department of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150520071223/http://www.senatur.gov.py/ |date=2015-05-20 }} * [http://www.hacienda.gov.py/ Ministry of Finance with economic and government information; also available in English] ;General information * [https://www.britannica.com/place/Paraguay Paraguay] from the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' * [https://web.archive.org/web/20080607085416/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/paraguay.htm Paraguay] at ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1222081.stm Paraguay profile] from the [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=PY Key Development Forecasts for Paraguay] from [[International Futures]] ;News media * [https://web.archive.org/web/20090916131713/http://www.larueda.com.py/ La Rueda – Weekly reviews] * [http://www.abc.com.py/ ABC Color] * [http://www.ultimahora.com.py/ Última Hora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201100434/http://www.ultimahora.com.py/ |date=2008-12-01 }} * [http://www.lanacion.com.py/ La Nación] * [http://www.paraguay.com/ Paraguay.com] * [http://www.nanduti.com.py/ Ñanduti] * [http://www.mipyme.com.py/ Paraguayan Pymes News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604075323/http://www.mipyme.com.py/ |date=2020-06-04 }} ;Trade *[http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/PRY/Year/2012/Summary World Bank Summary Trade Statistics Paraguay] * [https://web.archive.org/web/20190414174336/https://www.tipo-de-cambio.com/paraguay/cotizacion-de-monedas-en-paraguay-casa-de-cambios-alberdi-chaco-cde-encarnacion-y-asuncion/ Exchange rate of the Guaraní – Paraguayan Currency] ;Travel * [http://www.asu-cvb.org.py/servicios/lacuidad_en.html Paraguay Convention & Visitor's Bureau]{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.Paraguay.com/ Paraguay.com: Tradition, Culture, Maps, Tourism] * [https://web.archive.org/web/20081202113657/http://www.turismo.com.py/ Tourism in Paraguay, information, pictures and more. Turismo.com.py] [[Catadorie:Paraguai]] [[Catadorie:Paízes de la América de l Sul]] q4hrj1p1ktamzjwxx2lm4sm4ozdis9d Mirandeses 0 12508 108173 107792 2026-08-26T17:43:37Z ~2026-46122-75 15490 108173 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="8" | ! class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |Mirandeses |- | class="infobox-image" |<center>[[File:Adélia_Garcia,_Beatriz_e_Avelina_no_festival_Anmesis,_que_decorreu_em_Vimioso_em_2007.jpg|semmoldura]]<div class="infobox-caption">Trés mulhieres Mirandesas, de [[Bumioso]]</div></center> |- ! class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Populacion total |- | class="infobox-full-data" |<center><span style="white-space:nowrap;">~20.000&#x2009;</span><ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="195">[https://retratos.pordata.pt/populacao/miranda-do-douro "O seu município em números, Miranda do Douro"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="196">''[[Pordata]]''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="198"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">23 May</span> 2026</span>.</span></cite></ref><ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://www.mogadouro.pt/pages/16 "Concelho"]. </cite></ref><ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://retratos.pordata.pt/populacao/vimioso "O seu município em números, Vimioso"]. </cite></ref><ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xlang=en&xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 Instituto Nacional de Estatística]</ref></center> |- ! class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regiones cun populaciones seneficatibas |- | class="infobox-full-data" |<center>[[Tierra de Miranda]]</center> |- ! class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Lhénguas |- | class="infobox-full-data" |<center>[[Lhéngua mirandesa|Mirandés]]<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://www.cm-mdouro.pt/conhecer/cultura/lingua-mirandesa "Língua Mirandesa"]. </cite></ref>, [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]</center> |- ! class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion |- | class="infobox-full-data" |<center>[[Catolicismo|Catolicismo remano]]</center> |- ! class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Grupos étnicos relacionados |- | class="infobox-full-data" |<center>Lhioneses, Sturianos, Cántabros, Stremenhos,<br />Pertueses i outros puobros Eibéricos</center> |} Ls '''Mirandeses''' ''[{{AFA|mi.ɾãˈde.z̺əs̺|mi.ɾãˈde.z̺əs̺}}]'' son un puobro [[Stur-lhionés|Sturlhionés]], natibo a la [[Tierra de Miranda]], ne l nordeste de Pertual. == Stória == L purmeiro anstante de perséncia Lhatina n'Eibéria fui cula sue cunquista puls Remanos, sustituíndo la lhéngua de la region i ls puobros (parcialmente) pul [[Lhéngua lhatina|Lhatin]] i Remanos respetibamente. Açpuis l colapso de l'ampério Remano, Eibéria fui adominada por reinos Germánicos pós-Remanos, i la Tierra de Miranda mantubo-se na raia antre ls [[Suebos]] i ls [[Besigodos|Bisigodos]] por muita de l'eisisténcia de dambos. Ne l séclo VIII, ls Oumeyas ampeçórun saquiando las árias lhitorales sub cuntrol Bisigodo, que, anhos açpuis lhebou a la quaisque cumpleta oucupacion de la península Eibérica puls Mouros, deixando nomás l [[Reino de las Stúrias]] ne l noroeste. La Reconquista dou ourige al [[Reino de Lhion]], l'único reino an toda la stória que tubo ũa lhéngua sturlhionesa cumo lhéngua percipal i de stado, l'[[antigo Lhionés]]. Mas, açpuis l'ounion cul [[Reino de Castielha]] i l'andependéncia de Pertual, l'antigo Lhionés ampeçou caiendo a zouso. Ne l causo specífico de l Mirandés, fúrun eisolados de ls outros Sturlhioneses pula [[frunteira Lhuzo-Hispánica]] ne l séclo XII. Açpuis d'esso, Pertual acuntinou tenendo cuntrol sub Miranda i acuntinou anfluenciando la sue lhéngua i puobro anté hui. == Cultura == La cultura Mirandesa çtaca la region, acumparando-la al lhado pertués de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-Ls-Muntes]], mantenendo más armandade cun outras regiones sturlhionesas, mormientes l sou bezino más cercano, [[Lhion]]. [[Fexeiro:At_the_main_square_I_(50958715016).jpg|dreita|miniaturadaimagem|300x300px|Museu de la Tierra de Miranda, na praça percipal de [[Miranda de l Douro]]: Praça D. San Juan III.]] === Ls Dançadores === Ls Dançadores, Beiladores ó Paloteiros (coincidos por Pauliteiros puls pertueses) son un grupo tradecional mirandés d'artistas que faien las sues coriografies c'un tipo de palo, tamien ambolbendo acrobacies i castanhuolas. Ls Lhioneses tienen tamien ũa bariedade de danças acrobáticas cun palos, las ''danças de paloteu'', mas, alrobés de ls dançadores Mirandeses, l'eiquibalente Lhionés perdírun muita perséncia an Lhion, mantenendo-se muito afamados an Miranda. [[Fexeiro:Pauliteiros.jpg|miniaturadaimagem|Dançadores ne l festibal ''Avante'' de 2005.]] [[Fexeiro:Mirandese_and_Leonese_Dancers_Distribution.png|miniaturadaimagem|Un mapa eilhustrando la çtribuicion atual de ls Dançadores Mirandeses i Lhioneses.]] === Gaita de Fuolhes Mirandesa === La gaita de fuolhes Mirandesa, chamada an cúrtio de gaita Mirandesa, ye un tipo de gaita único a Miranda, armana de las gaitas Lhionesas i Sturianas, mormientes la [[gaita Senabresa]]. Anque se chame de «Gaita Stramuntana» por nó-Mirandeses, aquesta terminologie ye ancorreta. [[Fexeiro:Gaita_Mirandesa.jpg|miniaturadaimagem|Ũa gaita Mirandesa]] === Pendones === Ls pendones son ũa tradicion mediebal Lhionesa (de l Reino de Lhion), qu'hui nomás se patrica an Miranda i Lhion. Hai muitos stilos i formas que ls pendones puoden tener, que demudan de puobro a puobro, mas, la meiorie son berdes i colorados, muitos ancluíndo azul ó branco. Son similares a bandeiras, sendo pinduradas n'un maste i boladas a la fuorça de l biento, mas, más grandes qu'ũa bandeira normal. Son cargadas por pessonas qu'andan juntas n'ũa marcha, cargando ls pendones pul maste. Aquestes eibentos passan por tiempos d'Abril an Miranda i Lhion. [[Fexeiro:Plaça_de_Sant_Jaume.jpg|miniaturadaimagem|Pendones lhionenses, quaisque eiguales als que son outelizados an Miranda]] === Capa d'Honras === La Capa d'Honras ye un tipo de capa tradecionalmente bestida por pastores an tiempos frius de l'anho, mas zdende eiboluiu pa ser outelizado n'oucasiones formales an Miranda: fiestas tradecionales, celebraciones religiosas i ancuontros de pessonas d'alto statuto. Oureginalmente feito de pardo i stóricamente perduzido por un processo lhocal i outo-sobreciente. Ne l passado, clientes daban la sue própia lhana, refletindo l'eiconomie rural i agro-pastoral. Anque antes yeran quemumente perduzidas an Miranda, Aliste, Tábara i Alba, hui nomás se faien capas an Miranda, an trés puobros. Anque yá nun se fagan n'essas regiones, inda s'outelizan. [[Fexeiro:Capa_de_Honras_Mirandesa.jpg|miniaturadaimagem|Ũa Capa d'Honras, ne l Museu de la Tierra de Miranda.]] [[Fexeiro:Mirandese_and_Leonese_Cloaks_of_Honours_Distribution.png|miniaturadaimagem|La çtribuicion atual i antiga de la Capa d'Honras Mirandesa i Lhionesa]] === Tradiciones de l solstício d'ambierno === L solstício d'ambierno ó d'eimbierno tien bárias tradiciones qu'ambuolben rituales pré-Cristianos cula lhiturgie Cristiana. Durante aquesse tiempo, maçcarielhas salen passacalhes, acumpanhados de música, dança i multidones oufreciendo quemido i ajuntando donaciones pa la fiesta d'Anho Nuobo. Las sues maçcarielhas puoden ancluír madeira, cortiça, metal, carton ó cuiro, remetiendo a temas de muorte i renacéncia. Ls rituales sirben nó solo pa marcar l renacimiento de l sol senó tamien pa ambertir l'orde social normal. Cumo teçtemunho de la sue amportáncia cultural, l cunceilho de Miranda de l Douro stá ne l porcesso de submeter estas tradiciones pa anclusion ne l'Ambentairo Nacional de l Patrimonho Cultural Eimaterial. Aquestas tradiciones, ne l sou própio jeito, tamien se patrican an Lhion. == Lhéngua == [[Fexeiro:MirandeseLanguageRemake.png|alt=A map of the mirandese speaking territory|miniaturadaimagem|Dialetos de l Mirandés]] [[Fexeiro:Fire_Asturleonese.jpg|miniaturadaimagem|Cumo dezir "Fuogo" nas bariadades Sturlhionesas]] Ls Mirandeses son coincidos pula sue lhéngua única, la [[Lhéngua mirandesa|lhéngua Mirandesa]], ũa bariedade de l cuntínuo Sturlhionés, yá pouco falada nomás an ciertas partes de l'ouriente de la Tierra de Miranda por mor d'anfluéncia Pertuesa, an gran parte de [[Miranda de l Douro]] i poucos puobros de [[Bumioso]]. La lhéngua tien pori 3500 falantes natibos. Debide-se an trés subdialetos: Central, Sendinés i Raiano. == Çtribuicion Giográfica == [[Fexeiro:TierraDeMiranda.png|miniaturadaimagem|Un mapa de la Tierra de Miranda, debedido an munecípios oufeciales]] Ls Mirandeses son natibos a la [[Tierra de Miranda]], ũa region giográfica ne l'este Stramuntano, an Pertual. Faien parte de la tierra: l cunceilho de [[Miranda de l Douro]], [[Bumioso]], gran parte de [[Mogadouro]], parte de [[Bergança|Bergáncia]] i [[Frezno de Spada a la Cinta]]. [[Fexeiro:Old_Leonese_Extent_Map.jpg|miniaturadaimagem|Spansion de l'Antigo Lhionés n'Eibéria mediebal, amostrando la sue ária ne l nordeste de Pertual]] {{Refréncias}} [[Catadorie:Grupos étnicos de la Ouropa]] 1xvr8atikbvnfp1sf223ehu6cjv4nsq