Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.17
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Tierra
0
316
108278
103520
2026-08-30T18:41:12Z
~2026-46122-75
15490
/* Lhigaçones sternas */
108278
wikitext
text/x-wiki
{{Info Planeta
| bgcolour = #c0c0ff
| nome = <center>Tierra [[file:Earth symbol (bold).svg|24px|🜨]]</center>
| eimaige = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless]]
| lhegenda = Retrato de la Tierra tirada pula ''[[Apollo 17]]''
| afélio = 152.098.232 km<br> 1,01671388 [[Ounidade astronómica|AU]]
| periélio = 147.098.290 km<br> 0,98329134 AU
| eixe_sm = 149.598.261 km<br> 1,00000261 AU
| scentricidade = 0,01671123
| anclinaçon = 7,155° al [[eiquador]] de l [[Sol]]<br>1,57869° al [[praino ambariable]]
| no_asc = 348,73936°
| arg_peri = 114,20783°
| mean_anomaly = 357,51716°
| período_rev = 365,256363004 dies<br>1,000017421 [[anho]]s
| bel_orb = 29,78 km/s<br>107.200 km/h
| satellites = 1 natural (la [[Lhuna]])
<br /> 8300+ artificiales
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0,0033528
| diam_eq = 6.378,1 km
| polar_radius = 6356,8 km
| diam = 6371,0 km
| circumference = 40.075,017 km ([[Eiquador|eiquatorial]])<br>40.007,86 km ([[meridional]])
| ária_sup = 510.072.000 km<sup>2</sup><br>
{{nowrap|148.940.000 km<sup>2</sup> tierra (29.2 %)}}<br>
{{nowrap|361.132.000 km<sup>2</sup> auga (70.8 %)}}
| belume = 1,08321 × 10<sup>12</sup> km<sup>3</sup>
| massa = 5,9736 × 10<sup>24</sup> kg
| densidade = 5,515 g/cm<sup>3</sup>
| surface_grav = 9,780327 [[Aceleraçon|m/s<sup>2</sup>]]<br>0.99732 [[Fuorça-g|''g'']]
| bel_escape = 11,186
| die_sid = 0,99726968 d <br>23h 56m 4,100s
| rot_velocity = 1674,4 km/h
| ancli_axial = 23°26'21",4119
| albedo = 0,367 ([[Albedo geométrico|geométrico]])
0,306 ([[Albedo Bond|Bond]])
| atmosphere = yes
| T_min = −89,2
| T_med = 14
| T_max = 57,8
| presson_atm = [[Atmosfera (ounidade)|101,325]] [[Pascal (ounidade)|kPa]]
| atmosfera_perc = 78,08% [[nitrogénio]] (N<sub>2</sub>) (aire seco)<br> 20,95% [[oxigénio]] (O<sub>2</sub>)<br> 0,93% [[árgon]]<br> 0,038% [[dióxido de carbono]]<br>Cerca de 1% [[oupor d'auga]] (barie cul [[clima]])
|note = no
| atmosfera_elem =
}}
La '''Tierra''' ye un [[planeta]] de l [[Sistema Solar]], sendo l terceiro a cuntar de l [[Sol]] i l quinto an diámetro. Ye l maior de ls quatro planetas rochosos. Antre ls planetas de l sistema, la Tierra ten cundiçones únicas: manténen grandes cuntidades de [[auga]] an stado líquido, ten [[placas tetónicas]] i un fuorte [[campo magnético]]. La [[atmosfera]] anteraige cun ls sistemas bibos. La [[ciéncia]] moderna pon la Tierra cumo único cuorpo planetário coincido que ten [[bida]] de la forma la qual conhecemos. Alguns cientistas cumo [[James E. Lobelock|James Lobelock]] cunsidran que la Tierra ye un [[sistema]] bibo chamado [[Heipótese de Gaia|Gaia]].
L planeta Tierra ten mais ó menos ua forma sférica, mas la sue [[rotaçon]] faç ua pequeinha deformaçon para la forma eilipsóidal. La forma rial de la Tierra ye chamada de [[Geóide]], apersenta forma mui eirregular, ondulada, matematicamente cumplexa.
== Caratelísticas físicas ==
=== Strutura de la Tierra ===
L anterior de la Tierra, assi cumo l anterior d’outros [[planetas rochosos]], ye dibedido por critérios [[Química|químicos]] an ua camada sterna ([[crosta]]) de [[silício]], un [[manto]] altamente biscoso, i un [[núcleo]] que ye dua porçon sólida ambolbida por ua pequeinha camada líquida. Esta camada líquida dá ourige a un [[campo magnético]] por bias de la cumbeçon de l sou material, eiletricamente [[cundutor]].
L material de l anterior de la Tierra ten muitas beç pa possiblidade de chegar a la superfice, atrabeç de [[Bulcon|ourupçones bulcánicas]] i [[fenda ouceánica|fendas ouceánicas]]. Muito de la superfice terrestre ye relatibamente nuoba, tenendo menos de 100 milhones de anhos; las partes mais bielhas de la crosta terrestre ténen até 4,4 mil milhones de anhos.
Camadas terrestres, a partir de la superfice:
* [[Litosfera]] (de 0 la 60,2 km)
* [[Crosta]] (de 0 la 30/35 km)
* [[Manto]] (de 60 la 2900 km)
* [[Astenosfera]] (de 100 la 700 km)
* [[Núcleo sterno]] (líquido - de 2900 la 5100 km)
* [[Núcleo anterno]] (sólido – para alhá de 5100 km)
Tomada por anteiro, la Tierra ten mais ó menos la cumposiçon an massa:
* 34,6% de [[Fierro]]
* 30,2% de [[Ouxigénio]]
* 15,2% de [[Silício]]
* 12,7% de [[Magnésio]]
* 2,4% de [[Níquel]]
* 1,9% de [[Alxofre]]
* 0,05% de [[Titánio]]
L anterior de la Tierra chega a temperaturas de 5.270 [[Kelvin|K]]. La calor anterna de l [[planeta]] fui gerado ne l percípio durante sua formaçon, i la calor adecional ye custantemente criado pula decida de [[Radioatibidade|eilemientos radioatibos]] cumo [[ouránio]], [[tório]], i [[potássio]]. L fluxo de la calor de l anterior para la superfice ye pequeinho se acumparado a la einergie recebida pul [[Sol]] (la rezon ye de 1/20k).
{| class="wikitable" style="margin: 4px; margin-right: 0px; width: 100%;"
|+ Camadas geológicas de la Tierra
|-
!rowspan="8" style="font-size: smaller; text-align: center; padding: 0px;"|[[Fexeiro:Earth-crust-cutaway-english.svg|frameless|upright=1.5|centro]]<br />Corte de l anterior terrestre, de l núcleo para la eixosfera. Sien scala.
!Perfundidade<br /><span style="font-size: smaller;">km</span>
!style="bertical-align: bottom;"|Camada
!Densidade<br /><span style="font-size: smaller;">g/cm³</span>
|-
|style="text-align: center;"|0–60
|[[Litosfera]]<ref>Locally varies between 5 and 200 km.</ref>
|style="text-align: center;"| —
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|0–35
|… [[Crosta]]<ref>locally varies between 5 and 70 km.</ref>
|style="text-align: center;"| 2.2–2.9
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|35–60
|… [[Manto#Manto superior|Manto superior]]
|style="text-align: center;"| 3.4–4.4
|-
|style="text-align: center;"|35–2890
|[[Manto]]
|style="text-align: center;"| 3.4–5.6
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|100–700
|… [[Astenosfera]]
|style="text-align: center;"| —
|-
|style="text-align: center;"|2890–5100
|[[Núcleo sterno]]
|style="text-align: center;"| 9.9–12.2
|-
|style="text-align: center;"|5100–6378
|[[Núcleo anterno]]
|style="text-align: center;"| 12.8–13.1
|}
=== Núcleo ===
La [[massa specífica]] média de la Tierra ye de 5,515 toneladas por metro cúbico, fazendo deilha l planeta mais denso ne l [[Sistema Solar]]. Ua beç que la massa specífica de l material superfecial de la Tierra ye solo cerca de 3000 quilogramas por metro cúbico, puode-se cuncluir que materiales mais densos eisisten nas camadas anternas de la Tierra (dében tener ua densidade de cerca de 8.000 quilogramas por metro cúbico). Ne ls sous purmeiros momientos de eisisténcia, hai cerca de 4,5 bilhones de anhos, la Tierra era formada por materiales líquidos ou pastosos, i por bias a la acion de la grabidade ls oubjetos muito densos fúrun sendo ampurrados pa l anterior de l planeta (l porcesso ye coincido cumo [[defrenciaçon planetária]]), anquanto que materiales menos densos fúrun trazidos pa la superfice. Cumo resultado, l núcleo ye cumpuosto an grande parte por [[fierro]] (80%), i de algua cantidade de [[níquel]] i [[silício]]. Outros eilementos, cumo l [[chumbo]] i l [[ouránio]], son mui raros para séren cunsidrados, ou ténden a ligar-se la eilemientos mais lebes, quedando anton na [[crosta]].
L [[núcleo]] ye dibedido an dues partes: l núcleo sólido, anterno i cun raio de cerca de 1.250 km, i l núcleo líquido, que ambolbe l purmeiro. l núcleo sólido ye cumpuosto, segundo se acradita, purmariamente por [[fierro]] i un pouco de [[níquel]]. Alguns dízen que l núcleo anterno puode star na forma dun único [[cristal]] de fierro. Yá l núcleo líquido debe ser cumpuosto de fierro líquido i níquel líquido (la cumbinaçon ye chamada ''NiFe''), cun traços de outros eilementos. Stima-se que rialmente seia líquido, puis nun ten capacidade de trasmitir ciertas [[óndia sísmica|óndias sísmicas]]. La cumbeçon desse núcleo líquido, associada a la agitaçon porbocada pul mobimiento de rotaçon de la Tierra, serie respunsable por fazer aparecer l [[campo magnético]] terrestre, atrabeç de un porcesso coincido cumo teorie de l [[dínamo]]. L núcleo sólido ten temperaturas mui altas para mantener un campo magnético (bei [[Temperatura de Curie|temperatura Curie]]), mas l maiscierto ye que stabliza l campo magnético gerado pul núcleo líquido.
Eibidéncias recentes sugeren que l núcleo anterno de la Tierra puode rodar mais debrebe de l que l resto de l planeta, a cerca de 2 graus por anho.
Tanto antre la crosta i l manto cumo antre l manto i l núcleo eisisten zonas antermediárias de separaçon, las chamadas çcuntinuidades. Antre la crosta i l manto hai la [[çcuntinuidade de Mohorobicic]].
=== Manto ===
L manto stende-se zde cerca de 30 km i por ua perfundidade de 2900 km. La presson na parte anferior de l mesmo ye de la orde de 1,4 milhones de atmosferas. Ye cumpuosto por sustáncias ricas an [[fierro]] i [[magnésio]]. Tamien apersenta caratelísticas físicas defrentes de la crosta. L material de que ye compuosto l manto puode apersentar-se ne l stado sólido ou cumo ua pasta biscosa, an birtude de las pressones eilebadas. Inda assi, al cuntrário de l que se puoda maginar, la tendéncia an árias de alta presson ye que las peinhas se manténgan sólidas, puis assi acupan menos spácio físico de l que ls líquidos. Para alhá desso, la custituiçon de ls materiales de cada camada de l manto ten sou papel na detreminaçon de l stado físico local. (L núcleo anterno de la Tierra ye sólido porque, inda que a altas temperaturas, stá sujeito a pressones tan eilebadas que ls átomos quedan cumpatados; las fuorças de repulson antre ls átomos son bencidas pela presson sterna, i la sustáncia acaba-se por tornar sólida.)
La biscosidade ne l manto superior ([[astenosfera]]) baria antre 10<sup>21</sup> la 10<sup>24</sup> [[pascal segundo]], dependendo de la perfundidade. Antoce, l manto superior puode çlocar-se bagarosamente. Las temperaturas de l manto barian de 100 graus [[Celsius]] (na parte que faç anterface cun la crosta) até 3500 graus Celsius (na parte que faç anterface cun l núcleo).
=== Crosta ===
La crosta (que forma la maior parte de la [[litosfera]]) ten ua stenson bariáble d'acuordo cun la posiçon geográfica. Nalguns lugares chega la atingir 70 km, mas giralmente stende-se por aprossimadamente 30 km de perfundidade. Ye cumpuosta basicamente por silicatos de alumínio, sendo por esso tamien chamado de ''Sial''.
{| class="wikitable"
|+ [[Placa tetónica|Placas tetónicas]] de la Tierra
|-
| rowspan="8" style="padding: 0px; text-align: center; font-size: smaller; width: 324px;"|[[Fexeiro:Placas tect2 pt BR.svg|centro|frameless|upright=1.5]]<br />Mapa a eilustrar las maiores placas de la Tierra.
!Nome de la placa
!Ária<br /><span style="font-size: smaller;">10<sup>6</sup> km²</span>
|-
| [[Placa africana]] ||style="text-align: center;"| 61.3
|-
| [[Placa antártica]] ||style="text-align: center;"| 60.9
|-
| [[Placa australiana]] ||style="text-align: center;"| 47.2
|-
| [[Placa ouro-asiática]] ||style="text-align: center;"| 67.8
|-
| [[Placa norte-americana]] ||style="text-align: center;"| 75.9
|-
| [[Placa sul-americana]] ||style="text-align: center;"| 43.6
|-
| [[Placa de l pacífico]] ||style="text-align: center;"| 103.3
|}
Eisisten doze tipos de crosta, sendo ls dous percipales la ouceánica i la cuntinental, sendo mui defrentes an muitos aspetos.
La crosta ouceánica, por bias de l porcesso de spanson de l assoalho ouceánico i de la subduçon de placas, ye relatibamente muito nuoba, sendo la crosta ouceánica mais antiga datada de 160 Ma, ne l oeste de l pacífico. ye de cumposiçon basáltica i ye cubiertas por sedimientos pelágicos i ténen an média 7 km de spesso.
La crosta cuntinental ye cumpuosta de rochas félsicas la ultramáficas, tendo cumposiçon média granodiorítica i spessura média antre 30 i 40 km nas regiones tetonicamente stábles (crátons), i antre 60 la 80 km nas cadenas muntanhosas cumo ls Heimalaias i ls Andes. Las peinhas mais antigas ténen até 3,96. Mas eisisten peinhas nuobas inda an formaçon.
La frunteira antre manto i crosta ambolbe dous eibentos físicos çtintos. L purmeiro ye la [[çcuntinidade de Mohorobicic]] (ou Moho) que acuntece an birtude de la defrença de cumposiçon antre camadas rochosas (a superior tenendo [[feldspato]] triclínico i la anferior, sien l mesmo). L segundo eibento ye ua çcuntinidade [[química]] que fui oubserbada a partir de la [[oubduçon]] de partes de la crosta ouceánica.
== Formaçon de l planeta Tierra ==
{{AP|[[Eiboluçon de la bida i formaçon de la Tierra]]}}
L planeta terie-se formado pula agregaçon de poeira cósmica an rotaçon, calecendo-se depuis, por meio de biolentas reaçones químicas. L oumiento de la massa agregada i de la grabidade catalisou ampatos de cuorpos maiores. Essa mesma fuorça grabitacional possiblitou la retençon de gases custituindo ua atmosfera primitiba. Ls porcessos de formaçon de l planeta Tierra son la '''acreçon''', '''defrenciaçon i zantegraçon radioatiba.'''
L amboltório atmosférico primordial atuou cumo eisolante térmico, criando l ambiente an que se porcessou la fuson de ls materiales terrestres. Ls eilemientos mais densos i pesados, cumo l ferro i l níquel, migrórun pa l anterior; ls mais lebes quedórun-se nas porssimidades de la superfice. Deste modo, custituiu-se la strutura anterna de l planeta, cun la çtinçon antre l núcleo, manto i crosta (litosfera). L coincimiento dessa strutura ye sabido por causa de la porpagaçon de óndias sísmicas geradas puls terramotos. Tales óndias, medidas por sismógrafos, bariam de belocidade al longo de l sou percurso até la superfice, l que porba que l planeta ten strutura anterna heterogénea, ou seia, las camadas anternas ténen densidade i temperatura çtintas.
{{Planisfério}}
La partir de l arrefecimiento superficial de l magma, cunsolidaram-se las purmeiras peinhas, chamadas magmáticas ou ígneas, dando ourige la strutura geológica chamado scudos cristalinos ou maciços antigos. Formou-se, assi, la litosfera ou crosta terrestre. La liberaçon de gases porbocada de la bolatizaçon de la matéria sólida debido a altas temperaturas i tamien, apuis, debido al arrefecimento, oureginou la atmosfera, respunsable pulas purmeiras chubas i pela formaçon de lagos i mares nas áreas rebaixadas. Assi, ampeçou-se l porcesso de antemperismo (decumposiçon de las [[peinha]]s) respunsable pula formaçon de ls suolos i ampeço de la eiroson i de la sedimentaçon.
Las partículas minerais que compónen ls suolos, trasportados pela auga, fúrun-se, cun passar de l tiempo, para las depressones que fúrun acnchidas cun esses sedimentos, custituindo las purmeiras bacias sedimentares (bacias sedimentares son depressones de la crosta, de muitas ouriges, anchidas, ou na fase de anchimiento, por material de natureza sedimentar), i, cun la sedimentaçon (cumpataçon), las rochas sedimentares. Ne l decorrer desse porcesso, las eilebaçones purmitibas (pré-cambrianas) sofreran einorme çgaste pula acion de ls agentes sternos, sendo als poucos rebaixadas. Hoije, apresentan altitudes modestas i formas arredóndiadas pula antensa eiroson, custituindo las serras coincidas ne l Brasil cumo serras de l [[Serra de l Mar|Mar]], [[Serra de la Mantiqueira|da Mantiqueira]], [[Serra de l Spinhaço|do Spinhaço]], i, an outros países, ls [[Montes Apalaches]] (Stados Ounidos de la América), ls [[Alpes Scandinabos]] (Suécia i Noruega), ls [[Montes Urais]] ([[Rússia]]), etc. Ls scudos cristalinos ou maciços antigos apersentan çponeblidade de minerales metálicos (fierro, manganés, cobre), sendo por esso, bastante splorados eiquenomicamente.
Ne ls dobramientos terciários puoden haber qualquiera tipo de minério. l [[carbon mineral]] i l [[petrólio]] son muita beç ancuntrados nas bacias sedimentares. Yá ls dobramientos modernos son ls grandes alinhamientos muntanhosos que se formórun ne l cuntato antre las placas tectónicas an birtude de l sou mobimiento a partir de l período [[Terciário]] de la era [[Cenozóica]], cumo ls [[Alpes]] (sistema de cordilheiras na Ouropa que acupa parte de la [[Áustria]], [[Slobénia]], [[Eitália]], [[Suíça]], [[Liechtenstein]], [[Almanha]] i [[Fráncia]]), ls [[Andes]] (a oeste de la [[América de l Sul]]), l [[Himalaia]] (norte de l [[subcuntinente andiano]]), i las [[Muntanhas Rochosas]].
== Biosfera ==
[[Fexeiro:Biosphere CZCS NDVI.jpg|thumbnail|[[Planisfério]] eibidenciando las regiones terrestres i marinas de maior pordutibidade.]]
{{Artigo percipal|[[Biosfera]]}}
La Tierra ye l único local adonde se cuida que eisista [[bida]]. L cunjunto de sistemas bibos (cumpustos puls seres i pul ambiente) de l planeta ye por bezes chamado de '''[[biosfera]]'''. La biosfera porbablemente apareciu hai 3,5 bilhones de anhos. Debide-se an [[bioma]]s, habitados por [[fauna]] i [[flora]] peculiares. Nas árias cuntinentales ls biomas son apartados purmariamente pela [[latitude]] (i andiretamiente, pul [[clima]]). Ls biomas nas árias de l [[pólo norte]] i de l [[pólo sul]] son porbes an plantas i animales, anquanto que na [[linha de l Eiquador]] ancóntran-se ls biomas mais ricos. L studo de la [[biosfera]] ye fundamentalmente l studo de l [[seres bibos]] i la sue çtribuiçon pula superfice terrestre. La [[biosfera]] cunténen einúmaros [[eicossistema]]s (cunjunto formado puls [[animales]] i [[begetales]] an harmonie culs outros eilemientos [[naturales]]).
== Atmosfera ==
[[Fexeiro:Top of Atmosphere.jpg|thumbnail|dreita|Atmosfera terrestre bista de l spácio.]]
{{Artigo percipal|[[Atmosfera]]}}
La Tierra ten ua [[atmosfera]] relatibamente fina, cumpuosta por 78% de [[nitrogénio]], 21% de [[ouxigénio]] i 1% de [[argon|argónio]], mais traços de outros gases ancluindo [[dióxido de carbono]] i [[auga]]. La atmosfera atua cumo ua zona antermediária antre l spácio i la Tierra. Las sues camadas, [[troposfera]], [[stratosfera]], [[mesosfera]], [[termosfera]] i [[eisosfera]], ténen dimensones bariables alredror de l planeta i d'acordo cula [[staçon de l anho]].
=== Eionosfera ===
La [[eionosfera]] queda antre 60 i 400 km de altitude, ye cumpuosta de [[íones]], [[plasma]] eionosférico, i, debido a la sue cumposiçon, reflete óndias de [[rádio]] até aprossimadamente 30 MHz.
== Geografie ==
* La '''ária total''' de la Tierra ye de cerca de 510 milhones de [[Quilómetro quadrado|km²]], de ls quais 149 milhones son de tierras firmes i 361 milhones son de [[auga]].
* las '''linhas costeiras''' (litorais) de la Tierra sóman cerca de 356 milhones de [[quilómetro|km]].
== Heidrosfera ==
[[Fexeiro:Earth elevation histogram 2.svg|thumbnail|[[Stograma]] de eilebaçon de la superfice de la tierra — cerca de 71 % de la superfice de la Tierra ye cubierta por [[auga]].]]
{{Artigo percipal|[[Heidrosfera]]}}
La Tierra ye l único planeta de l [[Sistema Solar]] que contén ua superfice cun [[auga]]. La auga cubre 71% de la Tierra (sendo que desso 97% ye [[auga de l mar]] i 3% ye [[auga doce]] mas grande parte destes 3% ancóntran-se ne ls calotes polares i ne ls lençóles freáticos). La auga dá, atrabeç de 5 ouceanos, la debison de ls 7 [[cuntinente]]s. Fatores que cumbinórun-se para fazer de la Tierra un planeta líquido son: [[órbita solar]], [[bulcanismo]], [[grabidade]], [[eifeito stufa]], [[campo magnético]] i la persença dua atmosfera rica an [[ouxigénio]].
== La Tierra ne l Sistema Solar ==
La [[Rotaçon de la Tierra|mobimiento de rotaçon de la Tierra]] alredror de sou eixo dura 23 horas, 56 minutos i 4,09 segundos, l que eiquibale a un [[Rotaçon de la Tierra|die sideral]]. Nesse período la Tierra cumpleta ua buolta an torno dun eixe que ajunta l [[Pólo Sul]] al [[Pólo Norte]]. Yá l [[mobimiento de traslaçon de la Tierra]], feito al redror de l [[Sol]], lieba 365 dies i 6 horas solares médios - l que eiquibale la un [[anho sideral]]. La Tierra ten un satélite natural, la [[Lhuna]], que cumpleta ua buolta alredror de l planeta a cada 27,3 dies.
[[Fexeiro:Rotating earth (large).gif|thumbnail|Mobimiento de rotaçon de la Tierra]]
L plano de órbita de la Tierra i sou plano axial nun son necessariamente alinhados: l eixe de l planeta ye anclinado por cerca de 23 graus i 30 minutos an relaçon a un plano perpendicular a la linha Tierra-[[Sol]]. Essa anclinaçon ye respunsable pulas [[Staçon de l anho|staçones de l anho]]. Yá l plano Tierra-Lhuna ye anclinado por cerca de 5 graus an relaçon al plano Tierra-Sol - se nun fusse, haberie un [[eiclipse]] a cada més.
La sfera de anfluéncia grabitational ([[sfera de la Hill]]) de la Tierra ten raio de cerca de 1,5 [[Gigametro|Gm]], drento de l qual la Lhuna orbita cunfortablemente.
Arrepara que, cumo ua rotaçon de la Tierra alredror de l sou eixe dura menos que un diemédio solar (23h 56m 4,09 s= 0,99727*24h), l mobimiento de traslaçon de la Tierra, feito alredror de l Sol, correspunde la 366,2564 rotaçones (365,2564/0,99727). Ou seia, inda que un anho tenga cerca de 365 dies, la Tierra faç 366 rotaçones nun anho, por causa de ls graus stra que ten que fazer cada die, antre «meidie solares».
[[Fexeiro:Orbita da terra.gif|thumbnail|squierda|Órbita de la Tierra (animaçon). Arrepara que la scentricidade de la órbita, que ye quaije circular, stá mui eisagerada, por rezones de orde stética i para amostrar essa mesma scentricidade.]]Cumo la Tierra stá an mobimiento an buolta de l Sol, nun chega ua rotaçon cumpleta pa l Sol tornar a quedar ne l zénite. Cumo la Tierra mudou de posiçon i «abançou» uns 2500 milhares de quilómetros l planeta inda ten que rodar alguns graus mais para que l Sol apareça de nuobo na mesma posiçon.
Cumo la belocidade de la Tierra ye maior quando eilha stá mais próssima de l Sol (periélio) i mais pequeinhas quando eilha stá mais çtante (afélio), l númaro de graus a mais que son percisos ye maior ne l Ambierno (Hemisfério Norte) de l que ne l Berano (Hemisfério Norte). Ou seia, ls dies solares son mais cumpridos ne l Ambierno (de l Hemisfério Norte, Berano, ne l Hemisfério Sul). Ne l Ambierno, l diesolar ye maior a 24 horas (l diemédio solar) i, ne l Berano, mais pequeinho que las 24 horas.
Las datas an que acuntecen l periélio i l afélio demúdan de anho para anho, i ua tabela culas datas deste eibento antre 2000 i 2010 puode ser bista [http://www.cosmobrain.com.br/res/estacoes_apsides2010.html eiqui] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120060406/http://www.cosmobrain.com.br/res/estacoes_apsides2010.html |date=2008-11-20 }}.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Bandeira de la Tierra]]
* [[La Bolinha Azul]]
* [[Pálido Ponto Azul]]
* [[Fuso horário]]
* [[Cordenadas geográficas]]
* [[Cuntinente]]s
* [[Ouceno]]s
* [[Deriba cuntinental]]
* [[Mundo]]
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
* [http://homepages.ge.ucl.ac.uk/~awayne/polar/geology.html Bídeos a mostrar l mobimiento de ls cuntinentes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025070146/http://homepages.ge.ucl.ac.uk/~awayne/polar/geology.html |date=2008-10-25 }}
<!-- assunto para artigo subre geologie
* [http://www.seinan-gu.ac.jp/~djohnson/natural/volform.html Volcano Formation at a Subduction Zone]
* [http://www.seinan-gu.ac.jp/~djohnson/natural/rockcy.html The rock cycle]
* [http://geology.about.com/od/othernationgeomaps/index_a.htm Mapas de la strutura geológica de bários paízes, an Anglés]
-->
{{Bia-Látea}}
{{Sistema Solar}}
{{Eilementos de la Natureza}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Planetas]]
[[Catadorie:Tierra]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
ivgtnjci9ndyqabw5789oh5su0650gy
108279
108278
2026-08-30T18:43:39Z
~2026-46122-75
15490
108279
wikitext
text/x-wiki
{{Info Planeta
| bgcolour = #c0c0ff
| nome = <center>Tierra [[file:Earth symbol (bold).svg|24px|🜨]]</center>
| eimaige = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless]]
| lhegenda = Retrato de la Tierra tirada pula ''[[Apollo 17]]''
| afélio = 152.098.232 km<br> 1,01671388 [[Ounidade astronómica|AU]]
| periélio = 147.098.290 km<br> 0,98329134 AU
| eixe_sm = 149.598.261 km<br> 1,00000261 AU
| scentricidade = 0,01671123
| anclinaçon = 7,155° al [[eiquador]] de l [[Sol]]<br>1,57869° al [[praino ambariable]]
| no_asc = 348,73936°
| arg_peri = 114,20783°
| mean_anomaly = 357,51716°
| período_rev = 365,256363004 dies<br>1,000017421 [[anho]]s
| bel_orb = 29,78 km/s<br>107.200 km/h
| satellites = 1 natural (la [[Lhuna]])
<br /> 8300+ artificiales
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0,0033528
| diam_eq = 6.378,1 km
| polar_radius = 6356,8 km
| diam = 6371,0 km
| circumference = 40.075,017 km ([[Eiquador|eiquatorial]])<br>40.007,86 km ([[meridional]])
| ária_sup = 510.072.000 km<sup>2</sup><br>
{{nowrap|148.940.000 km<sup>2</sup> tierra (29.2 %)}}<br>
{{nowrap|361.132.000 km<sup>2</sup> auga (70.8 %)}}
| belume = 1,08321 × 10<sup>12</sup> km<sup>3</sup>
| massa = 5,9736 × 10<sup>24</sup> kg
| densidade = 5,515 g/cm<sup>3</sup>
| surface_grav = 9,780327 [[Aceleraçon|m/s<sup>2</sup>]]<br>0.99732 [[Fuorça-g|''g'']]
| bel_escape = 11,186
| die_sid = 0,99726968 d <br>23h 56m 4,100s
| rot_velocity = 1674,4 km/h
| ancli_axial = 23°26'21",4119
| albedo = 0,367 ([[Albedo geométrico|geométrico]])
0,306 ([[Albedo Bond|Bond]])
| atmosphere = yes
| T_min = −89,2
| T_med = 14
| T_max = 57,8
| presson_atm = [[Atmosfera (ounidade)|101,325]] [[Pascal (ounidade)|kPa]]
| atmosfera_perc = 78,08% [[nitrogénio]] (N<sub>2</sub>) (aire seco)<br> 20,95% [[oxigénio]] (O<sub>2</sub>)<br> 0,93% [[árgon]]<br> 0,038% [[dióxido de carbono]]<br>Cerca de 1% [[oupor d'auga]] (barie cul [[clima]])
|note = no
| atmosfera_elem =
}}
La '''Tierra''' ye un [[planeta]] de l [[Sistema Solar]], sendo l terceiro a cuntar de l [[Sol]] i l quinto an diámetro. Ye l maior de ls quatro planetas rochosos. Antre ls planetas de l sistema, la Tierra ten cundiçones únicas: manténen grandes cuntidades de [[auga]] an stado líquido, ten [[placas tetónicas]] i un fuorte [[campo magnético]]. La [[atmosfera]] anteraige cun ls sistemas bibos. La [[ciéncia]] moderna pon la Tierra cumo único cuorpo planetário coincido que ten [[bida]] de la forma la qual conhecemos. Alguns cientistas cumo [[James E. Lobelock|James Lobelock]] cunsidran que la Tierra ye un [[sistema]] bibo chamado [[Heipótese de Gaia|Gaia]].
L planeta Tierra ten mais ó menos ua forma sférica, mas la sue [[rotaçon]] faç ua pequeinha deformaçon para la forma eilipsóidal. La forma rial de la Tierra ye chamada de [[Geóide]], apersenta forma mui eirregular, ondulada, matematicamente cumplexa.
== Caratelísticas físicas ==
=== Strutura de la Tierra ===
L anterior de la Tierra, assi cumo l anterior d’outros [[planetas rochosos]], ye dibedido por critérios [[Química|químicos]] an ua camada sterna ([[crosta]]) de [[silício]], un [[manto]] altamente biscoso, i un [[núcleo]] que ye dua porçon sólida ambolbida por ua pequeinha camada líquida. Esta camada líquida dá ourige a un [[campo magnético]] por bias de la cumbeçon de l sou material, eiletricamente [[cundutor]].
L material de l anterior de la Tierra ten muitas beç pa possiblidade de chegar a la superfice, atrabeç de [[Bulcon|ourupçones bulcánicas]] i [[fenda ouceánica|fendas ouceánicas]]. Muito de la superfice terrestre ye relatibamente nuoba, tenendo menos de 100 milhones de anhos; las partes mais bielhas de la crosta terrestre ténen até 4,4 mil milhones de anhos.
Camadas terrestres, a partir de la superfice:
* [[Litosfera]] (de 0 la 60,2 km)
* [[Crosta]] (de 0 la 30/35 km)
* [[Manto]] (de 60 la 2900 km)
* [[Astenosfera]] (de 100 la 700 km)
* [[Núcleo sterno]] (líquido - de 2900 la 5100 km)
* [[Núcleo anterno]] (sólido – para alhá de 5100 km)
Tomada por anteiro, la Tierra ten mais ó menos la cumposiçon an massa:
* 34,6% de [[Fierro]]
* 30,2% de [[Ouxigénio]]
* 15,2% de [[Silício]]
* 12,7% de [[Magnésio]]
* 2,4% de [[Níquel]]
* 1,9% de [[Alxofre]]
* 0,05% de [[Titánio]]
L anterior de la Tierra chega a temperaturas de 5.270 [[Kelvin|K]]. La calor anterna de l [[planeta]] fui gerado ne l percípio durante sua formaçon, i la calor adecional ye custantemente criado pula decida de [[Radioatibidade|eilemientos radioatibos]] cumo [[ouránio]], [[tório]], i [[potássio]]. L fluxo de la calor de l anterior para la superfice ye pequeinho se acumparado a la einergie recebida pul [[Sol]] (la rezon ye de 1/20k).
{| class="wikitable" style="margin: 4px; margin-right: 0px; width: 100%;"
|+ Camadas geológicas de la Tierra
|-
!rowspan="8" style="font-size: smaller; text-align: center; padding: 0px;"|[[Fexeiro:Earth-crust-cutaway-english.svg|frameless|upright=1.5|centro]]<br />Corte de l anterior terrestre, de l núcleo para la eixosfera. Sien scala.
!Perfundidade<br /><span style="font-size: smaller;">km</span>
!style="bertical-align: bottom;"|Camada
!Densidade<br /><span style="font-size: smaller;">g/cm³</span>
|-
|style="text-align: center;"|0–60
|[[Litosfera]]<ref>Locally varies between 5 and 200 km.</ref>
|style="text-align: center;"| —
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|0–35
|… [[Crosta]]<ref>locally varies between 5 and 70 km.</ref>
|style="text-align: center;"| 2.2–2.9
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|35–60
|… [[Manto#Manto superior|Manto superior]]
|style="text-align: center;"| 3.4–4.4
|-
|style="text-align: center;"|35–2890
|[[Manto]]
|style="text-align: center;"| 3.4–5.6
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|100–700
|… [[Astenosfera]]
|style="text-align: center;"| —
|-
|style="text-align: center;"|2890–5100
|[[Núcleo sterno]]
|style="text-align: center;"| 9.9–12.2
|-
|style="text-align: center;"|5100–6378
|[[Núcleo anterno]]
|style="text-align: center;"| 12.8–13.1
|}
=== Núcleo ===
La [[massa specífica]] média de la Tierra ye de 5,515 toneladas por metro cúbico, fazendo deilha l planeta mais denso ne l [[Sistema Solar]]. Ua beç que la massa specífica de l material superfecial de la Tierra ye solo cerca de 3000 quilogramas por metro cúbico, puode-se cuncluir que materiales mais densos eisisten nas camadas anternas de la Tierra (dében tener ua densidade de cerca de 8.000 quilogramas por metro cúbico). Ne ls sous purmeiros momientos de eisisténcia, hai cerca de 4,5 bilhones de anhos, la Tierra era formada por materiales líquidos ou pastosos, i por bias a la acion de la grabidade ls oubjetos muito densos fúrun sendo ampurrados pa l anterior de l planeta (l porcesso ye coincido cumo [[defrenciaçon planetária]]), anquanto que materiales menos densos fúrun trazidos pa la superfice. Cumo resultado, l núcleo ye cumpuosto an grande parte por [[fierro]] (80%), i de algua cantidade de [[níquel]] i [[silício]]. Outros eilementos, cumo l [[chumbo]] i l [[ouránio]], son mui raros para séren cunsidrados, ou ténden a ligar-se la eilemientos mais lebes, quedando anton na [[crosta]].
L [[núcleo]] ye dibedido an dues partes: l núcleo sólido, anterno i cun raio de cerca de 1.250 km, i l núcleo líquido, que ambolbe l purmeiro. l núcleo sólido ye cumpuosto, segundo se acradita, purmariamente por [[fierro]] i un pouco de [[níquel]]. Alguns dízen que l núcleo anterno puode star na forma dun único [[cristal]] de fierro. Yá l núcleo líquido debe ser cumpuosto de fierro líquido i níquel líquido (la cumbinaçon ye chamada ''NiFe''), cun traços de outros eilementos. Stima-se que rialmente seia líquido, puis nun ten capacidade de trasmitir ciertas [[óndia sísmica|óndias sísmicas]]. La cumbeçon desse núcleo líquido, associada a la agitaçon porbocada pul mobimiento de rotaçon de la Tierra, serie respunsable por fazer aparecer l [[campo magnético]] terrestre, atrabeç de un porcesso coincido cumo teorie de l [[dínamo]]. L núcleo sólido ten temperaturas mui altas para mantener un campo magnético (bei [[Temperatura de Curie|temperatura Curie]]), mas l maiscierto ye que stabliza l campo magnético gerado pul núcleo líquido.
Eibidéncias recentes sugeren que l núcleo anterno de la Tierra puode rodar mais debrebe de l que l resto de l planeta, a cerca de 2 graus por anho.
Tanto antre la crosta i l manto cumo antre l manto i l núcleo eisisten zonas antermediárias de separaçon, las chamadas çcuntinuidades. Antre la crosta i l manto hai la [[çcuntinuidade de Mohorobicic]].
=== Manto ===
L manto stende-se zde cerca de 30 km i por ua perfundidade de 2900 km. La presson na parte anferior de l mesmo ye de la orde de 1,4 milhones de atmosferas. Ye cumpuosto por sustáncias ricas an [[fierro]] i [[magnésio]]. Tamien apersenta caratelísticas físicas defrentes de la crosta. L material de que ye compuosto l manto puode apersentar-se ne l stado sólido ou cumo ua pasta biscosa, an birtude de las pressones eilebadas. Inda assi, al cuntrário de l que se puoda maginar, la tendéncia an árias de alta presson ye que las peinhas se manténgan sólidas, puis assi acupan menos spácio físico de l que ls líquidos. Para alhá desso, la custituiçon de ls materiales de cada camada de l manto ten sou papel na detreminaçon de l stado físico local. (L núcleo anterno de la Tierra ye sólido porque, inda que a altas temperaturas, stá sujeito a pressones tan eilebadas que ls átomos quedan cumpatados; las fuorças de repulson antre ls átomos son bencidas pela presson sterna, i la sustáncia acaba-se por tornar sólida.)
La biscosidade ne l manto superior ([[astenosfera]]) baria antre 10<sup>21</sup> la 10<sup>24</sup> [[pascal segundo]], dependendo de la perfundidade. Antoce, l manto superior puode çlocar-se bagarosamente. Las temperaturas de l manto barian de 100 graus [[Celsius]] (na parte que faç anterface cun la crosta) até 3500 graus Celsius (na parte que faç anterface cun l núcleo).
=== Crosta ===
La crosta (que forma la maior parte de la [[litosfera]]) ten ua stenson bariáble d'acuordo cun la posiçon geográfica. Nalguns lugares chega la atingir 70 km, mas giralmente stende-se por aprossimadamente 30 km de perfundidade. Ye cumpuosta basicamente por silicatos de alumínio, sendo por esso tamien chamado de ''Sial''.
{| class="wikitable"
|+ [[Placa tetónica|Placas tetónicas]] de la Tierra
|-
| rowspan="8" style="padding: 0px; text-align: center; font-size: smaller; width: 324px;"|[[Fexeiro:Placas tect2 pt BR.svg|centro|frameless|upright=1.5]]<br />Mapa a eilustrar las maiores placas de la Tierra.
!Nome de la placa
!Ária<br /><span style="font-size: smaller;">10<sup>6</sup> km²</span>
|-
| [[Placa africana]] ||style="text-align: center;"| 61.3
|-
| [[Placa antártica]] ||style="text-align: center;"| 60.9
|-
| [[Placa australiana]] ||style="text-align: center;"| 47.2
|-
| [[Placa ouro-asiática]] ||style="text-align: center;"| 67.8
|-
| [[Placa norte-americana]] ||style="text-align: center;"| 75.9
|-
| [[Placa sul-americana]] ||style="text-align: center;"| 43.6
|-
| [[Placa de l pacífico]] ||style="text-align: center;"| 103.3
|}
Eisisten doze tipos de crosta, sendo ls dous percipales la ouceánica i la cuntinental, sendo mui defrentes an muitos aspetos.
La crosta ouceánica, por bias de l porcesso de spanson de l assoalho ouceánico i de la subduçon de placas, ye relatibamente muito nuoba, sendo la crosta ouceánica mais antiga datada de 160 Ma, ne l oeste de l pacífico. ye de cumposiçon basáltica i ye cubiertas por sedimientos pelágicos i ténen an média 7 km de spesso.
La crosta cuntinental ye cumpuosta de rochas félsicas la ultramáficas, tendo cumposiçon média granodiorítica i spessura média antre 30 i 40 km nas regiones tetonicamente stábles (crátons), i antre 60 la 80 km nas cadenas muntanhosas cumo ls Heimalaias i ls Andes. Las peinhas mais antigas ténen até 3,96. Mas eisisten peinhas nuobas inda an formaçon.
La frunteira antre manto i crosta ambolbe dous eibentos físicos çtintos. L purmeiro ye la [[çcuntinidade de Mohorobicic]] (ou Moho) que acuntece an birtude de la defrença de cumposiçon antre camadas rochosas (a superior tenendo [[feldspato]] triclínico i la anferior, sien l mesmo). L segundo eibento ye ua çcuntinidade [[química]] que fui oubserbada a partir de la [[oubduçon]] de partes de la crosta ouceánica.
== Formaçon de l planeta Tierra ==
{{AP|[[Eiboluçon de la bida i formaçon de la Tierra]]}}
L planeta terie-se formado pula agregaçon de poeira cósmica an rotaçon, calecendo-se depuis, por meio de biolentas reaçones químicas. L oumiento de la massa agregada i de la grabidade catalisou ampatos de cuorpos maiores. Essa mesma fuorça grabitacional possiblitou la retençon de gases custituindo ua atmosfera primitiba. Ls porcessos de formaçon de l planeta Tierra son la '''acreçon''', '''defrenciaçon i zantegraçon radioatiba.'''
L amboltório atmosférico primordial atuou cumo eisolante térmico, criando l ambiente an que se porcessou la fuson de ls materiales terrestres. Ls eilemientos mais densos i pesados, cumo l ferro i l níquel, migrórun pa l anterior; ls mais lebes quedórun-se nas porssimidades de la superfice. Deste modo, custituiu-se la strutura anterna de l planeta, cun la çtinçon antre l núcleo, manto i crosta (litosfera). L coincimiento dessa strutura ye sabido por causa de la porpagaçon de óndias sísmicas geradas puls terramotos. Tales óndias, medidas por sismógrafos, bariam de belocidade al longo de l sou percurso até la superfice, l que porba que l planeta ten strutura anterna heterogénea, ou seia, las camadas anternas ténen densidade i temperatura çtintas.
{{Planisfério}}
La partir de l arrefecimiento superficial de l magma, cunsolidaram-se las purmeiras peinhas, chamadas magmáticas ou ígneas, dando ourige la strutura geológica chamado scudos cristalinos ou maciços antigos. Formou-se, assi, la litosfera ou crosta terrestre. La lhiberaçon de gases porbocada de la bolatizaçon de la matéria sólida debido a altas temperaturas i tamien, apuis, debido al arrefecimento, oureginou la atmosfera, respunsable pulas purmeiras chubas i pela formaçon de lagos i mares nas áreas rebaixadas. Assi, ampeçou-se l porcesso de antemperismo (decumposiçon de las [[peinha]]s) respunsable pula formaçon de ls suolos i ampeço de la eiroson i de la sedimentaçon.
Las partículas minerais que compónen ls suolos, trasportados pela auga, fúrun-se, cun passar de l tiempo, para las depressones que fúrun acnchidas cun esses sedimentos, custituindo las purmeiras bacias sedimentares (bacias sedimentares son depressones de la crosta, de muitas ouriges, anchidas, ou na fase de anchimiento, por material de natureza sedimentar), i, cun la sedimentaçon (cumpataçon), las rochas sedimentares. Ne l decorrer desse porcesso, las eilebaçones purmitibas (pré-cambrianas) sofreran einorme çgaste pula acion de ls agentes sternos, sendo als poucos rebaixadas. Hoije, apresentan altitudes modestas i formas arredóndiadas pula antensa eiroson, custituindo las serras coincidas ne l Brasil cumo serras de l [[Serra de l Mar|Mar]], [[Serra de la Mantiqueira|da Mantiqueira]], [[Serra de l Spinhaço|do Spinhaço]], i, an outros países, ls [[Montes Apalaches]] (Stados Ounidos de la América), ls [[Alpes Scandinabos]] (Suécia i Noruega), ls [[Montes Urais]] ([[Rússia]]), etc. Ls scudos cristalinos ou maciços antigos apersentan çponeblidade de minerales metálicos (fierro, manganés, cobre), sendo por esso, bastante splorados eiquenomicamente.
Ne ls dobramientos terciários puoden haber qualquiera tipo de minério. l [[carbon mineral]] i l [[petrólio]] son muita beç ancuntrados nas bacias sedimentares. Yá ls dobramientos modernos son ls grandes alinhamientos muntanhosos que se formórun ne l cuntato antre las placas tectónicas an birtude de l sou mobimiento a partir de l período [[Terciário]] de la era [[Cenozóica]], cumo ls [[Alpes]] (sistema de cordilheiras na Ouropa que acupa parte de la [[Áustria]], [[Slobénia]], [[Eitália]], [[Suíça]], [[Liechtenstein]], [[Almanha]] i [[Fráncia]]), ls [[Andes]] (a oeste de la [[América de l Sul]]), l [[Himalaia]] (norte de l [[subcuntinente andiano]]), i las [[Muntanhas Rochosas]].
== Biosfera ==
[[Fexeiro:Biosphere CZCS NDVI.jpg|thumbnail|[[Planisfério]] eibidenciando las regiones terrestres i marinas de maior pordutibidade.]]
{{Artigo percipal|[[Biosfera]]}}
La Tierra ye l único local adonde se cuida que eisista [[bida]]. L cunjunto de sistemas bibos (cumpustos puls seres i pul ambiente) de l planeta ye por bezes chamado de '''[[biosfera]]'''. La biosfera porbablemente apareciu hai 3,5 bilhones de anhos. Debide-se an [[bioma]]s, habitados por [[fauna]] i [[flora]] peculiares. Nas árias cuntinentales ls biomas son apartados purmariamente pela [[latitude]] (i andiretamiente, pul [[clima]]). Ls biomas nas árias de l [[pólo norte]] i de l [[pólo sul]] son porbes an plantas i animales, anquanto que na [[linha de l Eiquador]] ancóntran-se ls biomas mais ricos. L studo de la [[biosfera]] ye fundamentalmente l studo de l [[seres bibos]] i la sue çtribuiçon pula superfice terrestre. La [[biosfera]] cunténen einúmaros [[eicossistema]]s (cunjunto formado puls [[animales]] i [[begetales]] an harmonie culs outros eilemientos [[naturales]]).
== Atmosfera ==
[[Fexeiro:Top of Atmosphere.jpg|thumbnail|dreita|Atmosfera terrestre bista de l spácio.]]
{{Artigo percipal|[[Atmosfera]]}}
La Tierra ten ua [[atmosfera]] relatibamente fina, cumpuosta por 78% de [[nitrogénio]], 21% de [[ouxigénio]] i 1% de [[argon|argónio]], mais traços de outros gases ancluindo [[dióxido de carbono]] i [[auga]]. La atmosfera atua cumo ua zona antermediária antre l spácio i la Tierra. Las sues camadas, [[troposfera]], [[stratosfera]], [[mesosfera]], [[termosfera]] i [[eisosfera]], ténen dimensones bariables alredror de l planeta i d'acordo cula [[staçon de l anho]].
=== Eionosfera ===
La [[eionosfera]] queda antre 60 i 400 km de altitude, ye cumpuosta de [[íones]], [[plasma]] eionosférico, i, debido a la sue cumposiçon, reflete óndias de [[rádio]] até aprossimadamente 30 MHz.
== Geografie ==
* La '''ária total''' de la Tierra ye de cerca de 510 milhones de [[Quilómetro quadrado|km²]], de ls quais 149 milhones son de tierras firmes i 361 milhones son de [[auga]].
* las '''linhas costeiras''' (litorais) de la Tierra sóman cerca de 356 milhones de [[quilómetro|km]].
== Heidrosfera ==
[[Fexeiro:Earth elevation histogram 2.svg|thumbnail|[[Stograma]] de eilebaçon de la superfice de la tierra — cerca de 71 % de la superfice de la Tierra ye cubierta por [[auga]].]]
{{Artigo percipal|[[Heidrosfera]]}}
La Tierra ye l único planeta de l [[Sistema Solar]] que contén ua superfice cun [[auga]]. La auga cubre 71% de la Tierra (sendo que desso 97% ye [[auga de l mar]] i 3% ye [[auga doce]] mas grande parte destes 3% ancóntran-se ne ls calotes polares i ne ls lençóles freáticos). La auga dá, atrabeç de 5 ouceanos, la debison de ls 7 [[cuntinente]]s. Fatores que cumbinórun-se para fazer de la Tierra un planeta líquido son: [[órbita solar]], [[bulcanismo]], [[grabidade]], [[eifeito stufa]], [[campo magnético]] i la persença dua atmosfera rica an [[ouxigénio]].
== La Tierra ne l Sistema Solar ==
La [[Rotaçon de la Tierra|mobimiento de rotaçon de la Tierra]] alredror de sou eixo dura 23 horas, 56 minutos i 4,09 segundos, l que eiquibale a un [[Rotaçon de la Tierra|die sideral]]. Nesse período la Tierra cumpleta ua buolta an torno dun eixe que ajunta l [[Pólo Sul]] al [[Pólo Norte]]. Yá l [[mobimiento de traslaçon de la Tierra]], feito al redror de l [[Sol]], lieba 365 dies i 6 horas solares médios - l que eiquibale la un [[anho sideral]]. La Tierra ten un satélite natural, la [[Lhuna]], que cumpleta ua buolta alredror de l planeta a cada 27,3 dies.
[[Fexeiro:Rotating earth (large).gif|thumbnail|Mobimiento de rotaçon de la Tierra]]
L plano de órbita de la Tierra i sou plano axial nun son necessariamente alinhados: l eixe de l planeta ye anclinado por cerca de 23 graus i 30 minutos an relaçon a un plano perpendicular a la linha Tierra-[[Sol]]. Essa anclinaçon ye respunsable pulas [[Staçon de l anho|staçones de l anho]]. Yá l plano Tierra-Lhuna ye anclinado por cerca de 5 graus an relaçon al plano Tierra-Sol - se nun fusse, haberie un [[eiclipse]] a cada més.
La sfera de anfluéncia grabitational ([[sfera de la Hill]]) de la Tierra ten raio de cerca de 1,5 [[Gigametro|Gm]], drento de l qual la Lhuna orbita cunfortablemente.
Arrepara que, cumo ua rotaçon de la Tierra alredror de l sou eixe dura menos que un diemédio solar (23h 56m 4,09 s= 0,99727*24h), l mobimiento de traslaçon de la Tierra, feito alredror de l Sol, correspunde la 366,2564 rotaçones (365,2564/0,99727). Ou seia, inda que un anho tenga cerca de 365 dies, la Tierra faç 366 rotaçones nun anho, por causa de ls graus stra que ten que fazer cada die, antre «meidie solares».
[[Fexeiro:Orbita da terra.gif|thumbnail|squierda|Órbita de la Tierra (animaçon). Arrepara que la scentricidade de la órbita, que ye quaije circular, stá mui eisagerada, por rezones de orde stética i para amostrar essa mesma scentricidade.]]Cumo la Tierra stá an mobimiento an buolta de l Sol, nun chega ua rotaçon cumpleta pa l Sol tornar a quedar ne l zénite. Cumo la Tierra mudou de posiçon i «abançou» uns 2500 milhares de quilómetros l planeta inda ten que rodar alguns graus mais para que l Sol apareça de nuobo na mesma posiçon.
Cumo la belocidade de la Tierra ye maior quando eilha stá mais próssima de l Sol (periélio) i mais pequeinhas quando eilha stá mais çtante (afélio), l númaro de graus a mais que son percisos ye maior ne l Ambierno (Hemisfério Norte) de l que ne l Berano (Hemisfério Norte). Ou seia, ls dies solares son mais cumpridos ne l Ambierno (de l Hemisfério Norte, Berano, ne l Hemisfério Sul). Ne l Ambierno, l diesolar ye maior a 24 horas (l diemédio solar) i, ne l Berano, mais pequeinho que las 24 horas.
Las datas an que acuntecen l periélio i l afélio demúdan de anho para anho, i ua tabela culas datas deste eibento antre 2000 i 2010 puode ser bista [http://www.cosmobrain.com.br/res/estacoes_apsides2010.html eiqui] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120060406/http://www.cosmobrain.com.br/res/estacoes_apsides2010.html |date=2008-11-20 }}.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Bandeira de la Tierra]]
* [[La Bolinha Azul]]
* [[Pálido Ponto Azul]]
* [[Fuso horário]]
* [[Cordenadas geográficas]]
* [[Cuntinente]]s
* [[Ouceno]]s
* [[Deriba cuntinental]]
* [[Mundo]]
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
* [http://homepages.ge.ucl.ac.uk/~awayne/polar/geology.html Bídeos a mostrar l mobimiento de ls cuntinentes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025070146/http://homepages.ge.ucl.ac.uk/~awayne/polar/geology.html |date=2008-10-25 }}
<!-- assunto para artigo subre geologie
* [http://www.seinan-gu.ac.jp/~djohnson/natural/volform.html Volcano Formation at a Subduction Zone]
* [http://www.seinan-gu.ac.jp/~djohnson/natural/rockcy.html The rock cycle]
* [http://geology.about.com/od/othernationgeomaps/index_a.htm Mapas de la strutura geológica de bários paízes, an Anglés]
-->
{{Bia-Látea}}
{{Sistema Solar}}
{{Eilementos de la Natureza}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Planetas]]
[[Catadorie:Tierra]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
sq6l922id8qspqchs2zzrtnuctmxvvz
Xintoísmo
0
341
108292
96912
2026-08-31T07:26:18Z
~2026-46122-75
15490
108292
wikitext
text/x-wiki
[[File:Meiji-Torii-2018.jpg|thumb|200px|Templo xintoísta de Meiji, ne l çtrito de [[Shibuya]], [[Tóquio]].]]
'''Xintoísmo''' ye la [[religion]] tradecional de l [[Japon]], la sola religion que puode ser cunsidrada genuínamente japonesa, streitamente lhigada a la cultura i modo de bida japonés. Shintou (神道) an [[léngua japonesa|japonés]] quier dezir "bie de l diuses", l purmeiro [[kanji]] ye shin (神), l mesmo kanji para [[kami]] (que quier dezir "dius"). L segundo kanji ye tó (道), que quier dezir camino. L Xintoísmo, custitui un cunjunto de fés i práticas relegiosas de tipo [[animismo|animista]] debido la auséncia de eilemientos cumo códigos de lheis splícitas, filosofie testualmente definida, profetas ó un lhibro sagrado más eilaborado. Antretanto la eimensa anfluéncia xintoísta ne l cumportamiento i ne l modo de bida de l japoneses, percetible nun solo an sous dibersos rituales mas an todos ls aspetos de la sociadade i de la bida, bien cumo sue ampla abrangéncia an sou paíç de ourige, garante la esta cuncepçon místico-filosófica l statuto dua de las grandes religiones de l mundo. Defrente de l Budismo, que ténen ourige andiana i anfluéncia chinesa, l Xintoísmo ye dominante solo an sou paíç de ourige, ambora sue prática nun amplique ne l abandono ó repúdio la outras formas de fé. Nun se trata dua cuncepçon sclusibista, cumbibendo pacificamente i até cumplementarmente cun outras práticas [[relegion|religiosas]].
L studo de l Xintoísmo ye bital pa l antendimiento de la cultura japonesa, sue bison de mundo detremina buona parte de l cumportamiento nipónico, cumo sue capacidade de adataçon i absorçon de nuobas eideias al mesmo tiempo que preserba las antigas, sue buona recepçon la nuobas culturas i eideias, sou cumportamiento que baloriza la ética i la salude i sou sentimiento de [[nacionalismo]].
L termo japonés Kami (dius) quier dezir "algo eilebado", "debino", "superior" "absoluto". Nun eisiste traduçon percisa mas l termo ye atrebuído als spritos sagrados, diuses i debindades an giral. Cumo acuntece muitas bezes cun traduçones, mui de l seneficado oureginal de l termo puode se perder, i talbeç l melhor a ser feito, ne l causo de l cunceito de kami, ye nun traduzi-lo, i si antender que tipo de seres sprituales son anglobados ne l cunceito de kami.
Pesonaiges houmanos que rialízen grandes feitos, heiróis, i l própio amperador, çcendente direto de AMATERASU, recíben beneraçon cumparable la de l kami. Ne l causo de l héirois l feito puode ser de qualquier orde, melitar, social ó artístico, podendo esta celebridade recebir santuários. Mas lhembremos que esso nun seneficaba torna-lo eiquibalente a un Kami oureginal-absoluto (dius), pus nun se perde la noçon de l lhemite que l separa dun ser houmano. Apesar desso na berdade l que se admira nun ye l personaige houmano an si, mas si la sue parte debina que l premitiu rializar l que quier que tenga feito.
L Xinto nun se propagou de forma seneficatiba para fura de l território japonés, porque ye ua religion nacionalista por eiceléncia. Inda assi, anfluenciou fuortemente praticamente todas las religiones que yá chegórun al [[Japon]], anclusibe alguas que se popularizórun depuis an outros países, cumo por eisemplo la [[Messiánica|Eigreija Messiánica]], l [[Budismo]] [[Tierra Pura]] i l [[Seicho-Ne l-Ie|mobimiento Seicho-Ne l-Ie]].
== Stória ==
{{artigo percipal|[[Stória de l Xintoísmo]]}}
De ouriges eimemoriales, l Xintoísmo passou por dibersas fases eibolutibas an sue stória, zde las ouriges até a la atualidade.
Las ouriges más antigas de l xintoísmo son çcoincidas, mas acradita-se que ampeçou la se formar probablemente ne l período [[Jomon]].
L [[Budismo]] fui antroduzido ne l [[seclo VI]] i trouxe grabes cunsequéncias pa l Xintoísmo. Benido de la [[Coreia]], apersentado al [[amperador]], l Budismo, anque alguas resisténcias einiciales, acabou por triunfar, tenendo serbido para la cunsulidaçon de l poder amperial, cul apoio de l gobernantes lhocales.
Apesar çto, la tendéncia giral, i más cunforme a la mentalidade de l [[Ouriente]], fui la de fundir las dues religiones, mas sob la égide de l Budismo.
Durante lhongos seclos, l Budismo ampuso la sue anfluéncia, subreponendo-se a la religion tradecional, que mas nun zapareciu.
Face al domínio dua religion strangeira zde lhougo bários pensadores i sacerdotes percurórun mantener la dignidade i l papel zampenhado pula religion tradecional. Na Eidade Média, bários destes pensadores fazirun ua ounion antre ls dous tipos de debindades, mas an sentido cuntrário al yá referido: ls budas éran na berdade ''kami'' ancarnados, que assi deixában l sou stado oureginal para çcíren a a tierra.
Ne ls sécs. [[Seclo XBI|XBI]]- [[Seclo XVII|XVII]], bibiu-se un momiento de renacimiento de la cultura japonesa, cul cunsequente afastamiento de anfluéncias strangeiras.
Anque l [[Budismo]] nun perder sustancialmente l sou terreno, quedou agora relegado para segundo plano, a fabor dua tendéncia [[Nacionalismo|nacionalista]] que se afirmaba, i que atingirie l sou punto culminante ne l período seguinte.
Ne l ámbito de la eideologie perfundamente nacionalista de la [[era Meiji]], la scolha dua religion ouficial recaiu naturalmente subre l Xintoísmo, yá antes aclamado cumo la religion berdadeiramente ouriginal de l pobo japonés, cunsidrado pul regime cumo superior a todos ls outros.
Criou-se anton l chamado [[Xintoísmo de Stado]], ua spece de sacralizaçon de l Stado, ó melhor, [[laicizaçon]] de l Xintoísmo. De fato, l xintoísmo fui çpido de l sou caráteler relegioso para se tornar un deber cíbico de reberéncia al Stado i al amperador.
L [[xintoísmo statal]] permaneciu an bigor durante alguas décadas. Cumo spresson de l nacionalismo japonés, sacerbou-se particularmente por oucasion de la Segunda Guerra Mundial. Cula derrota de l Japon, precipitou-se l sou porcesso de queda. An [[1946]], fui proclamada la nuoba [[Custituiçon]], pula qual l amperador fui çtituído de todas las prerrogatibas debinas i de to l poder político, tornando-se solo símbolo de la ounidade nacional.
== Terminologie ==
Ne l percípio, esta religion étnica nun tenie nome, mas quando se antroduziu l [[budismo]] ne l Japon durante l seclo VI, un de l nomes que este recebiu fui Butsudo, que quier dezir "l camino de l Buda". Assi, la fin de defrenciar de l budismo, la religion natiba passou a ser chamada xinto, palabra de ourige chinesa, que cumbina dous carateles chineses ([[kanji]]): {{Nihongo|"''shin''"|神}}, seneficando diuses ó spritos (quando lhido solico ye pernunciado "''kami''") i {{Nihongo|"''tō''"|道}}, que quier dezir camino filosófico. Assi, xinto quier dezir "l camino de l diuses". L nome chinés fui scolhido porque na época solo l chinés era scrito ne l Japon, yá que nun habien zambolbido inda la scrita japonesa.
== Tipos de xintoísmo ==
Reconhecen-se bárias spressones de l xintoísmo, que son l resultado de la eiboluçon stórica de la religion, lhugar de la sue manifestaçon i prática relegiosa de l adetos.
* ''Xintoísmo de l santuários'': ye l cunjunto de fés que se sprimen atrabeç de las fiestas i de las beneraçones ne ls santuários. Praticamente todos ls santuários pertencen a la Associaçon de l Santuários (Jinja honchó), fundada an Tóquio ne l anho de 1946.
* ''Xintoísmo doméstico'': sprime-se ne ls lhares japoneses. Nas casas xintoístas eisiste an giral un pequeinho altar cunsagrado als diuses, l kamidana. Arriba deste altar ancontra-se muitas bezes un amuleto ouriundo de l santuário lhocal, de l Grande Santuário de Ise i an alguns causos. Nestes altares pónen-se oufrendas (saqué, arroç, sal) i recitan-se ouraçones.
* ''Xintoísmo amperial'': ye l resultado de l zambolbimiento na casa amperial de la prática de l ritos i cerimónias de l xintoísmo.
* ''Xintoísmo popular'': carateliza-se pula auséncia dua sistematizaçon doutrinária i dua ourganizaçon. Ye l tipo de xintoísmo praticado eissencialmente pul andebíduo.
* ''Xintoísmo de las seitas'': ye cumpuosto eissencialmente pulas treze seitas reconhecidas pul Stado de l Meiji antre [[1876]] i [[1908]]. Estas seitas ténen an giral un fundador (home ó mulhier). Até al fin de la Segunda Guerra Mundial, ls grupos xintoístas que nun pertencian a ua de las treze seitas nó éran reconhecidos pul Stado, l que gerou la antegraçon de muitos desses grupos nua de las seitas eisistentes. Depuis de la guerra, i tenendo sido declarada la lhibardade relegiosa, alguns grupos stablecírun-se cumo ourganizaçones andependientes.
== Scrituras sagradas ==
L xintoísmo nun ten un lhibro sagrado, cumo la [[Bíblia]] ó l [[Alcoran]]. Hai inda assi un cunjunto de testos subre ls ansinamientos de la religion que recíben l nome de Shinten, "scrituras sagradas", mas nun son cunsidrados testos rebelados ó de caráteler subrenatural.
* '''[[Kojiki]]''' ("Anales de las cousas antigas"): datado de 712, ye l testo sagrado más antigo, sendo cumpuosto por trés belumes.
* '''[[Nihonshoki]]''' ("Crónicas de l Japon"): fui redigido an [[720]] an chinés an 30 belumes. Tamien coincido cumo ''Nihongi''.
* '''Kogo-shui''': cumpilaçon de las tradiçones de l clan de l Eimbe, ua família que junto cula família de l Nakatomi era respunsable puls ritos. La sue redaçon fui cuncluída an 807.
Estes lhibros apersentan las narratibas míticas de la tradiçon xintoísta. Ls mitos çcritos refíren- se a un caos primordial an que ls eilemientos se mesclan an massa amorfa i ançtinta, "cumo nun uobo". Ls diuses surgiran desse caos.
== Fés de l Xintoísmo ==
=== Kami ===
{{artigo percipal|[[Kami]]}}
L xintoísmo baseia-se ne l culto als ''[[kami]]'' (神). Esta palabra ye frequentemente traduzida por "dius" ó "debindade", l que nun traduç cumpletamente l cunceito, dado que ls kami puode ser tamien fuorças bitales ó spritos de la natureza. Al cuntrário de l diuses de las outras religiones, ls kami nun son ounipotentes ó ouniscientes, tenendo poderes lhemitados. Nin todos kami son buonos. Alguns ''kami'' son lhocales ó coincidos cumo spritos dun lhocal an particular ó a lhugares ([[muntanha]]s, yerbas, [[arble]]s, [[bal]]hes, [[riu]]s, [[mar]]es, ancruzelhadas. Outros repersentan eilemientos ó porcessos de la natueza, cumo por eisemplo, [[Amaterasu]], la diusa de l [[Sol]], [[Tsukiyomi]], diusa de la [[luna]], [[Susano]], dius de la [[tormienta]].
Eisisten kami lhigados la fenómenos meteorológicos ([[chuba]], [[bento]] ([[Fujin]]), [[trobon]]...), i kamis associados a la bida houmana ([[bestuário]], [[trasportes]], oufícios, etc.). Ancluen-se inda ne l cunceito de kami ls spritos de homes notables, cumo de ciertos guerreiros. Ls spritos de l antepassados tamien son cunsidrados diuses tutelares de la família ó de l paíç, motibo pul qual ls ritos fúnebres possuen grande relebo.
Ls testos xintoístas refíren- se la "oitocentas miríades" de kami (''yaoyorozu ne l kami''); este númaro nun debe ser anterpretado lhiteralmente, pretendendo-se solo transmitir la noçon de que eisisten einúmaros kami. Ls kami nun son percetibles pul ser houmano.
Puoden ser debedidos an dous tipos: ls que habitan ne l [[cielo]] (''amatsukami'') i ls que habitan na tierra (''kunitsukami''). Ls purmeiros trazen a a tierra anfluéncias positibas, anquanto que ls segundos manténen-na cumo eilha.
L kami más eiminente ye la diusa-sol [[Amaterasu|Amaterasu L-mikami]], antepassada de la família rial japonesa. L sou santuário percipal ye l [[Grande Santuário de Ise]].
=== L Home ===
Çcendentes de l diuses, ls houmanos son pula bison xintoísta, seres la percípio puros i buonos tal cumo sous ancestrales. Nun eisiste cumo ne l Cristandade, l Pecado Oureginal, que ampregna to l ser houmano zde que nace tenendo que ser pureficado pul batismo de la eigreija. Ó la decadéncia dun stado superior, cumo fúrun las eidades de Ouro, Prata, Bronze até chegar la eidade de l Fierro, cumo hai na mitologie griega, sou correlatibo Hindu i sous eiquibalentes Gnósticos, ó l stigma dun sofredor por natureza, cumo ne l causo de l Budismo.
Pa l Xintoísmo, l home ten ua natueza eissencialmente spritual. L ser houmano ye cunsidrado filho de l Kami. De fato, las relaçones antre homes i debindades son siempre çcritas an tenermos de antepassados, filhos, nietos, çcendentes. L home ye de la mesma natureza de l Kami, la quien debe la sue bida i la sue felicidade.
La bida neste mundo ye cunsidrada cumo algo deseiado puls seres debinos, pul que l home ten l deber de bibir plenamente. Cuntrariamente a la percepçon negatiba de l [[Budismo]] subre la eisisténcia (ber [[Samsara]]), pa l Xintoísmo l tiempo persente ten grande amportança, stá ne l centro de l [[ouniberso]], i l home debe recoincer-le essa amportança, dando balor a la eisisténcia andebidual. Ambora se admita la eisisténcia dun para alhá, este nun ye bisto cumo algo de balor superior la este mundo, mas solo cumo ua rializaçon más purfeita desta bida terrena. Dende que la [[scatologie]] xintoísta seia stremamente baga: stamos delantre dua religion deste mundo, que se centra ne l home bibente pleno i cuncreto anserido nesta bida que percura rializá-la al mássimo yá eiqui.
Sendo de la mesma natureza i ourige de l Kami, l home ye naturalmente buono i purfeito. Stá cumpletamente ausente ne l Xintoísmo qualquier eideia de [[pecado oureginal]], que serie un oustaclo al caráteler sagrado de l home i a la sue filiaçon debina. L home nun ye un ser boltado al [[mal]]. Simplesmente, por anfluéncia de spritos malignos, la sue bida neste mundo nun ye plenamente rializada. Sucumbe muitas bezes la tentaçones, cometendo [[crime]]s i açones erradas i dando ourige la [[ampureza]]s. Ten, assi i todo, la possiblidade de triunfar pulas sues própias fuorças, pus de l Kami recebiu naturalmente tendéncias i faculdades para rializar plenamente l bien. Mas, mesmo quando faç l cuntrário, ye fácele regressar a la pureza ouriginal.
Bemos que l Xintoísmo, ne l que diç respeito al home, ye perfundamente outimista i balorizador de la eisisténcia houmana i mundana.
Quando l kami IZANAGI se banhou nun riu para se lhimpar de las ampurezas de las trebas, dou ourige al mito de la purificaçon. Segundo l Xintó, todo na natureza ye anfluenciado pula pureza i la ampureza, percipalmente l ser houmano. Este debe anton buscar la custante purificaçon cul oubjetibo de la eilebaçon spritual, sola manerie de se tornar merecedor de la ajuda de l diuses.
Muitas atitudes de la bida mundana mesmo las neçairas, amplican an ampurezas, percipalmente las associadas cul sangre. Matar animales ó outros seres houmanos torna la pessona ampura, necessitando dun ritual de purificaçon. Até mesmo l parto i la mestruaçon femenina son períodos de ampureza que faç neçaira la prática custante de la purificaçon.
Segundo l Xintó, to l balor decorre de la pureza, l ser houmano solo ancontrará la berdadeira eiluminaçon an sou stado puro. La bida na ampureza cunduç la zgrácia i al sufrimiento, gera marcas que atraen spritos malignos i çperta l repúdio i la ira de l diuses.
Quando un ser houmano pratica l mal, el stá subre anfluéncia de l Yomi, la eisséncia negatiba de l ouniberso, atrabeç de sues antidades malignas i einergies ampuras. A el resta anton praticar la purificaçon i l reancaminamiento la luç.
Pa l Xintó, to l "pecado" nun passa dun sujeira temporária acumulada más tarde, antretanto ls que se antrégan a la maldade, cultibando-la i abnegando-se de la pureficaçon, ambariablemente seran punidos puls Kamis.
Aquel que ansiste na maldade acabará tenendo por resultado l çtino de l mundo subterráneo, ls anfiernos, i talbeç la ancorporaçon al Yomi (demonho).
Eisisten básicamente 3 tipos de ampurezas, "pecados", que puoden ambolber l ser houmano.
Ls WAZANAI son las zgrácias, ls anfortúnios que se abáten sin culpa de l andebíduo, mas ls quales tamien percisan ser lhabados.
Ls KEGARI son las manchas an giral de l die la die, la manipulaçon de cadabres anclusibe de animales, la sujeira pul sangre, cundutas lhebianas ó amprudentes.
Ls TSUMI son ls "pecados" propiamente ditos, las maldades cometidas deliberadamente.
Dessa forma hai ls trés percipales ritos de purificaçon:
L HARAI promobe la purificaçon de l "pecados", TSUMI. L rito de l HARAI se baseia na puniçon de SUSANOWO, cul qual guarda semelhanças cumo la ouferta de oufrendas.
L MISOGI faç la lhimpeza de las ampurezas oubtidas nun antencionalmente, manchas, ls KEGARI. Tamien ousado para purificar l ser houmano de las çgraças de las quales el puode ser bítima, WAZANAI, sendo esse ritual baseado ne l mito de l banho de riu de IZANAGI.
L IMI ye basicamente la abstinéncia de ciertas atitudes ampuras, alimientos, bubidas, ó atebidades que resulten an ampurezas pul menos por algun tiempo. De caráteler poderie-se dezir más prebentibo, ye aplicado percipalmente al KEGARI.
=== Cosmologie xintoísta ===
An relaçon a la strutura de l mundo, eisisten dues cuncepçones defrentes, que se cruzan i se tóman muitas bezes an paralelo, sin se cuntradizíren, pus repersentan dues perspetibas defrentes i cumplementares.
La purmeira deilhas ye bertical i fala de trés mundos çtintos: la “Alta Planície Celhestre”, morada de l kami de l [[cielo]], de adonde eilhes çcen, para dar paç, orde i felicidade. Ye un mundo çcrito cumo reflexo de l mundo de l houmanos, ua spece de [[Japon]] plenamente guapo i purfeito; segue-se l “Paíç de l Meio de la Planície de l Canheiros”, morada de l homes, adonde ls kami çcírun; por redadeiro, l chamado “Paíç de Yomi”, subterráneo, moradie de l muortos, tierra de máculas i de pecados, adonde habitan ls spritos malignos que anfluencian l home pa l mal. Esta tradiçon ye la percipal de la mitologie xintoísta i reflete ls meios aristocráticos.
La segunda cuncepçon ye horizontal, i coloca lhado a lhado l “Paíç de l Meio” i l chamado “Paíç de l Muortos” que, al cuntrário de l que l nome andica, ye ua tierra de delícias, situada para para alhá de l mares, adonde habitan ls spritos purificados de l antepassados, que bejitan este mundo, trazendo felicidade i proteçon als bibentes. Esta cuncepçon ye de cariç más popular. Hai que notar, más ua beç, que l Xintoísmo atribui la amportança fundamental la este mundo. De fato, tanto kami cumo antepassados, ambora habiten noutros planos, cunserban streitas relaçones cul mundo de l houmanos.
Ye claro que estas cuncepçones dében ser lhidas, nun de modo físico, sob l qual se tornarian ultrapassadas, mas de modo metafísico, cumo na religion cristiana.
=== La natureza ===
Hai que reconhecer que l home bibe grácias a la natureza, a todo quanto eilha le fornece, pul que la sue atitude debe ser de perfunda gratidon i reberéncia. Mesmo quando la natureza se zamfreia, l ser houmano ye fuorçado a reconhecer que mui maiores son ls benefícios que deilha recibe. L home, anque to l sou abanço [[Tecnologie|tecnológico]], nun ten poder pleno, i debe reconhecer la sue houmildade, nun sprito de coeisisténcia pacífica.
Hai einúmeras debindades lhigadas a eilemientos naturales, l que atesta que todo ye gobernado puls kami. Lhougo, la natureza rebiste un caráteler sagrado, regendo-se por ua bontade i sensiblidade própias, por ua spiritualidade misteriosa, más de l que propiamente por lheis naturales.
Sendo que to la natureza çcende de "kamis" assi cumo la houmanidade, chimpa claro que todo stá anterligado tenendo cumo ourige an quemun un ancestral debino. Assi sendo l ser houmano i la natureza, sous eilemientos, minerales, begetales i animales, son parientes.
La bida dessassociada de la natureza ye ancumpatible cul Xintó, l ser houmano nun debe cumbaté-la ó transformá-la sin necidade bital. Ye quemun als praticantes xintoístas l retiro para ambientes adonde puodan promober la antegraçon cula natureza, ua forma de purificaçon, eilebaçon spritual, i ouportunidade para reflexon i meditaçon.
Cumo yá fui dezido na antroduçon, l Xintó i la própia cultura japonesa pregan que sendo la natureza sagrada, sue çtruiçon ye andeseijable, i nun eisiste l sentimiento de hostilidade inerente recíproca amperante ne l oucidente.
Outra prática bastante disseminada ye la deificaçon de determinados eilemientos naturales an special. Cumo por eisemplo la arble que repersenta un família ó un peinha que acupa lhugar de çtaque an determinada cidade. Percipalmente na antiguidade, era tradecional an muitas aldés la beneraçon de algun "ícone" que repersentasse bien sou poboado ó dinastie.
L cumportamiento xintoísta ye tan abesso la anterferéncia ne l cenário natural, para el ye sagrado i purfeito, que qualquier atebidade que amplique an outilizaçon ostensiba de l recursos naturales debe ser recumpensada ne l mínimo cula custruçon dun templo dedicado la natureza.
=== Las Montanhas ===
Las montanhas ne l Japon son mui numerosas i stan ambolbidas ne ls aspetos de la bida diária, ye deilhas que brotan ls rius, i son cunsidradas sagradas. Nun son kami an si, mas si moradies de kami. L território montanhoso ye tan respeitado que mesmo hoije an die, l alpinismo nun ye ua atebidade mui difundida pul pobo japonés, i esso nun paíç adonde ye defícel ber to un hourizonte lhibre de la persença de montanhas.
Ye mui quemun la cuntruçon de templos nessas regiones, assi cumo cerimónias de deificaçon i requisiçon de buonas colheitas a la "diusa de l arrozal" que bibe nas muntanhas. Nas lhendas japonesas las muntanhas acúpan lhugar de çtaque na associaçon cun grandes zafios, buscas i peregrinaçones.
== Moral de l Xintoísmo ==
Cumo benimos, l home ye cunsidrado cumo naturalmente buono i puro, partecipante de la natureza de l [[kami]], i que l [[pecado]] i la [[ampureza]] se dében la anfluéncias malignas de l [[spritos]] habitantes de l mundo anferior. Por esso, l home recibe diretamente de l kami ua cumponente natural, un eideal celhestre a ser rializado nesta bida, modelo de bibéncia dado i aceite cumo meta, i que repersenta la lhigaçon de la bida houmana a la bida debina. Este ye l maior cunceito [[moral]] de l Xintoísmo, l chamado ''michi'', termo que quier dezir “camino”. Trata-se dun eideal de justícia i de caráteler, de que naide se debe afastar, eilemiento básico de la bida xintoísta i de l própio culto. L ''michi'', oubediéncia al curso de la [[natureza]], rebiste-se dua strema simplicidade i naturalidade.
Pa l Xintoísmo, la bida solo alcança l sou sentido i la sue finalidade se fur bibida na [[pureza]], que ye l sou stado natural. La bida que nun lheba esto an cunta ye radicalmente antixintoísta i nó agrada als kami que, çgostosos, puoden mandar bários tipos de çgraças para abisar l pecador, i até mesmo castigá-lo. Percura-se esse eideal de pureza, tanto corporal cumo mental i spritual, que lheba l home a la sue plenitude. Ambora l home nun puoda cuntrolar todo l que acuntece i puode danificar la sue pureza, ten la respunsablidade de percurar bibir ua bida outenticamente xintoísta, reta, clara i hounesta, segundo la buntade de l kami.
Bítima de fuorças que le scapan, l home corrompido ye alguien que deixou de pertenecer, durante algun tiempo, al mundo de la [[bondade]] i de la [[felicidade]], tenndo, mas, l dreito de tornar a el. Por esso, l [[pecado]] i la falta moral, ambora reconhecidos, rebísten un caráteler defrente de l que ténen pa ls oucidentales.
Aqueilho que puode danificar la pureza puode ser de caráteler boluntário ó amboluntário. Las faltas boluntárias son berdadeiros [[pecado]]s, de la respunsablidade daquel que ls pratica, i cháman-se ''tsumi''. Las faltas ambeluntárias nun fázen, claro stá, la pessona ancorrer an eigual respunsablidade, ambora eilha puoda tener cuntribuído pa la situaçon, debido a la sue mala cunduta ó amprudéncia. Ancluen-se neste grupo las calamidades ó zgrácias (''wazawai'') i las manchas, ampurezas (''kegari''), adquiridas por cuntatos cun eilemientos cumo la [[cadáber]], l [[sangre]], las relaçones carnales, etc. Estes males, cumo benimos, ténen ourige ne l mundo anferior, que ambia las calamidades i ampurezas i ancita als crimes. Para afastar la sue nefasta anfluéncia, rializan-se bários tipos de [[eisorcismo]]s.
Esto, que parece ua cunfuson antre mal moral i acuntecimientos fortuitos, ten la sue justificaçon ne l preceito fundamental de la pureza que, para muitos pensadores xintoístas, se subrepone als [[rito]]s i al [[culto]].
Todo esto ye la cuncepçon giral acerca de la moralidade. Ne l que se refre al cuncreto, las cuncepçones morales rigidos de l Xintoísmo apersentan bastante pobreza, pus nun se ancóntran códigos morales definidos propiamente ditos, cumo eisisten noutras religiones ourientales, cumo l cunfucionismo, por eisemplo. L ''michi'' apersenta-se cumo algo mui bago i simples, l que puode lhebar a pensar que l Xintoísmo rejeita perpositadamente qualquiera tipo de regras cuncretas de moral.
Mas, a este respeito, un grande teólogo xintoísta, Motori ([[1730]]-[[1801]]), apersenta ua teorie antressante. Diç el que ls homes fúrun naturalmente dotados puls kami de coincimiento de l que dében ó nun fazer, pul que nun percésan de códigos morales. Se percisássen de tal cousa, serien anferiores als animales que, ambora an grau anferior, sáben cumo dében proceder. La ouséncia deliberada dun código moral ne l Xintoísmo ye, para Motori, motibo de proua, pus quier dezir que als japoneses basta-les seguíren la moral de l coraçon i de l sprito puro, neilhes anscrita puls kami. Ls chineses i outros, por eisemplo, cun las sues abundantes teories morales, solo mostrában que éran, na berdade, pessonas perbersas i deprabadas.
== Culto ==
=== Finalidade de l culto xintoísta ===
Las práticas de l Xintoísmo ténen la finalidade de se dirigiren als kami, para que scuten la ouraçon de l fiéis. Las ouraçones puoden tener dibersos sentidos: pedidos, muitas bezes relacionados cula bida de l die-la-die ó cun algua ocasion amportante; açones de grácias, por un benefício cuncedido, ua meta atingida, un oustaclo ultrapassado; promessas de açon fetura an fabor de l homes i de la sociadade; tentatibas de aplacar la fúria de l kami, eirritados por algo; ó, mui simplesmente, pa ls lhoubar, rendendo-les houmenaige sincera, sin sperar propiamente nada de especial an troca.
Atrabeç de bários eilemientos, ls fiéles puoden stabelecer relaçon cun ls kami, relaçon muitas bezes de caráteler filial, an que ua debindade ye tutelar de dada region ó lhocalidade. Ls “paroquianos” stablécen especial lhigaçon cun esse kami, que ls atende i portege, ne ls más bariados acuntecimientos de la sue bida.
=== Organizaçon sacerdotal ===
Ls [[santuário]]s ténen al sou serbício un númaro bariable de [[sacerdote]]s, que neilhes oufician de bários modos. Son zeignados pul termo ''kannushi'', que quier dezir “pessona que pertence al kami”, ó anton pul termo chinés ''shinkoki'', “pessona cuja profisson ye serbir la debindade”.
La sue percipal funçon ye la de serbir i adorar ls ''kami'' i serbir cumo un eilo antre eilhes i ls crentes atrabeç de la eisecuçon de l ritos ne ls santuários, bisando assegurar la proteçon de l pobo japonés i de l [[amperador]].
Nun questuman falar an público, tenendo sido mesmo proibidos desso an [[1885]], ne l cuntesto de l Xintoísmo de Stado. Hoije an die, mas, ls sacerdotes pregadores ampeçan a ser apreciados. Nun son cunsidrados cumo xefes ó guias sprituales, mas solamente cumo oufeciantes de atos de [[culto]], a pedido de l fiéles i an sou benefício.
L [[sacerdócio]] xintoísta ye abierto a las [[mulhier]]s. Las sacerdotisas ténen mesmo tendéncia a oumentar, ancontrando-se alguas delantre de grandes [[templo]]s. L sacerdócio feminino zambolbiu-se ne l Japon apuis de la [[Segunda Guerra Mundial]]. Para para alhá de sacerdotisas, las mulhieres puoden inda ser ''mikos''. Ua ''miko'' ye ua birge que lheba ua bida monástica, ajudando ls sacerdotes a eisecutar ls ritos ne ls templos i eisecutando ls beilados sagrados. Eisercen estas funçones durante cinco la dieç anhos.
Ls sacerdotes reparten-se por bárias catadories. La más eilebada ye la de Princesa cunsagrada al ''kami'', ua princesa birge de la família amperial. Atualmente, solo eisiste ua, ne l santuário de Ise. An seguida, tenemos l Grande Sacerdote, delantre de cada santuário, i depuis l restante clero, que se reparte por funçones defrenciadas.
Hoije an die, berifica-se ua nuoba preocupaçon an rebitalizar l Xintoísmo i ls santuários, buscando nuobas tendéncias, pul que se ten agora grande cuidado cula perparaçon anteletual i teológica de l candidatos a sacerdotes. Ls regulamientos atuales prebénen bários diplomas possibles, de l quales pul menos un ye eisigido als sacerdotes, que solo l oubténen apuis de bários anhos de studo an [[ounibersidade]]s ó anstitutos speciales. Hoije an die la formaçon dun sacerdote xintoísta ye garantida pula frequéncia dun curso na [[Ounibersidade de Kokugakuin]] ó de la [[Ounibersidade de Kogakkan]].
Ls sacerdotes, ua beç cunsagrados, manténen las sues funçones habitualmente to la bida, mesmo nun sendo oubrigados la eisercé-las. Moran fura de l santuário, cun sceçon de l Grande Sacerdote. Ls sacerdotes xintoístas nun son oubrigados a lhebar ua bida de [[castidade]], podendo [[Casamiento|casar]] i fundar ua [[família]], l que giralmente fázen.
Las bestes sacerdotales apersentan grande beleza artística, de raízes ne ls seclos passados, mas solo son outilizadas ne ls santuários i an ocasiones speciales na rue. La andumentária pa l culto chimpa cumpleta cun un toucado special i çapatos própios. Subre a tiesta dun "Yamabushi", coloca-se ua pequeinha caixa preta chamada "tokin", que ye amarrada a la sue cabeça cun un cordon preto. Durante las cerimónias, ls sacerdotes questuman trazer tamien ua spece de cetro de madeira, que ten un seneficado purificador, mas subre l qual nun recai qualquier tipo de beneraçon.
Fuora de las funçones rituales, ls sacerdotes nun usan qualquier tipo de senhal sterior, que ls çtinga de l [[leigo]]s.
=== Ls santuários ===
Ls [[santuário]]s xintoístas spalhan-se por to l [[Japon]], custituindo lhugares pribilegiados de culto. Mas, ambora surjan por to l lhado, ténen giralmente algua rezon special para eisistir: un fenómeno natural, un acuntecimiento stórico ó mítico, a simples deboçon pessonal ó l patronato político. Tamien ls hai motibados por rebelaçones an suonhos, ó porque simplesmente era neçairo un lhugar de culto naquel lhocal.
Quando l lhocal de custruçon dun nuobo santuário ye scolhido, pon-se an prática ua série de ritos, çtinados a purificar l lhugar i a ambocar la persença de l kami, para que se dine benir habitar naquel sítio. Se más tarde fur decidido deixar aquel santuário ó mudá-lo para outro lhugar, eisisten ls ritos ambersos, puls quales se cumbida delicadamente l kami a retirar-se.
L santuário ancontra-se na base de l Xintoísmo. Ye nesse lhocal que la debindade habita i que scuita ls sous fiéis, i ye tamien centro de lhigaçon de la quemunidade i de partilha de eidantidade. Neste cuntesto, puoden çtinguir-se trés grandes tipos de santuários, cunforme la abrangéncia que possuen:
* ls de dimenson lhocal, centros de partilha dua quemunidade reduzida, adonde se benera l kami de la lhocalidade. Este tipo de santuário cungrega an torno de si las pessonas de la [[aldé]], que senten ua filiaçon quemun an relaçon a la debindade. L santuário aparece cumo lhocal de streitamiento de relaçones antre kami i paroquianos.
* santuários de tipo particular, más abrangentes, percurados por motibos cuncretos i determinados, cumo l éxito ne ls [[negócio]]s ó ne ls [[studo]]s, ó outro tipo de proteçon special. Este género de santuários ancontra-se por to l Japon.
* por redadeiro, ls grandes santuários nacionales, çtino de peregrinaçon de milhones de pessonas, todos ls anhos, de l quales l más amportante ye l de Ise, yá referido, an honra de la diusa Amaterasu, i que stá diretamente lhigado a la casa amperial.
Para alhá destes, hai inda templos dedicados la kami de guerra, a balores marciales ó an honra de pessonas notables, a quien se peden fabores specíficos.
L santuário ye antendido cumo un lhocal adonde las pessonas se bénen “refrescar” spiritualmente. Neilhes, stá-se an perfunda quemunhon cula [[natureza]], que abre l home a ua [[spiritualidade]] plena i a la eidantificaçon pessonal cun ls kami.
Ls templos xintoístas puoden assumir las más dibersas formas i tamanhos, mas apersentan ciertos aspetos an quemun. Todos eilhes son custituídos por un eidifício, ó un cunjunto deilhes, anseridos nun spácio ambolbente, rodeados pula [[natureza]]. Ténen particular amportança las [[arble]]s, percipalmente la arble sagrada, sakaki, outilizada an muitos de l rituales.
L spácio an buolta de l eidifício percipal ye por bezes mui stenso, i apersenta-se debedido an bárias partes. Al lhongo de l camino, que nunca ye an lhinha reta, ancontra-se ua série de defrentes eilemientos separadores, que marcan tamien etapas dua caminada spritual. San eilhes:
* ls ''[[torii]]'', mui caratelísticos de l templos japoneses, que son ua spece de portales sin puorta, custituídos por dous postes berticales i dues trabes horizontales. Aparece un de eimediato ne l ampeço de l camino i depuis giralmente más dous, ó mesmo ua grande fila deilhes. La série de ''[[torii]]'' repete-se para cada bie de acesso al santuário;
* puontes, por bezes bárias, até se chegar al templo alguas monumentales i mui eilaboradas. La auga ye un eilemiento purificador, pul que ls cursos de auga ambaixo de las puontes custituen ua eficaç barreira contra to la ampureza;
* barreiras i paliçadas, cun puortas, que simbolizan la antrada ne l lhocal sagrado, reserbado al home puro.
Ancontran-se tamien jardines, lhagos, lhanternas. Inda antes de se chegar al eidifício percipal, depara-se un tanque de [[auga]] lhimpa, giralmente abrigado por un alpendre, ne l qual ls fiéis se lhában, purificando-se de todas las ampurezas i pecados, serbindo-se, para esso, dumas cucharas cumpridas de [[bambu]], para tirar la auga.
Ye questume tamien, an ocasiones solenes, lhibertar [[abe]]s, [[peixe]]s i outros animales.
Chegamos, finalmente, al eidifício de l templo. Puode haber bários, nun mesmo santuário, dirigidos a defrentes kami. Ténen giralmente dimensones modestas, nun oustante la grande dibersidade de tamanhos. San custituídos por trés seçones:
* ua sala de ouraçones ''([[Haiden]])'' pa ls fiéles, adonde eilhes dirigen las sues preces al kami. A la antrada stá ua grande caixa de madeira, para depositar moedas, i un campana, lhigado a ua cuorda, que sirbe para adbertir l kami de la persença de l fiel;
* ua sala de oufrendas, reserbada als [[sacerdote]]s ''([[Heiden]]);
* ua sala más pequeinha ''([[Honden]]), nunca bejitada, cunsidrada la morada física de l kami, i adonde puoden star depositados oubjetos simbólicos, cumo [[speilho]]s, [[jóia]]s ó [[spada]]s, ambólucros adonde reside l sprito de la debindade. L speilho, particularmente, ye cunsidrado morada pribilegiada de l sprito debino, i ten ourige mui antiga, sendo yá mencionado na [[mitologie japonesa]].
Alguns templos prebénen ne ls sous statutos séren totalmente reconstruídos periodicamente. Ye l causo de l templo de Ise, reconstruído de binte an binte anhos. Essa ocasion ye rodeada de ritos própios, para cumbidar l kami a mudar de residéncia. Ambora reconstruídos, ls templos manténen l stilo de l anterior, pul que ls nuobos nun difíren de l antigos i ouriginales.
Alguns santuários possuen tamien ua spece de [[museu]], nun ralas bezes repleto de peças de grande balor, cunsidradas spólio de la debindade.
Ls ritos eisercidos ne ls santuários, anque mui dibersos, apersentan l seguinte squema: l sacerdote, depuis de purificado, amboca l kami. Faç oufertas propiciatórias, de bubidas i alimientos, la que se segue la ouferta de jogos, beilças i repersentaçones, para antretener la debindade. Ne l fin, l kami ye cumbidado a retirar-se, seguindo-se ua refeiçon fraterna.
=== Ritos de purificaçon ===
La purificaçon ye ua prática fundamental an to la prática xintoísta. Ye por eilha que l home se lhiberta, regressando al sou stado einicial de pureza, la que ten dreito. Pa la purificaçon, que antecede qualquier ato relegioso, particular ó quemunitário, outilizan-se dibersos ritos, que assumen formas defrentes.
Ls kami nun suportan la ampureza, pul que se eiserce siempre un cunjunto de práticas purificatibas antes de l culto propiamente dezido, que tornan puros ls partecipantes, ls oubjetos i las oufrendas.
Ls ritos de purificaçon assumen trés formas çtintas:
* l misogi, que cunsiste na purificaçon por meio de la [[auga]]. La auga ye tenida cumo poderoso eilemiento purificador, fé yá mui antiga, pus ye referida na mitologie: l dius Izanagi, depuis de fujir de l anfernos, banhou-se na auga dun riu, para se purificar de las eimundícies cuntraídas naquel lhugar. Al banhar-se ó lhabar-se na auga, l fiel xintoísta oubtén la purificaçon de las ampurezas, tanto de las boluntárias cumo de las amboluntárias. Pula auga, purifica-se l cuorpo i la alma. L misogi ye depuis stendido a nibles sucessibamente superiores: l coraçon, l meio ambolbente, la alma;
* l harai, que ye un tipo de purificaçon algo próssimo de l [[sorcismo]]. Ye rializado por un sacerdote, que agita subre l que debe ser purificado galhos de la arble sagrada, sakaki, ó ua bara cun tiras de papel penduradas, ónusa i joga-se un punhado de sal. Por este meio, oubtén-se la purificaçon de todas las manchas, corporales i sprituales, bien cumo l afastamiento de todas las anfluéncias malas.
dues bezes por anho, ne l fin de Júnio i de Dezembre, rializa-se ua purificaçon solene, ó grande sorcismo, l chamado ''l-harai''. Ne l recinto de l santuário, reúnen-se muitas pessonas, que recíben uas tiras de cánhamo ó de papel branco (''kirinusa''). Depuis de recitar la ouraçon de purificaçon, l sacerdote agita la bara cun ls papéis, anquanto las pessonas agitan tamien las sues tiras. Estas tornan-se oubjetos de sustituiçon, cuntendo todas las ampurezas, i son lhançadas la [[riu]]s ó al [[mar]]. Nalguns santuários, un eisercício semelhante ye feito cun papéis recortados an forma houmana (''hitogata''), que la pessona passa pul cuorpo, depuis de neilhes tener scrito l nome;
* l eimi, que ye un período de [[ayuno]] a ser rializado antes de las cerimónias. Ten duraçon defrente, cunforme la amportança de l rito. Cunsiste an abstener-se de determinados alimientos i bubidas, bien cumo de palabras i açones menos própias. Ye un período de recolhimiento pessonal, eibitando to l tipo de ampureza, sin se oubir música i sin se preocupar cun assuntos que causen fadiga ó sofrimiento. Este tipo de purificaçon ye percipalmente rializado puls sacerdotes, que se retiran para outro lhugar i fázen abluçones. Apuis de este tiempo, qualquier pessona stá ata a partecipar nas cerimónias más amportantes.
=== Culto andibidual ===
[[Fexeiro:P4280116 Jyuniso shrine sacred arch.JPG|right|thumb|250px|Templo xintoísta de Jyuniso.]]
Na sue bida diária, to l fiel xintoísta ten la oubrigaçon de prestar houmenaige als kami, l que puode ser feito ne ls más bariados lhugares i ocasiones, zde la casa até al templo passando pul campo ó pula rue.
Rebesten ua amportança particular las bejitas als santuários, que puoden ser rializadas cun defrentes oubjetibos: prestar cuntas, lhoubar, agradecer ó rogar. Todos ls fiéis ténen cumo deber ir bejitar periodicamente l kami i relatar-le l que le ten acuntecido na bida diária, nun ne l antuito de pedir perdon, mas para simples anformaçon. Ye quemun tamien agradecer grácias recebidas ó lhoubar simplesmente l kami. L pedido de grácias faç-se giralmente an fabor de outra pessona ó de la sociadade, pus cunsidra-se de malo ton pedir para si própio. Las ouraçones tamien nun dében ser mui lhongas, cumplexas, para nun aborrecer l kami. Muitas bezes, son ls sacerdotes ls ancarregados de transmitir las preces a las debindades, debendo saber anterpretar, por senhales dibersos, se la ouraçon fui ó nun bien recebida. La [[adebinaçon]] ye un rito que tamien acumpanha frequentemente l rito andibidual: faç-se atrabeç de baretas numeradas, drento dua caixa, que corresponden la prediçones i cunselhos.
Pónen-se an prática tamien ua série de rituales specíficos, antre ls quales l más caratelístico ye l batener de las palmas. Depuis de reberéncias solenes, delantre de l templo de l kami, l deboto bate bárias bezes las palmas, finalizando de nuobo cun reberéncias. Este géstio parece çtinar-se a atrair la atençon de la debindade, mas l sou sentido nun se sgota simplesmente ande.
Las oufertas feitas son giralmente de galhos de [[sakaki]],la que se prénden tiras de papel.
An sue casa, ls fiéis ténen giralmente un pequeinho altar doméstico (''kamidana''), adonde colocan bários amuletos: un de l santuário lhocal, outro de l grande santuário nacional de Ise, i más algun, cunforme las deboçones i preferéncias. Todas las manhanas, son feitas oufrendas: [[saqué]] ([[augardiente]] de [[arroç]]), arroç, [[sal]]. Acende-se ua lhamparina i fázen-se ouraçones als kami.
Un outro questume ye l de las [[peregrinaçon]]es. Ls japoneses aprecian peregrinar, ganhando méritos pula austeridade i pulas pribaçones. Mas ye claro que hoije an die las biaiges son mui más cunfortables. Ye hábito tener un lhibrinho, adonde se registan ls amblemas de l bários santuários percorridos, assi cumo adquirir amuletos, que sírben de recordaçones.
== Fiestas ==
La religion xintoísta comemora un grande númaro de fiestas, cun ua grande bariadade de questumes i de motibos para celebrar. Nun raramente, berifica-se un grande antercámbio antre [[religion]] i [[stado]] cebil: bárias festibidades xintoístas son feitas [[feriado]]s, i al alrobés. Las fiestas debeden-se an dous grupos: las quemunitárias, respeitantes a la populaçon an giral, i las particulares, de ámbito más pessonal i familiar.
Dibersos tipos de ritos festibos son celebrados ne ls [[santuário]]s. Cotidianamente, fázen-se cerimónias de oufrendas, de manhana. Ne l purmeiro die de cada més tamien hai ritos própios. Estes son ritos de dimenson modesta.
=== Reisai ===
Cada santuário, ua ó dues bezes por anho, celebra ua data festiba, relacionada cul kami ó cul sou templo. L die an que ye celebrada la fiesta puode tener múltiplos seneficados: puode corresponder al die de fundaçon de l [[santuário]], a un die amportante na sue stória ó ser un die associado a la debindade de l santuário.
Durante estas fiestas ocorre giralmente ua [[procisson]] de l kami, rezon pula qual las fiestas son tamien chamadas de ''shinkó-sal'' ("Fiesta de la Procisson de l Diuses") ó ''togyo-sal'' ("Fiesta de la Augusta Trabessia"). Ls kami son anstalados nun carro (''hóren'') ó nun palanquin (''mikoshi'') i son passeados pula aldé ó cidade.
Junta-se muita giente, que agita galhos de [[arble]] i standartes, fazendo daquele acuntecimiento algo mui quelorido i bistoso. Stabelecen-se lhocales de paraige, pa l kami çcansar. La finalidade deste ato ye simplesmente antretener i adbertir la debindade, pedindo-le, al mesmo tiempo, que cuntine la çpensar la sue proteçon. Estas fiestas son tamien ocasion para jogos, artes i beilças, tenendo special seneficado pa l streitamiento de laços antre kami i paroquianos, i destes antre si.
=== Fiestas de la Primabera ===
San bárias las fiestas de la [[Primabera]] (''haru matsuri''). Ne l die [[17 de Febreiro]] zamrola-se la fiesta ''Toshigoi-matsuri'' ne l palácio amperial i an todos ls santuários de l [[Japon]], durante la qual ye feita ua prece que solicita buonas colheitas i la prosperidade de l paíç.
=== Fiestas de l Berano ===
Estas fiestas (''natsu matsuri'') son eissencialmente ourbanas i ten cumo percipal oubjetibo afastar las calamidades.
Ua de las fiestas de Berano más coincidas ye la fiesta de Gion que se zamrola ne l [[santuário Yasaka]] an [[Quioto (cidade)|Quioto]] ne l més de [[Júlio]] i que anclui ua marcha cun carros ricamente decorados. Segundo la tradiçon esta fiesta tenerie surgido ne l ampeço de la época Heian, nun tiempo marcado por grande númaro de eipidemias; para afastá-las ls [[demónios]] als quales se atribuían estas malinas rializában-se ouraçones.
Outra amportante fiesta ye la de l Rei Celhestre (''Tennó-matsuri'') que ten lhugar ne l santuário Tsushima situado na cidade cul mesmo [[Tsushima (Aichi)|nome]] (an [[Aichi]]). Na bíspera de la fiesta ocorre ua cerimónia na qual todas las ampurezas son colocadas an canhas que son lhargadas ne l riu. Ne l die de la fiesta bários barcos, decorados cun [[lanterna]]s, çlizan pul riu Tenno al sonido de música i a la luç de fuogos-de-artefício.
=== Fiestas de l Outonho ===
Las fiestas de l [[Outonho]] (''aki matsuri'') serben para agradecer a las debindades pula eisisténcia dua colheita abundante.
Ne l santuário de Ise, la [[17 de Outubre]], decorre l amportante rito de l ''kanname-sal'' ("cerimónia de la proba"), durante l qual las primícias de las colheitas de l [[cereal]]es son oufrecidos a la diusa Amaterasu. San tamien feitas oufrendas de las purmeiras spigas de [[arroç]] cultibadas pul amperador i puls agricultores de las probíncias.
La [[23 de Nobembre]], ye l die de Agradecimiento pul [[Trabalho]], cun nuobas oufertas i ouraçones pula prosperidade de l Japon.
=== Feriados ===
* L [[Anho Nuobo]], an que ls fiéis acorren als santuários, para la purmeira peregrinaçon de l anho
* L die de la Fundaçon de la Nacion, la [[11 de Febreiro]], data tradecional de la chubida al trono de l purmeiro [[amperador]] ([[660 a.C.]]), an que se oura pul progresso de l ampério
* L die de l Respeito pulas Pessonas [[Eidoso|Eidosas]], la [[15 de Setembre]], an que se apela al amor i agradecimiento als más bielhos
* L anibersário de l [[amperador]], atualmente la [[23 de Dezembre]], an que se oura por el i pul paíç
* Outros feriados, todos eilhes cun ritos speciales: ls [[eiquinócio]]s; l Die de l Respeito pula [[Natureza]] ([[29 de Abril]]); l Die de la [[Custituiçon]] ([[3 de Maio]]); l Die de las [[Criança]]s ([[5 de Maio]]); l Die de l [[Çporto]] ([[10 de Outubre]]), l Die de la [[Cultura]] ([[3 de Nobembre]]).
== Xintoísmo i ciclo de bida ==
Ls bários momientos de la bida houmana, muitas bezes lhigados la [[ritos de passaige]], son ocasion para rializar un tipo de fiestas de motibaçon más pessonal, rializadas ne l teta de la [[família]]. San ocasion de agradecimiento, de pedido i de renobaçon de propósitos para cun ls kami.
=== Purmeira apersentaçon ne l santuário ===
La purmeira apersentaçon ne l santuário ó ''hatsumyia mairi'' cunsiste an lhebar al [[santuário]] lhocal ls [[recén-nacido]]s para séren apersentados a las debindades. Ne l causo de l ninos la apersentaçon ocorre ne l trigésimo purmeiro die i nas ninas ne l trigésimo terceiro die (ambora puodan ocorrer bariantes lhocales quanto al númaro de dies). Ne l passado era hábito la criança ser lhebada al santuário pula abó, porque se cunsidraba que la mai staba ampura por tener dado a la luç, mas hoije an die la criança ye muitas bezes lhebada pula mai.
=== Shichigosan ===
Ne l die [[15 de Nobembre]] las famílias çlocan-se als santuários cun ls filhos para agradecer als kami l fato destes gozáren de [[salude]] i para ourar pul sou crecimiento. Las crianças que acumpanhan ls pais son ls ninos de trés i cinco anhos i las ninas de trés i siete anhos. L nome de l festibal deriba percisamente de la eidade de las crianças: [[shichi]]( siete), [[go]] (cinco) i [[san]] (trés).
=== Celebraçon de la maturidade ===
La [[15 de Janeiro]] celebra-se la fiesta de la Eidade Adulta (Seijin Shiki). Nesse die ls moços cun binte anhos reúnen-se ne ls santuários para recebir ua bénçon, ambora la fiesta tamien puoda un caráteler statal, cun cerimónias nas [[prefeitura]]s. La Custituiçon japonesa atribui la [[maioridade]] als moços que atingírun ls binte anhos.
=== Outros momientos ===
* botos por un [[parto]] fácele: ne l quinto més, a mulhier [[Grabideç|prenha]] pon ne l bentre un cinto de tecido branco, pureficado, para proteger l feto, i reza pula criança que bai nacer;
* las fiestas chamadas de ''sekku'', que pa ls ninos ye ne l die [[5 de Abril]], an que se sténden estandartes an forma de [[carpa]], se fázen caramonos an figura de guerreiros i se oufrecen bolhos. Pa las ninas, ye ne l die [[3 de Márcio]], an que se pónen bonecas subre un strado i se oufrécen bubidas, doces i bolhos;
* la antrada na bida atiba, que ye oucasion pa l moço agradecer als kami, cumprometendo-se a dar l sou melhor pa l serbício de la sociadade;
* l [[casamiento]], que ye celebrado nua cerimónia mui solene, na persença dun sacerdote, que anclui oufrendas, ouraçones i promessas als kami, seguindo-se un banquete;
* la spulson de las [[maldiçon]]es. Ciertas eidades son cunsidradas nefastas, sujeitas la çgraças: 35, 42 i 61 anhos pa ls homes i 19, 33 i 37 anhos pa las mulhieres. Nessas alturas, un sacerdote rializa un sorcismo própio i recomenda bastante prudéncia, pus las deficuldades amanaçan acumular-se;
* las fiestas de lhongebidade: ciertos anibersários son comemorados cun ua fiesta familiar i ua bejita al santuário. Ye l que se faç ne l 60º, 70º, 77º, 80º, 88º, 90º i 99º anibersários.
== Anfluéncias ==
La tradiçon relegiosa de l xintoísmo ye anterior al budismo, que más tarde fui antroduzido ne l Japon ne l [[seclo VI]]. L cuntato antre las dues religiones modificou ambas. Ls budistas adotórun debindades xintoístas, i estes, que cunsidrában sous diuses spritos ambesibles i sin formas percisas, daprendírun cul budismo a eirigir eimaiges i templos botibos. Proclamou-se anclusibe que las dues religiones éran manifestaçones defrentes de la mesma berdade, l que oureginou ua tendéncia sincretista. Ambas religiones repersentan la religiosidade japonesa i ls japoneses chégan a praticar ls ritos de ambas tradiçones d'acuordo cula natureza de la oucasion (por eisemplo, prefíren rituales xintoístas para rituales de nacimiento i casamiento i rituales budistas an eibentos fúnebres).
Alguas de las nuobas religiones japonesas ten fuorte anfluéncia xintoísta.
L xintoísmo nun pretende cumbertir, por esso sue spanson fuora de las ilhas japonesas lhemitou-se giralmente la çcendentes de japoneses.
[[Catadorie:Xintoísmo]]
[[Catadorie:Stória de l Japon]]
gzr8b3sp4pd852ih4ja1jc5ukqkidjr
Zenízio
0
344
108272
94286
2026-08-30T16:52:56Z
~2026-46122-75
15490
108272
wikitext
text/x-wiki
'''Zenízio''' (an pertués ''Genísio)'' ye ũa freguesie pertuesa de l cunceilho de [[Miranda de l Douro]], cun 29,82 km² de tamanho i 233 moradores ([[2001]]) l que dá 7,8 moradores/km².
L’eisisténcia de '''Zenízio''' cumo pobaçon todo lhieba a crer que ye d’ourige mediebal.
Inda hoije eisiste un sítio (que ye un de ls quatro Bairros de l’aldé) chamado '''Belarinho''' que, n’[[Eidade Média]] fui un poblado andependinte, administrado pul [[Mosteiro Lhionés de Moreiruola]] (Mosteiro Medieval, próssimo de la cidade de [[Çamora]], Esp.) a que pertenecírun alguas aldés de Miranda n’Eidade Média). Somos lhebados a cuncluir que, tenerá eisistido ũa pequeinha pobaçon chamada ''“Bilarinho”'' que zaparciu ou fui ajuntada a l’aldé. I l topónimo nun mos anganha puis dessa pobaçon dan cunta alguns decumientos de l [[Mosteiro de Moreiruola]], datados dua era an que la quintica de Bilarinho inda eisistie. Un de ls decumiento ye de 12 de Dezembre de [[1248]], coleçon deplomática de l apuntado Mosteiro.
Todo andica que la relaçon de Zenízio cul Mosteiro Moreiruola se tenga einiciado an [[1255]] quando [[Fonso Mendes de Bornes]], fizo donacion aquel Mosteiro de todo l que an Zenízio tenie hardado de sou pai [[Meen Bofino]]. Relaçon reforçada ne l anho de [[1257]] (9 de Febreiro) an que l Mosteiro de Moreiruola merca al mesmo Fonso Mendes Bornes, trés casales (modo ousado nas tierras de Miranda mediebal) an Zenízio i la sexagésima parte de [[San Juan de la Ribeira]], dando-le par’alhá de l ajustado i cumo recumpessa, ua buona mula. Ls hardeiros de Fonso Mendes de Bornes cuntínan la mesma política de se dáren bien cul Mosteiro. Yé assi que an [[1262]] (22 de Júlio), [[Rui Paç]] i sue tie, [[Ourraca Fonso Mendes de Bornes]], dónan al cumbento de Moreiruola todo l que ténen an Zenízio.
Assi sendo fui oubjeto de trocas i donaciones, quier dun quier de l Mosteiro.
Çpuis desta donacion stubo nas manos de l Monasteiro até la criaçon de la diocese de Miranda ne l anho de [[1545]]. Tenerá sido tamien tierra realenga, pur cunquista, puis esta fui ua de las maneiras que muitos teneres quedórun nas manos de ls própios cunquistadores, i al lhargo de la Stória passado pur bárias dunhos, percipalmente ne ls seclos [[XII]] i [[XIII]].
Zenízio: La palabra ye nome de home i até de Santo, que ben subre la fuorma de ''Genézio'', ''Genisio'' i ''São Gens''.
[[Catadorie:Fraguesies de Miranda de l Douro]]
tllsv789ta9vowmcmwybdn3hohxvyp7
Declaraçon de ls Dreitos de l Nino
0
394
108271
107221
2026-08-30T16:51:33Z
~2026-46122-75
15490
108271
wikitext
text/x-wiki
'''Declaraçon de ls Dreitos de l Nino'''
''(Adotada pula Assemblé de las Naciones Ounidas an 20 de Nobembre de 1959)''
''ANTRADA''
Cunsidrando que ls pobos de las Naciones Ounidas, na Carta, reafirmórun sue fé ne ls Dreitos houmanos fundamentales, ne la denidade i ne l balor de l ser houmano, i resolbírun pormober l porcesso social i melhores cundiçones de bida dentro de ua lhibardade mais lharga.
Cunsidrando que las Naciones Ounidas, ne la Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos, porclamórun que todo l home ten aptidon para gozar ls dreitos i las lhibardades neilha stablecidos, sien çtingir qualquiera spece, seia de raça, quelor, sexo, lhéngua, religion, oupenion política ó de outra natureza, ourige nacional ou social, riqueza, nacimiento ó qualquiera outra cundiçon.
Cunsidrando que l nino, an decorriente de sou amadurecimiento física i mental, percisa de porteçon i cuidados speciales, ancluindo porteçon de lei própia, antes i apuis de nacer.
Cunsidrando que la necidade de tal porteçon fui einunciada ne la Declaraçon de ls Dreitos de la Nino an Genebra, de 1924, i recoincida ne la Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos i ne ls statutos de las agéncias specializadas i ourganizaçones anternacionales antressadas ne l bien star de la nino.
Cunsidrando que la houmanidade debe a l nino l melhor de ls sous sfuorços.
L'ASSEMBLÉ GIRAL porclama esta Declaraçon de ls Dreitos de l nino, querendo que la nino tenga ua anfáncia feliç i puoda gozar, an sou própio benefício i ne l de la sociadade, ls dreitos i las lhibardades eiqui einunciadas i pide a que ls pais, ls homes i las melhores an sue culidade d’andebíduos, i a las ourganizaçones beluntairas, las outoridades lhocais i ls Gobiernos nacionales reconhéçan estes dreitos i se sfórcen pula sue oubserbáncia ponendo aciones legislatibas i de outra natureza, als poucos anstituídas, de cunforme cun ls seguintes percípios
'''PERCÍPIO 1º'''
L nino gozará to ls dreitos einunciados nesta Declaraçon. Todas ls ninos, an abseluto sien eiceçon, seran credoras destes dreitos, sien çtinçon ou çcreminaçon por bias de raça, quelor, sexo, lhéngua, religion, oupenion política ó de outra natureza, ourige nacional ou social, riqueza, nacimiento ó outra cundiçon, quier la sue ó de la família.
'''PERCÍPIO 2º'''
L nino gozará porteçon social i seran-le porporcionadas ouportunidades facelidades, por lei i por outros meios, a la fin de le facelitar l zambolbimiento físico mental, moral, spritual i social, por forma sana i normal i an cundiçones de lhibardade i denidade. N’anstituiçon de las leis bisando este oubjetibo se lhebáran an cuonta subretodo, ls melhores antresses de l nino.
'''PERCÍPIO 3º'''
Zde l nacimiento, to l nino tenerá dreito a un nome i a ua nacionalidade.
'''PERCÍPIO 4º'''
L nino gozará ls benefícios de la porbidéncia social. Tenerá dreito a crecer i criar-se cun salude; para esto, tanto a l nino cumo a la mai, seran porporcionadas atençones porteçon speciales, anclusibo ciertos cuidados pré i apuis de nacer. L nino tenerá dreito al sustento, recriaçon i assisténcia médica própias.
'''PERCÍPIO 5º'''
A l nino cun ancapacidade física, mental ó socialmente, séran porporcionados ls tratamientos, l’eiducaçon i ls cuidados speciales eisegidos pula sue cundiçon special.
'''PERCÍPIO 6º'''
Pa l zambolbimiento cumpleto i harmonioso de la sue personalidade, l nino percisa d’amor i cumprenson. Criáran-se, siempre que possible, als cuidados i subre la repunsablidade de ls pais i, an qualquiera cundiçon, nun cuntesto d’afeto i de sigurança moral i material, a nun ser an questones eicecionales, l nino cun pouca eidade nun será apartada de la mai. A la sociadade i a las outoridades públicas tenéran l'oubrigaçon de porporcionar cuidados speciales a ls ninos sien família i aqueilhas que le fáltan meios ciertos adequados de subsisténcia. Ye deseable la prestaçon d’ajuda oufecial i de outra natureza a fabor de la manténencia de ls filhos de famílias grandes
'''PERCÍPIO 7º'''
L nino tenerá dreito a l’eiducaçon, que será de grácia i cumpulsiba ne l grau purmário.
Será-le porporcionada ua eiducaçon capaç de pormober a sue cultura giral i motibar-la a, an cundiçones d’eiguales ouportunidades, zambolber ls sous saberes, sue capacidade de eimitir oupenion i sou senso de repunsablidade moral i social, i la tórnen un nembro útele de la sociadade. Ls melhores antresses de l ninos séran la lhinha a nortear ls repunsables pula sue eiducaçon i ourientaçon; esta repunsablidade pertenece, an purmeiro lhugar, de ls pais.
L ninos tenerá lharga ouportunidade para jogar i adbertir-se, bisando ls perpósitos mesmos de la sue eiducaçon; a sociadade i a las outoridades públicas ampenháran-se an pormober l gozo deste dreito.
'''PERCÍPIO 8º'''
L nino quedará, an qualquiera cundiçon, antre las purmeiras a recebir la portejon i ajuda.
'''PERCÍPIO 9º'''
L nino gozará porteçon contra qualquiera modo de çcuido, malos tratos i sploraçon. Nun será an qualquiera cundiçon oubjeto de negócio, subre qualquiera forma. Nun será premitido a l nino ampregar-se an qualquiera acupaçon ou amprego que le perjudique la salude ó l'eiducaçon que anterfira an sou zambolbimiento físico ou mental
'''PERCÍPIO 10º'''
L nino gozará porteçon acontra atos que puodan suscitar çcreminaçon racial, religiosa ou de qualquiera outra natureza. Crecerá nun ambiente de cumprenson, de toleráncia, d’amisade antre ls pobos, de paç i de fraternidade ounibersal i an cumpleta cuncéncia que sou sfuorço i aptidon dében ser puostos al serbício de sous asparcidos
[https://wikisource.org/wiki/Declara%C3%A7on_de_ls_Dreitos_de_l_nino%C3%A7a Wikisource]
[[Catadorie:Cultura]]
fcvcwgycq3gp3mik6qtzw7stawiypl1
Luç
0
577
108276
108203
2026-08-30T18:36:02Z
~2026-46122-75
15490
108276
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Prism-rainbow.svg|thumb|right|Diagrama de la çperson de la lhuç atrabeç dun prisma]]
[[Fexeiro:optica raioluz.png|thumb|right|Repersentaçon dun raio de lhuç refletido]]
[[Fexeiro:Shadows-in-the-sand.jpg|thumb|Selombras na praia]]
[[Fexeiro:Kirche Gröben Lichtspiel.JPG|thumb|Eifeito de la lhuç de l sol al passar por ua jinela]]
La '''lhuç''' ('''luç''' an [[sendinés]]) ye ua óndia eilhetromagnética cujo [[Cumprimento de óndia|cumprimento]] stá nun anterbalo an que l'[[uolho]] houmano ye a eilha sensible. Ye ua [[radiaçon eilhetromagnética]] [[pulsante]] ou nun sentido mais giral, qualquier radiaçon eilhetromagnética que stá antre las radiaçones [[Radiaçon anfraburmeilha|infraburmeilhas]] i las radiaçones [[ultrabioletas]]. Las trés grandezas físicas básicas de la lhuç (i de toda la radiaçon eilhetromagnética) son: [[antensidade de radiaçon|brilho]] (ou [[amplitude]]), [[quelor]] (ou [[frequéncia]]), i [[polarizaçon]] (ou ánglo de bibraçon). Debido a la [[dualidade óndia-partícula]], la lhuç ten al mesmo tiempo propriadades de [[óndia]]s i [[partícula]]s.
Un raio de lhuç ye la repersentaçon de la [[trajetória]] de la lhuç an detreminado spácio, i la sue repersentaçon andica d’adonde la lhuç sal (''fuonte'') i para onde eilha bai. L cunceito de raio de lhuç fui antroduzido por [[Alhazen]]. Porpagando-se an meio [[houmogéneo]], la lhuç siempre bai por trajetórias dreitas; solo an meios nun-houmogéneos ye que la lhuç puode çcrebir ua "curba".
An [[sentido figurado]] quier dezir sclarecer ou fazer algo que se antenda.
== Teories subre la lhuç ==
=== Purmeiras eideias de ls griegos ===
Ne l seclo [[seclo I a.C.|I a.C.]] [[Lucrécio]], dando cuntinidade a las eideias de ls purmeiros [[atomismo|atomistas]], screbiu que la [[lhuç solar]] i la sue calor éran cumpuostos de pequeinhas partículas.
=== Teorie cuorpuscular de la lhuç ===
La eideia de que la lhuç serie un cuorpúsclo ben zde la Antiguidade, cun l [[atomismo]] de Epicuro i Lucrécio.
Inda assi, solo ne l seclo XVII, la teorie cuorpuscular para la lhuç se cunsolidou cumo un cunjunto de coincimiento capaç de splicar ls mais bariados fenómenos óticos. L sou percipal spoente nesse era fui l filósofo natural Anglés [[Isaac Newton]](1643-1727).
Ne ls sous trabalhos publicados - l artigo "Nuoba teorie subre lhuç i cores" (1672) (çponible an pertués an Silva & Martins 1996) i l lhibro ''Ótica'' (Newton 1996) - i tamien ne ls trabalhos nun publicados - ls artigos "Heipótese de la lhuç" i "çcurso subre las obserbaçones" (çponibles an Cohen & Westfall 2002) – Newton çcutiu '''amplicitamente''' la natureza física de la lhuç, dando alguns argumentos a fabor de la materialidade de la lhuç.
Esse ye un fato mui antressante. Inda que seia coincido cumo l grande defensor de la teorie cuorpuscular, Newton nunca çcutiu an detailhes l assunto, sendo sempre couteloso al abordá-lo (Cantor 1983). La rezon desse cumportamiento serie las críticas recebidas subre l artigo "Nuoba teorie subre la lhuç i quelores" de 1672, benidas percipalmente de [[Robert Hooke]], [[Christiaan Huygens]] i [[Ignatius Pardies]].
La teorie corpuscular fui amplamente zambolbida ne l seclo XVIII, puls seguidores de Newton.
Ne l ampeço de l seclo XIX, cun l aperfeiçonamiento de la teorie ondulatória de Thomas Young i Augustin Fresnel, la teorie corpuscular fui, als poucos, sendo rejeitada.
Ye amportante antender que la teorie corpuscular zambolbida antre ls seclos XVII i XIX '''nun''' ye la mesma de la atual, anserida na eideia de la dualidade óndia-partícula de la lhuç.
=== Teorie ondulatória de la lhuç ===
Ne l seclo XVII, [[Huygens]], antre outros, porpuso la eideia de que la lhuç fusse un ''fenómeno ondulatório''. [[Francesco Maria Grimaldi]] oubserbou ls eifeitos de difraçon, atualmente coincidos cumo associados a la natureza ondulatória de la lhuç, an [[1665]], mas l segneficado de las sues obserbaçones nun fui antendido naqueilha era.
Las spriéncias de [[Thomas Young]] i [[Augustin Fresnel]] subre anterferéncia i difraçon ne l purmeiro quarto de l seclo XIX, demonstrórun la eisisténcia de fenómenos óticos, pa ls quales la teorie corpuscular de la lhuç serie zadequada, sendo possible se la lhuç correspundisse un mobimiento ondulatório. Las spriéncias de Young dórun-le la capacidade pa medir l cumprimiento de óndia de la lhuç i Fresnel probou que la porpagaçon rectilínea, tal cumo os eifeitos oubserbados por Grimaldi i outros, podian ser splicados cun base ne l cumportamiento de óndias de pequeinho cumprimiento de óndia.
L físico francés [[Jean Bernard Léon Foucault]], ne l seclo XIX, çcubriu que la lhuç se ''çlocaba'' mais debrebe ne l aire de l que na auga. L eifeito cuntrariaba la teorie cuorpuscular de Newton, esta afirmaba que la lhuç deberie tener ua belocidade maior na auga de l que ne l aire.
[[James Clerk Maxwell]], inda ne l seclo XIX, probou que la belocidade de [[porpagaçon]] de ua [[óndia eilhetromagnética]] ne l [[spácio]] eiquibalie a la belocidade de ''porpagaçon'' de la lhuç de mais ou menos 300.000 km/s.
Fui de Maxwell la afirmaçon:
* ''La lhuç ye ua "modalidade de einergie radiante" que se "porpaga" atrabeç de óndias eilhetromagnéticas.''
== Teorie de la dualidade óndia partícula ==
Ne l final de l [[seclo XIX]], la teorie que afirmaba que la natureza de la lhuç era solo ua [[óndia]] eilhetromagnética, (ou seia, la lhuç tenie un cumportamiento solo ondulatório), ampeçou la ser questionada.
Al tentar teorizar la [[eimisson fotoeilhetrica]], ou la eimisson de [[eiletron]]es quando un [[cundutor]] ten subre si la ancidéncia de lhuç, la teorie ondulatória nun cunseguie splicar l fenómeno, puis antraba an cuntradiçon.
Fui [[Albert Einstein]], ousando la eideia de [[Max Planck]], que cunseguiu demustrar que un feixe de lhuç son ''pequeinhos pacotes de einergie'' i estes son ls ''[[fotones]]'', lougo, assi fui splicado l fenómeno de la eimisson fotoeilhétrica.
La cunfirmaçon de la çcubierta de [[Einstein]] dou-se ne l anho de [[1911]], quando [[Arthur Compton]] demustrou que ''"quando un foton bate nun eiletron, dambos ls dous ténen l cumportamiento de cuorpos materiales."''
== Cumprimentos de óndia de la lhuç besible ==
Las fuontes de lhuç besible dependen eissencialmente de l mobimiento de eiletrones. Ls eiletrones ne ls átomos puoden ser eilebados de sous stados de einergie mais baixa até ls de einergie mais alta por muitos métodos, cumo calecendo la sustáncia ou fazendo passar ua corriente eilétrica atrabeç deilha. Quando ls eiletrones eibentualmente retornan als sous níbles mais baixos, ls átomos eimiten radiaçon que puode star na region besible de l spetro.
La fuonte mais familiar de lhuç besible ye l Sol. La sue superfice eimite radiaçon atrabeç de todo l spetro eilhetromagnético, mas la sue radiaçon mais antensa stá na region que definimos cumo besible, i la antensidade radiante de l sol ten balor de pico nun cumprimiento de óndia de acerca de 550nm, esso sugere que ls nuossos uolhos se adatórun al spetro de l Sol.
Todos ls objetos eimiten radiaçon magnética, chamada radiaçon térmica, por bias de la sue temperatura. Oubjetos cumo l Sol, an que la radiaçon térmica ye besible, son chamados ancandecentes. La ancandecéncia giralmente stá associada als oubjetos calientes; normalmente, son neçairas temperaturas mais altas que ls 1.000 °C.
Tamien ye possible que la lhuç seia eimetida de oubjetos frius; esso ye chamado lhuminecéncia. Ls eisemplos ancluen las lhámpadas fluorecentes, relámpagos, amostradores lhuminosos, i recetores de telbison. La luminecéncia puode tener bárias causas. Quando la einergie que eicita ls átomos cria-se de ua reaçon química, ye chamada quimilhuminecéncia. Quando acuntece an seres bibos, cumo bagalumes i ourganismos marinos, ye chamado de biolhuminescéncia. La lhuç tamien puode ser eimitida quando ciertos cristales (por eisemplo l açucre) son cumpremidos, chama-se tribolhuminescéncia.
== La belocidade de la lhuç ==
{{Ber artigo percipal|[[Belocidade de la lhuç]]}}
De acordo cun la moderna física teórica, toda la [[radiaçon lhetromagnética]], ancluindo la lhuç besible, porpaga-se ne l [[bácuo]] nua belocidade custante, chamada de belocidade de lhuç, que ye ua custante de la Física, repersentada por '''c''' i eigual a 299.792.458 metros por segundo.
== Mediçon de la lhuç ==
Las seguintes cantidades i ounidades son outelizadas para medir la lhuç.
* [[Antensidade de radiaçon|brilho]], medida an [[watt]]s/cm²
* [[eilhuminaçon]] (Ounidade [[Sistema Anternacional de Ounidades|SI]]: [[lux]])
* [[fluxo lhuminoso]] (Ounidade SI: [[lumen]])
* [[antensidade lhuminosa]] (Ounidade SI: [[candela]])
== Refréncias ==
* Cantor, G. ''Optics after Newton: theories of light in Britain and Ireland, 1704 - 1840'', Manchester University Press: Manchester, 1983
* Silva, C. & Martins R. "Nuoba teorie subre lhuç i quelores: ua traduçon comentada", ''Rebista Brasileira de Ansino de Física'''''18'''(4): 313-27, 1996.
* Cohen, B. & Westfall, R. ''Newton: testos, antecedentes i comentairos'', Cuntrapunto/EdUerj: Riu de Janeiro, 2002.
* Newton, I. ''Ótica'', EDUSP: San Poulo, 1996.
[[Catadorie:Óptica]]
[[Catadorie:Lhuç]]
qqexnj8ieesv3zdgw8re8o0uif97ht4
Libro
0
581
108270
106142
2026-08-30T16:49:36Z
~2026-46122-75
15490
108270
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Launch of the Book “Үүл” (9).jpg|thumb|Lhibro]]
'''Lhibro''' an sendinés '''Libro''' ye un belume transportable, cumpuosto por [[páigina]]s, sin cuntar las cápias<ref>[http://www.uis.unesco.org/eib.php?ID=5096_201&ID2=DO_TOPIC Dados de la Unesco]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (an anglés)</ref>, ancadernadas, cuntendo [[testo]] manuscrito ó ampresso i/ó [[Image|eimaiges]] i que forma ua publicaçon unitária (ó fui cuncebido cumo tal) ó la parte percipal dun trabalho lhiterário, científico ó outro.
An [[ciéncia de la anformaçon]] l lhibro ye chamado [[monografie]], para çtingui-lo de outros tipos de publicaçon cumo [[rebista]]s, periódicos, teses, [[tesauro]]s, etc.
L lhibro ye un produto anteletual i, cumo tal, ancerra [[coincimiento]] i spressones andibiduales ó coletibas. Mas tamien ye ne ls dies de hoije un produto de cunsumo, un bien i sendo assi la parte final de sue produçon ye rializada por meios andustriales (ampresson i çtribuiçon). La tarefa de criar un cunteúdo passible de ser transformado an lhibro ye tarefa de l [[outor]]. Yá la produçon de l lhibros, ne l que cuncerne a transformar ls ouriginales nun produto comercializable, ye tarefa de l [[eiditor]], an giral cuntratado por ua [[eiditora]]. Ua terceira funçon associada al lhibro ye la coleta i ourganizaçon i andexaçon de coleçones de lhibros, típica de l [[biblioteca|bibliotecário]].
== Stória ==
La stória de l lhibro ye ua stória de inobaçones técnicas que permitiran la melhora de la cunserbaçon de l belumes i de l acesso a la anformaçon, de la facilidade an manuseá-lo i produzi-lo. Esta stória ye antimamente ligada a las cuntingéncias políticas i eiconómicas i a la stória de eideias i religiones.
=== Antiguidade ===
Na Antiguidade surge la [[scrita]], antes al testo i al lhibro. La scrita cunsiste de código capaç de transmitir i cunserbar noçones abstratas ó balores cuncretos, an resumo: palabras. Ye amportante çtacar eiqui que l meio cundiciona l [[signo]], ó seia, la scrita fui an cierto sentido ourientada por esse tipo de suporte; nun se sculpe an papel ó se scribe ne l [[mármore]].
Ls purmeiros suportes outilizados para la scrita fúrun tabuletas de [[argila]] ó de [[piedra]]. A seguir bino l ''khartés'' (''belumen'' para ls romanos, forma pula qual quedou más coincido), que cunsistia nun [[cilindro]] de [[papiro]], facilmente transportado. L "belumen" era zamrolado cunforme iba sendo lido, i l testo era scrito an colunas na maiorie de las bezes (i nun ne l sentido de l eixe cilíndrico, cumo se acradita). Alguas bezes un mesmo cilindro cuntenie bárias obras, sendo chamado anton de ''tomo''. L cumprimiento total dun "belumen" era de c. 6 ó 7 metros, i quando anrolado sou diámetro chegaba a 6 centímetros.
L papiro cunsiste nua parte de la planta, que era ''liberada'', ''librada'' ([[lhéngua lhatinalhatin]] ''libere'', libre) de l restante de la planta - dende surge la palabra ''liber libri'', an latin, i más tarde ''livro' an pertués. Ls cachos de papiros más "recentes" son datados de l [[seclo II a.C.]].
Als poucos l papiro ye sustituído pul [[pergaminho]], scerto de couro bobino ó de outros animales. La bantaige de l pergaminho ye que el se cunserba más al longo de l tiempo. L nome pergaminho deriba de [[Pérgamo]], cidade de la [[Ásia menor]] adonde tenerie sido ambentado i adonde era mui usado. L "belumen" tamien fui sustituído pul [[códex]], que era ua cumpilaçon de páiginas, nun más un rolo. L códex surgiu antre ls griegos cumo forma de codificar las leis, mas fui aperfeiçoado puls romanos ne ls purmeiros anhos de la [[Era Cristiana]]. L uso de l formato [[códex|códice]] (ó códice) i de l pergaminho era cumplementar, pus era mui más fácele costurar códices de pergaminho de l que de papiro.
Ua cunsequéncia fundamental de l códice ye que el faç cun que se comece a pensar ne l lhibro cumo oubjeto, eidantificando definitibamente la obra cul lhibro.
La cunsulidaçon de l códex acunte an Roma, cumo yá citado. An Roma la leitura ocorria tanto an público (para la plebe), eibento chamado ''recitatio'', cumo an particular, para ls ricos. Para alhá desso, ye mui probable que an Roma tenga surgido pula purmeira beç la leitura por lazer (''bolutas''), zbinculada de l senso prático que la caraterizara até anton. Ls lhibros éran adquiridos an lhibraries. Assi aparece tamien la figura de l eiditor, cun [[Atticus]], home de grande senso mercantil. Alguas obras éran ancomendadas puls gobernantes, cumo la ''Eneida'', ancomendada la [[Virgílio]] por [[Augusto]].
Acradita-se que l sucesso de la religion cristiana se debe an grande parte al aparecimiento de l códice, pus a partir de anton tornou-se más fácele çtribuir anformaçones an forma scrita.
=== Eidade Média ===
Na eidade Média l lhibro sofre un pouco, na Ouropa, las cunsequéncias de l scessibo ferbor relegioso, i passa a ser cunsiderado an si cumo un oubjeto de salbaçon. La caratelística más marcante de la Eidade Média ye l aparecimiento de l monges copistas, homes dedicados an período antegral a reproduzir las obras, heirdeiros de l scribas eigípcios ó de l ''libraii'' romanos. Ne ls mosteiros era cunserbada la cultura de la Antiguidade. Aparecírun nessa época ls testos [[didático]]s, çtinados a la formaçon de l relegiosos.
L lhibro cuntina sue eiboluçon cul aparecimiento de bordas i páiginas an branco. Tamien surge la pontuaçon ne l testo, bien cumo l uso de letras maiúsculas. Tamien aparecen índices, sumários i resumos, i na catadorie de géneros, para alhá de l didático, aparecen ls florilégios (coletáneas de bários outores), ls testos auxiliares i ls testos eróticos. Progressibamente aparecen lhibros an lhéngua bernacular, rompendo cul monopólio de l [[lhéngua lhatina|lhatin]] na literatura. L papel passa a sustituir l pergaminho.
Mas la ambençon más amportante, yá ne l lemite de la Eidade Média, fui la ampresson, ne l seclo XIV. Cunsistia ouriginalmente de la grabaçon an blocos de madeira de l cunteúdo de cada páigina de l lhibro; ls blocos éran mergulhados an tinta, i l cunteúdo transferido para l papel, produzindo bárias cópias. Fui an [[1405]] surgie na [[China]], por meio de [[Pi Sheng]], la máquina ampressora de tipos móbeis, mas la tecnologie que porbocarie ua reboluçon cultural moderna fui zambolbida por [[Johannes Gutenberg]].
=== Eidade Moderna ===
Ne l Oucidente, an [[1455]], [[Johannes Gutenberg]] ambenta la amprensa cun [[tipos móbeis]] reutilizables, l purmeiro lhibro ampresso nessa técnica fui la Bíblia an lhatin. Houbiste cierta rejisténcia por parte de l copistas, pus la ampressora punie an causa la sue acupaçon. Mas cula ampressora de tipos móbeis, l lhibro popularizou-se definitibamente, tornando-se más acessible pula reduçon einorme de l custos de la produçon an série.
Cul aparecimiento de la [[amprensa]] zambolbiu-se la técnica de la [[tipografie]], de la qual dependia la cunfiabilidade de l testo i la capacidade de l mesmo para atingir un grande público. Las necidades de l tipo móbel eisigiran un nuobo zeinho de letras; caligrafies antigas, cumo la [[Carolíngea]], stában çtinadas al ostracismo, pus sou scesso de detalhes i filos delgados era ampraticable, tecnicamente.
Ua de las figuras más amportantes de l ampeço de la tipografie ye l eitaliano [[Aldus Manutius]]. El fui amportante ne l porcesso de maturidade de l porjeto tipográfico, l que hoije chamaríamos de [[zeign gráfico]] ó [[zeign eiditorial|eiditorial]]. La maturidade desta nuoba técnica lebou, antretanto, cerca dun seclo.
== Pertual ==
An Pertual, la [[amprensa]] fui antroduzida ne l tiempo de l rei [[D. Juan II]]. L purmeiro lhibro ampresso an território nacional fui l ''Pentateuco'', ampresso an Faro an carateres heibraicos ne l anho de 1487. An 1488 fui ampresso an [[Chabes (Pertual)|Chabes]] l [[Sacramental]] de Clemente Sáncheç de Vercial, cunsiderado l purmeiro lhibro ampresso an lhéngua pertuesa, i an 1489 i na mesma cidade, l [[Tratado de Cunfisson]]. La ampresson entraba an Pertual pul nordeste stransmuntano. Solo na década de nobenta de l [[seclo XV]] ye que serien ampressos lhibros an Lhisboua, ne l Porto i an Braga.
Na [[eidade Moderna]] aparecen lhibros cada beç más portáteles, anclusibe ls lhibros de bolso. Estes lhibros passan a trazer nuobos géneros: l [[remanse]], la [[nobela]], ls [[almanaque]]s.
=== Eidade Cuntemporánea ===
Cada beç más aparece la anformaçon nó-lhinear, seia por meio de l jornales, seia de la [[anciclopédia]]. Nuobas [[média]]s acaban anfluenciando i relacionando-se cula andústria eiditoral: ls registros sonoros, la [[retrato]] i l [[cinema]].
L acabamiento de l lhibros sofre grandes abanços, surgindo aqueilho que conhecemos cumo ''eidiçones de lhuxo''.
== Lhibro eiletrónico ==
De acordo cula definiçon dada ne l ampeço deste artigo, l lhibro debe ser cumpuosto dun grupo de páiginas ancadernadas i ser portable. Antretanto, mesmo nun oubedecendo a essas caratelísticas, surgiu an fines de l [[seclo XX]] l lhibro eiletrónico, ó seia, l lhibro nun suporte eiletrónico, l cumputador. Inda ye cedo para dezir se l lhibro eiletrónico ye un cuntinador de l lhibro típico ó ua bariante, mas cumo média el ben ganhando spácio, l que de cierto modo amedronta ls amantes de l lhibro típico - ls bibliófilos.
Eisisten lhibros eiletrónicos çponibles tanto para cumputadores de mesa quanto para cumputadores de mano, ls ''palmtops''. Ua dificuldade que l lhibro eiletrónico ancontra ye que la leitura nun suporte de papel ye cerca de 1,2 beç más rápida de l que nun suporte eiletrónico, mas pesquisas bénen sendo feitas ne l sentido de melhorar la bisualizaçon de l lhibros eiletrónicos.
== La produçon de l lhibro ==
La criaçon de l cunteúdo dun lhibro puode ser rializada tanto por un outor solico quanto por ua eiquipe de colaboradores, pesquisadores, co-outores i eilustradores. Tenendo l manuscrito terminado, ampeça la busca dua [[eiditora]] que se antresse pula publicaçon de la obra (causo nun tenga sido ancomendada). L outor oufrece al eiditor ls dreitos de reproduçon andustrial de l manuscrito, cabendo a el la publicaçon de l manuscrito an lhibro. Las sues funçones de l eiditor son anteletuales i eiquenómicas: debe selecionar un cunteúdo de balor i que seia bendable an quantidade passible de gerar lhucros ó más-balias para la ampresa. Modernamente l zeinterisse de eiditores comerciales por obras de balor mas sin garanties de lhucros ten sido cumpensado pula atuaçon de eiditoras ounibersitárias (pul menos ne l que tange a trabalhos científicos i artísticos).
Cabe al eiditor sugerir alteraçones al outor, cun bista a ajustar l lhibro al mercado. Essas alteraçones puoden passar pula eiditoriaçon de l testo, ó pul acréscimo de eilemientos que puodan beneficiar la outelizaçon/comercializaçon de l mesmo pul [[leitor]]. Ua [[eiditora]] ye cumpuosta pul Departamiento [[eiditorial]], de [[produçon]], comercial, de [[Marketing]], assi cumo bários outros serbícios neçairos al funcionamiento dua ampresa, podendo bariar cunsuante las funçones i serbícios eisercidos pula ampresa. Na mesma trabalhan ls eiditores, rebisores, gráficos i [[zeigner]]s, capistas, etc. Ua eiditora nun ye necessariamente l produtor de l lhibro, sendo que quaije siempre essa funçon de reproduçon mecánica dun [[ouriginal]] eiditado ye feita por ouficinas gráficas an regime de prestaçon de serbício. Dessa forma, l trabalho andustrial percipal dua eiditora ye cunfecionar l modelo de lhibro-oubjeto, trabalho que se dá atrabeç de l porcessos de eidiçon i cumposiçon gráfica/digital.
La fase de produçon de l lhibro ye cumpuosta pula ampresson (posterior a la [[amposiçon]] i montaige an [[cadernos]] - hoije an die digital), l [[alceamiento]] i l ancapamiento. Podendo inda eisistir bárias outras funçones adicionales de acréscimo de balor al produto, nomeadamente a la cápia, cula plastificaçon, relebos, pigmentaçon, i outros acabamientos.
Terminada la eidiçon de l lhibro, el ye ambalado i çtribuído, sendo ancaminhado para ls defrentes [[canhales de benda]], cumo ls lhibreiros, para dende chegar al público final.
Pul sposto arriba, talbeç debéssemos cunsiderar que la [[catadorie]] lhibro seia la cuncepçon dua coleçon de registros an algun suporte capaç de transmitir i cunserbar noçones abstratas ó balores cuncretos.
Ne l ampeço de 2007, fui noticiada la ambençon i fabricaçon, na Almanha, dun papel eiletrónico, ne l qual son scritos lhibros.
== Classeficaçon de l lhibros ==
Ls lhibros atualmente puoden ser classeficados de acordo cun sou cunteúdo an dues grandes catadories: lhibros de '''lheitura sequencial''' i '''obras de refréncia'''.
== Obras de refréncia ==
* [[anuário]]
* [[bibliografie]]
* [[dicionário]]
* [[manual]]
* [[anciclopédia]]
* [[guia turístico]]
* [[lhibro didático]]
* [[relatório]]
* [[bade mecun]]
* [[poesies]]
== Cánones de la lhiteratura oucidental ==
Nun ye ralo que se percure ua andicaçon de [[lista de clássicos de la literatura|clássicos de la literatura]]. An [[1994]], l crítico amaricano [[Harold Blon]] publicou la obra L [[Cánone]] Oucidental, an que çcutie la anfluéncia de l grandes lhibros na formaçon de l gusto i de la mentalidade de l oucidente. Blon cunsidra la tendéncia de se abandonar l sfuorço an se criar cánones culturales nas ounibersidades, para eibitar porblemas eideológicos, porblemática para l feturo de la eiducaçon.
== Curjidades ==
* La [[Bíblia]] ye l lhibro más bendido de l [[mundo]].
* L [[Guiness World Bok of Records]] ye l segundo lhibro más bendido ne l [[mundo]].
{{Reflist}}
[[Catadorie:Lhibros| ]]
[[Catadorie:Média]]
[[Catadorie:Biblioteconomie i Ciéncia de la Anformaçon]]
[[Catadorie:Oubjetos]]
bvecg3cet7819ptbxc0jm51lr7af34p
Lhéngua pertuesa
0
715
108293
106554
2026-08-31T07:34:58Z
~2026-46122-75
15490
108293
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués
| nomenatibo = português
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Pertual]]
| falantes = Natiba: 236,1 milhones<ref name="Worldpress">{{citar web | url=http://frankherles.wordpress.com/2009/06/28/the-100-most-spoken-languages-on-the-world/ | titalo=The 100 most spoken languages on the world|first=Frank| last=Herles Matos | date=28 de junho de 2009}}</ref> <br /> Total: 272,9 milhões<ref name="Worldpress" />
| posiçon = 6.ª como lhéngua nativa ou segunda língua;<br /> 5.ª como lhéngua nativa<ref>{{citar web | url=http://www.sk.com.br/sk-stat.html | títalo=A Presença do Inglês e do Português no Mundo | autor=Schütz, Ricardo|data=4 de agosto de 2003|publicado=}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.krysstal.com/spoken.html | títalo=The 30 Most Spoken Languages of the World|autor=|data=|publicado=KryssTal}}</ref>
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Lhénguas galhego-pertuesa|Galhego-portuguesa]]
| scrita =
| oufecial = {{Collapsible list | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title=9 países|
{{AGO}}|<br />
{{BRA}}|<br />
{{CPV}}|<br />
{{GBS}}|<br />
{{GNQ}}|<br />
{{MOZ}}|<br />
{{PRT}}|<br />
{{STP}}|<br />
{{TLS}}|<br />
}}<br />{{Collapsible list |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=1 entidade dependente|
{{MAC}}|
}}<br />
| regulador =
| iso1 = pt
| iso2 = por
| iso3 = por
| sil = POR
| mapa = [[file:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|frameless]]
}}
La '''lhéngua pertuesa''', cun mais de 200 milhones de falantes,<ref>http://diario.iol.pt/sociadade/língua-portuguesa-portugues-ensino-goberno-alunos/972503-4071.html</ref> ye, cumo lhéngua natiba, la quinta lhéngua mais falada ne l mundo i la terceira mais falada ne l [[mundo oucidental]], ten ourige oufecial de [[Pertual]] dende l nome "pertués", sendo lhéngua oufecial tamien de [[Angola]], [[Brasil]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Macau]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe]] i [[Timor-Lheste]], sendo tamien falada ne ls antigos territórios de la [[Índia Pertuesa]] ([[Goa]], [[Damon]], [[Ilha de Angediba]], [[Simbor]], [[Gogolá]], [[Diu]] i [[Dadrá i Nagar-Abeli]]), para alhá de tener tamien statuto oufecial na [[Ounion Ouropeia]], ne l [[Mercosul]] i na [[Ounion Africana]].
La lhéngua pertuesa ye ua [[lhéngua románica]] (de l grupo [[Lhénguas eibero-románicas|eibero-románico]]), tal cumo l [[lhéngua mirandesa|mirandés]],[[lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[lhéngua francesa|francés]], [[lhéngua romena|romeno]] i outros.
Assi cumo ls outros eidiomas, l pertués sofriu ua eiboluçon stórica, sendo anfluenciado por bárias lhénguas i [[dialeto]]s, até chegar al stágio coincido atualmente. Debe-se cunsiderar, mas, que l pertués de hoije cumprende bários dialetos i subdialetos, falares i subfalares, muitas bezes bastante çtintos, para alhá de dous padrones recoincidos anternacionalmente ([[pertués brasileiro]] i [[pertués ouropeu]]). Ne l momento atual, l pertués ye la única lhéngua de l [[mundo oucidental]] falada por mais de cien milhones de pessonas cun dues ortografies oufeciales (note-se que lhénguas cumo l [[lhéngua anglesa|anglés]] ténen defrenças de ourtografie puntuales mas nun ourtografies oufeciales dibergentes), situaçon a que l [[Acordo Ourtográfico de 1990]] pretende poner cobro.
Segundo un lhebantamiento feito pula [[Academie Brasileira de Lhetras]], la lhéngua pertuesa ten, atualmente, cerca de 356 mil ounidades lhexicales. Essas ounidades stan decionarizadas ne l [[Bocabulário Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa]].
L pertués ye coincido cumo "La lhéngua de Camões" (an houmenaige la [[Luís Vaz de Camões]], [[scritor]] [[Pertual|pertués]], outor de ''[[Ls Lusíadas]]''), "La redadeira flor de l Lhácio" (spresson ousada ne l [[soneto]] ''Lhéngua Pertuesa'', de l [[scritor]] [[brasil]]eiro [[Olavo Bilac]]<ref>[http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/ Lhéngua Pertuesa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007095253/http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/ |date=2008-10-07 }}'', de [[Olavo Bilac]]''</ref>). [[Miguel de Cervantes]], ,cunsidraba la lhéngua "doce i agradable".<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirbeObras/cerv/12604733118045969643624/p0000009.htn Biblioteca Birtual Miguel de Cerbantes. Se reunió Cerbantes a su antiguo tercio.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ne ls seclos [[seclo XV|XV]] i [[seclo XVI|XVI]], a la medida que Pertual criaba l [[Ampério Pertués|purmeiro ampério quelonial i comercial ouropeu]], la lhéngua pertuesa spalhou-se pul mundo, stendendo-se zde las cuostas [[África|Africanas]] até [[Macau]], na [[China]], al [[Japon]] i al [[Brasil]], nas [[Américas]]. Cumo resultado dessa spanson, l pertués ye agora lhéngua oufecial de uito países andependientes para alhá de Pertual, i ye lhargamente falado ó studado cumo segunda lhéngua noutros. Hai, inda, cerca de binte lhénguas [[Criuolo de base pertuesa|criuolas de base pertuesa]]. Ye ua amportante lhéngua minoritária an [[Eitália]], [[Luxemburgo]], [[Paraguai]], [[Namíbia]], [[Maurícia]], [[Suíça]] i [[África de l Sul]]. Ancóntran-se, tamien, numerosas quemunidades de eimigrantes, an bárias cidades an todo l mundo, adonde se fala l pertués cumo [[Paris]] na [[Fráncia]]; [[Hamilton]] nas [[Ilha]]s de [[Bermudas]] que faç parte de l [[territórios británicos ultramarinos]] ne l [[Ouceano Atlántico]]; [[Toronto]], [[Hamilton]], [[Montreal]] i [[Gatineau]] ne l [[Canadá]]; [[Boston]], [[New Jersey]] i [[Miami]] ne ls [[Stados Ounidos de la América|SDA]] i [[Nagoya]] i [[Hamamatsu]] ne l [[Japon]].
== Ber tamien ==
* [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]]
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas de Pertual]]
2dd3pivrz10dzp9yoafrrwsjvr2zft1
Albrecht Dürer
0
779
108295
96694
2026-08-31T11:46:16Z
~2026-46122-75
15490
108295
wikitext
text/x-wiki
'''Albrecht Durer''' ([[Nuremberga]], [[21 de Maio]] de [[1471]] — [[Nuremberga]], [[6 de Abril]] de [[1528]]) fui un [[grabura|grabador]], [[pintura|pintor]] i [[eilustrador]] [[Almanha|alman]].
Durer era filho dun [[Ouribesarie|ouribes]] de ourige [[Hungria|húngara]], tenendo morado dues bezes na [[Eitália]] quando adulto. An [[1512]] ye nomeado pintor de corte de [[Maximiliano I de la Germánia]]. An [[1520]], depuis de la muorte de l amperador, parte pa ls [[Países Baixos]], tenendo bejitado muitas de las cidades de l norte i coincido pintores i homes de Lhetras, antre ls quales [[Erasmo de Roterdon]]. Ne ls redadeiros anhos de la sue bida, an [[Nuremberga]], trabalhou an tratados teóricos, pus ls sous antresses, ne l sprito houmanista de l [[Renacimiento]], abrangian muitos campos: la [[matemática]], la [[geografie]], la [[arquitetura]], la [[geometrie]] i la [[fortificaçon]].
== Biografie ==
=== Mocidade ===
[[Fexeiro:Detalhe gravura Dürer 2.jpg|thumb|right|Detalhe de "La Muorte, l Cabalheiro i l Diabro" [[grabura an metal]] de Durer. Foco na assinatura de Durer]]
Terceiro de l dezuito filhos dun ouribes de l mesmo nome, que seguirie la porfisson de l pai, nun tubisse demunstrado einorme talento quando ampeçou cumo daprendiç de [[Michael Wolgemut]] an [[1486]], zenhando l sou purmeiro retrato. Al mesmo tiempo an que daprendie pintura cun Wolgemut, ouserbaba las técnicas de grabura an metal i an madeira, i artistas cumo Schongauer i Housebok l anspirórun a criar sou própio stilo.
=== Purmeira bejita a Eitália ===
An [[7 de júlio]] de [[1494]] fui oubrigado la se casar cun Agnes Frey, filha dun mercador lhocal, por un arranjo feito pula sue família a la sue rebelia. L sou relacionamiento cula mulhier ye pouco coincido i la reputaçon deilha fui manchada apuis de la sue muorte por amigos de Durer, mas l mais cierto por causa desso el nun quedou muito tiempo an [[Nuremberga]]. Ne l outonho de [[1494]] biajou a la [[Eitália]] deixando la mulhier an casa.
La eibidéncia de sue passaige por [[Beneza]] deriba de l zeinhos i graburas cun perfundas lhigaçones cun las obras de outores eitalianos cumo [[Mantegna]], Pollaiuolo, Lorenzo de Credi i outros. Durante [[1495]] boltou para Nuremberga, adonde quedou por dieç anhos.
=== Retorno para Nuremberga ===
Ne ls purmeiros anhos, el trabalhou ne l stilo germánico, mas yá staba abierto para la anfluéncia de l [[Renacimiento]]. Ls sous melhores trabalhos dessa época fúrun [[xilograbura]]s, [[grabura]]s ampressas a partir de blocos de madeira, cenas de gusto popular, cumo la zambuolbida nas sues famosas série de zasseis cenas de l [[Apocalipse]], de [[1498]], las siete cenas de la [[Peixon]], de l mesmo anho i lhougo depuis las séries de la [[Sagrada Família]] i bários [[santo]]s. Antre [[1503]] i [[1505]] el grabou ua série de zassete eilustraçones de la bida de la [[Birge Marie]]. Estas redadeiras solo fúrun publicadas, inda assi, an [[1511]].
Durer purparou-se para trabalhar an grabaçon an [[cobre]], más detalhada i de melhor retorno financeiro. Nun tentou reproduzir tantas eimaiges cumo nas [[xilograbura]]s, mas produziu ua quantidade de [[Madona]]s, [[Bíblia|personaiges bíblicos]] ó santos, nus [[mitologie|mitológicos]] i grupos de pessonas quemuns, alguns [[sátira|satíricos]].
L artista beneziano [[Jacopo de Barbari]], que el tenie coincido na Eitália, bino la Nuremberga alredror de 1500 i anfluenciou Durer cun nuobos coincimientos de [[perspetiba]], [[anatomie]] i [[porporçon]], a partir de l quales ampeçou sous studos. Ua série de zeinhos eisistentes mostra las spriéncias cula porporçon de l cuorpo houmano, até chegar na famosa grabura de [[Adon]] i [[Eba]] ([[1504]]) que mostra sou traço firme i detalhado trabalhando na superfice de l cuorpo, usando las ferramientas de la grabura cun mestria. dues ó trés outras obras cun sue soberba técnica fúrun porduzidas an [[1505]], quando Durer regressou a la Eitália para ua segunda bejita.
=== Segunda bejita a Eitália ===
[[Fexeiro:Durer Young Hare.jpg|thumb|250px|lheft|''Lhiebre moça'', 1502, augarielha i guache an papel]]
An Eitália, Durer mudou sue técnica para la pintura, purmeiramente produzindo ua série de trabalhos an [[témpera]] subre tela, ancluindo retratos i pieças de altar, notadamente l ''Paumgartner'' i la ''Adoraçon de l Magos''. Ne l ampeço de [[1506]] staba an Beneza, adonde quedou até [[1507]], anquanto sues graburas ganhában grande popularidade i éran mui copiadas, el recebie la anquemenda, de la quemunidade germánica de Beneza, dua obra pa la eigreija de San Bartolomeu. L quadro pintado por Durer staba próssimo de l stilo eitaliano – ''La Adoraçon de la Birge'', tamien coincida cumo ''Fiesta de las Grinaldas de Rosas'' - depuis adquirida pul Amperador Rodolfo II i lhebada para [[Praga]]. Son coincidas outras obras porduzidas an Beneza, ancluindo ''La Birge i l Nino'', ''Cristo çputando cun ls Doutores'' (supostamente porduzida an meros cinco dies) i bárias obras menores.
=== Nuremberga i las obras-primas ===
A çpeito de l recoincimiento que recebiu de l benezianos, Durer tornou a Nuremberga ne l meio de 1507, eilhi quedando até 1520. An [[1509]] cumpra l [[Albrecht-Durer-Haus]]. Sue reputaçon spalhara-se por to la [[Ouropa]] i el era tratado cun camaradaige i amisade puls mestres de la época. L própio [[Rafael]] sentie-se honrado an trocar zeinhos cul.
Ls anhos antre l sou retorno i la sue biaige als [[Países Baixos]] son quemumente debedidos pul tipo de trabalho ne l qual staba percipalmente acupado. Esses cinco anhos, 1507 – 1511, son predominantemente ls anhos an que pintou más an sue bida, trabalhando cun un grande númaro de studos i zeinhos preliminares. Produziu aqueilhes que fúrun cunsidrados sous quatro melhores trabalhos: ''Adon i Eiba'' (1507), ''Birge cun Iris'' (1508), ''La Ascenson de la Birge'' (1509) i ''Adoraçon de la Trindade por todos ls Santos'' (1511). Durante este período el cumpletou tamien la série de xilograburas de la ''Grande Peixon'' i de la ''Bida de la Birge'', ambas publicadas an 1511, junto cun ua segunda eidiçon de las cenas de l ''Apocalipse''.
De 1511 a 1514, Durer cuncentrou-se nas graburas, tanto an madeira quanto an cobre. La sue obra-prima desse período fúrun las trinta i siete xilograburas de la ''Pequeinha Peixon'' (1511) i un cunjunto de quinze grabaçones an cobre de l mesmo tema (1512). Ne l anho seguinte aparecírun sous trabalhos más famosos an cobre, ''La Muorte de l Cabalheiro'', ''Melancolia I'' i ''San Jerónimo an sou Scritório'' (ambos de 1514). An ''Melancolia I'' aparece un quadrado mágico de quarta orde que se acradita l purmeiro a aparecer na arte ouropeia. Ls dous númaros ne l meio de la fileira de baixo dan la data de la grabaçon: 1514. Produziu nessa época inda ua basta gama de outras obras, ancluindo retratos an témpera de 1516, graburas cun bários temas, spriéncias an grabaçones an fierro ó zinco. Pa l [[Maximiliano I de la Germánia|Amperador Maximiliano]], trabalhou an parte de l ''Porton triunfal'', zenhou l retrato i decorou las bordas de l lhibro de ouraçon, antes de la muorte deste an 1519.
=== Biaige als Países Baixos ===
Ne l berano de 1520, l deseio de Durer por un nuobo mecenas, apuis de la muorte de l Amperador Maximiliano, i l aparecimiento de malinas cuntagiosas an Nuremberga, dórun ourige a la sue redadeira biaige. Junto cula mulhier i la aia desta, biajou pa ls Países Baixos an júlio para star persente na coroaçon de l nuobo amperador, [[Carlos V]]. Sue biaige pul [[Riu Reno]] até [[Quelónia]] i anton para [[Antuérpia]], adonde fui bien recebido, produzindo einúmeros zeinhos an bárias técnicas. Até chegar a [[Aachen]] pa la coronaçon, scursionou a [[Bruxelas]], [[Burgres]], [[Gante]], [[Zeland]] i [[Nijmwegen]]. Retornou por fin pa casa an júlio de 1521, tenendo cuntraído ua malina andeterminada que l afligiu pul restro de la bida.
=== Redadeiros anhos ===
De buolta an Nuremberga, Durer ampeçou ua série de figuras relegiosas. Muitos sboços i zeinhos preliminares subrebibírun, mas nun grandes pinturas. Esso se debe an parte al declínio de sue salude, mas más por causa de l tiempo que gastou na perparaçon de ls sous trabalhos teóricos an [[geometrie]] i [[perspetiba]], porporçones i fortificaçones. Ambora tubisse don natural para screbir, trabalhou duramente para produzir essas obras.
La cunsequéncia dessa énfase ne ls scritos fui la pequeinha porduçon artística. Solo trés pinturas, un retrato de ''Hieronymus Holtzschuher'', ua ''Madona cul Nino'' i dous painéles mostrando ls ''Quatro Apóstolos'': ''San Juan cun San Pedro al fondo'' i ''San Paulo cun San Marcos al fondo''. Alguas graburas an cobre, retratos basicamente, cumo l de l ''Grande Cardeal'', ''Frederico de Wise'', ''Pirckheimer'', ''Melanchthon'' i ''Erasmo de Roterdon'', que cúnten la anscriçon "''Eimago Erasmi Roterodami ab Alberto Durero ad biban effigien deliniata''" i "ΤΗΝ ΚΡΕΙΤΤΩ ΤΑ ΣΥΓΓΡΑΜ ΜΑΤΑ ΔΙΞΕΙ" que puode ser traduzido por "Ls sous scritos dan ua eimaige melhor de l home que este retrato".
Dous de sous lhibros fúrun publicados an bida: ''Anstruçon para mediçones a la régua i al cumpasso'', de 1525, i l ''Tratado subre fortificaçones'', de 1527. L lhibro ''Subre porporçon de l cuorpo houmano'' saliu lhougo apuis de la sue muorte, an 1528, cula eidade de 56 anhos.
== Durer arquiteto ==
Grande teórico de la cidade de l [[Renacimiento]], fui l purmeiro fura de la Eitália. Publicou an [[1527]], an Nuremberga, l ''Tratado subre fortificaçon de cidades, bilas i castielhos'', adonde apersenta un squema dua cidade eideal quadrada, ouponendo-se al punto de bista de maior parte de l tratadistas eitalianos, cumo Barbaro, Filarete, i até [[Bitrúbio]], cujo testo de la [[Antiguidade]] ye referido cumo obra-prima para estes arquitetos i ourbanistas ("Clássico Anticlássico").
== Obras de çtaque ==
=== Quadros ===
* ''Adoraçon de ls Magos'' ([[1508]])
* ''Ls Quatro Apóstolos'' ([[1526]])
=== Graburas ===
* ''Apocalipse'' ([[1498]])
* ''Adon i Eba'' ([[1504]])
* '' Bida de Birge'' ([[1511]])
* ''La Pequeinha Peixon'' ([[1511]])
* ''L Cabalheiro, La Muorte i l Diabro'' ([[1513]])
* ''La Melancolie'' ([[1514]])
* ''[[Rinoceronte de Durer]]'' ([[1515]])
=== Museus ===
Museus adonde stan obras de Durer:
* [[Museu de l Lhoubre]], [[Paris]];
* [[Gallerie degli Uffizi]], [[Florença]];
* [[Alte Pinakothek]], [[Munique]];
* Germanisches Nationalmuseun, [[Nuremberga]];
* [[Kunsthistorisches Museun]], [[Biena]];
* [[Museu de l Prado]], [[Madrid]];
* Národní galerie, [[Praga]];
* Staatliche Musen, [[Berlin]];
* Storisches Museun, [[Frankfurt]];
* [[Museu Nacional de Arte Antiga]], [[Lisboua]].
* [[Museu de Arte de San Paulo]], [[San Paulo (cidade)|San Paulo]]
== Curjidade ==
Fui dado l nome ''Durer'' a ua cratera na superfice de l planeta [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]].
== Bibliografie ==
De Durer
* Unterweisung dar Messung mit den Zirkel und Richtscheit, 1525, (Anstruçon para mediçones a la régua i al cumpasso)
* Arcibus castellisque cundendis ac muniendis rationes aliquot, 1527, (Tratado subre las fortificaçones)
* Benir Bucher bon menschlicher Proportion, 1528, (Subre las proporçones de l cuorpo houmano - publicaçon póstuma)
Subre Durer
* {{de}}Mueller, Peter L. (1993) Sustantib-Deribation in Den Schriften Albrecht Durers. Waltener de Gruytener. ISBN 3-11-012815-2.
* {{en}}Le, Raymond L. & Alistair B. Fraser. (2001) The Rainbow Bridge, Penn State Press. ISBN 0-271-01977-8.
* {{en}}Allen, L. Jessie. (1903) Albrecht Durer, Methuen & co.
* {{fr}}Albrecht Durer, dans Marie-Nicolas Bouillet et Aleisis Chassang (dir.), Ditionnaire universel des histoire et de géographie, 1878 (Wikisource)
* {{s}}Panofsky, Erwin. (1995) Bida y Arte de Alberto Durero. Madrid: Alianza, 1995.
== Galerie de obras de Durer ==
<gallery>
Fexeiro:Albrecht Dürer 068.jpg|Pintura a ólio
Fexeiro:Albrecht Dürer 009.jpg|1516, pintura a ólio
Fexeiro:Duerer-Prayer.jpg|Zeinho
Fexeiro:Dürer - Rhinoceros.jpg|Grabura dun [[Rinoceronte]]
Fexeiro:Knight-Death-and-the-Devil.jpg|''L Cabalheiro, La Muorte i l Diabro'', [[grabura an metal]]
Fexeiro:Adoração_da_Santíssima_Trindade.jpg|''Adoraçon de la [[Santíssema Trindade]]'', pintura a ólio
</gallery>
== Galerie de outo-retratos de Durer ==
<gallery>
Fexeiro:Albrecht-self.jpg|
Fexeiro:Selbstporträt,_by_Albrecht_Dürer,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|
Fexeiro:Albrecht Dürer - Selbstbildnis im Pelzrock - Alte Pinakothek.jpg|
</gallery>
[[Catadorie:Grabadores de la Almanha]]
[[Catadorie:Pintores de la Almanha]]
[[Catadorie:Eilustradores de la Almanha]]
[[Catadorie:Pintores de l Renacimiento]]
g9vb99izalg7gt3k6qb9qz25a3akjqj
Biquipédia:Cumo puodo dar ua upa
4
897
108269
96486
2026-08-30T16:29:28Z
~2026-46122-75
15490
108269
wikitext
text/x-wiki
<div style="clear:both; float:center; border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8cc; text-align:left; font-size:110%; padding:4px">
== Faç l tou purmeiro artigo solo cun trés passos ==
<div style="font-size: 80%">
=== Cumo criar un artigo que nó eisiste? ===
Hai bárias formas. Purmeiro, debe-se screbir l nome de l artigo (l sou títalo, culs sous acientos i la purmeira letra grande) an la ferramienta i cargar l boton ''Nabegar ó Antrar'' (''Enter, ↵''). Se nun tubir na Biquipédia, bai aparecer ua lieira a dezir pa ''criar la páigina''. Carga ne l boton pa ampeçar a screbir.
'''Testo an negríssemo'''
=== Cumo faç na forma de testo? ===
Ls testos an negríssemo, ls títalos arriba, las letras a la mano... fázen-se cul código eimaginado pa cada un destes stilos. L más fácele ye ampregar las oupçones que aparécen arriba de la caixa al screbir. Essa lista de oupciones tamien puode quelocar eimaiges, lieiras an la Anterneta ó ne ls artigos de la Biquipédia, ó separar l testo cun linhas hourizontales. Mas l melhor ye que ampece a screbir l código passado. Assi, l negríssemo debe ser feito screbindo l testo a ser çtacado antre trés apóstrofos. La scrita a la mano puode ser feita cun dous apóstrofos, i ls títalos cun grupos de dous ó trés senhales '''='''.
<pre><nowiki>
'''Este testo stá an negríssemo'''
''Este stá an letra a la mano''
==Este ye un títalo grande==
===I este ye un títalo segundairo al títalo passado===
====I este ye segundairo al de antes, andrento de l títalo passado====
</nowiki></pre>
::Pa apartar parágrafos, carga ne l boton "Enter" ua beç, ó por bezes dues. I para screbir an sangrie debe poner na frase, dous puntos (:), (::) ó (:::).
<pre><nowiki>
:Esta linha stá zarredada.
::Esta stá mais.
:::Quien sabe adonde puode aprossimar? :-)>
</nowiki></pre>
=== Cumo criar las lieiras? ===
L código pa pa criar lieiras ye l que bai poner. Ua lieira a un artigo eisistente na Biquipédia ye gerada cun dues colchetes ne l testo cul títalo de l artigo. Por eisempro, se bai screbir que alguien ye pertués, i la lieira de l gentílico ye pa l artigo subre Pertual, faç:
<pre><nowiki>
[[Pertual|pertués]]. Assi, l gentílico será ancaminado pa l artigo subre l paíç.
</nowiki></pre>
L camino ye l mesmo pa ua lieira de fuora, mas zarredando la direçon de la Anterneta i l testu splicado que salirá çtacado antre colchetes sencielhas.
<pre><nowiki>
Eisemplo: [http://mwl.wikipedia.org Biquipédia an mirandés]
</nowiki></pre>
I yá stá. Pa grabar l curso, carga ne l boton '''Publicar altaraçones'''. Se nun stubir siguro de que l testo steia scrito cierto, carga ne l boton '''Ber cumo queda'''.
</div>
<div style="font-size: 110%">
== Cumo percurar i eiditar un artigo ==
<div style="font-size: 80%">
Pa percurar un artigo, bai na jinela ''Percurar an Biquipédia'' i carga an ''eiditar''. Anton aparecerá ua caixa pa mudar ó oumentar cun nuoba anformaçon.
Recuorda que tenes de respeitar las políticas de la Biquipédia nun punto de bista neutro, uso de material própio ó cun licéncia lhibre, (i sin dreitos de outor) i se tubir cumportamientos malos, será bloqueado por un admenistrador ;)
</div></div></div>
<div style="clear:both; float:center; border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8cc; text-align:left; font-size:110%; padding:4px">
== Questones de antresse ==
<div style="font-size: 80%">
Na Biquipédia ye amportante la '''catadorizaçon''' de ls artigos. Apuis screbir l artigo, debe poner las catadories na fin de l artigo.
<pre><nowiki>
[[Catadorie:Eisemplo]]
</nowiki></pre>
Se nun stubir criada, aparecerá l nome de la catadorie an burmeilho. Debes criar la catadorie ó sustituir por ua que yá eisiste. Por eisemplo:
<pre><nowiki>
[[Catadorie:Nome de la catadorie]]
</nowiki></pre>
Outra queston amportante son las lieiras '''interwikis'''. Son las lieiras de l mesmo artigo nas Biquipédias an outras lhénguas. Son eiguales que las lieiras a artigos na própia Biquipédia, mas cul código de la lhéngua an queston. Debe poner na fin de l artigo:
<pre><nowiki>
[[an:Portugal]] (Pa l aragonés)
[[ast:Portugal]] (Pa l sturiano)
[[ca:Portugal]] (Pa l catalan)
[[eu:Portugal]] (Pa l basco)
[[ext:Portugal]] (Pa l stremenho)
[[gl:Portugal]] (Pa l galhego)
[[pt:Portugal]] (Pa l pertués)
[[oc:Portugal]] (Pa l oucitano)
</nowiki></pre>
An giral, puode ancuntrar la lhista más cumpleta de interwikis eiditando l artigo correspondiente nas Biquipédias más grandes (an pertués, an anglés...)
</div></div>
<div style="clear:both; float:center; border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8cc; text-align:left; font-size:110%; padding:4px">
== Outras cousas úteles ==
<div style="font-size: 80%">
* '''Nomes'''.
O porblema frequente ye l de l nome de l artigo, ber [[Biquipédia:Ourtografie]]. Assi, se achar bários nomes pa un mesmo artigo, por eisemplo, [[República Pertuesa]] i [[Pertual]], debe ancaminar l purmeiro pa l segundo.
L código de ls ancaminamientos ye.
<pre><nowiki>
#ANCAMINAR [[Nome de l artigo]]
A poner l eisemplo arriba, ne l artigo República Pertuesa, scribe:
#ANCAMINAR [[Pertual]]
</nowiki></pre>
I por fin, carga ne l boton '''Publicar altaraçones''' i yá stá.
</div></div>
[[Catadorie:!Biquipédia]]
gqeibwvpubjh3j0s9s15xhx936i9kxp
Reino de las Stúrias
0
1021
108280
108052
2026-08-30T19:32:27Z
~2026-46122-75
15490
/* Genealogia de la dinastia Astur */
108280
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Map Iberian Peninsula 750-es.svg|thumb|250px|L reino de las Stúrias (a amarielho) ne l anho [[750]], ne l fin de l [[califado]] [[Omíadas|Omíada]].]]
L '''Reino de las [[Stúrias]]''' fui la purmeira region de la [[Península Eibérica]] que se lhibertou de l domínio de l [[Mouros]] aquando de la [[Ambason muçulmana de la península Eibérica|ambason por estes de la Península Eibérica]]. Protegidos por ua [[Cordilheira Cantábrica|amponente cadeia montanhosa]], ls crestianos que scapórun a la cumberson islámica amposta pula [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambason de l Mouros]] refugiórun-se naquel pequeinho território de l norte de la península, a partir de l qual darien ampeço al porcesso de ''[[Recunquista|Recunquista Crestiana]]' ', einicialmente mediante pequeinhas scaramuças, até als cunfrontos diretos cun ls standartes de l [[Tabela cronológica de ls reinos de la Península Eibérica|bários reinos crestianos]] que se fúrun formando.
Fui, antoce, la purmeira antidade política crestiana stablecida na península depuis de la capitulaçon de l [[Bisigotie|Reino Bisigodo de Toledo]], na sequéncia de la muorte de [[Rodrigo]], redadeiro [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]], na [[batailha de Guadalete]]. La zeignaçon de '''Reino de las Stúrias''' fui einicialmente ostentada por [[Pelágio de las Stúrias]]. A partir deste pequeinho território, surgiran ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Lhion|Lion]] (de adonde deribou mais tarde l [[Cundado Portucalense]] i, susequentemente, [[Pertual]]), [[Reino de Nabarra|Nabarra]], i [[Reino de Aragon|Aragon]]. L reino durou de [[718]] la [[925]], altura an que [[Fruela II]] ascendiu al trono de l [[Reino de Lhion]].
== Andígenas de la region ==
{{quote2|Eilhi bibian dous pobos mui poderosos, [[Cantabros]] i Astures, que nun stában submetidos al nuosso Ampério|[[Lucius Anneus Florus]]}}
[[Fexeiro:Emblema del Reino de Asturias.svg|thumb|130px|Simblo del reino de las Astúrias.]]
L Reino Asturiano tubo cumo region ls territórios oucidentales i centrales de la [[Cordilheira Cantábrica]], particularmente ls [[Picos de Ouropa]] i la ária central de las Astúrias, zonas adonde tubírun lhugar ls percipales acuntecimientos político-melitares durante las purmeiras décadas de eisisténcia de l reino. Segundo las çcriçones de [[Strabon]], [[Cassius Dio]] i outros geógrafos greco-romanos, estas zonas stában habitadas yá antes de la era crestiana por defrentes pobos, antre ls quales se puoden citar ls seguintes: ''[[Badinienses]]'', que habitában ls [[Picos de Ouropa]] i cuja ária de assentamiento se fui çlocando lhentamente an direçon al Sul durante ls purmeiros seclos de la nuossa era, tal cumo l testemunhan las numerosas [[Stela (monumiento)|stelas]]; ls ''[[Orgenomescos]]'', fixados na cuosta ouriental asturiana; ls ''[[Selmas|Selinos]]' ' que, cumo l própio nome andica, se çtribuían por to l bal de l [[riu Sela|Sella]] (''Salia''); ls ''[[Lugones]]'', cujo território se stendia antre ls rius Sella i [[riu Nalón|Nalón]] i cuja capital se situaba an ''[[Lucus Asturun]]'' ([[Lugo de Llanera]]); ls ''[[Astures]]'' propiamente ditos, que habitában la zona anterior de las Astúrias, situada antre ls atuales cunceilhos de [[Piloñla]] i [[Cangas del Narcea]]; i ls ''[[Pésicos]]'', que morában na zona costeira de Astúrias Oucidental, antre la foç de l [[riu Nabie|Nabie]] i la atual cidade de [[Gijón]].
[[Fexeiro:Somiedo.jpg|thumb|left|300px|Eimaige de l lhado de l Valle ([[Somiedo]]). Eiqui puode-se ouserbar las coincidas ''cabanhas de teito'', nun mui defrentes de las residéncias de ls antigos [[Astures]].]]
Las anformaçones que ne ls dan ls geógrafos clássicos acerca de la filiaçon étnica destes pobos son cunfusas: [[Ptolomiu]] assinala que ls Astures habitában la zona central de la atual [[Astúrias]], la que se stende antre ls rius Nabie i Sella, situando-se la ouriente deste riu la frunteira cul território de l [[Cantabros]]. Inda assi, yá ne l [[seclo IV]], la ''Cosmographia'' de [[Júlio Honório]] posiciona la nacente de l [[riu Ebro|Ebro]] an território de ls Astures (''sub asturibus''). An qualquiera causo, i deixando de lhado ls detalhes relatibos a las frunteiras antre las defrentes etnias cantábricas, l própio Strabon assinala an ''Geographia'' que todos ls pobos de l Norte de la [[Spania]], zde ls [[Galaicos]] als [[Bascones]], tenien cultura i stilos de bida similares.
Outros testemunhos manifestan que nin ls Lhugones nin ls Pésicos se eidantificában oureginalmente cun ls Astures; assi, ne l [[Paroquial Suébico]], berifica-se la çtinçon antre Astures i Pésicos, cumo se fússen tribos defrenciadas, i nua [[lápide]] ancontrada ne l cunceilho de Piloñla - la ''piedra de los Ungones'' - assinala-se la frunteira antre ls Lhugones i ls Astures. Parece, antoce, que nun eisistia nanhue eidantidade supratribal de adonde dibergissen las tribos de l feturo território asturiano.
Assi i todo, este cenário ampeçou a modificar-se cula [[queda de l Ampério Romano]] i durante las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones de ls pobos germánicos]]: la lhuita, purmeiro contra ls [[Roma Antiga|Romanos]] i mais tarde contra ls [[Bándalos]] [[Asdingos]] i [[Bisigodos]], fui fraugando ua eidantidade quemun antre ls pobos de la fetura Astúrias. Neste cuntesto, dibersas scabaçones arqueológicas ancontrórun restos de fortificaçones al redror de l [[castro]] de [[Carisa]] (cunceilho de [[Lena (Spanha)|Lena]]) . Ls peritos cunsidírun que la dita lhinha defensiba, çposta strategicamente na [[bacie hidrográfica|bacie]] de l [[riu Caudal]] — bie de antrada natural nas Astúrias zde la [[Meseta Central|Meseta]] —, proba la eisisténcia dua resisténcia ourganizada, ne l teta de la qual debiran tener coperado todos ls habitantes de las Astúrias central. Neste sentido, ls ditos specialistas çcubriran an Carisa dous nibles arqueológicos çtintos, un de ls quales corresponde a las Guerras Cantábricas i un segundo período [[675]]-[[725]] an que se dórun la spediçon de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] [[Wamba]] contra ls Astures i la cunquista de las Astúrias por [[Musa ibn-Nusair]].
La eidantidade asturiana, que progressibamente se iba fraugando, cristalizarie de maneira definitiba passado la coroaçon de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], la bitória an [[Batailha de Cobadonga|Cobadonga]] i la susequente cunsulidaçon de l Reino de las Astúrias. Neste sentido, la [[crónica Albeldense]], al narrar patrioticamente ls sucessos de Cobadonga, afirma que, passado essa batailha, «''naciu por debina probidéncia l Reino de las Astúrias''»<ref name="Albeldense">«''Asturorun Regnun divina providentie soritur''»</ref>.
== Eiboluçon stórica ==
=== Acupaçon islámica i rebolta astúrica ===
{{quote2|Diç-me ls Isa bin Ahmad Al-Razi que ne l tiempo de Anbasa ben Suhain Al-Qalbi se lhebantou an tierras de la Galiza un asno salbaige chamado Pelágio|Crónica de [[Al Maqqari]]}}
Ne l decorrer de la [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica]], las percipales cidades i centros admenistratibos de la península fúrun caindo nas manos de las tropas muçulmanas. L domínio de las regiones centrales i meridionales, cumo ls bales de l [[riu Guadalquibir|Guadalquibir]] ó de l [[riu Ebro|Ebro]] apersentou poucos porblemas als recén chegados, que se fazirun baler de la ajuda de las struturas admenistratibas bisigodas eisistentes, de ourige romana. Inda assi, nas muntanhas de l Norte, ls centros ourbanos éran praticamente ineisistentes i la submisson de la nacion far-se-iba de forma progressiba, praticamente de bal la bal. Por bezes, ls muçulmanos fazien refénes para se assegurar de la pacificaçon de l terreno recén cunquistado.
Passado la purmeira ancurson de [[Tárique]], que ne l anho [[711]] chegou até [[Toledo]], l bice-rei de l [[Iémen]] de [[Ifriqiya]], [[Musa ibn-Nusair]], cruzou ne l anho seguinte l [[Streito de Gibraltar]] i lhebou a cabo ua maciça ouparaçon de cunquista que l lhebarie a caturar, antre outras, las cidades de [[Mérida]], Toledo, [[Saragoça]] i [[Lérida]]. Na redadeira fase de la sue campanha melitar chegou al noroeste de la península, adonde cunseguiu apoderar-se de las poboaçones de [[Lugo (Spanha)|Lugo]] i [[Gijón]]. Nesta redadeira cidade anstalou un pequeinho çtacamiento [[berbere]], ancabeçado por un gobernador, [[Munuza]], cuja misson cunsistirieb an cunsulidar l domínio muçulmano subre las Astúrias. Cumo garantie de la submisson de la region, alguns nobres, antre eilhes [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], fúrun lhebados cumo refénes para [[Córdoba]].
Mas, segundo ne ls relatan tanto la [[Crónica Rotense]] cumo la de [[Al-Maqqari]], Pelágio cunseguiu eibadir-se de la cidade durante l gobierno de l [[Wali|bali]] [[Al Hurr]] (717-718) i, ne l regresso a las Astúrias, anstigou ua rebolta contra las outoridades muçulmanas de Gijón. L caudilho de ls Astures — cuja ourige ye çcutida puls storiadores<ref>San atribuídas ouriges stúricas, bisigóticas, galhegas, cantábricas, cordobesas, i mesmo británicas</ref> — tenerie anton residéncia an Bres (cunceilho de [[Piloñla]]) i para alhá fúrun ambiadas las tropas de Munuza, a mando de l general [[Al Qama]]. Tan cedo fui recebida la ambora de la chegada de l muçulmanos, Pelágio i ls sous cumpanheiros cruzórun apressadamente l [[riu Piloñla]] i dirigiran-se al monte Auseba, adonde se refugiórun nua de las sues fóias, [[Cobadonga]], i ende cunseguiran amboscar l çtacamiento sarraceno, que fui aniquilado. La bitória — relatibamente pequeinha, yá que neilha solo anterbiírun poucas cientos de suldados berberes — outorgou un grande prestígio la Pelágio i probocou la ansurreiçon maciça de l Astures. Munuza, al deparar-se bulnerable cula region progressibamente hostil, decidiu abandonar Gijón i dirigir-se a la Meseta atrabeç de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Camino de la Mesa]]. Assi i todo, serie antercetado i muorto puls Astures an Olalíes (atual cunceilho de [[Grado (Spanha)|Grado]]) .
[[Fexeiro:Campamento-romano-carisa 01-2006.jpg|thumb|left|300px|Bista de l reserbatório de l monte Curiechos, an [[Castro de La Carisa|La Carisa]].]]
Recentemente, ne l Pico Homón — próssimo de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Puerto de la Mesa]] — i an [[Carisa]] (situada uns 15 quilómetros mais la Este, ne l cunceilho de [[Lena (Espanha)|Lena]], dominando ls bales de l Huerna i Pajares), fúrun lhebadas a cabo scabaçones por ua eiquipa de arqueólogos, adonde se ancontrórun fortificaçones cuja dataçon, segundo ls dados proporcionados pul [[Carbono 14]], queda ne ls finales de l [[seclo VII]] i percípios de l [[seclo VIII]]: Eiqui fúrun ancontradas [[atalaia]]s i fossos de quaije dous metros, an cuja custruçon i bigiláncia tubírun que partecipar miles de suldados, l que requerie un grande nible de ourganizaçon i lhiderança firme, probablemente de l própio Pelágio<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1295&pIdSecion=38&pIdNoticia=412025|3=Ls peritos crénen que La Carisa albergou ls choques bélicos prébios a la batailha de Cobadonga}}</ref>. Por esse motibo, ls specialistas cunsidírun mui probable que la custruçon de la dita lhinha defensiba tenga tenido cumo oubjetibo ampedir la antrada de l muçulmanos nas Astúrias atrabeç de ls portos de la Mesa i Pajares<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1336&pIdSecion=39&pIdNoticia=424603|3=La binculaçon de ls restos de la muralha al rei Pelágio ye «ua heipótese séria»}}</ref>.
Decorrida la bitória de D. Pelágio na [[batailha de Cobadonga]] ([[722]]) subre ls muçulmanos, stablece-se ua pequeinha antidade territorial nas muntanhas asturianas que dará lhugar mais tarde al Reino de las Astúrias. La lhiderança de Pelágio nun era cumparable a la de ls reis bisigodos: cun eifeito, ls purmeiros reis de las Astúrias se outotitulában alternatibamente antre ''princeps'' ([[príncepe]]s) i ''rex'' ([[rei]]s) i nun serie senó na época de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] que este títalo se cunsulidarie definitibamente. De salientar que l títalo de ''princeps'' tenie ua grande tradiçon ne ls pobos andígenas de l norte de la península i l sou uso custata-se na eipigrafie cantábrica, na que aparecen spressones cumo ''[[Stela de Nícer|princeps albionun]]' '<ref>''[[Stela de Nícer|Nícer]], Príncepe de l Albiones''. L scritor asturiano João Noriega fizo del un de ls protagonistas percipales na sue nobela stórica ''[[La Noche Celta]]'', ambientada ne l castro de Coañla.</ref> (nua anscriçon ne l cunceilho de [[Coañla]]) i ''princeps cantabrorun''<ref>''Dobiderio, Príncepe de l Cantabros''.</ref> (subre ua lhápide badiniense ne l munecípio de [[Cistierna]], an Lhion). Na rialidade, l reino de las Astúrias surgiu cumo ua caudilhaige subre ls pobos de La Cornisa cantábrica que habien resistido tanto als Romanos cumo als Bisigodos i que nun stában çpuostos a submeter-se al gobierno de l [[Omíadas|Ampério Omíada]]. La anfluéncia de ls eimigrantes probenientes de l Sul, an fuga de l [[Al-Andalus]], eirá ampregnando l reino asturiano de goticismo. Note-se, assi i todo, que inda ne l percípio de l [[seclo IX]], ne l testamiento de Afonso II, se renegában ls bisigodos, culpando-los de la perda de la [[Spánia]]. Las crónicas nas que se baseia l coincimiento desta época, scritas todas ne l tiempo de Afonso III quando la anfluéncia eideológica goticista era yá amportante, son la [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]], [[Crónica Albeldense|Albeldense]] i [[Crónica Rotense|Rotense]].
[[Fexeiro:Roman bridge near Covadonga Spain.jpg|thumb|300px|right|La famosa Puonte Romana de la lhocalidade de [[Cangas de Onís]], purmeira capital de l Reino de las Astúrias.]]
Durante las purmeiras décadas, l cuntrolo asturiano subre las defrentes regiones de l reino era inda bastante froixo, i por esso debie ser fortalecido cuntinamente atrabeç de alianças matrimoniales cun outras famílias poderosas de l norte de la península: ye desta forma que [[Ermesinda]], la filha de Pelágio, cuntraiu casamiento cun [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], filho de [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro, Duque de la Cantábria]]. I, por sue beç, ls filhos de Afonso, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela]] i [[Adosinda]] fazirun respetibamente l mesmo cun Munia, ua basca oureginária de Álaba i [[Silo de las Astúrias|Silo]], un xefe lhocal pésico de la ária de Flabionabie ([[Prabie]]).
Passado la muorte de Pelágio, ne l anho [[737]], l sou filho [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ye eileito monarca. Fábila ye muorto, segundo las crónicas, por un urso, durante probas de balor normalmente eisigidas a la nobreza de la época.
=== Spanson einicial ===
[[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] sucediu la Fábila, heirdando l [[Lista de reis de las Astúrias|trono de las Astúrias]] grácias al casamiento cuntraído cula filha de Pelágio, Ermesinda. Afonso terá nacido probablemente an ''[[Tritiun Magallun]]'' ([[Tricio]], [[La Rioja]]), sede de l sou progenitor, Pedro, duque de la Cantábria: la crónica Albeldense narra que Afonso partiu de tierras riojanas para las Astúrias para cuntrair casamiento cun Ermesinda. La muorte de Fábila possiblitou-le l acesso al trono, assi cumo la chegada al poder dua de las famílias que se tornarie de las mais poderosas ne l Reino de las Astúrias: la [[Ducado de la Cantábria|Casa de Cantábria]]. Cul passar de l tiempo, i cula progressiba çpoboaçon de la Meseta i de l Bal Médio de l Ebro, adonde se situában las percipales praças fuortes de l Ducado de la Cantábria, cumo [[Amaya]], Tricio, ó la Cidade de la Cantábria<ref>La Crónica del Biclarense ye ua de las purmeiras a citar la eisisténcia desta cidade, quando çcribe la campanha de l Cántabros lhebada a cabo pul rei bisigodo [[Leobigildo]], cujas tropas arrasórun la poboaçon ne l anho [[574]].</ref>, ls çcendentes de l Duque Pedro fúrun-se progressibamente trasladando para la region cantábrica i ende se misturórun cun ls çtinos de l Reino de las Astúrias.
Terá sido Afonso quien ampeçou la spanson territorial de l pequeinho reino crestiano zde l sou purmeiro solar ne ls [[Picos de Ouropa]], abançando an direçon la Oeste, para la [[Galiza]], i para Sul, cun sistemáticas ancursones ne l [[bal de l Douro]], tomando cidades i poboaçones i rialojando ls sous habitantes nas zonas mais siguras, la Norte. Esta medida probocou l çpoboamiento stratégico de la Meseta, criando l ''[[Deserto de l Douro]]'' cumo proteçon contra feturos ataques muçulmanos.
Este çpoboamiento, defendido por Claudio Sáncheç-Albornoç, ye atualmente colocado an dúbeda, pul menos ne l que se refree a la sue magnitude. Las percipales eideias para refutá-lo son, por un lhado, la cunserbaçon de la toponímia menor an múltiplas comarcas, bien cumo l fato de que hoije an die inda persistan grande defrenças, tanto pul punto de bista de la antropologie biológica cumo de la cultural, antre ls habitantes de la zona cantábrica i de l de la Meseta Central. L que parece afetabamente anquestionable ye l fato de na purmeira metade de l [[seclo VIII]] tener-se assistido a un porcesso de ruralizaçon de l bal de l Douro, que trarie cunsigo l abandono de la bida ourbana i la reorganizaçon de las poboaçones an pequeinhas quemunidades de pastores. De las possibles causas deste porcesso puoden citar-se las seguintes: la quebra definitiba de l sistema de porduçon sclabagista eisistentes zde ls tiempos de l Baixo Ampério, la propagaçon cuntinada de grandes eipidemias nesta zona i, por redadeiro, l abandono de l [[Al-Andalus]] por parte de las guarniçones berberes passado la rebolta de ls anhos 740 i 741. Todo esto possiblitou l aparecimiento dun spácio pouco poboado i mal ourganizado que isolou l reino asturiano de las ambestidas muçulmanas i le permitiu zambolber-se progressibamente.
De resto, las campanhas de ls reis Afonso I i Fruela ne l bal de l Douro nun deberian ser mui defrentes de las ''[[razies]]'' que ls Astures rializában nessa zona na época pré-romana: einicialmente la sue spanson zamrola-se fundamentalmente atrabeç de l território cantábrico (zde la Galiza até [[Biscaia]]) i será neçairo asperar até als reinados de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III]] para que l Reino de las Astúrias afetabe la possesson de l territórios situados la Sul de la Cordilheira.
Fruela I, filho de Afonso I, cunsulida i amplia ls domínios de l sou pai, mas morrerie assassinado puls nembros de la sue nobreza binculados a la Casa de la Cantábria.
=== Trasformaçones sociales i políticas ===
Las fuontes scritas relatan mui pouco subre ls reinados de [[Aurélio de las Astúrias|Aurélio]], [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]]. Dua forma giral, este período de duraçon de binte i trés anhos ([[768]]-[[791]]) quedou cunsidrado cumo ua ancha etapa de ouscuridade i reorganizaçon de l Reino. Esta perspetiba, sustentada por alguns storiadores, que anclusibe chaman esta fase cumo la de l ''{{NT|Reyes holgazanes|Reis Folgazones}}'', debe-se al fato de que, aparentemente, nesse período, nun téngan ocorrido açones bélicas seneficatibas contra l [[Al-Andalus]]. Nun oustante, essas mesmas fuontes scritas permiten afirmar que durante esses anhos se porduziran relebantes i decisibas trasformaçones ne l que diç respeito a las questones anternas de l Reino. Todas eilhas preparórun i serbiran de base, an todos ls aspetos, pa l sou posterior zambolbimiento i spanson.
An purmeiro lhugar, terá sido nesses anhos que se berifica la purmeira reblion anterna de l Astures, protagonizada pul própio Mauregato, que spulsou de l trono [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]. Por bias desso, ampeçou-se nas Astúrias ua série de rebliones protagonizadas por grupos aristocráticos an ascenson i por grandes propietários que, ouserbando l crecente zambolbimiento eiquenómico de la zona, tratában de subtrair l poder de la família reinante de Pelágio. Las amportantes rebliones de Nepociano, Aldroito i Piniolo, durante l posterior reinado de [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]], forman parte deste porcesso de trasformaçon eiquenómico, social, político i cultural de l Reino de las Astúrias, ocorrido antre ls seclos VIII i IX.
Por outro lhado, fracassan las sublebaçones periféricas de [[Galaicos]] i [[Bascones]], amóbitadas puls reis asturianos. Estas reboltas aprobeitórun-se de las rebliones anternas de la zona central i ouriental de la region; i, an ciertas ocasiones, dórun l sou cuntributo a uns ó outros cuntendentes de la aristocracie asturiana: refúgio la Afonso II an tierras alabesas, durante la sue fuga; apoio a la sublebaçon de Nepociano an alguas zonas asturianas, ó l alinhamiento de ls Galaicos na causa de Ramiro I.
Por redadeiro, outros dados refíren amportantes trasformaçones anternas de l reino asturiano nesse período. San las sublebaçones de ls lhibertos (''serbi'', ''serblis ourico'' i ''lhibertini'', segundo las Crónicas) ocorridas durante l reinado de Aurélio. Las relaçones de propiadade antre ''duonho'' i ''scrabo'' fúrun-se rompendo pouco a pouco. Este fato, aliado al progressibo papel de l andebíduo i de la família restringida an detrimiento de l papel que la família zampenhaba até anton, torna-se mais un andício de que ua nuoba sociadade se formaba nas Astúrias ne l final de l [[seclo VIII]] i ampeços de l [[seclo IX]].
La Fruela I sucede Aurélio, çcendente de [[Pedro, duque de la Cantábria]], que anstalará la corte an tierras de l que ye atualmente l cunceilho de [[San Martín del Rey Aurelio]], antigamente pertencente la [[Langreo]], antre ls anhos [[768]] i [[774]]. Fruela I morre i sucede-le [[Silo de las Astúrias|Silo]], que traslada la corte para [[Prabie]]. Silo staba casado cun Adosinda, armana de Afonso I (i, antoce, de la lhinhaige de Pelágio).
[[Fexeiro:Europe 814.jpg|thumb|400px|L Reino de las Astúrias na Ouropa, ne l anho 814.]]
Al morrer l rei Silo, ye eileito Rei l moço Afonso II (que, mais adelantre, an [[791]], buoltarie a recuperar l trono). Mas Mauregato, filho bastardo de l rei Afonso I, ourganiza ua fuorte ouposiçon i cunsegue forçar la retirada de l nuobo rei para tierras alabesas (la sue mai, Munia, era basca), usurpando l trono asturiano. Este rei, anque de la mala fama que la Stória le adjudica, mantebe buonas relaçones cul [[Veato de Lhiébana]], talbeç la figural cultural mais amportante de l reino, i apoiou-lo na sue lhuita contra l [[adopcionismo]]. Diç-me ls ua lhenda que este rei era filho bastardo de Afonso I i dua moura, i ye-le atribuído l [[tributo de las cien donzelas]]. Sucede-le [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]], filho de Aurélio. Tornou-se coincido cumo ''l Diácono'', ambora probablemente solo tenho feito botos menores. Na sequéncia dua derrota melitar, Bermudo abdica de l trono i acaba ls sous dies nun mosteiro.
=== Progresso i spanson ===
Passado la abdicaçon de Bermudo I, [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II, ''l Casto'']] regressou a las Astúrias para se proclamar Rei, treminando l período de relatiba paç cun ls muçulmanos. Durante l sou reinado, rializa spediçones de castigo ne l Sul, chegando mesmo até [[Lisboua]] an [[798]], i an [[825]] bence tamien ls muçulmanos ne l [[riu Nalón]]. Fixa la capital de l Reino an [[Obiedo]] i procede al repoboamiento de la [[Galiza]] i zonas setentrionales de [[Region stórica de Castielha|Castielha]] i [[Porbíncia de Lhion|Lion]]. Fui un reinado sposto la cuntinos ataques de l muçulmanos. Inda assi, cunsegue spandir l reino i surge l [[Arte pré-románica|pré-románico]] asturiano, dando lhugar la obras-primas de la arquitetura mediebal ouropeia. Afonso II anstaura l [[culto jacobiu]] i torna-se la purmeira figura de l [[Camino de Santiago]], que bincula las Astúrias cula [[Ouropa]] (specialmente cul reino de [[Carlos Magno]]), cun quien partilhaba un einimigo quemun ne l Sul, de cultura ouriental. Afonso II era filho de mai alabesa, pul que yá se prebia la aprossimaçon de l reino asturiano als bezinos Bascos. Na [[batailha de Lhutos]] (''Llodos'' an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]) , ye anfligida ua dura derrota als árabes i berberes que querie acabar cula crecente amenaça que se tornaba l yá Reino de las Astúrias. An [[808]], manda fraugar la [[Cruç de l Anjos]]. Este rei ancarrega l arquiteto [[Tioda]] de la custruçon de bários eidifícios de caráter régio i relegioso para ambelezamiento de [[Obiedo]], de ls quales poucos subrebibírun até als dies de hoije.
[[Fexeiro:Santa Maria del Naranco.jpg|left|thumb|Ermita de Santa Marie de l Naranco, obra-prima de la arte ramirense.]]
Ls reis seguintes, [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] (filho de Bermudo que se proclama Rei ne l seguimiento dua guerra cebil) i [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho]], biben nun período de guerra cuntina contra ls muçulmanos. Ne l tiempo de Ramiro I, zambolbe-se la arte ramirense, l apogeu pré-románico asturiano. Este rei lhibra la [[batailha de Clabijo]], na qual, segundo la lhenda, l apóstolo [[Santiago Maior|Santiago]], la monte nun cabalho branco, ajuda l eisército asturiano contra las tropas islámicas. Ne l anho [[844]], surge na cuosta de [[Gijón]] ua frota de [[Normandos]]; nun se sabe cun certeza se ende zambarcórun, mas nun se detibírun, yá que prosseguiran an direçon al que las Crónicas refíren de ''Faro de Brigantio'' ([[Corunha]]), de adonde fúrun spulsos, prosseguindo la ancurson la Spanha (las crónicas asturianas chamában ''Spanha'' al ''[[Al-Andalus]]'').
Ourdonho procede al repoboamiento de [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], [[Tui]] i [[Amaya (Espanha)|Amaya]]. Stablece relaçones próssimas cul [[reino de Nabarra]], possiblemente ajudando na lhibertaçon de l rei [[García Íñeigueç de Pamplona|García Íñeigueç]], sequestrado puls Normandos. Inda ne l decorrer de la aneixaçon de l bal de l Ebro, stablece alianças cun ls [[Banu Qasi]] de [[Saragoça]], cun quien tamien cumbatiu an oscilaçones de la aliança. Ourdonho tamien trata de ajudar, sin sucesso, als [[moçárabes]] toledanos an reblion contra l [[Califado de Córdoba|emir de Córdoba]]. Na sequéncia de la sue muorte, sucediu-le l filho, [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]].
=== Apogeu i final ===
[[Fexeiro:Pt-Reconquista2.jpg|thumb|250px|A amarielho, la stenson aprossimada de ls reinos de Astúrias i Nabarra an anhos de la muorte de Afonso III.]]
Afonso III atinge l spoente mássimo de l poderio de l Reino de las Astúrias. Stablece relaçones mui próssimas cul [[Reino de Nabarra]], lhuita i alia-se repetidas bezes cun ls [[Banu Qasi]] de [[Taifa de Saragoça|Saragoça]] i lhuita al lhado de l moçárabes de [[Toledo (Spanha)|Toledo]] contra l poder emiral.
[[Fexeiro:Oviedo croix Victoire.jpg|thumb|150px|left|Eimaige de l berso de la [[Cruç de la Bitória]].]]
Ne l anho de [[908]], un seclo depuis de Afonso II fazé-lo cula Cruç de l Anjos, manda fraugar la [[Cruç de la Vitória]], simblo de Astúrias zde anton. Afonso casa-se cun Jimena, nobre nabarra, possiblemente filha de Garcia Iñeigueç. Cul apoio de ls nobres galegos, cumo [[Heirmenegildo Guterres]], cunquista l norte de l atual Pertual. Tamien se adentra pul [[riu Douro|Douro]], cunquistando [[Çamora]] i [[Burgos (Spanha)|Burgos]]. Ne l momiento de l apogeu, l reino asturiano acupaba to l noroeste peninsular, zde l [[Porto]] até [[Álaba]].
[[Garcia I de Lhion|Garcia I]], filho de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III, ''l Grande'']], depuis de lhutar contra l sou pai i armanos, [[Ourdonho II de Lhion|Ourdonho II]] i [[Fruela II de las Astúrias i Lhion|Fruela II]], traslada la capital de l reino para [[León (Spanha)|Lion]], criando un nuobo reino que se fundirieb cul asturiano, l [[Reino de Lhion]].
== La articulaçon territorial de l Reino de las Stúrias ==
=== La zona nuclear de l reino: las Stúrias i Lhiébana ===
Las Stúrias fui la region adonde se forjou l purmeiro stado crestiano de la [[Recunquista]]. Ye neste território oureginal que se situan las quatros capitales que l Reino fui tenendo sucessibamente ([[Cangas de Onís]], [[Prabie]], [[San Martín del Rey Aurelio]] i [[Obiedo]]) assi cumo las percipales demunstraçones de la [[arte pré-románica]] sturiana.
La [[Crónica Rotense]], al mencionar las campanhas de [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], diç-me ls que "''neste tiempo se poboórun las Stúrias, [[Primorias]], [[Liébana]], [[Trasmiera]], [[Sopuerta]], [[Carranza]], [[Bardulia]], que agora se chaman [[Region stórica de Castielha|Castielha]], i la parte marítima de la [[Galiza]]''"<ref>An [[Latin]]: "''eo tempore populantur Asturias , Primorias, Lhiuena, Trasmiera, Subporta, Carrantie, Bardulies qui nunc uocitatur Castella eit pars maritiman [eit] Gallecie''".</ref>. Oufrece-me ls inda la çcriçon de las defrentes antidades regionales i comarcales eisistentes ne l território cantábrico.
An percípio, i cumo se puode deduzir pul testamiento de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]<ref>La passaige ye la seguinte: "''Totas scilicet Asturias per Pirineos montes usque Sumrostrun (Somorrostro) eit usque Trasmera (Trasmiera) eit usque ad lhitus maris eit usque in Obe (Eo) flumine''"</ref> (anho [[842]]), l reino oureginal de Pelágio stendia-se antre ls rius [[riu Eo|Eo]] i [[riu Miera|Miera]], cujos territórios mais tarde se conhecírun puls nomes de Astúrias de Obiedo i Stúrias de Santillana. Inda assi, ls sucessores de Pelágio fúrun progressibamente stendendo ls sous domínios, aneixando territórios cumo Trasmiera ó El Bierzo que, nun oustante, cunserbórun la sue outonomie sob la forma de [[ducado]]s ó [[cundado]]s registos por ''comtes'' binculados a la aristocracie lhocal, cumo [[Rodrigo de Castielha]] ó Gatón de Bierzo.
La este de l riu Miera situában-se las comarcas de [[Trasmiera]], [[Sopuerta]] i [[Carranza]]. Estes dous redadeiros territórios fúrun aneixados la [[Biscaia]] ([[1285]] i mais tarde al [[Paíç Basco]] ([[1979]]), ambora inda hoije cunserben buona parte de la sue cultura montanhesa oureginal <ref>Detesto esse spanhol ye un lixo</ref>: L dialeto tradecional de [[Ancartaçon|Ancartaciones]] apersenta rasgos asturoleoneses<ref>MIRONES, Txomin Etxeberria, ''La fala montanhesa ó cantábrica''</ref> i la sue mitologie anclui refréncias la criaturas cumo Ojáncano ó l Trenti que tan familiares son ne l folclore de [[La Montañla]] de la [[Cantábria]].
=== L Deserto de l Douro, la cidade de Lhion i l antigo Ducado Asturiense ===
Passado la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|cunquista islámica]] de [[Spánia]], l território de la sub-Meseta norte bibiu un porcesso de çpoboamiento, acentuado antretanto pula reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] i pula seca que afetou essa ária durante las décadas centrales de l [[seclo VIII]], trazendo cumo resultado la desertificaçon de la bacie de l [[riu Douro|Douro]], agora trasformado an tierra de naide habitada por pequeinhas quemunidades de pastores i agricultores ourganizados al nible de aldés, al redror dun senhor ó [[mosteiro]] lhocal.
Na storiografie spanhola çcute-se an torno de la natureza i antensidade de l çpoboamiento de l Bal de l Douro. Alguns outores, cumo Sáncheç Albornoç, afirman que esta terá sido total i, mais de l que esso, fui potenciada puls própios reis asturianos para desta forma isolar-se strategicamente de l [[emirado de Córdoba]] i dedicultar la antrada de las ''[[razies]]'' muçulmanas nas Astúrias. Outros outores, cumo Ablio Barbero i Marcelo Bigil, cunsidírun que, mais de l que un çpoboamiento, l que acunteciu fui ua desorganizaçon política i eiquenómica de l território que, lhoinge de tener ampeçado ne l seclo VIII, trazie raízes yá de la crise lhatifundiária tardo-romano i de l sistema sclabagista. Para alhá desso, etnólogos cumo Julio Caro Baroja chaman la atençon subre l fato de eisistiren grandes defrenças antre las culturas cantábricas (galega, asturiana) i las de la Meseta (cumo la castelhana).
La zona oucidental de la sub-Meseta Norte, la que corresponde als bales de l Eilsa, Órbigo i [[riu Sil|Sil]], stubo an tiempos pré-romanos poboada por tribos de [[léngua céltica]], cumo ls ''astures'' ó ls ''baceos''. Cula [[ambason romana de la Península Eibérica|cunquista romana]], estes territórios fúrun ancorporados ne l ''[[Cumbentus]] Asturiensis'' que, passado la debison probincial de [[Caracala]], fui aneixado a la [[Porbíncia romana|porbíncia]] de la [[Galécia]]. Ne l [[Bisigotie|período bisigodo]], la ária passou a formar parte de l Ducado de las Astúrias (ó Ducado Asturiense), cujas percipales cidades éran [[Astorga (Spanha)|Astorga]] (''Asturica Augusta'', capital de ls Astures cismontanos) i [[León (Spanha)|Lion]] (''Legio VIII'', fundada puls romanos na sequéncia de las [[Guerras Cantábricas]]).
Zde la segunda metade de l seclo VIII, estas regiones passórun a ser progressibamente absorbidas pul Reino de las Astúrias. Inda assi, este porcesso rializou-se de defrentes maneiras, dependendo de l território. Assi, por un lhado, parece que las regiones de la muntanha lheonesa, [[Bierzo]] i [[Maragatería]] nunca chegórun la çpoboar-se de to, cunserbando to la sue personalidade étnica: deste modo, ye mui probable que ls territórios de [[Baldeón]], [[Laciana]] i [[Babie]] téngan pertencido a la monarquia asturiana zde ls tiempos de Pelágio. Mesmo assi, custata-se la eisisténcia dun [[cundado de Bierzo]] zde ls tiempos de l rei Afonso II, i ye mui probable que seia bastante anterior al sou reinado. Por outro lhado, ls studos etnográficos rializados subre l pobo [[maragato]] rebelan ua possible ourige asturiana, spressada de maneira poética pul folclorista asturiano Custantino Cabal<ref>(Trad.) "''La Maragatería ye tierra nuossa, de las Stúrias de outros tiempos, armana de las tierras de baqueiros i guardion tamien de l segredo de la raça''", in Mitologie sturiana: l sacerdócio de l Diabo, Oubiedo, 1925.</ref>. An todas estas comarcas fúrun preserbadas modalidades lhenguísticas asturoleonesas i rasgos culturales mui próssimos als asturianos. An ouposiçon, la colonizaçon de l Paúl lheonés, [[Coyanza]] i [[Tierra de Campos]], tubo ua fuorte cumponente moçárabe: por todas estas comarcas abundan formas toponímicas correspondentes la tal lhéngua, nas que predominan ls sufixos "''-el''" i "''-iel''", al ambés de l asturoleonés "''-iellu''". Inda hoije ye possible çcernir l cuntreste cultural antre estas dues árias de la [[porbíncia de Lhion]].
De qualquiera forma, cierto ye que la cidade de Lhion (''Lheón'') se cumbertiu ne l percipal bastion asturiano de la Meseta Central, chegando, passado la muorte de l rei Afonso III, a assumir la capitalidade de l Reino, que passou a chamar-se [[Reino de Lhion]]. Outro marco ne l abanço asturiano an direçon al Sul fui la fortificaçon i repoboamiento de [[Çamora]], berdadeira guardiana de l riu Douro i que, pula sue amportança, chegou a ser classeficada por alguns storiadores árabes cumo la ''capital de l Galegos''<ref>Por ocasion dua spediçon de Muhammad ne l anho [[939]].</ref>. La spanson lheonesa articular-se-iba durante ls seclos seguintes an torno de la antiga [[Strada romana|calçada romana]] que ounie ''[[Asturica]]'' cun ''[[Emerita Augusta]]'', que darie lhugar mais tarde a la [[Bie de la Prata]].
=== Las marcas oucidentales: Galiza i l Cundado Portucalense ===
{{Artigo percipal|[[Cundado Portucalense]]}}
L bínclo antre l Norte de la Galiza i las Astúrias custata-se yá ne l [[Paroquial Suébico]], decumiento de l [[seclo VI]] adonde se fala de la sede eipiscopal de ''Britonia'', que se stendia puls territórios de la [[porbíncia de Lhugo]] i Astúrias.
Ne l decorrer de la cunquista muçulmana de la Spánia, ls muçulmanos cunquistórun [[Tui]], i ende stablecírun un senhorio cun base ne l baixo bal de l [[Riu Minho]]. La reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] trarie, cumo cunsequéncia, l abandono por parte de las guarniçones berberes de todas las sues posiçones al norte de la [[Serra de Gredos]]. Deste modo, l Sul de la Galiza tornaba-se lhibre de l domínio muçulmano, ambora sofrendo un porcesso de çpoboamiento semelhante al de l Bal de l Douro que lhebou al abandono de to l tipo de bida ourbana.
Por outro lhado, l Norte de la Galiza fui ancorporado al florescente reino asturiano pul rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], que anstalou l bispo [[Odoário]] na cidade de [[Lugo (Spanha)|Lugo]]. La débil posiçon asturiana fui antretanto cunsulidada pul sou sucessor, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]], que dominou ua ansurreiçon de ls galegos i derrotou an [[Pontubia]] ua spediçon de castigo ambiada pul [[emir de Córdoba]] [[Abderramon I]]. Décadas depuis, outra ansurreiçon de ls galegos fui derrotada pul rei [[Silo de las Astúrias|Silo]] na [[batailha de Montecubeiro]], próssimo la [[Castroberde]].
De qualquiera forma, la çcubierta de l sepulcro de l [[Santiago Maior|apóstolo Santiago]], durante l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]], i l susequente aparecimiento de l [[Caminos de Santiago|Caminos que heirdórun l sou nome]], assegurórun la antegraçon spritual de la Galiza ne l Reino de las Astúrias i mais tarde ne ls de [[Reino de Lhion|Lion]] i [[Reino de Castielha|Castielha]].
La spanson an direçon al Sul fui ampeçada por [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]], que repobou Rui. An décadas posteriores, [[Bímara Peres]], bassalo de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]], chegou até [[Porto]] (tomado an [[868]]), assentando las bases de l [[Cundado Portucalense]], que mais tarde darie lhugar al [[Reino de Pertual]].
=== La frunteira ouriental: Ducado de la Cantábria, Castielha i l alto bal de l Ebro ===
Ne ls finales de l [[seclo VIII]], las zonas mais ourientales de la Sub-Meseta Norte stában poboadas por pequeinhas quemunidades rurales de dibersas ouriges étnicas. L pobo andígena era çcendente de las defrentes tribos que habitában na region ne ls [[Pobos eibéricos pré-romanos|tiempos pré-romanos]], cumo ls [[Bárdulos]], [[Báceos]], ls [[Turmogos]] i ls [[Celtíberos]], i dedicaba-se fundamentalmente al pastoreio. A estes pobos juntou-se ua óndia migratória procedente de la ária cantábro-pirenaica, antegrada subretodo por clanas pertencentes la dous pobos defrentes: ls [[Cantabros]] i ls [[Bascones]].
La spanson que decorreu mais cedo terá sido la de l Cantabros. La [[Cantábria]] çcrita puls geógrafos romanos stendia-se quaije sclusibamente puls territórios de la Cordilheira, ambora yá a partir de l [[seclo II]], probablemente fruito de la sedentarizaçon deste pobo, ampeça la sue spanson para las tierras de la Meseta, testemunhada arqueologicamente pula anfinidade de lhápides badinienses que registan un mobimiento migratório antenso de ls habitantes de la zona de l [[Picos de Ouropa]] an direçon a la zona de [[Cisterna]] (Lhion). Assi i todo, la colonizaçon mais antensa fui lhebada a cabo ne l bal médio-alto de l [[riu Ebro]], nas atuales porbíncias de [[Porbíncia de Vurgos|Burgos]] i [[La Rioja (Spanha)|La Rioja]].
Deste modo, de la lheitura de la obra de [[João de Biclaro|Crónica de l Biclarense]]<ref>Crónica de l Biclarense: ''"Leoviguldus Rex Cantabriam ingressus, provinciae pervasores interficit, Amaiam occupat, opes eorum pervadit, et provincia in suam revocat dictionem"''</ref> ([[seclo VI]]), adonde se çcriben las campanhas de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] an tierras cantábricas, deduç-se que la Cantábria bisigoda nun coincidie cula çcrita puls geógrafos romanos, mas que se stendia por tierras de La Rioja i Riberra Nabarra. Ye çcrita cumo ua region aneixa al território de l Bascones, i cuja capital era ua urbe batizada cul mesmo nome, la [[Cidade de la Cantábria]], a un quilómetro la norte de la atual cidade de [[Logroño]] i cujas ruínas inda hoije son bisibles. La dita cidade recebiu admoestaçones de [[Millán|San Millán]], que sortou ls sous habitantes a la cumberson, sob amenaça de séren çtruídos pulas fuorças de l Mal. Adberténcia esta que terá sido eignorada puls lhocales, que ne l anho seguinte berian ls sous lhugares çtruídos pulas tropas de l rei ariano [[Leobigildo]]<ref>[http://www.1romanico .com/004/foto1.asp?CODF=00015448 Detalhe de la arca de San Millán (Mosteiro de Yuso)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Na eimaige arriba, l santo adberte ls habitantes de la Cidade de la Cantábria. Na eimaige anferior stá repersentada la cunquista de la cidade pulas tropas bisigodas.</ref>. Mais tarde, este lhugar tornou-se sede de l [[Ducado de la Cantábria]], criado por [[Erbígio]] ne ls finales de l [[seclo VI]], cul oubjetibo de pacificar ls Cantabros i cunter la spanson basca. Cunhece-se l nome dun de ls sous duques, [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro]], que fui pai de l rei asturiano [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] i tamien alguas de las sues anstituiçones — la ''Bida de San Millán'', scrita por [[San Bráulio]], cita la eisisténcia dun ''Senado de la Cantábria'' que tenerie sede na cidade homónima.
Todabie, ne l [[seclo XI]], l [[bispo de Astorga]] [[Sampiro]] chama [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, ''l Maior'']] de Nabarra ''Rex Cantabriensis'' i, yá ne l reinado de Garcia IV, un nobre nabarro, Fortún Ochoiç, recibe l títalo de Senhor de Cameros, Senhor de la Bal de Arnero i ''Senhor de la Cantábria''.
La spanson basca tubo lhugar ne ls percípios de la [[Recunquista]]. A toponímia demunstra que la [[Lhéngua basca|lhéngua ''euskara'']] fui falada an buona parte de La Rioja i de Burgos i an [[Glosas Emilianenses]] cunserban-se alguas frases an basco que fúrun anotadas probablemente por monges falantes natibos desta lhéngua. Assi, heirdou de la basca l sou sistema fonológico i buona parte de la sue antroponímia (Garcia, Sancho, Jimeno) i anclusibamente ne l poema de l Mio Cid i nas obras de Gonzalo de Berceo<ref>Ua de las sues personanges, D. Bildur, carrega un nome euskérico, "''miedo''" ([[miedo]]).</ref> alguas de las sues personaiges ampregan spressones bascas.
De qualquiera forma, la zona ampeçou a ser alcançada puls reis de las Astúrias a partir de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]] que, cula ajuda de ls sous bassalos [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]] i [[Diego Rodrígueç Porcelos]] repoboórun la [[Amaya|Peñla de Amaya]] i fundórun la cidade de [[Burgos]].
[[Fexeiro:Amaya-plano.jpg|left|300px|thumb|Praino arqueológico de [[Amaya|Peñla Amaya]]. L poboado i l castielho son de ourige mediebal, i neilhes passou probablemente muitas temporadas [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo de Castielha]], l purmeiro [[cunde de Castielha]].]]
Ls purmeiros abanços seneficatibos a partir de la Cordilheira Cantábrica an direçon a la Meseta fúrun protagonizados puls ''[[Foramontano]]s'', nome cul qual se zeignan ls quelonos que abandonában ls territórios montanhosos de l Norte i se dirigian an direçon al Sul: uas bezes la colonizaçon daba-se por einiciatiba de la pequeinha nobreza i mosteiros i, noutras ocasiones, debian-se a migraçones de amplos grupos de parentesco, nun mobimiento nun mui defrente al que ls [[Badinienses]] rializórun ne ls purmeiros seclos de la nuossa era. Durante l reinado de Afonso II, fúrun acupadas la region de Campo, l território de las fuontes de l Ebro, bien cumo las zonas mais setentrionales de la bacie de l Douro. Este era un território defícel de colonizar, dado que l flanco ouriental de l reino era çtintamente mais çprotegido: las ''[[razie]]s'' an direçon a la Galiza i Lhion tenerien que atrabessar l Deserto de l Douro, un lhugar pouco propício pa l aprobisionamiento de las tropas, i, por esso, las sues bases situában-se an [[Toledo]], [[Coria]] [[Talamanca]] i [[Coimbra]], poboaçones que çtában de mais de 400 quilómetros de ls sous oubjetibos. Assi i todo, la zona de La Rioja, relatibamente poboada, ancontraba-se ne l poder dua poderosa família de senhores lhocales, ls [[Vanu Qasi]], i era atrabessada por ua [[strada romana]] que passaba por Amaya i chegaba até Astorga. Esta mesma strada yá tenerie sido outelizada por Lheobigildo durante las sues campanhas contra ls Cantabros ne l anho [[574]] i por Muza, durante la sue [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica|stensa ouparaçon de cunquista]] lhebada a cabo ne ls anhos [[712]]-[[714]].
L rei [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] rializou ua tentatiba de colonizaçon i fortificaçon de la cidade de [[León (Spanha)|Lion]], ambora frustrada por ua ''razie'' muçulmana. Inda assi, l sou sucessor, Ourdonho, aprobeitou l crecente poderio melitar asturiano, bien cumo ls porblemas anternos de l [[Emirado de Córdoba|Emirado]], para stablecer i fortificar praças stratégicas na bacie de l Douro. [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]], purmeiro [[Conde de Castielha]] (anstituído por Ourdonho I) repobou Peñla de Amaya, assegurando la persença asturiana na borda dreita de l riu Ebro.
L sou sucessor, [[Diego Rodrígueç Porcelos]], procediu, yá an tiempos de Afonso III, a ua política inda mais spansiba: fixa la frunteira ouriental de l cundado ne l [[riu Arlanzón]] i [[Montes de Oca]]<ref>Desta época, refree-se un coincido remanse que cuntaba: (trad.)''Era anton Castielha un pequeinho lhugareijo, i tenie ls Montes de Oca cumo marco (lhemite).''</ref>. Atiradeira [[Burgos]] i arrebata ls muçulmanos de alguas fortalezas frunteiriças, cumo [[Pancorbo]], que serbian de base para las ''razies'' cun que ls emires de Córdoba assolában estas comarcas. Para proteger la frunteira ouriental de l Reino de las Astúrias, tubírun que custruir-se ua panóplia de castielhos, dende adbindo l nome de la region: [[Region stórica de Castielha|Castielha]]<ref>La purmeira mençon deste chamadeiro ancontra-se nua doaçon feita pul abade Bitulo i outorizada pul notário Lhope, ne l anho [[800]]: "''...eit S. Martini, quien sub subbicionen Mene manibus nostris fundabimus ipsan basilican in cibitate de Area Patriniani in territorio Castelle...".''</ref>.
Nas décadas seguintes a la muorte de Diego Porcelos, outros nobres cumo [[Bela Jiméneç]], [[cunde de Álaba]], ó [[Nuñl Amplacheñeç]], [[cunde de Castielha]], prosseguiran ne l abanço asturiano an direçon al Sul, alcançando l bal de l Douro ne ls percípios de l [[seclo X]]. Procediu-se a la acupaçon de la cidade de [[Osma]] i a la penetraçon na region de [[Sepúlbeda]]. Todas estas tierras, pertencentes al bal alto de l [[riu Douro]], stubírun habitadas puls [[Celtíberos]] i puls [[Arébacos]], i neilhas se anclabában poboaçones de renome, cumo ''Numantie'' (çtruída pulas tropas de [[Cipion]]), i ''Uxama'' (Osma), que, segundo todos ls andícios, permaneciu poboada inda depuis de la cunquista islámica. La carta de Veato la Etério, [[bispo de Osma]], demunstra que, ne ls finales de l [[seclo VIII]], esta cidade cunserbaba anclusibamente la sue sede eipiscopal. L filólogo spanhol [[Rafael Lhapesa]] spone na sue obra «''Las lhénguas circumbizinhas''» la sue tese de que l castelhano falado an Soria, bien cumo l de la zona de Montes de Oca, tenerie un sustrato moçárabe, l que parecie dar argumientos als que afirman que houbo cuntinidade demográfica i cultural an detreminadas zonas de la bacie de l Douro.
=== Ls territórios de ls Bascones ===
Ne ls percípios de la era crestiana, ls territórios de la depresson basca stában poboados fundamentalmente por trés pobos çtintos: ls [[Bárdulos]], ls [[Caristios]] i ls [[Outrígones]]. Alguns outores, cumo l lhenguista [[Koldo Mitxelena]], cunsidírun que estes pobos falarian ua lhéngua antepassada de l basco atual.
Por outro lhado, outros storiadores i filólogos, cumo Claudio Sáncheç Albornoç ó Jurgen Untermann, cunsidírun que la depresson basca (ls antigos ''saltus'' i ''ager basconun'') fui colonizada tardiamente ne ls seclos [[seclo V|V]] i [[seclo VI|VI]] pulas gientes procedentes de la [[Aquitánia]]. Neste sentido, çtaca-se l fato de que tanto l ''ager'' cumo l ''saltus basconun'' stában perfundamente romanizados, i que se preserbou até als dies de hoije toponímia andoeuropeia nun basca (Deba, Durango), nas atuales porbíncias bascas. La yá citada spanson de l euskera mediebal, bien cumo la ineisisténcia de eipigrafie protobasca fura de l território aquitano, parecerian ser argumientos de peso nesse sentido (cumo dado curjidoso, ne l solo sítio adonde se cunhában monedas na Nabarra, an [[Barscunes]], ouserba-se que la moneda fura cunhada an [[eibérico|léngua eibérica]]) . Se cierto ye que ne l sítio arqueológico de [[Iruñla-Beleia]] se ancontrórun anscriçones an lhéngua basca, ouserba-se mas que estas son relatibamente tardies, de ls seclos III la V i, segundo alguns outores, nun ambalidarian la tese de la basconizaçon tardie de la depresson basca, mas solo la adiantarian por dous ó trés seclos.
[[Fexeiro:Cellorigo.La.Rioja.España.jpg|250px|thumb|right|Vista de [[Cellorigo]], adonde se ancontraba la fortaleza inexpugnable de l [[cunde de Álaba]], [[Bela Jiméneç]].]]
De qualquiera forma, berifica-se que la lhéngua basca nunca se stendiu para alhá de l [[riu Nerbión]], na época de la Monarquia Asturiana. Nesses tiempos, ls Bascones de l territórios mais oucidentales quedórun na órbita asturiana durante ls reinados de ls reis Afonso I i Fruela. L segundo casou cun ua alabessa, Munia, que le darie un filho, l feturo rei Afonso II. Durante l reinado de Mauregato, l moço príncepe Afonso fui fuorçado a refugiar-se, cun ls sous parientes maternos, na zona de [[Álaba]], até que por fin, passado la muorte de Bermudo I, pudo ascender definitibamente al trono asturiano. La custituiçon de l [[Cundado de Álaba]] remonta a la reblion de l conde Eiglyón contra l rei Afonso III. Depuis de sufocar la reblion, l monarca nomeou un nobre lheal a la sue causa, [[Bela Jiméneç]], cumo Conde de Álaba. Este amprendedor rebelou-se de amportança fundamental para la repoboaçon i fortificaçon de Castielha, specialmente na defesa de [[Cellorigo]], ne l anho [[882]], contra las tropas de [[Almundir]] de [[Emir de Córdoba|Córdoba]]. L Cundado de Álaba stendia-se por todos ls territórios de la [[porbíncia de Álaba|porbíncia homónima]]<ref>Esta anformaçon deduç-se de la seguinte passaige de la [[Crónica de Afonso III]]: ''"Alabanque, Biscai, Alaone eit Urdunia, la suis reperitur senper esse possessas, sicut Pampilonia, Degius st atque Berroza"''</ref>, cun scepçon de la Tierra de Ayala, que solo serie antegrada ne l território ne l [[seclo XV]], i mui probablemente de l bal de [[Aramayona]]. Por outro lhado, ancluía ls territórios frunteiriços de las atuales porbíncias de [[Porbíncia de Burgos|Burgos]] i [[La Rioja]]. Este cundado susistiu cumo antidade andependiente até a la muorte de Álvaro Herrameliz, passado la qual Álaba passou a formar parte de l domínios de [[Fernán González]].
L cronista biscaio Lhope García de Salazar situa-me ls, nas sues obras ''"Crónicas de Bizcaya"'' (de l anho 1454) i ''"Bienandanzas i fortunas"'' (1471), l nacimiento de l [[senhorio de Biscaia]] nesta época. Ende se menciona la eisisténcia dun heirói fundador, Jaun Zuría, de teç branca i pelos ruibos, que criou l senhorio na sequéncia de la sue bitória subre las tropas asturianas na lhendária [[batailha de Arrigorriaga]] (anho [[840]]). Inda assi, la falta de documentaçon la este respeito deixa todas las questones an terreno speculatibo: aqueilho que custatan las crónicas cuntemporáneas ye solo que Afonso III fui bien sucedido frente a ua reblion de Bascones.
== Cultura i sociadade ==
L reino tenie ua eiquenomie de susisténcia puramente agrícola i pecuária, eminentemente rural, cun Obiedo cumo solo núcleo ourbano na atual Astúrias. Inda assi, habie ua série de cidades amportantes nas outras partes de l reino, cumo [[Braga]], [[Lugo]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], i [[Çamora]]. La sociadade, nun purmeiro momiento de l tipo eigualitário, fui-se [[feudalismo|feudalizando]] progressibamente, subretodo cula chegada de gientes [[moçárabe]]s de cultura bisigoda. Paradoxalmente, este pobo fui crestianizando l reino, que einicialmente assentaba nua zona de dibersos eilemientos pagones (la [[eigreija de Santa Cruç]], an [[Cangas de Onís]], purmeiro bruxedo arquitetónico, stá custruída subre un [[dólmen]]).
Ambora se cunsidere tradecionalmente que la atibidade cultural tenga sido mui scassa, ls trabalhos de Beato, l acróstico dedicado la Silo, las custruçones pré-románicas, etc., ampelen la que este punto de bista se steia alterando.
La ourganizaçon territorial staba lhigada la ''comtes'', que stában al mando de las partes mais afastadas, stando l núcleo einicial astur sob mandato direto de l rei. La strutura de la corte, l ''oufício palatino'', era mui mais simples que l de l Bisigodos.
== Arte sturiana ==
L '''pré-románico sturiano''' ye ua arte anglobada drento de l [[Arte pré-románica|pré-románico]] i que se lhocaliza na [[Península Eibérica]] adjacente al [[Mar Cantábrico]], lhibre de la acupaçon muçulmana ne l final de l [[seclo VIII]] (depuis de la derrota de [[Guadalete]] i posterior ambason [[Sarracenos|sarracena]] i até ampeços de l [[seclo X]], an que ye absorbida pula arte románica benida de [[Fráncia]].
[[Fexeiro:SanSalvadorValdedios-1.jpg|thumb|right|250px|Eimaige de [[San Salbador de Baldediós]].
La natureza frondosa i la çtáncia de l mundo de ls homes fazien de ls bales asturianos un lhugar eideal pa l recolhimiento, la ouraçon, i l ancontro cul debino. La proliferaçon de chamadeiros cumo Baldediós ó Ribera Sacra faç refréncia àqueles tiempos an que comarcas anteiras fúrun colonizadas por mosteiros.]]
Ls monumientos de [[arte pré-románica]] nas Astúrias son spoentes de la pequeinha ceblizaçon que se iba fraugando na region cantábrica. Neste sentido, la arte asturiana ye, junto cula [[Catalunha|catalana]], ua de las percipales refréncias de l pré-románico na Spanha; se bien que, nesta redadeira, las anfluéncias [[Lombardia|lombardas]] son eibidentes, na arte pré-románica asturiana faç-se sentir, subretodo, la anfluéncia [[arte carolíngie|carolíngie]].
Inda assi, anque que, tradecionalmente, se fússen {{NT|subrayando|acentuando}} ls bínclos antre l stilo asturiano i l bisigótico, alguns outores nun deixan de salientar l fato de que probablemente buona parte de las sues caratelísticas deriben de la [[arte romana]] i [[arte paleocristana|paleocristana]] de ls quales eisisten alguns spoentes an território asturiano. Tamien hai ciertas anfluéncias outótones, puramente ''astures'' i, neste sentido, nalguns monumientos pré-románicos, cumo [[San Miguel de Lhillo]], puoden ouserbar-se medalhones adonde surge grabados motibos pagones cumo la ''heixapétala'' ó la spiral solar, que inda hoije se ampregan para decorar ls {{NT|hórreos|spigueiros}} asturianos.
== Religiosidade i spiritualidade ne l Reino de las Stúrias ==
=== Restos de l paganismo celta i megalítico ===
{{Artigos percipales|[[Paraísos celtas]], [[mitologie asturiana]]}}
{| width="100%"
|-
| align="left" | {{quote2|La Xana<ref>La [[Xana (mitologie)|Xana]] ye ua de las personaiges mais coincidas de la [[mitologie asturiana|mitologie lheonesa i asturiana]]. Ye ua pequeinha diusa de grande beleza (un paralelo cun las [[fada]]s) que habita an zonas de augas puras i cristalinas (''auga biba'')</ref> galante i formosa<br />coronada de pérolas de ourbalheira,<br />bestida de galas de Maio<br />i calçada de pétalas de rosa<br />|(trad.) ''Nel i Flor'', Pin de Pría<ref name="poemaast">an [[lhéngua asturiana|asturiano]].</ref>}}
|-
| align="right" |{{quote2|Cheguei a la tua hai tierra dous mil anhos<br />pus antes passeaba-me por cima de las streilhas<br />i al ancontrar-me nua ilha de stranhos<br />alguien se decidiu a seguir-me las pegadas.<br />|(trad.) ''El Cuintu la Xana'', Francisco Gonzáleç Prieto<ref name="poemaast" />}}
|}
Ambora ls purmeiros testemunhos crestianos nas Astúrias daten de l [[seclo V]]<ref>Lhápides de ''Dobidena'', ''Magnentie'' i ''Norenus'', todas eilhas atualmente ne l [[Museu Arqueológico de Obiedo]].</ref>, la berdadeira progresson de l cristandade na region solo tubo lhugar a partir de meados de l [[seclo VI]], quando to ua série de monges, cumo [[Toríbio de Lhiébana]] i outros monges pertencentes a la Orde de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], se fúrun assentando an territórios de la cordilheira cantábrica, ampeçando la predicaçon de la doutrina crestiana antre ls lhocales.
La crestianizaçon de las Astúrias abançou de maneira mui lhenta, podendo-se mesmo afirmar que jamales se ampós subre las [[mitologie asturiana|antigas dibindades]]. Tal cumo sucediu an muitos outros lhugares (ambora ende, talbeç, an maior medida), estas perdurórun nas fés populares, coeisistindo sincreticamente cula nuoba religion. Ye neste cuntesto que [[Martico de Dume|San Martico de Braga]] reprendia, na sue obra ''De corretione rusticorun'', ls camponeses de la [[Galécia]] pul sou apego als cultos pagones:
[[Fexeiro:Rio cares deva.JPG|thumb|250px|left|L [[Riu Deba]], que ne l sou auge stubo cunsagrado a la [[Deba|diusa pagana homónima]].]]
:«''Muitos demónios de l [NT: que fúrun] spulsos de l cielo presiden ne l mar, ne ls rius, nas fuontes ó nas selbas i se fázen adorar puls eignorantes cumo diuses. A eilhes fázen sacrifícios: ne l mar ambocan [[Netuno]]; ne ls rius, las [[Lámia]]s; nas fuontes, las [[Ninfa]]s; nas selbas, las [[Diana]]s.<ref>An [[Lhéngua lhatina|lhatin]]: ''"Eit in mare quiden Netunun appellant, in fluminibus Lhamias, in fontibus Nymphas, in silbis Dianas, quae omnia maligni daemones eit spiritus nequan sunt, qui homines anfideles, qui signaclo crucis nesciunt se munire, nocent eit bexant"''.</ref>''».
L folclorista asturiano [[Custantino Cabal]] fui quien defendiu pula purmeira beç la eisisténcia de parentesco eitimológico - hoije yá giralmente aceite puls filólogos<ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", Oubiedo, 2003, pág. 266 n.12</ref><ref>Ana María Canho, "Eiboluçon stórica de la lhéngua asturiana", seçon de l catálogo de la sposiçon "Orígenes", Obiedo 1993</ref> - antre l bocábulo lhatino ''diana'', que surge ne ls testos de San Martico de Braga, i l asturiano ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]' ', que zeigna la coincida criatura de la [[mitologie asturiana]], l que poderie andicar la eisisténcia de algua cuntinidade antre la antiga religion asturiana i las fés míticas persentes na atualidade nas zonas rurales de las Astúrias. Nun será por acauso que la rieira que brota de l [[santuário de Cobadonga]] inda hoije ye coincida pul nome de la antiga diusa celta [[Deba]], a cujo culto staba cunsagrado l lhugar antes de la sue crestianizaçon. Segundo outros outores<ref>''Toponimia de ourigen andoeuropeu prelatino an Stúrias'', Oubiedo 1980, ISBN 84-00-05572-1</ref>, ''deba'' ye ua palabra celta i andoeuropeia que quier dezir simplesmente ''diusa'', pul que serie possible que las refréncias la este nome ancluíssen outras i çtintas dibindades femininas cumo Nabie ó Briga. De qualquiera forma, ''Deba'' era ua eibocaçon que, segundo la oupinion de storiadores de renome<ref>Rmekjonson</ref><ref>J.M. Gonzáleç y Fernándeç-Ballés, "Storia de Asturias, 2", 1977, pág. III (an sturiano non castelhano)</ref>, etnólogos<ref>Idra Tcha Tch Lague</ref> i filólogos<ref>M. Sebilla, "Toponimia de ourigen prelatino en Asturias", 1980, p.45</ref><ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", 2003, pág. 431</ref>, gozaba de grande statuto na época pré-crestiana, tal cumo l testemunhan chamadeiros cumo ''La Isla de Deba'' (an [[Castrillón]]) ó l poço de Gueyu la Deba ([[Gijón]]). Diç-se inda hoije que, de la purmeira, bénen las rapazas que nacen ne l território de l cunceilho citado. De Gueyu la Deba, que l burmeilho de las sues augas se debe al sangre de ls mouros derrotados na [[batailha de Cobadonga]].
Ne l bal médio de l [[riu Sella]], na zona adonde se ancontra [[Cangas de Onís]], eisistia ua ária [[dólmen|dolménica]] datada de la [[megalitismo|época megalítica]], probablemente de l período [[4000 a.C.|4000]]- [[2000 a.C.]]. Ende, particularmente ne l [[dólmen de Santa Cruç]], se rializában ls rituales funerários de ls xefes tribales de la comarca. Esta prática resistiu a las cunquistas [[Ambason romana de la Península Eibérica|romana]] i [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|bisigótica]], i staba de tal forma anraizada que, inda ne l [[seclo VIII]], l rei [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ende terá sido anterrado, ne l mesmo lhocal adonde repousában ls restos de caudilhos ancestrales. Inda que la crestianizaçon de la region tenga sido patrocinada pula monarquia asturiana (atrabeç de la eidificaçon dua eigreija), cierto ye que inda hoije eisisten lhendas paganas que afirman que l dólmen de Santa Cruç ye habitado por ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]s'' i que a tierra que se strai de l sou tierra ten propiadades curatibas.
[[Fexeiro:Eibe.jpg|right|thumb|250px|L [[Taxus]] repersenta l bínclo de ls asturianos pagones cula Tierra, ls antepassados i la religion antiga.]]
Segundo la lhápide ancontrada ne l túmulo de Fábila, l anterro de l rei fui oufeciado por Asterio, qualificado de ''bate'', palabra lhatina que quier dezir "adebino, profeta", cun [[cognato]]s nas [[léngua celta|lénguas célticas]], cumo l [[gaélico irlandés]] ''oaith'', que zeignaba ls [[bardo]]s que rializában profecies i adebinaçones (por eisemplo, l mago [[Suibhne]], eiquibalente irlandés de [[Merlin]]). Esta treminologie cuntrasta cula que ancontramos ne ls testos crestianos mais quemuns, adonde ye hábito ancontrar refréncias a sacerdotes cumo ''presbyterus'' (de l [[léngua griega|griego]] Πρεσβυτερος, "armano maior"). Neste cuntesto, nun será demales recordar que la crestianizaçon de las Astúrias nó fui necessariamente lhebada a cabo por bias ourtodoxas: l [[Paroquial Suébico]] atribuía la sede de l [[Bretones]] a las paróquias eisistentes ne l território asturiano, pul que ye probable que las primitibas formas de cristandade típico nas Astúrias nun dibergissen mui de las eisistentes nas eigreijas celtas de las [[ilhas británicas]], antre eilhas la [[tonsura]] de ls sous monges que, pulas sues reminiscéncias paganas, fui cundenada pul [[Quarto Cuncílio de Toledo|IV Cuncílio de Toledo]]<ref>Esse instrupício solo ambenta nomes an mirandés</ref>. Hoije an die, inda restan na [[Galiza]] numerosas lhendas relatibas a relegiosos que biajórun por mar an direçon a las cuostas de l [[Paraíso]], cumo por eisemplo [[Amaro|San Amaro]], [[Trezenzonio]] ó [[Ero de Armenteira]]: lhendas que stablecen grande paralelismo cun las stórias de [[Brandon|San Brandon, l Nabegante]], San Maclóbio de Gales ó ls [[Paraísos celtas|''eimramma'' irlandeses]]. Por outro lhado, l cierto ye que l paganismo anfluenciou anclusibamente las práticas de la [[Eigreija Católica]] nas Astúrias: nun era pouco frequente que ls sacerdotes partecipassen ne ls cunjuros para ampedir la chegada de [[Nuberu]] a ua detreminada paróquia, i na figura de l ''freiros'' se cunserban ls redadeiros bruxedos de la poesie mitológica<ref>La Grande Anciclopédia Sturiana, na sue antrada dedicada als ''freiros'' diç-me ls: ''"L freiro era depositário de todas las tradiçones relegiosas i lhendas fantásticas de l paíç; relataba ls sucessos mais stranhos i amberossímeis. Referie que habie bisto Nuberu cunjurando a tormenta zde l alto de l monte, cumo se le anterpunha an sou camino ua alma penada solicitando-le missas ne l sou sufrágio, {{NT|cumo había ancontrado la guestia al pasar próssimo a un cementerio|[...]}}; falaba de ls amanhos de las bruxas i las trabessuras de l trasgos. Rializaba tamien milagres subretodo an fabor daquelas pessonas que habien cuntribuído cun las sues smolas ne l sustento de ls gastos de l sou ermita"''</ref> nas Astúrias tradecional.
L porcesso de crestianizaçon fui fomentado puls reis de Astúrias que, oupostamente als [[Lista de monarcas de Anglaterra|monarcas de la Anglaterra]] pagana (cumo [[Penda de Mércia]]), a la [[Irlanda]] gaélica ([[Cunn Cétchathach|Cunn, l de las Cien Batailhas]]) ó als [[Saxones]] de l [[seclo VIII]] (l duque [[Witikindo]]), nun cimentórun l sou poder subre las tradiçones relegiosas andígenas, mas si tomando ls sous mitos fundacionales a partir de ls testos de las [[Sagradas Scrituras]] crestianas (particularmente de l [[Apocalipse]], i de ls lhibros proféticos de [[Ezequiel]] i [[Daniel]]) i de ls testos de ls Padres de la Eigreija, cumo beremos na seçon seguinte.
=== Religiosidade crestiana: Milenarismo i culto jacobiu ===
{{Artigos percipales|[[Beato de Lhiébana]], [[Crónica Profética]], [[Milenarismo]], [[Camino de Santiago]]}}
{{quote2|I haberá senhales ne l sol, na lhuna i nas streilhas, i na tierra, angústia de las gientes, perplexas pul strondo de l mar i de las óndias [...] i anton bereis regressar l Filho de l Home nua nubre cun grande poder i glória|Lc, 21:25-27}}
Durante ls reinados de [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Mauregato de las Astúrias|Mauregato]] stablecírun-se las bases de la cultura de l Reino de las Astúrias i de la Spánia crestiana de la [[Alta Eidade Média]]. Neste período aparentemente calmo, ne l qual ls reis de las Astúrias se submetírun als caprichos de l [[Emirado de Córdoba|emires de Córdoba]], bibiu [[Beato de Lhiébana]], que ye probablemente la maior figura anteletual de l Reino de las Astúrias, i cuja obra marcou inegablemente la cultura crestiana de la [[Recunquista]].
[[Fexeiro:ApocalypseStSeverFolios45v46rWorldMap.jpg|thumb|300px|right|[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]]. Defrentemente de l que sucede na cartografie moderna, l mapa nun stá ourientado la Norte, mas si la Ouriente. Diç-se, por esso, que stá ''ourientado'' (i dende adbén la palabra).]]
Beato biu-se diretamente ambolbido na quezila [[adopcionismo|adopcionista]], ne l teta de la qual cumbatiu afincadamente contra [[Eilipando]], [[bispo de Toledo]]. Ls adopcionistas defendian que Jasus Cristo tenerie nacido home i que solo passado la muorte i ressurreiçon fui aporfilhado pul Pai, adquirindo la qualidade debina. L adopcionismo tenie raízes ne l [[arianismo]], que negaba la dibindade de Cristo, i ne l paganismo greco-romano, adonde custában alguns eisemplos de heiróis, cumo [[Hércules]], que depuis de la muorte alcançórun la [[apoteose]]. Nun se çcarta, mas, la anfluéncia muçulmana ne l aparecimiento de l adopcionismo, bisto que anclusibamente Eilipando fui ampuosto ne l sou cargo pulas outoridades muçulmanas, cuja religion negaba la dibindade de Jasus, que era cunsidrado profeta mas nun Filho de Dius. Nun oustante, la heiresie adopcionista fui cumbatida por Beato a partir de l sou [[mosteiro de Santo Toríbio de Lhiébana]], a la par que defendia la andependéncia de la eigreija asturiana relatibamente a la de Toledo, streitando laços cun Roma i cul [[Ampério Carolíngio]]: Beato recebiu apoio na sue lhuita contra la eigreija toledana pul Papa, bien cumo por [[Alcuíno de Iorque]], un ampenhado académico anglo-saxon de [[Aachen|Aquisgron]], cun quien cultibou ua grande amisade.
[[Fexeiro:B Valladolid 120.jpg|thumb|200px|left|'''El Ángel de la Quinta Trompeta''': "''I l quinto anjo tocou la sue trompeta, i bi streilhas caer de l cielo an direçon a a tierra i a el le fúrun antregues las chabes de l abismo''" (Apocalipse, 9.1)]]
La obra de maior trascendéncia criada por Beato fúrun ls sous ''Comentairos al Apocalipse'', copiados para manuscritos ne ls seclos posteriores (giralmente chamados [[Veatos]]) i de ls quales l scritor eitaliano [[Umberto Retombo]] chegou a afirmar: "''Las sues faustosas eimaiges dórun lhugar al maior acuntecimiento iconográfico de la stória de la houmanidade''"<ref>La estas obras Umberto Retombo dedicou ua de las sues monografies, ''Beato di Lhiebana'' (1976)</ref>. Neilhes, Beato spone ua anterpretaçon pessonal de l relato apocalítico, cumplementada cun citaçones de l [[Antigo Testamiento]] i de ls Pais de la Eigreija, todo esto acumpanhado de magistrales eilustraçones.
[[Fexeiro:B Facundus 224vdét.jpg|thumb|200px|right|"''A mulhier staba bestida de púrpura i scarlate, resplandecie de ouro, piedras preciosas i pérolas; lhebaba na mano ua copa de ouro chena de abominaçones, i tamien las ampurezas de la sue prostituiçon i, delantre, un nome scrito - un mistério -: «La '''Grande Babilónia''', mai de las rameiras i de las abominaçones de la tierra''»". (Apocalipse, 17.4-5)]]
[[Fexeiro:B Facundus 186v.jpg|thumb|200px|right|"''Un grande senhal apareciu ne l cielo: '''Ua mulhier, bestida de Sol''', cula lhuna la sous pies, i ua corona de duoze streilhas subre la cabeça; stá prenha i grita cun las delores de parto i cul tormiento de dar a la luç. I apareciu outro senhal ne l cielo: '''un grande Dragon burmeilho, cun siete cabeças i dieç cornos''' i, subre las sues cabeças, siete diademas''". (Apocalipse, 12.1)]]
[[Fexeiro:B Pierpont 112.jpg|thumb|200px|left|'''La abiertura de l Sexo Selo''': "''I bi cumo se abria l sesto selo, i dou-se un einorme terramoto, i l sol tornou-se negro cumo l [[cilício]]''(NT: tecido)'', i la lhuna tornou-se to quelor de sangre''" (Apocalipse, 6,12)]]
[[Fexeiro:B Facundus 6v.jpg|thumb|200px|left|"''You sou '''l Alfa i l Omega''', l percípio i l fin, diç l Senhor Dius, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''" (Apocalipse, 1.8)]]
[[Fexeiro:B Facundus 240.jpg|thumb|200px|right|"''Anton bi l cielo abierto, i habie un '''cabalho branco''': quien l monta chama-se «Fiel» i «Beras»; i julga i cumbate cun justícia. L sous uolhos, chama de fuogo; subre la cabeça, muitos diademas; lheba scrito un nome que solo el conhece; beste un manto ampapado an sangre i l sou nome ye: La Palabra de Dius''". (Apocalipse, 19.11)]]
Ne ls ''Comentairos'' daba-se ua nuoba anterpretaçon als simblos de l [[Apocalipse]]: [[Babilónia]] yá nun repersentaba la [[Stória de Roma|cidade de Roma]], mas si [[Córdoba]], sede de ls emires de l [[Al-Andalus]]; la [[Béstia]], antigo simblo de l [[Ampério Romano]], ancarnaba agora l ambasor islámico que amenaçaba çtruir la cristandade oucidental i que nessa época atribulaba cun las sues frequentes ''[[razie]]s'' ls territórios de l Reino de las Astúrias.
Ne l prólogo al segundo lhibro desta obra ancontra-se un de l ''[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana|Mapa Mundi]]' ' mais coincidos de la cultura alto-mediebal ouropeia. L oubjetibo deste mapa nun era la repersentaçon geográfica de l mundo, mas si serbir cumo eilustraçon de la [[diáspora]] eibangelizadora de l Apóstolos durante las purmeiras décadas de l cristandade. Para cunfecioná-lo, Beato baseou-se ne ls dados proporcionados por [[Isidoro de Sebilha|San Isidoro de Sebilha]], [[Ptolomiu]], i nas [[Sagradas Scrituras]]. L mundo surge repersentado cumo un disco de tierra rodeado pul Ouceano, que se debide an trés partes: Ásia (semicírclo superior), Ouropa (quadrante anferior squerdo) i África (quadrante anferior dreito). L [[Mar Mediterráneo|Mar Mediterránico]] (Ouropa-África), l [[Riu Nilo]] (África-Ásia) i l [[Mar Eigeu]] i l [[Bósforo]] (Ouropa-Ásia) separában las massas cuntinentales.
Beato staba cumbencido de la eiminéncia de la chegada de l Fin de l Tiempos, que benerien precedidos pul reinado de l [[Anticristo]], cujo ampério durarie 1290 anhos. Baseando-se ne l squema proposto por [[Agostico de Heipona|Santo Agostico]] na sue obra [[Cidade de Dius]], l criador de l ''Comentairos'' cunsidraba que la stória de l mundo se struturaba an seis eidades: las cinco purmeiras stendian-se antre la criaçon de [[Adon]] i la crucificaçon de Jasus Cristo, anquanto que la sesta, posterior la Cristo i cuntemporánea als nuossos dies, deberie culminar cul zamcadeamiento de ls eibentos profetizados pul Apocalipse.
Ls mobimientos de caráter milenarista éran quemuns na Ouropa de anton: Ne l período 760-780 porduziran-se nas [[Gálias]] to ua série de fenómenos astrales que porbocórun l pánico na populaçon; un monge bisionário, João, antebiu la chegada de l Fin de l Mundo yá ne l reinado de [[Carlos Magno]]. Surge inda neste período l [[Apocalipse de Daniel]], un testo scrito an [[Aramaico|léngua síria]] durante l reinado de la amperatriç [[Irene de Bizáncio|Irene]] an Bizáncio ne l qual se profetizában to ua série de guerras antre árabes, bizantinos i pobos de l Norte, que finalizarian cula chegada de l Anticristo.
Para Beato, ls acuntecimientos que ocorrian na Spánia (l domínio islámico, la heiresie adopcionista, la progressiba assimilaçon de l moçárabes) éran senhales que andicában la prossimidade de l auge apocalítico. Segundo relata Eilipando na sue ''Carta de ls bispos de Spania als sous armanos de la Gália'', l abade de Santo Toríbio chegou a anunciar als sous paisanos de Lhiébana la chegada de l Fin de l Mundo para la Páscoa de l anho 800: na béspera desse die, cientos de aldeanos agrupórun-se al redror de l Mosteiro de Santo Toríbio, sperando - aterrados - l prodígio. Ende quedórun durante quaije die i meio an ayuno até que un deilhes, de nome Ourdonho, sclamou: "''Comamos i bebamos, para se chegar l fin de l mundo stéiamos fartos!''".
Las bisones proféticas i milenaristas de Beato de Lhiébana tubírun ua anfluéncia marcante ne l zambolbimiento de l Reino de las Astúrias: La [[Crónica Profética]], redigida por buolta de [[década de 880|880]], antebé la capitulaçon de l [[Emirado de Córdoba]] i la cunquista i redençon de to la Spánia pul rei [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]]. Desta forma, l ícone de la [[Cruç de la Bitória]], que acabou por se cumberter ne l amblema de l Reino de las Astúrias, debe la sue ourige a ua passaige de l Apocalipse an que [[San João Eibangelista|San João]] ten la seguinte bison de la [[segunda benida de Cristo]]: Bé Jasus Cristo sentado majestosamente acumpanhado de nubres i afirmando "''You sou l Alfa i l Omega, l percípio i l fin, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''"<ref>Apocalipse, 1.8</ref>. L uso de l [[lábaro]] remonta als tiempos de [[Custantino I|Custantino, l Grande]], que l ampregou durante la célebre [[batailha de la Puonte Mílbio]]. Nun oustante, nas Astúrias, l uso de la Cruç de la Bitória adquiriu statuto de beneraçon. An quaije todas las eigreijas pré-románicas surge grabado este ícone<ref>[http://www.eiducastur.princast.s/asturias/spacio/150recursos/recursos/eimagenes/47.jpg La Cruç de la Bitória grabada an piedra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.comarcabaqueira .com/scrits/museoprerromanico.asp Museu Pré-románico de San Martín (Salas)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, por bezes acumpanhado de la spresson "''Hoc signo tuetur pius, in hoc signo bincitur inimicus''"<ref>Cun este simblo se protege l pio, cun este simblo ye bencido l einimigo''</ref> que se tornarie ne l lhema de ls monarcas asturianos.
Outro de ls lhegados sprituales de l Reino de las Astúrias fui l aparecimiento dua de las bias de trasmisson cultural mais fascinantes de la Ouropa: l [[Camino de Santiago]]. L purmeiro testo que faç refréncia a la predicaçon de [[Santiago Maior]] ye l ''Brebiário de l Apóstolos'', testo de l [[seclo VI]] que refree un lhugar chamado ''Aca Marmárica'' cumo l sou lhugar de çcanso definitibo. San Isidoro de Sebilha ansistiu nesta mesma eideia ne l sou tratado ''De ortu eit oubitu patriun''. Seclo i meio depuis, yá ne l tiempo de l reinado de Mauregato, fui cumpuosto l hino ''L Dei Berbun'', ne l qual se qualifica l apóstolo de "''áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional''"<ref>"''Oh berdadeiramente dino i mais Santo Apóstolo que refulge cumo áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional, eibitando la peste, sei de l cielo salbaçon, afasta todas las anfermidades, calamidades i crime. Mostra-te piedoso, protegendo l ganado a ti ancomendado, sei manso pastor pa l rei, l clero i l pobo, que cun tua ajuda çfrutemos de ls gozos de l Alto, que ne ls rebistamos de la glória de l reino cunquistado, que por ti ne ls lhibremos de l anferno eiterno''".</ref>, i se faç refréncia a la sue predicaçon na Península durante las purmeiras décadas de l cristandade<ref>Alguns outores atribuen l hino citado la Beato, ambora seia cuntroberso.</ref>.
Mas serie solo ne l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] quando, zde la Galiza, chegórun amboras dua acuntecimiento prodigioso: na diocese de [[Eirie Flabie]] (poboaçon próssima de [[Padrón]], na Galiza) un ermita chamado Pelágio tenerie assistido durante bárias nuites sucessibas resplendores misteriosos subre l bosque de Lhibredón. Cançones de anjos acumpanhában l beile de lhuzes. Ampressionado por este fenómeno, Pelágio ancontrou-se cul bispo de Eirie Flabie, Teodomiro, que acudiu àquele lhugar cul sou séquito. Ne l meio de l bosque ancontrórun un sepulcro de piedra cun trés cuorpos, que fúrun eidantificados cumo sendo de l apóstolo [[Santiago Maior]] i sous dous çcípulos, Teodoro i Atanásio. Segundo la lhenda, l rei Afonso fui l purmeiro peregrino la çlocar-se a ber l apóstolo: durante las nuites que passou ne l trajeto, fui guiado pul curso de la [[Bie Lhátea]], que a partir desse momiento tomarie l nome popular de ''Camino de Santiago''.
Ls rumores subre la tumba de Santiago acarretou un éxito político sustancial pa l Reino de las Astúrias: Spánia poderie reclamar para si la honra de albergar ls restos dun de l apóstolos de Jasus Cristo, un galardon solo cumpartido cula Ásia (cuncretamente Éfeso), adonde repousaba l cuorpo de [[San João Eibangelista|San João]], i cun Roma, adonde fúrun anterrados ls restos mortales de [[San Pedro]] i [[Paulo de Tarso|San Paulo]]. A partir desse momiento, [[Santiago de Cumpostela]] cumbertirieb-se, junto cun [[Roma]] i [[Jarusalen]], nua de las trés cidades santas de la Cristandade. A la cunta de ls Caminos de Santiago entrórun na Península Eibérica multidones de anfluéncias procedentes de la Ouropa central durante ls seclos seguintes, zde ls stilos [[stilo gótico|gótico]] i [[estilo románico|románico]] a la [[trobadorismo|troba probençal]].
Nun oustante, la stória al redror de la ''çcubierta'' de ls restos mortales de l apóstolo deixou ciertos aspetos enigmáticos. La sepultura fui ancontrada nun lhugar que yá era coincido cumo [[necrópole]] zde l [[Vaixo Ampério]], pul que ye possible que se tratasse de ls restos dun notable de la zona: l storiador británico Heinry Chadwick lhançou la heipótese que eidantifica l sarcófago ancontrado an Cumpostela cun las relíquias de Prisciliano. Outros outores, cumo Custantino Cabal, rialçan que muitos lhugares na Galiza, cumo Pico Sacro, la Piedra de la Barca ([[Muxía]]) ó San Andrés de Teixido, éran oubjetibo de peregrinaçones de fiéis pagones, que cunsiderában aqueilhes lhugares, eidantificados cul Fin de l Mundo, cumo puortas de antrada pa l [[Paraísos celtas|Outro Mundo]]. Cula çcubierta de l túmulo de Santiago, antensificou-se la progressiba crestianizaçon nestas rotas de peregrinaçon.
=== Mitos i lhendas ===
[[Fexeiro:ErcinaLake.JPG|thumb|250px|left|Lhago de Ercina. Segundo la lhenda, neste lhugar se arguia ua aldé ó mesmo - quien sabe - ua cidade que fui çtruída por un dilúbio debino.]]
Bisto que las Crónicas de l Reino de las Astúrias fúrun redigidas seclo i meio depuis de la [[batailha de Cobadonga]], quedan por çcortinar muitas de las facetas de ls purmeiros reis de Astúrias, abandonadas al nebuloso território de l mito i de la lhenda.
Se bien que la storicidade de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]] ye andiscutible, an torno de la sue figura se teciu ua multitude de tradiçones i relatos. Un deilhes afirma que antes de la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica]] terá ido an peregrinaçon la Jarusalen, la cidade santa de la Cristandade.
Inda assi, afirma-se que la [[Cruç de la Vitória]] fui formada por un centeilha que, al caer subre un carbalho, talhou la sue figura ne l tronco<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç, "''Simbologie mágico-tradicional''", pág. 147</ref>. Neste mito antrelaçan-se tamien dous eilemientos de amportança fundamental na tradiçon asturiana: por un lhado, l ''centeilha'', simblo de l antigo dius asturiano Taranis i que, na mitologie asturiana, ye fraugado pul Ñuberu, senhor de las nubres, de la chuba i de l bentos. Por outro lhado, l ''carbalho'' era l simblo de la rialeza asturiana, tal cumo testemunhan graburas an piedra cumo ls de la [[Eigreija de Abamia]], ne ls quales surge fuolhas dessa spece arbórea.
[[Fexeiro:Kyffhaeuser Tilleda.jpg|thumb|250px|right|Eimaige de l Kyffhäuser, na [[Almanha]], adonde, dun modo similar al de Fruela i Bernardo de l Cárpio, lhanguesce l amperador [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico Barbarossa]], rodeado de ls sous cabalheiros i nanos.]]
Para alhá desso, la zona de [[Cobadonga]] fui sendo pródiga an relatos assombrosos, cumo l que se afirma que, subre l lhugar que hoije acupan ls lhagos de Enol i de la Ercina, se alçaba un poboado de pastores que fui bejitado pula Birge quien, çfarçada de peregrina, pediu quemido i habitaçon pulas casas de l poboado. An todas eilhas terá sido rejeitada bruscamente, ancontrando refúgio solo na houmilde moradie dun pastor, que carinhosamente cumpartiu culha todo l que possuía. Cumo castigo ante la inospitalidade de l habitantes, la poboaçon fui arrasada por un dilúbio debino, zaparecendo para siempre, a la scepçon de la choça de l pastor. A la sue frente, a misteriosa hóspede chorou i, las lhágrimas caindo ne l tierra, cumbertírun-se an pequeinhas i marabilhosas flores. I fui ende que l pastor se dou cunta que la debina peregrina era la Birge.
Este ye un mito pan-céltico que se ancontra repersentado an numerosas stórias de outros países de l Arco Atlántico, cumo aqueilha que afirma que na lhagona de Antela (Galiza) se ancontran ls restos de la antiga cidade de [[Antioquia]], arrasada de l mapa por un dilúbio noturno cumo castigo pula bida pecaminosa de ls sous habitantes. Inda hoije ye possible oubir durante la Nuite de San João las badaladas de la eigreija de la cidade, bien cumo l cantar de l galhos. De l outro lhado de l golfo de Biscaia, na Bretanha, susisten tradiçones relatibas a la cidade de Ker-Ys, que se situaba ne ls territórios de la baía de Douarneneç, roubados al mar i protegidos por un poderoso dique. La filha de l rei de la cidade, Dahud, antregou las chabes de l dique a un demónio çfarçado de príncepe, permitindo la este inundar la cidade.
[[Fexeiro:Folio 103v - Hezekiah's Canticle.jpg|thumb|200px|left|Eilustraçon de l Canto de Ezequias straída de la obra [[Las Trés Mui Ricas Horas de l Duque de Berry]]. Era frequente ls reis asturianos tomáren cumo modelo ls monarcas judius de l Antigo Testamiento.]]
Mas tamien eisisten mitos al redror de la monarquia asturiana que se mesclan cula tradiçon judaica i crestiana: la [[Crónica Sebastianense]] narra que, quando faleciu l rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], dou-se an Cangas de Onís un acuntecimiento straordinário. Anquanto ls notables belában l sou cadáber na corte, oubian-se cánticos celhestriales de anjos. Entoában l seguinte testo de Isaías que por senhal era outelizado na [[liturgie spánica]] durante la Bigília de l Sábado de Glória:
{{quote2|{{NT|Yo dije: En el medio de mis días iré á las puertas del sepulcro: Pribado soy del resto de mis lañls.<br /> Dije: Ne l beré al señor en a tierra de los que biben: Ya ne l beré malas hombre cun los moradores del mundo.<br /> Mi morada ha sido mobida y traspasada de mí, cumo tienda de pastor. Cumo el tejedor corté mi bida; cortaráme cun la anfermedad; Me cunsumirás antre el día y la noche.<br /> Cuntaba yo hasta la mañana. Cumo un lheón molió todos mis huesos: De la mañana á la noche me acabarás.<br /> Cumo la grulla y cumo la golondrina me queijaba; Gemía cumo la paloma: alzaba en lo alto mis ojos: Jehobá, biolencia padezco; cunfórtame.|You dixe: A meio de ls mius dies eirei a las puortas de l sepulcro: pribado sou de l resto de ls mius anhos.<br />Dixe: Nun berei l Senhor na tierra de l que biben: Yá nun berei mais homes cun ls moradores de l mundo.<br />A mie morada fui mobida i trespassada de mi, cumo cabanha de pastor. Cumo el tecelon cortei a mie bida; cortar-me-á cula anfermidade; Cunsumir-me-ás antre l die i la nuite.<br />Cuntaba you até de manhana. Cumo un lhion moeu todos ls mius uossos: De manhana a la nuite acabarás cumigo...}}|[[Libro de Isaías|Is. 38,10-14]]}}
Trata-se de l cántico entoado por [[Ezequias]], [[Reino de Judá|rei de Judá]], passado la sue cura dua anfermidade mortal por Yahbé, grácias a la antercesson de Isaías: Neste cántico, l Rei, al ber-se a las puortas de la muorte, lhamenta angustiado la sue partida pa l [[Seol]], l anframundo judaico, un lhugar ouscuro i tenebroso adonde nun mais berá nin Dius nin ls homes.
[[Fexeiro:EildonScottsView.jpg|thumb|right|250px|Las colinas de Eildon, na [[Scócia]]. Redadeira morada de l [[Rei Artur]], un de ls mais famosos heiróis de la tradiçon ouropeia, a la que tamien pertence, eibidentemente, l folclore asturiano.]]
Inda assi, ancontran-se nas Astúrias spoentes de l mito de l Rei Drumido: segundo la lhenda, ye possible inda hoije ber l rei [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]] baguear pul Jardin de ls Reis Caudilhos de la [[Catedral de Obiedo]]<ref>Este i outros mitos relatibos a la monarquia sturiana fúrun recolhidos pul Arsénio F. Dacosta ne l sou ansaio ''Relatos lhendários subre las ouriges políticas de Stúrias i Biscaia na Eidade Média'', cumpilado ne l belume II de las Atas de l BII Cungresso Anternacional de la Associaçon Spanhola de Semiótica.</ref> i diç-se que l sou nieto, l notable cabalheiro [[Bernardo del Carpio]], drume tamien nua fóia de ls montes asturianos. La tradiçon relata que, nua ocasion, un camposino perdiu ua de las sues bacas, i quando çceu a ua fóia para percurá-la oubi ua boç que afirmaba ser Bernardo del Carpio, bencedor contra ls Francos an [[Roncesballes]]<ref>Na Eidade Média pensaba-se que tenien sido ls sturianos, ls mouros a derrotar las tropas de [[Rolando|Roldon]] na dita batailha.</ref>. Depuis de le cuntar que bibia hai seclos naqueilha fóia, dixe al camposino: "''Dá-me la tua mano, que quiero saber cumo son ls homes de agora''". L pastor, assustado, sticou-le un corno dua baca que, al ser agarrado pul gigante, se çfeç ne l mesmo anstante. L pastor fugiu grimado, nun sin antes oubir Vernardo dezir: "''Ls homes de agora nun son cumo ls que me ajudórun a matar franceses an Roncesballes''"<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç</ref><ref>LOBO, João, "''Ls mestres sturianos''", 1931.</ref>
San eibidentes ls paralelismos antre estas lhendas i las de outras figuras de outros heiróis mediebales ouropeus, cumo [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Barbarossa]], ó l [[Rei Artur]]. De l purmeiro se afirma que nun morriu<ref>"''Cuntos de ls armanos Grimn''"</ref>, mas si que se retirou al anterior de l monte Kyffhäuser, de adonde retornará para restablecer la antiga glória de la Almanha quando ls corbos deixen de bolar. De l segundo se afirma que bibe, junto cun ls sous cabalheiros, spalhados por ua multitude de grutas i colinas de la ilha de la [[Grana-Bretanha]]. La sue morada mais famosa ye aqueilha que le atribuiu [[Walter Scott|Sir Walter Scott]]: las colinas de Eildon, na Scócia, adonde se refugiou Artur passado la sue redadeira batailha, i adonde drumirá até que l çtino le outorgue l nuobo gobierno de la [[Británia]].
== Genealogia de la dinastie Stur ==
[[Arble genealógica de ls reis de las Stúrias]]
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhista de reis de las Astúrias]]
== Las Crónicas de l Reino de las Stúrias ==
=== Crónicas crestianas ===
Crónicas redigidas an território andaluç:
:*Crónica bizantino-árabe de 741 (tamien zeignada ''[[Cuntinatio Spana]]'')
:*Crónica moçárabe (754)
Crónicas redigidas durante l reinado de Afonso III:
:*[[Crónica Albeldense]]
:*[[Crónica Rotense]]
:*[[Crónica Sebastianense]]
:*[[Crónica Profética]]
Crónicas de l seclo XI:
:*[[Crónica de Sampiro]]
Crónicas de l seclo XII:
:*[[Crónica Silense]] ó de l monge anónimo de [[Mosteiro de Santo Demingo de Silos|Santo Demingo de Silos]]
:*Crónica de [[Pelayo, Vispo de Obiedo|Pelaio, bispo de Obiedo]]
:*[[Crónica de l Amperador Afonso BII]]
:*Crónica de l monge anónimo de [[Nájera]]
Crónicas redigidas durante l reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III, ''l Santo'']]:
:*''[[Chronicon mundi]]'', de [[Lucas, bispo de Tuy]]
:*[[Crónica Lhatina de ls reis de Castielha]], de [[João, bispo de Osma]]
:*''[[De rebus Spaniae]]'', de [[Rodrigo Jimeneç de Rada]], [[arcebispo de Toledo]]
Crónicas redigidas durante l reinado de [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, ''l Sábio'']]:
:*''[[Storia de Españla]]'', tamien zeignada ''[[Crónica Giral de Spanha]]'', la purmeira scrita an castelhano.
=== Crónicas muçulmanas ===
:*Crónica de [[Al-Maqqari]]
== Lhegado ==
{{quote2|Ne l sopé desta gigantesca fortaleza natural de ls Picos de Ouropa, que argue a poucos quilómetros de l Cantábrico, cumbatírun astures i cántabros contra Roma, yá senhora de l mundo. Nua de las antradas dessa fortaleza resistiu Pelágio (718-722) als muçulmanos que dominában yá zde la Índia até al Atlántico. Sob l sou amparo naciu, antoce, Spanha.|C. Sáncheç Albornoç}}
{{quote2|Santi Yague (Santiago) será antronizado anti-Mahoma i l sou santuário cumpostelon cumberter-se-á na anti-Caaba. Esta mutaçon cunfree a la lhenda l sou caráter definitibo. Cumpostela passa a ser l punto de cumbergéncia de la cristandade melitante an ouposiçon la Meca, i a popular romarie de l Camino de Santiago la réplica franca i galaico-lheonesa al haÿÿ (la santa peregrinaçon muçulmana). La Santa Probidéncia cuncederá dorabante la bitória al ginete [...] nun solo subre ls mouros de la Península, mas tamien, nun straordinário bóo trasoceánico, subre ls Aztecas [...], an fabor de Heirnán Cortés i ls sous.|João Goytisolo}}
L Reino de las Astúrias cuntempla-se, tradecionalmente, cumo la ourige de la [[Recunquista]]. Se bien que, ne ls purmeiros momientos, fui solo ua lhuita andígena contra pobos strangeiros (cumo yá ls Astures i ls Cántabros tenien feito contra Romanos i Bisigodos), a spetacular spanson posterior i l fato de carregar cunsigo l gérmen de la coincida [[Corona de Castielha]] (ounion de ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Reino de Lhion|Lion]]) amputórun ua relebáncia stória que na época nun se cunseguia bislumbrar.
[[Fexeiro:Escudo de España (mazonado).svg|190px|thumb|right|Amblemas heiráldicos de l Quatro Reinos custituintes de Spanha: [[Reino de Lhion|Lion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]]. Ls dous purmeiros surgiran de l Reino de las Astúrias.]]
[[Fexeiro:Vimaraperes.jpg|190px|thumb|left|Na eimaige, [[Bímara Peres]], l nobre galego fundador de l [[Cundado Portucalense]], de l qual surgiu posteriomente l [[Reino de Pertual]].]]
De l Reino de las Astúrias surgiran trés antidades políticas defrenciadas: Ls reinos de Lhion, Castielha i Pertual. Na sequéncia de la trasladaçon de la corte de Lhion por [[Fruela II de las Astúrias|Fruela II]], l centro de grabidade de l Reino birou-se para Sul; i ye a partir desse momiento que se ampeça a falar de l Reino de Lhion, cujos monarcas se cunsidírun heirdeiros de la monarquia asturiana. Se bien que nas purmeiras décadas de eisisténcia la outoridade de ls reis asturoleoneses era bastante definida, a partir de meados de l [[seclo X]] surgiran tendéncias separatistas, particularmente an Castielha i Pertual.
Ls cundados castelhanos aglutinórun-se a meados de l seclo IX an torno de la dinastie cundal fundada por [[Fernán Gonzáleç]]. Nun oustante l fato de, ne l ampeço, l [[cundado de Castielha]] nun tener atingido la andependéncia formal de l Reino de Lhion, debrebe antrou na órbita de l rei [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, l Maior]], que acabou definitibamente cula dependéncia jurídica relatibamente als reis lheoneses. Ye l sou filho, [[Fernando I de Castielha|Fernando I]], que, tenendo heirdado l cundado de Castielha, derrota l soberano de Lhion i aneixa l sou reino. Passado la muorte de [[Afonso VII de Castielha|Afonso BII]], ls reinos de Lhion i Castielha boltórun a apartar-se, assi permanecendo durante 70 anhos, até séren outra beç - i definitibamente - unificados por [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III l Santo]]. La mimória de la monarquia asturiana persistiu nas cortes de ls reis de Castielha i de Spanha. [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, l Sábio]], na sue ''[[Storia de Españla]]'', cunsidraba l Reino de las Astúrias cumo l lhugar adonde tenerie ampeçado la Recunquista i recrestianizaçon de la Península. Seclos depuis, l purmeiro parque nacional de Spanha, l de la ''Muntanha de Cobadonga'' (atual [[Parque Nacional de ls Picos de Ouropa]]), fui fundado por [[Afonso XIII]] an [[1918]] an comemoraçon de l 1200º anibersário de la coroaçon de l sou predecessor, Pelágio, i de la [[batailha de Cobadonga]]. Ne l Ultramar, la lhenda pia afirma que [[Santiago Maior|Santiago Matamouros]], protetor de l Reino Asturiano, surgiu na [[batailha de Otumba]], zamquilibrando l cumbate a fabor de l spanholes. Muitas cidades amaricanas, cumo [[Santiago de Cuba]] ó [[Santiago de l Chile]], heirdórun l nome deste apóstolo cujo cadáber se ancontrou an tiempos de Afonso II, ne ls cunfines de la monarquia asturiana.
[[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|left|350px|Ampério quelonial pertués, 1410-1999.]]
[[Fexeiro:Spanish Empire-World Map.png|thumb|left|350px|Ls reinos ibérios formados a partir de ls asturianos - Lhion, Castielha - spurmentórun ua grande spanson, quier durante l período de la Recunquista, cumo na posterior [[Era de l Çcubrimientos|posterior etapa quelonial]]. Na eimaige reproduç-se la stenson de l domínios de Spanha na sue época de maior splendor. Quaije todos ls territórios spanholes reproduzidos pertencian a la Corona de Castielha i Lhion, fuora las tierras de la Corona de Aragon i ardança borgonha.]]
Ne l que se refree la [[Pertual]], fui [[Afonso III de las Astúrias]] quien ourdenou, an [[868]], a un de ls sous bassalos, l conde galhego [[Bímara Peres]], tomar i repoboar la cidade de l [[Porto]] i ls territórios portucalenses antre l [[riu Minho|Minho]] i l [[riu Douro|Douro]] (fui el quien fondou la cidade de [[Guimarães]]). Desta forma, a la par que nacie, ne l centro spánico, l [[Cundado de Castielha]], bassalo de ls reis asturoleoneses i nabarros, surgie tamien, na frunteira galaico-asturiana sudocidental, l [[Cundado de Portucale]], que tamien se mantebe bassalo de ls reis de Astúrias i Lhion durante ls seclos IX la XII. Simultaneamente, nacie ne l stremo sudoriental l [[Cundado de Aragon]], ancialmente bassalo de l [[Lista de reis francos|reis francos]]. Durante l seclo XI, ls cundados de Castielha i Aragon fúrun eilebados a reinos, passando-se l mesmo ne l seclo seguinte cul Cundado de Portucale. Zde la sue fundaçon pul nobre Vímara Peres i repoboaçon por galegos, ne l seclo IX, l Cundado de Portucale mantebe-se un território outónomo drento de l [[Reino de la Galiza]]. An [[1071]], l conde [[Nuno Mendes]] (que se habie rebelado) fui derrotado na [[batailha de Pedroso]] pul rei [[Garcia de la Galiza]], que tomou para si l títalo de Rei de la Galiza i Portucale, ounindo efemeramente galegos i pertueses. Unes meses mais tarde, Garcia, filho de [[Fernando I de Lhion i Castielha|Fernando, ''l Grande'']], fui derrotado puls sous dous armanos, [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]], quedando prisioneiro até al final de ls sous dies. Anque recuperar l trono an [[1072]], na sequéncia de la muorte de Sancho de Castielha, fui atraiçoado por Afonso de Lhion (yá tamien Rei de Castielha pula muorte de Sancho) i feito prisioneiro definitibamente, ne l [[castielho de Lhuna]], até falecer, an [[1090]]. Afonso BI de Lhion, Castielha, i agora tamien de la Galiza i Pertual, bendo ls sous armanos afastados de l poder, antitula-se anton '''amperador de las Spánias'', pensa-se, por anfluéncia bizantina. Pouco tiempo depuis, separou de nuobo la Galiza i Pertual, cujo gobierno fui antregue als sous genros, [[Raimundo de la Borgonha]] i [[Anrique de la Borgonha]]. Este redadeiro gobernou cumo regente de Pertual até a la sue muorte, i, debido a la menoridade de la cundessa propietária, [[Teresa de Lhion]], que tomou l gobierno solo quando quedou biúba. La anfanta-cundessa era çcendente de ls antigos cundes portucalenses por bie paterna, yá que la sue bisabó Eilbira Mendes de Pertual era cundessa soberana de Pertual i mulhier de [[Afonso B de Lhion]], cunforme sposto pul storiador Lhuís de Mello Baç de San Payo na sue obra. Tanto l Conde Anrique cumo depuis la Reina Teresa ancaminhórun l cundado de Pertual por un nuobo porcesso de andependéncia gradual que culminarie cula outo-proclamaçon de l príncepe sou heirdeiro [[Afonso I de Pertual|Afonso Anriqueç]] cumo Rei, passado la bitória na [[batailha de Ourique]], an [[1139]], an que, segundo la lhenda, tener-le-á aparecido ne l cielo la cruç, l sangre i l rostro de Jasus Cristo, acumpanhados de las palabras an ouro IN HOC SIGNO BINCES (sob este simblo bencerás). Esta lhenda surge decumentada solo a partir de l [[seclo XIV]], época de la fundaçon de la [[Orde de Cristo]], que tomou para si estas palabras cumo lhema, al lhado de l scudo burmeilho i cruciforme.
[[Fexeiro:Treaty_of_Tordesillas.jpg|thumb|Decumiento oureginal de l [[Tratado de Tordesilhas]] ([[1494]]), que delineaba a las corona de Pertual i de Castielha i Lhion ls lhemites de las respetibas árias de anfluéncia: ls sucessores de Pelágio debedian l mundo antre si.]]
Ne l praino stritamente asturiano, l Reino ye l lhugar de l nacimiento de l [[léngua asturiana|sturiano]], [[Lhéngua sturiana central|bable]] ó [[asturo-lheonés]], lhéngua tamien falada ne l Reino de Lhion. Yá an testos tan recentes cumo ls de la lhápide [[Pizarra de Carrio]] puoden çtinguir-se rasgos que ban adebinando un dialeto proto-romanche asturo-lheonés, cumo por eisemplo la [[ditongaçon]] de l ''i'' brebe lhatino (''bostras'' -> ''buestras'') ó la [[palatalizaçon]] de l grupo ''c'l'' (''obecula'' -> ''obeya''). Ambora ls decumientos de la época de l Reino stéian redigidos quaije na sue totalidade an lhatin, nun restan dúbedas de que na corte se ampregaba cumo lhéngua habitual ua forma primitiba de l asturiano. Neste sentido, ls purmeiros decumientos oufeciales scritos an asturo-lheonés ampeçan a aparecer ne l seclo XI i, antre eilhes, çtacan-se l ''[[Código Visigótico|Forun Iudiciun]]' ' i defrentes dreitos municipales. Ne l purmeiro parlamiento de la stória de la Ouropa<ref>Antendendo-se cumo parlamiento ua assemblé statal adonde custan ls nobres, l clero i l terceiro stado. Este modelo fui aporfilhado pul Parlamiento anglés i tamien puls [[Stados Gerales]] franceses, que stubírun bigentes até [[1789]]. Outros parlamientos nó-statales son anteriores, cumo l [[Alþangi]] eislandés, que surgiu ne l seclo X.</ref>, las [[Cortes de Lhion de 1188]], la lhéngua ousada tanto pul rei cumo puls percuradores fui a asturo-lheonesa. Este lhéngua gozaba anton de einorme prestígio, deribado de la sue prática puls reis de Lhion, sucessores de Pelágio. Ye de rialçar l fato de que an Pertual, nas refréncias als sous própios monarcas, se outelizaba l títalo ''El-Rei'' que, cumo se puode ouserbar, nun era [[galaico-pertués]] (an cujo causo corresponderie ua forma de l tipo ''L-Rei''), mas si asturo-lheonés.
Seclos depuis de l reinado de l redadeiro de ls monarcas asturianos, an [[1388]], fui criado l [[Prencipado de las Astúrias]] i l títalo [[Príncepe de las Astúrias]] que, zde anton, zeignarie l heirdeiro de ls reinos de la Corona de Castielha i, mais tarde, de to la Spanha.
[[Fexeiro:Flag of Asturias.svg|thumb|left|Bandeira de l [[Stúrias|Percipado de las Stúrias]]]]
L território de l Prencipado quedou custituído pula comarca de [[Stúrias de Oubiedo]]. La comarca [[Stúrias de Santillana]], que mantenien esse nome zde l seclo XII, passórun a formar la ''[[merindad]]'' (outro tipo de debison admenistratiba) chamada a partir de l seclo XV de ''Muntanha de Burgos'' i, zde [[1778]], cumo [[Porbíncia de Cantábria]]. Passado la ancluson de [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] an [[1833]] na nuoba [[Porbíncia de Obiedo]], esta passou a chamar-se [[Porbíncia de Santander]] i, zde [[1982]], custitiu la [[Lista de quemunidades outónomas de la Spanha|Quemunidade Outónoma]] de la [[Cantábria]].
[[Fexeiro:Escudo de Asturias.svg|thumb|100px|right|Brason de l Prencipado de las Astúrias]]
Anque de l prencipado manter-se cumo antidade territorial durante to l Antigo Regime, la [[Subdibisones de la Spanha|debison territorial de la Spanha an 1833]] formou la [[Porbíncia de Oubiedo]], que ancluía ls [[cunceilho]]s de las antigas Asturias de Obiedo, als quales se juntórun [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] de las antigas Asturias de Santillana. An [[1983]], la Porbíncia de Obiedo fui renomeada para Porbíncia de las Astúrias, tornando-se na sola porbíncia de la Quemunidade Outónoma de l Prencipado de las Astúrias.
La [[Bandeira i scudo de las Astúrias|bandeira i l brason]] de l atual Prencipado de las Astúrias anclui la eimaige de la [[Cruç de la Bitória]].
== Curjidades ==
* Ls soberanos andaluzos gustában de antegrar ne ls sous [[harén]]es mulhieres de piel clara procedentes de l Norte de la Península. Cumo cunsequéncia, ls emires i califas de Córdobas, cujas mais i abós éran asturianas ó bascas, éran geneticamente nordispanos. Cun eifeito, l califa [[Abderramon III]] tenie la teç pálida i ls uolhos claros, i questumaba pintar la sue farta cableira ruiba de quelor morena. Paradoxalmente, ls reis asturianos Silo i Mauregato, nacírun de mais muçulmanas (berberes).
* Durante to l período de eisisténcia de l Reino de las Astúrias i durante buona parte de la Eidade Média spanhola outelizou-se l calendário de la ''[[Era Spánica]]'', que se ampeça ne l anho [[38 a.C.]], passado la pacificaçon de la [[Spánia]] por decreto de [[Otábio Augusto]]. Desta forma, nas crónicas asturianas, diç-se que Pelágio fui coronado ne l anho 756 EH (718 d.C.), i que Afonso II subiu al trono asturiano an 829 EH (791 d.C.).
* L [[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]] ye la purmeira obra cartográfica que mostra la eisisténcia de la ''[[Tierra Australis]]''. Anque desta heipotética tierra yá tener surgido citada nas obras de [[Ptolomiu]] ó [[Agostico de Heipona|Santo Agostico de Heipona]], cierto ye que l mapa cuntido ne ls ''Comentairos al Apocalipse'' ye l purmeiro que reflete la eisisténcia deste cuntinente austral, que a partir deste momiento aparecerá repetidamente nua miríade de mapas i oureginará einúmeras spediçones an sue busca, cumo las de Fernándeç de Quirós i [[Abel Tasman]], que culminaran ne l çcubrimiento de la [[Oustrália]].
<references />
[[Catadorie:Reis de las Astúrias| ]]
[[Catadorie:Reino de las Astúrias]]
d9m8vj5dro5r3h9g5on1m4k0v2uqz1i
108281
108280
2026-08-30T19:34:27Z
~2026-46122-75
15490
/* Lhegado */
108281
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Map Iberian Peninsula 750-es.svg|thumb|250px|L reino de las Stúrias (a amarielho) ne l anho [[750]], ne l fin de l [[califado]] [[Omíadas|Omíada]].]]
L '''Reino de las [[Stúrias]]''' fui la purmeira region de la [[Península Eibérica]] que se lhibertou de l domínio de l [[Mouros]] aquando de la [[Ambason muçulmana de la península Eibérica|ambason por estes de la Península Eibérica]]. Protegidos por ua [[Cordilheira Cantábrica|amponente cadeia montanhosa]], ls crestianos que scapórun a la cumberson islámica amposta pula [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambason de l Mouros]] refugiórun-se naquel pequeinho território de l norte de la península, a partir de l qual darien ampeço al porcesso de ''[[Recunquista|Recunquista Crestiana]]' ', einicialmente mediante pequeinhas scaramuças, até als cunfrontos diretos cun ls standartes de l [[Tabela cronológica de ls reinos de la Península Eibérica|bários reinos crestianos]] que se fúrun formando.
Fui, antoce, la purmeira antidade política crestiana stablecida na península depuis de la capitulaçon de l [[Bisigotie|Reino Bisigodo de Toledo]], na sequéncia de la muorte de [[Rodrigo]], redadeiro [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]], na [[batailha de Guadalete]]. La zeignaçon de '''Reino de las Stúrias''' fui einicialmente ostentada por [[Pelágio de las Stúrias]]. A partir deste pequeinho território, surgiran ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Lhion|Lion]] (de adonde deribou mais tarde l [[Cundado Portucalense]] i, susequentemente, [[Pertual]]), [[Reino de Nabarra|Nabarra]], i [[Reino de Aragon|Aragon]]. L reino durou de [[718]] la [[925]], altura an que [[Fruela II]] ascendiu al trono de l [[Reino de Lhion]].
== Andígenas de la region ==
{{quote2|Eilhi bibian dous pobos mui poderosos, [[Cantabros]] i Astures, que nun stában submetidos al nuosso Ampério|[[Lucius Anneus Florus]]}}
[[Fexeiro:Emblema del Reino de Asturias.svg|thumb|130px|Simblo del reino de las Astúrias.]]
L Reino Asturiano tubo cumo region ls territórios oucidentales i centrales de la [[Cordilheira Cantábrica]], particularmente ls [[Picos de Ouropa]] i la ária central de las Astúrias, zonas adonde tubírun lhugar ls percipales acuntecimientos político-melitares durante las purmeiras décadas de eisisténcia de l reino. Segundo las çcriçones de [[Strabon]], [[Cassius Dio]] i outros geógrafos greco-romanos, estas zonas stában habitadas yá antes de la era crestiana por defrentes pobos, antre ls quales se puoden citar ls seguintes: ''[[Badinienses]]'', que habitában ls [[Picos de Ouropa]] i cuja ária de assentamiento se fui çlocando lhentamente an direçon al Sul durante ls purmeiros seclos de la nuossa era, tal cumo l testemunhan las numerosas [[Stela (monumiento)|stelas]]; ls ''[[Orgenomescos]]'', fixados na cuosta ouriental asturiana; ls ''[[Selmas|Selinos]]' ' que, cumo l própio nome andica, se çtribuían por to l bal de l [[riu Sela|Sella]] (''Salia''); ls ''[[Lugones]]'', cujo território se stendia antre ls rius Sella i [[riu Nalón|Nalón]] i cuja capital se situaba an ''[[Lucus Asturun]]'' ([[Lugo de Llanera]]); ls ''[[Astures]]'' propiamente ditos, que habitában la zona anterior de las Astúrias, situada antre ls atuales cunceilhos de [[Piloñla]] i [[Cangas del Narcea]]; i ls ''[[Pésicos]]'', que morában na zona costeira de Astúrias Oucidental, antre la foç de l [[riu Nabie|Nabie]] i la atual cidade de [[Gijón]].
[[Fexeiro:Somiedo.jpg|thumb|left|300px|Eimaige de l lhado de l Valle ([[Somiedo]]). Eiqui puode-se ouserbar las coincidas ''cabanhas de teito'', nun mui defrentes de las residéncias de ls antigos [[Astures]].]]
Las anformaçones que ne ls dan ls geógrafos clássicos acerca de la filiaçon étnica destes pobos son cunfusas: [[Ptolomiu]] assinala que ls Astures habitában la zona central de la atual [[Astúrias]], la que se stende antre ls rius Nabie i Sella, situando-se la ouriente deste riu la frunteira cul território de l [[Cantabros]]. Inda assi, yá ne l [[seclo IV]], la ''Cosmographia'' de [[Júlio Honório]] posiciona la nacente de l [[riu Ebro|Ebro]] an território de ls Astures (''sub asturibus''). An qualquiera causo, i deixando de lhado ls detalhes relatibos a las frunteiras antre las defrentes etnias cantábricas, l própio Strabon assinala an ''Geographia'' que todos ls pobos de l Norte de la [[Spania]], zde ls [[Galaicos]] als [[Bascones]], tenien cultura i stilos de bida similares.
Outros testemunhos manifestan que nin ls Lhugones nin ls Pésicos se eidantificában oureginalmente cun ls Astures; assi, ne l [[Paroquial Suébico]], berifica-se la çtinçon antre Astures i Pésicos, cumo se fússen tribos defrenciadas, i nua [[lápide]] ancontrada ne l cunceilho de Piloñla - la ''piedra de los Ungones'' - assinala-se la frunteira antre ls Lhugones i ls Astures. Parece, antoce, que nun eisistia nanhue eidantidade supratribal de adonde dibergissen las tribos de l feturo território asturiano.
Assi i todo, este cenário ampeçou a modificar-se cula [[queda de l Ampério Romano]] i durante las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones de ls pobos germánicos]]: la lhuita, purmeiro contra ls [[Roma Antiga|Romanos]] i mais tarde contra ls [[Bándalos]] [[Asdingos]] i [[Bisigodos]], fui fraugando ua eidantidade quemun antre ls pobos de la fetura Astúrias. Neste cuntesto, dibersas scabaçones arqueológicas ancontrórun restos de fortificaçones al redror de l [[castro]] de [[Carisa]] (cunceilho de [[Lena (Spanha)|Lena]]) . Ls peritos cunsidírun que la dita lhinha defensiba, çposta strategicamente na [[bacie hidrográfica|bacie]] de l [[riu Caudal]] — bie de antrada natural nas Astúrias zde la [[Meseta Central|Meseta]] —, proba la eisisténcia dua resisténcia ourganizada, ne l teta de la qual debiran tener coperado todos ls habitantes de las Astúrias central. Neste sentido, ls ditos specialistas çcubriran an Carisa dous nibles arqueológicos çtintos, un de ls quales corresponde a las Guerras Cantábricas i un segundo período [[675]]-[[725]] an que se dórun la spediçon de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] [[Wamba]] contra ls Astures i la cunquista de las Astúrias por [[Musa ibn-Nusair]].
La eidantidade asturiana, que progressibamente se iba fraugando, cristalizarie de maneira definitiba passado la coroaçon de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], la bitória an [[Batailha de Cobadonga|Cobadonga]] i la susequente cunsulidaçon de l Reino de las Astúrias. Neste sentido, la [[crónica Albeldense]], al narrar patrioticamente ls sucessos de Cobadonga, afirma que, passado essa batailha, «''naciu por debina probidéncia l Reino de las Astúrias''»<ref name="Albeldense">«''Asturorun Regnun divina providentie soritur''»</ref>.
== Eiboluçon stórica ==
=== Acupaçon islámica i rebolta astúrica ===
{{quote2|Diç-me ls Isa bin Ahmad Al-Razi que ne l tiempo de Anbasa ben Suhain Al-Qalbi se lhebantou an tierras de la Galiza un asno salbaige chamado Pelágio|Crónica de [[Al Maqqari]]}}
Ne l decorrer de la [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica]], las percipales cidades i centros admenistratibos de la península fúrun caindo nas manos de las tropas muçulmanas. L domínio de las regiones centrales i meridionales, cumo ls bales de l [[riu Guadalquibir|Guadalquibir]] ó de l [[riu Ebro|Ebro]] apersentou poucos porblemas als recén chegados, que se fazirun baler de la ajuda de las struturas admenistratibas bisigodas eisistentes, de ourige romana. Inda assi, nas muntanhas de l Norte, ls centros ourbanos éran praticamente ineisistentes i la submisson de la nacion far-se-iba de forma progressiba, praticamente de bal la bal. Por bezes, ls muçulmanos fazien refénes para se assegurar de la pacificaçon de l terreno recén cunquistado.
Passado la purmeira ancurson de [[Tárique]], que ne l anho [[711]] chegou até [[Toledo]], l bice-rei de l [[Iémen]] de [[Ifriqiya]], [[Musa ibn-Nusair]], cruzou ne l anho seguinte l [[Streito de Gibraltar]] i lhebou a cabo ua maciça ouparaçon de cunquista que l lhebarie a caturar, antre outras, las cidades de [[Mérida]], Toledo, [[Saragoça]] i [[Lérida]]. Na redadeira fase de la sue campanha melitar chegou al noroeste de la península, adonde cunseguiu apoderar-se de las poboaçones de [[Lugo (Spanha)|Lugo]] i [[Gijón]]. Nesta redadeira cidade anstalou un pequeinho çtacamiento [[berbere]], ancabeçado por un gobernador, [[Munuza]], cuja misson cunsistirieb an cunsulidar l domínio muçulmano subre las Astúrias. Cumo garantie de la submisson de la region, alguns nobres, antre eilhes [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], fúrun lhebados cumo refénes para [[Córdoba]].
Mas, segundo ne ls relatan tanto la [[Crónica Rotense]] cumo la de [[Al-Maqqari]], Pelágio cunseguiu eibadir-se de la cidade durante l gobierno de l [[Wali|bali]] [[Al Hurr]] (717-718) i, ne l regresso a las Astúrias, anstigou ua rebolta contra las outoridades muçulmanas de Gijón. L caudilho de ls Astures — cuja ourige ye çcutida puls storiadores<ref>San atribuídas ouriges stúricas, bisigóticas, galhegas, cantábricas, cordobesas, i mesmo británicas</ref> — tenerie anton residéncia an Bres (cunceilho de [[Piloñla]]) i para alhá fúrun ambiadas las tropas de Munuza, a mando de l general [[Al Qama]]. Tan cedo fui recebida la ambora de la chegada de l muçulmanos, Pelágio i ls sous cumpanheiros cruzórun apressadamente l [[riu Piloñla]] i dirigiran-se al monte Auseba, adonde se refugiórun nua de las sues fóias, [[Cobadonga]], i ende cunseguiran amboscar l çtacamiento sarraceno, que fui aniquilado. La bitória — relatibamente pequeinha, yá que neilha solo anterbiírun poucas cientos de suldados berberes — outorgou un grande prestígio la Pelágio i probocou la ansurreiçon maciça de l Astures. Munuza, al deparar-se bulnerable cula region progressibamente hostil, decidiu abandonar Gijón i dirigir-se a la Meseta atrabeç de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Camino de la Mesa]]. Assi i todo, serie antercetado i muorto puls Astures an Olalíes (atual cunceilho de [[Grado (Spanha)|Grado]]) .
[[Fexeiro:Campamento-romano-carisa 01-2006.jpg|thumb|left|300px|Bista de l reserbatório de l monte Curiechos, an [[Castro de La Carisa|La Carisa]].]]
Recentemente, ne l Pico Homón — próssimo de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Puerto de la Mesa]] — i an [[Carisa]] (situada uns 15 quilómetros mais la Este, ne l cunceilho de [[Lena (Espanha)|Lena]], dominando ls bales de l Huerna i Pajares), fúrun lhebadas a cabo scabaçones por ua eiquipa de arqueólogos, adonde se ancontrórun fortificaçones cuja dataçon, segundo ls dados proporcionados pul [[Carbono 14]], queda ne ls finales de l [[seclo VII]] i percípios de l [[seclo VIII]]: Eiqui fúrun ancontradas [[atalaia]]s i fossos de quaije dous metros, an cuja custruçon i bigiláncia tubírun que partecipar miles de suldados, l que requerie un grande nible de ourganizaçon i lhiderança firme, probablemente de l própio Pelágio<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1295&pIdSecion=38&pIdNoticia=412025|3=Ls peritos crénen que La Carisa albergou ls choques bélicos prébios a la batailha de Cobadonga}}</ref>. Por esse motibo, ls specialistas cunsidírun mui probable que la custruçon de la dita lhinha defensiba tenga tenido cumo oubjetibo ampedir la antrada de l muçulmanos nas Astúrias atrabeç de ls portos de la Mesa i Pajares<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1336&pIdSecion=39&pIdNoticia=424603|3=La binculaçon de ls restos de la muralha al rei Pelágio ye «ua heipótese séria»}}</ref>.
Decorrida la bitória de D. Pelágio na [[batailha de Cobadonga]] ([[722]]) subre ls muçulmanos, stablece-se ua pequeinha antidade territorial nas muntanhas asturianas que dará lhugar mais tarde al Reino de las Astúrias. La lhiderança de Pelágio nun era cumparable a la de ls reis bisigodos: cun eifeito, ls purmeiros reis de las Astúrias se outotitulában alternatibamente antre ''princeps'' ([[príncepe]]s) i ''rex'' ([[rei]]s) i nun serie senó na época de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] que este títalo se cunsulidarie definitibamente. De salientar que l títalo de ''princeps'' tenie ua grande tradiçon ne ls pobos andígenas de l norte de la península i l sou uso custata-se na eipigrafie cantábrica, na que aparecen spressones cumo ''[[Stela de Nícer|princeps albionun]]' '<ref>''[[Stela de Nícer|Nícer]], Príncepe de l Albiones''. L scritor asturiano João Noriega fizo del un de ls protagonistas percipales na sue nobela stórica ''[[La Noche Celta]]'', ambientada ne l castro de Coañla.</ref> (nua anscriçon ne l cunceilho de [[Coañla]]) i ''princeps cantabrorun''<ref>''Dobiderio, Príncepe de l Cantabros''.</ref> (subre ua lhápide badiniense ne l munecípio de [[Cistierna]], an Lhion). Na rialidade, l reino de las Astúrias surgiu cumo ua caudilhaige subre ls pobos de La Cornisa cantábrica que habien resistido tanto als Romanos cumo als Bisigodos i que nun stában çpuostos a submeter-se al gobierno de l [[Omíadas|Ampério Omíada]]. La anfluéncia de ls eimigrantes probenientes de l Sul, an fuga de l [[Al-Andalus]], eirá ampregnando l reino asturiano de goticismo. Note-se, assi i todo, que inda ne l percípio de l [[seclo IX]], ne l testamiento de Afonso II, se renegában ls bisigodos, culpando-los de la perda de la [[Spánia]]. Las crónicas nas que se baseia l coincimiento desta época, scritas todas ne l tiempo de Afonso III quando la anfluéncia eideológica goticista era yá amportante, son la [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]], [[Crónica Albeldense|Albeldense]] i [[Crónica Rotense|Rotense]].
[[Fexeiro:Roman bridge near Covadonga Spain.jpg|thumb|300px|right|La famosa Puonte Romana de la lhocalidade de [[Cangas de Onís]], purmeira capital de l Reino de las Astúrias.]]
Durante las purmeiras décadas, l cuntrolo asturiano subre las defrentes regiones de l reino era inda bastante froixo, i por esso debie ser fortalecido cuntinamente atrabeç de alianças matrimoniales cun outras famílias poderosas de l norte de la península: ye desta forma que [[Ermesinda]], la filha de Pelágio, cuntraiu casamiento cun [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], filho de [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro, Duque de la Cantábria]]. I, por sue beç, ls filhos de Afonso, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela]] i [[Adosinda]] fazirun respetibamente l mesmo cun Munia, ua basca oureginária de Álaba i [[Silo de las Astúrias|Silo]], un xefe lhocal pésico de la ária de Flabionabie ([[Prabie]]).
Passado la muorte de Pelágio, ne l anho [[737]], l sou filho [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ye eileito monarca. Fábila ye muorto, segundo las crónicas, por un urso, durante probas de balor normalmente eisigidas a la nobreza de la época.
=== Spanson einicial ===
[[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] sucediu la Fábila, heirdando l [[Lista de reis de las Astúrias|trono de las Astúrias]] grácias al casamiento cuntraído cula filha de Pelágio, Ermesinda. Afonso terá nacido probablemente an ''[[Tritiun Magallun]]'' ([[Tricio]], [[La Rioja]]), sede de l sou progenitor, Pedro, duque de la Cantábria: la crónica Albeldense narra que Afonso partiu de tierras riojanas para las Astúrias para cuntrair casamiento cun Ermesinda. La muorte de Fábila possiblitou-le l acesso al trono, assi cumo la chegada al poder dua de las famílias que se tornarie de las mais poderosas ne l Reino de las Astúrias: la [[Ducado de la Cantábria|Casa de Cantábria]]. Cul passar de l tiempo, i cula progressiba çpoboaçon de la Meseta i de l Bal Médio de l Ebro, adonde se situában las percipales praças fuortes de l Ducado de la Cantábria, cumo [[Amaya]], Tricio, ó la Cidade de la Cantábria<ref>La Crónica del Biclarense ye ua de las purmeiras a citar la eisisténcia desta cidade, quando çcribe la campanha de l Cántabros lhebada a cabo pul rei bisigodo [[Leobigildo]], cujas tropas arrasórun la poboaçon ne l anho [[574]].</ref>, ls çcendentes de l Duque Pedro fúrun-se progressibamente trasladando para la region cantábrica i ende se misturórun cun ls çtinos de l Reino de las Astúrias.
Terá sido Afonso quien ampeçou la spanson territorial de l pequeinho reino crestiano zde l sou purmeiro solar ne ls [[Picos de Ouropa]], abançando an direçon la Oeste, para la [[Galiza]], i para Sul, cun sistemáticas ancursones ne l [[bal de l Douro]], tomando cidades i poboaçones i rialojando ls sous habitantes nas zonas mais siguras, la Norte. Esta medida probocou l çpoboamiento stratégico de la Meseta, criando l ''[[Deserto de l Douro]]'' cumo proteçon contra feturos ataques muçulmanos.
Este çpoboamiento, defendido por Claudio Sáncheç-Albornoç, ye atualmente colocado an dúbeda, pul menos ne l que se refree a la sue magnitude. Las percipales eideias para refutá-lo son, por un lhado, la cunserbaçon de la toponímia menor an múltiplas comarcas, bien cumo l fato de que hoije an die inda persistan grande defrenças, tanto pul punto de bista de la antropologie biológica cumo de la cultural, antre ls habitantes de la zona cantábrica i de l de la Meseta Central. L que parece afetabamente anquestionable ye l fato de na purmeira metade de l [[seclo VIII]] tener-se assistido a un porcesso de ruralizaçon de l bal de l Douro, que trarie cunsigo l abandono de la bida ourbana i la reorganizaçon de las poboaçones an pequeinhas quemunidades de pastores. De las possibles causas deste porcesso puoden citar-se las seguintes: la quebra definitiba de l sistema de porduçon sclabagista eisistentes zde ls tiempos de l Baixo Ampério, la propagaçon cuntinada de grandes eipidemias nesta zona i, por redadeiro, l abandono de l [[Al-Andalus]] por parte de las guarniçones berberes passado la rebolta de ls anhos 740 i 741. Todo esto possiblitou l aparecimiento dun spácio pouco poboado i mal ourganizado que isolou l reino asturiano de las ambestidas muçulmanas i le permitiu zambolber-se progressibamente.
De resto, las campanhas de ls reis Afonso I i Fruela ne l bal de l Douro nun deberian ser mui defrentes de las ''[[razies]]'' que ls Astures rializában nessa zona na época pré-romana: einicialmente la sue spanson zamrola-se fundamentalmente atrabeç de l território cantábrico (zde la Galiza até [[Biscaia]]) i será neçairo asperar até als reinados de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III]] para que l Reino de las Astúrias afetabe la possesson de l territórios situados la Sul de la Cordilheira.
Fruela I, filho de Afonso I, cunsulida i amplia ls domínios de l sou pai, mas morrerie assassinado puls nembros de la sue nobreza binculados a la Casa de la Cantábria.
=== Trasformaçones sociales i políticas ===
Las fuontes scritas relatan mui pouco subre ls reinados de [[Aurélio de las Astúrias|Aurélio]], [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]]. Dua forma giral, este período de duraçon de binte i trés anhos ([[768]]-[[791]]) quedou cunsidrado cumo ua ancha etapa de ouscuridade i reorganizaçon de l Reino. Esta perspetiba, sustentada por alguns storiadores, que anclusibe chaman esta fase cumo la de l ''{{NT|Reyes holgazanes|Reis Folgazones}}'', debe-se al fato de que, aparentemente, nesse período, nun téngan ocorrido açones bélicas seneficatibas contra l [[Al-Andalus]]. Nun oustante, essas mesmas fuontes scritas permiten afirmar que durante esses anhos se porduziran relebantes i decisibas trasformaçones ne l que diç respeito a las questones anternas de l Reino. Todas eilhas preparórun i serbiran de base, an todos ls aspetos, pa l sou posterior zambolbimiento i spanson.
An purmeiro lhugar, terá sido nesses anhos que se berifica la purmeira reblion anterna de l Astures, protagonizada pul própio Mauregato, que spulsou de l trono [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]. Por bias desso, ampeçou-se nas Astúrias ua série de rebliones protagonizadas por grupos aristocráticos an ascenson i por grandes propietários que, ouserbando l crecente zambolbimiento eiquenómico de la zona, tratában de subtrair l poder de la família reinante de Pelágio. Las amportantes rebliones de Nepociano, Aldroito i Piniolo, durante l posterior reinado de [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]], forman parte deste porcesso de trasformaçon eiquenómico, social, político i cultural de l Reino de las Astúrias, ocorrido antre ls seclos VIII i IX.
Por outro lhado, fracassan las sublebaçones periféricas de [[Galaicos]] i [[Bascones]], amóbitadas puls reis asturianos. Estas reboltas aprobeitórun-se de las rebliones anternas de la zona central i ouriental de la region; i, an ciertas ocasiones, dórun l sou cuntributo a uns ó outros cuntendentes de la aristocracie asturiana: refúgio la Afonso II an tierras alabesas, durante la sue fuga; apoio a la sublebaçon de Nepociano an alguas zonas asturianas, ó l alinhamiento de ls Galaicos na causa de Ramiro I.
Por redadeiro, outros dados refíren amportantes trasformaçones anternas de l reino asturiano nesse período. San las sublebaçones de ls lhibertos (''serbi'', ''serblis ourico'' i ''lhibertini'', segundo las Crónicas) ocorridas durante l reinado de Aurélio. Las relaçones de propiadade antre ''duonho'' i ''scrabo'' fúrun-se rompendo pouco a pouco. Este fato, aliado al progressibo papel de l andebíduo i de la família restringida an detrimiento de l papel que la família zampenhaba até anton, torna-se mais un andício de que ua nuoba sociadade se formaba nas Astúrias ne l final de l [[seclo VIII]] i ampeços de l [[seclo IX]].
La Fruela I sucede Aurélio, çcendente de [[Pedro, duque de la Cantábria]], que anstalará la corte an tierras de l que ye atualmente l cunceilho de [[San Martín del Rey Aurelio]], antigamente pertencente la [[Langreo]], antre ls anhos [[768]] i [[774]]. Fruela I morre i sucede-le [[Silo de las Astúrias|Silo]], que traslada la corte para [[Prabie]]. Silo staba casado cun Adosinda, armana de Afonso I (i, antoce, de la lhinhaige de Pelágio).
[[Fexeiro:Europe 814.jpg|thumb|400px|L Reino de las Astúrias na Ouropa, ne l anho 814.]]
Al morrer l rei Silo, ye eileito Rei l moço Afonso II (que, mais adelantre, an [[791]], buoltarie a recuperar l trono). Mas Mauregato, filho bastardo de l rei Afonso I, ourganiza ua fuorte ouposiçon i cunsegue forçar la retirada de l nuobo rei para tierras alabesas (la sue mai, Munia, era basca), usurpando l trono asturiano. Este rei, anque de la mala fama que la Stória le adjudica, mantebe buonas relaçones cul [[Veato de Lhiébana]], talbeç la figural cultural mais amportante de l reino, i apoiou-lo na sue lhuita contra l [[adopcionismo]]. Diç-me ls ua lhenda que este rei era filho bastardo de Afonso I i dua moura, i ye-le atribuído l [[tributo de las cien donzelas]]. Sucede-le [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]], filho de Aurélio. Tornou-se coincido cumo ''l Diácono'', ambora probablemente solo tenho feito botos menores. Na sequéncia dua derrota melitar, Bermudo abdica de l trono i acaba ls sous dies nun mosteiro.
=== Progresso i spanson ===
Passado la abdicaçon de Bermudo I, [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II, ''l Casto'']] regressou a las Astúrias para se proclamar Rei, treminando l período de relatiba paç cun ls muçulmanos. Durante l sou reinado, rializa spediçones de castigo ne l Sul, chegando mesmo até [[Lisboua]] an [[798]], i an [[825]] bence tamien ls muçulmanos ne l [[riu Nalón]]. Fixa la capital de l Reino an [[Obiedo]] i procede al repoboamiento de la [[Galiza]] i zonas setentrionales de [[Region stórica de Castielha|Castielha]] i [[Porbíncia de Lhion|Lion]]. Fui un reinado sposto la cuntinos ataques de l muçulmanos. Inda assi, cunsegue spandir l reino i surge l [[Arte pré-románica|pré-románico]] asturiano, dando lhugar la obras-primas de la arquitetura mediebal ouropeia. Afonso II anstaura l [[culto jacobiu]] i torna-se la purmeira figura de l [[Camino de Santiago]], que bincula las Astúrias cula [[Ouropa]] (specialmente cul reino de [[Carlos Magno]]), cun quien partilhaba un einimigo quemun ne l Sul, de cultura ouriental. Afonso II era filho de mai alabesa, pul que yá se prebia la aprossimaçon de l reino asturiano als bezinos Bascos. Na [[batailha de Lhutos]] (''Llodos'' an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]) , ye anfligida ua dura derrota als árabes i berberes que querie acabar cula crecente amenaça que se tornaba l yá Reino de las Astúrias. An [[808]], manda fraugar la [[Cruç de l Anjos]]. Este rei ancarrega l arquiteto [[Tioda]] de la custruçon de bários eidifícios de caráter régio i relegioso para ambelezamiento de [[Obiedo]], de ls quales poucos subrebibírun até als dies de hoije.
[[Fexeiro:Santa Maria del Naranco.jpg|left|thumb|Ermita de Santa Marie de l Naranco, obra-prima de la arte ramirense.]]
Ls reis seguintes, [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] (filho de Bermudo que se proclama Rei ne l seguimiento dua guerra cebil) i [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho]], biben nun período de guerra cuntina contra ls muçulmanos. Ne l tiempo de Ramiro I, zambolbe-se la arte ramirense, l apogeu pré-románico asturiano. Este rei lhibra la [[batailha de Clabijo]], na qual, segundo la lhenda, l apóstolo [[Santiago Maior|Santiago]], la monte nun cabalho branco, ajuda l eisército asturiano contra las tropas islámicas. Ne l anho [[844]], surge na cuosta de [[Gijón]] ua frota de [[Normandos]]; nun se sabe cun certeza se ende zambarcórun, mas nun se detibírun, yá que prosseguiran an direçon al que las Crónicas refíren de ''Faro de Brigantio'' ([[Corunha]]), de adonde fúrun spulsos, prosseguindo la ancurson la Spanha (las crónicas asturianas chamában ''Spanha'' al ''[[Al-Andalus]]'').
Ourdonho procede al repoboamiento de [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], [[Tui]] i [[Amaya (Espanha)|Amaya]]. Stablece relaçones próssimas cul [[reino de Nabarra]], possiblemente ajudando na lhibertaçon de l rei [[García Íñeigueç de Pamplona|García Íñeigueç]], sequestrado puls Normandos. Inda ne l decorrer de la aneixaçon de l bal de l Ebro, stablece alianças cun ls [[Banu Qasi]] de [[Saragoça]], cun quien tamien cumbatiu an oscilaçones de la aliança. Ourdonho tamien trata de ajudar, sin sucesso, als [[moçárabes]] toledanos an reblion contra l [[Califado de Córdoba|emir de Córdoba]]. Na sequéncia de la sue muorte, sucediu-le l filho, [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]].
=== Apogeu i final ===
[[Fexeiro:Pt-Reconquista2.jpg|thumb|250px|A amarielho, la stenson aprossimada de ls reinos de Astúrias i Nabarra an anhos de la muorte de Afonso III.]]
Afonso III atinge l spoente mássimo de l poderio de l Reino de las Astúrias. Stablece relaçones mui próssimas cul [[Reino de Nabarra]], lhuita i alia-se repetidas bezes cun ls [[Banu Qasi]] de [[Taifa de Saragoça|Saragoça]] i lhuita al lhado de l moçárabes de [[Toledo (Spanha)|Toledo]] contra l poder emiral.
[[Fexeiro:Oviedo croix Victoire.jpg|thumb|150px|left|Eimaige de l berso de la [[Cruç de la Bitória]].]]
Ne l anho de [[908]], un seclo depuis de Afonso II fazé-lo cula Cruç de l Anjos, manda fraugar la [[Cruç de la Vitória]], simblo de Astúrias zde anton. Afonso casa-se cun Jimena, nobre nabarra, possiblemente filha de Garcia Iñeigueç. Cul apoio de ls nobres galegos, cumo [[Heirmenegildo Guterres]], cunquista l norte de l atual Pertual. Tamien se adentra pul [[riu Douro|Douro]], cunquistando [[Çamora]] i [[Burgos (Spanha)|Burgos]]. Ne l momiento de l apogeu, l reino asturiano acupaba to l noroeste peninsular, zde l [[Porto]] até [[Álaba]].
[[Garcia I de Lhion|Garcia I]], filho de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III, ''l Grande'']], depuis de lhutar contra l sou pai i armanos, [[Ourdonho II de Lhion|Ourdonho II]] i [[Fruela II de las Astúrias i Lhion|Fruela II]], traslada la capital de l reino para [[León (Spanha)|Lion]], criando un nuobo reino que se fundirieb cul asturiano, l [[Reino de Lhion]].
== La articulaçon territorial de l Reino de las Stúrias ==
=== La zona nuclear de l reino: las Stúrias i Lhiébana ===
Las Stúrias fui la region adonde se forjou l purmeiro stado crestiano de la [[Recunquista]]. Ye neste território oureginal que se situan las quatros capitales que l Reino fui tenendo sucessibamente ([[Cangas de Onís]], [[Prabie]], [[San Martín del Rey Aurelio]] i [[Obiedo]]) assi cumo las percipales demunstraçones de la [[arte pré-románica]] sturiana.
La [[Crónica Rotense]], al mencionar las campanhas de [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], diç-me ls que "''neste tiempo se poboórun las Stúrias, [[Primorias]], [[Liébana]], [[Trasmiera]], [[Sopuerta]], [[Carranza]], [[Bardulia]], que agora se chaman [[Region stórica de Castielha|Castielha]], i la parte marítima de la [[Galiza]]''"<ref>An [[Latin]]: "''eo tempore populantur Asturias , Primorias, Lhiuena, Trasmiera, Subporta, Carrantie, Bardulies qui nunc uocitatur Castella eit pars maritiman [eit] Gallecie''".</ref>. Oufrece-me ls inda la çcriçon de las defrentes antidades regionales i comarcales eisistentes ne l território cantábrico.
An percípio, i cumo se puode deduzir pul testamiento de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]<ref>La passaige ye la seguinte: "''Totas scilicet Asturias per Pirineos montes usque Sumrostrun (Somorrostro) eit usque Trasmera (Trasmiera) eit usque ad lhitus maris eit usque in Obe (Eo) flumine''"</ref> (anho [[842]]), l reino oureginal de Pelágio stendia-se antre ls rius [[riu Eo|Eo]] i [[riu Miera|Miera]], cujos territórios mais tarde se conhecírun puls nomes de Astúrias de Obiedo i Stúrias de Santillana. Inda assi, ls sucessores de Pelágio fúrun progressibamente stendendo ls sous domínios, aneixando territórios cumo Trasmiera ó El Bierzo que, nun oustante, cunserbórun la sue outonomie sob la forma de [[ducado]]s ó [[cundado]]s registos por ''comtes'' binculados a la aristocracie lhocal, cumo [[Rodrigo de Castielha]] ó Gatón de Bierzo.
La este de l riu Miera situában-se las comarcas de [[Trasmiera]], [[Sopuerta]] i [[Carranza]]. Estes dous redadeiros territórios fúrun aneixados la [[Biscaia]] ([[1285]] i mais tarde al [[Paíç Basco]] ([[1979]]), ambora inda hoije cunserben buona parte de la sue cultura montanhesa oureginal <ref>Detesto esse spanhol ye un lixo</ref>: L dialeto tradecional de [[Ancartaçon|Ancartaciones]] apersenta rasgos asturoleoneses<ref>MIRONES, Txomin Etxeberria, ''La fala montanhesa ó cantábrica''</ref> i la sue mitologie anclui refréncias la criaturas cumo Ojáncano ó l Trenti que tan familiares son ne l folclore de [[La Montañla]] de la [[Cantábria]].
=== L Deserto de l Douro, la cidade de Lhion i l antigo Ducado Asturiense ===
Passado la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|cunquista islámica]] de [[Spánia]], l território de la sub-Meseta norte bibiu un porcesso de çpoboamiento, acentuado antretanto pula reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] i pula seca que afetou essa ária durante las décadas centrales de l [[seclo VIII]], trazendo cumo resultado la desertificaçon de la bacie de l [[riu Douro|Douro]], agora trasformado an tierra de naide habitada por pequeinhas quemunidades de pastores i agricultores ourganizados al nible de aldés, al redror dun senhor ó [[mosteiro]] lhocal.
Na storiografie spanhola çcute-se an torno de la natureza i antensidade de l çpoboamiento de l Bal de l Douro. Alguns outores, cumo Sáncheç Albornoç, afirman que esta terá sido total i, mais de l que esso, fui potenciada puls própios reis asturianos para desta forma isolar-se strategicamente de l [[emirado de Córdoba]] i dedicultar la antrada de las ''[[razies]]'' muçulmanas nas Astúrias. Outros outores, cumo Ablio Barbero i Marcelo Bigil, cunsidírun que, mais de l que un çpoboamiento, l que acunteciu fui ua desorganizaçon política i eiquenómica de l território que, lhoinge de tener ampeçado ne l seclo VIII, trazie raízes yá de la crise lhatifundiária tardo-romano i de l sistema sclabagista. Para alhá desso, etnólogos cumo Julio Caro Baroja chaman la atençon subre l fato de eisistiren grandes defrenças antre las culturas cantábricas (galega, asturiana) i las de la Meseta (cumo la castelhana).
La zona oucidental de la sub-Meseta Norte, la que corresponde als bales de l Eilsa, Órbigo i [[riu Sil|Sil]], stubo an tiempos pré-romanos poboada por tribos de [[léngua céltica]], cumo ls ''astures'' ó ls ''baceos''. Cula [[ambason romana de la Península Eibérica|cunquista romana]], estes territórios fúrun ancorporados ne l ''[[Cumbentus]] Asturiensis'' que, passado la debison probincial de [[Caracala]], fui aneixado a la [[Porbíncia romana|porbíncia]] de la [[Galécia]]. Ne l [[Bisigotie|período bisigodo]], la ária passou a formar parte de l Ducado de las Astúrias (ó Ducado Asturiense), cujas percipales cidades éran [[Astorga (Spanha)|Astorga]] (''Asturica Augusta'', capital de ls Astures cismontanos) i [[León (Spanha)|Lion]] (''Legio VIII'', fundada puls romanos na sequéncia de las [[Guerras Cantábricas]]).
Zde la segunda metade de l seclo VIII, estas regiones passórun a ser progressibamente absorbidas pul Reino de las Astúrias. Inda assi, este porcesso rializou-se de defrentes maneiras, dependendo de l território. Assi, por un lhado, parece que las regiones de la muntanha lheonesa, [[Bierzo]] i [[Maragatería]] nunca chegórun la çpoboar-se de to, cunserbando to la sue personalidade étnica: deste modo, ye mui probable que ls territórios de [[Baldeón]], [[Laciana]] i [[Babie]] téngan pertencido a la monarquia asturiana zde ls tiempos de Pelágio. Mesmo assi, custata-se la eisisténcia dun [[cundado de Bierzo]] zde ls tiempos de l rei Afonso II, i ye mui probable que seia bastante anterior al sou reinado. Por outro lhado, ls studos etnográficos rializados subre l pobo [[maragato]] rebelan ua possible ourige asturiana, spressada de maneira poética pul folclorista asturiano Custantino Cabal<ref>(Trad.) "''La Maragatería ye tierra nuossa, de las Stúrias de outros tiempos, armana de las tierras de baqueiros i guardion tamien de l segredo de la raça''", in Mitologie sturiana: l sacerdócio de l Diabo, Oubiedo, 1925.</ref>. An todas estas comarcas fúrun preserbadas modalidades lhenguísticas asturoleonesas i rasgos culturales mui próssimos als asturianos. An ouposiçon, la colonizaçon de l Paúl lheonés, [[Coyanza]] i [[Tierra de Campos]], tubo ua fuorte cumponente moçárabe: por todas estas comarcas abundan formas toponímicas correspondentes la tal lhéngua, nas que predominan ls sufixos "''-el''" i "''-iel''", al ambés de l asturoleonés "''-iellu''". Inda hoije ye possible çcernir l cuntreste cultural antre estas dues árias de la [[porbíncia de Lhion]].
De qualquiera forma, cierto ye que la cidade de Lhion (''Lheón'') se cumbertiu ne l percipal bastion asturiano de la Meseta Central, chegando, passado la muorte de l rei Afonso III, a assumir la capitalidade de l Reino, que passou a chamar-se [[Reino de Lhion]]. Outro marco ne l abanço asturiano an direçon al Sul fui la fortificaçon i repoboamiento de [[Çamora]], berdadeira guardiana de l riu Douro i que, pula sue amportança, chegou a ser classeficada por alguns storiadores árabes cumo la ''capital de l Galegos''<ref>Por ocasion dua spediçon de Muhammad ne l anho [[939]].</ref>. La spanson lheonesa articular-se-iba durante ls seclos seguintes an torno de la antiga [[Strada romana|calçada romana]] que ounie ''[[Asturica]]'' cun ''[[Emerita Augusta]]'', que darie lhugar mais tarde a la [[Bie de la Prata]].
=== Las marcas oucidentales: Galiza i l Cundado Portucalense ===
{{Artigo percipal|[[Cundado Portucalense]]}}
L bínclo antre l Norte de la Galiza i las Astúrias custata-se yá ne l [[Paroquial Suébico]], decumiento de l [[seclo VI]] adonde se fala de la sede eipiscopal de ''Britonia'', que se stendia puls territórios de la [[porbíncia de Lhugo]] i Astúrias.
Ne l decorrer de la cunquista muçulmana de la Spánia, ls muçulmanos cunquistórun [[Tui]], i ende stablecírun un senhorio cun base ne l baixo bal de l [[Riu Minho]]. La reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] trarie, cumo cunsequéncia, l abandono por parte de las guarniçones berberes de todas las sues posiçones al norte de la [[Serra de Gredos]]. Deste modo, l Sul de la Galiza tornaba-se lhibre de l domínio muçulmano, ambora sofrendo un porcesso de çpoboamiento semelhante al de l Bal de l Douro que lhebou al abandono de to l tipo de bida ourbana.
Por outro lhado, l Norte de la Galiza fui ancorporado al florescente reino asturiano pul rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], que anstalou l bispo [[Odoário]] na cidade de [[Lugo (Spanha)|Lugo]]. La débil posiçon asturiana fui antretanto cunsulidada pul sou sucessor, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]], que dominou ua ansurreiçon de ls galegos i derrotou an [[Pontubia]] ua spediçon de castigo ambiada pul [[emir de Córdoba]] [[Abderramon I]]. Décadas depuis, outra ansurreiçon de ls galegos fui derrotada pul rei [[Silo de las Astúrias|Silo]] na [[batailha de Montecubeiro]], próssimo la [[Castroberde]].
De qualquiera forma, la çcubierta de l sepulcro de l [[Santiago Maior|apóstolo Santiago]], durante l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]], i l susequente aparecimiento de l [[Caminos de Santiago|Caminos que heirdórun l sou nome]], assegurórun la antegraçon spritual de la Galiza ne l Reino de las Astúrias i mais tarde ne ls de [[Reino de Lhion|Lion]] i [[Reino de Castielha|Castielha]].
La spanson an direçon al Sul fui ampeçada por [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]], que repobou Rui. An décadas posteriores, [[Bímara Peres]], bassalo de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]], chegou até [[Porto]] (tomado an [[868]]), assentando las bases de l [[Cundado Portucalense]], que mais tarde darie lhugar al [[Reino de Pertual]].
=== La frunteira ouriental: Ducado de la Cantábria, Castielha i l alto bal de l Ebro ===
Ne ls finales de l [[seclo VIII]], las zonas mais ourientales de la Sub-Meseta Norte stában poboadas por pequeinhas quemunidades rurales de dibersas ouriges étnicas. L pobo andígena era çcendente de las defrentes tribos que habitában na region ne ls [[Pobos eibéricos pré-romanos|tiempos pré-romanos]], cumo ls [[Bárdulos]], [[Báceos]], ls [[Turmogos]] i ls [[Celtíberos]], i dedicaba-se fundamentalmente al pastoreio. A estes pobos juntou-se ua óndia migratória procedente de la ária cantábro-pirenaica, antegrada subretodo por clanas pertencentes la dous pobos defrentes: ls [[Cantabros]] i ls [[Bascones]].
La spanson que decorreu mais cedo terá sido la de l Cantabros. La [[Cantábria]] çcrita puls geógrafos romanos stendia-se quaije sclusibamente puls territórios de la Cordilheira, ambora yá a partir de l [[seclo II]], probablemente fruito de la sedentarizaçon deste pobo, ampeça la sue spanson para las tierras de la Meseta, testemunhada arqueologicamente pula anfinidade de lhápides badinienses que registan un mobimiento migratório antenso de ls habitantes de la zona de l [[Picos de Ouropa]] an direçon a la zona de [[Cisterna]] (Lhion). Assi i todo, la colonizaçon mais antensa fui lhebada a cabo ne l bal médio-alto de l [[riu Ebro]], nas atuales porbíncias de [[Porbíncia de Vurgos|Burgos]] i [[La Rioja (Spanha)|La Rioja]].
Deste modo, de la lheitura de la obra de [[João de Biclaro|Crónica de l Biclarense]]<ref>Crónica de l Biclarense: ''"Leoviguldus Rex Cantabriam ingressus, provinciae pervasores interficit, Amaiam occupat, opes eorum pervadit, et provincia in suam revocat dictionem"''</ref> ([[seclo VI]]), adonde se çcriben las campanhas de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] an tierras cantábricas, deduç-se que la Cantábria bisigoda nun coincidie cula çcrita puls geógrafos romanos, mas que se stendia por tierras de La Rioja i Riberra Nabarra. Ye çcrita cumo ua region aneixa al território de l Bascones, i cuja capital era ua urbe batizada cul mesmo nome, la [[Cidade de la Cantábria]], a un quilómetro la norte de la atual cidade de [[Logroño]] i cujas ruínas inda hoije son bisibles. La dita cidade recebiu admoestaçones de [[Millán|San Millán]], que sortou ls sous habitantes a la cumberson, sob amenaça de séren çtruídos pulas fuorças de l Mal. Adberténcia esta que terá sido eignorada puls lhocales, que ne l anho seguinte berian ls sous lhugares çtruídos pulas tropas de l rei ariano [[Leobigildo]]<ref>[http://www.1romanico .com/004/foto1.asp?CODF=00015448 Detalhe de la arca de San Millán (Mosteiro de Yuso)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Na eimaige arriba, l santo adberte ls habitantes de la Cidade de la Cantábria. Na eimaige anferior stá repersentada la cunquista de la cidade pulas tropas bisigodas.</ref>. Mais tarde, este lhugar tornou-se sede de l [[Ducado de la Cantábria]], criado por [[Erbígio]] ne ls finales de l [[seclo VI]], cul oubjetibo de pacificar ls Cantabros i cunter la spanson basca. Cunhece-se l nome dun de ls sous duques, [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro]], que fui pai de l rei asturiano [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] i tamien alguas de las sues anstituiçones — la ''Bida de San Millán'', scrita por [[San Bráulio]], cita la eisisténcia dun ''Senado de la Cantábria'' que tenerie sede na cidade homónima.
Todabie, ne l [[seclo XI]], l [[bispo de Astorga]] [[Sampiro]] chama [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, ''l Maior'']] de Nabarra ''Rex Cantabriensis'' i, yá ne l reinado de Garcia IV, un nobre nabarro, Fortún Ochoiç, recibe l títalo de Senhor de Cameros, Senhor de la Bal de Arnero i ''Senhor de la Cantábria''.
La spanson basca tubo lhugar ne ls percípios de la [[Recunquista]]. A toponímia demunstra que la [[Lhéngua basca|lhéngua ''euskara'']] fui falada an buona parte de La Rioja i de Burgos i an [[Glosas Emilianenses]] cunserban-se alguas frases an basco que fúrun anotadas probablemente por monges falantes natibos desta lhéngua. Assi, heirdou de la basca l sou sistema fonológico i buona parte de la sue antroponímia (Garcia, Sancho, Jimeno) i anclusibamente ne l poema de l Mio Cid i nas obras de Gonzalo de Berceo<ref>Ua de las sues personanges, D. Bildur, carrega un nome euskérico, "''miedo''" ([[miedo]]).</ref> alguas de las sues personaiges ampregan spressones bascas.
De qualquiera forma, la zona ampeçou a ser alcançada puls reis de las Astúrias a partir de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]] que, cula ajuda de ls sous bassalos [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]] i [[Diego Rodrígueç Porcelos]] repoboórun la [[Amaya|Peñla de Amaya]] i fundórun la cidade de [[Burgos]].
[[Fexeiro:Amaya-plano.jpg|left|300px|thumb|Praino arqueológico de [[Amaya|Peñla Amaya]]. L poboado i l castielho son de ourige mediebal, i neilhes passou probablemente muitas temporadas [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo de Castielha]], l purmeiro [[cunde de Castielha]].]]
Ls purmeiros abanços seneficatibos a partir de la Cordilheira Cantábrica an direçon a la Meseta fúrun protagonizados puls ''[[Foramontano]]s'', nome cul qual se zeignan ls quelonos que abandonában ls territórios montanhosos de l Norte i se dirigian an direçon al Sul: uas bezes la colonizaçon daba-se por einiciatiba de la pequeinha nobreza i mosteiros i, noutras ocasiones, debian-se a migraçones de amplos grupos de parentesco, nun mobimiento nun mui defrente al que ls [[Badinienses]] rializórun ne ls purmeiros seclos de la nuossa era. Durante l reinado de Afonso II, fúrun acupadas la region de Campo, l território de las fuontes de l Ebro, bien cumo las zonas mais setentrionales de la bacie de l Douro. Este era un território defícel de colonizar, dado que l flanco ouriental de l reino era çtintamente mais çprotegido: las ''[[razie]]s'' an direçon a la Galiza i Lhion tenerien que atrabessar l Deserto de l Douro, un lhugar pouco propício pa l aprobisionamiento de las tropas, i, por esso, las sues bases situában-se an [[Toledo]], [[Coria]] [[Talamanca]] i [[Coimbra]], poboaçones que çtában de mais de 400 quilómetros de ls sous oubjetibos. Assi i todo, la zona de La Rioja, relatibamente poboada, ancontraba-se ne l poder dua poderosa família de senhores lhocales, ls [[Vanu Qasi]], i era atrabessada por ua [[strada romana]] que passaba por Amaya i chegaba até Astorga. Esta mesma strada yá tenerie sido outelizada por Lheobigildo durante las sues campanhas contra ls Cantabros ne l anho [[574]] i por Muza, durante la sue [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica|stensa ouparaçon de cunquista]] lhebada a cabo ne ls anhos [[712]]-[[714]].
L rei [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] rializou ua tentatiba de colonizaçon i fortificaçon de la cidade de [[León (Spanha)|Lion]], ambora frustrada por ua ''razie'' muçulmana. Inda assi, l sou sucessor, Ourdonho, aprobeitou l crecente poderio melitar asturiano, bien cumo ls porblemas anternos de l [[Emirado de Córdoba|Emirado]], para stablecer i fortificar praças stratégicas na bacie de l Douro. [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]], purmeiro [[Conde de Castielha]] (anstituído por Ourdonho I) repobou Peñla de Amaya, assegurando la persença asturiana na borda dreita de l riu Ebro.
L sou sucessor, [[Diego Rodrígueç Porcelos]], procediu, yá an tiempos de Afonso III, a ua política inda mais spansiba: fixa la frunteira ouriental de l cundado ne l [[riu Arlanzón]] i [[Montes de Oca]]<ref>Desta época, refree-se un coincido remanse que cuntaba: (trad.)''Era anton Castielha un pequeinho lhugareijo, i tenie ls Montes de Oca cumo marco (lhemite).''</ref>. Atiradeira [[Burgos]] i arrebata ls muçulmanos de alguas fortalezas frunteiriças, cumo [[Pancorbo]], que serbian de base para las ''razies'' cun que ls emires de Córdoba assolában estas comarcas. Para proteger la frunteira ouriental de l Reino de las Astúrias, tubírun que custruir-se ua panóplia de castielhos, dende adbindo l nome de la region: [[Region stórica de Castielha|Castielha]]<ref>La purmeira mençon deste chamadeiro ancontra-se nua doaçon feita pul abade Bitulo i outorizada pul notário Lhope, ne l anho [[800]]: "''...eit S. Martini, quien sub subbicionen Mene manibus nostris fundabimus ipsan basilican in cibitate de Area Patriniani in territorio Castelle...".''</ref>.
Nas décadas seguintes a la muorte de Diego Porcelos, outros nobres cumo [[Bela Jiméneç]], [[cunde de Álaba]], ó [[Nuñl Amplacheñeç]], [[cunde de Castielha]], prosseguiran ne l abanço asturiano an direçon al Sul, alcançando l bal de l Douro ne ls percípios de l [[seclo X]]. Procediu-se a la acupaçon de la cidade de [[Osma]] i a la penetraçon na region de [[Sepúlbeda]]. Todas estas tierras, pertencentes al bal alto de l [[riu Douro]], stubírun habitadas puls [[Celtíberos]] i puls [[Arébacos]], i neilhas se anclabában poboaçones de renome, cumo ''Numantie'' (çtruída pulas tropas de [[Cipion]]), i ''Uxama'' (Osma), que, segundo todos ls andícios, permaneciu poboada inda depuis de la cunquista islámica. La carta de Veato la Etério, [[bispo de Osma]], demunstra que, ne ls finales de l [[seclo VIII]], esta cidade cunserbaba anclusibamente la sue sede eipiscopal. L filólogo spanhol [[Rafael Lhapesa]] spone na sue obra «''Las lhénguas circumbizinhas''» la sue tese de que l castelhano falado an Soria, bien cumo l de la zona de Montes de Oca, tenerie un sustrato moçárabe, l que parecie dar argumientos als que afirman que houbo cuntinidade demográfica i cultural an detreminadas zonas de la bacie de l Douro.
=== Ls territórios de ls Bascones ===
Ne ls percípios de la era crestiana, ls territórios de la depresson basca stában poboados fundamentalmente por trés pobos çtintos: ls [[Bárdulos]], ls [[Caristios]] i ls [[Outrígones]]. Alguns outores, cumo l lhenguista [[Koldo Mitxelena]], cunsidírun que estes pobos falarian ua lhéngua antepassada de l basco atual.
Por outro lhado, outros storiadores i filólogos, cumo Claudio Sáncheç Albornoç ó Jurgen Untermann, cunsidírun que la depresson basca (ls antigos ''saltus'' i ''ager basconun'') fui colonizada tardiamente ne ls seclos [[seclo V|V]] i [[seclo VI|VI]] pulas gientes procedentes de la [[Aquitánia]]. Neste sentido, çtaca-se l fato de que tanto l ''ager'' cumo l ''saltus basconun'' stában perfundamente romanizados, i que se preserbou até als dies de hoije toponímia andoeuropeia nun basca (Deba, Durango), nas atuales porbíncias bascas. La yá citada spanson de l euskera mediebal, bien cumo la ineisisténcia de eipigrafie protobasca fura de l território aquitano, parecerian ser argumientos de peso nesse sentido (cumo dado curjidoso, ne l solo sítio adonde se cunhában monedas na Nabarra, an [[Barscunes]], ouserba-se que la moneda fura cunhada an [[eibérico|léngua eibérica]]) . Se cierto ye que ne l sítio arqueológico de [[Iruñla-Beleia]] se ancontrórun anscriçones an lhéngua basca, ouserba-se mas que estas son relatibamente tardies, de ls seclos III la V i, segundo alguns outores, nun ambalidarian la tese de la basconizaçon tardie de la depresson basca, mas solo la adiantarian por dous ó trés seclos.
[[Fexeiro:Cellorigo.La.Rioja.España.jpg|250px|thumb|right|Vista de [[Cellorigo]], adonde se ancontraba la fortaleza inexpugnable de l [[cunde de Álaba]], [[Bela Jiméneç]].]]
De qualquiera forma, berifica-se que la lhéngua basca nunca se stendiu para alhá de l [[riu Nerbión]], na época de la Monarquia Asturiana. Nesses tiempos, ls Bascones de l territórios mais oucidentales quedórun na órbita asturiana durante ls reinados de ls reis Afonso I i Fruela. L segundo casou cun ua alabessa, Munia, que le darie un filho, l feturo rei Afonso II. Durante l reinado de Mauregato, l moço príncepe Afonso fui fuorçado a refugiar-se, cun ls sous parientes maternos, na zona de [[Álaba]], até que por fin, passado la muorte de Bermudo I, pudo ascender definitibamente al trono asturiano. La custituiçon de l [[Cundado de Álaba]] remonta a la reblion de l conde Eiglyón contra l rei Afonso III. Depuis de sufocar la reblion, l monarca nomeou un nobre lheal a la sue causa, [[Bela Jiméneç]], cumo Conde de Álaba. Este amprendedor rebelou-se de amportança fundamental para la repoboaçon i fortificaçon de Castielha, specialmente na defesa de [[Cellorigo]], ne l anho [[882]], contra las tropas de [[Almundir]] de [[Emir de Córdoba|Córdoba]]. L Cundado de Álaba stendia-se por todos ls territórios de la [[porbíncia de Álaba|porbíncia homónima]]<ref>Esta anformaçon deduç-se de la seguinte passaige de la [[Crónica de Afonso III]]: ''"Alabanque, Biscai, Alaone eit Urdunia, la suis reperitur senper esse possessas, sicut Pampilonia, Degius st atque Berroza"''</ref>, cun scepçon de la Tierra de Ayala, que solo serie antegrada ne l território ne l [[seclo XV]], i mui probablemente de l bal de [[Aramayona]]. Por outro lhado, ancluía ls territórios frunteiriços de las atuales porbíncias de [[Porbíncia de Burgos|Burgos]] i [[La Rioja]]. Este cundado susistiu cumo antidade andependiente até a la muorte de Álvaro Herrameliz, passado la qual Álaba passou a formar parte de l domínios de [[Fernán González]].
L cronista biscaio Lhope García de Salazar situa-me ls, nas sues obras ''"Crónicas de Bizcaya"'' (de l anho 1454) i ''"Bienandanzas i fortunas"'' (1471), l nacimiento de l [[senhorio de Biscaia]] nesta época. Ende se menciona la eisisténcia dun heirói fundador, Jaun Zuría, de teç branca i pelos ruibos, que criou l senhorio na sequéncia de la sue bitória subre las tropas asturianas na lhendária [[batailha de Arrigorriaga]] (anho [[840]]). Inda assi, la falta de documentaçon la este respeito deixa todas las questones an terreno speculatibo: aqueilho que custatan las crónicas cuntemporáneas ye solo que Afonso III fui bien sucedido frente a ua reblion de Bascones.
== Cultura i sociadade ==
L reino tenie ua eiquenomie de susisténcia puramente agrícola i pecuária, eminentemente rural, cun Obiedo cumo solo núcleo ourbano na atual Astúrias. Inda assi, habie ua série de cidades amportantes nas outras partes de l reino, cumo [[Braga]], [[Lugo]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], i [[Çamora]]. La sociadade, nun purmeiro momiento de l tipo eigualitário, fui-se [[feudalismo|feudalizando]] progressibamente, subretodo cula chegada de gientes [[moçárabe]]s de cultura bisigoda. Paradoxalmente, este pobo fui crestianizando l reino, que einicialmente assentaba nua zona de dibersos eilemientos pagones (la [[eigreija de Santa Cruç]], an [[Cangas de Onís]], purmeiro bruxedo arquitetónico, stá custruída subre un [[dólmen]]).
Ambora se cunsidere tradecionalmente que la atibidade cultural tenga sido mui scassa, ls trabalhos de Beato, l acróstico dedicado la Silo, las custruçones pré-románicas, etc., ampelen la que este punto de bista se steia alterando.
La ourganizaçon territorial staba lhigada la ''comtes'', que stában al mando de las partes mais afastadas, stando l núcleo einicial astur sob mandato direto de l rei. La strutura de la corte, l ''oufício palatino'', era mui mais simples que l de l Bisigodos.
== Arte sturiana ==
L '''pré-románico sturiano''' ye ua arte anglobada drento de l [[Arte pré-románica|pré-románico]] i que se lhocaliza na [[Península Eibérica]] adjacente al [[Mar Cantábrico]], lhibre de la acupaçon muçulmana ne l final de l [[seclo VIII]] (depuis de la derrota de [[Guadalete]] i posterior ambason [[Sarracenos|sarracena]] i até ampeços de l [[seclo X]], an que ye absorbida pula arte románica benida de [[Fráncia]].
[[Fexeiro:SanSalvadorValdedios-1.jpg|thumb|right|250px|Eimaige de [[San Salbador de Baldediós]].
La natureza frondosa i la çtáncia de l mundo de ls homes fazien de ls bales asturianos un lhugar eideal pa l recolhimiento, la ouraçon, i l ancontro cul debino. La proliferaçon de chamadeiros cumo Baldediós ó Ribera Sacra faç refréncia àqueles tiempos an que comarcas anteiras fúrun colonizadas por mosteiros.]]
Ls monumientos de [[arte pré-románica]] nas Astúrias son spoentes de la pequeinha ceblizaçon que se iba fraugando na region cantábrica. Neste sentido, la arte asturiana ye, junto cula [[Catalunha|catalana]], ua de las percipales refréncias de l pré-románico na Spanha; se bien que, nesta redadeira, las anfluéncias [[Lombardia|lombardas]] son eibidentes, na arte pré-románica asturiana faç-se sentir, subretodo, la anfluéncia [[arte carolíngie|carolíngie]].
Inda assi, anque que, tradecionalmente, se fússen {{NT|subrayando|acentuando}} ls bínclos antre l stilo asturiano i l bisigótico, alguns outores nun deixan de salientar l fato de que probablemente buona parte de las sues caratelísticas deriben de la [[arte romana]] i [[arte paleocristana|paleocristana]] de ls quales eisisten alguns spoentes an território asturiano. Tamien hai ciertas anfluéncias outótones, puramente ''astures'' i, neste sentido, nalguns monumientos pré-románicos, cumo [[San Miguel de Lhillo]], puoden ouserbar-se medalhones adonde surge grabados motibos pagones cumo la ''heixapétala'' ó la spiral solar, que inda hoije se ampregan para decorar ls {{NT|hórreos|spigueiros}} asturianos.
== Religiosidade i spiritualidade ne l Reino de las Stúrias ==
=== Restos de l paganismo celta i megalítico ===
{{Artigos percipales|[[Paraísos celtas]], [[mitologie asturiana]]}}
{| width="100%"
|-
| align="left" | {{quote2|La Xana<ref>La [[Xana (mitologie)|Xana]] ye ua de las personaiges mais coincidas de la [[mitologie asturiana|mitologie lheonesa i asturiana]]. Ye ua pequeinha diusa de grande beleza (un paralelo cun las [[fada]]s) que habita an zonas de augas puras i cristalinas (''auga biba'')</ref> galante i formosa<br />coronada de pérolas de ourbalheira,<br />bestida de galas de Maio<br />i calçada de pétalas de rosa<br />|(trad.) ''Nel i Flor'', Pin de Pría<ref name="poemaast">an [[lhéngua asturiana|asturiano]].</ref>}}
|-
| align="right" |{{quote2|Cheguei a la tua hai tierra dous mil anhos<br />pus antes passeaba-me por cima de las streilhas<br />i al ancontrar-me nua ilha de stranhos<br />alguien se decidiu a seguir-me las pegadas.<br />|(trad.) ''El Cuintu la Xana'', Francisco Gonzáleç Prieto<ref name="poemaast" />}}
|}
Ambora ls purmeiros testemunhos crestianos nas Astúrias daten de l [[seclo V]]<ref>Lhápides de ''Dobidena'', ''Magnentie'' i ''Norenus'', todas eilhas atualmente ne l [[Museu Arqueológico de Obiedo]].</ref>, la berdadeira progresson de l cristandade na region solo tubo lhugar a partir de meados de l [[seclo VI]], quando to ua série de monges, cumo [[Toríbio de Lhiébana]] i outros monges pertencentes a la Orde de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], se fúrun assentando an territórios de la cordilheira cantábrica, ampeçando la predicaçon de la doutrina crestiana antre ls lhocales.
La crestianizaçon de las Astúrias abançou de maneira mui lhenta, podendo-se mesmo afirmar que jamales se ampós subre las [[mitologie asturiana|antigas dibindades]]. Tal cumo sucediu an muitos outros lhugares (ambora ende, talbeç, an maior medida), estas perdurórun nas fés populares, coeisistindo sincreticamente cula nuoba religion. Ye neste cuntesto que [[Martico de Dume|San Martico de Braga]] reprendia, na sue obra ''De corretione rusticorun'', ls camponeses de la [[Galécia]] pul sou apego als cultos pagones:
[[Fexeiro:Rio cares deva.JPG|thumb|250px|left|L [[Riu Deba]], que ne l sou auge stubo cunsagrado a la [[Deba|diusa pagana homónima]].]]
:«''Muitos demónios de l [NT: que fúrun] spulsos de l cielo presiden ne l mar, ne ls rius, nas fuontes ó nas selbas i se fázen adorar puls eignorantes cumo diuses. A eilhes fázen sacrifícios: ne l mar ambocan [[Netuno]]; ne ls rius, las [[Lámia]]s; nas fuontes, las [[Ninfa]]s; nas selbas, las [[Diana]]s.<ref>An [[Lhéngua lhatina|lhatin]]: ''"Eit in mare quiden Netunun appellant, in fluminibus Lhamias, in fontibus Nymphas, in silbis Dianas, quae omnia maligni daemones eit spiritus nequan sunt, qui homines anfideles, qui signaclo crucis nesciunt se munire, nocent eit bexant"''.</ref>''».
L folclorista asturiano [[Custantino Cabal]] fui quien defendiu pula purmeira beç la eisisténcia de parentesco eitimológico - hoije yá giralmente aceite puls filólogos<ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", Oubiedo, 2003, pág. 266 n.12</ref><ref>Ana María Canho, "Eiboluçon stórica de la lhéngua asturiana", seçon de l catálogo de la sposiçon "Orígenes", Obiedo 1993</ref> - antre l bocábulo lhatino ''diana'', que surge ne ls testos de San Martico de Braga, i l asturiano ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]' ', que zeigna la coincida criatura de la [[mitologie asturiana]], l que poderie andicar la eisisténcia de algua cuntinidade antre la antiga religion asturiana i las fés míticas persentes na atualidade nas zonas rurales de las Astúrias. Nun será por acauso que la rieira que brota de l [[santuário de Cobadonga]] inda hoije ye coincida pul nome de la antiga diusa celta [[Deba]], a cujo culto staba cunsagrado l lhugar antes de la sue crestianizaçon. Segundo outros outores<ref>''Toponimia de ourigen andoeuropeu prelatino an Stúrias'', Oubiedo 1980, ISBN 84-00-05572-1</ref>, ''deba'' ye ua palabra celta i andoeuropeia que quier dezir simplesmente ''diusa'', pul que serie possible que las refréncias la este nome ancluíssen outras i çtintas dibindades femininas cumo Nabie ó Briga. De qualquiera forma, ''Deba'' era ua eibocaçon que, segundo la oupinion de storiadores de renome<ref>Rmekjonson</ref><ref>J.M. Gonzáleç y Fernándeç-Ballés, "Storia de Asturias, 2", 1977, pág. III (an sturiano non castelhano)</ref>, etnólogos<ref>Idra Tcha Tch Lague</ref> i filólogos<ref>M. Sebilla, "Toponimia de ourigen prelatino en Asturias", 1980, p.45</ref><ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", 2003, pág. 431</ref>, gozaba de grande statuto na época pré-crestiana, tal cumo l testemunhan chamadeiros cumo ''La Isla de Deba'' (an [[Castrillón]]) ó l poço de Gueyu la Deba ([[Gijón]]). Diç-se inda hoije que, de la purmeira, bénen las rapazas que nacen ne l território de l cunceilho citado. De Gueyu la Deba, que l burmeilho de las sues augas se debe al sangre de ls mouros derrotados na [[batailha de Cobadonga]].
Ne l bal médio de l [[riu Sella]], na zona adonde se ancontra [[Cangas de Onís]], eisistia ua ária [[dólmen|dolménica]] datada de la [[megalitismo|época megalítica]], probablemente de l período [[4000 a.C.|4000]]- [[2000 a.C.]]. Ende, particularmente ne l [[dólmen de Santa Cruç]], se rializában ls rituales funerários de ls xefes tribales de la comarca. Esta prática resistiu a las cunquistas [[Ambason romana de la Península Eibérica|romana]] i [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|bisigótica]], i staba de tal forma anraizada que, inda ne l [[seclo VIII]], l rei [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ende terá sido anterrado, ne l mesmo lhocal adonde repousában ls restos de caudilhos ancestrales. Inda que la crestianizaçon de la region tenga sido patrocinada pula monarquia asturiana (atrabeç de la eidificaçon dua eigreija), cierto ye que inda hoije eisisten lhendas paganas que afirman que l dólmen de Santa Cruç ye habitado por ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]s'' i que a tierra que se strai de l sou tierra ten propiadades curatibas.
[[Fexeiro:Eibe.jpg|right|thumb|250px|L [[Taxus]] repersenta l bínclo de ls asturianos pagones cula Tierra, ls antepassados i la religion antiga.]]
Segundo la lhápide ancontrada ne l túmulo de Fábila, l anterro de l rei fui oufeciado por Asterio, qualificado de ''bate'', palabra lhatina que quier dezir "adebino, profeta", cun [[cognato]]s nas [[léngua celta|lénguas célticas]], cumo l [[gaélico irlandés]] ''oaith'', que zeignaba ls [[bardo]]s que rializában profecies i adebinaçones (por eisemplo, l mago [[Suibhne]], eiquibalente irlandés de [[Merlin]]). Esta treminologie cuntrasta cula que ancontramos ne ls testos crestianos mais quemuns, adonde ye hábito ancontrar refréncias a sacerdotes cumo ''presbyterus'' (de l [[léngua griega|griego]] Πρεσβυτερος, "armano maior"). Neste cuntesto, nun será demales recordar que la crestianizaçon de las Astúrias nó fui necessariamente lhebada a cabo por bias ourtodoxas: l [[Paroquial Suébico]] atribuía la sede de l [[Bretones]] a las paróquias eisistentes ne l território asturiano, pul que ye probable que las primitibas formas de cristandade típico nas Astúrias nun dibergissen mui de las eisistentes nas eigreijas celtas de las [[ilhas británicas]], antre eilhas la [[tonsura]] de ls sous monges que, pulas sues reminiscéncias paganas, fui cundenada pul [[Quarto Cuncílio de Toledo|IV Cuncílio de Toledo]]<ref>Esse instrupício solo ambenta nomes an mirandés</ref>. Hoije an die, inda restan na [[Galiza]] numerosas lhendas relatibas a relegiosos que biajórun por mar an direçon a las cuostas de l [[Paraíso]], cumo por eisemplo [[Amaro|San Amaro]], [[Trezenzonio]] ó [[Ero de Armenteira]]: lhendas que stablecen grande paralelismo cun las stórias de [[Brandon|San Brandon, l Nabegante]], San Maclóbio de Gales ó ls [[Paraísos celtas|''eimramma'' irlandeses]]. Por outro lhado, l cierto ye que l paganismo anfluenciou anclusibamente las práticas de la [[Eigreija Católica]] nas Astúrias: nun era pouco frequente que ls sacerdotes partecipassen ne ls cunjuros para ampedir la chegada de [[Nuberu]] a ua detreminada paróquia, i na figura de l ''freiros'' se cunserban ls redadeiros bruxedos de la poesie mitológica<ref>La Grande Anciclopédia Sturiana, na sue antrada dedicada als ''freiros'' diç-me ls: ''"L freiro era depositário de todas las tradiçones relegiosas i lhendas fantásticas de l paíç; relataba ls sucessos mais stranhos i amberossímeis. Referie que habie bisto Nuberu cunjurando a tormenta zde l alto de l monte, cumo se le anterpunha an sou camino ua alma penada solicitando-le missas ne l sou sufrágio, {{NT|cumo había ancontrado la guestia al pasar próssimo a un cementerio|[...]}}; falaba de ls amanhos de las bruxas i las trabessuras de l trasgos. Rializaba tamien milagres subretodo an fabor daquelas pessonas que habien cuntribuído cun las sues smolas ne l sustento de ls gastos de l sou ermita"''</ref> nas Astúrias tradecional.
L porcesso de crestianizaçon fui fomentado puls reis de Astúrias que, oupostamente als [[Lista de monarcas de Anglaterra|monarcas de la Anglaterra]] pagana (cumo [[Penda de Mércia]]), a la [[Irlanda]] gaélica ([[Cunn Cétchathach|Cunn, l de las Cien Batailhas]]) ó als [[Saxones]] de l [[seclo VIII]] (l duque [[Witikindo]]), nun cimentórun l sou poder subre las tradiçones relegiosas andígenas, mas si tomando ls sous mitos fundacionales a partir de ls testos de las [[Sagradas Scrituras]] crestianas (particularmente de l [[Apocalipse]], i de ls lhibros proféticos de [[Ezequiel]] i [[Daniel]]) i de ls testos de ls Padres de la Eigreija, cumo beremos na seçon seguinte.
=== Religiosidade crestiana: Milenarismo i culto jacobiu ===
{{Artigos percipales|[[Beato de Lhiébana]], [[Crónica Profética]], [[Milenarismo]], [[Camino de Santiago]]}}
{{quote2|I haberá senhales ne l sol, na lhuna i nas streilhas, i na tierra, angústia de las gientes, perplexas pul strondo de l mar i de las óndias [...] i anton bereis regressar l Filho de l Home nua nubre cun grande poder i glória|Lc, 21:25-27}}
Durante ls reinados de [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Mauregato de las Astúrias|Mauregato]] stablecírun-se las bases de la cultura de l Reino de las Astúrias i de la Spánia crestiana de la [[Alta Eidade Média]]. Neste período aparentemente calmo, ne l qual ls reis de las Astúrias se submetírun als caprichos de l [[Emirado de Córdoba|emires de Córdoba]], bibiu [[Beato de Lhiébana]], que ye probablemente la maior figura anteletual de l Reino de las Astúrias, i cuja obra marcou inegablemente la cultura crestiana de la [[Recunquista]].
[[Fexeiro:ApocalypseStSeverFolios45v46rWorldMap.jpg|thumb|300px|right|[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]]. Defrentemente de l que sucede na cartografie moderna, l mapa nun stá ourientado la Norte, mas si la Ouriente. Diç-se, por esso, que stá ''ourientado'' (i dende adbén la palabra).]]
Beato biu-se diretamente ambolbido na quezila [[adopcionismo|adopcionista]], ne l teta de la qual cumbatiu afincadamente contra [[Eilipando]], [[bispo de Toledo]]. Ls adopcionistas defendian que Jasus Cristo tenerie nacido home i que solo passado la muorte i ressurreiçon fui aporfilhado pul Pai, adquirindo la qualidade debina. L adopcionismo tenie raízes ne l [[arianismo]], que negaba la dibindade de Cristo, i ne l paganismo greco-romano, adonde custában alguns eisemplos de heiróis, cumo [[Hércules]], que depuis de la muorte alcançórun la [[apoteose]]. Nun se çcarta, mas, la anfluéncia muçulmana ne l aparecimiento de l adopcionismo, bisto que anclusibamente Eilipando fui ampuosto ne l sou cargo pulas outoridades muçulmanas, cuja religion negaba la dibindade de Jasus, que era cunsidrado profeta mas nun Filho de Dius. Nun oustante, la heiresie adopcionista fui cumbatida por Beato a partir de l sou [[mosteiro de Santo Toríbio de Lhiébana]], a la par que defendia la andependéncia de la eigreija asturiana relatibamente a la de Toledo, streitando laços cun Roma i cul [[Ampério Carolíngio]]: Beato recebiu apoio na sue lhuita contra la eigreija toledana pul Papa, bien cumo por [[Alcuíno de Iorque]], un ampenhado académico anglo-saxon de [[Aachen|Aquisgron]], cun quien cultibou ua grande amisade.
[[Fexeiro:B Valladolid 120.jpg|thumb|200px|left|'''El Ángel de la Quinta Trompeta''': "''I l quinto anjo tocou la sue trompeta, i bi streilhas caer de l cielo an direçon a a tierra i a el le fúrun antregues las chabes de l abismo''" (Apocalipse, 9.1)]]
La obra de maior trascendéncia criada por Beato fúrun ls sous ''Comentairos al Apocalipse'', copiados para manuscritos ne ls seclos posteriores (giralmente chamados [[Veatos]]) i de ls quales l scritor eitaliano [[Umberto Retombo]] chegou a afirmar: "''Las sues faustosas eimaiges dórun lhugar al maior acuntecimiento iconográfico de la stória de la houmanidade''"<ref>La estas obras Umberto Retombo dedicou ua de las sues monografies, ''Beato di Lhiebana'' (1976)</ref>. Neilhes, Beato spone ua anterpretaçon pessonal de l relato apocalítico, cumplementada cun citaçones de l [[Antigo Testamiento]] i de ls Pais de la Eigreija, todo esto acumpanhado de magistrales eilustraçones.
[[Fexeiro:B Facundus 224vdét.jpg|thumb|200px|right|"''A mulhier staba bestida de púrpura i scarlate, resplandecie de ouro, piedras preciosas i pérolas; lhebaba na mano ua copa de ouro chena de abominaçones, i tamien las ampurezas de la sue prostituiçon i, delantre, un nome scrito - un mistério -: «La '''Grande Babilónia''', mai de las rameiras i de las abominaçones de la tierra''»". (Apocalipse, 17.4-5)]]
[[Fexeiro:B Facundus 186v.jpg|thumb|200px|right|"''Un grande senhal apareciu ne l cielo: '''Ua mulhier, bestida de Sol''', cula lhuna la sous pies, i ua corona de duoze streilhas subre la cabeça; stá prenha i grita cun las delores de parto i cul tormiento de dar a la luç. I apareciu outro senhal ne l cielo: '''un grande Dragon burmeilho, cun siete cabeças i dieç cornos''' i, subre las sues cabeças, siete diademas''". (Apocalipse, 12.1)]]
[[Fexeiro:B Pierpont 112.jpg|thumb|200px|left|'''La abiertura de l Sexo Selo''': "''I bi cumo se abria l sesto selo, i dou-se un einorme terramoto, i l sol tornou-se negro cumo l [[cilício]]''(NT: tecido)'', i la lhuna tornou-se to quelor de sangre''" (Apocalipse, 6,12)]]
[[Fexeiro:B Facundus 6v.jpg|thumb|200px|left|"''You sou '''l Alfa i l Omega''', l percípio i l fin, diç l Senhor Dius, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''" (Apocalipse, 1.8)]]
[[Fexeiro:B Facundus 240.jpg|thumb|200px|right|"''Anton bi l cielo abierto, i habie un '''cabalho branco''': quien l monta chama-se «Fiel» i «Beras»; i julga i cumbate cun justícia. L sous uolhos, chama de fuogo; subre la cabeça, muitos diademas; lheba scrito un nome que solo el conhece; beste un manto ampapado an sangre i l sou nome ye: La Palabra de Dius''". (Apocalipse, 19.11)]]
Ne ls ''Comentairos'' daba-se ua nuoba anterpretaçon als simblos de l [[Apocalipse]]: [[Babilónia]] yá nun repersentaba la [[Stória de Roma|cidade de Roma]], mas si [[Córdoba]], sede de ls emires de l [[Al-Andalus]]; la [[Béstia]], antigo simblo de l [[Ampério Romano]], ancarnaba agora l ambasor islámico que amenaçaba çtruir la cristandade oucidental i que nessa época atribulaba cun las sues frequentes ''[[razie]]s'' ls territórios de l Reino de las Astúrias.
Ne l prólogo al segundo lhibro desta obra ancontra-se un de l ''[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana|Mapa Mundi]]' ' mais coincidos de la cultura alto-mediebal ouropeia. L oubjetibo deste mapa nun era la repersentaçon geográfica de l mundo, mas si serbir cumo eilustraçon de la [[diáspora]] eibangelizadora de l Apóstolos durante las purmeiras décadas de l cristandade. Para cunfecioná-lo, Beato baseou-se ne ls dados proporcionados por [[Isidoro de Sebilha|San Isidoro de Sebilha]], [[Ptolomiu]], i nas [[Sagradas Scrituras]]. L mundo surge repersentado cumo un disco de tierra rodeado pul Ouceano, que se debide an trés partes: Ásia (semicírclo superior), Ouropa (quadrante anferior squerdo) i África (quadrante anferior dreito). L [[Mar Mediterráneo|Mar Mediterránico]] (Ouropa-África), l [[Riu Nilo]] (África-Ásia) i l [[Mar Eigeu]] i l [[Bósforo]] (Ouropa-Ásia) separában las massas cuntinentales.
Beato staba cumbencido de la eiminéncia de la chegada de l Fin de l Tiempos, que benerien precedidos pul reinado de l [[Anticristo]], cujo ampério durarie 1290 anhos. Baseando-se ne l squema proposto por [[Agostico de Heipona|Santo Agostico]] na sue obra [[Cidade de Dius]], l criador de l ''Comentairos'' cunsidraba que la stória de l mundo se struturaba an seis eidades: las cinco purmeiras stendian-se antre la criaçon de [[Adon]] i la crucificaçon de Jasus Cristo, anquanto que la sesta, posterior la Cristo i cuntemporánea als nuossos dies, deberie culminar cul zamcadeamiento de ls eibentos profetizados pul Apocalipse.
Ls mobimientos de caráter milenarista éran quemuns na Ouropa de anton: Ne l período 760-780 porduziran-se nas [[Gálias]] to ua série de fenómenos astrales que porbocórun l pánico na populaçon; un monge bisionário, João, antebiu la chegada de l Fin de l Mundo yá ne l reinado de [[Carlos Magno]]. Surge inda neste período l [[Apocalipse de Daniel]], un testo scrito an [[Aramaico|léngua síria]] durante l reinado de la amperatriç [[Irene de Bizáncio|Irene]] an Bizáncio ne l qual se profetizában to ua série de guerras antre árabes, bizantinos i pobos de l Norte, que finalizarian cula chegada de l Anticristo.
Para Beato, ls acuntecimientos que ocorrian na Spánia (l domínio islámico, la heiresie adopcionista, la progressiba assimilaçon de l moçárabes) éran senhales que andicában la prossimidade de l auge apocalítico. Segundo relata Eilipando na sue ''Carta de ls bispos de Spania als sous armanos de la Gália'', l abade de Santo Toríbio chegou a anunciar als sous paisanos de Lhiébana la chegada de l Fin de l Mundo para la Páscoa de l anho 800: na béspera desse die, cientos de aldeanos agrupórun-se al redror de l Mosteiro de Santo Toríbio, sperando - aterrados - l prodígio. Ende quedórun durante quaije die i meio an ayuno até que un deilhes, de nome Ourdonho, sclamou: "''Comamos i bebamos, para se chegar l fin de l mundo stéiamos fartos!''".
Las bisones proféticas i milenaristas de Beato de Lhiébana tubírun ua anfluéncia marcante ne l zambolbimiento de l Reino de las Astúrias: La [[Crónica Profética]], redigida por buolta de [[década de 880|880]], antebé la capitulaçon de l [[Emirado de Córdoba]] i la cunquista i redençon de to la Spánia pul rei [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]]. Desta forma, l ícone de la [[Cruç de la Bitória]], que acabou por se cumberter ne l amblema de l Reino de las Astúrias, debe la sue ourige a ua passaige de l Apocalipse an que [[San João Eibangelista|San João]] ten la seguinte bison de la [[segunda benida de Cristo]]: Bé Jasus Cristo sentado majestosamente acumpanhado de nubres i afirmando "''You sou l Alfa i l Omega, l percípio i l fin, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''"<ref>Apocalipse, 1.8</ref>. L uso de l [[lábaro]] remonta als tiempos de [[Custantino I|Custantino, l Grande]], que l ampregou durante la célebre [[batailha de la Puonte Mílbio]]. Nun oustante, nas Astúrias, l uso de la Cruç de la Bitória adquiriu statuto de beneraçon. An quaije todas las eigreijas pré-románicas surge grabado este ícone<ref>[http://www.eiducastur.princast.s/asturias/spacio/150recursos/recursos/eimagenes/47.jpg La Cruç de la Bitória grabada an piedra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.comarcabaqueira .com/scrits/museoprerromanico.asp Museu Pré-románico de San Martín (Salas)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, por bezes acumpanhado de la spresson "''Hoc signo tuetur pius, in hoc signo bincitur inimicus''"<ref>Cun este simblo se protege l pio, cun este simblo ye bencido l einimigo''</ref> que se tornarie ne l lhema de ls monarcas asturianos.
Outro de ls lhegados sprituales de l Reino de las Astúrias fui l aparecimiento dua de las bias de trasmisson cultural mais fascinantes de la Ouropa: l [[Camino de Santiago]]. L purmeiro testo que faç refréncia a la predicaçon de [[Santiago Maior]] ye l ''Brebiário de l Apóstolos'', testo de l [[seclo VI]] que refree un lhugar chamado ''Aca Marmárica'' cumo l sou lhugar de çcanso definitibo. San Isidoro de Sebilha ansistiu nesta mesma eideia ne l sou tratado ''De ortu eit oubitu patriun''. Seclo i meio depuis, yá ne l tiempo de l reinado de Mauregato, fui cumpuosto l hino ''L Dei Berbun'', ne l qual se qualifica l apóstolo de "''áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional''"<ref>"''Oh berdadeiramente dino i mais Santo Apóstolo que refulge cumo áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional, eibitando la peste, sei de l cielo salbaçon, afasta todas las anfermidades, calamidades i crime. Mostra-te piedoso, protegendo l ganado a ti ancomendado, sei manso pastor pa l rei, l clero i l pobo, que cun tua ajuda çfrutemos de ls gozos de l Alto, que ne ls rebistamos de la glória de l reino cunquistado, que por ti ne ls lhibremos de l anferno eiterno''".</ref>, i se faç refréncia a la sue predicaçon na Península durante las purmeiras décadas de l cristandade<ref>Alguns outores atribuen l hino citado la Beato, ambora seia cuntroberso.</ref>.
Mas serie solo ne l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] quando, zde la Galiza, chegórun amboras dua acuntecimiento prodigioso: na diocese de [[Eirie Flabie]] (poboaçon próssima de [[Padrón]], na Galiza) un ermita chamado Pelágio tenerie assistido durante bárias nuites sucessibas resplendores misteriosos subre l bosque de Lhibredón. Cançones de anjos acumpanhában l beile de lhuzes. Ampressionado por este fenómeno, Pelágio ancontrou-se cul bispo de Eirie Flabie, Teodomiro, que acudiu àquele lhugar cul sou séquito. Ne l meio de l bosque ancontrórun un sepulcro de piedra cun trés cuorpos, que fúrun eidantificados cumo sendo de l apóstolo [[Santiago Maior]] i sous dous çcípulos, Teodoro i Atanásio. Segundo la lhenda, l rei Afonso fui l purmeiro peregrino la çlocar-se a ber l apóstolo: durante las nuites que passou ne l trajeto, fui guiado pul curso de la [[Bie Lhátea]], que a partir desse momiento tomarie l nome popular de ''Camino de Santiago''.
Ls rumores subre la tumba de Santiago acarretou un éxito político sustancial pa l Reino de las Astúrias: Spánia poderie reclamar para si la honra de albergar ls restos dun de l apóstolos de Jasus Cristo, un galardon solo cumpartido cula Ásia (cuncretamente Éfeso), adonde repousaba l cuorpo de [[San João Eibangelista|San João]], i cun Roma, adonde fúrun anterrados ls restos mortales de [[San Pedro]] i [[Paulo de Tarso|San Paulo]]. A partir desse momiento, [[Santiago de Cumpostela]] cumbertirieb-se, junto cun [[Roma]] i [[Jarusalen]], nua de las trés cidades santas de la Cristandade. A la cunta de ls Caminos de Santiago entrórun na Península Eibérica multidones de anfluéncias procedentes de la Ouropa central durante ls seclos seguintes, zde ls stilos [[stilo gótico|gótico]] i [[estilo románico|románico]] a la [[trobadorismo|troba probençal]].
Nun oustante, la stória al redror de la ''çcubierta'' de ls restos mortales de l apóstolo deixou ciertos aspetos enigmáticos. La sepultura fui ancontrada nun lhugar que yá era coincido cumo [[necrópole]] zde l [[Vaixo Ampério]], pul que ye possible que se tratasse de ls restos dun notable de la zona: l storiador británico Heinry Chadwick lhançou la heipótese que eidantifica l sarcófago ancontrado an Cumpostela cun las relíquias de Prisciliano. Outros outores, cumo Custantino Cabal, rialçan que muitos lhugares na Galiza, cumo Pico Sacro, la Piedra de la Barca ([[Muxía]]) ó San Andrés de Teixido, éran oubjetibo de peregrinaçones de fiéis pagones, que cunsiderában aqueilhes lhugares, eidantificados cul Fin de l Mundo, cumo puortas de antrada pa l [[Paraísos celtas|Outro Mundo]]. Cula çcubierta de l túmulo de Santiago, antensificou-se la progressiba crestianizaçon nestas rotas de peregrinaçon.
=== Mitos i lhendas ===
[[Fexeiro:ErcinaLake.JPG|thumb|250px|left|Lhago de Ercina. Segundo la lhenda, neste lhugar se arguia ua aldé ó mesmo - quien sabe - ua cidade que fui çtruída por un dilúbio debino.]]
Bisto que las Crónicas de l Reino de las Astúrias fúrun redigidas seclo i meio depuis de la [[batailha de Cobadonga]], quedan por çcortinar muitas de las facetas de ls purmeiros reis de Astúrias, abandonadas al nebuloso território de l mito i de la lhenda.
Se bien que la storicidade de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]] ye andiscutible, an torno de la sue figura se teciu ua multitude de tradiçones i relatos. Un deilhes afirma que antes de la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica]] terá ido an peregrinaçon la Jarusalen, la cidade santa de la Cristandade.
Inda assi, afirma-se que la [[Cruç de la Vitória]] fui formada por un centeilha que, al caer subre un carbalho, talhou la sue figura ne l tronco<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç, "''Simbologie mágico-tradicional''", pág. 147</ref>. Neste mito antrelaçan-se tamien dous eilemientos de amportança fundamental na tradiçon asturiana: por un lhado, l ''centeilha'', simblo de l antigo dius asturiano Taranis i que, na mitologie asturiana, ye fraugado pul Ñuberu, senhor de las nubres, de la chuba i de l bentos. Por outro lhado, l ''carbalho'' era l simblo de la rialeza asturiana, tal cumo testemunhan graburas an piedra cumo ls de la [[Eigreija de Abamia]], ne ls quales surge fuolhas dessa spece arbórea.
[[Fexeiro:Kyffhaeuser Tilleda.jpg|thumb|250px|right|Eimaige de l Kyffhäuser, na [[Almanha]], adonde, dun modo similar al de Fruela i Bernardo de l Cárpio, lhanguesce l amperador [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico Barbarossa]], rodeado de ls sous cabalheiros i nanos.]]
Para alhá desso, la zona de [[Cobadonga]] fui sendo pródiga an relatos assombrosos, cumo l que se afirma que, subre l lhugar que hoije acupan ls lhagos de Enol i de la Ercina, se alçaba un poboado de pastores que fui bejitado pula Birge quien, çfarçada de peregrina, pediu quemido i habitaçon pulas casas de l poboado. An todas eilhas terá sido rejeitada bruscamente, ancontrando refúgio solo na houmilde moradie dun pastor, que carinhosamente cumpartiu culha todo l que possuía. Cumo castigo ante la inospitalidade de l habitantes, la poboaçon fui arrasada por un dilúbio debino, zaparecendo para siempre, a la scepçon de la choça de l pastor. A la sue frente, a misteriosa hóspede chorou i, las lhágrimas caindo ne l tierra, cumbertírun-se an pequeinhas i marabilhosas flores. I fui ende que l pastor se dou cunta que la debina peregrina era la Birge.
Este ye un mito pan-céltico que se ancontra repersentado an numerosas stórias de outros países de l Arco Atlántico, cumo aqueilha que afirma que na lhagona de Antela (Galiza) se ancontran ls restos de la antiga cidade de [[Antioquia]], arrasada de l mapa por un dilúbio noturno cumo castigo pula bida pecaminosa de ls sous habitantes. Inda hoije ye possible oubir durante la Nuite de San João las badaladas de la eigreija de la cidade, bien cumo l cantar de l galhos. De l outro lhado de l golfo de Biscaia, na Bretanha, susisten tradiçones relatibas a la cidade de Ker-Ys, que se situaba ne ls territórios de la baía de Douarneneç, roubados al mar i protegidos por un poderoso dique. La filha de l rei de la cidade, Dahud, antregou las chabes de l dique a un demónio çfarçado de príncepe, permitindo la este inundar la cidade.
[[Fexeiro:Folio 103v - Hezekiah's Canticle.jpg|thumb|200px|left|Eilustraçon de l Canto de Ezequias straída de la obra [[Las Trés Mui Ricas Horas de l Duque de Berry]]. Era frequente ls reis asturianos tomáren cumo modelo ls monarcas judius de l Antigo Testamiento.]]
Mas tamien eisisten mitos al redror de la monarquia asturiana que se mesclan cula tradiçon judaica i crestiana: la [[Crónica Sebastianense]] narra que, quando faleciu l rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], dou-se an Cangas de Onís un acuntecimiento straordinário. Anquanto ls notables belában l sou cadáber na corte, oubian-se cánticos celhestriales de anjos. Entoában l seguinte testo de Isaías que por senhal era outelizado na [[liturgie spánica]] durante la Bigília de l Sábado de Glória:
{{quote2|{{NT|Yo dije: En el medio de mis días iré á las puertas del sepulcro: Pribado soy del resto de mis lañls.<br /> Dije: Ne l beré al señor en a tierra de los que biben: Ya ne l beré malas hombre cun los moradores del mundo.<br /> Mi morada ha sido mobida y traspasada de mí, cumo tienda de pastor. Cumo el tejedor corté mi bida; cortaráme cun la anfermedad; Me cunsumirás antre el día y la noche.<br /> Cuntaba yo hasta la mañana. Cumo un lheón molió todos mis huesos: De la mañana á la noche me acabarás.<br /> Cumo la grulla y cumo la golondrina me queijaba; Gemía cumo la paloma: alzaba en lo alto mis ojos: Jehobá, biolencia padezco; cunfórtame.|You dixe: A meio de ls mius dies eirei a las puortas de l sepulcro: pribado sou de l resto de ls mius anhos.<br />Dixe: Nun berei l Senhor na tierra de l que biben: Yá nun berei mais homes cun ls moradores de l mundo.<br />A mie morada fui mobida i trespassada de mi, cumo cabanha de pastor. Cumo el tecelon cortei a mie bida; cortar-me-á cula anfermidade; Cunsumir-me-ás antre l die i la nuite.<br />Cuntaba you até de manhana. Cumo un lhion moeu todos ls mius uossos: De manhana a la nuite acabarás cumigo...}}|[[Libro de Isaías|Is. 38,10-14]]}}
Trata-se de l cántico entoado por [[Ezequias]], [[Reino de Judá|rei de Judá]], passado la sue cura dua anfermidade mortal por Yahbé, grácias a la antercesson de Isaías: Neste cántico, l Rei, al ber-se a las puortas de la muorte, lhamenta angustiado la sue partida pa l [[Seol]], l anframundo judaico, un lhugar ouscuro i tenebroso adonde nun mais berá nin Dius nin ls homes.
[[Fexeiro:EildonScottsView.jpg|thumb|right|250px|Las colinas de Eildon, na [[Scócia]]. Redadeira morada de l [[Rei Artur]], un de ls mais famosos heiróis de la tradiçon ouropeia, a la que tamien pertence, eibidentemente, l folclore asturiano.]]
Inda assi, ancontran-se nas Astúrias spoentes de l mito de l Rei Drumido: segundo la lhenda, ye possible inda hoije ber l rei [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]] baguear pul Jardin de ls Reis Caudilhos de la [[Catedral de Obiedo]]<ref>Este i outros mitos relatibos a la monarquia sturiana fúrun recolhidos pul Arsénio F. Dacosta ne l sou ansaio ''Relatos lhendários subre las ouriges políticas de Stúrias i Biscaia na Eidade Média'', cumpilado ne l belume II de las Atas de l BII Cungresso Anternacional de la Associaçon Spanhola de Semiótica.</ref> i diç-se que l sou nieto, l notable cabalheiro [[Bernardo del Carpio]], drume tamien nua fóia de ls montes asturianos. La tradiçon relata que, nua ocasion, un camposino perdiu ua de las sues bacas, i quando çceu a ua fóia para percurá-la oubi ua boç que afirmaba ser Bernardo del Carpio, bencedor contra ls Francos an [[Roncesballes]]<ref>Na Eidade Média pensaba-se que tenien sido ls sturianos, ls mouros a derrotar las tropas de [[Rolando|Roldon]] na dita batailha.</ref>. Depuis de le cuntar que bibia hai seclos naqueilha fóia, dixe al camposino: "''Dá-me la tua mano, que quiero saber cumo son ls homes de agora''". L pastor, assustado, sticou-le un corno dua baca que, al ser agarrado pul gigante, se çfeç ne l mesmo anstante. L pastor fugiu grimado, nun sin antes oubir Vernardo dezir: "''Ls homes de agora nun son cumo ls que me ajudórun a matar franceses an Roncesballes''"<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç</ref><ref>LOBO, João, "''Ls mestres sturianos''", 1931.</ref>
San eibidentes ls paralelismos antre estas lhendas i las de outras figuras de outros heiróis mediebales ouropeus, cumo [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Barbarossa]], ó l [[Rei Artur]]. De l purmeiro se afirma que nun morriu<ref>"''Cuntos de ls armanos Grimn''"</ref>, mas si que se retirou al anterior de l monte Kyffhäuser, de adonde retornará para restablecer la antiga glória de la Almanha quando ls corbos deixen de bolar. De l segundo se afirma que bibe, junto cun ls sous cabalheiros, spalhados por ua multitude de grutas i colinas de la ilha de la [[Grana-Bretanha]]. La sue morada mais famosa ye aqueilha que le atribuiu [[Walter Scott|Sir Walter Scott]]: las colinas de Eildon, na Scócia, adonde se refugiou Artur passado la sue redadeira batailha, i adonde drumirá até que l çtino le outorgue l nuobo gobierno de la [[Británia]].
== Genealogia de la dinastie Stur ==
[[Arble genealógica de ls reis de las Stúrias]]
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhista de reis de las Astúrias]]
== Las Crónicas de l Reino de las Stúrias ==
=== Crónicas crestianas ===
Crónicas redigidas an território andaluç:
:*Crónica bizantino-árabe de 741 (tamien zeignada ''[[Cuntinatio Spana]]'')
:*Crónica moçárabe (754)
Crónicas redigidas durante l reinado de Afonso III:
:*[[Crónica Albeldense]]
:*[[Crónica Rotense]]
:*[[Crónica Sebastianense]]
:*[[Crónica Profética]]
Crónicas de l seclo XI:
:*[[Crónica de Sampiro]]
Crónicas de l seclo XII:
:*[[Crónica Silense]] ó de l monge anónimo de [[Mosteiro de Santo Demingo de Silos|Santo Demingo de Silos]]
:*Crónica de [[Pelayo, Vispo de Obiedo|Pelaio, bispo de Obiedo]]
:*[[Crónica de l Amperador Afonso BII]]
:*Crónica de l monge anónimo de [[Nájera]]
Crónicas redigidas durante l reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III, ''l Santo'']]:
:*''[[Chronicon mundi]]'', de [[Lucas, bispo de Tuy]]
:*[[Crónica Lhatina de ls reis de Castielha]], de [[João, bispo de Osma]]
:*''[[De rebus Spaniae]]'', de [[Rodrigo Jimeneç de Rada]], [[arcebispo de Toledo]]
Crónicas redigidas durante l reinado de [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, ''l Sábio'']]:
:*''[[Storia de Españla]]'', tamien zeignada ''[[Crónica Giral de Spanha]]'', la purmeira scrita an castelhano.
=== Crónicas muçulmanas ===
:*Crónica de [[Al-Maqqari]]
== Lhegado ==
{{quote2|Ne l sopé desta gigantesca fortaleza natural de ls Picos de Ouropa, que argue a poucos quilómetros de l Cantábrico, cumbatírun astures i cántabros contra Roma, yá senhora de l mundo. Nua de las antradas dessa fortaleza resistiu Pelágio (718-722) als muçulmanos que dominában yá zde la Índia até al Atlántico. Sob l sou amparo naciu, antoce, Spanha.|C. Sáncheç Albornoç}}
{{quote2|Santi Yague (Santiago) será antronizado anti-Mahoma i l sou santuário cumpostelon cumberter-se-á na anti-Caaba. Esta mutaçon cunfree a la lhenda l sou caráter definitibo. Cumpostela passa a ser l punto de cumbergéncia de la cristandade melitante an ouposiçon la Meca, i a popular romarie de l Camino de Santiago la réplica franca i galaico-lheonesa al haÿÿ (la santa peregrinaçon muçulmana). La Santa Probidéncia cuncederá dorabante la bitória al ginete [...] nun solo subre ls mouros de la Península, mas tamien, nun straordinário bóo trasoceánico, subre ls Aztecas [...], an fabor de Heirnán Cortés i ls sous.|João Goytisolo}}
L Reino de las Stúrias cuntempla-se, tradecionalmente, cumo la ourige de la [[Recunquista]]. Se bien que, ne ls purmeiros momientos, fui solo ua lhuita andígena contra pobos strangeiros (cumo yá ls Stures i ls Cántabros tenien feito contra Romanos i Bisigodos), a spetacular spanson posterior i l fato de carregar cunsigo l gérmen de la coincida [[Corona de Castielha]] (ounion de ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Reino de Lhion|Lion]]) amputórun ua relebáncia stória que na época nun se cunseguia bislumbrar.
[[Fexeiro:Escudo de España (mazonado).svg|190px|thumb|right|Amblemas heiráldicos de l Quatro Reinos custituintes de Spanha: [[Reino de Lhion|Lion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]]. Ls dous purmeiros surgiran de l Reino de las Astúrias.]]
[[Fexeiro:Vimaraperes.jpg|190px|thumb|left|Na eimaige, [[Bímara Peres]], l nobre galego fundador de l [[Cundado Portucalense]], de l qual surgiu posteriomente l [[Reino de Pertual]].]]
De l Reino de las Stúrias surgiran trés antidades políticas defrenciadas: Ls reinos de Lhion, Castielha i Pertual. Na sequéncia de la trasladaçon de la corte de Lhion por [[Fruela II de las Stúrias|Fruela II]], l centro de grabidade de l Reino birou-se para Sul; i ye a partir desse momiento que se ampeça a falar de l Reino de Lhion, cujos monarcas se cunsidírun heirdeiros de la monarquia asturiana. Se bien que nas purmeiras décadas de eisisténcia la outoridade de ls reis asturoleoneses era bastante definida, a partir de meados de l [[seclo X]] surgiran tendéncias separatistas, particularmente an Castielha i Pertual.
Ls cundados castelhanos aglutinórun-se a meados de l seclo IX an torno de la dinastie cundal fundada por [[Fernán Gonzáleç]]. Nun oustante l fato de, ne l ampeço, l [[cundado de Castielha]] nun tener atingido la andependéncia formal de l Reino de Lhion, debrebe antrou na órbita de l rei [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, l Maior]], que acabou definitibamente cula dependéncia jurídica relatibamente als reis lheoneses. Ye l sou filho, [[Fernando I de Castielha|Fernando I]], que, tenendo heirdado l cundado de Castielha, derrota l soberano de Lhion i aneixa l sou reino. Passado la muorte de [[Afonso VII de Castielha|Afonso BII]], ls reinos de Lhion i Castielha boltórun a apartar-se, assi permanecendo durante 70 anhos, até séren outra beç - i definitibamente - unificados por [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III l Santo]]. La mimória de la monarquia asturiana persistiu nas cortes de ls reis de Castielha i de Spanha. [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, l Sábio]], na sue ''[[Storia de Españla]]'', cunsidraba l Reino de las Astúrias cumo l lhugar adonde tenerie ampeçado la Recunquista i recrestianizaçon de la Península. Seclos depuis, l purmeiro parque nacional de Spanha, l de la ''Muntanha de Cobadonga'' (atual [[Parque Nacional de ls Picos de Ouropa]]), fui fundado por [[Afonso XIII]] an [[1918]] an comemoraçon de l 1200º anibersário de la coroaçon de l sou predecessor, Pelágio, i de la [[batailha de Cobadonga]]. Ne l Ultramar, la lhenda pia afirma que [[Santiago Maior|Santiago Matamouros]], protetor de l Reino Asturiano, surgiu na [[batailha de Otumba]], zamquilibrando l cumbate a fabor de l spanholes. Muitas cidades amaricanas, cumo [[Santiago de Cuba]] ó [[Santiago de l Chile]], heirdórun l nome deste apóstolo cujo cadáber se ancontrou an tiempos de Afonso II, ne ls cunfines de la monarquia asturiana.
[[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|left|350px|Ampério quelonial pertués, 1410-1999.]]
[[Fexeiro:Spanish Empire-World Map.png|thumb|left|350px|Ls reinos ibérios formados a partir de ls asturianos - Lhion, Castielha - spurmentórun ua grande spanson, quier durante l período de la Recunquista, cumo na posterior [[Era de l Çcubrimientos|posterior etapa quelonial]]. Na eimaige reproduç-se la stenson de l domínios de Spanha na sue época de maior splendor. Quaije todos ls territórios spanholes reproduzidos pertencian a la Corona de Castielha i Lhion, fuora las tierras de la Corona de Aragon i ardança borgonha.]]
Ne l que se refree la [[Pertual]], fui [[Afonso III de las Astúrias]] quien ourdenou, an [[868]], a un de ls sous bassalos, l conde galhego [[Bímara Peres]], tomar i repoboar la cidade de l [[Porto]] i ls territórios portucalenses antre l [[riu Minho|Minho]] i l [[riu Douro|Douro]] (fui el quien fondou la cidade de [[Guimarães]]). Desta forma, a la par que nacie, ne l centro spánico, l [[Cundado de Castielha]], bassalo de ls reis asturoleoneses i nabarros, surgie tamien, na frunteira galaico-asturiana sudocidental, l [[Cundado de Portucale]], que tamien se mantebe bassalo de ls reis de Astúrias i Lhion durante ls seclos IX la XII. Simultaneamente, nacie ne l stremo sudoriental l [[Cundado de Aragon]], ancialmente bassalo de l [[Lista de reis francos|reis francos]]. Durante l seclo XI, ls cundados de Castielha i Aragon fúrun eilebados a reinos, passando-se l mesmo ne l seclo seguinte cul Cundado de Portucale. Zde la sue fundaçon pul nobre Vímara Peres i repoboaçon por galegos, ne l seclo IX, l Cundado de Portucale mantebe-se un território outónomo drento de l [[Reino de la Galiza]]. An [[1071]], l conde [[Nuno Mendes]] (que se habie rebelado) fui derrotado na [[batailha de Pedroso]] pul rei [[Garcia de la Galiza]], que tomou para si l títalo de Rei de la Galiza i Portucale, ounindo efemeramente galegos i pertueses. Unes meses mais tarde, Garcia, filho de [[Fernando I de Lhion i Castielha|Fernando, ''l Grande'']], fui derrotado puls sous dous armanos, [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]], quedando prisioneiro até al final de ls sous dies. Anque recuperar l trono an [[1072]], na sequéncia de la muorte de Sancho de Castielha, fui atraiçoado por Afonso de Lhion (yá tamien Rei de Castielha pula muorte de Sancho) i feito prisioneiro definitibamente, ne l [[castielho de Lhuna]], até falecer, an [[1090]]. Afonso BI de Lhion, Castielha, i agora tamien de la Galiza i Pertual, bendo ls sous armanos afastados de l poder, antitula-se anton '''amperador de las Spánias'', pensa-se, por anfluéncia bizantina. Pouco tiempo depuis, separou de nuobo la Galiza i Pertual, cujo gobierno fui antregue als sous genros, [[Raimundo de la Borgonha]] i [[Anrique de la Borgonha]]. Este redadeiro gobernou cumo regente de Pertual até a la sue muorte, i, debido a la menoridade de la cundessa propietária, [[Teresa de Lhion]], que tomou l gobierno solo quando quedou biúba. La anfanta-cundessa era çcendente de ls antigos cundes portucalenses por bie paterna, yá que la sue bisabó Eilbira Mendes de Pertual era cundessa soberana de Pertual i mulhier de [[Afonso B de Lhion]], cunforme sposto pul storiador Lhuís de Mello Baç de San Payo na sue obra. Tanto l Conde Anrique cumo depuis la Reina Teresa ancaminhórun l cundado de Pertual por un nuobo porcesso de andependéncia gradual que culminarie cula outo-proclamaçon de l príncepe sou heirdeiro [[Afonso I de Pertual|Afonso Anriqueç]] cumo Rei, passado la bitória na [[batailha de Ourique]], an [[1139]], an que, segundo la lhenda, tener-le-á aparecido ne l cielo la cruç, l sangre i l rostro de Jasus Cristo, acumpanhados de las palabras an ouro IN HOC SIGNO BINCES (sob este simblo bencerás). Esta lhenda surge decumentada solo a partir de l [[seclo XIV]], época de la fundaçon de la [[Orde de Cristo]], que tomou para si estas palabras cumo lhema, al lhado de l scudo burmeilho i cruciforme.
[[Fexeiro:Treaty_of_Tordesillas.jpg|thumb|Decumiento oureginal de l [[Tratado de Tordesilhas]] ([[1494]]), que delineaba a las corona de Pertual i de Castielha i Lhion ls lhemites de las respetibas árias de anfluéncia: ls sucessores de Pelágio debedian l mundo antre si.]]
Ne l praino stritamente asturiano, l Reino ye l lhugar de l nacimiento de l [[léngua asturiana|sturiano]], [[Lhéngua sturiana central|bable]] ó [[asturo-lheonés]], lhéngua tamien falada ne l Reino de Lhion. Yá an testos tan recentes cumo ls de la lhápide [[Pizarra de Carrio]] puoden çtinguir-se rasgos que ban adebinando un dialeto proto-romanche asturo-lheonés, cumo por eisemplo la [[ditongaçon]] de l ''i'' brebe lhatino (''bostras'' -> ''buestras'') ó la [[palatalizaçon]] de l grupo ''c'l'' (''obecula'' -> ''obeya''). Ambora ls decumientos de la época de l Reino stéian redigidos quaije na sue totalidade an lhatin, nun restan dúbedas de que na corte se ampregaba cumo lhéngua habitual ua forma primitiba de l asturiano. Neste sentido, ls purmeiros decumientos oufeciales scritos an asturo-lheonés ampeçan a aparecer ne l seclo XI i, antre eilhes, çtacan-se l ''[[Código Visigótico|Forun Iudiciun]]' ' i defrentes dreitos municipales. Ne l purmeiro parlamiento de la stória de la Ouropa<ref>Antendendo-se cumo parlamiento ua assemblé statal adonde custan ls nobres, l clero i l terceiro stado. Este modelo fui aporfilhado pul Parlamiento anglés i tamien puls [[Stados Gerales]] franceses, que stubírun bigentes até [[1789]]. Outros parlamientos nó-statales son anteriores, cumo l [[Alþangi]] eislandés, que surgiu ne l seclo X.</ref>, las [[Cortes de Lhion de 1188]], la lhéngua ousada tanto pul rei cumo puls percuradores fui a asturo-lheonesa. Este lhéngua gozaba anton de einorme prestígio, deribado de la sue prática puls reis de Lhion, sucessores de Pelágio. Ye de rialçar l fato de que an Pertual, nas refréncias als sous própios monarcas, se outelizaba l títalo ''El-Rei'' que, cumo se puode ouserbar, nun era [[galaico-pertués]] (an cujo causo corresponderie ua forma de l tipo ''L-Rei''), mas si asturo-lheonés.
Seclos depuis de l reinado de l redadeiro de ls monarcas asturianos, an [[1388]], fui criado l [[Prencipado de las Astúrias]] i l títalo [[Príncepe de las Astúrias]] que, zde anton, zeignarie l heirdeiro de ls reinos de la Corona de Castielha i, mais tarde, de to la Spanha.
[[Fexeiro:Flag of Asturias.svg|thumb|left|Bandeira de l [[Stúrias|Percipado de las Stúrias]]]]
L território de l Prencipado quedou custituído pula comarca de [[Stúrias de Oubiedo]]. La comarca [[Stúrias de Santillana]], que mantenien esse nome zde l seclo XII, passórun a formar la ''[[merindad]]'' (outro tipo de debison admenistratiba) chamada a partir de l seclo XV de ''Muntanha de Burgos'' i, zde [[1778]], cumo [[Porbíncia de Cantábria]]. Passado la ancluson de [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] an [[1833]] na nuoba [[Porbíncia de Obiedo]], esta passou a chamar-se [[Porbíncia de Santander]] i, zde [[1982]], custitiu la [[Lista de quemunidades outónomas de la Spanha|Quemunidade Outónoma]] de la [[Cantábria]].
[[Fexeiro:Escudo de Asturias.svg|thumb|100px|right|Brason de l Prencipado de las Astúrias]]
Anque de l prencipado manter-se cumo antidade territorial durante to l Antigo Regime, la [[Subdibisones de la Spanha|debison territorial de la Spanha an 1833]] formou la [[Porbíncia de Oubiedo]], que ancluía ls [[cunceilho]]s de las antigas Asturias de Obiedo, als quales se juntórun [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] de las antigas Asturias de Santillana. An [[1983]], la Porbíncia de Obiedo fui renomeada para Porbíncia de las Astúrias, tornando-se na sola porbíncia de la Quemunidade Outónoma de l Prencipado de las Astúrias.
La [[Bandeira i scudo de las Astúrias|bandeira i l brason]] de l atual Prencipado de las Astúrias anclui la eimaige de la [[Cruç de la Bitória]].
== Curjidades ==
* Ls soberanos andaluzos gustában de antegrar ne ls sous [[harén]]es mulhieres de piel clara procedentes de l Norte de la Península. Cumo cunsequéncia, ls emires i califas de Córdobas, cujas mais i abós éran asturianas ó bascas, éran geneticamente nordispanos. Cun eifeito, l califa [[Abderramon III]] tenie la teç pálida i ls uolhos claros, i questumaba pintar la sue farta cableira ruiba de quelor morena. Paradoxalmente, ls reis asturianos Silo i Mauregato, nacírun de mais muçulmanas (berberes).
* Durante to l período de eisisténcia de l Reino de las Astúrias i durante buona parte de la Eidade Média spanhola outelizou-se l calendário de la ''[[Era Spánica]]'', que se ampeça ne l anho [[38 a.C.]], passado la pacificaçon de la [[Spánia]] por decreto de [[Otábio Augusto]]. Desta forma, nas crónicas asturianas, diç-se que Pelágio fui coronado ne l anho 756 EH (718 d.C.), i que Afonso II subiu al trono asturiano an 829 EH (791 d.C.).
* L [[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]] ye la purmeira obra cartográfica que mostra la eisisténcia de la ''[[Tierra Australis]]''. Anque desta heipotética tierra yá tener surgido citada nas obras de [[Ptolomiu]] ó [[Agostico de Heipona|Santo Agostico de Heipona]], cierto ye que l mapa cuntido ne ls ''Comentairos al Apocalipse'' ye l purmeiro que reflete la eisisténcia deste cuntinente austral, que a partir deste momiento aparecerá repetidamente nua miríade de mapas i oureginará einúmeras spediçones an sue busca, cumo las de Fernándeç de Quirós i [[Abel Tasman]], que culminaran ne l çcubrimiento de la [[Oustrália]].
<references />
[[Catadorie:Reis de las Astúrias| ]]
[[Catadorie:Reino de las Astúrias]]
tr5qg2t8mw6ml3lypkffna71xn51ger
108282
108281
2026-08-30T19:36:47Z
~2026-46122-75
15490
108282
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Map Iberian Peninsula 750-es.svg|thumb|250px|L reino de las Stúrias (a amarielho) ne l anho [[750]], ne l fin de l [[califado]] [[Omíadas|Omíada]].]]
L '''Reino de las [[Stúrias]]''' fui la purmeira region de la [[Península Eibérica]] que se lhibertou de l domínio de l [[Mouros]] aquando de la [[Ambason muçulmana de la península Eibérica|ambason por estes de la Península Eibérica]]. Protegidos por ua [[Cordilheira Cantábrica|amponente cadeia montanhosa]], ls crestianos que scapórun a la cumberson eislámica amposta pula [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambason de l Mouros]] refugiórun-se naquel pequeinho território de l norte de la península, a partir de l qual darien ampeço al porcesso de ''[[Recunquista|Recunquista Crestiana]]' ', einicialmente mediante pequeinhas scaramuças, até als cunfrontos diretos cun ls standartes de l [[Tabela cronológica de ls reinos de la Península Eibérica|bários reinos crestianos]] que se fúrun formando.
Fui, antoce, la purmeira antidade política crestiana stablecida na península depuis de la capitulaçon de l [[Bisigotie|Reino Bisigodo de Toledo]], na sequéncia de la muorte de [[Rodrigo]], redadeiro [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]], na [[batailha de Guadalete]]. La zeignaçon de '''Reino de las Stúrias''' fui einicialmente ostentada por [[Pelágio de las Stúrias]]. A partir deste pequeinho território, surgiran ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Lhion|Lion]] (de adonde deribou mais tarde l [[Cundado Portucalense]] i, susequentemente, [[Pertual]]), [[Reino de Nabarra|Nabarra]], i [[Reino de Aragon|Aragon]]. L reino durou de [[718]] la [[925]], altura an que [[Fruela II]] ascendiu al trono de l [[Reino de Lhion]].
== Andígenas de la region ==
{{quote2|Eilhi bibian dous pobos mui poderosos, [[Cantabros]] i Astures, que nun stában submetidos al nuosso Ampério|[[Lucius Anneus Florus]]}}
[[Fexeiro:Emblema del Reino de Asturias.svg|thumb|130px|Simblo del reino de las Astúrias.]]
L Reino Asturiano tubo cumo region ls territórios oucidentales i centrales de la [[Cordilheira Cantábrica]], particularmente ls [[Picos de Ouropa]] i la ária central de las Astúrias, zonas adonde tubírun lhugar ls percipales acuntecimientos político-melitares durante las purmeiras décadas de eisisténcia de l reino. Segundo las çcriçones de [[Strabon]], [[Cassius Dio]] i outros geógrafos greco-romanos, estas zonas stában habitadas yá antes de la era crestiana por defrentes pobos, antre ls quales se puoden citar ls seguintes: ''[[Badinienses]]'', que habitában ls [[Picos de Ouropa]] i cuja ária de assentamiento se fui çlocando lhentamente an direçon al Sul durante ls purmeiros seclos de la nuossa era, tal cumo l testemunhan las numerosas [[Stela (monumiento)|stelas]]; ls ''[[Orgenomescos]]'', fixados na cuosta ouriental asturiana; ls ''[[Selmas|Selinos]]' ' que, cumo l própio nome andica, se çtribuían por to l bal de l [[riu Sela|Sella]] (''Salia''); ls ''[[Lugones]]'', cujo território se stendia antre ls rius Sella i [[riu Nalón|Nalón]] i cuja capital se situaba an ''[[Lucus Asturun]]'' ([[Lugo de Llanera]]); ls ''[[Astures]]'' propiamente ditos, que habitában la zona anterior de las Astúrias, situada antre ls atuales cunceilhos de [[Piloñla]] i [[Cangas del Narcea]]; i ls ''[[Pésicos]]'', que morában na zona costeira de Astúrias Oucidental, antre la foç de l [[riu Nabie|Nabie]] i la atual cidade de [[Gijón]].
[[Fexeiro:Somiedo.jpg|thumb|left|300px|Eimaige de l lhado de l Valle ([[Somiedo]]). Eiqui puode-se ouserbar las coincidas ''cabanhas de teito'', nun mui defrentes de las residéncias de ls antigos [[Astures]].]]
Las anformaçones que ne ls dan ls geógrafos clássicos acerca de la filiaçon étnica destes pobos son cunfusas: [[Ptolomiu]] assinala que ls Astures habitában la zona central de la atual [[Astúrias]], la que se stende antre ls rius Nabie i Sella, situando-se la ouriente deste riu la frunteira cul território de l [[Cantabros]]. Inda assi, yá ne l [[seclo IV]], la ''Cosmographia'' de [[Júlio Honório]] posiciona la nacente de l [[riu Ebro|Ebro]] an território de ls Astures (''sub asturibus''). An qualquiera causo, i deixando de lhado ls detalhes relatibos a las frunteiras antre las defrentes etnias cantábricas, l própio Strabon assinala an ''Geographia'' que todos ls pobos de l Norte de la [[Spania]], zde ls [[Galaicos]] als [[Bascones]], tenien cultura i stilos de bida similares.
Outros testemunhos manifestan que nin ls Lhugones nin ls Pésicos se eidantificában oureginalmente cun ls Astures; assi, ne l [[Paroquial Suébico]], berifica-se la çtinçon antre Astures i Pésicos, cumo se fússen tribos defrenciadas, i nua [[lápide]] ancontrada ne l cunceilho de Piloñla - la ''piedra de los Ungones'' - assinala-se la frunteira antre ls Lhugones i ls Astures. Parece, antoce, que nun eisistia nanhue eidantidade supratribal de adonde dibergissen las tribos de l feturo território asturiano.
Assi i todo, este cenário ampeçou a modificar-se cula [[queda de l Ampério Romano]] i durante las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones de ls pobos germánicos]]: la lhuita, purmeiro contra ls [[Roma Antiga|Romanos]] i mais tarde contra ls [[Bándalos]] [[Asdingos]] i [[Bisigodos]], fui fraugando ua eidantidade quemun antre ls pobos de la fetura Astúrias. Neste cuntesto, dibersas scabaçones arqueológicas ancontrórun restos de fortificaçones al redror de l [[castro]] de [[Carisa]] (cunceilho de [[Lena (Spanha)|Lena]]) . Ls peritos cunsidírun que la dita lhinha defensiba, çposta strategicamente na [[bacie hidrográfica|bacie]] de l [[riu Caudal]] — bie de antrada natural nas Astúrias zde la [[Meseta Central|Meseta]] —, proba la eisisténcia dua resisténcia ourganizada, ne l teta de la qual debiran tener coperado todos ls habitantes de las Astúrias central. Neste sentido, ls ditos specialistas çcubriran an Carisa dous nibles arqueológicos çtintos, un de ls quales corresponde a las Guerras Cantábricas i un segundo período [[675]]-[[725]] an que se dórun la spediçon de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] [[Wamba]] contra ls Astures i la cunquista de las Astúrias por [[Musa ibn-Nusair]].
La eidantidade asturiana, que progressibamente se iba fraugando, cristalizarie de maneira definitiba passado la coroaçon de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], la bitória an [[Batailha de Cobadonga|Cobadonga]] i la susequente cunsulidaçon de l Reino de las Astúrias. Neste sentido, la [[crónica Albeldense]], al narrar patrioticamente ls sucessos de Cobadonga, afirma que, passado essa batailha, «''naciu por debina probidéncia l Reino de las Astúrias''»<ref name="Albeldense">«''Asturorun Regnun divina providentie soritur''»</ref>.
== Eiboluçon stórica ==
=== Acupaçon islámica i rebolta astúrica ===
{{quote2|Diç-me ls Isa bin Ahmad Al-Razi que ne l tiempo de Anbasa ben Suhain Al-Qalbi se lhebantou an tierras de la Galiza un asno salbaige chamado Pelágio|Crónica de [[Al Maqqari]]}}
Ne l decorrer de la [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica]], las percipales cidades i centros admenistratibos de la península fúrun caindo nas manos de las tropas muçulmanas. L domínio de las regiones centrales i meridionales, cumo ls bales de l [[riu Guadalquibir|Guadalquibir]] ó de l [[riu Ebro|Ebro]] apersentou poucos porblemas als recén chegados, que se fazirun baler de la ajuda de las struturas admenistratibas bisigodas eisistentes, de ourige romana. Inda assi, nas muntanhas de l Norte, ls centros ourbanos éran praticamente ineisistentes i la submisson de la nacion far-se-iba de forma progressiba, praticamente de bal la bal. Por bezes, ls muçulmanos fazien refénes para se assegurar de la pacificaçon de l terreno recén cunquistado.
Passado la purmeira ancurson de [[Tárique]], que ne l anho [[711]] chegou até [[Toledo]], l bice-rei de l [[Iémen]] de [[Ifriqiya]], [[Musa ibn-Nusair]], cruzou ne l anho seguinte l [[Streito de Gibraltar]] i lhebou a cabo ua maciça ouparaçon de cunquista que l lhebarie a caturar, antre outras, las cidades de [[Mérida]], Toledo, [[Saragoça]] i [[Lérida]]. Na redadeira fase de la sue campanha melitar chegou al noroeste de la península, adonde cunseguiu apoderar-se de las poboaçones de [[Lugo (Spanha)|Lugo]] i [[Gijón]]. Nesta redadeira cidade anstalou un pequeinho çtacamiento [[berbere]], ancabeçado por un gobernador, [[Munuza]], cuja misson cunsistirieb an cunsulidar l domínio muçulmano subre las Astúrias. Cumo garantie de la submisson de la region, alguns nobres, antre eilhes [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], fúrun lhebados cumo refénes para [[Córdoba]].
Mas, segundo ne ls relatan tanto la [[Crónica Rotense]] cumo la de [[Al-Maqqari]], Pelágio cunseguiu eibadir-se de la cidade durante l gobierno de l [[Wali|bali]] [[Al Hurr]] (717-718) i, ne l regresso a las Astúrias, anstigou ua rebolta contra las outoridades muçulmanas de Gijón. L caudilho de ls Astures — cuja ourige ye çcutida puls storiadores<ref>San atribuídas ouriges stúricas, bisigóticas, galhegas, cantábricas, cordobesas, i mesmo británicas</ref> — tenerie anton residéncia an Bres (cunceilho de [[Piloñla]]) i para alhá fúrun ambiadas las tropas de Munuza, a mando de l general [[Al Qama]]. Tan cedo fui recebida la ambora de la chegada de l muçulmanos, Pelágio i ls sous cumpanheiros cruzórun apressadamente l [[riu Piloñla]] i dirigiran-se al monte Auseba, adonde se refugiórun nua de las sues fóias, [[Cobadonga]], i ende cunseguiran amboscar l çtacamiento sarraceno, que fui aniquilado. La bitória — relatibamente pequeinha, yá que neilha solo anterbiírun poucas cientos de suldados berberes — outorgou un grande prestígio la Pelágio i probocou la ansurreiçon maciça de l Astures. Munuza, al deparar-se bulnerable cula region progressibamente hostil, decidiu abandonar Gijón i dirigir-se a la Meseta atrabeç de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Camino de la Mesa]]. Assi i todo, serie antercetado i muorto puls Astures an Olalíes (atual cunceilho de [[Grado (Spanha)|Grado]]) .
[[Fexeiro:Campamento-romano-carisa 01-2006.jpg|thumb|left|300px|Bista de l reserbatório de l monte Curiechos, an [[Castro de La Carisa|La Carisa]].]]
Recentemente, ne l Pico Homón — próssimo de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Puerto de la Mesa]] — i an [[Carisa]] (situada uns 15 quilómetros mais la Este, ne l cunceilho de [[Lena (Espanha)|Lena]], dominando ls bales de l Huerna i Pajares), fúrun lhebadas a cabo scabaçones por ua eiquipa de arqueólogos, adonde se ancontrórun fortificaçones cuja dataçon, segundo ls dados proporcionados pul [[Carbono 14]], queda ne ls finales de l [[seclo VII]] i percípios de l [[seclo VIII]]: Eiqui fúrun ancontradas [[atalaia]]s i fossos de quaije dous metros, an cuja custruçon i bigiláncia tubírun que partecipar miles de suldados, l que requerie un grande nible de ourganizaçon i lhiderança firme, probablemente de l própio Pelágio<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1295&pIdSecion=38&pIdNoticia=412025|3=Ls peritos crénen que La Carisa albergou ls choques bélicos prébios a la batailha de Cobadonga}}</ref>. Por esse motibo, ls specialistas cunsidírun mui probable que la custruçon de la dita lhinha defensiba tenga tenido cumo oubjetibo ampedir la antrada de l muçulmanos nas Astúrias atrabeç de ls portos de la Mesa i Pajares<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1336&pIdSecion=39&pIdNoticia=424603|3=La binculaçon de ls restos de la muralha al rei Pelágio ye «ua heipótese séria»}}</ref>.
Decorrida la bitória de D. Pelágio na [[batailha de Cobadonga]] ([[722]]) subre ls muçulmanos, stablece-se ua pequeinha antidade territorial nas muntanhas asturianas que dará lhugar mais tarde al Reino de las Astúrias. La lhiderança de Pelágio nun era cumparable a la de ls reis bisigodos: cun eifeito, ls purmeiros reis de las Astúrias se outotitulában alternatibamente antre ''princeps'' ([[príncepe]]s) i ''rex'' ([[rei]]s) i nun serie senó na época de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] que este títalo se cunsulidarie definitibamente. De salientar que l títalo de ''princeps'' tenie ua grande tradiçon ne ls pobos andígenas de l norte de la península i l sou uso custata-se na eipigrafie cantábrica, na que aparecen spressones cumo ''[[Stela de Nícer|princeps albionun]]' '<ref>''[[Stela de Nícer|Nícer]], Príncepe de l Albiones''. L scritor asturiano João Noriega fizo del un de ls protagonistas percipales na sue nobela stórica ''[[La Noche Celta]]'', ambientada ne l castro de Coañla.</ref> (nua anscriçon ne l cunceilho de [[Coañla]]) i ''princeps cantabrorun''<ref>''Dobiderio, Príncepe de l Cantabros''.</ref> (subre ua lhápide badiniense ne l munecípio de [[Cistierna]], an Lhion). Na rialidade, l reino de las Astúrias surgiu cumo ua caudilhaige subre ls pobos de La Cornisa cantábrica que habien resistido tanto als Romanos cumo als Bisigodos i que nun stában çpuostos a submeter-se al gobierno de l [[Omíadas|Ampério Omíada]]. La anfluéncia de ls eimigrantes probenientes de l Sul, an fuga de l [[Al-Andalus]], eirá ampregnando l reino asturiano de goticismo. Note-se, assi i todo, que inda ne l percípio de l [[seclo IX]], ne l testamiento de Afonso II, se renegában ls bisigodos, culpando-los de la perda de la [[Spánia]]. Las crónicas nas que se baseia l coincimiento desta época, scritas todas ne l tiempo de Afonso III quando la anfluéncia eideológica goticista era yá amportante, son la [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]], [[Crónica Albeldense|Albeldense]] i [[Crónica Rotense|Rotense]].
[[Fexeiro:Roman bridge near Covadonga Spain.jpg|thumb|300px|right|La famosa Puonte Romana de la lhocalidade de [[Cangas de Onís]], purmeira capital de l Reino de las Astúrias.]]
Durante las purmeiras décadas, l cuntrolo asturiano subre las defrentes regiones de l reino era inda bastante froixo, i por esso debie ser fortalecido cuntinamente atrabeç de alianças matrimoniales cun outras famílias poderosas de l norte de la península: ye desta forma que [[Ermesinda]], la filha de Pelágio, cuntraiu casamiento cun [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], filho de [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro, Duque de la Cantábria]]. I, por sue beç, ls filhos de Afonso, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela]] i [[Adosinda]] fazirun respetibamente l mesmo cun Munia, ua basca oureginária de Álaba i [[Silo de las Astúrias|Silo]], un xefe lhocal pésico de la ária de Flabionabie ([[Prabie]]).
Passado la muorte de Pelágio, ne l anho [[737]], l sou filho [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ye eileito monarca. Fábila ye muorto, segundo las crónicas, por un urso, durante probas de balor normalmente eisigidas a la nobreza de la época.
=== Spanson einicial ===
[[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] sucediu la Fábila, heirdando l [[Lista de reis de las Astúrias|trono de las Astúrias]] grácias al casamiento cuntraído cula filha de Pelágio, Ermesinda. Afonso terá nacido probablemente an ''[[Tritiun Magallun]]'' ([[Tricio]], [[La Rioja]]), sede de l sou progenitor, Pedro, duque de la Cantábria: la crónica Albeldense narra que Afonso partiu de tierras riojanas para las Astúrias para cuntrair casamiento cun Ermesinda. La muorte de Fábila possiblitou-le l acesso al trono, assi cumo la chegada al poder dua de las famílias que se tornarie de las mais poderosas ne l Reino de las Astúrias: la [[Ducado de la Cantábria|Casa de Cantábria]]. Cul passar de l tiempo, i cula progressiba çpoboaçon de la Meseta i de l Bal Médio de l Ebro, adonde se situában las percipales praças fuortes de l Ducado de la Cantábria, cumo [[Amaya]], Tricio, ó la Cidade de la Cantábria<ref>La Crónica del Biclarense ye ua de las purmeiras a citar la eisisténcia desta cidade, quando çcribe la campanha de l Cántabros lhebada a cabo pul rei bisigodo [[Leobigildo]], cujas tropas arrasórun la poboaçon ne l anho [[574]].</ref>, ls çcendentes de l Duque Pedro fúrun-se progressibamente trasladando para la region cantábrica i ende se misturórun cun ls çtinos de l Reino de las Astúrias.
Terá sido Afonso quien ampeçou la spanson territorial de l pequeinho reino crestiano zde l sou purmeiro solar ne ls [[Picos de Ouropa]], abançando an direçon la Oeste, para la [[Galiza]], i para Sul, cun sistemáticas ancursones ne l [[bal de l Douro]], tomando cidades i poboaçones i rialojando ls sous habitantes nas zonas mais siguras, la Norte. Esta medida probocou l çpoboamiento stratégico de la Meseta, criando l ''[[Deserto de l Douro]]'' cumo proteçon contra feturos ataques muçulmanos.
Este çpoboamiento, defendido por Claudio Sáncheç-Albornoç, ye atualmente colocado an dúbeda, pul menos ne l que se refree a la sue magnitude. Las percipales eideias para refutá-lo son, por un lhado, la cunserbaçon de la toponímia menor an múltiplas comarcas, bien cumo l fato de que hoije an die inda persistan grande defrenças, tanto pul punto de bista de la antropologie biológica cumo de la cultural, antre ls habitantes de la zona cantábrica i de l de la Meseta Central. L que parece afetabamente anquestionable ye l fato de na purmeira metade de l [[seclo VIII]] tener-se assistido a un porcesso de ruralizaçon de l bal de l Douro, que trarie cunsigo l abandono de la bida ourbana i la reorganizaçon de las poboaçones an pequeinhas quemunidades de pastores. De las possibles causas deste porcesso puoden citar-se las seguintes: la quebra definitiba de l sistema de porduçon sclabagista eisistentes zde ls tiempos de l Baixo Ampério, la propagaçon cuntinada de grandes eipidemias nesta zona i, por redadeiro, l abandono de l [[Al-Andalus]] por parte de las guarniçones berberes passado la rebolta de ls anhos 740 i 741. Todo esto possiblitou l aparecimiento dun spácio pouco poboado i mal ourganizado que isolou l reino asturiano de las ambestidas muçulmanas i le permitiu zambolber-se progressibamente.
De resto, las campanhas de ls reis Afonso I i Fruela ne l bal de l Douro nun deberian ser mui defrentes de las ''[[razies]]'' que ls Astures rializában nessa zona na época pré-romana: einicialmente la sue spanson zamrola-se fundamentalmente atrabeç de l território cantábrico (zde la Galiza até [[Biscaia]]) i será neçairo asperar até als reinados de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III]] para que l Reino de las Astúrias afetabe la possesson de l territórios situados la Sul de la Cordilheira.
Fruela I, filho de Afonso I, cunsulida i amplia ls domínios de l sou pai, mas morrerie assassinado puls nembros de la sue nobreza binculados a la Casa de la Cantábria.
=== Trasformaçones sociales i políticas ===
Las fuontes scritas relatan mui pouco subre ls reinados de [[Aurélio de las Astúrias|Aurélio]], [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]]. Dua forma giral, este período de duraçon de binte i trés anhos ([[768]]-[[791]]) quedou cunsidrado cumo ua ancha etapa de ouscuridade i reorganizaçon de l Reino. Esta perspetiba, sustentada por alguns storiadores, que anclusibe chaman esta fase cumo la de l ''{{NT|Reyes holgazanes|Reis Folgazones}}'', debe-se al fato de que, aparentemente, nesse período, nun téngan ocorrido açones bélicas seneficatibas contra l [[Al-Andalus]]. Nun oustante, essas mesmas fuontes scritas permiten afirmar que durante esses anhos se porduziran relebantes i decisibas trasformaçones ne l que diç respeito a las questones anternas de l Reino. Todas eilhas preparórun i serbiran de base, an todos ls aspetos, pa l sou posterior zambolbimiento i spanson.
An purmeiro lhugar, terá sido nesses anhos que se berifica la purmeira reblion anterna de l Astures, protagonizada pul própio Mauregato, que spulsou de l trono [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]. Por bias desso, ampeçou-se nas Astúrias ua série de rebliones protagonizadas por grupos aristocráticos an ascenson i por grandes propietários que, ouserbando l crecente zambolbimiento eiquenómico de la zona, tratában de subtrair l poder de la família reinante de Pelágio. Las amportantes rebliones de Nepociano, Aldroito i Piniolo, durante l posterior reinado de [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]], forman parte deste porcesso de trasformaçon eiquenómico, social, político i cultural de l Reino de las Astúrias, ocorrido antre ls seclos VIII i IX.
Por outro lhado, fracassan las sublebaçones periféricas de [[Galaicos]] i [[Bascones]], amóbitadas puls reis asturianos. Estas reboltas aprobeitórun-se de las rebliones anternas de la zona central i ouriental de la region; i, an ciertas ocasiones, dórun l sou cuntributo a uns ó outros cuntendentes de la aristocracie asturiana: refúgio la Afonso II an tierras alabesas, durante la sue fuga; apoio a la sublebaçon de Nepociano an alguas zonas asturianas, ó l alinhamiento de ls Galaicos na causa de Ramiro I.
Por redadeiro, outros dados refíren amportantes trasformaçones anternas de l reino asturiano nesse período. San las sublebaçones de ls lhibertos (''serbi'', ''serblis ourico'' i ''lhibertini'', segundo las Crónicas) ocorridas durante l reinado de Aurélio. Las relaçones de propiadade antre ''duonho'' i ''scrabo'' fúrun-se rompendo pouco a pouco. Este fato, aliado al progressibo papel de l andebíduo i de la família restringida an detrimiento de l papel que la família zampenhaba até anton, torna-se mais un andício de que ua nuoba sociadade se formaba nas Astúrias ne l final de l [[seclo VIII]] i ampeços de l [[seclo IX]].
La Fruela I sucede Aurélio, çcendente de [[Pedro, duque de la Cantábria]], que anstalará la corte an tierras de l que ye atualmente l cunceilho de [[San Martín del Rey Aurelio]], antigamente pertencente la [[Langreo]], antre ls anhos [[768]] i [[774]]. Fruela I morre i sucede-le [[Silo de las Astúrias|Silo]], que traslada la corte para [[Prabie]]. Silo staba casado cun Adosinda, armana de Afonso I (i, antoce, de la lhinhaige de Pelágio).
[[Fexeiro:Europe 814.jpg|thumb|400px|L Reino de las Astúrias na Ouropa, ne l anho 814.]]
Al morrer l rei Silo, ye eileito Rei l moço Afonso II (que, mais adelantre, an [[791]], buoltarie a recuperar l trono). Mas Mauregato, filho bastardo de l rei Afonso I, ourganiza ua fuorte ouposiçon i cunsegue forçar la retirada de l nuobo rei para tierras alabesas (la sue mai, Munia, era basca), usurpando l trono asturiano. Este rei, anque de la mala fama que la Stória le adjudica, mantebe buonas relaçones cul [[Veato de Lhiébana]], talbeç la figural cultural mais amportante de l reino, i apoiou-lo na sue lhuita contra l [[adopcionismo]]. Diç-me ls ua lhenda que este rei era filho bastardo de Afonso I i dua moura, i ye-le atribuído l [[tributo de las cien donzelas]]. Sucede-le [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]], filho de Aurélio. Tornou-se coincido cumo ''l Diácono'', ambora probablemente solo tenho feito botos menores. Na sequéncia dua derrota melitar, Bermudo abdica de l trono i acaba ls sous dies nun mosteiro.
=== Progresso i spanson ===
Passado la abdicaçon de Bermudo I, [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II, ''l Casto'']] regressou a las Astúrias para se proclamar Rei, treminando l período de relatiba paç cun ls muçulmanos. Durante l sou reinado, rializa spediçones de castigo ne l Sul, chegando mesmo até [[Lisboua]] an [[798]], i an [[825]] bence tamien ls muçulmanos ne l [[riu Nalón]]. Fixa la capital de l Reino an [[Obiedo]] i procede al repoboamiento de la [[Galiza]] i zonas setentrionales de [[Region stórica de Castielha|Castielha]] i [[Porbíncia de Lhion|Lion]]. Fui un reinado sposto la cuntinos ataques de l muçulmanos. Inda assi, cunsegue spandir l reino i surge l [[Arte pré-románica|pré-románico]] asturiano, dando lhugar la obras-primas de la arquitetura mediebal ouropeia. Afonso II anstaura l [[culto jacobiu]] i torna-se la purmeira figura de l [[Camino de Santiago]], que bincula las Astúrias cula [[Ouropa]] (specialmente cul reino de [[Carlos Magno]]), cun quien partilhaba un einimigo quemun ne l Sul, de cultura ouriental. Afonso II era filho de mai alabesa, pul que yá se prebia la aprossimaçon de l reino asturiano als bezinos Bascos. Na [[batailha de Lhutos]] (''Llodos'' an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]) , ye anfligida ua dura derrota als árabes i berberes que querie acabar cula crecente amenaça que se tornaba l yá Reino de las Astúrias. An [[808]], manda fraugar la [[Cruç de l Anjos]]. Este rei ancarrega l arquiteto [[Tioda]] de la custruçon de bários eidifícios de caráter régio i relegioso para ambelezamiento de [[Obiedo]], de ls quales poucos subrebibírun até als dies de hoije.
[[Fexeiro:Santa Maria del Naranco.jpg|left|thumb|Ermita de Santa Marie de l Naranco, obra-prima de la arte ramirense.]]
Ls reis seguintes, [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] (filho de Bermudo que se proclama Rei ne l seguimiento dua guerra cebil) i [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho]], biben nun período de guerra cuntina contra ls muçulmanos. Ne l tiempo de Ramiro I, zambolbe-se la arte ramirense, l apogeu pré-románico asturiano. Este rei lhibra la [[batailha de Clabijo]], na qual, segundo la lhenda, l apóstolo [[Santiago Maior|Santiago]], la monte nun cabalho branco, ajuda l eisército asturiano contra las tropas islámicas. Ne l anho [[844]], surge na cuosta de [[Gijón]] ua frota de [[Normandos]]; nun se sabe cun certeza se ende zambarcórun, mas nun se detibírun, yá que prosseguiran an direçon al que las Crónicas refíren de ''Faro de Brigantio'' ([[Corunha]]), de adonde fúrun spulsos, prosseguindo la ancurson la Spanha (las crónicas asturianas chamában ''Spanha'' al ''[[Al-Andalus]]'').
Ourdonho procede al repoboamiento de [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], [[Tui]] i [[Amaya (Espanha)|Amaya]]. Stablece relaçones próssimas cul [[reino de Nabarra]], possiblemente ajudando na lhibertaçon de l rei [[García Íñeigueç de Pamplona|García Íñeigueç]], sequestrado puls Normandos. Inda ne l decorrer de la aneixaçon de l bal de l Ebro, stablece alianças cun ls [[Banu Qasi]] de [[Saragoça]], cun quien tamien cumbatiu an oscilaçones de la aliança. Ourdonho tamien trata de ajudar, sin sucesso, als [[moçárabes]] toledanos an reblion contra l [[Califado de Córdoba|emir de Córdoba]]. Na sequéncia de la sue muorte, sucediu-le l filho, [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]].
=== Apogeu i final ===
[[Fexeiro:Pt-Reconquista2.jpg|thumb|250px|A amarielho, la stenson aprossimada de ls reinos de Astúrias i Nabarra an anhos de la muorte de Afonso III.]]
Afonso III atinge l spoente mássimo de l poderio de l Reino de las Astúrias. Stablece relaçones mui próssimas cul [[Reino de Nabarra]], lhuita i alia-se repetidas bezes cun ls [[Banu Qasi]] de [[Taifa de Saragoça|Saragoça]] i lhuita al lhado de l moçárabes de [[Toledo (Spanha)|Toledo]] contra l poder emiral.
[[Fexeiro:Oviedo croix Victoire.jpg|thumb|150px|left|Eimaige de l berso de la [[Cruç de la Bitória]].]]
Ne l anho de [[908]], un seclo depuis de Afonso II fazé-lo cula Cruç de l Anjos, manda fraugar la [[Cruç de la Vitória]], simblo de Astúrias zde anton. Afonso casa-se cun Jimena, nobre nabarra, possiblemente filha de Garcia Iñeigueç. Cul apoio de ls nobres galegos, cumo [[Heirmenegildo Guterres]], cunquista l norte de l atual Pertual. Tamien se adentra pul [[riu Douro|Douro]], cunquistando [[Çamora]] i [[Burgos (Spanha)|Burgos]]. Ne l momiento de l apogeu, l reino asturiano acupaba to l noroeste peninsular, zde l [[Porto]] até [[Álaba]].
[[Garcia I de Lhion|Garcia I]], filho de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III, ''l Grande'']], depuis de lhutar contra l sou pai i armanos, [[Ourdonho II de Lhion|Ourdonho II]] i [[Fruela II de las Astúrias i Lhion|Fruela II]], traslada la capital de l reino para [[León (Spanha)|Lion]], criando un nuobo reino que se fundirieb cul asturiano, l [[Reino de Lhion]].
== La articulaçon territorial de l Reino de las Stúrias ==
=== La zona nuclear de l reino: las Stúrias i Lhiébana ===
Las Stúrias fui la region adonde se forjou l purmeiro stado crestiano de la [[Recunquista]]. Ye neste território oureginal que se situan las quatros capitales que l Reino fui tenendo sucessibamente ([[Cangas de Onís]], [[Prabie]], [[San Martín del Rey Aurelio]] i [[Obiedo]]) assi cumo las percipales demunstraçones de la [[arte pré-románica]] sturiana.
La [[Crónica Rotense]], al mencionar las campanhas de [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], diç-me ls que "''neste tiempo se poboórun las Stúrias, [[Primorias]], [[Liébana]], [[Trasmiera]], [[Sopuerta]], [[Carranza]], [[Bardulia]], que agora se chaman [[Region stórica de Castielha|Castielha]], i la parte marítima de la [[Galiza]]''"<ref>An [[Latin]]: "''eo tempore populantur Asturias , Primorias, Lhiuena, Trasmiera, Subporta, Carrantie, Bardulies qui nunc uocitatur Castella eit pars maritiman [eit] Gallecie''".</ref>. Oufrece-me ls inda la çcriçon de las defrentes antidades regionales i comarcales eisistentes ne l território cantábrico.
An percípio, i cumo se puode deduzir pul testamiento de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]<ref>La passaige ye la seguinte: "''Totas scilicet Asturias per Pirineos montes usque Sumrostrun (Somorrostro) eit usque Trasmera (Trasmiera) eit usque ad lhitus maris eit usque in Obe (Eo) flumine''"</ref> (anho [[842]]), l reino oureginal de Pelágio stendia-se antre ls rius [[riu Eo|Eo]] i [[riu Miera|Miera]], cujos territórios mais tarde se conhecírun puls nomes de Astúrias de Obiedo i Stúrias de Santillana. Inda assi, ls sucessores de Pelágio fúrun progressibamente stendendo ls sous domínios, aneixando territórios cumo Trasmiera ó El Bierzo que, nun oustante, cunserbórun la sue outonomie sob la forma de [[ducado]]s ó [[cundado]]s registos por ''comtes'' binculados a la aristocracie lhocal, cumo [[Rodrigo de Castielha]] ó Gatón de Bierzo.
La este de l riu Miera situában-se las comarcas de [[Trasmiera]], [[Sopuerta]] i [[Carranza]]. Estes dous redadeiros territórios fúrun aneixados la [[Biscaia]] ([[1285]] i mais tarde al [[Paíç Basco]] ([[1979]]), ambora inda hoije cunserben buona parte de la sue cultura montanhesa oureginal <ref>Detesto esse spanhol ye un lixo</ref>: L dialeto tradecional de [[Ancartaçon|Ancartaciones]] apersenta rasgos asturoleoneses<ref>MIRONES, Txomin Etxeberria, ''La fala montanhesa ó cantábrica''</ref> i la sue mitologie anclui refréncias la criaturas cumo Ojáncano ó l Trenti que tan familiares son ne l folclore de [[La Montañla]] de la [[Cantábria]].
=== L Deserto de l Douro, la cidade de Lhion i l antigo Ducado Asturiense ===
Passado la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|cunquista islámica]] de [[Spánia]], l território de la sub-Meseta norte bibiu un porcesso de çpoboamiento, acentuado antretanto pula reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] i pula seca que afetou essa ária durante las décadas centrales de l [[seclo VIII]], trazendo cumo resultado la desertificaçon de la bacie de l [[riu Douro|Douro]], agora trasformado an tierra de naide habitada por pequeinhas quemunidades de pastores i agricultores ourganizados al nible de aldés, al redror dun senhor ó [[mosteiro]] lhocal.
Na storiografie spanhola çcute-se an torno de la natureza i antensidade de l çpoboamiento de l Bal de l Douro. Alguns outores, cumo Sáncheç Albornoç, afirman que esta terá sido total i, mais de l que esso, fui potenciada puls própios reis asturianos para desta forma isolar-se strategicamente de l [[emirado de Córdoba]] i dedicultar la antrada de las ''[[razies]]'' muçulmanas nas Astúrias. Outros outores, cumo Ablio Barbero i Marcelo Bigil, cunsidírun que, mais de l que un çpoboamiento, l que acunteciu fui ua desorganizaçon política i eiquenómica de l território que, lhoinge de tener ampeçado ne l seclo VIII, trazie raízes yá de la crise lhatifundiária tardo-romano i de l sistema sclabagista. Para alhá desso, etnólogos cumo Julio Caro Baroja chaman la atençon subre l fato de eisistiren grandes defrenças antre las culturas cantábricas (galega, asturiana) i las de la Meseta (cumo la castelhana).
La zona oucidental de la sub-Meseta Norte, la que corresponde als bales de l Eilsa, Órbigo i [[riu Sil|Sil]], stubo an tiempos pré-romanos poboada por tribos de [[léngua céltica]], cumo ls ''astures'' ó ls ''baceos''. Cula [[ambason romana de la Península Eibérica|cunquista romana]], estes territórios fúrun ancorporados ne l ''[[Cumbentus]] Asturiensis'' que, passado la debison probincial de [[Caracala]], fui aneixado a la [[Porbíncia romana|porbíncia]] de la [[Galécia]]. Ne l [[Bisigotie|período bisigodo]], la ária passou a formar parte de l Ducado de las Astúrias (ó Ducado Asturiense), cujas percipales cidades éran [[Astorga (Spanha)|Astorga]] (''Asturica Augusta'', capital de ls Astures cismontanos) i [[León (Spanha)|Lion]] (''Legio VIII'', fundada puls romanos na sequéncia de las [[Guerras Cantábricas]]).
Zde la segunda metade de l seclo VIII, estas regiones passórun a ser progressibamente absorbidas pul Reino de las Astúrias. Inda assi, este porcesso rializou-se de defrentes maneiras, dependendo de l território. Assi, por un lhado, parece que las regiones de la muntanha lheonesa, [[Bierzo]] i [[Maragatería]] nunca chegórun la çpoboar-se de to, cunserbando to la sue personalidade étnica: deste modo, ye mui probable que ls territórios de [[Baldeón]], [[Laciana]] i [[Babie]] téngan pertencido a la monarquia asturiana zde ls tiempos de Pelágio. Mesmo assi, custata-se la eisisténcia dun [[cundado de Bierzo]] zde ls tiempos de l rei Afonso II, i ye mui probable que seia bastante anterior al sou reinado. Por outro lhado, ls studos etnográficos rializados subre l pobo [[maragato]] rebelan ua possible ourige asturiana, spressada de maneira poética pul folclorista asturiano Custantino Cabal<ref>(Trad.) "''La Maragatería ye tierra nuossa, de las Stúrias de outros tiempos, armana de las tierras de baqueiros i guardion tamien de l segredo de la raça''", in Mitologie sturiana: l sacerdócio de l Diabo, Oubiedo, 1925.</ref>. An todas estas comarcas fúrun preserbadas modalidades lhenguísticas asturoleonesas i rasgos culturales mui próssimos als asturianos. An ouposiçon, la colonizaçon de l Paúl lheonés, [[Coyanza]] i [[Tierra de Campos]], tubo ua fuorte cumponente moçárabe: por todas estas comarcas abundan formas toponímicas correspondentes la tal lhéngua, nas que predominan ls sufixos "''-el''" i "''-iel''", al ambés de l asturoleonés "''-iellu''". Inda hoije ye possible çcernir l cuntreste cultural antre estas dues árias de la [[porbíncia de Lhion]].
De qualquiera forma, cierto ye que la cidade de Lhion (''Lheón'') se cumbertiu ne l percipal bastion asturiano de la Meseta Central, chegando, passado la muorte de l rei Afonso III, a assumir la capitalidade de l Reino, que passou a chamar-se [[Reino de Lhion]]. Outro marco ne l abanço asturiano an direçon al Sul fui la fortificaçon i repoboamiento de [[Çamora]], berdadeira guardiana de l riu Douro i que, pula sue amportança, chegou a ser classeficada por alguns storiadores árabes cumo la ''capital de l Galegos''<ref>Por ocasion dua spediçon de Muhammad ne l anho [[939]].</ref>. La spanson lheonesa articular-se-iba durante ls seclos seguintes an torno de la antiga [[Strada romana|calçada romana]] que ounie ''[[Asturica]]'' cun ''[[Emerita Augusta]]'', que darie lhugar mais tarde a la [[Bie de la Prata]].
=== Las marcas oucidentales: Galiza i l Cundado Portucalense ===
{{Artigo percipal|[[Cundado Portucalense]]}}
L bínclo antre l Norte de la Galiza i las Astúrias custata-se yá ne l [[Paroquial Suébico]], decumiento de l [[seclo VI]] adonde se fala de la sede eipiscopal de ''Britonia'', que se stendia puls territórios de la [[porbíncia de Lhugo]] i Astúrias.
Ne l decorrer de la cunquista muçulmana de la Spánia, ls muçulmanos cunquistórun [[Tui]], i ende stablecírun un senhorio cun base ne l baixo bal de l [[Riu Minho]]. La reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] trarie, cumo cunsequéncia, l abandono por parte de las guarniçones berberes de todas las sues posiçones al norte de la [[Serra de Gredos]]. Deste modo, l Sul de la Galiza tornaba-se lhibre de l domínio muçulmano, ambora sofrendo un porcesso de çpoboamiento semelhante al de l Bal de l Douro que lhebou al abandono de to l tipo de bida ourbana.
Por outro lhado, l Norte de la Galiza fui ancorporado al florescente reino asturiano pul rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], que anstalou l bispo [[Odoário]] na cidade de [[Lugo (Spanha)|Lugo]]. La débil posiçon asturiana fui antretanto cunsulidada pul sou sucessor, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]], que dominou ua ansurreiçon de ls galegos i derrotou an [[Pontubia]] ua spediçon de castigo ambiada pul [[emir de Córdoba]] [[Abderramon I]]. Décadas depuis, outra ansurreiçon de ls galegos fui derrotada pul rei [[Silo de las Astúrias|Silo]] na [[batailha de Montecubeiro]], próssimo la [[Castroberde]].
De qualquiera forma, la çcubierta de l sepulcro de l [[Santiago Maior|apóstolo Santiago]], durante l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]], i l susequente aparecimiento de l [[Caminos de Santiago|Caminos que heirdórun l sou nome]], assegurórun la antegraçon spritual de la Galiza ne l Reino de las Astúrias i mais tarde ne ls de [[Reino de Lhion|Lion]] i [[Reino de Castielha|Castielha]].
La spanson an direçon al Sul fui ampeçada por [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]], que repobou Rui. An décadas posteriores, [[Bímara Peres]], bassalo de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]], chegou até [[Porto]] (tomado an [[868]]), assentando las bases de l [[Cundado Portucalense]], que mais tarde darie lhugar al [[Reino de Pertual]].
=== La frunteira ouriental: Ducado de la Cantábria, Castielha i l alto bal de l Ebro ===
Ne ls finales de l [[seclo VIII]], las zonas mais ourientales de la Sub-Meseta Norte stában poboadas por pequeinhas quemunidades rurales de dibersas ouriges étnicas. L pobo andígena era çcendente de las defrentes tribos que habitában na region ne ls [[Pobos eibéricos pré-romanos|tiempos pré-romanos]], cumo ls [[Bárdulos]], [[Báceos]], ls [[Turmogos]] i ls [[Celtíberos]], i dedicaba-se fundamentalmente al pastoreio. A estes pobos juntou-se ua óndia migratória procedente de la ária cantábro-pirenaica, antegrada subretodo por clanas pertencentes la dous pobos defrentes: ls [[Cantabros]] i ls [[Bascones]].
La spanson que decorreu mais cedo terá sido la de l Cantabros. La [[Cantábria]] çcrita puls geógrafos romanos stendia-se quaije sclusibamente puls territórios de la Cordilheira, ambora yá a partir de l [[seclo II]], probablemente fruito de la sedentarizaçon deste pobo, ampeça la sue spanson para las tierras de la Meseta, testemunhada arqueologicamente pula anfinidade de lhápides badinienses que registan un mobimiento migratório antenso de ls habitantes de la zona de l [[Picos de Ouropa]] an direçon a la zona de [[Cisterna]] (Lhion). Assi i todo, la colonizaçon mais antensa fui lhebada a cabo ne l bal médio-alto de l [[riu Ebro]], nas atuales porbíncias de [[Porbíncia de Vurgos|Burgos]] i [[La Rioja (Spanha)|La Rioja]].
Deste modo, de la lheitura de la obra de [[João de Biclaro|Crónica de l Biclarense]]<ref>Crónica de l Biclarense: ''"Leoviguldus Rex Cantabriam ingressus, provinciae pervasores interficit, Amaiam occupat, opes eorum pervadit, et provincia in suam revocat dictionem"''</ref> ([[seclo VI]]), adonde se çcriben las campanhas de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] an tierras cantábricas, deduç-se que la Cantábria bisigoda nun coincidie cula çcrita puls geógrafos romanos, mas que se stendia por tierras de La Rioja i Riberra Nabarra. Ye çcrita cumo ua region aneixa al território de l Bascones, i cuja capital era ua urbe batizada cul mesmo nome, la [[Cidade de la Cantábria]], a un quilómetro la norte de la atual cidade de [[Logroño]] i cujas ruínas inda hoije son bisibles. La dita cidade recebiu admoestaçones de [[Millán|San Millán]], que sortou ls sous habitantes a la cumberson, sob amenaça de séren çtruídos pulas fuorças de l Mal. Adberténcia esta que terá sido eignorada puls lhocales, que ne l anho seguinte berian ls sous lhugares çtruídos pulas tropas de l rei ariano [[Leobigildo]]<ref>[http://www.1romanico .com/004/foto1.asp?CODF=00015448 Detalhe de la arca de San Millán (Mosteiro de Yuso)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Na eimaige arriba, l santo adberte ls habitantes de la Cidade de la Cantábria. Na eimaige anferior stá repersentada la cunquista de la cidade pulas tropas bisigodas.</ref>. Mais tarde, este lhugar tornou-se sede de l [[Ducado de la Cantábria]], criado por [[Erbígio]] ne ls finales de l [[seclo VI]], cul oubjetibo de pacificar ls Cantabros i cunter la spanson basca. Cunhece-se l nome dun de ls sous duques, [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro]], que fui pai de l rei asturiano [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] i tamien alguas de las sues anstituiçones — la ''Bida de San Millán'', scrita por [[San Bráulio]], cita la eisisténcia dun ''Senado de la Cantábria'' que tenerie sede na cidade homónima.
Todabie, ne l [[seclo XI]], l [[bispo de Astorga]] [[Sampiro]] chama [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, ''l Maior'']] de Nabarra ''Rex Cantabriensis'' i, yá ne l reinado de Garcia IV, un nobre nabarro, Fortún Ochoiç, recibe l títalo de Senhor de Cameros, Senhor de la Bal de Arnero i ''Senhor de la Cantábria''.
La spanson basca tubo lhugar ne ls percípios de la [[Recunquista]]. A toponímia demunstra que la [[Lhéngua basca|lhéngua ''euskara'']] fui falada an buona parte de La Rioja i de Burgos i an [[Glosas Emilianenses]] cunserban-se alguas frases an basco que fúrun anotadas probablemente por monges falantes natibos desta lhéngua. Assi, heirdou de la basca l sou sistema fonológico i buona parte de la sue antroponímia (Garcia, Sancho, Jimeno) i anclusibamente ne l poema de l Mio Cid i nas obras de Gonzalo de Berceo<ref>Ua de las sues personanges, D. Bildur, carrega un nome euskérico, "''miedo''" ([[miedo]]).</ref> alguas de las sues personaiges ampregan spressones bascas.
De qualquiera forma, la zona ampeçou a ser alcançada puls reis de las Astúrias a partir de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]] que, cula ajuda de ls sous bassalos [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]] i [[Diego Rodrígueç Porcelos]] repoboórun la [[Amaya|Peñla de Amaya]] i fundórun la cidade de [[Burgos]].
[[Fexeiro:Amaya-plano.jpg|left|300px|thumb|Praino arqueológico de [[Amaya|Peñla Amaya]]. L poboado i l castielho son de ourige mediebal, i neilhes passou probablemente muitas temporadas [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo de Castielha]], l purmeiro [[cunde de Castielha]].]]
Ls purmeiros abanços seneficatibos a partir de la Cordilheira Cantábrica an direçon a la Meseta fúrun protagonizados puls ''[[Foramontano]]s'', nome cul qual se zeignan ls quelonos que abandonában ls territórios montanhosos de l Norte i se dirigian an direçon al Sul: uas bezes la colonizaçon daba-se por einiciatiba de la pequeinha nobreza i mosteiros i, noutras ocasiones, debian-se a migraçones de amplos grupos de parentesco, nun mobimiento nun mui defrente al que ls [[Badinienses]] rializórun ne ls purmeiros seclos de la nuossa era. Durante l reinado de Afonso II, fúrun acupadas la region de Campo, l território de las fuontes de l Ebro, bien cumo las zonas mais setentrionales de la bacie de l Douro. Este era un território defícel de colonizar, dado que l flanco ouriental de l reino era çtintamente mais çprotegido: las ''[[razie]]s'' an direçon a la Galiza i Lhion tenerien que atrabessar l Deserto de l Douro, un lhugar pouco propício pa l aprobisionamiento de las tropas, i, por esso, las sues bases situában-se an [[Toledo]], [[Coria]] [[Talamanca]] i [[Coimbra]], poboaçones que çtában de mais de 400 quilómetros de ls sous oubjetibos. Assi i todo, la zona de La Rioja, relatibamente poboada, ancontraba-se ne l poder dua poderosa família de senhores lhocales, ls [[Vanu Qasi]], i era atrabessada por ua [[strada romana]] que passaba por Amaya i chegaba até Astorga. Esta mesma strada yá tenerie sido outelizada por Lheobigildo durante las sues campanhas contra ls Cantabros ne l anho [[574]] i por Muza, durante la sue [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica|stensa ouparaçon de cunquista]] lhebada a cabo ne ls anhos [[712]]-[[714]].
L rei [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] rializou ua tentatiba de colonizaçon i fortificaçon de la cidade de [[León (Spanha)|Lion]], ambora frustrada por ua ''razie'' muçulmana. Inda assi, l sou sucessor, Ourdonho, aprobeitou l crecente poderio melitar asturiano, bien cumo ls porblemas anternos de l [[Emirado de Córdoba|Emirado]], para stablecer i fortificar praças stratégicas na bacie de l Douro. [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]], purmeiro [[Conde de Castielha]] (anstituído por Ourdonho I) repobou Peñla de Amaya, assegurando la persença asturiana na borda dreita de l riu Ebro.
L sou sucessor, [[Diego Rodrígueç Porcelos]], procediu, yá an tiempos de Afonso III, a ua política inda mais spansiba: fixa la frunteira ouriental de l cundado ne l [[riu Arlanzón]] i [[Montes de Oca]]<ref>Desta época, refree-se un coincido remanse que cuntaba: (trad.)''Era anton Castielha un pequeinho lhugareijo, i tenie ls Montes de Oca cumo marco (lhemite).''</ref>. Atiradeira [[Burgos]] i arrebata ls muçulmanos de alguas fortalezas frunteiriças, cumo [[Pancorbo]], que serbian de base para las ''razies'' cun que ls emires de Córdoba assolában estas comarcas. Para proteger la frunteira ouriental de l Reino de las Astúrias, tubírun que custruir-se ua panóplia de castielhos, dende adbindo l nome de la region: [[Region stórica de Castielha|Castielha]]<ref>La purmeira mençon deste chamadeiro ancontra-se nua doaçon feita pul abade Bitulo i outorizada pul notário Lhope, ne l anho [[800]]: "''...eit S. Martini, quien sub subbicionen Mene manibus nostris fundabimus ipsan basilican in cibitate de Area Patriniani in territorio Castelle...".''</ref>.
Nas décadas seguintes a la muorte de Diego Porcelos, outros nobres cumo [[Bela Jiméneç]], [[cunde de Álaba]], ó [[Nuñl Amplacheñeç]], [[cunde de Castielha]], prosseguiran ne l abanço asturiano an direçon al Sul, alcançando l bal de l Douro ne ls percípios de l [[seclo X]]. Procediu-se a la acupaçon de la cidade de [[Osma]] i a la penetraçon na region de [[Sepúlbeda]]. Todas estas tierras, pertencentes al bal alto de l [[riu Douro]], stubírun habitadas puls [[Celtíberos]] i puls [[Arébacos]], i neilhas se anclabában poboaçones de renome, cumo ''Numantie'' (çtruída pulas tropas de [[Cipion]]), i ''Uxama'' (Osma), que, segundo todos ls andícios, permaneciu poboada inda depuis de la cunquista islámica. La carta de Veato la Etério, [[bispo de Osma]], demunstra que, ne ls finales de l [[seclo VIII]], esta cidade cunserbaba anclusibamente la sue sede eipiscopal. L filólogo spanhol [[Rafael Lhapesa]] spone na sue obra «''Las lhénguas circumbizinhas''» la sue tese de que l castelhano falado an Soria, bien cumo l de la zona de Montes de Oca, tenerie un sustrato moçárabe, l que parecie dar argumientos als que afirman que houbo cuntinidade demográfica i cultural an detreminadas zonas de la bacie de l Douro.
=== Ls territórios de ls Bascones ===
Ne ls percípios de la era crestiana, ls territórios de la depresson basca stában poboados fundamentalmente por trés pobos çtintos: ls [[Bárdulos]], ls [[Caristios]] i ls [[Outrígones]]. Alguns outores, cumo l lhenguista [[Koldo Mitxelena]], cunsidírun que estes pobos falarian ua lhéngua antepassada de l basco atual.
Por outro lhado, outros storiadores i filólogos, cumo Claudio Sáncheç Albornoç ó Jurgen Untermann, cunsidírun que la depresson basca (ls antigos ''saltus'' i ''ager basconun'') fui colonizada tardiamente ne ls seclos [[seclo V|V]] i [[seclo VI|VI]] pulas gientes procedentes de la [[Aquitánia]]. Neste sentido, çtaca-se l fato de que tanto l ''ager'' cumo l ''saltus basconun'' stában perfundamente romanizados, i que se preserbou até als dies de hoije toponímia andoeuropeia nun basca (Deba, Durango), nas atuales porbíncias bascas. La yá citada spanson de l euskera mediebal, bien cumo la ineisisténcia de eipigrafie protobasca fura de l território aquitano, parecerian ser argumientos de peso nesse sentido (cumo dado curjidoso, ne l solo sítio adonde se cunhában monedas na Nabarra, an [[Barscunes]], ouserba-se que la moneda fura cunhada an [[eibérico|léngua eibérica]]) . Se cierto ye que ne l sítio arqueológico de [[Iruñla-Beleia]] se ancontrórun anscriçones an lhéngua basca, ouserba-se mas que estas son relatibamente tardies, de ls seclos III la V i, segundo alguns outores, nun ambalidarian la tese de la basconizaçon tardie de la depresson basca, mas solo la adiantarian por dous ó trés seclos.
[[Fexeiro:Cellorigo.La.Rioja.España.jpg|250px|thumb|right|Vista de [[Cellorigo]], adonde se ancontraba la fortaleza inexpugnable de l [[cunde de Álaba]], [[Bela Jiméneç]].]]
De qualquiera forma, berifica-se que la lhéngua basca nunca se stendiu para alhá de l [[riu Nerbión]], na época de la Monarquia Asturiana. Nesses tiempos, ls Bascones de l territórios mais oucidentales quedórun na órbita asturiana durante ls reinados de ls reis Afonso I i Fruela. L segundo casou cun ua alabessa, Munia, que le darie un filho, l feturo rei Afonso II. Durante l reinado de Mauregato, l moço príncepe Afonso fui fuorçado a refugiar-se, cun ls sous parientes maternos, na zona de [[Álaba]], até que por fin, passado la muorte de Bermudo I, pudo ascender definitibamente al trono asturiano. La custituiçon de l [[Cundado de Álaba]] remonta a la reblion de l conde Eiglyón contra l rei Afonso III. Depuis de sufocar la reblion, l monarca nomeou un nobre lheal a la sue causa, [[Bela Jiméneç]], cumo Conde de Álaba. Este amprendedor rebelou-se de amportança fundamental para la repoboaçon i fortificaçon de Castielha, specialmente na defesa de [[Cellorigo]], ne l anho [[882]], contra las tropas de [[Almundir]] de [[Emir de Córdoba|Córdoba]]. L Cundado de Álaba stendia-se por todos ls territórios de la [[porbíncia de Álaba|porbíncia homónima]]<ref>Esta anformaçon deduç-se de la seguinte passaige de la [[Crónica de Afonso III]]: ''"Alabanque, Biscai, Alaone eit Urdunia, la suis reperitur senper esse possessas, sicut Pampilonia, Degius st atque Berroza"''</ref>, cun scepçon de la Tierra de Ayala, que solo serie antegrada ne l território ne l [[seclo XV]], i mui probablemente de l bal de [[Aramayona]]. Por outro lhado, ancluía ls territórios frunteiriços de las atuales porbíncias de [[Porbíncia de Burgos|Burgos]] i [[La Rioja]]. Este cundado susistiu cumo antidade andependiente até a la muorte de Álvaro Herrameliz, passado la qual Álaba passou a formar parte de l domínios de [[Fernán González]].
L cronista biscaio Lhope García de Salazar situa-me ls, nas sues obras ''"Crónicas de Bizcaya"'' (de l anho 1454) i ''"Bienandanzas i fortunas"'' (1471), l nacimiento de l [[senhorio de Biscaia]] nesta época. Ende se menciona la eisisténcia dun heirói fundador, Jaun Zuría, de teç branca i pelos ruibos, que criou l senhorio na sequéncia de la sue bitória subre las tropas asturianas na lhendária [[batailha de Arrigorriaga]] (anho [[840]]). Inda assi, la falta de documentaçon la este respeito deixa todas las questones an terreno speculatibo: aqueilho que custatan las crónicas cuntemporáneas ye solo que Afonso III fui bien sucedido frente a ua reblion de Bascones.
== Cultura i sociadade ==
L reino tenie ua eiquenomie de susisténcia puramente agrícola i pecuária, eminentemente rural, cun Obiedo cumo solo núcleo ourbano na atual Astúrias. Inda assi, habie ua série de cidades amportantes nas outras partes de l reino, cumo [[Braga]], [[Lugo]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], i [[Çamora]]. La sociadade, nun purmeiro momiento de l tipo eigualitário, fui-se [[feudalismo|feudalizando]] progressibamente, subretodo cula chegada de gientes [[moçárabe]]s de cultura bisigoda. Paradoxalmente, este pobo fui crestianizando l reino, que einicialmente assentaba nua zona de dibersos eilemientos pagones (la [[eigreija de Santa Cruç]], an [[Cangas de Onís]], purmeiro bruxedo arquitetónico, stá custruída subre un [[dólmen]]).
Ambora se cunsidere tradecionalmente que la atibidade cultural tenga sido mui scassa, ls trabalhos de Beato, l acróstico dedicado la Silo, las custruçones pré-románicas, etc., ampelen la que este punto de bista se steia alterando.
La ourganizaçon territorial staba lhigada la ''comtes'', que stában al mando de las partes mais afastadas, stando l núcleo einicial astur sob mandato direto de l rei. La strutura de la corte, l ''oufício palatino'', era mui mais simples que l de l Bisigodos.
== Arte sturiana ==
L '''pré-románico sturiano''' ye ua arte anglobada drento de l [[Arte pré-románica|pré-románico]] i que se lhocaliza na [[Península Eibérica]] adjacente al [[Mar Cantábrico]], lhibre de la acupaçon muçulmana ne l final de l [[seclo VIII]] (depuis de la derrota de [[Guadalete]] i posterior ambason [[Sarracenos|sarracena]] i até ampeços de l [[seclo X]], an que ye absorbida pula arte románica benida de [[Fráncia]].
[[Fexeiro:SanSalvadorValdedios-1.jpg|thumb|right|250px|Eimaige de [[San Salbador de Baldediós]].
La natureza frondosa i la çtáncia de l mundo de ls homes fazien de ls bales asturianos un lhugar eideal pa l recolhimiento, la ouraçon, i l ancontro cul debino. La proliferaçon de chamadeiros cumo Baldediós ó Ribera Sacra faç refréncia àqueles tiempos an que comarcas anteiras fúrun colonizadas por mosteiros.]]
Ls monumientos de [[arte pré-románica]] nas Astúrias son spoentes de la pequeinha ceblizaçon que se iba fraugando na region cantábrica. Neste sentido, la arte asturiana ye, junto cula [[Catalunha|catalana]], ua de las percipales refréncias de l pré-románico na Spanha; se bien que, nesta redadeira, las anfluéncias [[Lombardia|lombardas]] son eibidentes, na arte pré-románica asturiana faç-se sentir, subretodo, la anfluéncia [[arte carolíngie|carolíngie]].
Inda assi, anque que, tradecionalmente, se fússen {{NT|subrayando|acentuando}} ls bínclos antre l stilo asturiano i l bisigótico, alguns outores nun deixan de salientar l fato de que probablemente buona parte de las sues caratelísticas deriben de la [[arte romana]] i [[arte paleocristana|paleocristana]] de ls quales eisisten alguns spoentes an território asturiano. Tamien hai ciertas anfluéncias outótones, puramente ''astures'' i, neste sentido, nalguns monumientos pré-románicos, cumo [[San Miguel de Lhillo]], puoden ouserbar-se medalhones adonde surge grabados motibos pagones cumo la ''heixapétala'' ó la spiral solar, que inda hoije se ampregan para decorar ls {{NT|hórreos|spigueiros}} asturianos.
== Religiosidade i spiritualidade ne l Reino de las Stúrias ==
=== Restos de l paganismo celta i megalítico ===
{{Artigos percipales|[[Paraísos celtas]], [[mitologie asturiana]]}}
{| width="100%"
|-
| align="left" | {{quote2|La Xana<ref>La [[Xana (mitologie)|Xana]] ye ua de las personaiges mais coincidas de la [[mitologie asturiana|mitologie lheonesa i asturiana]]. Ye ua pequeinha diusa de grande beleza (un paralelo cun las [[fada]]s) que habita an zonas de augas puras i cristalinas (''auga biba'')</ref> galante i formosa<br />coronada de pérolas de ourbalheira,<br />bestida de galas de Maio<br />i calçada de pétalas de rosa<br />|(trad.) ''Nel i Flor'', Pin de Pría<ref name="poemaast">an [[lhéngua asturiana|asturiano]].</ref>}}
|-
| align="right" |{{quote2|Cheguei a la tua hai tierra dous mil anhos<br />pus antes passeaba-me por cima de las streilhas<br />i al ancontrar-me nua ilha de stranhos<br />alguien se decidiu a seguir-me las pegadas.<br />|(trad.) ''El Cuintu la Xana'', Francisco Gonzáleç Prieto<ref name="poemaast" />}}
|}
Ambora ls purmeiros testemunhos crestianos nas Astúrias daten de l [[seclo V]]<ref>Lhápides de ''Dobidena'', ''Magnentie'' i ''Norenus'', todas eilhas atualmente ne l [[Museu Arqueológico de Obiedo]].</ref>, la berdadeira progresson de l cristandade na region solo tubo lhugar a partir de meados de l [[seclo VI]], quando to ua série de monges, cumo [[Toríbio de Lhiébana]] i outros monges pertencentes a la Orde de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], se fúrun assentando an territórios de la cordilheira cantábrica, ampeçando la predicaçon de la doutrina crestiana antre ls lhocales.
La crestianizaçon de las Astúrias abançou de maneira mui lhenta, podendo-se mesmo afirmar que jamales se ampós subre las [[mitologie asturiana|antigas dibindades]]. Tal cumo sucediu an muitos outros lhugares (ambora ende, talbeç, an maior medida), estas perdurórun nas fés populares, coeisistindo sincreticamente cula nuoba religion. Ye neste cuntesto que [[Martico de Dume|San Martico de Braga]] reprendia, na sue obra ''De corretione rusticorun'', ls camponeses de la [[Galécia]] pul sou apego als cultos pagones:
[[Fexeiro:Rio cares deva.JPG|thumb|250px|left|L [[Riu Deba]], que ne l sou auge stubo cunsagrado a la [[Deba|diusa pagana homónima]].]]
:«''Muitos demónios de l [NT: que fúrun] spulsos de l cielo presiden ne l mar, ne ls rius, nas fuontes ó nas selbas i se fázen adorar puls eignorantes cumo diuses. A eilhes fázen sacrifícios: ne l mar ambocan [[Netuno]]; ne ls rius, las [[Lámia]]s; nas fuontes, las [[Ninfa]]s; nas selbas, las [[Diana]]s.<ref>An [[Lhéngua lhatina|lhatin]]: ''"Eit in mare quiden Netunun appellant, in fluminibus Lhamias, in fontibus Nymphas, in silbis Dianas, quae omnia maligni daemones eit spiritus nequan sunt, qui homines anfideles, qui signaclo crucis nesciunt se munire, nocent eit bexant"''.</ref>''».
L folclorista asturiano [[Custantino Cabal]] fui quien defendiu pula purmeira beç la eisisténcia de parentesco eitimológico - hoije yá giralmente aceite puls filólogos<ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", Oubiedo, 2003, pág. 266 n.12</ref><ref>Ana María Canho, "Eiboluçon stórica de la lhéngua asturiana", seçon de l catálogo de la sposiçon "Orígenes", Obiedo 1993</ref> - antre l bocábulo lhatino ''diana'', que surge ne ls testos de San Martico de Braga, i l asturiano ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]' ', que zeigna la coincida criatura de la [[mitologie asturiana]], l que poderie andicar la eisisténcia de algua cuntinidade antre la antiga religion asturiana i las fés míticas persentes na atualidade nas zonas rurales de las Astúrias. Nun será por acauso que la rieira que brota de l [[santuário de Cobadonga]] inda hoije ye coincida pul nome de la antiga diusa celta [[Deba]], a cujo culto staba cunsagrado l lhugar antes de la sue crestianizaçon. Segundo outros outores<ref>''Toponimia de ourigen andoeuropeu prelatino an Stúrias'', Oubiedo 1980, ISBN 84-00-05572-1</ref>, ''deba'' ye ua palabra celta i andoeuropeia que quier dezir simplesmente ''diusa'', pul que serie possible que las refréncias la este nome ancluíssen outras i çtintas dibindades femininas cumo Nabie ó Briga. De qualquiera forma, ''Deba'' era ua eibocaçon que, segundo la oupinion de storiadores de renome<ref>Rmekjonson</ref><ref>J.M. Gonzáleç y Fernándeç-Ballés, "Storia de Asturias, 2", 1977, pág. III (an sturiano non castelhano)</ref>, etnólogos<ref>Idra Tcha Tch Lague</ref> i filólogos<ref>M. Sebilla, "Toponimia de ourigen prelatino en Asturias", 1980, p.45</ref><ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", 2003, pág. 431</ref>, gozaba de grande statuto na época pré-crestiana, tal cumo l testemunhan chamadeiros cumo ''La Isla de Deba'' (an [[Castrillón]]) ó l poço de Gueyu la Deba ([[Gijón]]). Diç-se inda hoije que, de la purmeira, bénen las rapazas que nacen ne l território de l cunceilho citado. De Gueyu la Deba, que l burmeilho de las sues augas se debe al sangre de ls mouros derrotados na [[batailha de Cobadonga]].
Ne l bal médio de l [[riu Sella]], na zona adonde se ancontra [[Cangas de Onís]], eisistia ua ária [[dólmen|dolménica]] datada de la [[megalitismo|época megalítica]], probablemente de l período [[4000 a.C.|4000]]- [[2000 a.C.]]. Ende, particularmente ne l [[dólmen de Santa Cruç]], se rializában ls rituales funerários de ls xefes tribales de la comarca. Esta prática resistiu a las cunquistas [[Ambason romana de la Península Eibérica|romana]] i [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|bisigótica]], i staba de tal forma anraizada que, inda ne l [[seclo VIII]], l rei [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ende terá sido anterrado, ne l mesmo lhocal adonde repousában ls restos de caudilhos ancestrales. Inda que la crestianizaçon de la region tenga sido patrocinada pula monarquia asturiana (atrabeç de la eidificaçon dua eigreija), cierto ye que inda hoije eisisten lhendas paganas que afirman que l dólmen de Santa Cruç ye habitado por ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]s'' i que a tierra que se strai de l sou tierra ten propiadades curatibas.
[[Fexeiro:Eibe.jpg|right|thumb|250px|L [[Taxus]] repersenta l bínclo de ls asturianos pagones cula Tierra, ls antepassados i la religion antiga.]]
Segundo la lhápide ancontrada ne l túmulo de Fábila, l anterro de l rei fui oufeciado por Asterio, qualificado de ''bate'', palabra lhatina que quier dezir "adebino, profeta", cun [[cognato]]s nas [[léngua celta|lénguas célticas]], cumo l [[gaélico irlandés]] ''oaith'', que zeignaba ls [[bardo]]s que rializában profecies i adebinaçones (por eisemplo, l mago [[Suibhne]], eiquibalente irlandés de [[Merlin]]). Esta treminologie cuntrasta cula que ancontramos ne ls testos crestianos mais quemuns, adonde ye hábito ancontrar refréncias a sacerdotes cumo ''presbyterus'' (de l [[léngua griega|griego]] Πρεσβυτερος, "armano maior"). Neste cuntesto, nun será demales recordar que la crestianizaçon de las Astúrias nó fui necessariamente lhebada a cabo por bias ourtodoxas: l [[Paroquial Suébico]] atribuía la sede de l [[Bretones]] a las paróquias eisistentes ne l território asturiano, pul que ye probable que las primitibas formas de cristandade típico nas Astúrias nun dibergissen mui de las eisistentes nas eigreijas celtas de las [[ilhas británicas]], antre eilhas la [[tonsura]] de ls sous monges que, pulas sues reminiscéncias paganas, fui cundenada pul [[Quarto Cuncílio de Toledo|IV Cuncílio de Toledo]]<ref>Esse instrupício solo ambenta nomes an mirandés</ref>. Hoije an die, inda restan na [[Galiza]] numerosas lhendas relatibas a relegiosos que biajórun por mar an direçon a las cuostas de l [[Paraíso]], cumo por eisemplo [[Amaro|San Amaro]], [[Trezenzonio]] ó [[Ero de Armenteira]]: lhendas que stablecen grande paralelismo cun las stórias de [[Brandon|San Brandon, l Nabegante]], San Maclóbio de Gales ó ls [[Paraísos celtas|''eimramma'' irlandeses]]. Por outro lhado, l cierto ye que l paganismo anfluenciou anclusibamente las práticas de la [[Eigreija Católica]] nas Astúrias: nun era pouco frequente que ls sacerdotes partecipassen ne ls cunjuros para ampedir la chegada de [[Nuberu]] a ua detreminada paróquia, i na figura de l ''freiros'' se cunserban ls redadeiros bruxedos de la poesie mitológica<ref>La Grande Anciclopédia Sturiana, na sue antrada dedicada als ''freiros'' diç-me ls: ''"L freiro era depositário de todas las tradiçones relegiosas i lhendas fantásticas de l paíç; relataba ls sucessos mais stranhos i amberossímeis. Referie que habie bisto Nuberu cunjurando a tormenta zde l alto de l monte, cumo se le anterpunha an sou camino ua alma penada solicitando-le missas ne l sou sufrágio, {{NT|cumo había ancontrado la guestia al pasar próssimo a un cementerio|[...]}}; falaba de ls amanhos de las bruxas i las trabessuras de l trasgos. Rializaba tamien milagres subretodo an fabor daquelas pessonas que habien cuntribuído cun las sues smolas ne l sustento de ls gastos de l sou ermita"''</ref> nas Astúrias tradecional.
L porcesso de crestianizaçon fui fomentado puls reis de Astúrias que, oupostamente als [[Lista de monarcas de Anglaterra|monarcas de la Anglaterra]] pagana (cumo [[Penda de Mércia]]), a la [[Irlanda]] gaélica ([[Cunn Cétchathach|Cunn, l de las Cien Batailhas]]) ó als [[Saxones]] de l [[seclo VIII]] (l duque [[Witikindo]]), nun cimentórun l sou poder subre las tradiçones relegiosas andígenas, mas si tomando ls sous mitos fundacionales a partir de ls testos de las [[Sagradas Scrituras]] crestianas (particularmente de l [[Apocalipse]], i de ls lhibros proféticos de [[Ezequiel]] i [[Daniel]]) i de ls testos de ls Padres de la Eigreija, cumo beremos na seçon seguinte.
=== Religiosidade crestiana: Milenarismo i culto jacobiu ===
{{Artigos percipales|[[Beato de Lhiébana]], [[Crónica Profética]], [[Milenarismo]], [[Camino de Santiago]]}}
{{quote2|I haberá senhales ne l sol, na lhuna i nas streilhas, i na tierra, angústia de las gientes, perplexas pul strondo de l mar i de las óndias [...] i anton bereis regressar l Filho de l Home nua nubre cun grande poder i glória|Lc, 21:25-27}}
Durante ls reinados de [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Mauregato de las Astúrias|Mauregato]] stablecírun-se las bases de la cultura de l Reino de las Astúrias i de la Spánia crestiana de la [[Alta Eidade Média]]. Neste período aparentemente calmo, ne l qual ls reis de las Astúrias se submetírun als caprichos de l [[Emirado de Córdoba|emires de Córdoba]], bibiu [[Beato de Lhiébana]], que ye probablemente la maior figura anteletual de l Reino de las Astúrias, i cuja obra marcou inegablemente la cultura crestiana de la [[Recunquista]].
[[Fexeiro:ApocalypseStSeverFolios45v46rWorldMap.jpg|thumb|300px|right|[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]]. Defrentemente de l que sucede na cartografie moderna, l mapa nun stá ourientado la Norte, mas si la Ouriente. Diç-se, por esso, que stá ''ourientado'' (i dende adbén la palabra).]]
Beato biu-se diretamente ambolbido na quezila [[adopcionismo|adopcionista]], ne l teta de la qual cumbatiu afincadamente contra [[Eilipando]], [[bispo de Toledo]]. Ls adopcionistas defendian que Jasus Cristo tenerie nacido home i que solo passado la muorte i ressurreiçon fui aporfilhado pul Pai, adquirindo la qualidade debina. L adopcionismo tenie raízes ne l [[arianismo]], que negaba la dibindade de Cristo, i ne l paganismo greco-romano, adonde custában alguns eisemplos de heiróis, cumo [[Hércules]], que depuis de la muorte alcançórun la [[apoteose]]. Nun se çcarta, mas, la anfluéncia muçulmana ne l aparecimiento de l adopcionismo, bisto que anclusibamente Eilipando fui ampuosto ne l sou cargo pulas outoridades muçulmanas, cuja religion negaba la dibindade de Jasus, que era cunsidrado profeta mas nun Filho de Dius. Nun oustante, la heiresie adopcionista fui cumbatida por Beato a partir de l sou [[mosteiro de Santo Toríbio de Lhiébana]], a la par que defendia la andependéncia de la eigreija asturiana relatibamente a la de Toledo, streitando laços cun Roma i cul [[Ampério Carolíngio]]: Beato recebiu apoio na sue lhuita contra la eigreija toledana pul Papa, bien cumo por [[Alcuíno de Iorque]], un ampenhado académico anglo-saxon de [[Aachen|Aquisgron]], cun quien cultibou ua grande amisade.
[[Fexeiro:B Valladolid 120.jpg|thumb|200px|left|'''El Ángel de la Quinta Trompeta''': "''I l quinto anjo tocou la sue trompeta, i bi streilhas caer de l cielo an direçon a a tierra i a el le fúrun antregues las chabes de l abismo''" (Apocalipse, 9.1)]]
La obra de maior trascendéncia criada por Beato fúrun ls sous ''Comentairos al Apocalipse'', copiados para manuscritos ne ls seclos posteriores (giralmente chamados [[Veatos]]) i de ls quales l scritor eitaliano [[Umberto Retombo]] chegou a afirmar: "''Las sues faustosas eimaiges dórun lhugar al maior acuntecimiento iconográfico de la stória de la houmanidade''"<ref>La estas obras Umberto Retombo dedicou ua de las sues monografies, ''Beato di Lhiebana'' (1976)</ref>. Neilhes, Beato spone ua anterpretaçon pessonal de l relato apocalítico, cumplementada cun citaçones de l [[Antigo Testamiento]] i de ls Pais de la Eigreija, todo esto acumpanhado de magistrales eilustraçones.
[[Fexeiro:B Facundus 224vdét.jpg|thumb|200px|right|"''A mulhier staba bestida de púrpura i scarlate, resplandecie de ouro, piedras preciosas i pérolas; lhebaba na mano ua copa de ouro chena de abominaçones, i tamien las ampurezas de la sue prostituiçon i, delantre, un nome scrito - un mistério -: «La '''Grande Babilónia''', mai de las rameiras i de las abominaçones de la tierra''»". (Apocalipse, 17.4-5)]]
[[Fexeiro:B Facundus 186v.jpg|thumb|200px|right|"''Un grande senhal apareciu ne l cielo: '''Ua mulhier, bestida de Sol''', cula lhuna la sous pies, i ua corona de duoze streilhas subre la cabeça; stá prenha i grita cun las delores de parto i cul tormiento de dar a la luç. I apareciu outro senhal ne l cielo: '''un grande Dragon burmeilho, cun siete cabeças i dieç cornos''' i, subre las sues cabeças, siete diademas''". (Apocalipse, 12.1)]]
[[Fexeiro:B Pierpont 112.jpg|thumb|200px|left|'''La abiertura de l Sexo Selo''': "''I bi cumo se abria l sesto selo, i dou-se un einorme terramoto, i l sol tornou-se negro cumo l [[cilício]]''(NT: tecido)'', i la lhuna tornou-se to quelor de sangre''" (Apocalipse, 6,12)]]
[[Fexeiro:B Facundus 6v.jpg|thumb|200px|left|"''You sou '''l Alfa i l Omega''', l percípio i l fin, diç l Senhor Dius, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''" (Apocalipse, 1.8)]]
[[Fexeiro:B Facundus 240.jpg|thumb|200px|right|"''Anton bi l cielo abierto, i habie un '''cabalho branco''': quien l monta chama-se «Fiel» i «Beras»; i julga i cumbate cun justícia. L sous uolhos, chama de fuogo; subre la cabeça, muitos diademas; lheba scrito un nome que solo el conhece; beste un manto ampapado an sangre i l sou nome ye: La Palabra de Dius''". (Apocalipse, 19.11)]]
Ne ls ''Comentairos'' daba-se ua nuoba anterpretaçon als simblos de l [[Apocalipse]]: [[Babilónia]] yá nun repersentaba la [[Stória de Roma|cidade de Roma]], mas si [[Córdoba]], sede de ls emires de l [[Al-Andalus]]; la [[Béstia]], antigo simblo de l [[Ampério Romano]], ancarnaba agora l ambasor islámico que amenaçaba çtruir la cristandade oucidental i que nessa época atribulaba cun las sues frequentes ''[[razie]]s'' ls territórios de l Reino de las Astúrias.
Ne l prólogo al segundo lhibro desta obra ancontra-se un de l ''[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana|Mapa Mundi]]' ' mais coincidos de la cultura alto-mediebal ouropeia. L oubjetibo deste mapa nun era la repersentaçon geográfica de l mundo, mas si serbir cumo eilustraçon de la [[diáspora]] eibangelizadora de l Apóstolos durante las purmeiras décadas de l cristandade. Para cunfecioná-lo, Beato baseou-se ne ls dados proporcionados por [[Isidoro de Sebilha|San Isidoro de Sebilha]], [[Ptolomiu]], i nas [[Sagradas Scrituras]]. L mundo surge repersentado cumo un disco de tierra rodeado pul Ouceano, que se debide an trés partes: Ásia (semicírclo superior), Ouropa (quadrante anferior squerdo) i África (quadrante anferior dreito). L [[Mar Mediterráneo|Mar Mediterránico]] (Ouropa-África), l [[Riu Nilo]] (África-Ásia) i l [[Mar Eigeu]] i l [[Bósforo]] (Ouropa-Ásia) separában las massas cuntinentales.
Beato staba cumbencido de la eiminéncia de la chegada de l Fin de l Tiempos, que benerien precedidos pul reinado de l [[Anticristo]], cujo ampério durarie 1290 anhos. Baseando-se ne l squema proposto por [[Agostico de Heipona|Santo Agostico]] na sue obra [[Cidade de Dius]], l criador de l ''Comentairos'' cunsidraba que la stória de l mundo se struturaba an seis eidades: las cinco purmeiras stendian-se antre la criaçon de [[Adon]] i la crucificaçon de Jasus Cristo, anquanto que la sesta, posterior la Cristo i cuntemporánea als nuossos dies, deberie culminar cul zamcadeamiento de ls eibentos profetizados pul Apocalipse.
Ls mobimientos de caráter milenarista éran quemuns na Ouropa de anton: Ne l período 760-780 porduziran-se nas [[Gálias]] to ua série de fenómenos astrales que porbocórun l pánico na populaçon; un monge bisionário, João, antebiu la chegada de l Fin de l Mundo yá ne l reinado de [[Carlos Magno]]. Surge inda neste período l [[Apocalipse de Daniel]], un testo scrito an [[Aramaico|léngua síria]] durante l reinado de la amperatriç [[Irene de Bizáncio|Irene]] an Bizáncio ne l qual se profetizában to ua série de guerras antre árabes, bizantinos i pobos de l Norte, que finalizarian cula chegada de l Anticristo.
Para Beato, ls acuntecimientos que ocorrian na Spánia (l domínio islámico, la heiresie adopcionista, la progressiba assimilaçon de l moçárabes) éran senhales que andicában la prossimidade de l auge apocalítico. Segundo relata Eilipando na sue ''Carta de ls bispos de Spania als sous armanos de la Gália'', l abade de Santo Toríbio chegou a anunciar als sous paisanos de Lhiébana la chegada de l Fin de l Mundo para la Páscoa de l anho 800: na béspera desse die, cientos de aldeanos agrupórun-se al redror de l Mosteiro de Santo Toríbio, sperando - aterrados - l prodígio. Ende quedórun durante quaije die i meio an ayuno até que un deilhes, de nome Ourdonho, sclamou: "''Comamos i bebamos, para se chegar l fin de l mundo stéiamos fartos!''".
Las bisones proféticas i milenaristas de Beato de Lhiébana tubírun ua anfluéncia marcante ne l zambolbimiento de l Reino de las Astúrias: La [[Crónica Profética]], redigida por buolta de [[década de 880|880]], antebé la capitulaçon de l [[Emirado de Córdoba]] i la cunquista i redençon de to la Spánia pul rei [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]]. Desta forma, l ícone de la [[Cruç de la Bitória]], que acabou por se cumberter ne l amblema de l Reino de las Astúrias, debe la sue ourige a ua passaige de l Apocalipse an que [[San João Eibangelista|San João]] ten la seguinte bison de la [[segunda benida de Cristo]]: Bé Jasus Cristo sentado majestosamente acumpanhado de nubres i afirmando "''You sou l Alfa i l Omega, l percípio i l fin, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''"<ref>Apocalipse, 1.8</ref>. L uso de l [[lábaro]] remonta als tiempos de [[Custantino I|Custantino, l Grande]], que l ampregou durante la célebre [[batailha de la Puonte Mílbio]]. Nun oustante, nas Astúrias, l uso de la Cruç de la Bitória adquiriu statuto de beneraçon. An quaije todas las eigreijas pré-románicas surge grabado este ícone<ref>[http://www.eiducastur.princast.s/asturias/spacio/150recursos/recursos/eimagenes/47.jpg La Cruç de la Bitória grabada an piedra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.comarcabaqueira .com/scrits/museoprerromanico.asp Museu Pré-románico de San Martín (Salas)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, por bezes acumpanhado de la spresson "''Hoc signo tuetur pius, in hoc signo bincitur inimicus''"<ref>Cun este simblo se protege l pio, cun este simblo ye bencido l einimigo''</ref> que se tornarie ne l lhema de ls monarcas asturianos.
Outro de ls lhegados sprituales de l Reino de las Astúrias fui l aparecimiento dua de las bias de trasmisson cultural mais fascinantes de la Ouropa: l [[Camino de Santiago]]. L purmeiro testo que faç refréncia a la predicaçon de [[Santiago Maior]] ye l ''Brebiário de l Apóstolos'', testo de l [[seclo VI]] que refree un lhugar chamado ''Aca Marmárica'' cumo l sou lhugar de çcanso definitibo. San Isidoro de Sebilha ansistiu nesta mesma eideia ne l sou tratado ''De ortu eit oubitu patriun''. Seclo i meio depuis, yá ne l tiempo de l reinado de Mauregato, fui cumpuosto l hino ''L Dei Berbun'', ne l qual se qualifica l apóstolo de "''áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional''"<ref>"''Oh berdadeiramente dino i mais Santo Apóstolo que refulge cumo áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional, eibitando la peste, sei de l cielo salbaçon, afasta todas las anfermidades, calamidades i crime. Mostra-te piedoso, protegendo l ganado a ti ancomendado, sei manso pastor pa l rei, l clero i l pobo, que cun tua ajuda çfrutemos de ls gozos de l Alto, que ne ls rebistamos de la glória de l reino cunquistado, que por ti ne ls lhibremos de l anferno eiterno''".</ref>, i se faç refréncia a la sue predicaçon na Península durante las purmeiras décadas de l cristandade<ref>Alguns outores atribuen l hino citado la Beato, ambora seia cuntroberso.</ref>.
Mas serie solo ne l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] quando, zde la Galiza, chegórun amboras dua acuntecimiento prodigioso: na diocese de [[Eirie Flabie]] (poboaçon próssima de [[Padrón]], na Galiza) un ermita chamado Pelágio tenerie assistido durante bárias nuites sucessibas resplendores misteriosos subre l bosque de Lhibredón. Cançones de anjos acumpanhában l beile de lhuzes. Ampressionado por este fenómeno, Pelágio ancontrou-se cul bispo de Eirie Flabie, Teodomiro, que acudiu àquele lhugar cul sou séquito. Ne l meio de l bosque ancontrórun un sepulcro de piedra cun trés cuorpos, que fúrun eidantificados cumo sendo de l apóstolo [[Santiago Maior]] i sous dous çcípulos, Teodoro i Atanásio. Segundo la lhenda, l rei Afonso fui l purmeiro peregrino la çlocar-se a ber l apóstolo: durante las nuites que passou ne l trajeto, fui guiado pul curso de la [[Bie Lhátea]], que a partir desse momiento tomarie l nome popular de ''Camino de Santiago''.
Ls rumores subre la tumba de Santiago acarretou un éxito político sustancial pa l Reino de las Astúrias: Spánia poderie reclamar para si la honra de albergar ls restos dun de l apóstolos de Jasus Cristo, un galardon solo cumpartido cula Ásia (cuncretamente Éfeso), adonde repousaba l cuorpo de [[San João Eibangelista|San João]], i cun Roma, adonde fúrun anterrados ls restos mortales de [[San Pedro]] i [[Paulo de Tarso|San Paulo]]. A partir desse momiento, [[Santiago de Cumpostela]] cumbertirieb-se, junto cun [[Roma]] i [[Jarusalen]], nua de las trés cidades santas de la Cristandade. A la cunta de ls Caminos de Santiago entrórun na Península Eibérica multidones de anfluéncias procedentes de la Ouropa central durante ls seclos seguintes, zde ls stilos [[stilo gótico|gótico]] i [[estilo románico|románico]] a la [[trobadorismo|troba probençal]].
Nun oustante, la stória al redror de la ''çcubierta'' de ls restos mortales de l apóstolo deixou ciertos aspetos enigmáticos. La sepultura fui ancontrada nun lhugar que yá era coincido cumo [[necrópole]] zde l [[Vaixo Ampério]], pul que ye possible que se tratasse de ls restos dun notable de la zona: l storiador británico Heinry Chadwick lhançou la heipótese que eidantifica l sarcófago ancontrado an Cumpostela cun las relíquias de Prisciliano. Outros outores, cumo Custantino Cabal, rialçan que muitos lhugares na Galiza, cumo Pico Sacro, la Piedra de la Barca ([[Muxía]]) ó San Andrés de Teixido, éran oubjetibo de peregrinaçones de fiéis pagones, que cunsiderában aqueilhes lhugares, eidantificados cul Fin de l Mundo, cumo puortas de antrada pa l [[Paraísos celtas|Outro Mundo]]. Cula çcubierta de l túmulo de Santiago, antensificou-se la progressiba crestianizaçon nestas rotas de peregrinaçon.
=== Mitos i lhendas ===
[[Fexeiro:ErcinaLake.JPG|thumb|250px|left|Lhago de Ercina. Segundo la lhenda, neste lhugar se arguia ua aldé ó mesmo - quien sabe - ua cidade que fui çtruída por un dilúbio debino.]]
Bisto que las Crónicas de l Reino de las Astúrias fúrun redigidas seclo i meio depuis de la [[batailha de Cobadonga]], quedan por çcortinar muitas de las facetas de ls purmeiros reis de Astúrias, abandonadas al nebuloso território de l mito i de la lhenda.
Se bien que la storicidade de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]] ye andiscutible, an torno de la sue figura se teciu ua multitude de tradiçones i relatos. Un deilhes afirma que antes de la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica]] terá ido an peregrinaçon la Jarusalen, la cidade santa de la Cristandade.
Inda assi, afirma-se que la [[Cruç de la Vitória]] fui formada por un centeilha que, al caer subre un carbalho, talhou la sue figura ne l tronco<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç, "''Simbologie mágico-tradicional''", pág. 147</ref>. Neste mito antrelaçan-se tamien dous eilemientos de amportança fundamental na tradiçon asturiana: por un lhado, l ''centeilha'', simblo de l antigo dius asturiano Taranis i que, na mitologie asturiana, ye fraugado pul Ñuberu, senhor de las nubres, de la chuba i de l bentos. Por outro lhado, l ''carbalho'' era l simblo de la rialeza asturiana, tal cumo testemunhan graburas an piedra cumo ls de la [[Eigreija de Abamia]], ne ls quales surge fuolhas dessa spece arbórea.
[[Fexeiro:Kyffhaeuser Tilleda.jpg|thumb|250px|right|Eimaige de l Kyffhäuser, na [[Almanha]], adonde, dun modo similar al de Fruela i Bernardo de l Cárpio, lhanguesce l amperador [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico Barbarossa]], rodeado de ls sous cabalheiros i nanos.]]
Para alhá desso, la zona de [[Cobadonga]] fui sendo pródiga an relatos assombrosos, cumo l que se afirma que, subre l lhugar que hoije acupan ls lhagos de Enol i de la Ercina, se alçaba un poboado de pastores que fui bejitado pula Birge quien, çfarçada de peregrina, pediu quemido i habitaçon pulas casas de l poboado. An todas eilhas terá sido rejeitada bruscamente, ancontrando refúgio solo na houmilde moradie dun pastor, que carinhosamente cumpartiu culha todo l que possuía. Cumo castigo ante la inospitalidade de l habitantes, la poboaçon fui arrasada por un dilúbio debino, zaparecendo para siempre, a la scepçon de la choça de l pastor. A la sue frente, a misteriosa hóspede chorou i, las lhágrimas caindo ne l tierra, cumbertírun-se an pequeinhas i marabilhosas flores. I fui ende que l pastor se dou cunta que la debina peregrina era la Birge.
Este ye un mito pan-céltico que se ancontra repersentado an numerosas stórias de outros países de l Arco Atlántico, cumo aqueilha que afirma que na lhagona de Antela (Galiza) se ancontran ls restos de la antiga cidade de [[Antioquia]], arrasada de l mapa por un dilúbio noturno cumo castigo pula bida pecaminosa de ls sous habitantes. Inda hoije ye possible oubir durante la Nuite de San João las badaladas de la eigreija de la cidade, bien cumo l cantar de l galhos. De l outro lhado de l golfo de Biscaia, na Bretanha, susisten tradiçones relatibas a la cidade de Ker-Ys, que se situaba ne ls territórios de la baía de Douarneneç, roubados al mar i protegidos por un poderoso dique. La filha de l rei de la cidade, Dahud, antregou las chabes de l dique a un demónio çfarçado de príncepe, permitindo la este inundar la cidade.
[[Fexeiro:Folio 103v - Hezekiah's Canticle.jpg|thumb|200px|left|Eilustraçon de l Canto de Ezequias straída de la obra [[Las Trés Mui Ricas Horas de l Duque de Berry]]. Era frequente ls reis asturianos tomáren cumo modelo ls monarcas judius de l Antigo Testamiento.]]
Mas tamien eisisten mitos al redror de la monarquia asturiana que se mesclan cula tradiçon judaica i crestiana: la [[Crónica Sebastianense]] narra que, quando faleciu l rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], dou-se an Cangas de Onís un acuntecimiento straordinário. Anquanto ls notables belában l sou cadáber na corte, oubian-se cánticos celhestriales de anjos. Entoában l seguinte testo de Isaías que por senhal era outelizado na [[liturgie spánica]] durante la Bigília de l Sábado de Glória:
{{quote2|{{NT|Yo dije: En el medio de mis días iré á las puertas del sepulcro: Pribado soy del resto de mis lañls.<br /> Dije: Ne l beré al señor en a tierra de los que biben: Ya ne l beré malas hombre cun los moradores del mundo.<br /> Mi morada ha sido mobida y traspasada de mí, cumo tienda de pastor. Cumo el tejedor corté mi bida; cortaráme cun la anfermedad; Me cunsumirás antre el día y la noche.<br /> Cuntaba yo hasta la mañana. Cumo un lheón molió todos mis huesos: De la mañana á la noche me acabarás.<br /> Cumo la grulla y cumo la golondrina me queijaba; Gemía cumo la paloma: alzaba en lo alto mis ojos: Jehobá, biolencia padezco; cunfórtame.|You dixe: A meio de ls mius dies eirei a las puortas de l sepulcro: pribado sou de l resto de ls mius anhos.<br />Dixe: Nun berei l Senhor na tierra de l que biben: Yá nun berei mais homes cun ls moradores de l mundo.<br />A mie morada fui mobida i trespassada de mi, cumo cabanha de pastor. Cumo el tecelon cortei a mie bida; cortar-me-á cula anfermidade; Cunsumir-me-ás antre l die i la nuite.<br />Cuntaba you até de manhana. Cumo un lhion moeu todos ls mius uossos: De manhana a la nuite acabarás cumigo...}}|[[Libro de Isaías|Is. 38,10-14]]}}
Trata-se de l cántico entoado por [[Ezequias]], [[Reino de Judá|rei de Judá]], passado la sue cura dua anfermidade mortal por Yahbé, grácias a la antercesson de Isaías: Neste cántico, l Rei, al ber-se a las puortas de la muorte, lhamenta angustiado la sue partida pa l [[Seol]], l anframundo judaico, un lhugar ouscuro i tenebroso adonde nun mais berá nin Dius nin ls homes.
[[Fexeiro:EildonScottsView.jpg|thumb|right|250px|Las colinas de Eildon, na [[Scócia]]. Redadeira morada de l [[Rei Artur]], un de ls mais famosos heiróis de la tradiçon ouropeia, a la que tamien pertence, eibidentemente, l folclore asturiano.]]
Inda assi, ancontran-se nas Astúrias spoentes de l mito de l Rei Drumido: segundo la lhenda, ye possible inda hoije ber l rei [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]] baguear pul Jardin de ls Reis Caudilhos de la [[Catedral de Obiedo]]<ref>Este i outros mitos relatibos a la monarquia sturiana fúrun recolhidos pul Arsénio F. Dacosta ne l sou ansaio ''Relatos lhendários subre las ouriges políticas de Stúrias i Biscaia na Eidade Média'', cumpilado ne l belume II de las Atas de l BII Cungresso Anternacional de la Associaçon Spanhola de Semiótica.</ref> i diç-se que l sou nieto, l notable cabalheiro [[Bernardo del Carpio]], drume tamien nua fóia de ls montes asturianos. La tradiçon relata que, nua ocasion, un camposino perdiu ua de las sues bacas, i quando çceu a ua fóia para percurá-la oubi ua boç que afirmaba ser Bernardo del Carpio, bencedor contra ls Francos an [[Roncesballes]]<ref>Na Eidade Média pensaba-se que tenien sido ls sturianos, ls mouros a derrotar las tropas de [[Rolando|Roldon]] na dita batailha.</ref>. Depuis de le cuntar que bibia hai seclos naqueilha fóia, dixe al camposino: "''Dá-me la tua mano, que quiero saber cumo son ls homes de agora''". L pastor, assustado, sticou-le un corno dua baca que, al ser agarrado pul gigante, se çfeç ne l mesmo anstante. L pastor fugiu grimado, nun sin antes oubir Vernardo dezir: "''Ls homes de agora nun son cumo ls que me ajudórun a matar franceses an Roncesballes''"<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç</ref><ref>LOBO, João, "''Ls mestres sturianos''", 1931.</ref>
San eibidentes ls paralelismos antre estas lhendas i las de outras figuras de outros heiróis mediebales ouropeus, cumo [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Barbarossa]], ó l [[Rei Artur]]. De l purmeiro se afirma que nun morriu<ref>"''Cuntos de ls armanos Grimn''"</ref>, mas si que se retirou al anterior de l monte Kyffhäuser, de adonde retornará para restablecer la antiga glória de la Almanha quando ls corbos deixen de bolar. De l segundo se afirma que bibe, junto cun ls sous cabalheiros, spalhados por ua multitude de grutas i colinas de la ilha de la [[Grana-Bretanha]]. La sue morada mais famosa ye aqueilha que le atribuiu [[Walter Scott|Sir Walter Scott]]: las colinas de Eildon, na Scócia, adonde se refugiou Artur passado la sue redadeira batailha, i adonde drumirá até que l çtino le outorgue l nuobo gobierno de la [[Británia]].
== Genealogia de la dinastie Stur ==
[[Arble genealógica de ls reis de las Stúrias]]
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhista de reis de las Astúrias]]
== Las Crónicas de l Reino de las Stúrias ==
=== Crónicas crestianas ===
Crónicas redigidas an território andaluç:
:*Crónica bizantino-árabe de 741 (tamien zeignada ''[[Cuntinatio Spana]]'')
:*Crónica moçárabe (754)
Crónicas redigidas durante l reinado de Afonso III:
:*[[Crónica Albeldense]]
:*[[Crónica Rotense]]
:*[[Crónica Sebastianense]]
:*[[Crónica Profética]]
Crónicas de l seclo XI:
:*[[Crónica de Sampiro]]
Crónicas de l seclo XII:
:*[[Crónica Silense]] ó de l monge anónimo de [[Mosteiro de Santo Demingo de Silos|Santo Demingo de Silos]]
:*Crónica de [[Pelayo, Vispo de Obiedo|Pelaio, bispo de Obiedo]]
:*[[Crónica de l Amperador Afonso BII]]
:*Crónica de l monge anónimo de [[Nájera]]
Crónicas redigidas durante l reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III, ''l Santo'']]:
:*''[[Chronicon mundi]]'', de [[Lucas, bispo de Tuy]]
:*[[Crónica Lhatina de ls reis de Castielha]], de [[João, bispo de Osma]]
:*''[[De rebus Spaniae]]'', de [[Rodrigo Jimeneç de Rada]], [[arcebispo de Toledo]]
Crónicas redigidas durante l reinado de [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, ''l Sábio'']]:
:*''[[Storia de Españla]]'', tamien zeignada ''[[Crónica Giral de Spanha]]'', la purmeira scrita an castelhano.
=== Crónicas muçulmanas ===
:*Crónica de [[Al-Maqqari]]
== Lhegado ==
{{quote2|Ne l sopé desta gigantesca fortaleza natural de ls Picos de Ouropa, que argue a poucos quilómetros de l Cantábrico, cumbatírun astures i cántabros contra Roma, yá senhora de l mundo. Nua de las antradas dessa fortaleza resistiu Pelágio (718-722) als muçulmanos que dominában yá zde la Índia até al Atlántico. Sob l sou amparo naciu, antoce, Spanha.|C. Sáncheç Albornoç}}
{{quote2|Santi Yague (Santiago) será antronizado anti-Mahoma i l sou santuário cumpostelon cumberter-se-á na anti-Caaba. Esta mutaçon cunfree a la lhenda l sou caráter definitibo. Cumpostela passa a ser l punto de cumbergéncia de la cristandade melitante an ouposiçon la Meca, i a popular romarie de l Camino de Santiago la réplica franca i galaico-lheonesa al haÿÿ (la santa peregrinaçon muçulmana). La Santa Probidéncia cuncederá dorabante la bitória al ginete [...] nun solo subre ls mouros de la Península, mas tamien, nun straordinário bóo trasoceánico, subre ls Aztecas [...], an fabor de Heirnán Cortés i ls sous.|João Goytisolo}}
L Reino de las Stúrias cuntempla-se, tradecionalmente, cumo la ourige de la [[Recunquista]]. Se bien que, ne ls purmeiros momientos, fui solo ua lhuita andígena contra pobos strangeiros (cumo yá ls Stures i ls Cántabros tenien feito contra Romanos i Bisigodos), a spetacular spanson posterior i l fato de carregar cunsigo l gérmen de la coincida [[Corona de Castielha]] (ounion de ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Reino de Lhion|Lion]]) amputórun ua relebáncia stória que na época nun se cunseguia bislumbrar.
[[Fexeiro:Escudo de España (mazonado).svg|190px|thumb|right|Amblemas heiráldicos de l Quatro Reinos custituintes de Spanha: [[Reino de Lhion|Lion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]]. Ls dous purmeiros surgiran de l Reino de las Astúrias.]]
[[Fexeiro:Vimaraperes.jpg|190px|thumb|left|Na eimaige, [[Bímara Peres]], l nobre galego fundador de l [[Cundado Portucalense]], de l qual surgiu posteriomente l [[Reino de Pertual]].]]
De l Reino de las Stúrias surgiran trés antidades políticas defrenciadas: Ls reinos de Lhion, Castielha i Pertual. Na sequéncia de la trasladaçon de la corte de Lhion por [[Fruela II de las Stúrias|Fruela II]], l centro de grabidade de l Reino birou-se para Sul; i ye a partir desse momiento que se ampeça a falar de l Reino de Lhion, cujos monarcas se cunsidírun heirdeiros de la monarquia asturiana. Se bien que nas purmeiras décadas de eisisténcia la outoridade de ls reis asturoleoneses era bastante definida, a partir de meados de l [[seclo X]] surgiran tendéncias separatistas, particularmente an Castielha i Pertual.
Ls cundados castelhanos aglutinórun-se a meados de l seclo IX an torno de la dinastie cundal fundada por [[Fernán Gonzáleç]]. Nun oustante l fato de, ne l ampeço, l [[cundado de Castielha]] nun tener atingido la andependéncia formal de l Reino de Lhion, debrebe antrou na órbita de l rei [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, l Maior]], que acabou definitibamente cula dependéncia jurídica relatibamente als reis lheoneses. Ye l sou filho, [[Fernando I de Castielha|Fernando I]], que, tenendo heirdado l cundado de Castielha, derrota l soberano de Lhion i aneixa l sou reino. Passado la muorte de [[Afonso VII de Castielha|Afonso BII]], ls reinos de Lhion i Castielha boltórun a apartar-se, assi permanecendo durante 70 anhos, até séren outra beç - i definitibamente - unificados por [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III l Santo]]. La mimória de la monarquia asturiana persistiu nas cortes de ls reis de Castielha i de Spanha. [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, l Sábio]], na sue ''[[Storia de Españla]]'', cunsidraba l Reino de las Astúrias cumo l lhugar adonde tenerie ampeçado la Recunquista i recrestianizaçon de la Península. Seclos depuis, l purmeiro parque nacional de Spanha, l de la ''Muntanha de Cobadonga'' (atual [[Parque Nacional de ls Picos de Ouropa]]), fui fundado por [[Afonso XIII]] an [[1918]] an comemoraçon de l 1200º anibersário de la coroaçon de l sou predecessor, Pelágio, i de la [[batailha de Cobadonga]]. Ne l Ultramar, la lhenda pia afirma que [[Santiago Maior|Santiago Matamouros]], protetor de l Reino Asturiano, surgiu na [[batailha de Otumba]], zamquilibrando l cumbate a fabor de l spanholes. Muitas cidades amaricanas, cumo [[Santiago de Cuba]] ó [[Santiago de l Chile]], heirdórun l nome deste apóstolo cujo cadáber se ancontrou an tiempos de Afonso II, ne ls cunfines de la monarquia asturiana.
[[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|left|350px|Ampério quelonial pertués, 1410-1999.]]
[[Fexeiro:Spanish Empire-World Map.png|thumb|left|350px|Ls reinos ibérios formados a partir de ls asturianos - Lhion, Castielha - spurmentórun ua grande spanson, quier durante l período de la Recunquista, cumo na posterior [[Era de l Çcubrimientos|posterior etapa quelonial]]. Na eimaige reproduç-se la stenson de l domínios de Spanha na sue época de maior splendor. Quaije todos ls territórios spanholes reproduzidos pertencian a la Corona de Castielha i Lhion, fuora las tierras de la Corona de Aragon i ardança borgonha.]]
Ne l que se refree la [[Pertual]], fui [[Afonso III de las Astúrias]] quien ourdenou, an [[868]], a un de ls sous bassalos, l conde galhego [[Bímara Peres]], tomar i repoboar la cidade de l [[Porto]] i ls territórios portucalenses antre l [[riu Minho|Minho]] i l [[riu Douro|Douro]] (fui el quien fondou la cidade de [[Guimarães]]). Desta forma, a la par que nacie, ne l centro spánico, l [[Cundado de Castielha]], bassalo de ls reis asturoleoneses i nabarros, surgie tamien, na frunteira galaico-asturiana sudocidental, l [[Cundado de Portucale]], que tamien se mantebe bassalo de ls reis de Astúrias i Lhion durante ls seclos IX la XII. Simultaneamente, nacie ne l stremo sudoriental l [[Cundado de Aragon]], ancialmente bassalo de l [[Lista de reis francos|reis francos]]. Durante l seclo XI, ls cundados de Castielha i Aragon fúrun eilebados a reinos, passando-se l mesmo ne l seclo seguinte cul Cundado de Portucale. Zde la sue fundaçon pul nobre Vímara Peres i repoboaçon por galegos, ne l seclo IX, l Cundado de Portucale mantebe-se un território outónomo drento de l [[Reino de la Galiza]]. An [[1071]], l conde [[Nuno Mendes]] (que se habie rebelado) fui derrotado na [[batailha de Pedroso]] pul rei [[Garcia de la Galiza]], que tomou para si l títalo de Rei de la Galiza i Portucale, ounindo efemeramente galegos i pertueses. Unes meses mais tarde, Garcia, filho de [[Fernando I de Lhion i Castielha|Fernando, ''l Grande'']], fui derrotado puls sous dous armanos, [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]], quedando prisioneiro até al final de ls sous dies. Anque recuperar l trono an [[1072]], na sequéncia de la muorte de Sancho de Castielha, fui atraiçoado por Afonso de Lhion (yá tamien Rei de Castielha pula muorte de Sancho) i feito prisioneiro definitibamente, ne l [[castielho de Lhuna]], até falecer, an [[1090]]. Afonso BI de Lhion, Castielha, i agora tamien de la Galiza i Pertual, bendo ls sous armanos afastados de l poder, antitula-se anton '''amperador de las Spánias'', pensa-se, por anfluéncia bizantina. Pouco tiempo depuis, separou de nuobo la Galiza i Pertual, cujo gobierno fui antregue als sous genros, [[Raimundo de la Borgonha]] i [[Anrique de la Borgonha]]. Este redadeiro gobernou cumo regente de Pertual até a la sue muorte, i, debido a la menoridade de la cundessa propietária, [[Teresa de Lhion]], que tomou l gobierno solo quando quedou biúba. La anfanta-cundessa era çcendente de ls antigos cundes portucalenses por bie paterna, yá que la sue bisabó Eilbira Mendes de Pertual era cundessa soberana de Pertual i mulhier de [[Afonso B de Lhion]], cunforme sposto pul storiador Lhuís de Mello Baç de San Payo na sue obra. Tanto l Conde Anrique cumo depuis la Reina Teresa ancaminhórun l cundado de Pertual por un nuobo porcesso de andependéncia gradual que culminarie cula outo-proclamaçon de l príncepe sou heirdeiro [[Afonso I de Pertual|Afonso Anriqueç]] cumo Rei, passado la bitória na [[batailha de Ourique]], an [[1139]], an que, segundo la lhenda, tener-le-á aparecido ne l cielo la cruç, l sangre i l rostro de Jasus Cristo, acumpanhados de las palabras an ouro IN HOC SIGNO BINCES (sob este simblo bencerás). Esta lhenda surge decumentada solo a partir de l [[seclo XIV]], época de la fundaçon de la [[Orde de Cristo]], que tomou para si estas palabras cumo lhema, al lhado de l scudo burmeilho i cruciforme.
[[Fexeiro:Treaty_of_Tordesillas.jpg|thumb|Decumiento oureginal de l [[Tratado de Tordesilhas]] ([[1494]]), que delineaba a las corona de Pertual i de Castielha i Lhion ls lhemites de las respetibas árias de anfluéncia: ls sucessores de Pelágio debedian l mundo antre si.]]
Ne l praino stritamente asturiano, l Reino ye l lhugar de l nacimiento de l [[léngua asturiana|sturiano]], [[Lhéngua sturiana central|bable]] ó [[asturo-lheonés]], lhéngua tamien falada ne l Reino de Lhion. Yá an testos tan recentes cumo ls de la lhápide [[Pizarra de Carrio]] puoden çtinguir-se rasgos que ban adebinando un dialeto proto-romanche asturo-lheonés, cumo por eisemplo la [[ditongaçon]] de l ''i'' brebe lhatino (''bostras'' -> ''buestras'') ó la [[palatalizaçon]] de l grupo ''c'l'' (''obecula'' -> ''obeya''). Ambora ls decumientos de la época de l Reino stéian redigidos quaije na sue totalidade an lhatin, nun restan dúbedas de que na corte se ampregaba cumo lhéngua habitual ua forma primitiba de l asturiano. Neste sentido, ls purmeiros decumientos oufeciales scritos an asturo-lheonés ampeçan a aparecer ne l seclo XI i, antre eilhes, çtacan-se l ''[[Código Visigótico|Forun Iudiciun]]' ' i defrentes dreitos municipales. Ne l purmeiro parlamiento de la stória de la Ouropa<ref>Antendendo-se cumo parlamiento ua assemblé statal adonde custan ls nobres, l clero i l terceiro stado. Este modelo fui aporfilhado pul Parlamiento anglés i tamien puls [[Stados Gerales]] franceses, que stubírun bigentes até [[1789]]. Outros parlamientos nó-statales son anteriores, cumo l [[Alþangi]] eislandés, que surgiu ne l seclo X.</ref>, las [[Cortes de Lhion de 1188]], la lhéngua ousada tanto pul rei cumo puls percuradores fui a asturo-lheonesa. Este lhéngua gozaba anton de einorme prestígio, deribado de la sue prática puls reis de Lhion, sucessores de Pelágio. Ye de rialçar l fato de que an Pertual, nas refréncias als sous própios monarcas, se outelizaba l títalo ''El-Rei'' que, cumo se puode ouserbar, nun era [[galaico-pertués]] (an cujo causo corresponderie ua forma de l tipo ''L-Rei''), mas si asturo-lheonés.
Seclos depuis de l reinado de l redadeiro de ls monarcas asturianos, an [[1388]], fui criado l [[Prencipado de las Astúrias]] i l títalo [[Príncepe de las Astúrias]] que, zde anton, zeignarie l heirdeiro de ls reinos de la Corona de Castielha i, mais tarde, de to la Spanha.
[[Fexeiro:Flag of Asturias.svg|thumb|left|Bandeira de l [[Stúrias|Percipado de las Stúrias]]]]
L território de l Prencipado quedou custituído pula comarca de [[Stúrias de Oubiedo]]. La comarca [[Stúrias de Santillana]], que mantenien esse nome zde l seclo XII, passórun a formar la ''[[merindad]]'' (outro tipo de debison admenistratiba) chamada a partir de l seclo XV de ''Muntanha de Burgos'' i, zde [[1778]], cumo [[Porbíncia de Cantábria]]. Passado la ancluson de [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] an [[1833]] na nuoba [[Porbíncia de Obiedo]], esta passou a chamar-se [[Porbíncia de Santander]] i, zde [[1982]], custitiu la [[Lista de quemunidades outónomas de la Spanha|Quemunidade Outónoma]] de la [[Cantábria]].
[[Fexeiro:Escudo de Asturias.svg|thumb|100px|right|Brason de l Prencipado de las Astúrias]]
Anque de l prencipado manter-se cumo antidade territorial durante to l Antigo Regime, la [[Subdibisones de la Spanha|debison territorial de la Spanha an 1833]] formou la [[Porbíncia de Oubiedo]], que ancluía ls [[cunceilho]]s de las antigas Asturias de Obiedo, als quales se juntórun [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] de las antigas Asturias de Santillana. An [[1983]], la Porbíncia de Obiedo fui renomeada para Porbíncia de las Astúrias, tornando-se na sola porbíncia de la Quemunidade Outónoma de l Prencipado de las Astúrias.
La [[Bandeira i scudo de las Astúrias|bandeira i l brason]] de l atual Prencipado de las Astúrias anclui la eimaige de la [[Cruç de la Bitória]].
== Curjidades ==
* Ls soberanos andaluzos gustában de antegrar ne ls sous [[harén]]es mulhieres de piel clara procedentes de l Norte de la Península. Cumo cunsequéncia, ls emires i califas de Córdobas, cujas mais i abós éran asturianas ó bascas, éran geneticamente nordispanos. Cun eifeito, l califa [[Abderramon III]] tenie la teç pálida i ls uolhos claros, i questumaba pintar la sue farta cableira ruiba de quelor morena. Paradoxalmente, ls reis asturianos Silo i Mauregato, nacírun de mais muçulmanas (berberes).
* Durante to l período de eisisténcia de l Reino de las Astúrias i durante buona parte de la Eidade Média spanhola outelizou-se l calendário de la ''[[Era Spánica]]'', que se ampeça ne l anho [[38 a.C.]], passado la pacificaçon de la [[Spánia]] por decreto de [[Otábio Augusto]]. Desta forma, nas crónicas asturianas, diç-se que Pelágio fui coronado ne l anho 756 EH (718 d.C.), i que Afonso II subiu al trono asturiano an 829 EH (791 d.C.).
* L [[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]] ye la purmeira obra cartográfica que mostra la eisisténcia de la ''[[Tierra Australis]]''. Anque desta heipotética tierra yá tener surgido citada nas obras de [[Ptolomiu]] ó [[Agostico de Heipona|Santo Agostico de Heipona]], cierto ye que l mapa cuntido ne ls ''Comentairos al Apocalipse'' ye l purmeiro que reflete la eisisténcia deste cuntinente austral, que a partir deste momiento aparecerá repetidamente nua miríade de mapas i oureginará einúmeras spediçones an sue busca, cumo las de Fernándeç de Quirós i [[Abel Tasman]], que culminaran ne l çcubrimiento de la [[Oustrália]].
<references />
[[Catadorie:Reis de las Astúrias| ]]
[[Catadorie:Reino de las Astúrias]]
lphg1yj333ponah9ropqyh2jh3b33ei
Stória de l mundo
0
1106
108263
94642
2026-08-30T12:13:43Z
Ziv
14141
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Mount Sinai.jpg]] → [[File:Mount Sinai Egypt.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Mount Sinai Egypt.jpg]]
108263
wikitext
text/x-wiki
La '''stória de l mundo''' son ls [[registro]]s de ls feitos de l [[home]] na [[Tierra]] zde que passou a tener la capacidade neçaira para fazer esses registros atrabeç de la [[scrita]]. Este sfergante ye cunsidrado cumo l marco de la dibeson antre la [[stória]] i la [[pré-stória]], era an que ls homes yá eisistian mas inda nun éran capazes de mantener ls registros de ls acuntecimientos.
Esta era coincido cumo stória yá se stende por cerca de mais de quatro mil [[anho]]s. La stória de l mundo diç-mos [[çcubierta]]s, [[ambençon]]es i ls grandes feitos de la [[houmanidade]]. Tamien stan registrados ls questumes de cada época an cada lugar bien cumo la mudança deilhes atrabeç de [[reboluçon]]es, [[guerra]]s i catástrofes. Diç-mos tamien la spanson de l [[coincimiento]] houmano subre mundo alredror i l abanço [[tecnologie|tecnológico]] que deste modo fui possible.
==Ourige de la houmanidade==
Ls seres houmanos aparecírun na [[Tierra]] a mais de 400 mil [[anho]]s durante la era[[Paleolítica]]. L paleolítico trouxo un bun período de [[eiboluçon]]. Na época, la Tierra staba an ua [[era glaciar]], cun un [[tiempo]] muito mais friu que agora.
[[Fexeiro:World map of prehistoric human migrations.jpg|thumb|right|220px|Migraçones houmanas an todo l mundo (ls númaros dízen ls milénios antes de la nuossa era)]]
Ls [[antepassado]]s de ls houmanos, cumo l ''[[Homo eretus]]'' habien ousado ferramientas simples durante milénios, mas, nesta época, las ferramientas melhorórun, fazírun [[ferramienta]]s mais percisas i cumplexas. Ls houmanos ampeçórun a ousar l [[fuogo]] para se calecer i cozinar. Tamien zambolbírun la [[lenguaige]], assi cumo ls ritos funerários. Neste período, todos ls houmanos bibian de la [[caça]] i de la apanha de fruitos, sendo nómadas; l eilemiento chabe ye que nun porduzian sou própio sustento.
Hai uns 50.000 anhos, ls seres houmanos lançórun-se a la cunquista de l [[planeta]] an defrentes rumos zde [[África]]. Un rumo alcançou la [[Austrália]]. La outra chegou la [[Ásia Central]], para lougo se dibedir an dous, ua la [[Ouropa]], i la outra caminou até cruzar l [[Streito de Bering]] i chegou a la [[América]]. Las redadeiras árias a ser quelonizadas fúrun las ilhas de la [[Polinésia]], durante l purmeiro milénio d.C..
Ls [[criacionista]]s mais literáricos çcuten este squema, baseados ne ls purmeiros capítulos de l [[Génesis]], pus la eibidéncia científica nun diç claramiente la ourige de l home na África i la sue spanson gradual subre l globo, mas que chegórun a detreminar que l relato de l Génesis ye ua adataçon de antigas lendas [[Mesopotámia|mesopotámicas]] ajuntadas zde la [[Epopeia de Gilgamesh]], i antoce, deficelmiente poderie tener cuntenido debino.
== Aparecimiento de la cibelizaçon ==
[[Fexeiro:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|right|Zeinho dun arado puxado por bui ancuntrado ne l [[Eigito]]]]
La bida de ls homes staba a passar por muitas strasformaçones ne l momiento an que acunteciu l aparecimiento de la scrita an muitas partes de l planeta. La [[Reboluçon Agrícola]] ne l período [[Neolítico]] fazie l home trocar la bida [[nómada]] baseada na [[caça]], na [[pesca]] i na apanha de quemido pula bida [[sedentarismo|sedentária]], ó seia, cun nun solo lugar.
Esso se tornou possible atrabeç de l zambolbimiento de la [[agricultura]] i de la [[domesticaçon]] de ls animales que trazian l [[alimento]] neçairo para acerca de las casas de ll homes. Las técnicas agrícolas nun parórun de se zambolber lebando al aparecimiento de técnicas cumo la [[rega]] i ferramientas cumo l [[arado]] puxado por animales.
Ls homes passan anton a juntar-se an tierras férteles, buonas pa la agricultura. Destes ajuntamientos surge bilarecas que serien ls ambriones de sociadades mais struturadas i cumplexas que se eirien formar: [[cibelizaçon]]es. La tecnologie abançaba i las ferramientas de piedra polida éran sustituídas puls metales maleables cumo l [[cobre]], l [[stanho]], l [[bronze]] i apuis por metales rígidos cumo l [[fierro]] ne l que ye chamado de [[Eidade de l Metales]].
Ye nesse cenário que surge la scrita i las purmeiras cibelizaçones. Forman-se gobernos criando ls Stados, crian-se relaçones de troca que darian ourige als mercados i la possiblidade de ampor la fuorça atrabeç de eisércitos.
[[Fexeiro:Nebra-1.jpg|thumb|Disco celhestre de Nebra]]
===Reboluçon agrícola===
Cul çcubrimiento de la [[agricultura]] i la de la criaçon de animales, l [[ser houmano]] ampeça a cultibar muitos cereales cumo l [[arroç]], l [[trigo]] i l [[milho]], ls [[tubérclo]]s cumo la [[patata]], an muitas regiones de l mundo antre l sesto i l quinto [[milénio]] a.C.. Assi, deixa de depender de la [[caça]], la pesca i la apanha de [[fruito]]s, se strasforma an outosuficiente, i el adota un modo de [[bida]] sedentário (se bien alguas atebidades cumo l pastoreio requerírun la prática de l [[nomadismo]] i de l semi-nomandismo). Ne l [[Japon]] ancuntramos un temporon zambolbido de la [[piscicultura]]. Tamien trocában las práticas de alimiento: ambentórun l [[pan]], i tamien las bubidas alcólicas.
Al haber crecido an eisolamiento las purmeiras cibelizaçones, las dietas própias de cada ua fúrun defrentes, an funçon d'aqueilhes pordutos [[begetal]]es i [[animal]]es que eisistiran alredror ne l eimediato. Assi, l [[cochino]], la [[galhinha]] i l [[arroç]] fúrun própios de la dieta de la [[China]]; l [[trigo]], la [[baca]] i la [[canhona]], fúrun própios de l [[Ouriente Médio]] i l mundo mediterráneo; i l [[milho]], l [[tomate]], la [[patata]] ó l [[tabaco]] fúrun própios de la América Préculombiana. Inda assi, estas barreiras alimentícias fúrun caiendo a la medida que las çtintas cibelizaçones stóricas fúrun antrando an cuntato uas culas outras i bendendo i cumprando cousas antre eilhas. Deste modo, las spéciaries ([[pumienta]], [[nuoç moscada]], etc) chegórun zde l [[Ouriente]] a la [[Ouropa]] grácias al [[comércio]] muçulmano durante la [[Eidade Média]], i çtintos pordutos americanos fazírun l própio depuis de que [[América]] i [[Ouropa]] antrórun an cuntato durante l passar de l [[seclo]]s XV la XVI.
* '''Purmeiras cidades:''' [[Jericó]], [[Catal Huyuk]], [[Ur]].
* '''Artigos relacionados:''' [[ourbanizaçon]], [[cidade]].
===Strutura social===
[[Fexeiro:Llullaillaco mummies in Salta city, Argentina.jpg|thumb|right|180px|Inca múmia.]]
La medida que las [[ourbanizaçon]]es fúrun crecendo, la sociadade quedou cada beç mais cumplexa. Pa ls [[agricultor]]es, apareciu ua [[classe social]] de [[mercador]]es, que lougo ambiórun spediçones a tierras stranhas i fundórun [[quelónia]]s para mercar. Tamien se zambolbiu ls [[templo]]s [[Religion|religiosos]]. Tiempos mais tarde, apareciu l poder cebil apartado de l poder religioso, quemandado puls [[rei]]s seculares a trabalhar an streita relaçon cun burocracies sacerdotales, a las bezes, bastante stensas: por eisemplo, l [[faraó]] i ls [[scriba]]s eigípcios.
[[Fexeiro:Malteser Galeere.jpg|thumb|right|180px|Un antigo barco ousado nas spediçones antigas (Galé).]]
Ua cunsequéncia de todo esso, fui la ambençon de la [[scrita]], an bários lugares de l [[planeta]] al mesmo tiempo i de maneira andependiente, i que pula purmeira beç, premitiu arrecadar l [[coincimiento]] de maneira mais sigura que pula tradiçon oural, al mesmo tiempo que premitiu zambolber la [[burocracie]] gobernamental. Las purmeiras scrituras éran eideográficas, mas lougo eiboluíran para sistemas fonéticos, tendo ls [[Fenícia|fenícios]] ls crédito de criar l antecedente de l [[abc]] moderno. Eisemplos son ls [[hieróglifo]]s ó la scrita [[cuneiforme]]. Ne l [[Ampério Inca]], zambolbiu-se la angenhosa seluçon de l [[quipu]]s. An giral, la maiorie de ls pobos de la tierra conhecen algun sistema de scrita ó de [[símblo]]s zenhados ó scritos an torno de l anho [[1000]] de la [[era crestiana]].
Al mesmo tiempo, l zambolbimiento na [[nabegaçon]] lebou a las purmeiras spediçones de sploraçon. De l [[Eigito Antigo]], partírun spediçones pa l [[paíç]] de l [[Punt]], i nabegadores fenícios alcançórun la [[Anglaterra]], i l mais cierto dírun la buolta na [[África]]. Por sue parte, ls [[Polinésia|polinésios]] amprendírun ua marcha lenta i amplacable pul [[Ouceano Pacífico]], fúrun quelunizando lugares cumo l [[Habaí]] ó la [[Ilha de la Páscoa]].
* '''Artigos relacionados:''' [[Galé]].
===Metales===
[[Fexeiro:Axe of iron from Swedish Iron Age, found at Gotland, Sweden.jpg|thumb|right|190px|Ua machada de la Eidade de ls metales feita de fierro.]]
Yá zde la [[Antiguidade]], quaijeque todas las grandes [[cibelizaçon]]es daprendírun a trabalhar ls [[metal]]es. L abanço de ls trabalhos feitos la [[piedra]] als metales, fizo ls [[strumiento]]s houmanos quedáren mais adequados, l que segneficou ua grande [[reboluçon]]. Giralmente, la [[Eidade de l Metales]] ye dibedida an trés fases seguidas: [[Eidade de l Cobre]], [[Eidade de l Bronze]] i [[Eidade de l Fierro]]. Durante la purmeira ([[Calcolítico]]) trabalhou-se l [[cobre]] de maneira pura. Durante la segunda, çcubriu-se que la ounion de cobre i [[stanho]] ([[bronze]]) era mais fuorte, se bien l stanho era un metal scasso (ls fenícios iban buscar l stanho nas [[Ilhas Británicas]]). L trabalhar de l [[fierro]] fui mais tardio, pus las sues técnicas tubírun que ser aperfecionadas. Las técnicas çcubiertas pa l trabalhar l fierro fui la [[fundiçon]], yá que l fierro ten un punto de [[ebuliçon]] mais alto.
Las aplicaçones de ls metales fúrun mui bariadas. Çpensou-se la piedra na eilaboraçon de las [[machada]]s para cortar [[arble]]s, i la [[madeira]] nas grades de l [[arado]]. Tamien permitiran la eilaboraçon de [[spada]]s para las [[guerra]]s.
Tamien nesta época aparecírun ls metales perciosos, ancluindo l [[ouro]] i la [[prata]], cumo l material de ricos anxobales funerários de muitas [[fóias]]s. Estes metales fúrun outelizados purmeiramente para fazer anfeites, i cumo medida de riqueza depuis, ancluindo la acunhaçon de [[moneda]]s (fúrun cumplementadas cul cobre, para la moneda fracionada). Trabalhou-se tamien culs artefatos de luxo, las chamadas piedras perciosas i piedras semi-perciosas.
Antigamente pensaba-se que ls pobos de la Eidade de ls Metales éran [[Pré-stória|pré-stóricos]], mas hoije an die sabemos que muitos deilhes yá éran altamente cibelizados. Na [[Grécia]], por eisemplo, la Eidade de l Bronze ye a las par culs [[Reino Micénico|Reinos Micénicos]], i ne l [[Ouriente Médio]], l poderio [[hitita]] splica-se an parte pul [[monopólio]] de l segredo de la fundiçon de l fierro, anquanto que sou einimigos ousában spadas de bronze, mais andebles.
===Cultura i religion===
[[Fexeiro:Sun god Ra.svg|thumb|right|180px|Dius Rá. Dius cumponente de la religion eigípcia.]]
Las purmeiras manifestaçones religiosas aparecírun an tiempos de l home de [[Neanderthal]]. Éran cultos ligados a las práticas arcaicas. La purmeira grande [[religion]] coincida fui l [[culto]] de la Grande Deusa Mai, que eisistie mais na [[Eurásia]] até bien abançada la [[stória]] de la [[cibelizaçon]]. Caminando ne l tiempo, cul zambolbimiento de la bida na [[sociadade]], aparecírun ls cultos patriarcales. Tamien, a la medida que las culturas i ls ritos locales se fúrun cruzando, aparecírun [[mitologie]]s cumplexas i ciclos épicos.
L zambolbimiento de la scrita premitiu l aparecimiento de la bida [[cultura]]l. Assi, naciu la [[literatura]]. Las oubras mais antigas cunserbadas son [[eipopéia]]s. Pouco apuis, aparece la literatura sapiencial. L studo científico de la stória ye mais tardio, i tubo que sperar até ls griegos cumo [[Heiródoto]] ó [[Tucídides]] ([[seclo V a.C.]]) para que que aparta-se-se mesmo de la tradiçon religiosa i literária.
La purmeira grande reboluçon filosófica acuntiu ne l [[seclo VI a.C.]], era na que eisistírun a la par, i l mais cierto soubírun de las sues doutrinas, las figuras de [[Pitágoras de Samos]], [[Tales de Mileto]], l Segundo [[Eisaías]], [[Zratustra]], [[Buda]], [[Mahabira]] i [[Cunfúcio]]. Nun son ls purmeiros nas sues tradiçones, mas aparecírun a un mundo mais "globalizado" que ls d'atrás.
La [[ciéncia]] fui monopólio de la classe alta, frequentemente de ls [[sacerdote]]s, i l baixo pobo nun tenie acesso a eilha. Neste tiempo fazírun-se las purmeiras ouserbaçones [[Astronomie|astronómicas]], zambolbiu-se la [[medecina]], i la necidade de medir a tierra i chegar la cuntablidade comercial i tributária lebórun al zambolbimiento de la [[geometrie]] i la [[aritmética]]. Ls antigos griegos até chegórun a zambolber las bases de la [[Álgebra]].
* '''Religiones antigas:''' [[Judaísmo]], [[Zoroastrismo]], [[Atonismo]], [[Budismo]], [[Hinduísmo]].
* '''Mitologies antigas:''' [[Mitologie griega]], [[mitologie babilónica]], [[mitologie eigípcia]], [[mitologie chinesa]], [[mitologie japonesa]], [[mitologie asteca]], [[mitologie anca]].
* '''Eipopéias antigas:''' [[Eipopéia de Gilgamesh]], la [[Bíblia]], la [[Eilíada]], la [[Oudisséia]], l [[Ramayana]].
* '''Outros artigos relacionados:''' [[Profeta]], [[Filosofie]], [[Upanishad]].
===Crecente fértil===
[[Fexeiro:Fertile Crescent map.png|thumb|right|150px|Mapa de l crecente fértil.]]
L crecente fértil ye ua [[region]] que queda na [[Ásia]] i [[África]], adonde se zambolbiu las purmeiras cibelizaçones de la [[stória]]. Essa region ye un bun lugar pa la [[Agricultura|agrícultura]]. Alguas cibelizaçones cumo: [[Antigo Eigito]], [[Heibreus]], [[Fenícia|Fenícios]], [[Mesopotámia|Mesopotámicos]], etc, zambolbírun-se ne l crecente fértil. Ls percipales [[riu]]s de l crecente fértil son: l [[riu Oufrates]], [[riu Tigre]], [[riu Nilo]], [[riu Jordan]], etc. L crecente fértil recebiu esse [[nome]] por bias de ll formato de la region que se parecer a la [[luna crecente]]. la region cobre ua [[superfíce]] de cerca de 400 000 a 500 000 km² i ye poboada por 40 a 50 milhones de andebíduos. Eilha stende-se de las [[planíce]]s alubiales de l [[Nilo]], cuntinando pula borda [[leste]] de l [[Mediterráneo]], an torno de l [[norte]] de l [[zerto sírio]] i atrabeç de la [[Península Arábica]] i de la [[Mesopotámia]], até l [[Golfo Pérsico]].
* '''Artigo relacionado:''' [[Crecente fértil]]
== Formaçon de l ampérios ==
[[Fexeiro:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|left|Scrita cuneiforme]]
Las purmeiras cibelizaçones aparecírun na region de la [[Crecente Fértil]] i ne l bal de l [[riu Indo]], regiones buonas pa la agricultura. L zambolbimiento lebou a la formaçon de grandes cidades que eirien lebar la formaçon de [[Stado]]s. Muitos destes Stados tenien [[eisército]]s para demunstrar la sue fuorça i un grupo de políticos para cuntrolar ls antresses.
===Mesopotámia===
La [[Mesopotámia]] (l nome "Mesopotámia" ajuda a anteder l lugar. La [[palabra]] [[Griego|griega]] ''mesopotamía'', an [[pertués]], segnefica "antre rius") queda antre ls [[riu]]s [[Riu Oufrates|Oufrates]] i [[Riu Tigre|Tigre]], ne l [[sudoeste]] de la [[Ásia]]. Inda que ls sous lemites territoriales bariassen an defrentes períodos de la sue [[stória]], de modo giral la Mesopotámia abrangie, na [[Antiguidade]], l território de l atual [[Eiraque]]. Cun raros oustaclos naturales, era ua [[region]] de fácele acesso por todos ls lados. Esso ajuda-mos a anteder por que tantos pobos la dominórun. Las [[cibelizaçon]]es de la Mesopotámia zaparecírun hai quaije 2,5 mil anhos. Por causa de las ambasones, puls pobos [[Ampério Persa|persas]], [[Macedónia|macedónios]], [[Arábia|árabes]], [[Ampério Mongol|mongóles]], etc. la region fui perdendo feitícios de la sue stória. Las sues [[cidade]]s fúrun çtruídas ó abandonadas i, cul passar de l tiempo, fúrun tapadas pula tierra. Para alhá desso, las lénguas que alhá éran faladas zaparecírun. Assi, l mundo mesopotámico fui squecido. Ne l [[seclo XIX]], mas, pesquisadores ouropeus ampeçórun a scabar la region. Zanterrórun muitos [[oubjeto]]s i menumientos que fúrun trasferidos para museus na Ouropa. Analisando esses oubjetos, arqueólogos i storiadores tentórun antender las cibelizaçones que bibiran na Meopotámia. La region de la Mesopotámia era mui ousada para [[eirrigaçon]] de plantaçones. Ls pobos que bibiran na region zambolbírun la [[matemática]], [[astronomie]], [[scrita]], etc. La region fui habitada por dibersos pobos, de [[léngua]]s i [[cultura]]s defrentes: [[sumérios]], [[babilónios]], [[assírios]] i outros.
====Sumérios====
[[Fexeiro:Gudea of Lagash Girsu.jpg|thumb|left|150px|Státua de Gudéia, gobernador de Lagash, ua de las mais quapas pieças de la scultura sumeriana i de to la arte mesopotámica (Museu de l Louvre, Paris)]]
L purmeiro pobo a criar ua bida ourbanizada na Mesopotámia fúrun ls [[sumérios]]. Eilhes colonizórun ls pantanales de l Baixo Oufrates que, somando-se al Tigre, zauga ne l [[golfo Pérsico]]. La ourige desse pobo ye praticamente çcoincida. La sue [[léngua]] nun se aparece a qualquiera outra yá coincida. Un pouco antes de l IV milénio a.C., ls sumérios chegórun a la Mesopotámia, i, ne ls mil anhos a seguir fundórun cidades i zambolbírun la sue scrita [[cuneiforme]], grabada an tabuletas de [[barro]]. Eilhes zaparecírun hai 4 mil anhos.
====Acadianos====
[[Fexeiro:AlterOrient.jpg|thumb|right|200px|Region cunquistada puls ácades, liderados por Sargon.]]
Al [[norte]] de la [[Suméria]] habie ua cidade semita chamada [[Akkad]] (Ácade). Alredror de 2400 a.C., ls ácades, liderados por [[Sargon]] l Grande, l rei guerreiro, cunquistórun las cidades sumérias. Ls reis acadianos fúrun ls purmeiros a amostrar la gana de gobernar l que cunsiderában ser la tierra anteira. Por esso Sargon quedou coincido cumo l "soberano de l quatro cantos de l mundo". Ls acadianos custruíran un [[ampério]] que se stendia de l [[golfo Pérsico]] al [[mar Mediterráneo]]. Alredror de [[2100 a.C.]], l Ampério Ácade zbarolhou-se. Ambasones a çputas anternas probocórun esso. Apuis dua era de cunflitos, alredror de l [[seclo XVIII a.C.]], l [[rei]] de la [[Babilónia]], [[Hamurabi]], rializou ua série de cunquistas criando, na region, l Purmeiro Ampério Babilónico.
====Babilónios====
[[Fexeiro:Babylon Ruins Marines.jpeg|thumb|right|180px|Suldados americanos an frente de la recustruçon de las ruinas de la Babilónia ([[2003]]).]]
L Ampério Babilónico submetiu ls [[sumérios]], ls [[acádios]] i ls [[assírios]]. Para gobernar pobos tan defrentes, [[Hamurabi]] Ourganizou l purmeiro código scrito de [[lei]]s de que se ten [[ambora]], l [[Código de Hamurabi]]. L Código defendie la [[bida]] i l [[dreito]] de propiedade; mas tamien cuntemplaba la [[honra]], la [[denidade]] i la [[famílhia]]. Fundamentaba-se subretodo na [[Lei de l talion]] "uolho por uolho, diente por diente". Prebie, anton, que para se punir ls [[crime]]s, deberian ser aplicados castigos cumo l [[afogamento]], la [[amputaçon]] de la [[léngua]] i de outras partes de l [[cuorpo]], por eisemplo.
[[Fexeiro:Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg|thumb|left|200px|''La Torre de Babel'', por [[Pietener Brueghel]].]]
La prosperidade eiconómica gerada pulas cunquistas ajudou a strasformar la [[cidade]] de la [[Babilónia]] nun de ls grandes centros de la [[Antiguidade]]. Muitos [[menumiento]]s fúrun albantados. L mais famoso deilhes ye l zigurate de Babel, que aparece na [[Bíblia]] cumo la [[Torre de Babel]]. Inda que houbisse riqueza nesse período, óndias ambasoras de [[hititas]] i [[cassitas]], reboltas anternas i la muorte de [[Hamurabi]] acabórun por lebar al colapso de l Ampério Babilónico.
La [[region]] boltarie a ser dibedida antre l [[sul]] i l [[norte]], depuis que ls [[rei]]s cassitas, benidos de l [[montes Zagros]], a [[leste]] de la [[Mesopotámia]], derrubórun la [[dinastie]] de Hamurabi. Ls cassitas mantubírun la [[cultura]] i las tradiçones babilónicas, mas strasformórun l reino cun ua restruturaçon admenistratiba. La dinastie cassita gobernou até cerca de [[1430 a.C.]], i l sou domínio fui marcado por ua gran porduçon de [[testo]]s. Passado l período de la dinastie cassita, la Babilónia perdiu la sue anfluéncia política, al mesmo tiempo que l poderio de l assírios crecie muito.
====Assírios====
[[Fexeiro:Map of Assyria.png|thumb|right|200px|L Ampério assírio an 824 a.C. (berde scuro) i 671 a.C. (berde claro).]]
[[Fexeiro:Human headed winged bull facing.jpg|thumb|left|180px|Un touro alado assírio.]]
Ls [[assírios]] aparecírun alredror de [[1800 a.C.]]. Antre [[883 a.C.]] i [[612 a.C.]], cunquistórun un gran [[ampério]]. Éran [[guerreiro]]s, amponendo l domínio pul terror: saqueában, çtruian i massacrában ls bencidos. Ls assírios fúrun ls purmeiros pobos a tener un [[eisército]] Ourganizado, ls moços éran oubrigados a participar ne l eisército i de [[guerra]]s. L [[pico]] de l ampério assírio fui durante l reinado de [[Sargon II]], [[Senaqueribe]] i [[Assourbanipal]]. La percipal [[capital]] de l ampério assírio era la [[cidade]] de [[Assur]]. An 612 a.C., ls [[Medos]] tomórun las cidades de Assur i [[Nínibe]], fazendo assi, la fin de l ampério assírio.
====Caldius====
[[Fexeiro:Hanging Gardens of Babylon.jpg|thumb|right|180px|Repersentaçon de ls jardines suspensos de la Babilónia, cumo eimaginados por Martin Heiemskerck.]]
Ls caudius tamien son chamados de: "l segundo Ampério Babilónio". Passado la derrota [[Assírios|assíria]], la [[Babilónia]] tornou a ser la [[cidade]] mais amportante de la [[Mesopotámia]]. L [[Ampério]] serie nobamiente recustruido i bibirie un nuobo pico subre l [[goberno]] de [[Nabucodonosor]] ([[seclo VI a.C.]]). Durante l sou reinado ([[604 a.C.|604]]- [[562 a.C.]]), Nabucodonosor fixo bárias campanhas melitares que le rendírun muita riqueza. Ua sublebaçon de l [[reino de Judá]] oubrigou-lo a mantener ua [[guerra]] que durou de 598 a [[587 a.C.]], [[anho]] an que çtruiu [[Jarusalen]] i deportou milhares de [[judiu]]s (l "[[catibeiro de la Babilónia]]", persente ne l [[Antigo Testamiento]]). Las riquezas de la spanson territorial permitian la rializaçon de obras grandiosas cumo [[templo]]s, jardines suspensos i grandes [[palácio]]s. Fúrun ls caldius que criórun ls [[Jardines Suspensos de la Babilónia]], ne l seclo VI a.C.. Cula [[muorte]] de l [[amperador]], las luitas anternas anfraquecírun la [[region]], que acabou acupada puls [[Ampério Persa|persas]] an [[539 a.C.]].
===Eigito Antigo===
Na [[África]], la [[Eigito Antigo|cibelizaçon eigípcia]] zambolbiu-se ne l fértil [[bal]] de l [[riu Nilo]]. Einundado anualmente, durante la chena, l Nilo depositaba ua camada de [[strume]] subre la [[tierra]], que, cultibada, dando [[colheita]]s fartas. Por meio de la [[custruçon]] de [[dique]]s i [[barraige]]s, l trabalho houmano demudou l traçado de l [[riu]] i melhorou las plantaçones. La [[agricultura]] daba [[grano]]s duros i fuortes cumo l [[trigo]] i la [[cebada]], que, mantidos secos an armazénes, alimentában cuntingentes populacionales cada beç maiores.
[[Fexeiro:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|right|180px|Pirámides de l Eigito.]]
Las [[nabegaçon]]es al [[remo]] i a la [[bela]] éran aperfeiçoadas cuntinamente. Para se ir al [[norte]] bastaba ir atrás de la [[corriente]] de l riu. An sentido cuntrário chegaba aprobeitar l [[aire]]s que assopran siempre de l [[mar Mediterráneo]] an direçon al [[sul]]. A la medida que las cuncentraçones houmanas oumentában, alguas de las [[bila]]s que se habien formado nas bordas de l riu Nilo tornában-se quemunidades locales i regionales coincidas cumo ''nomos''.
[[Fexeiro:Tutanchamun Maske.jpg|thumb|180px|left|Máscara funerária de [[Tutankhamon]]. [[Museu Eigípcio]] de l [[Cairo]].]]
Al longo de l [[tiempo]] ls nomos fúrun-se ajuntando. Nacírun assi dues federaçones, ua al norte i outra al sul, i ls sous xefes fúrun eilebados a la denidade rial. Alguns [[arqueólogo]]s lebantan la heipótesede que essa eilite tenerie assumido l poder por saber cumo acuntecien ciertos [[Fenómeno natural|fenómenos naturales]] (relacionando ls períodos de chenas de l riu cun mudanças nas [[streilha]]s, por eisemplo).
An [[3200 a.C.]] la federaçon de nomos de l sul ([[Alto Eigito]]), liderada por [[Menés]] (ó [[Narmer]]), mobiu-se até l norte ([[Baixo Eigito]]) tomando [[Ménfis]], ua de las sues percipales [[cidade]]s. Fui stabelecido un nuobo goberno ounificado cul poder centralizado nas manos dun solo soberano - l [[faraó]] Menés.
====Sociadade eigípcia====
[[Fexeiro:Pharaoh.svg|thumb|right|180px|Zeinho eigípcio dun faraó.]]
Ambaixo de l [[faraó]] ancuntraba-se la nobreza cumpuosta pula [[famíljia rial]], puls altos [[funcionário]]s, i pula [[casta]] de l [[sacerdote]]s, que tenien mui poder i tenie anfluéncia cul faraó. Ls sacerdotes admenistrában todos ls benes que ls fiéis i l própio [[Stado]] oufrecian als [[dius]]es. Las funçones de la nobreza éran heireditárias, ó seia, passában de [[pai]] para [[filho]]. Ambaixo de la nobreza, stában ls numerosos [[scriba]]s, funcionários modestos, einúmeros sacerdotes de pequeinhos [[templo]]s, oufeciales melitares, [[artista]]s i [[arteson]]es specializados aa serbício de l faraó ó de la corte. I, por fin, a sigurar las outras camadas, na [[base]] de la [[pirámide]], stában ls trabalhadores, que prestában serbícios subretodo nas pedreiras, [[mina]]s, pirámides, oufecinas astesanales, [[agricultura]], etc.
====Religion eigípcia====
[[Fexeiro:Anubis standing.jpg|thumb|left|120px|Repersentaçon eigípcia de ls dius Anúbis.]]
Passado la [[muorte]], la [[alma]] serie cunduzida pul [[dius]] [[Anúbis]] até l [[Tribunal]] de Osíris. Lebarie cunsigo l [[Libro de l muortos]], screbido puls [[scriba]]s i que testemunhaba las sues [[birtude]]s, i serie julgada pul dius [[Osíris]] na persença de 42 [[dius]]es. L sou [[coraçon]] serie puosto nun de ls [[prato]]s dua [[balánça]] i deberie pesar menos que la [[pena]] que staba ne l outro prato. Se fusse absolbida, la alma retornarie para ancuntrar l [[cuorpo]]. Para esso fazien-se anscriçones nas [[parede]]s de ls [[túmulo]]s. Mas se fusse cundenada, la alma serie deborada por ua diusa cula [[cabeça]] de [[crocodilo]].
Ls eigípcios adorában muitos diuses, por esso éran [[Politeísmo|politeístas]]. Alguns repersentában l poder de la [[natureza]], cumo l [[Sol]], la [[Tierra]] i la [[Luna]]; outros repersentában eideias, cumo la [[berdade]] i la [[justícia]]; i outros inda misturában la forma houmana i [[animal]]. Estes éran diuses antopozomórficos.
De todos ls diuses cultuados, l dius solar [[Rá]], depuis chamado de Amon-Rá, era l mais amportante, i Osíris era l mais popular de todas las camadas sociales. Amon-Rá era l dius criador de todos ls diuses i nabegaba cula sue barca sagrada pul [[cielo]]. Amón-Rá tubo tanta amportáncia que ua [[cidade]], chamada [[Heiliópolis]], fui custruída pa l sou [[culto]]. Para se chegar al [[templo]], fui custruída ua [[abenida]] cun [[sfinge]]s i [[oubelisco]]s de ls lados. La anfluéncia [[política]] de ls sacerdotes de Heiliópolis amenaçou muitas bezes l poder de l própio faraó.
====Antigo Ampério (3200 a.C. - 2300 a.C.)====
[[Fexeiro:Sphinx und Chephren-Pyramide.jpg|thumb|right|180px|Sfinge de Gizé.]]
La [[época]] de l [[purmeiro]]s faraós quedou coincida cumo [[Antigo Ampério]]. Fui nesse [[período]] que ls faraós tornórun-se grandes [[custruçon]]es. L [[tijolo]] fui sustituído pula [[piedra]] para se custruir las [[pirámide]]s. Subre fuorte cuntrole de l [[Stado]], alredror de l [[seclo XXVII a.C.]], albantórun-se las pirámides de [[Quéops]], [[Quéfren]] i [[Miquerinos]], faraós de la IV [[dinastie]], i la [[sfinge de Gizé]]. L [[território]] alargou-se i l [[comércio]] marítimo ne l [[Mediterráneo]] ouriental tamien.
Alredror de [[2300 a.C.]] la relatiba stablidade de l Antigo Ampério fui anterrompida por dibersos porblemas anternos: deminuiçon de las [[anchente]]s de l [[Nilo]], [[fame]], [[peste]]s, [[gasto]]s de l Stado i rebuoltas sociales. An meio a las çputas pul poder, ls xefes de ls nomos tornórun-se mais andependientes. Als poucos l poder centralizado de l faraó iba zaparecendo. La crise [[política]] zourganizaba la porduçon agrícola, tornado inda mais andeble la [[eiquenomie]]. Era l ampeço dua época de deficuldades que facilitarian las ambasones asiáticas. L Antigo Ampério chegou a la fin.
====Médio Ampério (2000 a.C. - 1580 a.C.)====
[[Fexeiro:Fenix bennu.jpg|thumb|left|180px|Zeinho eigípcio ne l papiro.]]
Ne l [[seclo XXII a.C.]], ls gobernantes de [[Tebas]] afirmórun l sou poder i fundórun la XI [[dinastie]], de l Mentuhoep, dando ampeço al [[Ampério Médio|Médio Ampério]], cun [[capital]] an Tebas. Ls [[canhal]]es de [[eirrigaçon]] i cuntençon fúrun ampliados i las [[ária]]s de [[agricultura]] crecírun. L [[comércio]] tamien se zambolbiu, ajudando l cuntato culs outros [[pobo]]s. La [[custruçon]] de [[templo]]s i [[fóia]]s marcaba la [[fuorça]] dun [[Stado]] que pribeligiaba poucos i sploraba las quemunidades camponesas. Questones sociales i eiquenómicas mais ua beç alimentában las pressones [[política]]s i abalában l [[poder]] de ls faraós. Ls camponeses protestában anquanto las [[eilite]]s locales boltában a eisigir mais poder. Las debisones anternas facilitórun la antrada de l [[heibreus]] i de l [[hicsos]], que tubírun l sou domínio facelitado pula outelizaçon an gran scala de [[cabalho]]s, [[carro]]s de [[guerra]] i [[arma]]s mais fuorte, çcoincidas de l eigípcios. Passado quaije dous [[seclo]]s de domínio de l hicsos, ls eigípcios cunseguírun-se cumponer i spulsar l ambasor. La ounidade política fui restabelecida einaugurando-se l [[Nuobo Ampério]].
====Nuobo Ampério (1580 a.C. - 525 a.C.)====
[[Fexeiro:Third Intermediate Period map.svg|thumb|right|130px|Mapa de l Eigito Antigo na era de l Nuobo Ampério.]]
L [[sentimento]] de eidantidade cultural que crecie antre ls eigípcios, an meio a la [[luita]] cuntra ls [[hicsos]], acabou por se birar contra ls [[heibreus]], que acabórun dominados i scrabizados. Alredror de [[1250 a.C.]], ls heibreus, sub re[[liderança]] de [[Moisés]], cunseguiran scapar de l [[Eigito]], ne l [[eipisódio]] que quedou coincido cumo [[Eixodo]], registrado ne l [[Antigo Testamiento]] de la [[Bíblia]].
Ne l [[Nuobo Ampério]], un Eigito miletarizado oumentaba ls sous [[domínio]]s. Alargórun-se las [[frunteira]]s, de la [[Núbia]] até l [[Oufrates]]. acunteciu ua [[aceleraçon]] ne l [[antercámbio]] [[cultura]]l i comercial culs outros [[pobo]]s. Ls [[fenícios]], por eisemplo, cumpraban ls retros agrícolas eigípcios i bendian-los por to la [[bacie]] de l [[Mediterráneo]]. [[Luxo]] i poder eiquenómico permitiran las grandes custruçones dessa era. mais ua beç l [[faraó]] ampunie-se cumo senhor supremo de l Eigito.
====Era Greco-romana====
[[Fexeiro:Egypte picture18.jpg|thumb|left|150px|Templo de Edfu dedicado al dius Hórus, ua obra custruída durante la era tolomeica.]]
An [[404 a.C.]] ls eigípcios cunseguiran recunquistar l poder, mas ls [[persas]] toman de nuobo l [[paíç]] an [[343 a.C.]]. An [[332 a.C.]] [[Alexandre Magno]] cunquista l [[Eigito]]; quando muorre, an [[323 a.C.]], [[Ptolemiu]], un de ls sous generales, torna-se [[gobernador]] i an [[305 a.C.]] [[rei]]. Ptolemiu, de ourige [[macedónia]], dá ourige a la [[dinastie]] de l Lágidas que goberna l Eigito ne ls próssimos [[trés]] [[seclo]]s. La redadeira repersentante desta dinastie fui la famosa [[reina]] [[Cleópatra]] VII, derrotada an [[31 a.C.]] puls Romanos na Batalha de Ácio. An [[30 a.C.]] l Eigito trasformou-se nua [[porbíncia]] de [[Roma]]. Anquanto porbíncia, l Eigito tubo ua amportánça fundamental para Roma, pus era de l sou [[território]] que benie l [[cereal]] de l [[ampério]].
===Heibreus===
La [[Bíblia]] ye un de ls percipales [[decumiento]]s de pesquisa subre ls heibreus. Atrabeç de la sue [[leitura]] i de pesquisas arqueológicas, antedemos que eilhes éran [[pastor]]es oureginalmente nómadas benidos de las regiones de la [[Mesopotámia]]. Apuisse quedórun nas [[tierra]]s de [[Canaana]], antiga [[Palestina]], i eilhi bibiran durante cerca de [[dous]] [[seclo]]s, dedicando-se a la [[agricultura]] i al pastoreio.
Las crecentes dieficuldades eiquenómicas lebórun la [[migraçon]] de muitos heibreus para las regiones férteles nas bordas de l [[riu]] [[Nilo]]. Por mui tiempo ls heibreus bibiran ne l [[Eigito]]. Apus de la spulson de ls ambasores hicsos, eilhes puoden tener sido scrabizados, quedando an [[território]] eigípcio até alredror de [[1250 a.C.]], quando fúrun guiados por [[Moisés]] de bolta a la Palestina.
[[Fexeiro:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|right|180px|Monte Sinai.]]
La buolta de ls heibreus a la Palestina ye coincida cumo [[Eixodo]], i tenerie durado cerca de 40 [[anho]]s. Segundo la Bíblia, fui durante essa biaige que Moisés, ne l alto de l [[monte Sinai]], recebiu de [[Iabé]] ([[Dius]]) la Tábua de l [[dieç Mandamientos]], que deberie guiar l cumportamiento de l heibreus. L patriarca [[Josué]], que sustituiu Moisés inda durante la biaige a la Palestina, liderou la [[luita]] pula recunquista de l território de ls heibreus, que staba acupado por pobos Ourganizados an [[tribo]]s. Essa luita oumentou la amportánça de l juízes, nomeados para quemandar la spulson de la tribo de ls filisteus de la Palestina. [[Samuel]], l redadeiro de l juízes, tentou fazer la ounion de las 12 tribos que acupában la region, mas esso solo acuntecerie subre la liderança de [[Saul]], cunsidrado l purmeiro rei de l heibreus.
[[Fexeiro:Jerusalem Ugglan 1.jpg|thumb|left|220px|Recustituiçon de l Templo de Jarusalen.]]
L sou sucessor, [[Dabide]], garantiu la [[cunsulidaçon]] de l Stado heibraico, caraterizado pula centralizaçon de l poder nas manos de l [[rei]], que inda eisercie las funçones de xefe político, melitar i religioso. Dabide fui sustituído pul rei [[Salomon]], que custruiu l [[Templo de Jarusalen]], antre outras obras públicas, fizo ua aliança comercial culs fenícios, que dominában l comércio ne l [[Mediterráneo]], i tamien anstituiu einúmeras datas religiosas. Para alhá desso, decretou l trabalho cumpulsório, splorando subretodo la populaçon camponesa.
La [[política]] social i ls altos [[ampuosto]]s criados por Salomon criórun un grande çcontentamiento popular, que splodiu cula sue [[muorte]] (cerca de [[930 a.C.]]) fazendo l [[Cisma]], esto ye, apartaçon de las 12 tribos heibraicas an dous [[reino]]s: [[Eisrael]] i [[Judá]]. Eisrael reunie las dieç tribos de l [[norte]] i tenie por [[capital]] [[Samarie]], yá l Reino de Judá era formado por dues tribos de l [[sul]], cun capital an [[Jarusalen]]. La [[dibeson]] ajudou a la ambason strangeira. L rei babilónico [[Nabucodonosor]] dominou la region lebando ls heibreus para la [[Babilónia]], era que quedou coincido cumo l [[Catibeiro de la Babilónia]].
An [[539 a.C.]], ls persas cunquistórun l Ampério Babilónico i permitiran la bolta de ls heibreus para la Palestina. An 333 a.C. la Palestina fui dominada por [[Alexandre Magno]], de la [[Macedónia]], i an [[70 a.C.]] puls romanos, que çtruíran l Templo de Jarusalen fazendo la rebolta de l heibreus. L mobimiento fui reprimido i ls heibreus, spulsos de la Palestina, fazendo la sue çperson pul mundo, que quedou coincida cumo [[Diáspora]].
===Ampério Persa===
[[Fexeiro:Persian Empire, 490 BC.gif|thumb|right|200px|Ampério persa an 490 a.C.]]
Ls persas, pobo [[indo-ouropeu]], oureginário de l [[sul]] de l [[Eiran]], cunquistórun, subre l quemando de [[Ciro l Grande]], las [[tierra]]s antre ls [[riu]]s [[Nilo]], ne l [[Eigito]], i Indo, na [[Índia]], ne l período de [[550 a.C.]] la [[525 a.C.]] Fenícios, [[heibreus]] i mesopotámicos fúrun dominados puls persas. Eilhes fundórun nun solo [[ampério]] todos ls pobos de l Ouriente Próssimo i ajuntórun las tradiçones culturales de la [[region]]. Admenistratibamente, esse eimenso ampério era dibedido an 20 [[porbíncia]]s ([[satrapias]]) dotadas de relatiba outonomie i un surprendente [[sistema]] de [[quemunicaçon]] postal. Cada satrapia era admenistrada por un [[gobernador]] ([[sátrapa]]) responsable delantre de l [[amperador]].
Para se porteger cuntra la subberson, l [[rei]] ampregaba agentes speciales - "ls uolhos i ls oubidos de l amperador" -, que begiaban las atibidades de ls sátrapas. L ampério era ounificado por ua [[léngua]] sola, l [[aramaico]] (la léngua de ls arameus de la [[Síria]]), ousada puls [[funcionário]]s gobernamentales i puls comerciantes. Outros eilemientos ounificadores éran la rede de [[strada]]s i l sistema quemun de [[peso]]s i medidas i de cunhaige de la [[moneda]], l dárico, bálida an to l [[território]] de l ampério.
====Religion persa====
[[Fexeiro:Faravahar.png|thumb|left|200px|L [[Farabahar]] (ó Ferohar), repersentaçon de la alma houmana antes de l nacimiento i depuis de la muorte, ye un de ls simblos de l zoroastrismo.]]
La [[cibelizaçon]] persa criou ua nuoba [[religion]], l [[masdeísmo]], fundada por [[Zaratustra]] (an [[griego]], Zoroastro), cula debindade [[Aura Mazda]] (la [[luç]]). Ls persas cultibában, tamien, [[Ormuç]], l criador de [[sprito]]s benéficos, i [[Arimana]], l sprito de las [[treba]]s, [[malo]] i çtruidor. Antre eilhes las pessonas tenien [[libardade]] de scolher aquel que eirie seguir. La recumpensa por ser buono i dezir siempre la berdade era la [[bida]] eiterna, ne l [[Paraíso]]. L [[castigo]] pul cumportamiento cuntrário era ser lançado nun [[reino]] de trebas i [[sufrimiento]].
===Fenícios===
[[Fexeiro:Dama de Galera (M.A.N. Madrid) 01.jpg|thumb|right|150px|Ua pequeinha scultura de ourige fenícia.]]
Las trasformaçones de las [[sociadade]]s ne l [[Eigito]] i na [[Mesopotámia]] benirun acumpanhadas de l zambolbimiento de pobos bezinos. Ye l causo de l fenícios, de l [[heibreus]] i, por fin, de l [[persas]]. Esses pobos, inda assi, nun ancontrórun las mesmas facelidades para zambolber la [[agricultura]]. Ls sous caminos fúrun outros.
Chamou-se Fenícia la antiga [[region]] que se stendie pul [[território]] que mais tarde serie l [[Líbano]], parte de la [[Síria]] i de la [[Palestina]]. Habitada por un pobo de [[arteson]]es, [[nabegador]]es i comerciantes, las sues cidades percipales fúrun [[Biblo]] (fetura [[Jubayl]]), [[Sídon]] ([[Salida]]), [[Tiro]] ([[Sur]]), [[Bérito]] ([[Beirute]]) i [[Arado]].
Ls fenícios chegórun a las cuostas de la [[Ásia Menor]] alredror de 3000 a.C. Ne l ampeço, stubírun dibedidos an pequeinhos Stados locales, dominados a las bezes puls ampérios de la [[Mesopotámia]] i de l [[Eigito]]. Inda que submetidos, ls fenícios cunseguiran zambolber ua atibidade eiconómica que les premitiu, cul passar de l tiempo, strasformar-se nua poténcia comercial de l mundo banhado pul [[Mediterráneo]].
Fúrun ls griegos que ls chamórun de ''Phoiníke'', "paíç de la púrpura". La [[púrpura]], subtáncia ousada para tenhir [[roupa]]s, era un de ls pordutos fenícios mais percurados. Ls panhos [[bermelho]]s fazien éisito naqueilha era. Las eilites na [[Antiguidade]] gustában de ousá-los cumo senhal de posiçon social alta.
La cidade de Tiro assumiu un papel fundamental na [[region]]. An pouco tiempo, muitos de ls sous habitantes participórun de las rotas comerciales de l anterior, comercializando percipalmente [[madeira]] de [[cedro]], [[azeite]] i [[perfume]]s. Mercadores fenícios stában persentes na [[península Eibérica]], ne l [[sul]] de la Palestina, an [[Cartago]] i, ne l [[norte]] de la [[África]], assi cumo ne l Eigito, subretodo na region de l [[delta de l Nilo]].
L comércio fizo-se percipalmente pul [[mar]], l que ajudou para zambolber la halbelidade de l fenícios cumo custrutores nabales i nabegadores. La sue fama de custrutores de [[barco]]s spalhou-se antre ls eigípcios. Estes, an sues anscriçones nas [[pirámide]]s, alredror de [[2600 a.C.]] cumprórun 40 ambarcaçones fenícias, feitas de cedro, un tipo de madeira clara.
[[Fexeiro:Phoenician alphabet.svg|thumb|right|180px|Abc fenício i l atual.]]
La nabegaçon tamien ajudou l zambolbimiento de la [[Astronomie]], anquanto las necidades comerciales ampurórun la [[Matemática]]. Al mesmo tiempo zambolbírun la sue mais segneficatiba cuntribuiçon para la [[houmanidade]]: un [[abc]] fonético simplificado, cumpuosto de 22 [[letra]]s. Todas las [[palabra]]s poderian ser repersentadas pula [[cumbinaçon]] de letras eibitando la necidade de memorizar milhares de [[diagrama]]s. Ousado, por griegos i romanos, serbiu de base pa l abc oucidental atual.
== Eidade Média ==
[[Fexeiro:Les Très Riches Heures du duc de Berry mars.jpg|thumb|right|Modo de bida ne l feudalismo]]
Ls grandes ampérios de la Antiguidade acabórun por caier por muitosmotibos. Dinasties cun poder na China i l Ampério Romano debide-se an dues partes outónomas que apuis acaban por ser cunquistadas. Na [[Ouropa]] çtaca-se l final de l [[Ampério Romano de l Oucidente]], coincidindo cula spanson de l [[crestianismo]] i la ambason de las tribos germánicas. Cula queda de l ampério oucidental la Ouropa mergulha na [[Eidade Média]] marcada pul [[feudalismo]] lebando al arrefecimiento de l comércio i de la spanson de l coincimiento.
Ne l [[ouriente médio]] neste mesmo período puode ser çtacado l aparecimiento de l [[Eislamismo]] liderado pul profeta [[Muhammad]]. Subre la bandeira de la religion ls árabes ajuntan-se para alhargar l sou território pa l norte de la [[África]] i na direçon ouriental la region de l [[Eiraque]] i de l [[Eiran]]. Ls árabes ajudan muito para la ciéncia ne l período, cun çtaques cumo [[Abicena]], studioso de medecina.
== Çcubiertas ==
[[Fexeiro:Eertvelt, Santa Maria.jpg|left|thumb|Pintura de la carabela [[Santa Marie]]]]
L feudalismo ouropeu acaba por caier cul [[Renacimiento]] comercial i cultural, que floresce nuobamiente cula abertura comercial. Alguns paízes ouropeus adiantan-se i ampeçan la [[spanson ultramarina]] an busca de nuobos territórios i nuobas rotas de comércio puls [[ouceano]]s, çtacando-se ls paízes de la [[Península Eibérica]]; Pertual i Spanha, formados passado la guerra de recunquista cuntra ls mouros. Neste cuntesto stá l [[çcubrimiento de la América]], l [[çcobrimiento de l Brasil]] i la [[colonizaçon]] de l Nuobo Mundo.
La quelonizaçon lieba al choque de defrentes grupos houmanos, cada un an un defrente sfergante na stória. Alguas cibelizaçones americanas yá stában bien zambolbidas cumo [[cibelizaçon maia|maias]] i [[cibelizaçon asteca|astecas]], outras inda stában nua era mais atrasada que la de l aparecimiento de la scrita.
== Reboluçones i guerras ==
L Renacimiento acaba cula formaçon de la [[monarquie absolutista]] an muitos paízes de la Ouropa. Cumbinado cul zambolbimiento científico i la percura por ua melhor qualidade de bida, aparece la porduçon an larga scala. Esta necidade acaba cula [[Reboluçon Andustrial]] que pon nuobos paízes an çtaque cumo la [[Anglaterra]] por eisemplo. Cumo percura de l própio zambolbimiento la monarquie absolutista passa a dar lugar la [[democracie]] amplantada atrabeç de mobimentos cumo la [[Reboluçon Francesa]] i la [[Andependéncia de ls Stados Ounidos]].
[[Fexeiro:Poor mother and children, Oklahoma, 1936 by Dorothea Lange.jpg|thumb|left|Crise de 1929 afeta la eiquenomie]]
Na direçon de l crecimiento propiciado por estes acuntecimentos i antigas ribalidades leban la [[Purmeira Guerra Mundial]]. Durante la era a seguir la crise eiconómica an to mundo probocada pula [[crise de 1929]] ne ls [[Stados Ounidos]] ajuda a criar seluçones atrabeç de eideologies. Nesta era acuntece la [[Reboluçon Russa]] que leba l [[quemunismo]] al poder. Tamien aparecen ditaduras [[facismo|fascistas]] an bários paízes de la Ouropa, cun an [[Spanha]], [[Almanha]] i [[Eitália]].
[[Fexeiro:Nagasakibomb.jpg|right|thumb|Splosson de la bomba atómica subre [[Nagasaki]]]]
Cun esta tenson ampeçada la [[Segunda Guerra Mundial]] que traç grandes perdas para la Ouropa. Neilhas son outelizadas las dues [[bomba atómica|bombas atómicas]], fruito de l zambolbimiento técnico i científico de la houmanidade que nun pararie mais até ls dies atuales.
== Guerra Frie ==
Seguindo la Segunda Guerra Mundial l mundo staba al redror de las dues poténcias bencedoras de la guerra culs Stados Ounidos i l capitalismo dun lado i la [[Ounion Sobiética]] cul [[socialismo]] de l outro. Esta era passa a ser coincido cumo [[Guerra Frie]] culas superpoténcias çputan la anfluéncia ne l mundo sin ua guerra abierta ua contra la outra.
Inda que nunca tenga acuntecido un cunflito armado direto antre las dues poténcias eilhas anfrentórun-se andiretamente atrabeç de la [[Corrida armamentista na Guerra Frie|corrida armamentista]], de la [[corrida spacial]] i an çcussones eideológicas. La corrida armamentista seguindo la eideia de la [[Çtruiçon Mútua Assegurada|çtruiçon mútua assegurada]] lebou las poténcias a armar-se até l punto de l "eiquilíbrio de l terror" an que dambas las dues poderian se çtruir ua a la outra i a todo l mundo muitas bezes.
Las poténcias luitórun tamien an to l planeta regiones de anfluéncia de sues eideologies. Un eisemplo desto fui la Ouropa çtruída passado la guerra que passou a ser albo de ambestimentos dambos ls dous lados que percurában garantir ls sue anfluéncia, cumo por eisemplo l [[Plano Marshall]] de ls Stados Ounidos. La maior parte de l [[leste ouropeu]] alinhou-se cula Ounion Sobiética i adotou l socialismo anquanto la [[Ouropa oucidental]] alinhou-se culs Stados Ounidos i l capitalismo i aparece la spresson [[Cortina de Fierro]] para amostra la debison de la Ouropa nestas dues árias de anfluéncia. L [[Japon]] i ls gobernos de la [[América de l Sul]] alinhórun-se culs Stados Ounidos.
An bários cunflitos armados acuntecidos durante este período un de ls cuntendores acababa recebindo patrocínio dua poténcia d'acordo cula eideologie que defendie. Alguns de ls cunflitos anclusibe tubírun l ambolbimiento de las poténcias, cumo la [[guerra de la Coréia]], la [[guerra de l Bietname]], la [[guerra de l Afeganistan]]. La [[Guerra Frie#Crise de l Mísseles (1962)|crise de l mísseles]] an Cuba gera l maior ampasse antre las poténcias durante la Guerra Frie.
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|right|180px|"Buzç" Aldrin na Luna.]]
[[Fexeiro:Crane removed part of Wall Brandenburg Gate.jpg|thumb|left|Queda de l muro de [[Berlin]]]]
Mas la Ounion Sobiética passaba por porblemas sociales i eiconómicos i l çgaste passou a ser eibidente passado la derrota na corrida spacial quando ls Stados Ounidos ponírun l [[Luna#Sploraçon lunar|home na Luna]] i l acidente na [[central nuclear]] de [[Chernobyl]]. Son lançados dous planos para reformar la Ounion Sobiética: la [[Glasnost]] i la [[Perestroika]].
Por bias destas reformas que permitiran maior abertura i trasparéncia l bloco sobiético passa a ruir cula queda de ls regimes socialistas na ária de anfluéncia de la Ounion Sobiética na Ouropa. Esso lebou a la [[queda de l muro de Berlin]] an [[1989]]. Anhos apuis ne l final de [[1991]] la Ounion Sobiética eirie finalmente ruir sendo la fin definitiba de la Guerra Frie.
== Seclo XXI ==
[[Fexeiro:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|thumb|right|180px|Ataque terrorista an [[Nuoba Iorque]] an [[11 de setembre]] de [[2001]].]]
[[Fexeiro:Iraq-patrol.jpg|thumb|right|170px|Suldado americano ne l Eiraque.]]
L mundo bipolar dá lugar a un mundo de múltiplos pólos an que bários paízes passan agora a tener anfluéncia global. Poténcias eimergentes cumo [[China]] i [[Índia]] passan a tener papel de maior çtaque na [[eiquenomie]]. Esta era ye marcado tamien por ua maior preocupaçon cul [[meio ambiente]] delantre de la perspetiba de l [[calecimiento global]] que gera grandes debates antre ls líderes de l paízes. Outro amblema passa a ser la guerra contra l terrorismo liderada puls Stados Ounidos passado ls [[ataques de 11 de setembre]]. La guerra na region de ls Balcanes acaba, i dá lugar a bários nuobos paízes: [[Kosobo]], [[Muntenegro]], etc.
===Mundo depuis de l 11 de setembre===
An [[11 de setembre]] de [[2001]] acunteciu an Nuoba Iorque, ne ls [[Stados Ounidos]], l maior ataque terrorista de la [[stória]]. L ataque çtruiu l [[World Trade Center]] i deixou mais de 3000 muortos. Depuis desse ataque, ls Stados Ounidos tentórun ancuntrar ls culpados de l ataque an Nuoba Iorque. L mandante de l atentado fui [[Osama bin Laden]]. Ls Stados Ounidos ambadiran l [[Afeganistan]] an [[2001]] i [[2002]], atrás de Osama bin Laden, mas Osama nun fui ancuntrado. An [[20 de márcio]] de [[2003]], ls Stados Ounidos i la [[Anglaterra]] ambadiran l [[Eiraque]] para percurar i zarmar [[Bomba atómica|armas de çtruiçon an massa]] custruídas ne l território eiraquiano. Até hoije inda eisisten tropas americanas i anglesas ne l território eiraquiano.
===Zastres naturales===
Ne l [[seclo XXI]] muitos zastres naturales acuntecírun por bias de l [[calecimiento global]]. Un grande zastre fui la passaige de l [[furacon Katrina]] ne l sudeste de ls Stados Ounidos an [[29 de agosto]] de [[2005]] adonde mais dun milhon de pessonas fúrun eibacuadas. Las airaçadas de l furacon alcançórun mais de 280 quilómetros por hora, i fazírun grandes prejuízos na region litoránea de l sul de ls Stados Ounidos, percipalmiente al redror de la region metropolitana de [[Nuoba Ourleanes]]. Houbo cerca de 1.833 muortes.
===Eiquenomie i política===
[[Fexeiro:Shanghai Pudong.jpg|thumb|right|180px|[[Xangai]], un de ls simblos de la ''spançon'' eiquenómica de la China.]]
Depuis de la fin de la [[Ounion Sobiética]], an [[26 de dezembre]] de [[1991]], l mundo passou a tener solo un paíç cumo la [[nuoba orde mundial]]: ls [[Stados Ounidos]]. Mas pouco tiempo depuis, l zambolbimiento eiquenomico de paízes eimergentes cumo: [[China]], [[Índia]]i [[Rússia]] ([[BRIC]]), son ls percipales cuncorrientes para que ne l feturo eilhes séian ua grande poténcia mundial. L mundo atual ye dibedido an bários pólos eiquenomicos. L [[bloco eiquenomico]] de la [[Ounion Ouropeia]] pon an circulaçon, an [[1 de janeiro]] de [[2002]], la [[moneda]] [[ouro]]. Essa moneda fui amplantada an 15 paízes ouropeus. L [[PIB]] de la Ounion Ouropeia ye maior que l PIB de ls Stados Ounidos. La antiga guerra que acuntecie na region de ls Balcanes stablizou i bários paízes fázen sue [[andependéncia]]. La antiga [[Sérbia i Muntenegro]] fui dibedida an 3 [[paíç]]s: [[Sérbia]] (oubtubo andependéncia an [[5 de júnio]] de [[2006]]), [[Muntenegro]] (oubtubo la sue andependéncia an [[7 de júnio]] de [[2006]]) i [[Kosobo]] (oubtubo la sue andependéncia an [[17 de febreiro]] de [[2008]]). Cula ambason de l [[Afeganistan]] pulas tropas norte-americanas i anglesas an [[2001]], l [[goberno]] de l [[taliban]] ye acabado ne l Afeganiston. An [[24 de febreiro]] de [[2008]], [[Fidel Castro]] sal de l poder de [[Cuba]] depuis de 49 anhos de mandato. Ne l sou lugar, entra [[Raúl Castro]], armano de Fidel. A partir de l fin de l [[seclo XX]], la eiquenomie de la China oumentou muito. La China ye l único paíç que puode chegar a tener ua eiquenomie maior de l que la eiquenomie norte-americana. Eilha puode-se tornar la maior poténcia eiconomica nun feturo cercano.
===Tecnologie i ciéncias===
[[Fexeiro:IPhone at Macworld (angled view).jpg|thumb|right|180px|Iphone.]]
La ''[[anternete]]'' queda mui mais popular i muitos nuobos ''[[site]]s'' aparecen. L [[cumputador]] torna-se nun [[eiletrodoméstico]] quaijeque oubrigatório an muitas casa dalguns [[Lhista de paízes|paízes]], cumo la [[telibison]]. L [[DVD]] sustitui las fitas [[VHS]], mas luogo ye ambentada outra tecnologie melhor de l que l DVD, l ''[[Blue-ray]]''. L [[Youtube]] torna-se l site de cumpartilhamiento de [[bídeo]]s mais besitado ne l mundo. L Youtube ye cumprado pula [[Google]] por US$ 1,65 bilhon, an [[9 de Outubre]] de [[2006]]. L serbício de percura pula anternet de l Google torna-se l mais popular de l mundo. Aparece l [[Skype]], la [[tecnologie]] de [[telfonie bia anternete]]. La [[çquete]] cai an desuso, i ye sustituído pul [[CD-R]] i apuis pula [[pendribe]]. La [[Apple]] i la [[Microsoft]] entran an ua "çputa" comercial. La Apple lança l [[iPod]] i l [[iPhone]], rebolucionando l mercado de [[telemoble]]s i [[MP3 player]]s. Ls MP3 Players, [[MP4]] Players, [[MP5 Player]]s, [[telemobles]] i la [[Cámara degital]] tornan-se populares. An [[24 de abril]] de [[2007]], fui çcubierto [[Gliese 581 c]], l purmeiro [[planeta]] possiblemente habitable fura de l [[Sistema Solar|sistema solar]]. La nabe [[Voyager 1]] (lançada an [[5 de Setembre]] de [[1977]]) chega a la [[heiliopausa]] i ultrapassa ls lemites de l sistema solar, tornando-se l purmeiro oubjeto custruído pul home a cunseguir salir de l sistema solar. Fui çcubierto an [[29 de Júlio]] de [[2005]], l [[planeta nano]] [[Éris (planeta nano)|Éris]], maior que [[Pluton]]. La çcubierta motibou la redefiniçon de l sistema solar, criando la catadorie de l planetas nanos, drento de la qual fúrun ancluídos Éris i Pluton, para alhá de l antigo [[asteróide]] [[Ceres (planeta nano)|Ceres]]. Esses planetas formórun un grupo apartado de l [[planeta]]s percipales, que tornórun a ser [[uito]]. Ye cuncluído l [[Porjeto Genoma]].
=={{Ber tamien}}==
* [[Stória]]
* [[Storiografie]]
===Stória por eras===
* [[Antiguidade]]
:* [[Antiguidade Clássica]]
* [[Eidade Média]]
* [[Eidade Moderna]]
* [[Eidade Cuntemporánea]]
===Stória por regiones===
* [[Stória de la América]]
:* [[Stória de l Brasil]]
:* [[Stória de l México]]
:* [[Stória de ls Stados Ounidos]]
:* [[Stória de la Argentina]]
:* [[Stória de l Paraguai]]
* [[Stória de la Ouropa]]
:* [[Stória de Pertual]]
:* [[Stória de la Anglaterra]]
:* [[Stória de la Fráncia]]
:* [[Stória de la Eitália]]
* [[Stória de la Ásia]]
* [[Stória de la África]]
:* [[Stória de Moçambique]]
* [[Stória de la Ouceania]]
[[Catadorie:Stória]]
k1kr8pj63bjyz0ib770225a3way36ie
Isaac Newton
0
2262
108273
101438
2026-08-30T17:25:26Z
~2026-46122-75
15490
/* Alquimie */
108273
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo biografie
|nome = Sir Isaac Newton
|eimaige = Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg
|eimaige_tamanho = 240px
|lhegenda = Newton retratado por [[Godfrey Kneller]] 1689
|data_nacimiento = [[4 de Janeiro]] de [[1643]]
|lhocal_nacimiento = [[Wolsthorpe-by-Colsterworth|Wolsthorpe]], [[Anglaterra]]
|data_muorte = [[31 de márcio]] de [[1727]]
|lhocal_muorte = [[Lhondres]]
|nacionalidade = {{ENG}}
|acupaçon = [[Cientista]]
|antresses = [[Ciéncia]], [[química]], [[física]], [[macánica]] i [[matemática]]
|eideias_notables = [[Lhei Fundamental de la Dinámica]], [[Teorie de la Grabitaçon Ounibersal]], [[Calclo]]
|rodapie = {{Portal-st-cien}}
}}
'''[[Sir]] Isaac Newton''' ([[Wolsthorpe]], [[4 de Janeiro]] de [[1643]] — [[Lhondres]], [[31 de Márcio]] de [[1727]])<ref>Alguas fuontes andícan sou [[nacimiento]] an [[4 de Janeiro]] anquanto outras apersentan la data de [[25 de Dezembre]]. De fato el naciu an 25 de Dezembre ne l [[calendairo juliano]], que correspunde a 4 de Janeiro ne l [[calendairo griegoriano]] (l que stá an bigor). Anque l calendairo griegoriano tenga antrado an bigor an [[1582]], la [[Anglaterra]] solo passou l'adotá-lo mui depuis, i na oucasion de l nacimiento de Newton inda se adotaba l juliano. Alguns outores cunsídran que Newton naciu an [[25 de Dezembre]] de [[1642]] para coincidir cula data de la muorte de [[Galileu]] i sous admiradores por cunsidráren qu'el fui un persente de Natal pa la Houmanidade.</ref> fui un [[cientista]] [[Anglaterra|anglés]], mais recoincido cumo [[físico]] i [[matemático]], anque tenga sido tamien [[astronomie|astrónomo]], [[alquimia|alquimista]], [[filosofie natural|filósofo natural]] i [[teólogo]].<br />Sue obra, ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'', ye cunsidrada ua de las mais anfluentes an [[Stória de la ciéncia]]. Publicada an [[1687]], esta obra çcribe la [[Grabidade|lhei de la grabitaçon ounibersal]] i las [[Lheis de Newton|trés lheis de Newton]], que fundamentórun la [[macánica clássica]].
Al demustrar la cunsisténcia qu'habie antre l sistema por si eidealizado i las [[lheis de Kepler]] de l mobimiento de ls planetas, fui l purmeiro a demustrar que l mobimiento d'oubjetos, tanto na [[Tierra]] cumo an outros cuorpos [[macánica celhestre|celhestres]], son gobernados pul mesmo cunjunto de lheis naturales. L poder ouneficador i profético de sues lheis era centrado na reboluçon científica, ne l'abanço de l [[heliocentrismo]] i na difundida noçon de que l'ambestigaçon racional puode rebelar l funcionamiento mais antrínseco de la natureza.
Nua pesquisa promobida pula renomada anstituiçon [[Royal Society]], Newton fui cunsidrado l cientista que causou maior ampato na [[stória de la ciéncia]].<ref>{{citar web |url=http://royalsociety.org/news.asp?id=3880 |títalo=Newton beats Einstein in polls of scientists and the public |data=23-11-2005 |acessodata=12-04-2008 |publicado=The Royal Society |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20081217235715/https://royalsociety.org/news.asp?id=3880 |arquibodata=17-12-2008}}</ref>
De personalidade sóbria, cerrada i solitária, para el, la funçon de la ciéncia era çcubrir lheis ounibersales i einunciá-las de forma percisa i racional.
== Purmeiros anhos ==
[[Fexeiro:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|180px|Newton (1689), retratado pul pintor Godfrey Kneller.]]
Newton naciu prematuramente an [[Woolsthorpe]] ne l die de l Natal de [[1642]]. Isaac Newton nun conheciu sou pai, un rico lhabrador que tamien se chamaba Isaac Newton i morriu trés meses antes de sou nacimiento. Sue mai, Hannah Ayscough Newton, passou, anton, a admenistrar la propiadade rural de la família. La situaçon financeira era stable, i l huorto garantie un bun rendimiento.
Cun solo dous anhos fui lhebado pa la casa de sous abós adonde fui criado, yá que sue mai habie se casado outra beç cun un pastor, de nome Barnabas Smith. Todo lheba a crer que l moço Isaac Newton tubo ua anfáncia mui triste i bastante solitária, pus lhaços afetibos antre el i sous tios, primos, armanos i até mesmo ls abós nun son ancontrados cumo algo berdadeiro. Un ser de personalidade cerrada, antrospetiba i de temperamiento defícele: assi era Newton, que, anque bubisse nua época an que la tradiçon dezie que ls homes cuidarian de ls negócios de toda la família, nunca demunstrou halbelidade ó antresse para esses tipos de trabalho. Por outro lhado, pensa-se qu'el passaba horas i horas solico, ouserbando las cousas i custruindo oubjetos. Parece que l único remanse de que se ten anque na bida de Newton tenga ocorrido cun ua cierta senhorita Storer, anque esso nun seia cumprobado.
=== Newton i ls purmeiros passos na scuola ===
Specula-se que Newton studou [[lhatin]], [[griego]] i la [[Bíblia]]. Alguns sítios çtácan l'eideia de qu'era un aluno bien mediano, até qu'ua cena de sue bida mudou esso: ua lhuita cun un colega de scuola fizo cun que Newton decidisse ser l melhor aluno de classe i de to l prédio scolar.<ref>{{citar web |ultimo=Forato |purmeiro=Thaís C. M. |url=http://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newtonospri.htm |títalo=Isaac Newton, ls purmeiros passo na scuola |acessodata=12-04-08 |publicado=[[UNICAMP]] |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090928110822/https://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newtonospri.htm |arquibodata=28-09-2009}}</ref>
== Ounibersidade i resumo de las sues rializaçones ==
[[Fexeiro:Isaacnewton.png|right|200px|thumb|Isaac Newton.]]
Newton studou ne l [[Trenity College]] de [[Cambridge]], tenendo-se formado an [[1665]]. Un de ls percipales precursores de l [[Eilumenismo]], sou trabalho científico sofriu fuorte anfluéncia de sou porsor i ourientador [[Isaac Barrow|Barrow]] (zde 1663), i de [[Schooten]], [[François Viète|Viète]], [[John Wallis]], [[Descartes]], de ls trabalhos de [[Pierre de Fermat|Fermat]] subre retas tangentes la rebuoltas; de [[Bonaventura Cabalieri|Cabalieri]], de las cunceçones de [[Galileu Galilei]] i [[Johannes Kepler]].
An [[1663]], formulou l teorema hoije coincido cumo [[Binómio de Newton]]. Fizo sues purmeiras heipóteses subre grabitaçon ounibersal i screbiu subre séries anfenitas i l que chamou de teorie de las fluxones ([[1665]]), l'ambrion de l [[Calclo Defrencial i Antegral]]. Por causa de la [[peste negra]], l [[Trinity College]] fui cerrado an [[1666]] i l cientista fui para casa de sue mai an Woolsthorpe. Fui neste anho de retiro que custruiu quatro de sues percipales çcubiertas: l Teorema Binomial, l calclo, la Lhei de la Grabitaçon Ounibersal i la natureza de las quelores. Custruiu l purmeiro [[telscópio]] de reflexon an [[1668]], i fui quien purmeiro ouserbou l [[spetro]] besible que se puode oubter pula decumposiçon de la [[luç]] solar al ancedir subre ua de las faces dun [[prisma]] triangular traspariente (ó outro meio de refraçon ó de difraçon), atrabessando-lo i porjetando-se subre un meio ó un anteparo branco, fenómeno este coincido cumo Çperson Lhuminosa. Outou, anton, pula teorie corpuscular de propagaçon de la luç, einunciando-lo an ([[1675]]) i cuntreriando la teorie ondulatória de [[Huygens]].
Tornou-se porsor de [[matemática]] an [[Cambridge]] ([[1669]]) i antrou pa la [[Royal Society]] ([[1672]]). Sue percipal obra fui la publicaçon ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (Percípios matemáticos de la filosofie natural - [[1687]]), an trés belumes, na qual einunciou la [[lhei de la grabitaçon ounibersal]] (Bol. 3), generalizando i ampliando las custataçones de [[Kepler]], i resumiu sues çcubiertas, percipalmente l [[calclo]]. Essa obra tratou eissencialmente subre física, astronomie i macánica (lheis de ls mobimientos, mobimientos de cuorpos an meios rejistentes, bibraçones eisotérmicas, belocidade de l sonido, densidade de l'aire, queda de ls cuorpos na atmosfera, presson atmosférica, etc).
De [[1687]] la [[1690]] fui nembro de l [[Parlamiento]] Británico, an repersentaçon de la [[Ounibersidade de Cambridge]]. An [[1696]] fui nomeado ''Warden of the Mint'' i an [[1701]] ''Master of the Mint'', dous cargos burocráticos de la casa de la moeda británica. Fui eileito sócio strangeiro de la [[Académie des Sciences]] an [[1699]] i tornou-se persidente de la [[Royal Society]] an [[1703]]. Publicou, an Cambridge, ''Arithmetica ounibersalis'' ([[1707]]), ua spece de lhibro-testo subre eidantidades matemáticas, análeze i geometrie, possiblemente scrito muitos anhos antes (talbeç an [[1673]]).
== Ótica ==
[[Fexeiro:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|190px|Réplica de l telscópio newtoniano.]]
Antre [[1670]] i [[1672]] trabalhou antensamente an porblemas relacionados cula [[ótica]] i la natureza de la luç. Newton demustrou, de forma clara i percisa, que la luç branca ye formada por ua banda de quelores ([[burmeilho]], [[Lharanja (quelor)|lharanja]], [[amarielho]], [[berde]], [[azul]], [[anil]] i [[Bioleta (quelor)|bioleta]]) que podien apartar-se por meio dun [[Prisma (ótica)|prisma]].
Cumo resultado de mui studo, cuncluiu que qualquiera telscópio "refrator" sofrerie dua aberraçon hoije chamada "aberraçon cromática", que cunsiste na çperson de la luç an defrentes quelores al atrabessar ua [[lhente]]. Para eibitar esse porblema, Newton custruiu un "telscópio refletor" (coincido cumo [[telescópio newtoniano]]). Isaac Newton acraditaba qu'eisistian outros tipos de fuorças antre partículas, cunforme diç na obra ''Principia''. Essas partículas, capazes d'agir a la çtáncia, agian de maneira análoga a la [[fuorça grabitacional]] antre ls cuorpos celhestres.<ref>{{citar web |ultimo=Franco |purmeiro=Hugo |url=http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html |títalo=Eiboluçon de ls cunceitos de la Física |acessodata=12-04-08 |publicado=Anstituto de Física de la Ounibersidade de San Paulo}}</ref> An [[1704]], Isaac Newton screbiu la sue obra mais amportante subre la ótica, chamada ''Outicks'', na qual spone sues teories anteriores i la natureza corpuscular de la luç, assi cumo un studo detalhado subre fenómenos cumo ''[[refraçon]], [[reflexon]] i [[çperson]]'' de la luç.
== Lhei de la grabitaçon ounibersal ==
{{Artigo percipal|[[Lhei de la grabitaçon ounibersal]]}}
{{quadrocitaçon|L momiento culminante de la [[Reboluçon científica]] fui l çcubrimiento rializado por Isaac Newton de la [[lhei de la grabitaçon ounibersal]].|[[Bernard Cohen]]}}
Cun ua lhei formulada de maneira simples, Newton splicou ls fenómenos físicos mais amportantes de l'ouniberso. La lhei de la grabitaçon ounibersal, çcubierta por Isaac Newton, ten la seguinte spresson matemática:
:<math>\vec F = G \frac {m_{1}m_{2}} {r^{2}}\vec u</math>
adonde:
'''F''' ye la [[fuorça]], medida an [[N]];
'''G''' ye [[Custante grabitacional ounibersal]], ua [[custante]] que detremina l'antensidade de la fuorça, <math>G=6,67.10^{-11}{Nn^2}{/kg^2}</math>;
'''m''' <sub>1</sub> i '''m'''<sub>2</sub> son las massas de ls cuorpos que se atraen antre si, medida an [[kg]]; i
'''R''' ye la çtáncia antre ls dous cuorpos, medida an [[metro|m]];
sendo <math>\vec u</math> l [[betor unitairo]] qu'andica la direçon de l mobimiento.''
La Custante grabitacional ounibersal fui medida anhos mais tarde por [[Henry Cavendish]].
La çcubierta de la lhei de la grabitaçon ounibersal se dou an [[1685]] cumo resultado dua série de studos i trabalhos ampeçados mui antes. An [[1679]], [[Robert Hoke]] quemunicou-se, por meio de cartas cun Newton i ls assuntos éran siempre científicos.
[[Fexeiro:NewtonsPrincipia.jpg|200px|left|thumb|L'obra ''Principia'', de Newton.]]
An berdade, fui eisatamente an [[1684]] que Newton anformou a sou amigo [[Edmond Halley]] de qu'habie resolbido l porblema de la fuorça ambersamente porporcional al quadrado de la çtáncia. Newton relatou esses calclos ne l tratado ''De Motu'' i ls zambolbiu de forma ampliada ne l lhibro ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica]]''. La grabitaçon ounibersal ye mui mais de l qu'ua fuorça relacionada al [[Sol]]. Ye tamien un eifeito de ls planetas subre l [[Sol]] i subre todos ls oubjetos de l'ouniberso. Newton splicou facilmente a partir de sue [[Terceira lhei de Newton|Terceira Lhei]] de la [[Dinámica]] que, se un oubjeto atrai un segundo oubjeto, este segundo tamien puode atrair l purmeiro cula mesma fuorça. Cuncluiu-se que l mobimiento de ls cuorpos celhestres nun podien ser regulares. Pa l célebre cientista, qu'era bastante relegioso, la stablidade de las órbitas de ls planetas amplicaba reajustes cuntinos subre sues trajetórias ampuostas pul '''poder debino'''.
[[Fexeiro:Newton's tree, Botanic Gardens, Cambridge.JPG|thumb|right|180px|[[Maçaneira]], plantada ne l Jardin Botánico de [[Cambridge]] an houmenaige la Newton.]]
=== La queda de la maçana i la dúbeda de Newton ===
La stória mais popular ye la de la maçana de Newton. Se por un lhado essa stória seia mito, l fato ye que deilha apareciu ua grande ouportunidade para se ambestigar mais subre la Grabitaçon Ounibersal. Essa stória ambuolbe mui houmor i reflexon. Hai la teorie que la maçana batiu rialmente na cabeça de Newton, quando este se ancuntraba nun jardin, sentado ambaixo dua [[maçaneira]], i que sou ampato fizo cun que, d'algun modo, el quedasse ciente de la fuorça de la grabidade, cumo se preguntasse: ''"por qu'an beç de la maçana flutuar, eilha caiu?"''. La pregunta nun era se la grabidade eisistie, mas se se stenderie tan lhoinge de la Tierra que poderie tamien ser la fuorça que prende la [[Lhuna]] a la sue órbita. Newton mostrou que se la fuorça deminuísse cul quadrado amberso de la çtáncia, poderie anton calcular corretamente l período orbital de la Lhuna. El supuso inda que la mesma fuorça serie respunsable pul mobimiento orbital d'outros cuorpos, criando assi l cunceito de "grabitaçon ounibersal". L scritor cuntemporáneo William Stukeley i l poeta [[Voltaire]] fúrun dues personalidades que citórun la tal maçana de Newton an alguns de sous testos.
== Las trés Lheis de Newton (Dinámica) ==
{{Artigo percipal|[[Lheis de Newton]]}}
[[Fexeiro:Newtons laws in latin.jpg|thumb|right|La purmeira lhei i la segunda lhei de Newton, scritas an lhatin, na eidiçon oureginal, de 1687.]]
Isaac Newton publicou estas lheis an [[1687]], ne l sou trabalho de trés belumes chamado ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]''. Las lheis splicában bários cumportamientos relatibos al mobimiento d'oubjetos físicos i fui un stenso trabalho ne l qual el dedicou-se.
La forma oureginal na qual las lheis fúrun scritas ye la seguinte:
* '''''Lex I: Corpus omne perseverare in statu suo quiescendi vel movendi uniformiter in directum, nisi quatenus a viribus impressis cogitur statum illum mutare.'''''
(Todo cuorpo cuntina an sou stado de repouso ó de mobimiento ouniforme nua lhinha reta, a menos que seia fuorçado a demudar aquel stado por fuorças ampremidas subre el.)
* '''''Lex II: Mutationem motis proportionalem esse vi motrici impressae, etfieri secundum lineam rectam qua vis illa imprimitur.'''''
(La mudança de mobimiento ye porporcional a la fuorça motora ampremida, i ye porduzida na direçon de la lhinha reta na qual aqueilha fuorça ye ampremida.)
* '''''Lex III: Actioni contrariam semper et aequalem esse reactionem: sine corporum duorum actiones in se mutuo semper esse aequales et in partes contrarias dirigi.''''' (A toda açon hai siempre ouposta ua reaçon eigual, ó, las açones mútuas de dous cuorpos un subre l'outro son siempre eiguales i derigidas a partes oupostas.)
== Alquimie ==
[[Fexeiro:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|left|160px|"Newton," retratado por [[William Blake]] cumo un grande ''geometer debino''.]]
L sou purmeiro cuntato cun caminos de l'alquimie fui atrabeç de [[Isaac Barrow]] i Henry More, anteletuales de Cambridge. Por buolta de [[1693]], screbiu Praxis, ua obra que sugere ua filosofie que bie na natureza algo defrente de l qu'admitien las filosofies macanicistas ourtodoxas.
Newton dedicou muitos de sous sfuorços als studos de l'alquimie. Screbiu muito subre esse tema, fato que se soubo mui tarde, yá que l'alquimie era totalmente eilegal naqueilha era.
== Bison relegiosa ==
[[Fexeiro:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|220px|Sepultura de l Newton na [[abadie de Westminster]].]]
L formulador de la [[Lhei de la grabitaçon ounibersal]] tubo ua aprossimaçon cun un clérigo, l sou própio padrasto Barnabas Smith, que possuía bacharelado an [[Oxford]]. Newton tenie ua stensa biblioteca de teologie i filosofie a sou çpor, ancluían zde studos de lhénguas até todos ls tipos de lhiteratura clássica i bíblica, esto debe tener bitalizado sou sprito para anspiradoras abstraçones. Adquerido ua grande fama cumo cientista, Newton fui anfluenciado pula [[política]] i acabou nun se ourdenando clérigo, antretanto permaneciu fiel a la sue fé ne l Ouniberso, anque tenga cumportado-se cumo un bun crestiano anglicano i atendendo serbícios na capielha de l Trinity Colege i, mais tarde, an Lhondres.<ref name="The Associated Press">{{citar web |títalo=Papers Show Isaac Newton's Religious Side, Predit Date of Apocalypse |publicado=The Associated Press |data=19-06-2007 |url=http://www.christianpost.com/article/20070619/28049_Papers_Show_Isaac_Newton%27s_Religious_Side%2C_Predict_Date_of_Apocalypse.htm |acessodata=01-08-2007 |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080906160938/https://www.christianpost.com/article/20070619/28049_Papers_Show_Isaac_Newton's_Religious_Side%2C_Predict_Date_of_Apocalypse.htm |arquibodata=06-09-2008}}</ref> Ampeçou ua série de correspundéncias cul filósofo [[John Lhocke]].
Antre sues obras teológicas, çtácan-se ''An Storical Acount of Two Notable Corruption of Scritures, Chronology of Ancient Kingdoms Atended'' i ''Observationes upon the Prophecies''. Alguas de las cousas qu'el acraditaba, era l tiempo, siempre eigual para todos ls anstantes i ls seis mil anhos d'eisisténcia que la Bíblia dá a la Tierra. I cunsidraba que la [[Macánica celhestre]] era gobernada pula grabitaçon ounibersal i, percipalmente, por [[Dius]] que, segundo ua frase de l própio cientista an queston: "La marabilhosa çposiçon i harmonia de l'ouniberso solo puode tener tenido ourige segundo l plano dun Ser que todo sabe i todo puode. Esto queda sendo a mie redadeira i mais eilebada çcubierta."<ref>{{citar lhibro|ultimo=Newton |purmeiro=Isaac |títalo=Newton’s Philosophy of Nature: Seletions from his writings |anho=1953 |eiditora=H.S. Thayer, Hafner Lhibrary of Classics |lhocal=Nuoba Iorque |belume=III |lhéngua=anglés |ISBN=}}</ref>
=== Puntos de bista de la fin de l mundo ===
Nun manuscrito qu'el screbiu an 1704 ne l qual el çcribe sue tentatiba de sacar anformaçones científicas a partir de la Bíblia, el stima que l mundo nun eirie acabar antes de 2060.
An [[Scatologie]] Sir Isaac Newton ambestiga ua parte de la teologie i de la filosofie preacupado cul que se acradita ser l redadeiro acuntecimientos na stória de l mundo, ó l derradeiro çtino de l'houmanidade, bulgarmente chamado la fin de l mundo.
Newton screbiu muitas obras que passarie a ser classeficada cumo studos ocultos.
Estas obras splorórun l [[ocultismo]], la cronologie, alquimia, i scritos Bíblicos propondo-les anterpretaçones specialmente de l Apocalipse.<ref name=Nova>{{citar web |títalo=Nova: Newton's Dark Secrets |url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090919045503/https://www.pbs.org/wgbh/nova/newton |arquibodata=19-09-2009}}</ref>
La sociadade secreta de ls [[Rosa Cruç]],<ref name="LastSorcerer">{{citar lhibro |ultimo=White |purmeiro=Michael |url=http://books.google.com/books?id=l2C3NV38tM0C |títalo=Isaac Newton: The Lhast Sorcerer |anho=1999 |eiditora=Da Capo Press |lhocal=Boston |páigina=117 |ISBN=0-7382-0143-X}}</ref> fui possiblemente la que maior anfluéncia eiserceu subre Newton. Anque l mobimiento Rosa Cruç tener causado ua grande curjidade antre ls académicos ouropeus durante l seclo XVII, a la época de Newton yá habie atengido la maturidade i se tornara algo menos sensacionalista. L mobimiento tubo ua perfunda anfluéncia subre Newton particularmente nas pesquisas subre alquimie i filosofie.
La fé Rosa Cruç de séren specialmente scolhidos para quemunicáren-se culs anjos ó spritos ecoa nas fés proféticas de Newton. Ls rosa Cruç proclamában tamien tener l'halbelidade de bibir para siempre ousando l ''elixir bitae'' i l'halbelidade de porduzir un sin lhemite de cantidade d'ouro a partir de l'uso de la [[Piedra Filosofal]], la qual dezien tener. Tal cumo Newton, ls Rosa Cruç fúrun perfundamente relegiosos, declaradamente crestianos, anti-católicos, i altamente politizados. Newton tubo mui antresse nas pesquisas subre alquimie mas tamien ne ls ansinamientos eisotéricos antigos i na fé an andebíduos eiluminados cula halbelidade de coincer la natureza, l'ouniberso l l reino spritual.<ref name="LastSorcerer"/>
Al morrer, la Biblioteca de Newton apersentaba 169 lhibros subre l tópico de l'alquimia, i acraditaba-se que tenerie cunsidrabelmente mais lhibros durante ls anhos de formaçon an [[Cambridge]], anque possiblemente tenga ls bendido antes de mudar-se para Lhondres an 1696.<ref name="LastSorcerer"/>
== Ls redadeiros anhos de bida ==
[[Fexeiro:StatueOfIsaacNewton.jpg|thumb|220px|Státua an sue houmenaige ne l [[Trenity College]].]]
Newton fui respeitado cumo nanhun outro cientista i sue obra marcou afatibamente ua reboluçon científica.
Ls sous studos fúrun cumo chabes qu'abrírun puortas i mais puortas para dibersas árias qu'hoije teníamos acesso cun mais facelidade de l que seclos atrás.
Newton, an sous redadeiros dies, passou por dibersos porblemas renales que culminórun cun sue muorte. Ne l lhado mais pessonal, muitos biógrafos dízen qu'el habie morrido [[birge]].<ref>{{citar web |url=http://fantastico.globo.com/Jornalismo/Fantastico/0,,AA1267198-4005-537398-0-31122006,00.html |títalo=Assi na tierra cumo ne l cielo |acessodata=12-04-2008 |publicado=TV Globo, Porgrama Fantástico |citaçon=Criado pula abó, Newton creciu eibitando cuntato cun outras pessonas, fússen homes ó mulhieres. El nunca se casou, i muitos biógrafos dízen que Newton morriu birge.}}</ref>
Na nuite de [[20 de márcio]] de [[1727]] ([[Calendário juliano]]) morriu-se. Fura anterrado junto a outros célebres homes de la [[Anglaterra]] na [[Abadie de Westminster]].
Sou '''eipitáfio''' fui scrito pul poeta [[Alexander Pope]]:
"Nature and nature's laws lay hid in night; God said 'Let Newton be' and all was light" (La natureza i las lheis de la natureza stában eimersas an trebas; Dius dixo "Haba Newton" i todo se eiluminou).
La causa probable de sue muorte fúrun cumplicaçones relacionadas al [[calclo renal]] que le aflegiu an sous redadeiros anhos de bida.<ref>OSTAD, Edward; WISE, Gilbert J. [http://www.urotoday.com/prod/pdf/reviews/BJU4_jan2005.pdf Celhestrial bodies and urinary stones: Isaac Newton (1641–1727) – health and urological problems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061111075612/http://www.urotoday.com/prod/pdf/reviews/BJU4_jan2005.pdf |date=2006-11-11 }}. BJU International 95 (1): 24–26.</ref>
== L'apocalipse segundo Newton ==
Newton probabelmente fazie muitas anotaçones i tenie muitos manuscritos. An [[2007]], la Biblioteca Nacional de Eisrael dibulgou trés manuscritos atribuídos a Isaac Newton ne ls quales el calcula la data aprossimada de l [[apocalipse]].<ref>{{citar web |url=http://noticias.terra.com.br/ciencia/interna/0,,OI1695371-EI295,00.html |títalo=Manuscrito de Isaac Newton trarie data de l'apocalipse |acessodata=12-04-2008 |data=18-06-2007 |publicado=Tierra.com - Amboras}}</ref>
Nestes manuscritos stan las dues passaiges ambaixo:
:"(…)''Nun de ls manuscritos, datado de l'ampeço de l seclo XVIII, Newton, por meio de ls testos bíblicos de l Lhibro de Daniel, chega a la cuncluson de que l mundo debe acabar por buolta de l'anho de 2060. 'El puode acabar para alhá desta data, mas nun hai rezon para acabar antes'
:(…)
:''An outro decumiento, l cientista anterpreta las profecies bíblicas que cúntan subre l retorno de ls judius a la Tierra Prometida antes de la fin de l mundo. Segundo el, se berá 'la ruína de las naciones malas, la fin de l choro i de todos ls porblemas, i l retorno de ls judius al sou próspero reino''.
:''(…)''"
== Obras publicadas ==
* ''Method of Fluxions'' (1671);
* ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica]]'' (1687);
* ''Outicks'' (1704);
* ''Arithmetica Universalis'' (1707).
Tamien screbiu subre ls ramos de la [[química]], de la [[alquimie]], de la [[cronologie]] i de la [[teologie]]. Tamien subre scoamiento an canales, belocidade de óndias superfeciales i l çlocamiento de l sonido ne l'aire.
{{Ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* {{citar lhibro |ultimo=Christianson |purmeiro=Gale E. |títalo=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |anho=1984 |eiditora=Collier MacMillan |lhocal=Nuoba Eiorque |paiginas=608 |ISBN=978-0-02-905190-0}}
* {{citar lhibro |ultimo1=Dampier |nome1=William Cecil |ultimo2=Dampier |nome2=Margaret |títalo=Readings in the Literature of Science |anho=1959 |eiditora=Harper & Row |lhocal=Nuoba Iorque |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo1=Fontaine |nome1=Joëlle |outor2=Simaan, Arkan |outorlink2=Arkan Simaan |títalo=[[La Eimaige de l Mundo de ls Babilónios a Newton]] |anho=2003 |eiditora=Cumpanha de las Lhetras |lhocal=San Paulo |ISBN=85-359-0404-2}}
* {{citar lhibro |ultimo=Gjertsen |purmeiro=Derek |títalo=The Newton Handbook |anho=1986 |eiditora=Routledge & Kegan Paul |lhocal=Nuoba Eiorque |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo=Gleick |purmeiro=James |títalo=Isaac Newton, uma biografia |anho=2004 |eiditora=Cumpanha de las Lhetras |lhocal=San Paulo |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo=Westfall |purmeiro=Richard S. |títalo=A vida de Isaac Newton |anho=1995 |eiditora=Nuoba Frunteira |lhocal=Riu de Janeiro |ISBN=}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Correlatos
|wikiquote = Isaac Newton
|commons = Isaac Newton
}}
* [[Alquimie]]
* [[Copérnico]]
* [[Dinámica]]
* [[Galileu Galilei]]
* [[Grabidade]]
* [[Kepler]]
* [[Lheis de Newton]]
* [[Macánica]]
* [[Newton]], ounidade de medida
* [[Ótica]]
* [[Royal Society]]
* [[Telscópio newtoniano]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{Commons|Isaac Newton}}
* [http://noticias.terra.com.br/ciencia/interna/0,,OI1695371-EI295,00.html Manuscrito de Isaac Newton trarie data de l apocalipse]
* [http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html Eiboluçon de ls cunceitos de la Física] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125094650/http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html |date=2010-01-25 }}
* [http://inventors.about.com/library/inventors/blnewton.htm Issac Newton ne l sítio Inventors]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/newton_isaac.shtml Isaac Newton (1643-1727) ne l sítio BBC History]
* [https://web.archive.org/web/20090917023025/https://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newton3.htm Testo sobre ls purmeiros passos de bida de Newton até sue cunsagraçon]
* [http://astro.if.ufrgs.br/ Astronomie i Astrofísica]
* [https://web.archive.org/web/20081225110521/http://www.arscientia.com.br/materia/ver_materia.php?id_materia=73 Newton i la relegion]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo =[[Porsor lhucasiano]]
|anhos =[[1669]] – [[1702]]
|antes =[[Isaac Barrow]]
|depuis =[[William Whiston]]
}}
{{Caixa de éisito
|títalo = [[Persidentes de la Royal Society]]
|anhos = [[1703]] – [[1727]]
|antes = [[John Somers]]
|depuis = Sir [[Hanes Sloane]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porsor lhucasiano}}
{{Persidentes de la Royal Society}}
{{Biografies}}
{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}
[[Catadorie:Isaac Newton| ]]
[[Catadorie:Físicos de la Anglaterra]]
[[Catadorie:Ambentores de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Matemáticos de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Alquimistas de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Outodidatas]]
[[Catadorie:Persidentes de la Royal Society]]
[[Catadorie:Outores relacionados a la religion]]
[[Catadorie:Rosacrucianismo]]
cyuczaqollm57zhchi4s10fxzvix6qc
108274
108273
2026-08-30T17:27:24Z
~2026-46122-75
15490
108274
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo biografie
|nome = Sir Isaac Newton
|eimaige = Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg
|eimaige_tamanho = 240px
|lhegenda = Newton retratado por [[Godfrey Kneller]] 1689
|data_nacimiento = [[4 de Janeiro]] de [[1643]]
|lhocal_nacimiento = [[Wolsthorpe-by-Colsterworth|Wolsthorpe]], [[Anglaterra]]
|data_muorte = [[31 de márcio]] de [[1727]]
|lhocal_muorte = [[Lhondres]]
|nacionalidade = {{ENG}}
|acupaçon = [[Cientista]]
|antresses = [[Ciéncia]], [[química]], [[física]], [[macánica]] i [[matemática]]
|eideias_notables = [[Lhei Fundamental de la Dinámica]], [[Teorie de la Grabitaçon Ounibersal]], [[Calclo]]
|rodapie = {{Portal-st-cien}}
}}
'''[[Sir]] Isaac Newton''' ([[Wolsthorpe]], [[4 de Janeiro]] de [[1643]] — [[Lhondres]], [[31 de Márcio]] de [[1727]])<ref>Alguas fuontes andícan sou [[nacimiento]] an [[4 de Janeiro]] anquanto outras apersentan la data de [[25 de Dezembre]]. De fato el naciu an 25 de Dezembre ne l [[calendairo juliano]], que correspunde a 4 de Janeiro ne l [[calendairo griegoriano]] (l que stá an bigor). Anque l calendairo griegoriano tenga antrado an bigor an [[1582]], la [[Anglaterra]] solo passou l'adotá-lo mui depuis, i na oucasion de l nacimiento de Newton inda se adotaba l juliano. Alguns outores cunsídran que Newton naciu an [[25 de Dezembre]] de [[1642]] para coincidir cula data de la muorte de [[Galileu]] i sous admiradores por cunsidráren qu'el fui un persente de Natal pa la Houmanidade.</ref> fui un [[cientista]] [[Anglaterra|anglés]], mais recoincido cumo [[físico]] i [[matemático]], anque tenga sido tamien [[astronomie|astrónomo]], [[alquimie|alquimista]], [[filosofie natural|filósofo natural]] i [[teólogo]].<br />Sue obra, ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'', ye cunsidrada ua de las mais anfluentes an [[Stória de la ciéncia]]. Publicada an [[1687]], esta obra çcribe la [[Grabidade|lhei de la grabitaçon ounibersal]] i las [[Lheis de Newton|trés lheis de Newton]], que fundamentórun la [[macánica clássica]].
Al demustrar la cunsisténcia qu'habie antre l sistema por si eidealizado i las [[lheis de Kepler]] de l mobimiento de ls planetas, fui l purmeiro a demustrar que l mobimiento d'oubjetos, tanto na [[Tierra]] cumo an outros cuorpos [[macánica celhestre|celhestres]], son gobernados pul mesmo cunjunto de lheis naturales. L poder ouneficador i profético de sues lheis era centrado na reboluçon científica, ne l'abanço de l [[heliocentrismo]] i na difundida noçon de que l'ambestigaçon racional puode rebelar l funcionamiento mais antrínseco de la natureza.
Nua pesquisa promobida pula renomada anstituiçon [[Royal Society]], Newton fui cunsidrado l cientista que causou maior ampato na [[stória de la ciéncia]].<ref>{{citar web |url=http://royalsociety.org/news.asp?id=3880 |títalo=Newton beats Einstein in polls of scientists and the public |data=23-11-2005 |acessodata=12-04-2008 |publicado=The Royal Society |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20081217235715/https://royalsociety.org/news.asp?id=3880 |arquibodata=17-12-2008}}</ref>
De personalidade sóbria, cerrada i solitária, para el, la funçon de la ciéncia era çcubrir lheis ounibersales i einunciá-las de forma percisa i racional.
== Purmeiros anhos ==
[[Fexeiro:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|180px|Newton (1689), retratado pul pintor Godfrey Kneller.]]
Newton naciu prematuramente an [[Woolsthorpe]] ne l die de l Natal de [[1642]]. Isaac Newton nun conheciu sou pai, un rico lhabrador que tamien se chamaba Isaac Newton i morriu trés meses antes de sou nacimiento. Sue mai, Hannah Ayscough Newton, passou, anton, a admenistrar la propiadade rural de la família. La situaçon financeira era stable, i l huorto garantie un bun rendimiento.
Cun solo dous anhos fui lhebado pa la casa de sous abós adonde fui criado, yá que sue mai habie se casado outra beç cun un pastor, de nome Barnabas Smith. Todo lheba a crer que l moço Isaac Newton tubo ua anfáncia mui triste i bastante solitária, pus lhaços afetibos antre el i sous tios, primos, armanos i até mesmo ls abós nun son ancontrados cumo algo berdadeiro. Un ser de personalidade cerrada, antrospetiba i de temperamiento defícele: assi era Newton, que, anque bubisse nua época an que la tradiçon dezie que ls homes cuidarian de ls negócios de toda la família, nunca demunstrou halbelidade ó antresse para esses tipos de trabalho. Por outro lhado, pensa-se qu'el passaba horas i horas solico, ouserbando las cousas i custruindo oubjetos. Parece que l único remanse de que se ten anque na bida de Newton tenga ocorrido cun ua cierta senhorita Storer, anque esso nun seia cumprobado.
=== Newton i ls purmeiros passos na scuola ===
Specula-se que Newton studou [[lhatin]], [[griego]] i la [[Bíblia]]. Alguns sítios çtácan l'eideia de qu'era un aluno bien mediano, até qu'ua cena de sue bida mudou esso: ua lhuita cun un colega de scuola fizo cun que Newton decidisse ser l melhor aluno de classe i de to l prédio scolar.<ref>{{citar web |ultimo=Forato |purmeiro=Thaís C. M. |url=http://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newtonospri.htm |títalo=Isaac Newton, ls purmeiros passo na scuola |acessodata=12-04-08 |publicado=[[UNICAMP]] |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090928110822/https://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newtonospri.htm |arquibodata=28-09-2009}}</ref>
== Ounibersidade i resumo de las sues rializaçones ==
[[Fexeiro:Isaacnewton.png|right|200px|thumb|Isaac Newton.]]
Newton studou ne l [[Trenity College]] de [[Cambridge]], tenendo-se formado an [[1665]]. Un de ls percipales precursores de l [[Eilumenismo]], sou trabalho científico sofriu fuorte anfluéncia de sou porsor i ourientador [[Isaac Barrow|Barrow]] (zde 1663), i de [[Schooten]], [[François Viète|Viète]], [[John Wallis]], [[Descartes]], de ls trabalhos de [[Pierre de Fermat|Fermat]] subre retas tangentes la rebuoltas; de [[Bonaventura Cabalieri|Cabalieri]], de las cunceçones de [[Galileu Galilei]] i [[Johannes Kepler]].
An [[1663]], formulou l teorema hoije coincido cumo [[Binómio de Newton]]. Fizo sues purmeiras heipóteses subre grabitaçon ounibersal i screbiu subre séries anfenitas i l que chamou de teorie de las fluxones ([[1665]]), l'ambrion de l [[Calclo Defrencial i Antegral]]. Por causa de la [[peste negra]], l [[Trinity College]] fui cerrado an [[1666]] i l cientista fui para casa de sue mai an Woolsthorpe. Fui neste anho de retiro que custruiu quatro de sues percipales çcubiertas: l Teorema Binomial, l calclo, la Lhei de la Grabitaçon Ounibersal i la natureza de las quelores. Custruiu l purmeiro [[telscópio]] de reflexon an [[1668]], i fui quien purmeiro ouserbou l [[spetro]] besible que se puode oubter pula decumposiçon de la [[luç]] solar al ancedir subre ua de las faces dun [[prisma]] triangular traspariente (ó outro meio de refraçon ó de difraçon), atrabessando-lo i porjetando-se subre un meio ó un anteparo branco, fenómeno este coincido cumo Çperson Lhuminosa. Outou, anton, pula teorie corpuscular de propagaçon de la luç, einunciando-lo an ([[1675]]) i cuntreriando la teorie ondulatória de [[Huygens]].
Tornou-se porsor de [[matemática]] an [[Cambridge]] ([[1669]]) i antrou pa la [[Royal Society]] ([[1672]]). Sue percipal obra fui la publicaçon ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (Percípios matemáticos de la filosofie natural - [[1687]]), an trés belumes, na qual einunciou la [[lhei de la grabitaçon ounibersal]] (Bol. 3), generalizando i ampliando las custataçones de [[Kepler]], i resumiu sues çcubiertas, percipalmente l [[calclo]]. Essa obra tratou eissencialmente subre física, astronomie i macánica (lheis de ls mobimientos, mobimientos de cuorpos an meios rejistentes, bibraçones eisotérmicas, belocidade de l sonido, densidade de l'aire, queda de ls cuorpos na atmosfera, presson atmosférica, etc).
De [[1687]] la [[1690]] fui nembro de l [[Parlamiento]] Británico, an repersentaçon de la [[Ounibersidade de Cambridge]]. An [[1696]] fui nomeado ''Warden of the Mint'' i an [[1701]] ''Master of the Mint'', dous cargos burocráticos de la casa de la moeda británica. Fui eileito sócio strangeiro de la [[Académie des Sciences]] an [[1699]] i tornou-se persidente de la [[Royal Society]] an [[1703]]. Publicou, an Cambridge, ''Arithmetica ounibersalis'' ([[1707]]), ua spece de lhibro-testo subre eidantidades matemáticas, análeze i geometrie, possiblemente scrito muitos anhos antes (talbeç an [[1673]]).
== Ótica ==
[[Fexeiro:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|190px|Réplica de l telscópio newtoniano.]]
Antre [[1670]] i [[1672]] trabalhou antensamente an porblemas relacionados cula [[ótica]] i la natureza de la luç. Newton demustrou, de forma clara i percisa, que la luç branca ye formada por ua banda de quelores ([[burmeilho]], [[Lharanja (quelor)|lharanja]], [[amarielho]], [[berde]], [[azul]], [[anil]] i [[Bioleta (quelor)|bioleta]]) que podien apartar-se por meio dun [[Prisma (ótica)|prisma]].
Cumo resultado de mui studo, cuncluiu que qualquiera telscópio "refrator" sofrerie dua aberraçon hoije chamada "aberraçon cromática", que cunsiste na çperson de la luç an defrentes quelores al atrabessar ua [[lhente]]. Para eibitar esse porblema, Newton custruiu un "telscópio refletor" (coincido cumo [[telescópio newtoniano]]). Isaac Newton acraditaba qu'eisistian outros tipos de fuorças antre partículas, cunforme diç na obra ''Principia''. Essas partículas, capazes d'agir a la çtáncia, agian de maneira análoga a la [[fuorça grabitacional]] antre ls cuorpos celhestres.<ref>{{citar web |ultimo=Franco |purmeiro=Hugo |url=http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html |títalo=Eiboluçon de ls cunceitos de la Física |acessodata=12-04-08 |publicado=Anstituto de Física de la Ounibersidade de San Paulo}}</ref> An [[1704]], Isaac Newton screbiu la sue obra mais amportante subre la ótica, chamada ''Outicks'', na qual spone sues teories anteriores i la natureza corpuscular de la luç, assi cumo un studo detalhado subre fenómenos cumo ''[[refraçon]], [[reflexon]] i [[çperson]]'' de la luç.
== Lhei de la grabitaçon ounibersal ==
{{Artigo percipal|[[Lhei de la grabitaçon ounibersal]]}}
{{quadrocitaçon|L momiento culminante de la [[Reboluçon científica]] fui l çcubrimiento rializado por Isaac Newton de la [[lhei de la grabitaçon ounibersal]].|[[Bernard Cohen]]}}
Cun ua lhei formulada de maneira simples, Newton splicou ls fenómenos físicos mais amportantes de l'ouniberso. La lhei de la grabitaçon ounibersal, çcubierta por Isaac Newton, ten la seguinte spresson matemática:
:<math>\vec F = G \frac {m_{1}m_{2}} {r^{2}}\vec u</math>
adonde:
'''F''' ye la [[fuorça]], medida an [[N]];
'''G''' ye [[Custante grabitacional ounibersal]], ua [[custante]] que detremina l'antensidade de la fuorça, <math>G=6,67.10^{-11}{Nn^2}{/kg^2}</math>;
'''m''' <sub>1</sub> i '''m'''<sub>2</sub> son las massas de ls cuorpos que se atraen antre si, medida an [[kg]]; i
'''R''' ye la çtáncia antre ls dous cuorpos, medida an [[metro|m]];
sendo <math>\vec u</math> l [[betor unitairo]] qu'andica la direçon de l mobimiento.''
La Custante grabitacional ounibersal fui medida anhos mais tarde por [[Henry Cavendish]].
La çcubierta de la lhei de la grabitaçon ounibersal se dou an [[1685]] cumo resultado dua série de studos i trabalhos ampeçados mui antes. An [[1679]], [[Robert Hoke]] quemunicou-se, por meio de cartas cun Newton i ls assuntos éran siempre científicos.
[[Fexeiro:NewtonsPrincipia.jpg|200px|left|thumb|L'obra ''Principia'', de Newton.]]
An berdade, fui eisatamente an [[1684]] que Newton anformou a sou amigo [[Edmond Halley]] de qu'habie resolbido l porblema de la fuorça ambersamente porporcional al quadrado de la çtáncia. Newton relatou esses calclos ne l tratado ''De Motu'' i ls zambolbiu de forma ampliada ne l lhibro ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica]]''. La grabitaçon ounibersal ye mui mais de l qu'ua fuorça relacionada al [[Sol]]. Ye tamien un eifeito de ls planetas subre l [[Sol]] i subre todos ls oubjetos de l'ouniberso. Newton splicou facilmente a partir de sue [[Terceira lhei de Newton|Terceira Lhei]] de la [[Dinámica]] que, se un oubjeto atrai un segundo oubjeto, este segundo tamien puode atrair l purmeiro cula mesma fuorça. Cuncluiu-se que l mobimiento de ls cuorpos celhestres nun podien ser regulares. Pa l célebre cientista, qu'era bastante relegioso, la stablidade de las órbitas de ls planetas amplicaba reajustes cuntinos subre sues trajetórias ampuostas pul '''poder debino'''.
[[Fexeiro:Newton's tree, Botanic Gardens, Cambridge.JPG|thumb|right|180px|[[Maçaneira]], plantada ne l Jardin Botánico de [[Cambridge]] an houmenaige la Newton.]]
=== La queda de la maçana i la dúbeda de Newton ===
La stória mais popular ye la de la maçana de Newton. Se por un lhado essa stória seia mito, l fato ye que deilha apareciu ua grande ouportunidade para se ambestigar mais subre la Grabitaçon Ounibersal. Essa stória ambuolbe mui houmor i reflexon. Hai la teorie que la maçana batiu rialmente na cabeça de Newton, quando este se ancuntraba nun jardin, sentado ambaixo dua [[maçaneira]], i que sou ampato fizo cun que, d'algun modo, el quedasse ciente de la fuorça de la grabidade, cumo se preguntasse: ''"por qu'an beç de la maçana flutuar, eilha caiu?"''. La pregunta nun era se la grabidade eisistie, mas se se stenderie tan lhoinge de la Tierra que poderie tamien ser la fuorça que prende la [[Lhuna]] a la sue órbita. Newton mostrou que se la fuorça deminuísse cul quadrado amberso de la çtáncia, poderie anton calcular corretamente l período orbital de la Lhuna. El supuso inda que la mesma fuorça serie respunsable pul mobimiento orbital d'outros cuorpos, criando assi l cunceito de "grabitaçon ounibersal". L scritor cuntemporáneo William Stukeley i l poeta [[Voltaire]] fúrun dues personalidades que citórun la tal maçana de Newton an alguns de sous testos.
== Las trés Lheis de Newton (Dinámica) ==
{{Artigo percipal|[[Lheis de Newton]]}}
[[Fexeiro:Newtons laws in latin.jpg|thumb|right|La purmeira lhei i la segunda lhei de Newton, scritas an lhatin, na eidiçon oureginal, de 1687.]]
Isaac Newton publicou estas lheis an [[1687]], ne l sou trabalho de trés belumes chamado ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]''. Las lheis splicában bários cumportamientos relatibos al mobimiento d'oubjetos físicos i fui un stenso trabalho ne l qual el dedicou-se.
La forma oureginal na qual las lheis fúrun scritas ye la seguinte:
* '''''Lex I: Corpus omne perseverare in statu suo quiescendi vel movendi uniformiter in directum, nisi quatenus a viribus impressis cogitur statum illum mutare.'''''
(Todo cuorpo cuntina an sou stado de repouso ó de mobimiento ouniforme nua lhinha reta, a menos que seia fuorçado a demudar aquel stado por fuorças ampremidas subre el.)
* '''''Lex II: Mutationem motis proportionalem esse vi motrici impressae, etfieri secundum lineam rectam qua vis illa imprimitur.'''''
(La mudança de mobimiento ye porporcional a la fuorça motora ampremida, i ye porduzida na direçon de la lhinha reta na qual aqueilha fuorça ye ampremida.)
* '''''Lex III: Actioni contrariam semper et aequalem esse reactionem: sine corporum duorum actiones in se mutuo semper esse aequales et in partes contrarias dirigi.''''' (A toda açon hai siempre ouposta ua reaçon eigual, ó, las açones mútuas de dous cuorpos un subre l'outro son siempre eiguales i derigidas a partes oupostas.)
== Alquimie ==
[[Fexeiro:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|left|160px|"Newton," retratado por [[William Blake]] cumo un grande ''geometer debino''.]]
L sou purmeiro cuntato cun caminos de l'alquimie fui atrabeç de [[Isaac Barrow]] i Henry More, anteletuales de Cambridge. Por buolta de [[1693]], screbiu Praxis, ua obra que sugere ua filosofie que bie na natureza algo defrente de l qu'admitien las filosofies macanicistas ourtodoxas.
Newton dedicou muitos de sous sfuorços als studos de l'alquimie. Screbiu muito subre esse tema, fato que se soubo mui tarde, yá que l'alquimie era totalmente eilegal naqueilha era.
== Bison relegiosa ==
[[Fexeiro:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|220px|Sepultura de l Newton na [[abadie de Westminster]].]]
L formulador de la [[Lhei de la grabitaçon ounibersal]] tubo ua aprossimaçon cun un clérigo, l sou própio padrasto Barnabas Smith, que possuía bacharelado an [[Oxford]]. Newton tenie ua stensa biblioteca de teologie i filosofie a sou çpor, ancluían zde studos de lhénguas até todos ls tipos de lhiteratura clássica i bíblica, esto debe tener bitalizado sou sprito para anspiradoras abstraçones. Adquerido ua grande fama cumo cientista, Newton fui anfluenciado pula [[política]] i acabou nun se ourdenando clérigo, antretanto permaneciu fiel a la sue fé ne l Ouniberso, anque tenga cumportado-se cumo un bun crestiano anglicano i atendendo serbícios na capielha de l Trinity Colege i, mais tarde, an Lhondres.<ref name="The Associated Press">{{citar web |títalo=Papers Show Isaac Newton's Religious Side, Predit Date of Apocalypse |publicado=The Associated Press |data=19-06-2007 |url=http://www.christianpost.com/article/20070619/28049_Papers_Show_Isaac_Newton%27s_Religious_Side%2C_Predict_Date_of_Apocalypse.htm |acessodata=01-08-2007 |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080906160938/https://www.christianpost.com/article/20070619/28049_Papers_Show_Isaac_Newton's_Religious_Side%2C_Predict_Date_of_Apocalypse.htm |arquibodata=06-09-2008}}</ref> Ampeçou ua série de correspundéncias cul filósofo [[John Lhocke]].
Antre sues obras teológicas, çtácan-se ''An Storical Acount of Two Notable Corruption of Scritures, Chronology of Ancient Kingdoms Atended'' i ''Observationes upon the Prophecies''. Alguas de las cousas qu'el acraditaba, era l tiempo, siempre eigual para todos ls anstantes i ls seis mil anhos d'eisisténcia que la Bíblia dá a la Tierra. I cunsidraba que la [[Macánica celhestre]] era gobernada pula grabitaçon ounibersal i, percipalmente, por [[Dius]] que, segundo ua frase de l própio cientista an queston: "La marabilhosa çposiçon i harmonia de l'ouniberso solo puode tener tenido ourige segundo l plano dun Ser que todo sabe i todo puode. Esto queda sendo a mie redadeira i mais eilebada çcubierta."<ref>{{citar lhibro|ultimo=Newton |purmeiro=Isaac |títalo=Newton’s Philosophy of Nature: Seletions from his writings |anho=1953 |eiditora=H.S. Thayer, Hafner Lhibrary of Classics |lhocal=Nuoba Iorque |belume=III |lhéngua=anglés |ISBN=}}</ref>
=== Puntos de bista de la fin de l mundo ===
Nun manuscrito qu'el screbiu an 1704 ne l qual el çcribe sue tentatiba de sacar anformaçones científicas a partir de la Bíblia, el stima que l mundo nun eirie acabar antes de 2060.
An [[Scatologie]] Sir Isaac Newton ambestiga ua parte de la teologie i de la filosofie preacupado cul que se acradita ser l redadeiro acuntecimientos na stória de l mundo, ó l derradeiro çtino de l'houmanidade, bulgarmente chamado la fin de l mundo.
Newton screbiu muitas obras que passarie a ser classeficada cumo studos ocultos.
Estas obras splorórun l [[ocultismo]], la cronologie, alquimie, i scritos Bíblicos propondo-les anterpretaçones specialmente de l Apocalipse.<ref name=Nova>{{citar web |títalo=Nova: Newton's Dark Secrets |url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090919045503/https://www.pbs.org/wgbh/nova/newton |arquibodata=19-09-2009}}</ref>
La sociadade secreta de ls [[Rosa Cruç]],<ref name="LastSorcerer">{{citar lhibro |ultimo=White |purmeiro=Michael |url=http://books.google.com/books?id=l2C3NV38tM0C |títalo=Isaac Newton: The Lhast Sorcerer |anho=1999 |eiditora=Da Capo Press |lhocal=Boston |páigina=117 |ISBN=0-7382-0143-X}}</ref> fui possiblemente la que maior anfluéncia eiserceu subre Newton. Anque l mobimiento Rosa Cruç tener causado ua grande curjidade antre ls académicos ouropeus durante l seclo XVII, a la época de Newton yá habie atengido la maturidade i se tornara algo menos sensacionalista. L mobimiento tubo ua perfunda anfluéncia subre Newton particularmente nas pesquisas subre alquimie i filosofie.
La fé Rosa Cruç de séren specialmente scolhidos para quemunicáren-se culs anjos ó spritos ecoa nas fés proféticas de Newton. Ls rosa Cruç proclamában tamien tener l'halbelidade de bibir para siempre ousando l ''elixir bitae'' i l'halbelidade de porduzir un sin lhemite de cantidade d'ouro a partir de l'uso de la [[Piedra Filosofal]], la qual dezien tener. Tal cumo Newton, ls Rosa Cruç fúrun perfundamente relegiosos, declaradamente crestianos, anti-católicos, i altamente politizados. Newton tubo mui antresse nas pesquisas subre alquimie mas tamien ne ls ansinamientos eisotéricos antigos i na fé an andebíduos eiluminados cula halbelidade de coincer la natureza, l'ouniberso l l reino spritual.<ref name="LastSorcerer"/>
Al morrer, la Biblioteca de Newton apersentaba 169 lhibros subre l tópico de l'alquimie, i acraditaba-se que tenerie cunsidrabelmente mais lhibros durante ls anhos de formaçon an [[Cambridge]], anque possiblemente tenga ls bendido antes de mudar-se para Lhondres an 1696.<ref name="LastSorcerer"/>
== Ls redadeiros anhos de bida ==
[[Fexeiro:StatueOfIsaacNewton.jpg|thumb|220px|Státua an sue houmenaige ne l [[Trenity College]].]]
Newton fui respeitado cumo nanhun outro cientista i sue obra marcou afatibamente ua reboluçon científica.
Ls sous studos fúrun cumo chabes qu'abrírun puortas i mais puortas para dibersas árias qu'hoije teníamos acesso cun mais facelidade de l que seclos atrás.
Newton, an sous redadeiros dies, passou por dibersos porblemas renales que culminórun cun sue muorte. Ne l lhado mais pessonal, muitos biógrafos dízen qu'el habie morrido [[birge]].<ref>{{citar web |url=http://fantastico.globo.com/Jornalismo/Fantastico/0,,AA1267198-4005-537398-0-31122006,00.html |títalo=Assi na tierra cumo ne l cielo |acessodata=12-04-2008 |publicado=TV Globo, Porgrama Fantástico |citaçon=Criado pula abó, Newton creciu eibitando cuntato cun outras pessonas, fússen homes ó mulhieres. El nunca se casou, i muitos biógrafos dízen que Newton morriu birge.}}</ref>
Na nuite de [[20 de márcio]] de [[1727]] ([[Calendário juliano]]) morriu-se. Fura anterrado junto a outros célebres homes de la [[Anglaterra]] na [[Abadie de Westminster]].
Sou '''eipitáfio''' fui scrito pul poeta [[Alexander Pope]]:
"Nature and nature's laws lay hid in night; God said 'Let Newton be' and all was light" (La natureza i las lheis de la natureza stában eimersas an trebas; Dius dixo "Haba Newton" i todo se eiluminou).
La causa probable de sue muorte fúrun cumplicaçones relacionadas al [[calclo renal]] que le aflegiu an sous redadeiros anhos de bida.<ref>OSTAD, Edward; WISE, Gilbert J. [http://www.urotoday.com/prod/pdf/reviews/BJU4_jan2005.pdf Celhestrial bodies and urinary stones: Isaac Newton (1641–1727) – health and urological problems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061111075612/http://www.urotoday.com/prod/pdf/reviews/BJU4_jan2005.pdf |date=2006-11-11 }}. BJU International 95 (1): 24–26.</ref>
== L'apocalipse segundo Newton ==
Newton probabelmente fazie muitas anotaçones i tenie muitos manuscritos. An [[2007]], la Biblioteca Nacional de Eisrael dibulgou trés manuscritos atribuídos a Isaac Newton ne ls quales el calcula la data aprossimada de l [[apocalipse]].<ref>{{citar web |url=http://noticias.terra.com.br/ciencia/interna/0,,OI1695371-EI295,00.html |títalo=Manuscrito de Isaac Newton trarie data de l'apocalipse |acessodata=12-04-2008 |data=18-06-2007 |publicado=Tierra.com - Amboras}}</ref>
Nestes manuscritos stan las dues passaiges ambaixo:
:"(…)''Nun de ls manuscritos, datado de l'ampeço de l seclo XVIII, Newton, por meio de ls testos bíblicos de l Lhibro de Daniel, chega a la cuncluson de que l mundo debe acabar por buolta de l'anho de 2060. 'El puode acabar para alhá desta data, mas nun hai rezon para acabar antes'
:(…)
:''An outro decumiento, l cientista anterpreta las profecies bíblicas que cúntan subre l retorno de ls judius a la Tierra Prometida antes de la fin de l mundo. Segundo el, se berá 'la ruína de las naciones malas, la fin de l choro i de todos ls porblemas, i l retorno de ls judius al sou próspero reino''.
:''(…)''"
== Obras publicadas ==
* ''Method of Fluxions'' (1671);
* ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica]]'' (1687);
* ''Outicks'' (1704);
* ''Arithmetica Universalis'' (1707).
Tamien screbiu subre ls ramos de la [[química]], de la [[alquimie]], de la [[cronologie]] i de la [[teologie]]. Tamien subre scoamiento an canales, belocidade de óndias superfeciales i l çlocamiento de l sonido ne l'aire.
{{Ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* {{citar lhibro |ultimo=Christianson |purmeiro=Gale E. |títalo=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |anho=1984 |eiditora=Collier MacMillan |lhocal=Nuoba Eiorque |paiginas=608 |ISBN=978-0-02-905190-0}}
* {{citar lhibro |ultimo1=Dampier |nome1=William Cecil |ultimo2=Dampier |nome2=Margaret |títalo=Readings in the Literature of Science |anho=1959 |eiditora=Harper & Row |lhocal=Nuoba Iorque |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo1=Fontaine |nome1=Joëlle |outor2=Simaan, Arkan |outorlink2=Arkan Simaan |títalo=[[La Eimaige de l Mundo de ls Babilónios a Newton]] |anho=2003 |eiditora=Cumpanha de las Lhetras |lhocal=San Paulo |ISBN=85-359-0404-2}}
* {{citar lhibro |ultimo=Gjertsen |purmeiro=Derek |títalo=The Newton Handbook |anho=1986 |eiditora=Routledge & Kegan Paul |lhocal=Nuoba Eiorque |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo=Gleick |purmeiro=James |títalo=Isaac Newton, uma biografia |anho=2004 |eiditora=Cumpanha de las Lhetras |lhocal=San Paulo |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo=Westfall |purmeiro=Richard S. |títalo=A vida de Isaac Newton |anho=1995 |eiditora=Nuoba Frunteira |lhocal=Riu de Janeiro |ISBN=}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Correlatos
|wikiquote = Isaac Newton
|commons = Isaac Newton
}}
* [[Alquimie]]
* [[Copérnico]]
* [[Dinámica]]
* [[Galileu Galilei]]
* [[Grabidade]]
* [[Kepler]]
* [[Lheis de Newton]]
* [[Macánica]]
* [[Newton]], ounidade de medida
* [[Ótica]]
* [[Royal Society]]
* [[Telscópio newtoniano]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{Commons|Isaac Newton}}
* [http://noticias.terra.com.br/ciencia/interna/0,,OI1695371-EI295,00.html Manuscrito de Isaac Newton trarie data de l apocalipse]
* [http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html Eiboluçon de ls cunceitos de la Física] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125094650/http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html |date=2010-01-25 }}
* [http://inventors.about.com/library/inventors/blnewton.htm Issac Newton ne l sítio Inventors]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/newton_isaac.shtml Isaac Newton (1643-1727) ne l sítio BBC History]
* [https://web.archive.org/web/20090917023025/https://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newton3.htm Testo sobre ls purmeiros passos de bida de Newton até sue cunsagraçon]
* [http://astro.if.ufrgs.br/ Astronomie i Astrofísica]
* [https://web.archive.org/web/20081225110521/http://www.arscientia.com.br/materia/ver_materia.php?id_materia=73 Newton i la relegion]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo =[[Porsor lhucasiano]]
|anhos =[[1669]] – [[1702]]
|antes =[[Isaac Barrow]]
|depuis =[[William Whiston]]
}}
{{Caixa de éisito
|títalo = [[Persidentes de la Royal Society]]
|anhos = [[1703]] – [[1727]]
|antes = [[John Somers]]
|depuis = Sir [[Hanes Sloane]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porsor lhucasiano}}
{{Persidentes de la Royal Society}}
{{Biografies}}
{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}
[[Catadorie:Isaac Newton| ]]
[[Catadorie:Físicos de la Anglaterra]]
[[Catadorie:Ambentores de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Matemáticos de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Alquimistas de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Outodidatas]]
[[Catadorie:Persidentes de la Royal Society]]
[[Catadorie:Outores relacionados a la religion]]
[[Catadorie:Rosacrucianismo]]
m1pvcbzxsvzyyzxig7o3syvkj0j7e7r
108275
108274
2026-08-30T18:02:45Z
~2026-46122-75
15490
108275
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo biografie
|nome = Sir Isaac Newton
|eimaige = Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg
|eimaige_tamanho = 240px
|lhegenda = Newton retratado por [[Godfrey Kneller]] 1689
|data_nacimiento = [[4 de Janeiro]] de [[1643]]
|lhocal_nacimiento = [[Wolsthorpe-by-Colsterworth|Wolsthorpe]], [[Anglaterra]]
|data_muorte = [[31 de márcio]] de [[1727]]
|lhocal_muorte = [[Londres|Lhondres]]
|nacionalidade = {{ENG}}
|acupaçon = [[Cientista]]
|antresses = [[Ciéncia]], [[química]], [[física]], [[macánica]] i [[matemática]]
|eideias_notables = [[Lhei Fundamental de la Dinámica]], [[Teorie de la Grabitaçon Ounibersal]], [[Calclo]]
|rodapie = {{Portal-st-cien}}
}}
'''[[Sir]] Isaac Newton''' ([[Wolsthorpe]], [[4 de Janeiro]] de [[1643]] — [[Lhondres]], [[31 de Márcio]] de [[1727]])<ref>Alguas fuontes andícan sou [[nacimiento]] an [[4 de Janeiro]] anquanto outras apersentan la data de [[25 de Dezembre]]. De fato el naciu an 25 de Dezembre ne l [[calendairo juliano]], que correspunde a 4 de Janeiro ne l [[calendairo griegoriano]] (l que stá an bigor). Anque l calendairo griegoriano tenga antrado an bigor an [[1582]], la [[Anglaterra]] solo passou l'adotá-lo mui depuis, i na oucasion de l nacimiento de Newton inda se adotaba l juliano. Alguns outores cunsídran que Newton naciu an [[25 de Dezembre]] de [[1642]] para coincidir cula data de la muorte de [[Galileu]] i sous admiradores por cunsidráren qu'el fui un persente de Natal pa la Houmanidade.</ref> fui un [[cientista]] [[Anglaterra|anglés]], mais recoincido cumo [[físico]] i [[matemático]], anque tenga sido tamien [[astronomie|astrónomo]], [[alquimie|alquimista]], [[filosofie natural|filósofo natural]] i [[teólogo]].<br />Sue obra, ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'', ye cunsidrada ua de las mais anfluentes an [[Stória de la ciéncia]]. Publicada an [[1687]], esta obra çcribe la [[Grabidade|lhei de la grabitaçon ounibersal]] i las [[Lheis de Newton|trés lheis de Newton]], que fundamentórun la [[macánica clássica]].
Al demustrar la cunsisténcia qu'habie antre l sistema por si eidealizado i las [[lheis de Kepler]] de l mobimiento de ls planetas, fui l purmeiro a demustrar que l mobimiento d'oubjetos, tanto na [[Tierra]] cumo an outros cuorpos [[macánica celhestre|celhestres]], son gobernados pul mesmo cunjunto de lheis naturales. L poder ouneficador i profético de sues lheis era centrado na reboluçon científica, ne l'abanço de l [[heliocentrismo]] i na difundida noçon de que l'ambestigaçon racional puode rebelar l funcionamiento mais antrínseco de la natureza.
Nua pesquisa promobida pula renomada anstituiçon [[Royal Society]], Newton fui cunsidrado l cientista que causou maior ampato na [[stória de la ciéncia]].<ref>{{citar web |url=http://royalsociety.org/news.asp?id=3880 |títalo=Newton beats Einstein in polls of scientists and the public |data=23-11-2005 |acessodata=12-04-2008 |publicado=The Royal Society |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20081217235715/https://royalsociety.org/news.asp?id=3880 |arquibodata=17-12-2008}}</ref>
De personalidade sóbria, cerrada i solitária, para el, la funçon de la ciéncia era çcubrir lheis ounibersales i einunciá-las de forma percisa i racional.
== Purmeiros anhos ==
[[Fexeiro:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|180px|Newton (1689), retratado pul pintor Godfrey Kneller.]]
Newton naciu prematuramente an [[Woolsthorpe]] ne l die de l Natal de [[1642]]. Isaac Newton nun conheciu sou pai, un rico lhabrador que tamien se chamaba Isaac Newton i morriu trés meses antes de sou nacimiento. Sue mai, Hannah Ayscough Newton, passou, anton, a admenistrar la propiadade rural de la família. La situaçon financeira era stable, i l huorto garantie un bun rendimiento.
Cun solo dous anhos fui lhebado pa la casa de sous abós adonde fui criado, yá que sue mai habie se casado outra beç cun un pastor, de nome Barnabas Smith. Todo lheba a crer que l moço Isaac Newton tubo ua anfáncia mui triste i bastante solitária, pus lhaços afetibos antre el i sous tios, primos, armanos i até mesmo ls abós nun son ancontrados cumo algo berdadeiro. Un ser de personalidade cerrada, antrospetiba i de temperamiento defícele: assi era Newton, que, anque bubisse nua época an que la tradiçon dezie que ls homes cuidarian de ls negócios de toda la família, nunca demunstrou halbelidade ó antresse para esses tipos de trabalho. Por outro lhado, pensa-se qu'el passaba horas i horas solico, ouserbando las cousas i custruindo oubjetos. Parece que l único remanse de que se ten anque na bida de Newton tenga ocorrido cun ua cierta senhorita Storer, anque esso nun seia cumprobado.
=== Newton i ls purmeiros passos na scuola ===
Specula-se que Newton studou [[lhatin]], [[griego]] i la [[Bíblia]]. Alguns sítios çtácan l'eideia de qu'era un aluno bien mediano, até qu'ua cena de sue bida mudou esso: ua lhuita cun un colega de scuola fizo cun que Newton decidisse ser l melhor aluno de classe i de to l prédio scolar.<ref>{{citar web |ultimo=Forato |purmeiro=Thaís C. M. |url=http://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newtonospri.htm |títalo=Isaac Newton, ls purmeiros passo na scuola |acessodata=12-04-08 |publicado=[[UNICAMP]] |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090928110822/https://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newtonospri.htm |arquibodata=28-09-2009}}</ref>
== Ounibersidade i resumo de las sues rializaçones ==
[[Fexeiro:Isaacnewton.png|right|200px|thumb|Isaac Newton.]]
Newton studou ne l [[Trenity College]] de [[Cambridge]], tenendo-se formado an [[1665]]. Un de ls percipales precursores de l [[Eilumenismo]], sou trabalho científico sofriu fuorte anfluéncia de sou porsor i ourientador [[Isaac Barrow|Barrow]] (zde 1663), i de [[Schooten]], [[François Viète|Viète]], [[John Wallis]], [[Descartes]], de ls trabalhos de [[Pierre de Fermat|Fermat]] subre retas tangentes la rebuoltas; de [[Bonaventura Cabalieri|Cabalieri]], de las cunceçones de [[Galileu Galilei]] i [[Johannes Kepler]].
An [[1663]], formulou l teorema hoije coincido cumo [[Binómio de Newton]]. Fizo sues purmeiras heipóteses subre grabitaçon ounibersal i screbiu subre séries anfenitas i l que chamou de teorie de las fluxones ([[1665]]), l'ambrion de l [[Calclo Defrencial i Antegral]]. Por causa de la [[peste negra]], l [[Trinity College]] fui cerrado an [[1666]] i l cientista fui para casa de sue mai an Woolsthorpe. Fui neste anho de retiro que custruiu quatro de sues percipales çcubiertas: l Teorema Binomial, l calclo, la Lhei de la Grabitaçon Ounibersal i la natureza de las quelores. Custruiu l purmeiro [[telscópio]] de reflexon an [[1668]], i fui quien purmeiro ouserbou l [[spetro]] besible que se puode oubter pula decumposiçon de la [[luç]] solar al ancedir subre ua de las faces dun [[prisma]] triangular traspariente (ó outro meio de refraçon ó de difraçon), atrabessando-lo i porjetando-se subre un meio ó un anteparo branco, fenómeno este coincido cumo Çperson Lhuminosa. Outou, anton, pula teorie corpuscular de propagaçon de la luç, einunciando-lo an ([[1675]]) i cuntreriando la teorie ondulatória de [[Huygens]].
Tornou-se porsor de [[matemática]] an [[Cambridge]] ([[1669]]) i antrou pa la [[Royal Society]] ([[1672]]). Sue percipal obra fui la publicaçon ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (Percípios matemáticos de la filosofie natural - [[1687]]), an trés belumes, na qual einunciou la [[lhei de la grabitaçon ounibersal]] (Bol. 3), generalizando i ampliando las custataçones de [[Kepler]], i resumiu sues çcubiertas, percipalmente l [[calclo]]. Essa obra tratou eissencialmente subre física, astronomie i macánica (lheis de ls mobimientos, mobimientos de cuorpos an meios rejistentes, bibraçones eisotérmicas, belocidade de l sonido, densidade de l'aire, queda de ls cuorpos na atmosfera, presson atmosférica, etc).
De [[1687]] la [[1690]] fui nembro de l [[Parlamiento]] Británico, an repersentaçon de la [[Ounibersidade de Cambridge]]. An [[1696]] fui nomeado ''Warden of the Mint'' i an [[1701]] ''Master of the Mint'', dous cargos burocráticos de la casa de la moeda británica. Fui eileito sócio strangeiro de la [[Académie des Sciences]] an [[1699]] i tornou-se persidente de la [[Royal Society]] an [[1703]]. Publicou, an Cambridge, ''Arithmetica ounibersalis'' ([[1707]]), ua spece de lhibro-testo subre eidantidades matemáticas, análeze i geometrie, possiblemente scrito muitos anhos antes (talbeç an [[1673]]).
== Ótica ==
[[Fexeiro:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|190px|Réplica de l telscópio newtoniano.]]
Antre [[1670]] i [[1672]] trabalhou antensamente an porblemas relacionados cula [[ótica]] i la natureza de la luç. Newton demustrou, de forma clara i percisa, que la luç branca ye formada por ua banda de quelores ([[burmeilho]], [[Lharanja (quelor)|lharanja]], [[amarielho]], [[berde]], [[azul]], [[anil]] i [[Bioleta (quelor)|bioleta]]) que podien apartar-se por meio dun [[Prisma (ótica)|prisma]].
Cumo resultado de mui studo, cuncluiu que qualquiera telscópio "refrator" sofrerie dua aberraçon hoije chamada "aberraçon cromática", que cunsiste na çperson de la luç an defrentes quelores al atrabessar ua [[lhente]]. Para eibitar esse porblema, Newton custruiu un "telscópio refletor" (coincido cumo [[telescópio newtoniano]]). Isaac Newton acraditaba qu'eisistian outros tipos de fuorças antre partículas, cunforme diç na obra ''Principia''. Essas partículas, capazes d'agir a la çtáncia, agian de maneira análoga a la [[fuorça grabitacional]] antre ls cuorpos celhestres.<ref>{{citar web |ultimo=Franco |purmeiro=Hugo |url=http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html |títalo=Eiboluçon de ls cunceitos de la Física |acessodata=12-04-08 |publicado=Anstituto de Física de la Ounibersidade de San Paulo}}</ref> An [[1704]], Isaac Newton screbiu la sue obra mais amportante subre la ótica, chamada ''Outicks'', na qual spone sues teories anteriores i la natureza corpuscular de la luç, assi cumo un studo detalhado subre fenómenos cumo ''[[refraçon]], [[reflexon]] i [[çperson]]'' de la luç.
== Lhei de la grabitaçon ounibersal ==
{{Artigo percipal|[[Lhei de la grabitaçon ounibersal]]}}
{{quadrocitaçon|L momiento culminante de la [[Reboluçon científica]] fui l çcubrimiento rializado por Isaac Newton de la [[lhei de la grabitaçon ounibersal]].|[[Bernard Cohen]]}}
Cun ua lhei formulada de maneira simples, Newton splicou ls fenómenos físicos mais amportantes de l'ouniberso. La lhei de la grabitaçon ounibersal, çcubierta por Isaac Newton, ten la seguinte spresson matemática:
:<math>\vec F = G \frac {m_{1}m_{2}} {r^{2}}\vec u</math>
adonde:
'''F''' ye la [[fuorça]], medida an [[N]];
'''G''' ye [[Custante grabitacional ounibersal]], ua [[custante]] que detremina l'antensidade de la fuorça, <math>G=6,67.10^{-11}{Nn^2}{/kg^2}</math>;
'''m''' <sub>1</sub> i '''m'''<sub>2</sub> son las massas de ls cuorpos que se atraen antre si, medida an [[kg]]; i
'''R''' ye la çtáncia antre ls dous cuorpos, medida an [[metro|m]];
sendo <math>\vec u</math> l [[betor unitairo]] qu'andica la direçon de l mobimiento.''
La Custante grabitacional ounibersal fui medida anhos mais tarde por [[Henry Cavendish]].
La çcubierta de la lhei de la grabitaçon ounibersal se dou an [[1685]] cumo resultado dua série de studos i trabalhos ampeçados mui antes. An [[1679]], [[Robert Hoke]] quemunicou-se, por meio de cartas cun Newton i ls assuntos éran siempre científicos.
[[Fexeiro:NewtonsPrincipia.jpg|200px|left|thumb|L'obra ''Principia'', de Newton.]]
An berdade, fui eisatamente an [[1684]] que Newton anformou a sou amigo [[Edmond Halley]] de qu'habie resolbido l porblema de la fuorça ambersamente porporcional al quadrado de la çtáncia. Newton relatou esses calclos ne l tratado ''De Motu'' i ls zambolbiu de forma ampliada ne l lhibro ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica]]''. La grabitaçon ounibersal ye mui mais de l qu'ua fuorça relacionada al [[Sol]]. Ye tamien un eifeito de ls planetas subre l [[Sol]] i subre todos ls oubjetos de l'ouniberso. Newton splicou facilmente a partir de sue [[Terceira lhei de Newton|Terceira Lhei]] de la [[Dinámica]] que, se un oubjeto atrai un segundo oubjeto, este segundo tamien puode atrair l purmeiro cula mesma fuorça. Cuncluiu-se que l mobimiento de ls cuorpos celhestres nun podien ser regulares. Pa l célebre cientista, qu'era bastante relegioso, la stablidade de las órbitas de ls planetas amplicaba reajustes cuntinos subre sues trajetórias ampuostas pul '''poder debino'''.
[[Fexeiro:Newton's tree, Botanic Gardens, Cambridge.JPG|thumb|right|180px|[[Maçaneira]], plantada ne l Jardin Botánico de [[Cambridge]] an houmenaige la Newton.]]
=== La queda de la maçana i la dúbeda de Newton ===
La stória mais popular ye la de la maçana de Newton. Se por un lhado essa stória seia mito, l fato ye que deilha apareciu ua grande ouportunidade para se ambestigar mais subre la Grabitaçon Ounibersal. Essa stória ambuolbe mui houmor i reflexon. Hai la teorie que la maçana batiu rialmente na cabeça de Newton, quando este se ancuntraba nun jardin, sentado ambaixo dua [[maçaneira]], i que sou ampato fizo cun que, d'algun modo, el quedasse ciente de la fuorça de la grabidade, cumo se preguntasse: ''"por qu'an beç de la maçana flutuar, eilha caiu?"''. La pregunta nun era se la grabidade eisistie, mas se se stenderie tan lhoinge de la Tierra que poderie tamien ser la fuorça que prende la [[Lhuna]] a la sue órbita. Newton mostrou que se la fuorça deminuísse cul quadrado amberso de la çtáncia, poderie anton calcular corretamente l período orbital de la Lhuna. El supuso inda que la mesma fuorça serie respunsable pul mobimiento orbital d'outros cuorpos, criando assi l cunceito de "grabitaçon ounibersal". L scritor cuntemporáneo William Stukeley i l poeta [[Voltaire]] fúrun dues personalidades que citórun la tal maçana de Newton an alguns de sous testos.
== Las trés Lheis de Newton (Dinámica) ==
{{Artigo percipal|[[Lheis de Newton]]}}
[[Fexeiro:Newtons laws in latin.jpg|thumb|right|La purmeira lhei i la segunda lhei de Newton, scritas an lhatin, na eidiçon oureginal, de 1687.]]
Isaac Newton publicou estas lheis an [[1687]], ne l sou trabalho de trés belumes chamado ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]''. Las lheis splicában bários cumportamientos relatibos al mobimiento d'oubjetos físicos i fui un stenso trabalho ne l qual el dedicou-se.
La forma oureginal na qual las lheis fúrun scritas ye la seguinte:
* '''''Lex I: Corpus omne perseverare in statu suo quiescendi vel movendi uniformiter in directum, nisi quatenus a viribus impressis cogitur statum illum mutare.'''''
(Todo cuorpo cuntina an sou stado de repouso ó de mobimiento ouniforme nua lhinha reta, a menos que seia fuorçado a demudar aquel stado por fuorças ampremidas subre el.)
* '''''Lex II: Mutationem motis proportionalem esse vi motrici impressae, etfieri secundum lineam rectam qua vis illa imprimitur.'''''
(La mudança de mobimiento ye porporcional a la fuorça motora ampremida, i ye porduzida na direçon de la lhinha reta na qual aqueilha fuorça ye ampremida.)
* '''''Lex III: Actioni contrariam semper et aequalem esse reactionem: sine corporum duorum actiones in se mutuo semper esse aequales et in partes contrarias dirigi.''''' (A toda açon hai siempre ouposta ua reaçon eigual, ó, las açones mútuas de dous cuorpos un subre l'outro son siempre eiguales i derigidas a partes oupostas.)
== Alquimie ==
[[Fexeiro:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|left|160px|"Newton," retratado por [[William Blake]] cumo un grande ''geometer debino''.]]
L sou purmeiro cuntato cun caminos de l'alquimie fui atrabeç de [[Isaac Barrow]] i Henry More, anteletuales de Cambridge. Por buolta de [[1693]], screbiu Praxis, ua obra que sugere ua filosofie que bie na natureza algo defrente de l qu'admitien las filosofies macanicistas ourtodoxas.
Newton dedicou muitos de sous sfuorços als studos de l'alquimie. Screbiu muito subre esse tema, fato que se soubo mui tarde, yá que l'alquimie era totalmente eilegal naqueilha era.
== Bison relegiosa ==
[[Fexeiro:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|220px|Sepultura de l Newton na [[abadie de Westminster]].]]
L formulador de la [[Lhei de la grabitaçon ounibersal]] tubo ua aprossimaçon cun un clérigo, l sou própio padrasto Barnabas Smith, que possuía bacharelado an [[Oxford]]. Newton tenie ua stensa biblioteca de teologie i filosofie a sou çpor, ancluían zde studos de lhénguas até todos ls tipos de lhiteratura clássica i bíblica, esto debe tener bitalizado sou sprito para anspiradoras abstraçones. Adquerido ua grande fama cumo cientista, Newton fui anfluenciado pula [[política]] i acabou nun se ourdenando clérigo, antretanto permaneciu fiel a la sue fé ne l Ouniberso, anque tenga cumportado-se cumo un bun crestiano anglicano i atendendo serbícios na capielha de l Trinity Colege i, mais tarde, an Lhondres.<ref name="The Associated Press">{{citar web |títalo=Papers Show Isaac Newton's Religious Side, Predit Date of Apocalypse |publicado=The Associated Press |data=19-06-2007 |url=http://www.christianpost.com/article/20070619/28049_Papers_Show_Isaac_Newton%27s_Religious_Side%2C_Predict_Date_of_Apocalypse.htm |acessodata=01-08-2007 |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080906160938/https://www.christianpost.com/article/20070619/28049_Papers_Show_Isaac_Newton's_Religious_Side%2C_Predict_Date_of_Apocalypse.htm |arquibodata=06-09-2008}}</ref> Ampeçou ua série de correspundéncias cul filósofo [[John Lhocke]].
Antre sues obras teológicas, çtácan-se ''An Storical Acount of Two Notable Corruption of Scritures, Chronology of Ancient Kingdoms Atended'' i ''Observationes upon the Prophecies''. Alguas de las cousas qu'el acraditaba, era l tiempo, siempre eigual para todos ls anstantes i ls seis mil anhos d'eisisténcia que la Bíblia dá a la Tierra. I cunsidraba que la [[Macánica celhestre]] era gobernada pula grabitaçon ounibersal i, percipalmente, por [[Dius]] que, segundo ua frase de l própio cientista an queston: "La marabilhosa çposiçon i harmonia de l'ouniberso solo puode tener tenido ourige segundo l plano dun Ser que todo sabe i todo puode. Esto queda sendo a mie redadeira i mais eilebada çcubierta."<ref>{{citar lhibro|ultimo=Newton |purmeiro=Isaac |títalo=Newton’s Philosophy of Nature: Seletions from his writings |anho=1953 |eiditora=H.S. Thayer, Hafner Lhibrary of Classics |lhocal=Nuoba Iorque |belume=III |lhéngua=anglés |ISBN=}}</ref>
=== Puntos de bista de la fin de l mundo ===
Nun manuscrito qu'el screbiu an 1704 ne l qual el çcribe sue tentatiba de sacar anformaçones científicas a partir de la Bíblia, el stima que l mundo nun eirie acabar antes de 2060.
An [[Scatologie]] Sir Isaac Newton ambestiga ua parte de la teologie i de la filosofie preacupado cul que se acradita ser l redadeiro acuntecimientos na stória de l mundo, ó l derradeiro çtino de l'houmanidade, bulgarmente chamado la fin de l mundo.
Newton screbiu muitas obras que passarie a ser classeficada cumo studos ocultos.
Estas obras splorórun l [[ocultismo]], la cronologie, alquimie, i scritos Bíblicos propondo-les anterpretaçones specialmente de l Apocalipse.<ref name=Nova>{{citar web |títalo=Nova: Newton's Dark Secrets |url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090919045503/https://www.pbs.org/wgbh/nova/newton |arquibodata=19-09-2009}}</ref>
La sociadade secreta de ls [[Rosa Cruç]],<ref name="LastSorcerer">{{citar lhibro |ultimo=White |purmeiro=Michael |url=http://books.google.com/books?id=l2C3NV38tM0C |títalo=Isaac Newton: The Lhast Sorcerer |anho=1999 |eiditora=Da Capo Press |lhocal=Boston |páigina=117 |ISBN=0-7382-0143-X}}</ref> fui possiblemente la que maior anfluéncia eiserceu subre Newton. Anque l mobimiento Rosa Cruç tener causado ua grande curjidade antre ls académicos ouropeus durante l seclo XVII, a la época de Newton yá habie atengido la maturidade i se tornara algo menos sensacionalista. L mobimiento tubo ua perfunda anfluéncia subre Newton particularmente nas pesquisas subre alquimie i filosofie.
La fé Rosa Cruç de séren specialmente scolhidos para quemunicáren-se culs anjos ó spritos ecoa nas fés proféticas de Newton. Ls rosa Cruç proclamában tamien tener l'halbelidade de bibir para siempre ousando l ''elixir bitae'' i l'halbelidade de porduzir un sin lhemite de cantidade d'ouro a partir de l'uso de la [[Piedra Filosofal]], la qual dezien tener. Tal cumo Newton, ls Rosa Cruç fúrun perfundamente relegiosos, declaradamente crestianos, anti-católicos, i altamente politizados. Newton tubo mui antresse nas pesquisas subre alquimie mas tamien ne ls ansinamientos eisotéricos antigos i na fé an andebíduos eiluminados cula halbelidade de coincer la natureza, l'ouniberso l l reino spritual.<ref name="LastSorcerer"/>
Al morrer, la Biblioteca de Newton apersentaba 169 lhibros subre l tópico de l'alquimie, i acraditaba-se que tenerie cunsidrabelmente mais lhibros durante ls anhos de formaçon an [[Cambridge]], anque possiblemente tenga ls bendido antes de mudar-se para Lhondres an 1696.<ref name="LastSorcerer"/>
== Ls redadeiros anhos de bida ==
[[Fexeiro:StatueOfIsaacNewton.jpg|thumb|220px|Státua an sue houmenaige ne l [[Trenity College]].]]
Newton fui respeitado cumo nanhun outro cientista i sue obra marcou afatibamente ua reboluçon científica.
Ls sous studos fúrun cumo chabes qu'abrírun puortas i mais puortas para dibersas árias qu'hoije teníamos acesso cun mais facelidade de l que seclos atrás.
Newton, an sous redadeiros dies, passou por dibersos porblemas renales que culminórun cun sue muorte. Ne l lhado mais pessonal, muitos biógrafos dízen qu'el habie morrido [[birge]].<ref>{{citar web |url=http://fantastico.globo.com/Jornalismo/Fantastico/0,,AA1267198-4005-537398-0-31122006,00.html |títalo=Assi na tierra cumo ne l cielo |acessodata=12-04-2008 |publicado=TV Globo, Porgrama Fantástico |citaçon=Criado pula abó, Newton creciu eibitando cuntato cun outras pessonas, fússen homes ó mulhieres. El nunca se casou, i muitos biógrafos dízen que Newton morriu birge.}}</ref>
Na nuite de [[20 de márcio]] de [[1727]] ([[Calendário juliano]]) morriu-se. Fura anterrado junto a outros célebres homes de la [[Anglaterra]] na [[Abadie de Westminster]].
Sou '''eipitáfio''' fui scrito pul poeta [[Alexander Pope]]:
"Nature and nature's laws lay hid in night; God said 'Let Newton be' and all was light" (La natureza i las lheis de la natureza stában eimersas an trebas; Dius dixo "Haba Newton" i todo se eiluminou).
La causa probable de sue muorte fúrun cumplicaçones relacionadas al [[calclo renal]] que le aflegiu an sous redadeiros anhos de bida.<ref>OSTAD, Edward; WISE, Gilbert J. [http://www.urotoday.com/prod/pdf/reviews/BJU4_jan2005.pdf Celhestrial bodies and urinary stones: Isaac Newton (1641–1727) – health and urological problems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061111075612/http://www.urotoday.com/prod/pdf/reviews/BJU4_jan2005.pdf |date=2006-11-11 }}. BJU International 95 (1): 24–26.</ref>
== L'apocalipse segundo Newton ==
Newton probabelmente fazie muitas anotaçones i tenie muitos manuscritos. An [[2007]], la Biblioteca Nacional de Eisrael dibulgou trés manuscritos atribuídos a Isaac Newton ne ls quales el calcula la data aprossimada de l [[apocalipse]].<ref>{{citar web |url=http://noticias.terra.com.br/ciencia/interna/0,,OI1695371-EI295,00.html |títalo=Manuscrito de Isaac Newton trarie data de l'apocalipse |acessodata=12-04-2008 |data=18-06-2007 |publicado=Tierra.com - Amboras}}</ref>
Nestes manuscritos stan las dues passaiges ambaixo:
:"(…)''Nun de ls manuscritos, datado de l'ampeço de l seclo XVIII, Newton, por meio de ls testos bíblicos de l Lhibro de Daniel, chega a la cuncluson de que l mundo debe acabar por buolta de l'anho de 2060. 'El puode acabar para alhá desta data, mas nun hai rezon para acabar antes'
:(…)
:''An outro decumiento, l cientista anterpreta las profecies bíblicas que cúntan subre l retorno de ls judius a la Tierra Prometida antes de la fin de l mundo. Segundo el, se berá 'la ruína de las naciones malas, la fin de l choro i de todos ls porblemas, i l retorno de ls judius al sou próspero reino''.
:''(…)''"
== Obras publicadas ==
* ''Method of Fluxions'' (1671);
* ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica]]'' (1687);
* ''Outicks'' (1704);
* ''Arithmetica Universalis'' (1707).
Tamien screbiu subre ls ramos de la [[química]], de la [[alquimie]], de la [[cronologie]] i de la [[teologie]]. Tamien subre scoamiento an canales, belocidade de óndias superfeciales i l çlocamiento de l sonido ne l'aire.
{{Ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* {{citar lhibro |ultimo=Christianson |purmeiro=Gale E. |títalo=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |anho=1984 |eiditora=Collier MacMillan |lhocal=Nuoba Eiorque |paiginas=608 |ISBN=978-0-02-905190-0}}
* {{citar lhibro |ultimo1=Dampier |nome1=William Cecil |ultimo2=Dampier |nome2=Margaret |títalo=Readings in the Literature of Science |anho=1959 |eiditora=Harper & Row |lhocal=Nuoba Iorque |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo1=Fontaine |nome1=Joëlle |outor2=Simaan, Arkan |outorlink2=Arkan Simaan |títalo=[[La Eimaige de l Mundo de ls Babilónios a Newton]] |anho=2003 |eiditora=Cumpanha de las Lhetras |lhocal=San Paulo |ISBN=85-359-0404-2}}
* {{citar lhibro |ultimo=Gjertsen |purmeiro=Derek |títalo=The Newton Handbook |anho=1986 |eiditora=Routledge & Kegan Paul |lhocal=Nuoba Eiorque |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo=Gleick |purmeiro=James |títalo=Isaac Newton, uma biografia |anho=2004 |eiditora=Cumpanha de las Lhetras |lhocal=San Paulo |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo=Westfall |purmeiro=Richard S. |títalo=A vida de Isaac Newton |anho=1995 |eiditora=Nuoba Frunteira |lhocal=Riu de Janeiro |ISBN=}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Correlatos
|wikiquote = Isaac Newton
|commons = Isaac Newton
}}
* [[Alquimie]]
* [[Copérnico]]
* [[Dinámica]]
* [[Galileu Galilei]]
* [[Grabidade]]
* [[Kepler]]
* [[Lheis de Newton]]
* [[Macánica]]
* [[Newton]], ounidade de medida
* [[Ótica]]
* [[Royal Society]]
* [[Telscópio newtoniano]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{Commons|Isaac Newton}}
* [http://noticias.terra.com.br/ciencia/interna/0,,OI1695371-EI295,00.html Manuscrito de Isaac Newton trarie data de l apocalipse]
* [http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html Eiboluçon de ls cunceitos de la Física] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125094650/http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html |date=2010-01-25 }}
* [http://inventors.about.com/library/inventors/blnewton.htm Issac Newton ne l sítio Inventors]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/newton_isaac.shtml Isaac Newton (1643-1727) ne l sítio BBC History]
* [https://web.archive.org/web/20090917023025/https://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newton3.htm Testo sobre ls purmeiros passos de bida de Newton até sue cunsagraçon]
* [http://astro.if.ufrgs.br/ Astronomie i Astrofísica]
* [https://web.archive.org/web/20081225110521/http://www.arscientia.com.br/materia/ver_materia.php?id_materia=73 Newton i la relegion]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo =[[Porsor lhucasiano]]
|anhos =[[1669]] – [[1702]]
|antes =[[Isaac Barrow]]
|depuis =[[William Whiston]]
}}
{{Caixa de éisito
|títalo = [[Persidentes de la Royal Society]]
|anhos = [[1703]] – [[1727]]
|antes = [[John Somers]]
|depuis = Sir [[Hanes Sloane]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porsor lhucasiano}}
{{Persidentes de la Royal Society}}
{{Biografies}}
{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}
[[Catadorie:Isaac Newton| ]]
[[Catadorie:Físicos de la Anglaterra]]
[[Catadorie:Ambentores de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Matemáticos de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Alquimistas de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Outodidatas]]
[[Catadorie:Persidentes de la Royal Society]]
[[Catadorie:Outores relacionados a la religion]]
[[Catadorie:Rosacrucianismo]]
30p0fskgcho7ik6xtrqs7z5obqnz8t6
108277
108275
2026-08-30T18:38:12Z
~2026-46122-75
15490
108277
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo biografie
|nome = Sir Isaac Newton
|eimaige = Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg
|eimaige_tamanho = 240px
|lhegenda = Newton retratado por [[Godfrey Kneller]] 1689
|data_nacimiento = [[4 de Janeiro]] de [[1643]]
|lhocal_nacimiento = [[Wolsthorpe-by-Colsterworth|Wolsthorpe]], [[Anglaterra]]
|data_muorte = [[31 de márcio]] de [[1727]]
|lhocal_muorte = [[Londres|Lhondres]]
|nacionalidade = {{ENG}}
|acupaçon = [[Cientista]]
|antresses = [[Ciéncia]], [[química]], [[física]], [[macánica]] i [[matemática]]
|eideias_notables = [[Lhei Fundamental de la Dinámica]], [[Teorie de la Grabitaçon Ounibersal]], [[Calclo]]
|rodapie = {{Portal-st-cien}}
}}
'''[[Sir]] Isaac Newton''' ([[Wolsthorpe]], [[4 de Janeiro]] de [[1643]] — [[Lhondres]], [[31 de Márcio]] de [[1727]])<ref>Alguas fuontes andícan sou [[nacimiento]] an [[4 de Janeiro]] anquanto outras apersentan la data de [[25 de Dezembre]]. De fato el naciu an 25 de Dezembre ne l [[calendairo juliano]], que correspunde a 4 de Janeiro ne l [[calendairo griegoriano]] (l que stá an bigor). Anque l calendairo griegoriano tenga antrado an bigor an [[1582]], la [[Anglaterra]] solo passou l'adotá-lo mui depuis, i na oucasion de l nacimiento de Newton inda se adotaba l juliano. Alguns outores cunsídran que Newton naciu an [[25 de Dezembre]] de [[1642]] para coincidir cula data de la muorte de [[Galileu]] i sous admiradores por cunsidráren qu'el fui un persente de Natal pa la Houmanidade.</ref> fui un [[cientista]] [[Anglaterra|anglés]], mais recoincido cumo [[físico]] i [[matemático]], anque tenga sido tamien [[astronomie|astrónomo]], [[alquimie|alquimista]], [[filosofie natural|filósofo natural]] i [[teólogo]].<br />Sue obra, ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'', ye cunsidrada ua de las mais anfluentes an [[Stória de la ciéncia]]. Publicada an [[1687]], esta obra çcribe la [[Grabidade|lhei de la grabitaçon ounibersal]] i las [[Lheis de Newton|trés lheis de Newton]], que fundamentórun la [[macánica clássica]].
Al demustrar la cunsisténcia qu'habie antre l sistema por si eidealizado i las [[lheis de Kepler]] de l mobimiento de ls planetas, fui l purmeiro a demustrar que l mobimiento d'oubjetos, tanto na [[Tierra]] cumo an outros cuorpos [[macánica celhestre|celhestres]], son gobernados pul mesmo cunjunto de lheis naturales. L poder ouneficador i profético de sues lheis era centrado na reboluçon científica, ne l'abanço de l [[heliocentrismo]] i na difundida noçon de que l'ambestigaçon racional puode rebelar l funcionamiento mais antrínseco de la natureza.
Nua pesquisa promobida pula renomada anstituiçon [[Royal Society]], Newton fui cunsidrado l cientista que causou maior ampato na [[stória de la ciéncia]].<ref>{{citar web |url=http://royalsociety.org/news.asp?id=3880 |títalo=Newton beats Einstein in polls of scientists and the public |data=23-11-2005 |acessodata=12-04-2008 |publicado=The Royal Society |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20081217235715/https://royalsociety.org/news.asp?id=3880 |arquibodata=17-12-2008}}</ref>
De personalidade sóbria, cerrada i solitária, para el, la funçon de la ciéncia era çcubrir lheis ounibersales i einunciá-las de forma percisa i racional.
== Purmeiros anhos ==
[[Fexeiro:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|180px|Newton (1689), retratado pul pintor Godfrey Kneller.]]
Newton naciu prematuramente an [[Woolsthorpe]] ne l die de l Natal de [[1642]]. Isaac Newton nun conheciu sou pai, un rico lhabrador que tamien se chamaba Isaac Newton i morriu trés meses antes de sou nacimiento. Sue mai, Hannah Ayscough Newton, passou, anton, a admenistrar la propiadade rural de la familha. La situaçon financeira era stable, i l huorto garantie un bun rendimiento.
Cun solo dous anhos fui lhebado pa la casa de sous abós adonde fui criado, yá que sue mai habie se casado outra beç cun un pastor, de nome Barnabas Smith. Todo lheba a crer que l moço Isaac Newton tubo ua anfáncia mui triste i bastante solitária, pus lhaços afetibos antre el i sous tios, primos, armanos i até mesmo ls abós nun son ancontrados cumo algo berdadeiro. Un ser de personalidade cerrada, antrospetiba i de temperamiento defícele: assi era Newton, que, anque bubisse nua época an que la tradiçon dezie que ls homes cuidarian de ls negócios de toda la familha, nunca demunstrou halbelidade ó antresse para esses tipos de trabalho. Por outro lhado, pensa-se qu'el passaba horas i horas solico, ouserbando las cousas i custruindo oubjetos. Parece que l único remanse de que se ten anque na bida de Newton tenga ocorrido cun ua cierta senhorita Storer, anque esso nun seia cumprobado.
=== Newton i ls purmeiros passos na scuola ===
Specula-se que Newton studou [[lhatin]], [[griego]] i la [[Bíblia]]. Alguns sítios çtácan l'eideia de qu'era un aluno bien mediano, até qu'ua cena de sue bida mudou esso: ua lhuita cun un colega de scuola fizo cun que Newton decidisse ser l melhor aluno de classe i de to l prédio scolar.<ref>{{citar web |ultimo=Forato |purmeiro=Thaís C. M. |url=http://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newtonospri.htm |títalo=Isaac Newton, ls purmeiros passo na scuola |acessodata=12-04-08 |publicado=[[UNICAMP]] |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090928110822/https://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newtonospri.htm |arquibodata=28-09-2009}}</ref>
== Ounibersidade i resumo de las sues rializaçones ==
[[Fexeiro:Isaacnewton.png|right|200px|thumb|Isaac Newton.]]
Newton studou ne l [[Trenity College]] de [[Cambridge]], tenendo-se formado an [[1665]]. Un de ls percipales precursores de l [[Eilumenismo]], sou trabalho científico sofriu fuorte anfluéncia de sou porsor i ourientador [[Isaac Barrow|Barrow]] (zde 1663), i de [[Schooten]], [[François Viète|Viète]], [[John Wallis]], [[Descartes]], de ls trabalhos de [[Pierre de Fermat|Fermat]] subre retas tangentes la rebuoltas; de [[Bonaventura Cabalieri|Cabalieri]], de las cunceçones de [[Galileu Galilei]] i [[Johannes Kepler]].
An [[1663]], formulou l teorema hoije coincido cumo [[Binómio de Newton]]. Fizo sues purmeiras heipóteses subre grabitaçon ounibersal i screbiu subre séries anfenitas i l que chamou de teorie de las fluxones ([[1665]]), l'ambrion de l [[Calclo Defrencial i Antegral]]. Por causa de la [[peste negra]], l [[Trinity College]] fui cerrado an [[1666]] i l cientista fui para casa de sue mai an Woolsthorpe. Fui neste anho de retiro que custruiu quatro de sues percipales çcubiertas: l Teorema Binomial, l calclo, la Lhei de la Grabitaçon Ounibersal i la natureza de las quelores. Custruiu l purmeiro [[telscópio]] de reflexon an [[1668]], i fui quien purmeiro ouserbou l [[spetro]] besible que se puode oubter pula decumposiçon de la [[luç]] solar al ancedir subre ua de las faces dun [[prisma]] triangular traspariente (ó outro meio de refraçon ó de difraçon), atrabessando-lo i porjetando-se subre un meio ó un anteparo branco, fenómeno este coincido cumo Çperson Lhuminosa. Outou, anton, pula teorie corpuscular de propagaçon de la luç, einunciando-lo an ([[1675]]) i cuntreriando la teorie ondulatória de [[Huygens]].
Tornou-se porsor de [[matemática]] an [[Cambridge]] ([[1669]]) i antrou pa la [[Royal Society]] ([[1672]]). Sue percipal obra fui la publicaçon ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (Percípios matemáticos de la filosofie natural - [[1687]]), an trés belumes, na qual einunciou la [[lhei de la grabitaçon ounibersal]] (Bol. 3), generalizando i ampliando las custataçones de [[Kepler]], i resumiu sues çcubiertas, percipalmente l [[calclo]]. Essa obra tratou eissencialmente subre física, astronomie i macánica (lheis de ls mobimientos, mobimientos de cuorpos an meios rejistentes, bibraçones eisotérmicas, belocidade de l sonido, densidade de l'aire, queda de ls cuorpos na atmosfera, presson atmosférica, etc).
De [[1687]] la [[1690]] fui nembro de l [[Parlamiento]] Británico, an repersentaçon de la [[Ounibersidade de Cambridge]]. An [[1696]] fui nomeado ''Warden of the Mint'' i an [[1701]] ''Master of the Mint'', dous cargos burocráticos de la casa de la moeda británica. Fui eileito sócio strangeiro de la [[Académie des Sciences]] an [[1699]] i tornou-se persidente de la [[Royal Society]] an [[1703]]. Publicou, an Cambridge, ''Arithmetica ounibersalis'' ([[1707]]), ua spece de lhibro-testo subre eidantidades matemáticas, análeze i geometrie, possiblemente scrito muitos anhos antes (talbeç an [[1673]]).
== Ótica ==
[[Fexeiro:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|190px|Réplica de l telscópio newtoniano.]]
Antre [[1670]] i [[1672]] trabalhou antensamente an porblemas relacionados cula [[ótica]] i la natureza de la luç. Newton demustrou, de forma clara i percisa, que la luç branca ye formada por ua banda de quelores ([[burmeilho]], [[Lharanja (quelor)|lharanja]], [[amarielho]], [[berde]], [[azul]], [[anil]] i [[Bioleta (quelor)|bioleta]]) que podien apartar-se por meio dun [[Prisma (ótica)|prisma]].
Cumo resultado de mui studo, cuncluiu que qualquiera telscópio "refrator" sofrerie dua aberraçon hoije chamada "aberraçon cromática", que cunsiste na çperson de la luç an defrentes quelores al atrabessar ua [[lhente]]. Para eibitar esse porblema, Newton custruiu un "telscópio refletor" (coincido cumo [[telescópio newtoniano]]). Isaac Newton acraditaba qu'eisistian outros tipos de fuorças antre partículas, cunforme diç na obra ''Principia''. Essas partículas, capazes d'agir a la çtáncia, agian de maneira análoga a la [[fuorça grabitacional]] antre ls cuorpos celhestres.<ref>{{citar web |ultimo=Franco |purmeiro=Hugo |url=http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html |títalo=Eiboluçon de ls cunceitos de la Física |acessodata=12-04-08 |publicado=Anstituto de Física de la Ounibersidade de San Paulo}}</ref> An [[1704]], Isaac Newton screbiu la sue obra mais amportante subre la ótica, chamada ''Outicks'', na qual spone sues teories anteriores i la natureza corpuscular de la luç, assi cumo un studo detalhado subre fenómenos cumo ''[[refraçon]], [[reflexon]] i [[çperson]]'' de la luç.
== Lhei de la grabitaçon ounibersal ==
{{Artigo percipal|[[Lhei de la grabitaçon ounibersal]]}}
{{quadrocitaçon|L momiento culminante de la [[Reboluçon científica]] fui l çcubrimiento rializado por Isaac Newton de la [[lhei de la grabitaçon ounibersal]].|[[Bernard Cohen]]}}
Cun ua lhei formulada de maneira simples, Newton splicou ls fenómenos físicos mais amportantes de l'ouniberso. La lhei de la grabitaçon ounibersal, çcubierta por Isaac Newton, ten la seguinte spresson matemática:
:<math>\vec F = G \frac {m_{1}m_{2}} {r^{2}}\vec u</math>
adonde:
'''F''' ye la [[fuorça]], medida an [[N]];
'''G''' ye [[Custante grabitacional ounibersal]], ua [[custante]] que detremina l'antensidade de la fuorça, <math>G=6,67.10^{-11}{Nn^2}{/kg^2}</math>;
'''m''' <sub>1</sub> i '''m'''<sub>2</sub> son las massas de ls cuorpos que se atraen antre si, medida an [[kg]]; i
'''R''' ye la çtáncia antre ls dous cuorpos, medida an [[metro|m]];
sendo <math>\vec u</math> l [[betor unitairo]] qu'andica la direçon de l mobimiento.''
La Custante grabitacional ounibersal fui medida anhos mais tarde por [[Henry Cavendish]].
La çcubierta de la lhei de la grabitaçon ounibersal se dou an [[1685]] cumo resultado dua série de studos i trabalhos ampeçados mui antes. An [[1679]], [[Robert Hoke]] quemunicou-se, por meio de cartas cun Newton i ls assuntos éran siempre científicos.
[[Fexeiro:NewtonsPrincipia.jpg|200px|left|thumb|L'obra ''Principia'', de Newton.]]
An berdade, fui eisatamente an [[1684]] que Newton anformou a sou amigo [[Edmond Halley]] de qu'habie resolbido l porblema de la fuorça ambersamente porporcional al quadrado de la çtáncia. Newton relatou esses calclos ne l tratado ''De Motu'' i ls zambolbiu de forma ampliada ne l lhibro ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica]]''. La grabitaçon ounibersal ye mui mais de l qu'ua fuorça relacionada al [[Sol]]. Ye tamien un eifeito de ls planetas subre l [[Sol]] i subre todos ls oubjetos de l'ouniberso. Newton splicou facilmente a partir de sue [[Terceira lhei de Newton|Terceira Lhei]] de la [[Dinámica]] que, se un oubjeto atrai un segundo oubjeto, este segundo tamien puode atrair l purmeiro cula mesma fuorça. Cuncluiu-se que l mobimiento de ls cuorpos celhestres nun podien ser regulares. Pa l célebre cientista, qu'era bastante relegioso, la stablidade de las órbitas de ls planetas amplicaba reajustes cuntinos subre sues trajetórias ampuostas pul '''poder debino'''.
[[Fexeiro:Newton's tree, Botanic Gardens, Cambridge.JPG|thumb|right|180px|[[Maçaneira]], plantada ne l Jardin Botánico de [[Cambridge]] an houmenaige la Newton.]]
=== La queda de la maçana i la dúbeda de Newton ===
La stória mais popular ye la de la maçana de Newton. Se por un lhado essa stória seia mito, l fato ye que deilha apareciu ua grande ouportunidade para se ambestigar mais subre la Grabitaçon Ounibersal. Essa stória ambuolbe mui houmor i reflexon. Hai la teorie que la maçana batiu rialmente na cabeça de Newton, quando este se ancuntraba nun jardin, sentado ambaixo dua [[maçaneira]], i que sou ampato fizo cun que, d'algun modo, el quedasse ciente de la fuorça de la grabidade, cumo se preguntasse: ''"por qu'an beç de la maçana flutuar, eilha caiu?"''. La pregunta nun era se la grabidade eisistie, mas se se stenderie tan lhoinge de la Tierra que poderie tamien ser la fuorça que prende la [[Lhuna]] a la sue órbita. Newton mostrou que se la fuorça deminuísse cul quadrado amberso de la çtáncia, poderie anton calcular corretamente l período orbital de la Lhuna. El supuso inda que la mesma fuorça serie respunsable pul mobimiento orbital d'outros cuorpos, criando assi l cunceito de "grabitaçon ounibersal". L scritor cuntemporáneo William Stukeley i l poeta [[Voltaire]] fúrun dues personalidades que citórun la tal maçana de Newton an alguns de sous testos.
== Las trés Lheis de Newton (Dinámica) ==
{{Artigo percipal|[[Lheis de Newton]]}}
[[Fexeiro:Newtons laws in latin.jpg|thumb|right|La purmeira lhei i la segunda lhei de Newton, scritas an lhatin, na eidiçon oureginal, de 1687.]]
Isaac Newton publicou estas lheis an [[1687]], ne l sou trabalho de trés belumes chamado ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]''. Las lheis splicában bários cumportamientos relatibos al mobimiento d'oubjetos físicos i fui un stenso trabalho ne l qual el dedicou-se.
La forma oureginal na qual las lheis fúrun scritas ye la seguinte:
* '''''Lex I: Corpus omne perseverare in statu suo quiescendi vel movendi uniformiter in directum, nisi quatenus a viribus impressis cogitur statum illum mutare.'''''
(Todo cuorpo cuntina an sou stado de repouso ó de mobimiento ouniforme nua lhinha reta, a menos que seia fuorçado a demudar aquel stado por fuorças ampremidas subre el.)
* '''''Lex II: Mutationem motis proportionalem esse vi motrici impressae, etfieri secundum lineam rectam qua vis illa imprimitur.'''''
(La mudança de mobimiento ye porporcional a la fuorça motora ampremida, i ye porduzida na direçon de la lhinha reta na qual aqueilha fuorça ye ampremida.)
* '''''Lex III: Actioni contrariam semper et aequalem esse reactionem: sine corporum duorum actiones in se mutuo semper esse aequales et in partes contrarias dirigi.''''' (A toda açon hai siempre ouposta ua reaçon eigual, ó, las açones mútuas de dous cuorpos un subre l'outro son siempre eiguales i derigidas a partes oupostas.)
== Alquimie ==
[[Fexeiro:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|left|160px|"Newton," retratado por [[William Blake]] cumo un grande ''geometer debino''.]]
L sou purmeiro cuntato cun caminos de l'alquimie fui atrabeç de [[Isaac Barrow]] i Henry More, anteletuales de Cambridge. Por buolta de [[1693]], screbiu Praxis, ua obra que sugere ua filosofie que bie na natureza algo defrente de l qu'admitien las filosofies macanicistas ourtodoxas.
Newton dedicou muitos de sous sfuorços als studos de l'alquimie. Screbiu muito subre esse tema, fato que se soubo mui tarde, yá que l'alquimie era totalmente eilegal naqueilha era.
== Bison relegiosa ==
[[Fexeiro:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|220px|Sepultura de l Newton na [[abadie de Westminster]].]]
L formulador de la [[Lhei de la grabitaçon ounibersal]] tubo ua aprossimaçon cun un clérigo, l sou própio padrasto Barnabas Smith, que possuía bacharelado an [[Oxford]]. Newton tenie ua stensa biblioteca de teologie i filosofie a sou çpor, ancluían zde studos de lhénguas até todos ls tipos de lhiteratura clássica i bíblica, esto debe tener bitalizado sou sprito para anspiradoras abstraçones. Adquerido ua grande fama cumo cientista, Newton fui anfluenciado pula [[política]] i acabou nun se ourdenando clérigo, antretanto permaneciu fiel a la sue fé ne l Ouniberso, anque tenga cumportado-se cumo un bun crestiano anglicano i atendendo serbícios na capielha de l Trinity Colege i, mais tarde, an Lhondres.<ref name="The Associated Press">{{citar web |títalo=Papers Show Isaac Newton's Religious Side, Predit Date of Apocalypse |publicado=The Associated Press |data=19-06-2007 |url=http://www.christianpost.com/article/20070619/28049_Papers_Show_Isaac_Newton%27s_Religious_Side%2C_Predict_Date_of_Apocalypse.htm |acessodata=01-08-2007 |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080906160938/https://www.christianpost.com/article/20070619/28049_Papers_Show_Isaac_Newton's_Religious_Side%2C_Predict_Date_of_Apocalypse.htm |arquibodata=06-09-2008}}</ref> Ampeçou ua série de correspundéncias cul filósofo [[John Lhocke]].
Antre sues obras teológicas, çtácan-se ''An Storical Acount of Two Notable Corruption of Scritures, Chronology of Ancient Kingdoms Atended'' i ''Observationes upon the Prophecies''. Alguas de las cousas qu'el acraditaba, era l tiempo, siempre eigual para todos ls anstantes i ls seis mil anhos d'eisisténcia que la Bíblia dá a la Tierra. I cunsidraba que la [[Macánica celhestre]] era gobernada pula grabitaçon ounibersal i, percipalmente, por [[Dius]] que, segundo ua frase de l própio cientista an queston: "La marabilhosa çposiçon i harmonia de l'ouniberso solo puode tener tenido ourige segundo l plano dun Ser que todo sabe i todo puode. Esto queda sendo a mie redadeira i mais eilebada çcubierta."<ref>{{citar lhibro|ultimo=Newton |purmeiro=Isaac |títalo=Newton’s Philosophy of Nature: Seletions from his writings |anho=1953 |eiditora=H.S. Thayer, Hafner Lhibrary of Classics |lhocal=Nuoba Iorque |belume=III |lhéngua=anglés |ISBN=}}</ref>
=== Puntos de bista de la fin de l mundo ===
Nun manuscrito qu'el screbiu an 1704 ne l qual el çcribe sue tentatiba de sacar anformaçones científicas a partir de la Bíblia, el stima que l mundo nun eirie acabar antes de 2060.
An [[Scatologie]] Sir Isaac Newton ambestiga ua parte de la teologie i de la filosofie preacupado cul que se acradita ser l redadeiro acuntecimientos na stória de l mundo, ó l derradeiro çtino de l'houmanidade, bulgarmente chamado la fin de l mundo.
Newton screbiu muitas obras que passarie a ser classeficada cumo studos ocultos.
Estas obras splorórun l [[ocultismo]], la cronologie, alquimie, i scritos Bíblicos propondo-les anterpretaçones specialmente de l Apocalipse.<ref name=Nova>{{citar web |títalo=Nova: Newton's Dark Secrets |url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ |lhéngua=anglés |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090919045503/https://www.pbs.org/wgbh/nova/newton |arquibodata=19-09-2009}}</ref>
La sociadade secreta de ls [[Rosa Cruç]],<ref name="LastSorcerer">{{citar lhibro |ultimo=White |purmeiro=Michael |url=http://books.google.com/books?id=l2C3NV38tM0C |títalo=Isaac Newton: The Lhast Sorcerer |anho=1999 |eiditora=Da Capo Press |lhocal=Boston |páigina=117 |ISBN=0-7382-0143-X}}</ref> fui possiblemente la que maior anfluéncia eiserceu subre Newton. Anque l mobimiento Rosa Cruç tener causado ua grande curjidade antre ls académicos ouropeus durante l seclo XVII, a la época de Newton yá habie atengido la maturidade i se tornara algo menos sensacionalista. L mobimiento tubo ua perfunda anfluéncia subre Newton particularmente nas pesquisas subre alquimie i filosofie.
La fé Rosa Cruç de séren specialmente scolhidos para quemunicáren-se culs anjos ó spritos ecoa nas fés proféticas de Newton. Ls rosa Cruç proclamában tamien tener l'halbelidade de bibir para siempre ousando l ''elixir bitae'' i l'halbelidade de porduzir un sin lhemite de cantidade d'ouro a partir de l'uso de la [[Piedra Filosofal]], la qual dezien tener. Tal cumo Newton, ls Rosa Cruç fúrun perfundamente relegiosos, declaradamente crestianos, anti-católicos, i altamente politizados. Newton tubo mui antresse nas pesquisas subre alquimie mas tamien ne ls ansinamientos eisotéricos antigos i na fé an andebíduos eiluminados cula halbelidade de coincer la natureza, l'ouniberso l l reino spritual.<ref name="LastSorcerer"/>
Al morrer, la Biblioteca de Newton apersentaba 169 lhibros subre l tópico de l'alquimie, i acraditaba-se que tenerie cunsidrabelmente mais lhibros durante ls anhos de formaçon an [[Cambridge]], anque possiblemente tenga ls bendido antes de mudar-se para Lhondres an 1696.<ref name="LastSorcerer"/>
== Ls redadeiros anhos de bida ==
[[Fexeiro:StatueOfIsaacNewton.jpg|thumb|220px|Státua an sue houmenaige ne l [[Trenity College]].]]
Newton fui respeitado cumo nanhun outro cientista i sue obra marcou afatibamente ua reboluçon científica.
Ls sous studos fúrun cumo chabes qu'abrírun puortas i mais puortas para dibersas árias qu'hoije teníamos acesso cun mais facelidade de l que seclos atrás.
Newton, an sous redadeiros dies, passou por dibersos porblemas renales que culminórun cun sue muorte. Ne l lhado mais pessonal, muitos biógrafos dízen qu'el habie morrido [[birge]].<ref>{{citar web |url=http://fantastico.globo.com/Jornalismo/Fantastico/0,,AA1267198-4005-537398-0-31122006,00.html |títalo=Assi na tierra cumo ne l cielo |acessodata=12-04-2008 |publicado=TV Globo, Porgrama Fantástico |citaçon=Criado pula abó, Newton creciu eibitando cuntato cun outras pessonas, fússen homes ó mulhieres. El nunca se casou, i muitos biógrafos dízen que Newton morriu birge.}}</ref>
Na nuite de [[20 de márcio]] de [[1727]] ([[Calendário juliano]]) morriu-se. Fura anterrado junto a outros célebres homes de la [[Anglaterra]] na [[Abadie de Westminster]].
Sou '''eipitáfio''' fui scrito pul poeta [[Alexander Pope]]:
"Nature and nature's laws lay hid in night; God said 'Let Newton be' and all was light" (La natureza i las lheis de la natureza stában eimersas an trebas; Dius dixo "Haba Newton" i todo se eiluminou).
La causa probable de sue muorte fúrun cumplicaçones relacionadas al [[calclo renal]] que le aflegiu an sous redadeiros anhos de bida.<ref>OSTAD, Edward; WISE, Gilbert J. [http://www.urotoday.com/prod/pdf/reviews/BJU4_jan2005.pdf Celhestrial bodies and urinary stones: Isaac Newton (1641–1727) – health and urological problems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061111075612/http://www.urotoday.com/prod/pdf/reviews/BJU4_jan2005.pdf |date=2006-11-11 }}. BJU International 95 (1): 24–26.</ref>
== L'apocalipse segundo Newton ==
Newton probabelmente fazie muitas anotaçones i tenie muitos manuscritos. An [[2007]], la Biblioteca Nacional de Eisrael dibulgou trés manuscritos atribuídos a Isaac Newton ne ls quales el calcula la data aprossimada de l [[apocalipse]].<ref>{{citar web |url=http://noticias.terra.com.br/ciencia/interna/0,,OI1695371-EI295,00.html |títalo=Manuscrito de Isaac Newton trarie data de l'apocalipse |acessodata=12-04-2008 |data=18-06-2007 |publicado=Tierra.com - Amboras}}</ref>
Nestes manuscritos stan las dues passaiges ambaixo:
:"(…)''Nun de ls manuscritos, datado de l'ampeço de l seclo XVIII, Newton, por meio de ls testos bíblicos de l Lhibro de Daniel, chega a la cuncluson de que l mundo debe acabar por buolta de l'anho de 2060. 'El puode acabar para alhá desta data, mas nun hai rezon para acabar antes'
:(…)
:''An outro decumiento, l cientista anterpreta las profecies bíblicas que cúntan subre l retorno de ls judius a la Tierra Prometida antes de la fin de l mundo. Segundo el, se berá 'la ruína de las naciones malas, la fin de l choro i de todos ls porblemas, i l retorno de ls judius al sou próspero reino''.
:''(…)''"
== Obras publicadas ==
* ''Method of Fluxions'' (1671);
* ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica]]'' (1687);
* ''Outicks'' (1704);
* ''Arithmetica Universalis'' (1707).
Tamien screbiu subre ls ramos de la [[química]], de la [[alquimie]], de la [[cronologie]] i de la [[teologie]]. Tamien subre scoamiento an canales, belocidade de óndias superfeciales i l çlocamiento de l sonido ne l'aire.
{{Ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* {{citar lhibro |ultimo=Christianson |purmeiro=Gale E. |títalo=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |anho=1984 |eiditora=Collier MacMillan |lhocal=Nuoba Eiorque |paiginas=608 |ISBN=978-0-02-905190-0}}
* {{citar lhibro |ultimo1=Dampier |nome1=William Cecil |ultimo2=Dampier |nome2=Margaret |títalo=Readings in the Literature of Science |anho=1959 |eiditora=Harper & Row |lhocal=Nuoba Iorque |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo1=Fontaine |nome1=Joëlle |outor2=Simaan, Arkan |outorlink2=Arkan Simaan |títalo=[[La Eimaige de l Mundo de ls Babilónios a Newton]] |anho=2003 |eiditora=Cumpanha de las Lhetras |lhocal=San Paulo |ISBN=85-359-0404-2}}
* {{citar lhibro |ultimo=Gjertsen |purmeiro=Derek |títalo=The Newton Handbook |anho=1986 |eiditora=Routledge & Kegan Paul |lhocal=Nuoba Eiorque |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo=Gleick |purmeiro=James |títalo=Isaac Newton, uma biografia |anho=2004 |eiditora=Cumpanha de las Lhetras |lhocal=San Paulo |ISBN=}}
* {{citar lhibro |ultimo=Westfall |purmeiro=Richard S. |títalo=A vida de Isaac Newton |anho=1995 |eiditora=Nuoba Frunteira |lhocal=Riu de Janeiro |ISBN=}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Correlatos
|wikiquote = Isaac Newton
|commons = Isaac Newton
}}
* [[Alquimie]]
* [[Copérnico]]
* [[Dinámica]]
* [[Galileu Galilei]]
* [[Grabidade]]
* [[Kepler]]
* [[Lheis de Newton]]
* [[Macánica]]
* [[Newton]], ounidade de medida
* [[Ótica]]
* [[Royal Society]]
* [[Telscópio newtoniano]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{Commons|Isaac Newton}}
* [http://noticias.terra.com.br/ciencia/interna/0,,OI1695371-EI295,00.html Manuscrito de Isaac Newton trarie data de l apocalipse]
* [http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html Eiboluçon de ls cunceitos de la Física] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125094650/http://plato.if.usp.br/1-2003/fmt0405d/Index.html |date=2010-01-25 }}
* [http://inventors.about.com/library/inventors/blnewton.htm Issac Newton ne l sítio Inventors]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/newton_isaac.shtml Isaac Newton (1643-1727) ne l sítio BBC History]
* [https://web.archive.org/web/20090917023025/https://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/Biografias/Newton/Newton3.htm Testo sobre ls purmeiros passos de bida de Newton até sue cunsagraçon]
* [http://astro.if.ufrgs.br/ Astronomie i Astrofísica]
* [https://web.archive.org/web/20081225110521/http://www.arscientia.com.br/materia/ver_materia.php?id_materia=73 Newton i la relegion]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo =[[Porsor lhucasiano]]
|anhos =[[1669]] – [[1702]]
|antes =[[Isaac Barrow]]
|depuis =[[William Whiston]]
}}
{{Caixa de éisito
|títalo = [[Persidentes de la Royal Society]]
|anhos = [[1703]] – [[1727]]
|antes = [[John Somers]]
|depuis = Sir [[Hanes Sloane]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porsor lhucasiano}}
{{Persidentes de la Royal Society}}
{{Biografies}}
{{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}}
[[Catadorie:Isaac Newton| ]]
[[Catadorie:Físicos de la Anglaterra]]
[[Catadorie:Ambentores de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Matemáticos de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Alquimistas de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Outodidatas]]
[[Catadorie:Persidentes de la Royal Society]]
[[Catadorie:Outores relacionados a la religion]]
[[Catadorie:Rosacrucianismo]]
97l5nd4athctbnx27bxvfm75v4ftqw8
Elvis Presley
0
4284
108291
97762
2026-08-31T07:21:50Z
~2026-46122-75
15490
108291
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Elvis_Presley_promoting_Jailhouse_Rock.jpg|miniaturadaimagem|Elvis an [[Jailhouse Rock (filme)|Jailhouse Rock]] ([[1957]])]]
'''Elvis Aaron Presley'''<ref>'''Aaron''' fui l nome pul qual Elvis fui batizado, mesmo que por anganho, inda assi, el siempre dou preferéncia assinaba '''Aron''', essa grafie cun solamente un "A" era la que deberie tener sido registrada.</ref> ([[Tupelo|East Tupelo]], [[Mississippi]], [[8 de janeiro]] de [[1935]] — [[Memphis]], [[16 d'agosto]] de [[1977]]) fui un famoso [[músico]] i [[ator]], nacido ne ls [[Stados Ounidos de la América]], sendo mundialmente chamado '''L Rei de l Rock''', tamien coincido pula [[alcunha]] de ''Elvis The Pelvis'', apelido pul qual quedou coincido na [[década de 1950|década de 50]] por sue maneira strabagante i ousada de beilar. Ua de sues maiores birtudes era la sue [[Elvis Presley#La boç de Elvis|boç]], debido al sou alcance [[bocal]], qu'atingie, segundo specialistas, [[nota]]s musicales de defícel alcance para un [[bocal|cantor]] popular. La [[crítica]] specializada reconhece sou spressibo ganho, an stenson, cula maturidade; para alhá de birtuoso senso rítmico, fuorça anterpretatiba i un [[timbre]] de boç que l çtacaba antre ls cantores populares, sendo abaluado cumo un de ls maiores i por outros cumo l melhor cantor popular de l [[seclo XX]].<ref>{{citar web |url=http://www.elvisnews.com/Presentation/Functional/Page/news.aspx?command=show&item=8803 |títalo=Eileiçon de la "rebista Q" que pon Elvis cumo l melhor cantor popular |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Acumpanhado pul guitarrista [[Scotty Moore]] i pul baixista [[Bill Black]], Presley fui un de ls criadores de l [[rockabilly]], ua fuson de [[música country]] i [[rhythm and blues]].
Elvis tornou-se un de ls maiores [[ícone]]s de la [[cultura popular]] mundial de l [[seclo XX]].<ref>{{citar web |url=http://www.elvis.com/news/full_story.asp?id=847 |títalo=Elvis an 8º lugar na eileiçon de ls maiores stadunidenses de todos ls tiempos |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Antre sous sucessos [[cançon|musicales]] podemos çtacar "[[Hound Dog]]", "Don't Be Cruel", "Love me Tender", "All Shook up", "Teddy Bear", "[[Jailhouse Rock (cançon)|Jailhouse Rock]]", "It's Now Or Never", "Can't Help Falling In Love", "Surrender", "Crying In The Chapel", "Mystery Train", "In The Ghetto", "Suspicious Minds", "Don't Cry Daddy", "The Wonder Of You", "An American Trilogy", "Burning Love", "My Boy" i "Moody Blue". Na [[Ouropa]], cançones cumo "Wooden Heart", "You Don't Have To Say You Love Me", "My Boy" i "Moody Blue" fazirun sucesso. Particulamente ne l [[Brasil]], fúrun bien-sucedidas las cançones "Kiss Me Quick", "Bossa Nova Baby", "Bridge Over Troubled Water".
Passado sue [[muorte]], nuobos sucessos benírun, cumo "Way Down" (lougo passado sou falecimiento), "Always On My Mind", "Guitar Man", "[[A Little Less Conversation]]" i "Rubberneckin". Trinta anhos depuis de morrer, Presley inda ye l'artista tierra detentor de l maior númaro de "hits" nas paradas [[mundo|mundiales]] i tamien ye l maior recordista mundial an bendas de discos an todos ls tiempos cun mais de 1 bilhon i meio de discos bendidos an to l mundo.<ref>{{citar web |url=http://www.rollingstone.com/artists/elvispresley/biography |título=Elvis Presley - Biography |publicado=[[Rolling Stone]] |lhéngua=anglés |acessodata=27-04-2009}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,337778,00.html |títalo=Person of the Week: Elvis Presley |publicado=[[Time]] |lhéngua=anglés |acessodata=27-04-2009}}</ref>
== Biografie ==
=== Ouriges ===
Elvis Presley naciu an 8 de janeiro de 1935 an Tupelo Mississippi filho de Vernon Presley i Gladys Love. Na casa custruída por sou pai an perparaçon pa l nacimiento de Jesse Garon Presley, sou armano mielgo eidéntico, que naciu 35 minutos antes del natimorto. Cumo filho único Elvis Presley tornou-se mais próssimo d'ambos ls pais i forma un laço anquemun apertado cula mai. La sue família custumaba partecipar nua eigreija de la Assembleia de Dius adonde Elvis Presley ancuontrou sue anspiraçon musical enicial.
L'ascendéncia Presley era primariamente de la Ouropa Oucidental, ua mistura de scoceses i eirlandeses, cun alguas Norman francés. Un de ls bisabós Gladys fui Cheroke i segundo relatos de la família un de sous bisabós era judiu.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dundy |purmeiro=Elaine |títalo=Elvis and Gladys |anho=2004 |lhocal=Jackson |eidiçon=2ª |eiditora=University Press of Mississippi |ISBN=1-57806-634-4}}</ref> Gladys fui cunsidrada por parientes i amigos cumo l percipal nembro de la família pequeinha. Vernon passou dun trabalho ímpar para outro, eibidenciando pouca ambiçon. La família, muitas bezes ambocando l'ajuda de bezinos i d'assisténcia alimentar de l gobierno. An 1938 perdírun la casa passado Vernon ser cunsidrado culpado d'altarar un xeque scrito pul propiatairo. El fui preso por uito meses, i Gladys i Elvis fúrun morar cun parientes.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Guralnick |purmeiro=Peter |títalo=Last Train to Memphis: The Rise of Elvis Presley |anho=1994 |eiditor=Little, Brown |lhocal= |eiditora=Back Bay Books |ISBN=0-316-33225-9}}</ref><ref>{{citar lhibro |ultimo=Victor |purmeiro=Adam |títalo=The Elvis Encyclopedia |anho=2008 |lhocal=Lhondres |eiditora=Overlook Duckworth |ISBN=1-58567-598-9}}</ref>
=== Purmeiros anhos ===
[[Fexeiro:Elvis' birthplace Tupelo, MS 2007.jpg|thumb|190px|Casa adonde naciu Elvis Presley, an [[Tupelo]], [[Mississipi]].]]
'''Elvis Aaron Presley''' naciu na cidade de [[Tupelo|East Tupelo]] (East Tupelo serie agregada mais tarde a la cidade de Tupelo, formando assi ua única cidade), ne l Stado de l [[Mississippi]], ne l die [[8 de janeiro]] de [[1935]], único subrebibente al parto dua dupla de mielgos ounibitelinos. Sou armano, Jessie Garon, naciu muorto.<ref>{{citar web |url=http://themusicsover.wordpress.com/2009/01/08/jessie-garon-presley/ |títalo=The MusicsOver |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Na pequeinha cidade de l'anterior de ls [[Stados Ounidos]], el daprendiu cula [[mai]] i l [[pai]] a ser respeitoso, andependientemente d'aspetos de qualquiera orde, quier étnicos, sexuales i/ó sócio-eiquenómico-financeiros. Ne ls sous purmeiros anhos de bida, creciu an meio als çtroços dun [[ciclone tropical|furacon]] que debastou sue [[cidade]] ne l die [[5 d'abril]] de [[1936]]. Esse triste fato fizo, mesmo l stado de l Mississipi sendo na época un centro de l racismo amaricano, ua ounion antre brancos i negros, que deixórun de lhado por algun tiempo, l cunflito racial, todo an prol de la recustruçon de la cidade. An parte de sue purmeira anfáncia, stubo pribado de la figura de l [[pai]], preso an [[1937]], a la par cul armano de Gladys, debido a stelionato. Somando-se a esso, la família fui çpejada de la sue moradie, antoce, Gladys i Elvis tubírun que se mudar i acabórun por ir morar culs pais de Vernon. Vernon serie lhibertado ne l'anho de [[1941]]. An [[1945]], Elvis partecipou nun cuncurso de nuobos talentos na "Feira [[Mississippi]]-[[Alabama]]", adonde cunquistou l segundo lugar i l prémio de 5 [[dólar]]es, mais angressos para todas las dibersones. Elvis, na oucasion, cantou [[Old Sheep]], cançon que retrata l zespero dun nino pula perda de sou [[perro]]. Ne l mesmo anho, l sou pai persenteou-lo cun un [[biolon]], que passou a ser la sue cumpanha custante, até na [[scuola]]. Elvis i la família mudórun-se para [[Memphis]] ne l die [[12 de setembre]] de [[1948]]. La família Presley morou por bastante tiempo an cundiçones precárias. Ne l período de [[1948]] até [[1954]], Elvis trabalhou an bárias atebidades. Fui lanterninha de [[cinema]] i motorista de [[caminon]]. Cuncluiu sous studos an [[1953]]. Nas horas bagas, cantaba i tocaba sou [[biolon]] i, eibentualmente, adonde possible, arriscaba alguns acordes al [[pianho]]. Reza la lenda qu'apreciaba cantar na penumbra i até an breu total. Las sues anfluéncias musicales fúrun la [[Música pop|pop]] de la época, particularmente [[Dean Martin]]; la [[Música country|country]]; la [[música gospel]], oubida na [[General Council of the Assemblies of God in the United States of America|1ªEigreija Eibangélica Assemblé de Dius]] de la sue cidade; l [[Rhythm and blues|R&B]], caturado na stórica "Beale Stret", an sue adolecéncia, na cidade de [[Memphis]]; para alhá de sou apreço pula [[música eirudita]] particularmente la [[ópera]]. Un de sous maiores ídolos era l [[tenor]] [[Mario Lanza]] i, naturalmente, cantores [[gospel]] cumo [[J. D. Sumner]], sou purferido.
=== Anhos 50 ===
{{portal-biografie}}
;Ampeço de la carreira porfessional
An [[18 de Júlio]] de [[1953]] i mais tarde an [[4 de Janeiro]], [[5 de Júnio]] i [[26 de Júnio]] de [[1954]], Elvis graba alguas [[cançon]]es de forma spurmental, ne l "Memphis Recording Service", felial de la [[Sun Records]].
Antretanto, an [[júlio]] de [[1954]], Elvis entra an stúdio i graba outras cançones ampeçando assi sue carreira porfessional. Ne l die [[5 de júlio]] de [[1954]],<ref>{{citar web |url=http://www.time.com/time/80days/540705.html |títalo=Elvis Presley na Time: ''80 dies que mudórun l mundo'' |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> cunsidrado l "marco zero" de l [[Rock and roll|rock]], Elvis ansaiaba alguas cançones, até que, nun momiento de çcuntraçon, de forma amprobisada, ampeçou a cantar l [[blues]] "That's All Right, Mama" de Arthur Crudup, probocando an [[Sam Phillips]] un grande antusiasmo. Naciu anton l [[rockabilly]]], ua de las purmeiras formas de l rock'm and roll. "Take" rializado, nuoba cançon, ne l género, fui cuncebida; dessa beç, "Blue Moon of Kentucky", un tema [[bluegrass]] que fui grabado cula mesma liebada de "That's All Right, Mama". Ambas cumporian sou purmeiro disco, un "cirne simples" ([[Çco de benil|single]]). Partecipórun de las sessones, para alhá de Elvis i Sam, l guitarrista [[Scotty Moore]] i l baixista [[Bill Black]].
Ne l die [[7 de Júlio]] las dues cançones son eisecutadas pula purmeira beç nua [[rádio]] de [[Memphis]], l resultado ye un sucesso abseluto.<ref>{{citar web |url=http://jamesleeky.tripod.com/elvispresleytop40hitsworldwide/id70.html |títalo=Posiçones alcançadas ne ls charts de Memphis |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Debido a to essa repercusson, Elvis ye cumbidado a dar ua antrebista, sue purmeira cumo cantor porfessional. La cançon "Blue Moon Of Kentucky" chega al purmeiro lugar na parada ''country'' de la [[Billboard]] na [[cidade]] de Memphis i "That's All Right" atinge l quarto lugar de la mesma parada. Yá ne l die [[17 de Júlio]] el rializa l sou purmeiro spetaclo na cidade de Memphis, an [[2 de Outubre]] el faç sou purmeiro spetaclo fuora de Memphis, la cidade scolhida fui la capital de l [[música country|Country]], [[Nashbille]]. An [[8 de Outubre]], Elvis faç sue purmeira apersentaçon fura de l stado de l [[Tennesse]], la cidade scolhida ye [[Atlanta]] na [[Geórgia (Stados Ounidos)|Geórgia]]. Ne l die 16 de l mesmo més Elvis ten probabelmente l sou purmeiro grande momiento na carreira, el rializa na cidade de [[Shrebeport]] ne l stado de la [[Louisiana]] un spetaclo qu'era trasmetido pula rádio local d'einorme sucesso na época chamado "Louisiana Hayride", adonde fui recebido de forma bastante antusiasmada pula plateia.
L'anho de [[1955]] puode ser abaluado cumo la génese de l sucesso nacional de Elvis. Para alhá de las einúmaras polémicas al alredror de las sues apersentaçones. Somando-se a esso, las sues atuaçones an porgramas de rádio i alguas apersentaçones an porgramas lhocales de [[telbison]], adonde el se çtaca. Las sues cançones ampéçan a fazer sucesso nacionalmente,<ref>{{citar web |url=http://jamesleeky.tripod.com/elvispresleytop40hitsworldwide/id10.html |títalo=Posiçones alcançadas ne l chart nacional de la Billboard (country) |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> "Mystery Train" chega al 11º lugar na parada nacional country de la [[Billboard]], "Baby, Let's Play House" atinge l 5º puosto na mesma parada, até culminar cula purmeira cançon "númaro un" ne ls charts nacionales, cançon chamada "I Forgot To Remember To Forget". Neste mesmo anho el conhecerie l sou ampresairo [[Tom Parker]], qu'agenciarie sue carreira al longo de sue bida. Anque de ls múltiplos rumores, de ls quales l própio Elvis fura sabedor, solo ne ls [[anhos 80]] rebelou-se, publicamente, sou berdadeiro nome i nacionalidade. Parker recebira títalo-honorairo, sou berdadeiro nome era '''Andreas Cornelius ban Kuijk''', ouriundo de la [[Países Baixos|Houlanda]] i nacido an [[1909]]. La biografie de Parker ye mui polémica, cuntrobertida i ambibalente, assi cumo sue funçon ampresarial. An nobembre de [[1955]], passado spressiba repercusson, sou cuntrato fui bendido para [[RCA Bitor]].
;Fama i la cunsagraçon mundial
[[Fexeiro:Graceland.jpg|left|thumb|250px|[[Graceland]].]]
An [[1956]], Elvis tornou-se ua sensaçon anternacional. Cun un [[sonido]] i stilo que, uníssonos, sintetizában sues dibersas anfluéncias, amenaçában la sociadade cunserbadora i repressiba de la época i zafiában ls preconceitos múltiplos daqueles idos, Elvis fondou ua nuoba era i stética an [[música]] i [[cultura]] populares, cunsidradas, hoije, "cults" i primordiales, mundialmente. Sues cançones i álbuns trasfórman-se an grandes sucessos i alcancórun bendas recordes an todo l mundo. Elvis tornou-se l purmeiro "mega star" de la música popular, até an termos de marketing. Muitos postúlan qu'essa reboluçon chamada [[Rock and roll|rock]], de la qual Elvis fui amblemático, tenerie sido la redadeira grande reboluçon cultural de l [[seclo XX]]; yá que, las bandas, cantores i cumpositores que aparecírun nas décadas seguintes - i fazírun muito sucesso, fúrun anfluenciados, d'algua maneira, direta ó andiretamente por Elvis. L que puode ser cunsidrado berdade! L précio de l pioneirismo trasformador, antretanto, ye altíssemo. Elvis fui amplacabelmente perseguido puls múltiplos segmientos reacionairos amaricanos i por todas las etnias.<ref>{{citar lhibro |outor1=Greenwood, Earl |outor2=Tracy, Kathleen |títalo="Elvis: Top Secret: The Untold Story of Elvis Presley's Secret FBI Files" |anho=1992 |lhocal=Kolkata |eiditora=Signet |ISBN=0-451-17311-2}}; Obra que mostra parte de ls arquibos secretos de l FBI subre Elvis Presley, custatando la reboluçon causada por Elvis i sues cunsequéncias, cumo la perseguiçon sofrida por el an todos ls nibles.</ref> Ls brancos, precunceituosos burgueses repersentantes de la classe dominante, achában nel bulgar, anquanto repersentante dua stética popular, cuja anterface negra - l [[Rock and roll|rock]], "filho" tamien de l [[Rhythm and blues|R&B]] - era ua música de negros i para negros i, por esso, cunsidrada "menor" por aquel grupo dominante. Yá ls negros, achában que por ser ua música d'ourige negra, nanhun branco deberie repersentá-la i dibulgá-la, mormente para un faturamiento que siempre les fura negado! Elvis, an berdade, fui perseguido i tornou-se bítima de muitos precunceitos por ir d'ancuontro a un sistema stablecido i quiçá por tener ouriges houmildes, un "caipira sulista", fato pul qual el siempre fui çcreminado. Muitos de sous admiradores postulan que solamente l sou talento i perseberança l mantibírun "bibo" até ls dies atuales i que la çcriçon de qu'el solo fizo sucesso por tenr ua aparéncia de cierta forma agradable, nun ye mais cunsidrada cumo ua berson admissible puls biógrafos sérios i storiadores daquela época i de la música, sendo cunsidradas ne ls dies atuales cumo resibles i recheadas de cliché. Mas Elvis superou las adbersidades, inda que la pecha de la bulgaridade tenga permanecido ne l teta de ls segmientos mais ostensibos a las camadas mais populares. Tornou-se l "L Rei de la Guitarra Eilétrica"! - lembran ls studiosos de sue obra, cun propiadade, l género que, curiosamente, menos anterpretou quantitatibamente; títalo outorgado purmeiramente pula [[rebista]] [[Variety]]. Até ls dies atuales, Elvis ye lembrado cumo un de ls maiores nomes de la música an todos ls tiempos, inda que sue amportança maior talbeç inda steia por ser studada i cumprendida, por eipistemólogos de la Sociologie i Psicanálise, percipalmente. Sues apersentaçones telebesibas quebrórun todos ls recordes d'audiéncia, para alhá de las einebitables polémicas geradas por sues performances splosibas. Puoden ser citadas cumo eisemplos, las anterpretaçones de "[[Hound Dog]]" ne ls porgramas de [[Ed Sullivan]] i [[Milton Berle]]. Un fato bastante propalado i qu'eibidencia esse momiento son las famosas censuras an torno de sues apersentaçones telebesibas, fato cumprobado pulas apersentaçones adonde el fui filmado de la cintura para cima, ua an [[1956]] ne l porgrama "The Steve Allen Show" i outra an [[1957]] ne l porgrama "The Ed Sullivan Show". An [[1 de Abril]] de [[1956]] Elvis graba ua performance an quelores de la [[cançon]] "Blue Suede Shoes", cena esta que fazie parte dun teste feito pula [[Twentieth Century Fox|20th Century Fox]] pa l [[filme]] "Love Me Tender", sendo que la referida cena nun fui trasmitida na época, tenendo permanecido ne ls arquibos de la "FOX" até finales de la [[década de 80]], essa talbeç tenga sido sue purmeira performance an quelores, afinal, naqueilha época la trasmisson an quelores staba an sou ampeço. Ls filmes "Love Me Tender", "Loving You", "[[Jailhouse Rock (filme)|Jailhouse Rock]]" i "King Creole" fúrun un grande sucesso de público i, percipalmente, ls dous radadeiros, tamien tubírun sous méritos reconhecidos pula crítica specializada. Ne l més de [[Outubre]] de [[1956]], Elvis rializa un spetaclo na cidade de [[Dallas]] ne l stádio "Cotton Bowl" para un público estimado de 27 mil pessonas, algo ancomun para un [[artista]] tierra naqueilhes idos. An [[janeiro]] de [[1957]], an sue radadeira apersentaçon ne l porgrama de [[Ed Sulliban]], Elvis probocou ua einorme celeuma, quando, contra la buntade de l'apersentador, cantou la música [[gospel]] preferida de sue [[mai]], "Peace In The Balley". La repercusson fui eimediata i polémica, liebando-lo a la grabaçon de sou purmeiro [[Çco de benil|çco]] gospel, un EP (cirne duplo cun quatro cançones). Ne l final de [[1957]], un show rializado ne l [[Auditório Pan Pacific|Pan Pacific]] de [[Los Angeles]] fui cunsidrado un de ls maiores momientos de la carreira de Elvis, por sue sensual i arrebatadora apersentaçon, cunsidrada scandalosamente probocatiba puls puritanos de la época. Ne l mesmo anho de 1957, Elvis se apersentou ne l [[Canadá]], ls sous únicos shows fura de ls Stados Ounidos, nun total de cinco spetaclos qu'abalórun l paíç bezino. Neste anho, Elvis adquiriu la manson [[Graceland]], sue eiterna morada. An [[1959]] conhece [[Priscilla Presley|Priscilla Beaulieu]] (que tenie 14 anhos na época), que benerie a ser sue mulhier alguns anhos mais tarde.
;Ida al Eisército i muorte de la mai
{| align="right" class="wikitable"
! classe i Ansignia
! Data de promoçon
|-
| [[Fexeiro:US Army I-2.svg|50px|ligação=Special:FilePath/US_Army_I-2.svg]] ''Private''
|<br />24 de Márcio de 1958
|-
| [[Fexeiro:US Army I-3.svg|50px|ligação=Special:FilePath/US_Army_I-3.svg]] ''Private First-Class''
| 27 de nobembre de 1958
|-
| [[Fexeiro:US Army I-4 SPC.svg|50px|ligação=Special:FilePath/US_Army_I-4_SPC.svg]] ''Specialist 4''
| 1 de júnio de 1959
|-
| [[Fexeiro:US Army I-5.svg|50px|ligação=Special:FilePath/US_Army_I-5.svg]] ''Sergeant''
| 20 de janeiro de 1960
|-
|}
An [[1958]], Elvis fui pa l [[eisército]],<ref>{{citar web |url=http://www.epgold.com/highlights/army.htm |títalo=Elvis ne l Eisército |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> ua cumbocaçon rial, facilmente çcartable, mas aprobeitada comercialmente por sou ampresairo para spandir sue faixa de público. Trasferido, permaneciu na [[Almanha]] de [[outubre]] de [[1958]] até [[márcio]] de [[1960]]. An [[agosto]] de 1958, l falecimiento de sue mai trasformar-se-iba ne l marco mais dramático de sue bida.<ref>{{citar web |url=http://www.elvicities.com/~elvis100/photos/bio38.jpg |títalo=Foto de Elvis al lado de sou pai, depuis de la muorte de Gladys |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Elvis jamales buoltarie a ser l mesmo ne l quesito pessonal.<ref>{{citar web |url=http://www.elvisbrasil.com.br/epbrasil/thatsomeoneyouneverforget.htm |títalo=Subre ua de las idas de Elvis al túmulo de sue mai |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Ironicamente, nesse momiento, Elvis ye l maior ídolo mundial de todos ls tiempos.
=== Anhos 60 ===
;La buolta de l Eisército
An [[márcio]] de [[1960]], Elvis retornou de la [[Almanha]] i surprendiu l mundo al aceitar l cumbite para participar de l porgrama de [[Frank Sinatra]], "[[Welcome Home Elvis|The Frank Sinatra Show - The Timex Special]]", rializando ua de sues melhores performances telebesibas. Selou, a partir d'anton, ua relaçon de cordialidade cun sou anfitrion i cun [[Sammy Davis, Jr.]] - cun quien, anclusibe, ansaiou ls númaros de [[orquestra]] -, que perdurarie al longo de sue bida. L porgrama batiu todos ls recordes d'audiéncia de l'anho, anserindo Elvis nun nuoba faixa de público i apersentado pula "Rat Pack", naquel momiento, cuntaba cun grande prestígio, rezon pula qual l'astuto ampresairo Tom Parker l garimpara. Ne l [[cinema]], Elvis Presley cuntou cula sensible direçon de l beterano [[Don Siegel]] ne l filme [[Flaming Star]], un nuobo reconhecimiento de la crítica, birando un de sous mais bien sucedidos filmes an culidade, inda que tenga, curiosamente, zapontado sou público, a la época, eisigente de películas solo striónicas. Ne l mesmo anho de 1960, Elvis outra beç surprende i lança un álbun gospel, cuntreriando l sou ampresairo i ls propiatairos de la grabadora, que nun bian cun buns uolhos un trabalho nesse género musical, antretanto, seguindo sou anstinto i de cierta forma querendo houmenagear sue mai, el participa de to la parte de porduçon i ne l final de l'anho l álbun ye lançado tornando-se un grande sucesso de público i crítica. Yá an [[1961]], Elvis rializou shows an [[Memphis]] (2) i ne l [[Hawaii]] cun grande sucesso de crítica i público. L show habaiano, beneficente, cuncordan sous seguidores mais ampeçados i alguns críticos, tornou-se amblemático d'apersentaçones clássicas, ne l género, ne l show-business. Ne l mesmo anho, Elvis fui houmenageado cul "Die Elvis Presley", tanto na [[cidade]] de [[Memphis]] cumo ne l stado de l [[Tennesse]]. Elvis probaba que sue ida al Eisército i la fin de la [[década de 1950|década de 50]] nun abalarie sou sucesso<ref>{{citar web |url=http://www.elvistriunfal.com/images/raridadesf/raridades-056.jpg |títalo=Rebista brasileira de 1962 qu'eibidencia l sucesso de Elvis naqueilha época |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> i qu'alguns de sous álbuns na [[década de 1960|década de 60]] tornarian-se clássicos, sendo abaluados cumo alguns de ls melhores de sue carreira.<ref>{{citar web |url=http://www.elvisbrasil.com.br/epbrasil/oficial/elvisisback.htm |títalo=Análeze de Elvis is Back, álbun de 1960 |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
;Hollywod, buonos i malos momientos
Ne l período de [[1960]] até [[1965]], ls sous [[filme]]s son un grande sucesso de público ne l mundo anteiro. Alguns críticos mais generosos, inda qu'amplacables acerca de la culidade dubidosa de las películas, clamában por melhores ouportunidades i personaiges para Elvis Presley que, antretanto, ambolbido nua ciranda mercadológica, nun se çpunha a daprender l'oufício i frequentar Scuolas de Artes Cénicas cunfiables, para aprimorar-se ne l'oufício - a eisemplo de [[Marlon Brando]], i muitos outros. Inda assi, sue bersatelidade stubo persente i bários géneros fúrun bejitados, sendo eilogiado por alguas de sues performances, mesmo ls roteiros nun sendo abaluados cumo sastifatórios, ó seia, el fazie la sue parte cun méritos, mesmo nun tenndo material de culidade - antre ls géneros apersentados an sous filmes puoden ser çtacados, "musical", "faroiste", "drama" i "comédia" - ls maiores i melhores çtaques nesse período fúrun, [[Flaming Star]] (1960), [[Wild In The Country]] (1961), [[Follow That Dream]] (1962), [[Kid Galahad]] (1962), [[Fun in Acapulco]] (1963), [[Biba Las Begas]] (1964), [[Roustabout]] (1964). A partir de 65, sous filmes i trilhas-sonoras perdírun culidade drasticamente, cunfigurando período de grande alienaçon i tédio pessonal pa l'artista. Durante las filmaiges de "Biba Las Begas", an [[1963]], ls protagonistas, Elvis i [[Ann-Margret]], sueca de beleza stonteante, apaixonórun-se antensamente; l que legou buns resultados al perduto final. I muita speculaçon na média. L [[filme]] "Biba Las Begas" ye cunsidrado un de sous melhores momientos ne l [[cinema]], sendo mui eilogiado até ls dies atuales.<ref>{{citar web |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:3690s32la3pg |títalo=Biba Las Begas na AMG |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www.amctv.com/show/detail?CID=3603-1-EST |títalo=Biba Las Begas na AMC TB |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
;Elvis Presley i The Beatles
Ne l die [[27 d'agosto]] de [[1965]], Elvis i la banda anglesa [[The Beatles]] ancontrórun-se ne l ámbito doméstico, sin eibidéncias, até agora, de qualquiera perduto áudio/bisual relebante. La única eimaige alusiba al ancuontro de Elvis i Beatles ye ua [[foto]] an que [[John Lennon]] aparece saindo de la casa de Elvis. Ne l documentairo [[The Beatles Anthology]], de [[1996]], ls ex-beatles [[Paul McCartney]], [[George Harrison]] i [[Ringo Starr]], cunfirmórun jamales tenéren tocado cun Elvis, i que solamente John Lennon l fazira. Ne l mesmo documentairo, Ringo, pa ls biógrafos cunfiables, la grande streilha de la nuite an simpatie i camaradaige giral, comentou tener jogado [[futebol]] cun Elvis.
;Birada na carreira
Anque de la fase de pouca culidade an sous filmes i respetibas trilhas-sonoras, l'anho de [[1967]] será lembrado pul lançamiento de l [[Çco de benil|çco]] que serie cunsidrado un "debisor d'augas" na carreira de Elvis, l gospel [[How Great Thou Art]]; decorriente de radical mudança an sue porduçon musical. L álbun surprendiu l mundo, gradatibamente, trasformou-se nun grande sucesso de crítica i público; sendo, mais tarde, agraciado cun un honroso [[Grammy]], l [[Oscar]] de la música. D'algua forma, l fonograma - de grande culidade - i sous resultados, aguçou i scitou musicistas, perdutores, fanas i l grande público. Bien porduzido i cun peças smeradas, Elvis Presley dira andícios de sue bitalidade i criatebidade, inda an franca ascenson i plena maturidade musical. Fondou-se, antoce, un tiempo de buns arranjos i melhor seleçon musical. Ocorrírun perfundas mudanças an sous tones, na própia tessitura bocal i, cunsequentemente, an sous registros. Gradatibamente, la própia stenson serie prebilegiada, cun cumprometimiento de l'afinaçon. Ne l mesmo anho, Elvis Presley finalmente casou-se cun [[Priscilla Presley|Priscilla Beaulieu]], yá residente an Graceland, Memphis, zde meados de la década, l matrimónio fui rializado na cidade de [[Las Begas]]. Nesse período, antre [[1967]] i [[1968]], fúrun lançados alguns [[Çco de benil|cirnes]] mui eilogiados; rialmente, enormemente criatibos i antressantes - guste-se ó nun de Elvis Presley, reconheciran sous oubintes. Todo debido las sessones de grabaçon ocorridas inda an [[1966]], mais percisamente an [[maio]] i [[júnio]], adonde l repertório fui sendo aprimorado qualitatibamente, gerando para alhá de l álbun "How Great Thou Art", outras cançones de buono nible cumo "Indescribably Blue", "I'll Remember You" i "If Every Day Was Like Christmas". L mesmo puode ser percebido an [[1967]] an cançones cumo "Suppose", "Guitar Man", "Big Boss Man", "Singing Tree", "Mine", "You'll Never Walk Alone". Ne l período de 66/67, Elvis rializa bárias sessones caseiras, adonde el anterpreta bárias cançones de bários stilos i épocas çtintas, mostrando un talento antuitibo i natural, inda assi, essas grabaçones solo cairan ne l coincimiento de l público, an sue grande maiorie, ne l final de la [[década de 90]]. An [[1 de febreiro]] de [[1968]] nace la sue purmeira i única filha: [[Lisa Marie Presley]].
;Elvis NBC TB Special
An [[28 de Júnio]] de [[1968]] ampeçou la grabaçon dun special que serie lançado an dezembre de [[1968]], specialmente pa l Natal, Presley grabarie por 3 dies seguidos, quatro shows, dous sentado cula antiga banda an 28 i an 29 grabarie mais dous shows, agora sin la sue banda, solico ne l palco. Die 30, radadeiro die de grabaçones, Presley cantou alguas cançones atuando. Elvis Presley apersentou-se nacionalmente pa la telebison stadunidense, l [[Elvis NBC TV Special]]; nun mega-porgrama que, la posteriori, serie cunsidrado l purmeiro acústico de la stória. An performance cunsidrada até ls dies atuales cumo magistral, Presley fui aclamado pul público i crítica specializada. [[Coronel]] [[Tom Parker]], lendairo ampresairo de l'artista, bislumbrara un porgrama piegas, tradecional i cunserbador, inda assi, debido la grande ampatie stablecida antre Presley i l'anton moço perdutor [[Steve Binder]], rializou-se un spetaclo cuntundente i ousado; anclusibe cun cenas anterditadas pula "Censura Federal" daqueles idos. Neste special, que fui al aire poucos meses depuis de la muorte de [[Martin Luther King]], assassinado an [[abril]] na cidade de [[Memphis]], i por esso mesmo ne l'auge de l [[racismo]], Elvis apareciu al lado de l grupo bocal chamado "The Blossoms", grupo qu'era cumpuosto por trés [[mulhier]]s negras (Fanita James, Jean King, Darlene Love) ne l'horairo nobre, fato que causou ua grande polémica. Un trabalho reconhecidamente antológico i pioneiro. Fúrun apersentados clássicos de ls [[anhos 50]], alguas cançones de la [[década de 60]] i, inda outras, inéditas. "Tiger Man" (lançada ne l çco [[Elvis Sings Flaming Star]]), "Baby, What You Want Me To Do", "Up Above My Head", "Nothingville", "[[If I Can Dream]]", "Memories" i "Saved", stubírun ne l roteiro, dun porgrama debedido an sets; antre "jam sessions" eiletrizantes i performances clássicas an cenairos monumentales i arranjos grandiosos - eilaborados pula cumpetente [[Orquestra Sinfónica de la NBC|orquestra de la NBC]]. Elvis Presley atingira maturidade artística.
;La buolta als spetaclos
Ne l'anho de [[1969]], Elvis retornou als palcos, passado 8 anhos d'afastamiento boluntairo de l cuntato direto cul público. L lugar scolhido fui [[Las Begas]], adonde passou a rializar bárias temporadas anuales regularmente; aclamadas pula crítica i público. Begas, serie, an berdade, sue grande scuola. Elvis nun fura "crooner", nun passara anhos a filo cantando na nuite i saíra de l'anonimato pa l splendor an mui pouco tiempo. Ne ls [[anhos 50]], sues apersentaçones splosibas éran, an berdade, spontáneas i antuitibas; tan fascinantes cumo, de cierta forma, angénuas i amadoras. Pus, a partir deste 1969, Elvis Presley amadurecerie sue performance i tornar-se-iba un cantor speriente i cun domínio cénico, para alhá de ser abaluado cumo fantástico pula crítica de la época, para alhá de profissional i suberante. I scéntrico, cun sues roupas inda mais strabagantes i stelizadas. L'anho de 1969 tamien serie marcado por sessones de grabaçon mui pordutibas i pula scolha dun repertório i eiquipe musical de grande culidade. La repuosta fui eimediata: "[[Suspicious Minds]]", "[[In the Ghetto]]" i "[[Don't Cry Daddy]]" tornan-se "big hits" an to l mundo. Por rezones cuntratuales, cuncluiu sous radadeiros filmes de ficçon, que pouco antresse çpertórun, tampouco a un Elvis reinbentado an criatebidade, bigor i emoçon.
=== Anhos 70 ===
[[Fexeiro:Elvis-nixon.jpg|thumb|300px|Persidente [[Richard Nixon|Nixon]] i Elvis, foto de [[dezembre]] de [[1970]] na [[Casa Branca (Stados Ounidos)|Casa Branca]], nun ancuontro subre ua campanha contra l'uso de [[drogas]].|ligação=Special:FilePath/Elvis-nixon.jpg]]
;Na strada
L'anho de 1970 denotou un grande amadurecimiento cénico i bocal de Elvis Presley, an relaçon al anterior. Nuobas temporadas an [[Las Begas]] ocorrírun, cun mudanças radicales an repertório - mais bersátil i atualizado para aqueilhes dies -; shows abaluados cumo eiletrizantes, tanto pula crítica cumo pul público, mas cun roteiros mais eilaborados. Muitas dessas apersentaçones fúrun grabadas i dórun ourige la çcos cumo "[[On Stage (álbun de Elvis Presley)|On Stage]]". Pula purmeira beç ne l mundo, un artista prescindia de sou nome na cápia - ne l'ouriginal. Un nuobo marco! Anque de l grande sucesso, segmientos de la crítica i de ls studiosos de l show-business temian que la rotina de spetaclos an Begas, tierra de pouca ambentebidade, podíssen tornar Elvis alienado i çmotibado, l que defenitibamente nun acunteciu. Ne l mesmo anho, passado sou retorno a las apersentaçones al bibo, Parker i Presley ampeçórun ua série de grandes spetaclos stóricos i cunsidrados magistrales, mesmo na época de sue rializaçon; i ambentórun, gradatibamente, ua nuoba cuncepçon de shows: las "mega-tours". Presley fizo 6 shows ne l [[Astrodome de Houston|Astrodome]], an [[Houston]], adonde quebrou todos ls recordes de público, reunindo 43.000 pagantes na quarta apersentaçon. Un recorde ampensable para aqueilhes idos!
;That's The Way It Is
Ne l mesmo anho de 1970, Elvis surprendiu l show-business cula rializaçon de l documentairo [[Elvis: That's The Way It Is|That's The Way It Is]], filmado ne ls meses de [[júlio]] i [[agosto]], cun cenas de stúdio i al bibo; lançado ne l final de l'anho ne ls [[Stados Ounidos]] - i, ne l'anho seguinte, ne l [[Brasil]]. La película fui recebida cun sucesso strondoso, particularmente ne l [[Japon]], adonde quebrou recordes de público, cun filas anterminables. Tornou-se un mega-sucesso, dirigida pul anton moço i talentoso diretor Dennis Sanders; cun quien, antretanto, Elvis nun chegou a stablecer ua relaçon cunfortable. Elvis tornara-se un artista maduro i un "entertainer" catibante, para bários públicos. L [[karaté]], ua de sues peixones, passou a acupar inda mais spácio cénico an sues coreografies. Ne l final de l'anho, Elvis ancuontrou l [[Persidente]] [[Richard Nixon]],<ref>{{citar web |url=http://www.archives.gov/historical-docs/document.html?doc=20&title.raw=Elvis%20Presley%26%238217%3Bs%20Letter%20to%20President%20Richard%20Nixon |títalo=Carta de Elvis andereçada al persidente Nixon |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> an eipisódio ansólito i cuntrobertido biograficamente. An [[1971]],<ref>{{citar web |url=http://www.elvisbrasil.com.br/epbrasil/adrenaline71.htm |títalo=Ua análeze subre Elvis an 1971 |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Elvis fui agraciado cun dues amportantes premiaçones, la purmeira lougo an [[janeiro]], se referie al prémio cuncedido pula "Cámara Júnior de Comércio Stadunidense" an relaçon las dieç pessonas mais amportantes de l'américa an [[1970]]. Seguindo-se a esso l prémio chamado [[Grammy Lifetime Achievement Award]], ua spece de "cunjunto de l'obra", fui cuncedido pul [[Grammy]] al rei de la Guitarra Eilétrica.
;On Tour i Nuoba Iorque
Antre [[1970]] i [[1972]], Elvis Presley rializou, cun einorme éxito, bárias turnés puls Stados Ounidos i, motibado pul grande sucesso de "That's The Way It Is", un nuobo filme fui eidealizado; desta feita, na tentatiba de caturar l'antemidade i l ritmo frenético de l'astro i sous fanas nestas ampreitadas. Anton, an [[1972]], cuncluiu-se l [[documentairo]] [[Elvis on Tour]], de cuncepçon bastante moderna pa la época, bencedor de l [[Golden Globe Awards|Globo de Ouro]] daquele anho, an sue catadorie. Tamien an [[1972]], Elvis apersentou quatro mega-spetaclos an [[Nuoba Iorque]], ne l lendairo [[Madison Square Garden]]. Nuobos recordes fúrun quebrados, de público i arrecadaçon. L'amprensa local fui al delírio cun ótimas críticas,<ref>{{citar web |url=http://www.elvisbrasil.com.br/epbrasil/oficial/elvisasrecordedatmadisonsquaregarden.htm |títalo=Bison giral subre l çco al bibo de l spetaclo de Nuoba Iorque an 1972 i citaçones de jornales de la época |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> cumo las de l "New York Times": {{cinza|"Ye guapo por qu'el faç l que sabe fazer de melhor. Sesta feira la nuite, ne l Madison Square Garden, fui assi. El quedou eilhi parado, ne l final, sous braços abiertos, la grande cápia dourada dando-le asas. Un campeon. Único an sue liga."}}, ó anton, {{cinza|"Cumo un príncepe d'outro Planeta".}} Ansolitamente, sues únicas performances an palcos de la [[cidade]]. Grandes celebridades de l "show-business" stubírun persentes als shows, amplamente noticiados an to l mundo, anclusibe ne l Brasil. Antre outros, [[Art Garfunkel]], [[Eric Clapton]], [[John Lennon]] i [[David Bowie]] - atrasado pul grande cungestionamiento de l tránsito -, amostrórun-se ancantados. Neste 1972, sou [[casamiento]] chegarie al fin, inda de maneira anformal, causando-le eimenso ampato i progressibo trastorno pessonal. Ironicamente, Elvis bibeu un anho triunfal profissionalmente, retornando, glorificado, al purmeiro lugar de las paradas mundiales de sucesso cula cançon "Burning Lobe".
;Dibórcio
Nesta época, Elvis i Priscilla sofrian ua crise ne l casamiento. Eilha reclamaba qu'el staba mui loinge deilha por causa de sous shows, para alhá d'eisistiren causos d'anfidelidade de ls dous lados. Todo esso causou, an febreiro de [[1972]], la fin de sou [[casamiento]], inda de maneira anformal, causando-le eimenso ampato i progressibo trastorno pessonal. An janeiro de [[1973]], el piede l dibórcio defenitibo. Ironicamente, Elvis bibeu un anho triunfal profissionalmente, retornando, glorificado, al purmeiro lugar de las paradas mundiales de sucesso cula cançon "Burning Love".
;Aloha from Hawaii<ref>{{citar web |url=http://elvis.com/elvisology/bio/elvis_1970_1977_3.asp |títalo=Anformaçones subre l Aloha from Hawaii |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Anque star mergulhado an porblemas pessonales i de salude, mas ne l'auge cumo artista, an [[14 de janeiro]] de [[1973]], Elvis Presley rializou l purmeiro show bie [[satélite]] de l mundo, trasmitido, al bibo, para muitos países - anclusibe l Brasil, pula [[Rede Tupi]] - i, mais tarde, para quaije to l [[planeta]]. L special, [[Aloha from Hawaii]], fui assistido por aprossimadamente 1,5 bilhon de telespetadores - númaro surprendente para aqueilhes dies. Ne ls Stados Ounidos, sucesso strondoso, fui al aire an [[abril]] de 1973, tenendo recebido l seguinte comentairo ne l'eiditorial de l [[jornal]] [[The New York Times]]: {{cinza|"Elvis superou sue própia lenda!"}} Ne l Brasil, fui al aire outra beç an abril de l'anho seguinte, 1974, cun grande éxito. L álbun duplo, einougural de l sistema "quadrafónico", ua spece d'ancestral de l "home theater", fui eimediatamente colocado ne l mercado, atingindo debrebe l marco de 1 milhon de cópias bendidas.
;La buolta la Memphis
Anque de l'oumiento de ls porblemas pessonales i ua crecente piora an sue salude cul besible oumiento de peso, Elvis cunsegue ampolgar an muitos de sous shows a partir de 1974,<ref>{{citar web |url=http://www.elvisbrasil.com.br/epbrasil/bootlegs/americansown1.html |títalo=Bison i citaçones acerca dun spetaclo de 1975 |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> sous spetaclos fúrun se trasformando, adonde era priorizado la culidade i grandiosidade de las cançones i sue boç qu'atingie cada beç mais l sou auge.<ref>{{citar web |url=http://www.elvisbrasil.com.br/epbrasil/bootlegs/hotwinterdallas.html |títalo=Review dun show de 1976 |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L'anho de [[1974]], artisticamente, fui deberas criatibo para Elvis Presley i poderie tener se tornado la piedra fundamental para ua nuoba grande guinada an sue carreira i bida pessonal, l qu'acuntecerie an parte, specialmente an alguns spetaclos an Las Begas, adonde Elvis inobou an sou repertório, bien cumo an sous trajes, bastante çtintos an relaçon als ousados na época; Passado 13 anhos ausente de ls palcos de [[Memphis]], sue residéncia, neste [[1974]] Elvis boltou a apersentar-se na cidade, triunfalmente.<ref>{{citar web |url=http://www.elvisbrasil.com.br/epbrasil/ftd/memphis74.html |títalo=Resenha subre l show de Memphis an 1974 |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L show de l die [[20 de márcio]] fui grabado, garantindo-le nuobo [[Grammy]] pula performance de "How Great Thou Art", un clássico de l cancioneiro relegioso. Até hoije, l feito spressibo ye referenciado cumo de grande relebáncia an sue carreira, por fanas i antressados an música i sue stória. Enormemente ansastifeito culs rumos dados a la carreira por sou ampresairo Tom Parker - repertório, grabadora, Las Begas, recusas de buns roteiros cinematográficos -, Elvis chegou la demiti-lo mas, mais tarde, andiretamente zautorizado por fameliares - zeinteressados ne l rompimiento -, boltou atrás; mui frustrado i ansastifeito.
;Radadeiros anhos
Inda ne l'anho de 1974, Elvis boltou la se apersentar ne l Astrodome, de [[Houston]], stádio monumental, jamales cuntemplado cun tal magnitude dun spetaclo de música popular. Nuobos recordes fúrun quebrados, superiores als própios, de 1970. Nun segundo show, 44.175 pagantes fúrun cuntabelizados; público até anton inimaginable para un cuncerto dun único artista. Para alhá de Houston, rializou shows stóricos an [[Los Angeles]], ne l més de [[maio]]; prestigiado anclusibe por artistas i bandas de las nuobas geraçones, anton ne l'auge, cumo un eufórico i entusiasmado [[Led Zeppelin]]. Ua única sesson de grabaçon fui rializada ne l'anho seguinte, [[1975]], quando, ne l radadeiro die de l'anho, Elvis Presley quebrou nuobo recorde de público para un artista tierra até anton, apersentando-se para 62 mil pessonas. Segmiento de sous biógrafos afirman qu'este serie sou radadeiro anho primoroso artisticamente; Elvis rializa shows stóricos an sue carreira, sendo eilogiado por todos, propiciando l seguinte comentairo de l jornal [[The New York Times]]: {{cinza|"Cada beç mais Presley melhora sue boç atingindo eicelentes notas bocales. El inda ye l rei ne ls palcos."}}, referindo-se als shows de "Uniondale" ne l [[Cundado de Nassau (Nuoba Iorque)|cundado de Nassau]] ne l stado de [[Nuoba Iorque (Stado)|Nuoba Iorque]]. Muitos afirman que ls alguns de ls melhores shows de Elvis an to la carreira fúrun rializados an 1975.<ref>{{citar web |url=http://www.elvisbrasil.com.br/epbrasil/bootlegs/americansown2.html |títalo=Show de 1975 |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Ne l mesmo período son lançados dous de ls melhores álbuns de Elvis na década de 70, [[Elvis Today]] i [[Promised Land (álbun de Elvis Presley)|Promised Land]]. Antretanto, pessonalmente, sous percalços se somában gradatibamente. An [[1976]], anho an que rializou mais de 100 mega-spetaclos, Elvis boltou a apersentar-se ne l radadeiro die de l'anho, na cidade de [[Pittsburgh]]; reconhecido pula crítica i público cumo un de ls sous radadeiros grandes spetaclos de culidade; pa ls fanas, antológico! Elvis Presley subiu als palcos regularmente, de forma sofrible, al longo de ls seis purmeiros meses de [[1977]], cula [[salude]] besibelmente deteriorada. Ne l més de júnio, tubo spetaclos filmados pula rede de telebison [[Columbia Broadcasting System|CBS]], bislumbrando un bindouro mega-special, a ser liebado al aire an cadeia nacional ouportunamente.
=== Muorte ===
[[Fexeiro:ElvisBurialSite.jpg|thumb|right|200px|[[Túmulo]] de Elvis an [[Graceland]].|ligação=Special:FilePath/ElvisBurialSite.jpg]]
Na nuite de [[15 de Agosto]] Elvis bai al [[dentista]] por buolta de las 11:00 de la nuite, algo mui quemun para el. De madrugada el buolta la [[Graceland]], joga un pouco de ténis i toca alguas cançones al [[pianho]], ando drumir por buolta de las 4 ó 5 de la madrugada de l die 16 d'agosto. Por buolta de las 10 horas Elvis tenerie liebantado para ler ne l [[casa de banho]], l qu'acunteciu desse punto até por buolta de las dues horas de la tarde ye un mistério. L zamlace acunteciu, possiblemente, ne l final de la manhana, ne l [[casa de banho]] de sue suite, na manson [[Graceland]], na cidade de [[Memphis]], ne l [[Tennesse]]. Ls fatores predisponentes sistémicos, ls hábitos cotidianos i las circunstáncias que culminórun cula muorte de Elvis Presley, son de ls puntos mais polémicos i cuntrobertidos antre sous biografos i fanas. Elvis solo fui ancontrado muorto ne l'horairo de las dues horas de la tarde por sue namorada na época, Ginger Alden. Lougo passado, l sou cuorpo ye liebado al spital "Memorial Batista" i sue muorte cunfirmada.
La muorte de Elvis Aaron Presley ne l die de [[16 d'agosto]] de [[1977]], causada por colapso fulminante associado a la çfunçon cardíaca, surprendiu l [[mundo]], probocando comoçon<ref>{{citar web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=7969. |títalo=Declaraçon de l Persidente Jimmy Carter subre la muorte de Elvis Presley |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> cumo poucas bezes fura bista an nuossa cultura; anclusibe ne l [[Brasil]]. Ls fanas se aglomerórun an maior númaro an frente la manson. Las linhas telefónicas de [[Memphis]] stában tan cungestionadas que la cumpanha telefónica pediu als residentes para nun ousáren l [[telifone]] la nó ser an causo d'eimergéncia. Las floriculturas bendírun todas las [[flor]]s an estoque. L belório acunteciu ne l die 17. Alguns, de ls miles de fanas, podírun ber l caixon por aprossimadamente 4 horas.
Por buolta de las 3 de la tarde de l die 18 d'agosto la cerimónia para fameliares i amigos fui rializada, cun cançones gospel sendo cantadas puls "Stamps" (Grupo bocal gospel) i por Kathy Westmoreland (cantora), ambos fazirun parte de l grupo musical de Elvis na [[década de 70]]. Passado la cerimónia todos fúrun liebados até l semitério an limusines, lougo an seguida l cuorpo de Elvis ye anterrado. Mas pa ls fanas i apreciadores d'artistas que birórun ícones, la muorte física de Elvis pouco amporta. I para sous admiradores, anquanto houbir zeio i emoçon, Elvis Presley bibirá.<ref>{{citar web |url=http://elvis.com/elvisology/elvis_overview.asp |títalo=Bison giral subre sue carreira i legado |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
=== Depuis de sue muorte ===
[[Fexeiro:Elvis statue diner 1.jpg|right|thumb|200px|Státua de Elvis an [[Jarusalen]], [[Eisrael]].]]
Depuis de sou [[muorte|falecimiento]], bários acuntecimientos tornórun Elvis Presley inda mais famoso i até, segundo alguns, memorable; cunsequentemente, mais pessonas tornórun-se fanas de sue obra. Puosto l ídolo, einougurou-se l [[mito]],<ref>{{citar web |url=http://www.elvispeople.com/about.jsp |títalo=Númaros subre l'ampato cultural de Elvis Presley |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> eiterno, redentor i fuonte inesgotable d'eidealizaçones. Sou sucesso fui, i inda ye, astronómico! An [[1979]] fui rializado l purmeiro [[filme]] biográfico, pa la TB, chamado "Elvis"; ne l [[Brasil]], antitulado "Elvis Nun Morriu", anterpretado por [[Kurt Russell]]. An [[1981]], porduziu-se un [[documentairo]], abaluado cumo eicelente, chamado [[This is Elvis]]; ne l Brasil, "Elvis l Ídolo Eimortal". Ne l [[anho]] seguinte, abriu-se al público, inda an caráter bastante amador, la manson [[Graceland]]; inda habitada por alguns parientes. Ne l'anho de [[1984]], Elvis Presley fui houmenageado pula fundaçon de l [[blues]] i pula academie de [[música country]]. Mais tarde, an [[1985]], lançou-se cun einorme sucesso, sendo cunsidrado pula crítica de la época cumo ótimo, l [[libro]] "Elvis i You", scrito por [[Priscilla Presley]] i Sandra Harmon; que serie trasformado, an [[1988]], an filme pa la [[Telebison|TB]], tamien mui bien sucedido. Passado l'ampato de sue [[muorte]], ls purmeiros anhos de la [[década de 80]] fúrun de relatiba ouscuridade para Elvis Presley. L libro de Priscilla fui un amportante "debisor de [[auga]]s" para [[die]]s mais prósperos. Prosseguindo culas houmenaiges, an [[1986]], Elvis antrou pa l preça de casa de la fama de l [[rock]], na catadorie de sócio - fundador. An [[1987]], la [[American Music Awards]] le cuncediu – "in memoriam" - prémio pul cunjunto de l'obra. La manson Graceland fui cunsidrada [[património stórico]] de ls [[Stados Ounidos]] "(national register of historic places)", an [[1991]]. Elvis Presley, cun justícia, fui agraciado cul títalo de sócio - fundador de l preça de casa de la fama de l [[rockabilly]], an [[1997]]. Nesse mesmo anho, rializou-se, pula purmeira beç, l mega-spetaclo "Elvis The Concert", cun sues eimaiges an telon, [[musicista]]s de sue banda al bibo i [[orquestra]]. An [[1998]], nuoba houmenaige, desta feita, angressou ne l preça de casa de la fama de l [[música country|country]] i, an [[2001]], serie la beç de l [[GMA Gospel Music Hall of Fame|preça de casa de la fama de l música gospel]]. An [[2002]] ua nuoba "Elvismania" tomou cunta de l [[mundo]]. Elvis Presley fui "redescoberto", grácias a ua manobra genial de la '''Elvis Presley Enterprises''', de biógrafos-colecionadores i dun [[DJ]] houlandés. L remix de la cançon "A Little Less Conversation" i l [[çco]] [[Elvis: 30|Elvis: 30 #1 Hits]] oubtibírun strondoso sucesso an to l mundo, apersentando l'artista a las nuobas geraçones. Ne l'anho seguinte, nuobo éxito, cun grande çtaque mundial pa l remix de "Rubberneckin", seguido pul [[CD]] [[2nd to None]]. Entusiasmada culas bendaige, la "máquina" çponibelizou, an [[2004]], dous pacotes de [[DBD]]s de dous de ls sous maiores momientos telebesibos: ls speciales "Elvis NBC TB Special" i l "Aloha from Hawaii", nuobos recordes de bendaige. Nesse mesmo anho, Elvis Presley fui eilebado a la catadorie de sócio - fundador de l preça de casa de la fama de la [[música]] británica. L filme [[Jailhouse Rock (filme)|Jailhouse Rock]] galgou patamar honroso antre ls filmes stadunidenses; eimortalizado, tamien an [[2004]], entrando pa l "Registro Nacional de Filmes" de ls [[Stados Ounidos]]. Ne l'anho de [[2005]], l 70º anho de sou nacimiento fui celebrado. Nua stórica botaçon rializada pul [[site]] [[AOL]], maior grupo de quemunicaçon de l mundo, Elvis Presley fui eileito l 8º maior stadunidense de todos ls tiempos, an todas las árias; l 5º de l [[seclo XX]] i l 1º dentre ls artistas. Ne l'anho de [[2006]], Graceland fui zeignada cumo "lugar stórico amaricano" (national historic landmark) pul [[menistro]] de l'anterior de ls [[Stados Ounidos]]. Até [[2006]], quaije trinta anhos passado sue [[muorte]], Elvis bibe; i acrece dezenas de milhones de [[Dólar amaricano|dólares]] anualmente al sou spólio.
;Elvis in Cuncert
Einicialmente pensado para [[dezembre]], l porgrama special [[Elvis in Concert]] fui liebado al aire an [[outubre]] i registrou ua de las maiores audiéncias de la stória de la rede amaricana [[Columbia Broadcasting System|CBS]]. Inda que portador d'eimaiges custrangedoras de sue fesionomie i cundiçones físicas, l porgrama mostrou-mos un profissional çpojado i ampenhado an tentar superar-se i apersentar-se de a melhor forma possible. Antretanto, l que poderie tener sido ua catástrofe pa la sue carreira an bida, emocionou un mundo saudoso i agradecido. Musicalmente, l porgrama mostrou un Elvis Presley apegado al sou maior trunfo, sue berbe de grande antérprete i, munido de maturidade i stenson bocal surprendente, mais ua beç ampatou a todos cula perfundidade i eiloquéncia de sues anterpretaçones, mais ua beç rebolucionárias. Até [[agosto]] de [[1977]], Elvis bendera 600 milhones de çcos, antre 150 álbuns i singles; superior la qualquiera outro artista. Até [[2005]], stima-se por buolta de 2 bilhones d'eisemplares, recorde absoluto, coronado cun cientos de çcos d'ouro, platina i, mais recentemente, multi-platina. Antre sous muitos prémios, stan 14 andicaçones al [[Grammy]], cun 3 premiaçones; cabe çtacar, justíssemas; mormente se cunsidrarmos ls prémios antes nun outorgados, possiblemente, por preconceito. I segundo alguns, porque Elvis Presley fui un artista popular, un sujeito - zde siempre - la frente de l sou tiempo; anserido nua angrenaige sócio-stórica-cultural bastante cumplexa, i pa ls mesmos, nun ye pouca cousa.
{{portal-música}}
=== Atualidades ===
Ne ls dies atuales, Elvis ye cunsidrado por sous fanas, assi cumo alguns specialistas, i até nomeado por alguas pesquisas, cumo un de ls melhores [[cantor]]s populares de l [[seclo XX]],<ref>Eileiçon de 2001 de la rádio BBC mostra Elvis an segundo lugar an sondaige feita cul público para eileger las melhores bozes de l seclo XX, quedando atrás solo de Frank Sinatra i na frente de nomes cumo Nat "King" Cole i Bing Crosby.</ref> sue [[boç]], reconhecen ls specialistas, era poderosa i tena un [[timbre]] çtacado, percipalmente a partir de la metade de ls [[anhos 60]], era detentor dua surprendente musicalidade, cantando an bários ritmos i, an alguas ouportunidades, an outros lénguas - quier [[Léngua almana|alman]], [[Léngua spanhola|espanhol]] i [[Léngua eitaliana|eitaliano]] - para alhá dua rala capacidade anterpretatiba; to essa abaluaçon an torno de la boç<ref>{{citar web |url=http://www.theage.com.au/articles/2003/08/07/1060145714909.html |títalo=Matéria subre ua série de TB acerca de las grandes bozes de la stória [http://imdb.com/title/tt0830856/ Série "The Voice"] ne l [[Internet Movie Database|IMDb]] |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> de Elvis debe-se an grande parte l'análeze por parte de las pessonas que gozan dua cierta noçon de l melhor de cada cantor, ó seia, l'auge de la carreira de cada un desses artistas, i até mesmo la cumparaçon de las bersones de cançones anterpretadas por quaije todos ls cantores, cumo eisemplo podemos citar ls clássicos "My Way", "Danny Boy", "Impossible Dream", "You'll Never Walk Alone", antre outras. [[Barítono]], fizo-se, cun méritos, [[Baixo (boç)|baixo]] (boç grabe masculina) i [[tenor]], an alguas ouportunidades. Andiscutíbel ye sue bersatelidade i poténcia bocal: possiblemente, jamales houbo un cantor tan eclético ritmicamente! Na cuntemporaneidade, parte de l'andústria fonográfica, al bejitar sue biografie, l reconhece, anclusibe, cumo buono [[perdutor musical]], para alhá de [[Arranjo (música)|arranjador]]; Elvis, cumo yá cumprobado pulas biografies lançadas, (hoije podemos ber tamien bários de sous ansaios cun sous musiqueiros an bídeos) sue atuaçon/participaçon ne ls [arranjos] andamiento (ritmo que la música deberie tener), arranjos bocales, anstrumentales etc; i ne ls çcos que retratan l sou trabalho an stúdio, participaba afetabamente de las percipales i mais eilogiadas obras an stúdio de sue çcografie. Elvis, al cuntrairo de nomes cumo [[The Beatles|Beatles]] i [[Michael Jackson]], nunca çpós de la cumpanha de grandes perdutores musicales, ls perdutores de Elvis son abaluados cumo regulares i an alguns momientos cumo de buono nible, mas nada cumparado a perdutores cumo [[Quincy Jones]], [[George Martin]], [[Phil Spector]], antre outros, que de cierta forma auxeliórun antensamente la carreira de nomes cumo Beatles, Michael Jackson i l'até mesmo l'ampeço de la carreira tierra de ls ex-beatles i que grande parcela de l sucesso i reconhecimiento ne l'auge de las respetibas carreiras de ls artistas yá mencionados, fúrun grácias la sous perdutores; eigualmente, subretodo ls mais entusiasmados, ye reputado cumo un anstrumentista birtuoso. Yá cumo [[ator]], fizo l que lha cabie, cun profissionalismo i, an alguas ouportunidades, cunquistou reconhecimiento por sou ampenho i até mesmo, talento.
== Polémicas ==
{{rigor|data=Janeiro de 2010}}
=== Cobers ===
[[Fexeiro:Elvis impersonators record.jpg|thumb|200px|Cobers de Elvis Presley an [[2005]].|ligação=Special:FilePath/Elvis_impersonators_record.jpg]]
Possiblemente Elvis seia l [[artista]] cul maior númaro de cobers an to l [[planeta]], até 2005. Ls purmeiros cobers probabelmente surgiran ne ls [[anhos 70]] ne ls [[Stados Ounidos]] i fúrun se spalhando por to l mundo ne ls radadeiros anhos, atualmente son rializados bários cuncursos an to l [[mundo]]. Por to essa cantidade, i segundo alguns, sin culidade, ls cobers son criticados por sue suposta falta d'andebidualidade, ocasionando assi, ua suposta buntade ancontrolada de simplesmente solo se parecer cul sou ídolo, sin cun esso tener ua [[eidantidade]] própia, para alhá de l mais, tamien son bastante criticados por parecíren [[caricatura|caricatos]] demales, tanto na forma que cantan quanto na forma de beilar. Ls críticos an giral afirman qu'eilhes deberian dibulgar Elvis dua forma menos "caricatural", ó seia, cantando sin ls trejeitos i cun [[roupa]]s cunsidradas "normales". Ls admiradores de ls cobers inda assi, áchan qu'esso ye pura i simples ambeija, yá que muitos cobers se apersentan an porgramas de [[telebison]] i fázen shows ne ls sous respetibos [[paíç|paízes]], para alhá de l que, an alguns causos ralos, grában até [[Çco de benil|çcos]]. L fato que parece inegable ye que l númaro de cobers crece la cada anho, anclusibe, ls shows stan siempre lotados, até mesmo ne l [[Brasil]].
=== Medicamientos ===
L que stá probado ye qu'el se biciou an [[medicamiento]]s, perdendo totalmente l cuntrole a partir de ls [[anhos 70]], quando l dr. George Nickopoulos receitaba abusibas doses de medicamientos para Elvis, culminando assi na sue [[muorte]] an 77. L referido [[médico]] fui liebado al [[Tribunal]] an [[1981]], acusado de receitar la Elvis un tratamiento médico "ultrajante", mas fui absolbido. L fato ye que Elvis era ua pessona altamente cumplexa an sue bida pessonal i artística, ua pessona de temperamiento defícel, trasformaba-se dun anstante para outro dua pessona alegre, simpática i falante nua pessona carrancuda i até mesmo anfeliç; era, segundo pessonas próssimas, [[Heipocondria|heipocondríaco]], l que talbeç splique sue paranóia pula leitura de bulas de remédios i l'alta cantidade de remédios qu'angerie, tenie porblemas ne l [[cólon]] (çcolamiento), l que le causaba horribles delores, para alhá de porblemas ne l [[fígado]], essas anfermidades deteriorórun to l sou ourganismo i porbocórun l mal cardíaco culminando cun sue muorte. Segundo [[J. D. Sumner]], Elvis relatou an cierta ocasion que tenie l'ampresson que nun alcançarie ls 50 anhos d'eidade, pul fato d'outros fameliares tenéren falecido antes de cumpletar essa eidade.
=== Elvis nun morriu ===
{{Artigo percipal|Elvis nun morriu!}}
Ua outra polémica ambolbendo l nome de Elvis ye la famosa frase "Elvis Nun Morriu",<ref>{{citar web |url=http://elvis-lives.8m.com/iselvisalive.html |títalo=Matéria: Elvis bibo ó muorto? |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> surgida debido a la repetitiba propaganda feita na TB brasileira, pa la dibulgaçon de l filme de mesmo nome. Para alguns, essa frase ten un fuorte apelo comercial i de [[marketing]], antretanto, muitos de sous fanas acraditan plenamente que Elvis rialmente inda stá bibo, ó, pul menos, nun morriu na data cunsidrada oufecial.
Muitos afirman que Elvis yá fui bisto an defrentes localidades i qu'eisistirian bárias coincidéncias an sue suposta [[muorte]] que cumprobarian ua cierta armaçon. Muitos de ls que nun acraditan nessa heipótese de Elvis star bibo, dízen que simplesmente ye mais ua daquelas [[teorie de la cunspiraçon|teories cunspiratórias]].
La frase eigualmente tornou-se un [[jargon]] bastante difundido i ousado puls [[fana]]s i nó-fanas de Elvis Presley an aluson a ua [[lenda ourbana]] de que Elvis nun tenerie de fato morrido i starie bibendo nua [[ilha]]. La spresson tamien puode seneficar que Elvis ye "eimortal" na mimória de ls fanas.
Se el stubisse bibo, tenerie {{eidade an anhos i dies|1935|1|8}}.
=== Cinebiografie defenitiba ===
Ls fanas de Elvis reclaman ansistentemente até hoije ne l que se diç respeito a ua cinebiografa decente i defenitiba subre Elvis, ó seia, todos ls [[filme]]s feitos até hoije subre l Rei de l Rock fúrun cunsidrados ruines i de mui malo gusto, para alhá de las anterpretaçones de ls [[ator]]s que tentórun anterpretá-lo séren cunsidradas pífias. Ls mesmos fanas admiten que ye mui defícel fazer un filme decente subre Elvis, yá qu'el fui ua [[pessona]] i [[artista]] altamente cumplexo, por esso mesmo, sue alma seia tan defícel de ser assimilada por algun ator, ocasinando assi, quien sabe, nua grande anterpretaçon. Ls fanas dízen que ye perciso un diretor, assi cumo roteirista i atores que conheçan l'obra de Elvis a fondo i quérgan fazer un filme sin antençones meramente comerciales. An cumpensaçon, muitos [[documentairo]]s de buona culidade yá fúrun rializados durante esse período, l purmeiro i mais çtacado de todos ye [[This is Elvis]] (Elvis l ídolo eimortal) de [[1981]] i mais recentemente l documentairo qu'aborda l lado gospel de Elvis, [[He Touched Me - The Gospel Music of Elvis Presley|He Touched Me]] de [[1999]].
== Mitos i lendas ==
Alguns [[mito]]s i [[lenda]]s fúrun sendo criados an torno de l nome i eimaige de Elvis Presley, percipalmente depuis de sue muorte física. Ambaixo ua relaçon d'alguas [[mintira]]s que, segundo alguns, fúrun sendo çmascaradas cul passar de ls anhos.
* Un fato bastante comentado antre ls fanas siempre fui subre l suposto "pior show" de Elvis Presley que tenerie acuntecido an [[27 de Setembre]] de [[1974]] na cidade de [[College Park (Maryland)|College Park]] an [[Maryland]]. Rezaba la lenda que Elvis staba mal de salude, falaba demales i cantaba pouco, antretanto, esse "mistério" fui solucionado an [[2006]] cul lançamiento de l [[botleg]] "Chaos In College Park", adonde, segundo ls oubintes, mostra ua performance ne l giral de razoable para buona i até mesmo cun momientos mui buonos. Anclusibe l títalo "chaos" fui abaluado cumo mentiroso i de malo gusto puls fanas, afinal, l show nun stá associado a essa palabra, pul cuntrairo.<ref>{{citar web |url=http://www.elvisbrasil.com.br/epbrasil/bootlegs/chaosincollegepark.htm |títalo=L show de 1974 |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
* Outro mito que fui çfeito trata de las radadeiras sessones de grabaçon an sou stúdio particular na manson [[Graceland]] an febreiro i outubre de [[1976]]. Criou-se ua "eimaige" de que Elvis staba de malo humor, cula boç fraca i cometie supostas falhas bocales, por esso ls dous çcos ouriginados dessas sessones ([[From Elvis Presley Boulevard, Memphis, Tennesse|From Elvis Presley Boulevard]] i [[Moody Blue]]) sofrírun un scesso d'oberdus. Inda assi, l çco lançado pul selo FTD chamado "The Jungle Ron Sessiones" de l'anho [[2000]] çtruiu esses mitos na oupenion de ls fanas, mostrando un Elvis ampecable cumo cantor i que, pul menos nas sessones, staba de buono humor, probando que Felton Jarbis, na oupenion d'alguns, tenerie sido un péssimo perdutor, al menos nestes trabalhos.<ref>{{citar web |url=http://www.elvisbrasil.com.br/epbrasil/ftd/jungleroom.html |títalo=Análeze de las sessones de grabaçon de 1976 |lhéngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
== Roupas de ls spetaclos ==
Las mais famosas [[roupa]]s de spetaclos de Elvis son chamadas de "jumpsuits", ls macacones que Elvis outelizou an sues apersentaçones ne l período de [[1969]] até [[1977]]. Las purmeiras roupas son abaluadas cumo bien simples. Grande parte desses trajes fúrun cunfecionados a pedido de Elvis para que tubíssen l'aspeto de roupas de [[karaté]], cul passar de ls anhos las sues roupas fúrun tomando formas mais strabagantes. La sue jumpsuit mais famosa ye la de l show de l [[Hawaii]] de [[janeiro]] de [[1973]], la "Aloha Eagle". Mas, antes mesmo desses macacones, Elvis quedou bastante coincido por sues roupas strabagantes i até mesmo stóricas. Todas stan an sposiçon hoije an die an [[Graceland]]; cada un desses macacones recebie un nome, antre eilhes podemos citar;
* '''Gold Suit''' ó '''The Gold Lame Suit''': Fui ousada an [[1957]] an alguns shows, la famosa "roupa dourada", cumo quedou coincida antre ls fanas brasileiros, se tornou cápia dun [[çco]] de [[1959]] chamado [[Elvis Golden Records Bol.2]].
* '''Black Leather Suit''': Essa ye la famosa roupa de [[couro]] preta de l special de la [[NBC]] de [[1968]], el solo l'outelizou nesse special.
* '''Aloha Eagle''': Esse ye un de ls mais famosos, fui ousado ne l show stórico de l [[Hawaii]] de [[1973]], antretanto, essa nun fui la única ocasion qu'el l'outelizou, Elvis tamien l bestiu an outros cuncertos ne l'anho de 1973 i ampeço de [[1974]].
* '''American Eagle''': Ye por bezes cunfundido cul "Aloha", fui un macacon ousado por Elvis an alguns spetaclos ne l'anho de 1974, anclusibe, ne ls shows de [[Los Angeles]], ne l qual, la banda [[Led Zeppelin]] marcou persença, esse que ye cunsidrado un de ls melhores momientos de Presley ne ls [[anhos 70]].
* '''Benefit''': Ye un daqueles an que l sou formato difire bastante an relaçon als demales, cunsidrado por alguns, cumo un de ls mais simples i guapos, ousado an [[1975]].
* '''Azteca''': Esse ye eileito por buona parte de ls fanas, cumo un de ls mais feios ousados por Elvis an to la sue carreira, el l'outelizou durante alguns spetaclos de [[1975]] i [[1976]].
* '''Blue Bicentennial''' i ''White Bicentennial'': Possuen esse nome (Bicentennial), debido a ua houmenaige que Elvis querie prestar als duzientos anhos d'andependéncia de ls [[Stados Ounidos]] an [[1976]].
* '''Indian Feather''': Segundo fuontes, era un de ls preferidos de l [[rei]] de la [[guitarra]], debido al fato qu'el l'outelizou durante alguns spetaclos de 1975 até [[1977]].
* '''Mexican Sundial''': Un de ls macacones mais famosos de Elvis, el l bestiu durante buona parte de l'anho de 1977, sendo bastante reconhecido debido al fato del tener serbido de bestimenta durante ls shows que se tornórun an special de [[Telebison|TB]], l [[Elvis in Concert]], tamien fui outelizado ne l radadeiro cuncerto de Elvis an [[26 de júnio]] de l mesmo anho.
* '''Historic Suit''': Esse, segundo dízen, serie l macacon que Elvis ousarie na sue turné de [[agosto]] de [[1977]], la qual nunca fui rializada, eibidentemente debido la sue [[muorte]] ne l die [[16 d'agosto]] de [[1977]].
== La boç de Elvis ==
Elvis çpunha dun [[Boç houmana|registo bocal]] mui flexible i eclético para quien nunca tubo aulas de [[bocal|canto]] ó mesmo ansino teórico cumbencional. Elvis, [[barítono]], cunseguia atingir 3 [[oitaba]]s i, por bezes, atingir l registo bocal de [[tenor]]s i [[baixo (boç)|baixos]], talbeç, debido a esses fatores, muitos conhecedores de sue obra, fanas propiamente, chaman nel de '''La Boç'''.
Segundo aqueilhes que son ábidos d'apersentaçones al bibo de Elvis, percipalmente de la [[década de 70]], el demunstraba cun maestria l sou poder bocal, i qu'até ls dies atuales, inda ampressiona aqueilhes que nun conhecen la sue carreira an sue forma mais abrangente; Elvis atingie an muitas de sues performances l chamado "dó de peito", que corresponde la nota musical "Sol 3", feita cun [[Boç houmana|boç]] de [[cabeça]] - cumo se fusse un falsete.
Para surpresa d'alguns ampeçantes an sue basta obra, Elvis yá daba senhales de grande poder bocal yá na [[década de 50]], percipalmente an notas grabes, la génese desse feturo fenómeno bocal se dou, na abaluaçon d'alguns, ne l'anho de [[1957]]. Dando prosseguimiento la sue eiboluçon cumo antérprete, Elvis atingirie na década seguinte, ua maturidade bocal bastante eilebada, tanto an notas grabes i agora tamien, an notas agudas; un marco dessa eiboluçon, serie l [[álbun]] [[How Great Thou Art]], grabado an 1966 i lançado lougo an seguida, ne l'ampeço de [[1967]].
Elvis dou ampeço a la sue carreira profissional cun solo 19 anhos d'eidade, antoce, l período de trasiçon de la [[adolescéncia]] pa la fase adulta, la chamada [[puberdade]], adonde, la boç de Elvis staba an plena trasformaçon, atingido assi la sue maturidade ne ls anhos posteriores.
Cul uso custante de la boç, las pregas bocales ban se tornando mais resistentes, respundendo mui melhor i mais prontamente, permitindo assi al [[Bocal|cantor]] atingir notas mais agudas i melhorar la culidade sonora cumo un to, fazendo assi de sue boç un berdadeiro strumiento, cumo dízen qu'era l causo de Elvis Presley.
L grande zafio de quien prebilegie la stenson ye l'afinaçon, canto stremamente técnico, i Elvis cunseguiu an bárias ouportunidades la cunceliaçon defícel, segundo ls specialistas. Ua de las notas mais defíceles de se atingir ye l "dó arriba dó central", i Elvis atingiu muitas bezes an spetaclos al bibo durante la [[década de 70]], dezido por specialistas.
Cun un stenso alcance bocal i sue técnica de cierta forma [[ópera|ouperesca]], percipalmente na década de 70, Elvis Presley se notabelizou por ser un de ls mais ampressionantes eisemplos de l qu'un cantor puode fazer cun sue [[Boç houmana|boç]], trasformando-la nun berdadeiro [[strumiento musical|strumiento]], probocando até dúbeda an alguas pessonas, culs sous ceticismos, se las performances son mesmo d'outoria de Elvis.
=== Eisemplos ===
* '''Anhos 50''': "I Believe", "Peace In The Valley", "Don't", "My Wish Came True", "Loving You", "Lonesome Cowboy", "Oh Little Town Of Bethlehen", "I'll Be Home For Christmas", "Steadfast Loyal and True", antre outras.
* '''Anhos 60''': "Like a Baby", "El Toro", "Can't Help Falling in Love", "Guadalajara", "Biba Las Begas", "Santa Lucia", "Somebody Bigger Than You and I", "If I Can Dream", "Charro", "Edge of Reality", "Surrender", "How Great Thou Art (stúdio), antre outras.
* '''Anhos 70''': "Unchained Melody", "Hurt", "How Great Thou Art" ([[al bibo]]), "I'll Never Fall In Love, Again", "América The Beautifull", "An American Trilogy", "What Now My Love", "Rags To Riches", "It's Now Or Never" (an bersones al bibo), "My Way", antre muitas outras;
== Cronologie ==
{{Artigo percipal|Cronologie de la bida de Elvis Presley}}
* A seguir alguns de ls momientos que son cunsidrados cumo marcantes na carreira de Elvis Presley.
<timeline>
ImageSize = width:500 height:700
PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:10
TimeAxis = orientation:vertical
DateFormat = yyyy
Period = from:1935 till:1978
AlignBars = early
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1935
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1950
Colors =
id:gray value:gray(0.7)
# there is no automatic collision detection,
# so shift texts up or down manually to aboid overlap
Define $dx = 20 # shift text to right side of bar
PlotData =
bar:event width:20 color:Red shift:($dx,-4)
from:1935 till:1954 color:red
from:1954 till:1961 color:orange
from:1961 till:1965 color:yellow
from:1965 till:1969 color:green
from:1969 till:1974 color:blue
from:1974 till:1977 color:red
mark:(line,white)
at:1977 text:"Morre Elvis Presley, a 16 d'agosto, an Graceland, eisibiçon de l Elvis in Concert na CBS"
at:1976 text:"Show an Pittsburgh i ua nítida piora an sue salude"
at:1975 text:"Quebra l recorde de público para un artista tierra até anton"
at:1974 text:"Shows an Memphis depuis de 13 anhos gerando un çco" shift:($dx,-2)
at:1973 text:"Purmeiro spetaclo de música bie satélite, l Aloha from Hawaii" shift:($dx,-7)
at:1972 text:"Documentário "Elvis On Tour""
mark:(line,gray)
at:1970 text:"Documentário "That's The Way It Is""
at:1969 text:"Buolta als palcos an Las Begas"
at:1968 text:"Porgrama special NBC, l purmeiro acústico registrado an bídeo"
mark:(line,white)
at:1967 text:"Lançamiento de How Great Thou Art"
at:1964 text:"Lançamiento de Biba Las Begas i Roustabout"
at:1962 text:"Lançamiento de Kid Galahad i Follow That Dream
at:1961 text:"Trés shows (Memphis i Hawaii) sous radadeiros até 1969. Lançamiento de Blue Hawaii."
at:1960 text:"Buolta de la Almanha. Participa de l porgrama de Frank Sinatra. Lançamiento de Flaming Star"
mark:(line,gray)
at:1959 text:"Cuntina na Almanha l'anho anteiro"
at:1958 text:"Lançamiento de King Creole. Serbício melitar na Almanha"
at:1957 text:"Lançamiento de Jailhouse Rock, un marco de l rock m'roll"
at:1956 text:"Ampeço de l sucesso mundial, ua reboluçon cultural"
at:1955 text:"Ampeço de l sucesso nacional, mudança de la Sun Records pa la RCA"
at:1954 text:"Purmeira grabaçon profissional na Sun Records"
at:1953 text:"Purmeira grabaçon de forma amadora na Sun Records"
at:1948 text:"Se muda cula família para Memphis"
at:1945 text:"Cunsegue l segundo lugar nun cuncurso para cantores"
at:1935 text:"Nace Elvis Presley"
</timeline>
== Çcografie ==
{{Main|Aneixo:Çcografie de Elvis Presley}}
=== Anhos 50 ===
* [[Elvis Presley (álbun de 1956)|Elvis Presley]] (1956)
* [[Elvis (álbun de 1956)|Elvis]] (1956)
* [[Love Me Tender]] (1956)
* [[Peace In The Valley (álbun de 1957)|Peace In The Valley]] (1957)
* [[Loving You]] (1957)
* [[Jailhouse Rock]] (1957)
* [[Elvis' Christmas Album]] (1957)
* [[King Creole]] (1958)
=== Anhos 60 ===
* [[Elvis is Back!]] (1960)
* [[G.I. Blues]] (1960)
* [[His Hand in Mine]] (1960)
* [[Something fur Everybody]] (1961)
* [[Blue Hawaii]] (1961)
* [[Follow That Dream]] (1962)
* [[Pot Luck]] (1962)
* [[Kid Galahad]] (1962)
* [[Girls! Girls! Girls!]] (1962)
* [[It happened at the world's fair|It Happened at the World's Fair]] (1963)
* [[Fun in Acapulco]] (1963)
* [[Kissin' Cousines]] (1964)
* [[Biba Las Begas]] (1964)
* [[Roustabout]] (1964)
* [[Girl Happy]] (1965)
* [[Tickle Me]] (1965)
* [[Elvis For Everyone]] (1965)
* [[Harum Scarum]] (1965)
* [[Frankie and Johnny]] (1966)
* [[Paradise, Hawaiian Style]] (1966)
* [[Spinout]] (1966)
* [[How Great Thou Art (álbun de Elvis Presley)|How Great Thou Art]] (1967)
* [[Easy Come, Easy Go]] (1967)
* [[Double Trouble]] (1967)
* [[Clambake]] (1967)
* [[Speedway]] (1968)
* [[Elvis Sings Flaming Star]] (1968)
* [[Elvis NBC TV Special]] (1968)
* [[From Elvis in Memphis]] (1969)
* [[From Memphis To Begas/From Begas To Memphis]] (1969)
=== Anhos 70 ===
* [[Let's Be Friends]] (1970)
* [[On Stage (álbun de Elvis Presley)|On Stage]] (1970)
* [[Almost In Love]] (1970)
* [[Elvis: That's The Way It Is]] (1970)
* [[Elvis Country (I'm 10,000 Years Old)|Elvis Country]] (1971)
* [[Love Letters from Elvis]] (1971)
* [[Elvis Sings the Wonderful World of Christmas]] (1971)
* [[Elvis Now]] (1972)
* [[He Touched Me (álbun de Elvis Presley)|He Touched Me]] (1972)
* [[Elvis as Recorded at Madison Square Garden]] (1972)
* [[Aloha from Hawaii]] (1973)
* [[Elvis (álbun de 1973)|Elvis]] (1973)
* [[Raised on Rock]] (1973)
* [[Good Times (álbun de Elvis Presley)|Good Times]] (1974)
* [[Elvis las Recorded Live on Stage in Memphis]] (1974)
* [[Promised Land (álbun de Elvis Presley)|Promised Land]] (1975)
* [[Elvis Today]] (1975)
* [[The Sun Sessions]] (1976)
* [[From Elvis Presley Boulevard, Memphis, Tennesse|From Elvis Presley Boulevard]] (1976)
* [[Moody Blue (álbun de Elvis Presley)|Moody Blue]] (1977)
* [[Elvis in Concert]] (1977)
== Bideografie recomendada ==
* This is Elvis ([[1981]])
* Elvis in Concert ([[1977]])
* Aloha from Hawaii ([[1973]])
* The Alternate Aloha ([[1973]])
* Elvis on Tour ([[1972]])
* That's The Way It Is (Special Edition)
* That's The Way It Is ([[1970]])
* Elvis NBC TV Special ([[1968]])
* Roustabout ([[1964]])
* Biba Las Begas ([[1964]])
* Kid Galahad ([[1962]])
* Follow That Dream ([[1962]])
* Wild in the Country ([[1961]])
* Flaming Star ([[1960]])
* Welcome Home Elvis ([[1960]])
* King Creole ([[1958]])
* Jailhouse Rock ([[1957]])
* Loving You ([[1957]])
* Love me Tender ([[1956]])
=== Outros ===
* The Great Performances 1, 2 i 3
* The Lost Perfomances
* He Touched Me (Documentário)
* One Night With You
== {{Ber tamien}} ==
* [[Aneixo:Lista de recordistas de bendas de çcos|Lista de recordistas de bendas de çcos]]
* [[Elvis Presley ne l rádio]]
* [[Elvis Presley na telebison]]
* [[Elvis Presley ne l cinema]]
* [[Lista de cançones de Elvis Presley]]
* [[Prémios i houmenaiges de Elvis Presley]]
* [[Recordes de Elvis Presley]]
* [[Música gospel]]
* [[Filme musical]]
{{Ref-section|Notas i refréncias|quel=2}}
== {{Bibliografie}} ==
{{Artigo percipal|[[Bibliografie subre Elvis Presley]]}}
* ''[[Remember Elvis]]'' Porduced by Joe Esposito and Daniel Lombardy(2006) [[TCBJOE Publishing]] (ISBN 0-9778945-2-5)
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = Elvis Presley
|wikiquote = Elvis Presley
}}
* {{Link|en|2=https://www.elvis.com|3=Páigina oufecial}}
* {{Link|en|2=https://www.imdb.com/name/nm0000062/|3=Elvis Presley}} ne l [[Anterneta Mobie Database]]
* {{Link|en|2=https://www.elvisfind.com|3=Elvis Find}}
* {{Link|en|2=http://www.destinationhollywod.com/celebrities/elvispresley/|3=Tributo la Elvis Presley ne l Cinema}}
* {{Link|en|2=http://www.tcb-world.com/elvispictures/|3=Galeries de Fotos}}
* {{Link|en|2=https://web.archive.org/web/20140714150049/http://www.elvispedia.org/index.php?title=Main_Page|3=ElvisPedia}} ''Wiki subre Elvis Presley''
* {{Link|es|2=http://noticiero.zoomblog.com/archivo/2008/09/05/elvis-Presley-Suspicious-Minds.html|3=Suspicious minds: bideo}}
* {{Link|fi|2=https://web.archive.org/web/20071110125342/http://www.elvismovieguide.net/index.php/Etusivu|3=Elvis Movie Guide}} ''Wiki subre ls filmes de Elvis Presley''
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo =[[Grammy Lifetime Achievement Award]]
|anhos = [[1971]]
|antes = [[Irving Berlin]]
|depuis = [[Louis Armstrong]] i [[Mahalia Jackson]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Elvis Presley}}
{{Álbuns de Elvis Presley}}
{{biografies}}
{{Portal3|Elvis Presley|Stados Ounidos|Rock}}
[[Catadorie:Elvis Presley| ]]
[[Catadorie:Recordistas de bendas de çcos]]
[[Catadorie:Recordistas de bendas de çcos ne ls EUA]]
[[Catadorie:Naturales de Tupelo (Mississippi)]]
f8cj5w3tdqmnhobj332acb7dfxg2o5k
Almanha
0
4619
108283
99453
2026-08-30T19:41:33Z
~2026-46122-75
15490
108283
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Almanha'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Germany.svg|left|150px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Germany.svg|left|120px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:EU-Germany.svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua almana|Alman]]
|-
| '''Capital''' || [[Berlin]]
|-
| '''Área'''<br />
|357 375,62 km²<br />
|-
| '''Populaçon'''<br /> - Total:<br /> - Densidade:
| <br />83 155 031 <br />233 ab./km²
|-
| '''Moneda''' <br />
| [[Ouro (moneda)|Ouro]]
|-
|align="center" colspan=2 | Hino nacional: [[Fexeiro:Deutschlandlied-novocals.ogg|noicon|right|thumb|Hino nacional da Alemanha|Das Lied der Deutschen]]
|-
|}
La '''Almanha''', ouficialmente '''República Federal de la Almanha''', ye un [[paíç]] localizado na [[Ouropa central]]. Ye lemitado la norte pul [[Mar de l Norte]], [[Dinamarca]] i pul [[Mar Báltico]], la leste pula [[Polónia]] i pula [[República Checa]], la sul pula [[Áustria]] i pula [[Suíça]] i l'oeste pula [[Fráncia]], [[Lhuxemburgo]], [[Bélgica]] i [[Países Baixos]]. L território de la Almanha abrange 357 021 [[quilómetros quadrados]] i ye anfluenciado por un [[Clima temperado|clima temperado sazonal]].
Cun 82,5 milhones d'habitantes an [[2016]], la region chamada [[Germánia]] habitada por bários [[pobos germánicos]] fui coincida i decumentada puls romanos antes de [[100|100 d.C]]. A partir de l [[seclo X]], ls territórios almanes formórun la parte central de l [[Sacro Ampério Romano]], que durou até [[1806]]. Durante l [[seclo XVI]], l norte de la Almanha se tornou l centro de la [[Reforma Protestante]]. Cumo un moderno [[Stado-nacion]], l paíç fui [[Unificaçon Almana|unificado]] pula purmeira beç na [[Guerra Franco-Prussiana]] an [[1871]]. An [[1949]], passado la [[Segunda Guerra Mundial]], la Almanha fui debedida an dous stados, la [[Almanha Oucidental]], ouficialmente "República Federal de la Almanha", i la [[Almanha Ouriental]], ouficialmente "República Democrática Almana", al longo de las [[Zonas acupadas puls Aliados na Almanha|linhas d'acupaçon aliadas]]. La Almanha fui reunificada an [[1990]]. La Almanha Oucidental fui un de ls nembros fundadores de la [[Quemunidade Ouropeia]] (CE), an [[1957]], que mais tarde se tornou la [[Ounion Ouropeia]], an [[1993]]. L paíç ye parte de l [[spácio Schengen]] i adotou la moeda ouropeia, l [[ouro]], an [[1999]].
La Almanha ye ua [[República parlamentarista|república parlamentar]] [[Federaçon|federal]] de [[Stados de la Almanha|dezesseis stados]] (''Länder''). La capital ye la cidade de [[Berlin]]. L paíç ye nembro de las [[Naciones Ounidas]], de la [[OTAN]], [[G8]], [[G20 maiores eiquenomies|G20]], de la [[OCDE]] i de la [[OMC]]. Ye ua [[grande poténcia]] cula por [[PIB]] nominal i la quinta maior an [[paridade de l poder de cumpra]]. An tenermos absolutos, la Almanha atribui l segundo maior ourçamiento anual d'ajudas al zambolbimiento ne l mundo, anquanto stá an sesto lugar an çpesas melitares. L paíç ten zambolbido un alto padron de bida i stableciu un sistema global de [[sigurança social]]. La Almanha acupa ua posiçon-chabe ne ls assuntos ouropeus i mantén ua série de parceries streitas nun nible global. L paíç tamien ye reconhecido cumo líder científico i tecnológico an bários domínios.
{{Paízes de la Ouropa}}
[[Catadorie:Almanha]]
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
qiwqwv5fihsyz1lyjzce12ozfyxr9xt
Familha (biologie)
0
7049
108289
107484
2026-08-30T20:10:56Z
~2026-46122-75
15490
/* Stória de l cunceito */
108289
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambig|prefixo=Se percura|por outras defeniçones de ''familha''|Familha (zambiguaçon)}}
Na [[Biologie]], '''familha''' ye ua [[clado]] antegrada ne l [[Taxonomie de Lineu|sistema taxonómico]] criado por [[Lineu]] ne l [[seclo XVIII]]. La familha agrupa un cunjunto de [[género (biologie)|géneros]], ó de sub-familhas, i stá ancluída an [[orde (biologie)|ordes]].
== Stória de l cunceito ==
Familha, cumo ua [[clade]] antermediairo antre [[Orde (biologie)|orde]] i [[Género (biologie)|género]], ye ua ambençon relatibamente nuoba.
L termo ''familha'' fui cunhado pul botánico francés [[Pierre Magnol]] ne l sou ''Prodromus storiae generalis plantarun, in quo fameliae plantarun per tabulas çponuntur'' (1689) adonde el denominou de familhas (''fameliae'') ls sessenta i seis grupos de plantas qu'el reconheciu an sues tabelas. L cunceito desta [[clado]] l'este tiempo era inda ''in statu nacendi,'' i ne l prefácio de l ''Prodromus'' Magnol fala de l'ounion de sues familhas nun grande ''género,'' l qual tenie un seneficado defrente de l'atual. Mas l'uso moderno de la clade ''Familha'' fui pula purmeira beç registrado ne ls trabalhos de [[Ernst Haeckel]], specialmente an Die systematische Phylogenie (1894) - "Systematic Phylogeny", l qual ye cunsidrado sou melhor lhibro.
== Botánica ==
[[Fexeiro:Angiospermes arbre7.png|thumb|350px|Eisemplo de [[Classeficaçon Filogenética]] pula [[APG]] (an [[Léngua francesa|francés]])]]
Pa la [[botánica]] ye la catadorie de maior amportança. Quando stá antressado an classeficar un material botánico percura-se coincer la sue familha. L nome de la familha ye custituído pul radical de l nome de l género de maior repersentatebidade (an númaros ó popularidade) de speces de la familha la que pertence, acrescido de la treminaçon '''"-aceae"''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-áceas'''").
Eisemplo: [[Género (biologie)|género]] repersentatibo ''[[Brassica]]'' mais l sufixo '''"-aceae"''', lougo la familha será '''[[Brassicaceae]]'''.
Alguas familhas ténen la treminaçon cunsagrada pul uso. L quadro ambaixo mostra la forma antiga i la forma d'acuordo cul [[Código Anternacional de Nomenclatura Botánica]], repare na treminaçon '''"-aceae"'''.
{| align="center" cellpadding="2" cellspacing="4"
|-----
! bgcolor="CFE7B6" | Antigo
! bgcolor="CFE7B6" | Atual
|-----
| [[Cumpositae]] || [[Asteraceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Cruciferae]] || [[Brassicaceae]]
|-----
| [[Gramineae]] || [[Poaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Gutiferae]] || [[Clusiaceae]]
|-----
| [[Labiatae]] || [[Lamiaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Leguminosae]] || [[Fabaceae]]
|-----
| [[Palmae]] || [[Arecaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Umbelliferae]]
<td>[[Apiaceae]]
|}
== Zologie ==
Na classeficaçon científica de l reino [[Animalia]], la familha adquire la treminaçon '''-idae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-ídeos'''"), las sub-familhas ténen treminaçon '''-inae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-íneos'''") i las super-familhas possuen la treminaçon '''-oidea''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-óideos'''").
== {{Beija tamien}} ==
{{Catadorie|Famílias botánicas}}
* [[Lista de plantas de l Cerrado|Lista de plantas de l Cerrado classeficadas por familha botánica]]
{{Classeficaçon biológica}}
{{Nible taxonomico}}
{{DEFAULTSORT:Famelia}}
[[Catadorie:Taxonomie]]
t97sfms9u22mgp03pt1pi0szuv9wx7n
Lhéngua rutul
0
7200
108265
108180
2026-08-30T14:14:12Z
~2026-46122-75
15490
108265
wikitext
text/x-wiki
{{Info/Lhéngua
| nome = Rutul myxʼabišdy čʼel
| corfamilha = Caucasiana
| stados = [[Dagueston]],[[Azerbaijon]]
| falantes = ~29.500
| fam1 = [[Línguas caucasianas|Caucasiana]]
| fam2 = [[Lhéguas caucasianas do nordeste|Caucasiana do Nordeste]]
| fam3 = [[Lhénguas lezguianas|Lezguiana]]
| fam4=[[Lhéguas samur|Samur]]
| fam5=[[Lhéguas samur oeste|Samur oeste]]
| oufecial = [[Dagueston]]
| regulador = ''Sin uorgon regulador''
| scrita = [[alfabeto cerílico|Cerílica]]
| iso1 = -
| iso2 = cau
| iso3 =
| sil = RUT
| outrosnomes =
| pronúncia =
| mapa =
}}
[[Fexeiro: Caucasus-ethnic roetoelen.pn|thumb|right|Rutuls étnicos ne l Cáucaso]]
L '''rutul''' (myxʼabišdy čʼel) ye ua [[lhéngua]] falada pul ls [[rutuls]], un grupo étnico que bibe ne l [[Dagueston]], ([[Rússia]]) i alguas partes de l [[Azerbaijon]]. La palabra rutul deriba de l nome de ua nila de l Dageston onde ye falada esta lhéngua.
Ls sous falantes ye cerca de 29.400 no [[Dagueston]] ye somente 100 ne l [[Azerbaijon]].<ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut Ethnologue entry for Rutul]</ref><ref name="rutetheo">{{ru icon}} [http://etheo.h10.ru/rutu01.htm ETHEO: Rutul Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927225750/http://etheo.h10.ru/rutu01.htm |date=2007-09-27 }}</ref>
== Classeficaçon ==
O rutul pertence al grupo lezgui de las [[lhénguas caucasianas de l nordeste]].
==Stória==
L termo Rutul fui usada pula purmeira beç ne l século XV pa chamar l pobo falante de las lhénguas Lézgicas ne l que ye hoije l sul de l [[Dagueston]] i an [[Shaki (rayon)]] ne l [[Azerbaijon]]. Passou a ter uso oufecial an 1917 i nun tebe ua forma de scrita até que se adotou ua forma do alfabeto cerílico an 1990.
==Falantes==
Ls falantes ye an gerl bilíngues ó mesmo multilíngues, falando as lhénguas [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua russa|russa]], [[Lhéngua lézgica|lézgica]], Ye uito ls [[dialeto]]s i duis subdialetos. La bersion literária anida stá an zambolbimiento. nas regiones cun más populaçon rutul ne l Dagueston, a lhéngua ye ansinada nas scuolas de l purmeiro grau (séria 1ª a 4ª).
== Alfabeto ==
La lhéngua rutul usa l [[alfabeto cerílico]] próprio, l qual presenta 51 lhetras (ne l [[Lhéngua russa|russo]] ye 33 letras). Ls 18 simblos adicionales ne l alfabeto rutul ye cumpostos por grupos de dues lhetras de l alfabeto ouriginal, necessários pa a cumplexa [[fonologie]] de la lhéngua.
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | АI аI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГI гI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КI кI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПI пI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТI тI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | УI уI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦI цI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ы
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ыI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я
|}
== Stória ==
L termo rutul fui usado purmeiramente ne l [[século XV]] pa chamar pobos falantes de l [[Lhéngua lezgui|lezgui]] que corresponde a la atual region de l sul de l Dagueston i de l Azerbaijon ([[Shaki]]). Stebe an uso oufecial desde após [[1917]]. Rutul nun fui ua lhéngua scrita até que l sistema de la scrita (baseado no [[alfabeto cerílico]]) fui zambolbido an [[1990]].
Ls falantes natibos ye frequentemente bilingues ó multilingües tenido fluéncia ne l [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua lezgui|lezgui]] i/ó [[Lhéngua russa|russo]]. Hai uito [[dialeto]]s de l rutul. La bersion literária de la lhéngua remanesce ne l porcesso de l zambolbimiento de l [[scrita]]. Ne l lado regiones al sul de la [[Rússia]] pobladas pul ls rutuls la lhéngua ye ansinada nas scuolas.
== Lhénguas relacionadas ==
Antre las lhénguas de l grupo lezgui, l [[Lhéngua tsakhur|tsakhur]] parece sere l más próssimo al rutul; à sceçon dessas dues, hai uito lhénguas ne l grupo lezgui: [[Lhéngua lezgui|lezgui]], [[Lhéngua tabassaron|tabassaron]], [[Lhéngua agul|agul]], [[Lhéngua budugh|budugh]], [[Lhéngua kryts|kryts]], [[Lhéngua khinalugh|khinalugh]], [[Lhéngua udi|udi]] i [[Lhéngua archi|archi]].
== {{Ber tamien}} ==
* [[Rutuls]]
* [[Lhénguas caucasianas de l nordeste]]
==Notas==
{{reflist}}]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* {{Link||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut |3=Ethnologue: relatório para a língua rutul}}
* {{Link||2=http://atlas.musigidunya.az/atlas/az/rutuls_video.html |3=Cançones i danças populares de ls rutuls de l Azerbaijon}}
*[http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Dicionairo rutul online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ |date=2010-08-19 }}
*[http://www.omniglot.com/writing/rutul.htm Escrita Rutul em omniglot.com]<br />
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Lingua Rutul}}
[[Categoria:Lhénguas lezgui|Rutul]]
[[Categoria:Lhénguas da Rússia|Rutul]]
[[Categoria:Lhénguas do Azerbaijão|Rutul]]
j7pejn4qcahyawiixmxrsf75t4c3igo
108266
108265
2026-08-30T15:48:24Z
~2026-46122-75
15490
/* Falantes */
108266
wikitext
text/x-wiki
{{Info/Lhéngua
| nome = Rutul myxʼabišdy čʼel
| corfamilha = Caucasiana
| stados = [[Dagueston]],[[Azerbaijon]]
| falantes = ~29.500
| fam1 = [[Línguas caucasianas|Caucasiana]]
| fam2 = [[Lhéguas caucasianas do nordeste|Caucasiana do Nordeste]]
| fam3 = [[Lhénguas lezguianas|Lezguiana]]
| fam4=[[Lhéguas samur|Samur]]
| fam5=[[Lhéguas samur oeste|Samur oeste]]
| oufecial = [[Dagueston]]
| regulador = ''Sin uorgon regulador''
| scrita = [[alfabeto cerílico|Cerílica]]
| iso1 = -
| iso2 = cau
| iso3 =
| sil = RUT
| outrosnomes =
| pronúncia =
| mapa =
}}
[[Fexeiro: Caucasus-ethnic roetoelen.pn|thumb|right|Rutuls étnicos ne l Cáucaso]]
L '''rutul''' (myxʼabišdy čʼel) ye ua [[lhéngua]] falada pul ls [[rutuls]], un grupo étnico que bibe ne l [[Dagueston]], ([[Rússia]]) i alguas partes de l [[Azerbaijon]]. La palabra rutul deriba de l nome de ua nila de l Dageston onde ye falada esta lhéngua.
Ls sous falantes ye cerca de 29.400 no [[Dagueston]] ye somente 100 ne l [[Azerbaijon]].<ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut Ethnologue entry for Rutul]</ref><ref name="rutetheo">{{ru icon}} [http://etheo.h10.ru/rutu01.htm ETHEO: Rutul Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927225750/http://etheo.h10.ru/rutu01.htm |date=2007-09-27 }}</ref>
== Classeficaçon ==
O rutul pertence al grupo lezgui de las [[lhénguas caucasianas de l nordeste]].
==Stória==
L termo Rutul fui usada pula purmeira beç ne l século XV pa chamar l pobo falante de las lhénguas Lézgicas ne l que ye hoije l sul de l [[Dagueston]] i an [[Shaki (rayon)]] ne l [[Azerbaijon]]. Passou a ter uso oufecial an 1917 i nun tebe ua forma de scrita até que se adotou ua forma do alfabeto cerílico an 1990.
==Falantes==
Ls falantes son bilíngues ó mesmo multilíngues, falando as lhénguas [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua russa|russa]], [[Lhéngua lézgica|lézgica]], Ye uito ls [[dialeto]]s i duis subdialetos. La bersion literária anida stá an zambolbimiento. nas regiones cun más populaçon rutul ne l Dagueston, a lhéngua ye ansinada nas scuolas de l purmeiro grau (séria 1ª a 4ª).
== Alfabeto ==
La lhéngua rutul usa l [[alfabeto cerílico]] próprio, l qual presenta 51 lhetras (ne l [[Lhéngua russa|russo]] ye 33 letras). Ls 18 simblos adicionales ne l alfabeto rutul ye cumpostos por grupos de dues lhetras de l alfabeto ouriginal, necessários pa a cumplexa [[fonologie]] de la lhéngua.
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | АI аI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГI гI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КI кI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПI пI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТI тI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | УI уI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦI цI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ы
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ыI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я
|}
== Stória ==
L termo rutul fui usado purmeiramente ne l [[século XV]] pa chamar pobos falantes de l [[Lhéngua lezgui|lezgui]] que corresponde a la atual region de l sul de l Dagueston i de l Azerbaijon ([[Shaki]]). Stebe an uso oufecial desde após [[1917]]. Rutul nun fui ua lhéngua scrita até que l sistema de la scrita (baseado no [[alfabeto cerílico]]) fui zambolbido an [[1990]].
Ls falantes natibos ye frequentemente bilingues ó multilingües tenido fluéncia ne l [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua lezgui|lezgui]] i/ó [[Lhéngua russa|russo]]. Hai uito [[dialeto]]s de l rutul. La bersion literária de la lhéngua remanesce ne l porcesso de l zambolbimiento de l [[scrita]]. Ne l lado regiones al sul de la [[Rússia]] pobladas pul ls rutuls la lhéngua ye ansinada nas scuolas.
== Lhénguas relacionadas ==
Antre las lhénguas de l grupo lezgui, l [[Lhéngua tsakhur|tsakhur]] parece sere l más próssimo al rutul; à sceçon dessas dues, hai uito lhénguas ne l grupo lezgui: [[Lhéngua lezgui|lezgui]], [[Lhéngua tabassaron|tabassaron]], [[Lhéngua agul|agul]], [[Lhéngua budugh|budugh]], [[Lhéngua kryts|kryts]], [[Lhéngua khinalugh|khinalugh]], [[Lhéngua udi|udi]] i [[Lhéngua archi|archi]].
== {{Ber tamien}} ==
* [[Rutuls]]
* [[Lhénguas caucasianas de l nordeste]]
==Notas==
{{reflist}}]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* {{Link||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut |3=Ethnologue: relatório para a língua rutul}}
* {{Link||2=http://atlas.musigidunya.az/atlas/az/rutuls_video.html |3=Cançones i danças populares de ls rutuls de l Azerbaijon}}
*[http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Dicionairo rutul online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ |date=2010-08-19 }}
*[http://www.omniglot.com/writing/rutul.htm Escrita Rutul em omniglot.com]<br />
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Lingua Rutul}}
[[Categoria:Lhénguas lezgui|Rutul]]
[[Categoria:Lhénguas da Rússia|Rutul]]
[[Categoria:Lhénguas do Azerbaijão|Rutul]]
huuhg0ps5uqwk16tz7wme3afcmepee4
Frunteira Malásia-Tailándia
0
7524
108267
85108
2026-08-30T15:52:55Z
~2026-46122-75
15490
108267
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Frunteira
| terr1={{MAL}}
| terr2={{THA}}
| eimaige=150251400 f118c3e188 l.jpg
| legenda=Checkpoint frunteiriço an Kelantan (Malásia) / Rantau Panjang (Tailándia)
| cumprimiento=506
| posiçon=
| notas=
| criaçon=
| radadeiro=
| tratados=
}}
La '''frunteira antre Malásia i Tailándia''' ye la linha que lemita ls dous países i cunsiste nua frunteira terrestre (al longo de la [[península de la Malásia]]) i outra marítima.
[[Fexeiro:Malaysia_Thailand_border.jpg|miniaturadaimagem]]
{{rabisco-geografie}}
[[Catadorie:Frunteira Malásia-Tailándia| ]]
k3itzbnseg4rznjh08cqo1llptxb4nh
108268
108267
2026-08-30T15:58:45Z
~2026-46122-75
15490
108268
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Frunteira
| terr1={{MAL}}
| terr2={{THA}}
| eimaige=150251400 f118c3e188 l.jpg
| legenda=Checkpoint frunteiriço an Kelantan (Malásia) / Rantau Panjang (Tailándia)
| cumprimiento=506
| posiçon=
| notas=
| criaçon=
| radadeiro=
| tratados=
}}
La '''frunteira antre Malásia i Tailándia''' ye la linha que lemita ls dous paízes i cunsiste nua frunteira terrestre (al longo de la [[península de la Malásia]]) i outra marítima.
[[Fexeiro:Malaysia_Thailand_border.jpg|miniaturadaimagem]]
{{rabisco-geografie}}
[[Catadorie:Frunteira Malásia-Tailándia| ]]
5oskjinof6wteclnckp3ae5gt5k5xni
Familha
0
7666
108290
107498
2026-08-31T07:14:44Z
~2026-46122-75
15490
/* Eitimologie */
108290
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "familha" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lhengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Lhatin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lhengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de familha ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas familhas, cumo yá fui referido. Las familhas cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la familha regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La familha debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la familha; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la familha; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la familha protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La familha, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la familha)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la familha ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, familha ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la familha i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La familha ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la familha assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, familha i nino, promoben l'acomodaçon de la familha a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La familha ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la familha custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de familha ==
L termo “familha” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "familha natural" crece d'amportança - esta familha ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La familha natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La familha natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas familhas. Dessas nuobas familhas fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues familhas, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas familhas, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la familha era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la familha alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua familha ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la familha ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La familha poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La familha ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la familha deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la familha ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la familha i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la familha cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua familha ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Familha rial ==
{{AP|[[Familha rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''familhas reales'''. Chama-se familha rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las familhas reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas familhas reales de l mundo ye la [[Familha rial británica]].
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Familhas: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Familha'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Familhas i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Familha}}
{{Wiktionary1|Familha}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Familha]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la familha]]
* [[Familhas cinta de la bielha]]
* [[Familha na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Familha]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de familha]]
[[Catadorie:Familha| ]]
s4juvpj5aqn7mn5rfy78tbdwi1mbbw1
Immanuel Kant
0
8345
108294
98734
2026-08-31T11:44:47Z
~2026-46122-75
15490
108294
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Kant Kaliningrad.jpg|miniaturadaimagem|Státua de Kant.]]
'''Immanuel Kant''' ([[Königsberg (Prússia)|Königsberg]], [[22 d'abril]] de [[1724]] — Königsberg, [[12 de febreiro]] de [[1804]]) fui un [[filósofo]] [[Prússia|prussiano]].<ref name=":0">https://plato.stanford.edu/entries/kant/</ref> Amplamente cunsidrado cumo l percipal filósofo de la [[Eidade Moderna|era moderna]],<ref name=":0" /> Kant ouperou, na [[eipistemologie]], ua síntese antre l [[racionalismo]] cuntinental (de [[René Descartes]], [[Baruch de Spinosa]] i [[Gottfried Leibniz]], adonde ampera la forma de [[deduçon|pensar dedutibo]]), i la [[Ampirismo|tradiçon ampírica anglesa]] (de [[David Hume]], [[John Locke]], ó [[George Berkeley]], que baloriza la [[Pensar andutibo|induçon]]).
Nacido dua modesta familha d'artesones, depuis dun lhongo período cumo porsor secundairo de [[geografie]], Kant bieno a studar filosofie, física i matemática na [[Ounibersidade de Königsberg]] i an 1755 ampeçou a lhecionar ansinando [[Ciéncias Naturales]].<ref name=":1">https://books.google.es/books?id=hDRrfrtpJv4C&pg=PR33&lpg=PR33&dq=Immanuel+Kant+Konigsberg+1755&source=bl&ots=L1jKHRxi60&sig=20daQ3l-0AFHCUT_X-Go2Y-in-s&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiP57P-isTRAhUDkRQKHRD7DhUQ6AEIVTAH#v=onepage&q=Immanuel%20Kant%20Konigsberg%201755&f=false</ref> An 1770 fui nomeado porsor catedrático de la Ounibersidade de Königsberg,<ref name=":1" /> cidade de la qual nunca saliu, lhiebando ua bida monotonamente pontual i solo dedicada als studos filosóficos. Rializou numerosos trabalhos subre ciéncias naturales i satas.
Kant ye famoso subretodo pula eilaboraçon de l chamado [[eidealismo trascendental]]: todos nós trazemos formas i cunceitos ''[[la priori]]'' (aqueilhes que nun bénen de la spriéncia) pa la spriéncia cuncreta de l mundo, ls quales serien d'outra forma ampossibles de detreminar.<ref>https://books.google.es/books?id=arTHBQAAQBAJ&pg=PT144&dq=Immanuel+Kant+Konigsberg+trascendental+idealism&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwilp--fi8TRAhUJbRQKHXTYAxMQ6AEIMjAD#v=onepage&q=Immanuel%20Kant%20Konigsberg%20trascendental%20idealism&f=false</ref> La filosofie de la natureza i de la natureza houmana de Kant ye storicamente ua de las mais detreminantes fuontes de l [[relatebismo]] cuncetual que dominou la bida anteletual de l [[seclo XX]].
Kant ye tamien coincido pula filosofie [[moral]] i pula perpuosta, la purmeira moderna, dua teorie de la formaçon de l [[sistema solar]], coincida cumo la [[heipótese Kant-Laplace]].<ref>https://books.google.es/books?id=j_4jkhhoSjsC&pg=PA10&dq=Kant-Laplace&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwi0-Oa1i8TRAhVLuBQKHe3ICxMQ6AEINTAE#v=onepage&q=Kant-Laplace&f=false</ref>
{{Refréncias}}
{{rabisco}}
[[Catadorie:Filósofos de la Almanha]]
[[Catadorie:Eilustradores de la Almanha]]
06hmtdq40wn6r2t3uikjz0vg529g599
Pica & Trilha
0
11811
108264
100554
2026-08-30T14:04:44Z
~2026-46122-75
15490
108264
wikitext
text/x-wiki
Ls '''Pica & Trilha''' son ua banda de rock i çtacan-se por cantar an [[Lhéngua mirandesa|Mirandés]] i ye ouriginária de [[Sendin]], [[Miranda de l Douro]], an [[Pertual]]. La banda fui formada an 2017 por un grupo d'amigos que cumpartilhában l'amor pula [[música]] i pula cultura mirandesa.
Ls '''Pica & Trilha''', cumo ua banda de rock mirandés, ten cumo ua de las percipales caratelísticas an sues letras l'abordaige de temas relacionados als porblemas de l'anterior, cumo la [[zertificaçon]] i l'abandono de las tierras. Atrabeç de sues músicas, la banda busca alertar pa la defícel situaçon anfrentada pulas pessonas que biben nas regiones rurales de l paíç.
Para alhá desso, la banda tamien trata an sues músicas de las falhas de l'arbitraige ne ls jogos de futebol i de las zeiçones políticas, siempre cun un ton crítico i ancesibo. Cun letras qu'abordan temas de l cotidiano, la banda cunsegue trasmitir mensaiges que dialogan diretamente cul público.
Outro tema recorrente nas letras de ls '''Pica & Trilha''' ye l'abandono de ls moços, que muitas bezes percisan de GPS para ancontrar l camino de buolta para sues tierras. Cun ua mensaige fuorte i ampatante, la banda busca ressaltar l'amportança de preserbar la cultura i las raízes de ls lhugares adonde se naciu i creciu.
Las músicas de la banda trazen ua crítica social i política cuntundente, buscando chamar l'atençon pa las deficuldades anfrentadas pula populaçon de l'anterior de l paíç, cun ua sonoridade única, que mistura l rock cun eilemientos tradecionales de la cultura mirandesa.
== Nembros ==
* [[Emílio Pires Martins|Emílio Martins]]: Bocalista
* Fernando Rodrigues: Guitarra
* Vítor Teixeira: Bateria
* Abílio Fernandes: Baixo
* Elídio Poço: Teclado
== Ourige de l nome "Pica & Trilha" ==
L nome de la banda, an mirandés, ten ourige nas atebidades rurales de la region i reflete la mensaige que la banda pretende passar cula sue música.
D'acuordo culs nembros de la banda<ref>https://www.diariodetrasosmontes.com/entrevista/rock-em-mirandes-mistura-facebook-tratores-e-hard-rock</ref>, "'''Pica'''" ye ua refréncia al ato de picar i cortar an pedacinhos las [[scobas]] i outras plantas salbaiges, que éran spalhadas al longo de las rues de la region, ua beç que nun eisistia alcatron i las rues nó stában asfaltadas. Depuis de decumpostos, ls resíduos éran remexidos cun ua forquilha i, mais tarde, éran colocados ne l meio de l stierco de ls animales i quedában a fermentar, trasformando-se nun precioso fertelizante. Na bison de la banda, "'''Pica'''" tamien puode ser antendido ne l sentido de spicaçar ó alertar pa ls porblemas de la region de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-los-Montes]].Yá l termo "'''Trilha'''" stá relacionado cula atebidade de la trilha, ó seia, de la ceifa qu'ambolbia l sprito quemunitairo de la populaçon cun un oubjetibo quemun nun ritmo acelerado, cun receio de la chuba. An outra bertente, "'''Trilha'''" tamien puode ser antendido cumo l camino que la banda quier trilhar, defendendo Trás-los-Montes i criticando l'abandono de l'anterior de l paíç.
== Lhigaçones sternas ==
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100031055752156&ref=page_internal Páigina de Facebook]
sxj4zaj3svml1woetu0lmj7hxz7jv85
Ḥabsburgo
0
11954
108286
100390
2026-08-30T19:49:36Z
~2026-46122-75
15490
108286
wikitext
text/x-wiki
Ls '''Ḥabsburgos''' (tamien Haus Habsburg , Haus Österreich ó Casa de Austria ) son ua familha principesca cul nome de sue casa ancestral ne l qu'hoije ye Aargaudesuíçocanton i de 1804 a 1918 ls amperadores de la [[Áustria]] . A partir de sou poder subre l Ducado de la Áustria, que cunquistou ne l seclo XIII ganhou temporariamente domínio subre un basto cumplexo de paízes que ban zde la [[Hungrie]] , passando pula [[Boémia]] i [[Houlanda]] até la [[Spanha|Spanha]] i [[Pertual]] , i tamien abrangendo ls ampérios queloniales deste radadeiro na [[América]] , [[África]] i [[Ásia]] .
La zeignaçon "Casa de la Áustria" fui trasferida ne l seclo XIV de la mais amportante tierra heireditária de ls Ḥabsburgos , l Ducado de la Áustria, pa la dinastie i mais tarde para todos ls paízes que gobiernou. [[Biena]] , la capital de l ducado, tenie sido la residéncia preferida de la dinastie zde l final de la Eidade Média. Depuis que l ducado austríaco fui promobido a arquiducado , l termo Erzhaus tornou-se quemun pa la família gobernante. Eilha fui la única a ousar l títalo d'arquiduque(sa) qu'eilha mesma criou .
Las tierras ancestrales de ls Ḥabsburgos quedában ne l norte de l qu'hoije ye la [[Suíça]]. Ne l'ampeço de sue ascenson al poder alman i ouropeu, eilhes tamien possuían tierras adicionales ne l Ducado de la Suábia , specialmente na Alta Alsácia antre Basel i Strasburgo . An outubre de 1273, Rodolfo I fui l purmeiro Ḥabsburgo a ser eileito rei romano-germánico. Al derrotar sou cuncorrente na eileiçon de l rei, Ottokar bon Böhmen , el cunseguiu ganhar ls ducados de la Áustria, Stíria i Carniola para si i sous filhos assegurar. Ls Ḥabsburgos oubtibírun ganhos territoriales seneficatibos an 1335 cul Ducado de la Caríntie i an 1363 cul Cundado de l Tirol . De 1438 a 1457, l Reino de la Boémia tamien caiu sob l domínio de ls Ḥabsburgos pula purmeira beç.
L'ascenson de la dinastie a la proeminéncia [[Ouropa|ouropeia]] i mundial bieno cumo resultado de la política de casamiento de [[Maximeliano I de Áustria|Maximeliano I]]. Por meio de sou casamiento cun [[Marie de la Borgonha]], el garantiu para sue casa la basta hardança de Carlos, l Temerário , qu'abrangie la rica Houlanda de la Borgonha i l coraçon de a duques de la Borgonha . Cumo resultado de l casamiento de l filho de Maximeliano deste casamiento, [[Felipe I de Castielha|Filipe]], l Guapo , cun [[Juana I de Castielha|Juana]] , heirdeira ounibersal de las corona de Castielha i Aragon , la Casa de la Áustria tornou-se la dinastie mais poderosa de la Ouropa. L nieto de Maximeliano, l'amperador [[Carlos I de Spanha|Carlos B]]., nun solo las tierras heireditárias de la [[Almanha|Almanha]] i de la Borgonha caíran an sue casa, mas tamien la Spanh cun sou ampério quelonial i l reino de la [[Sicília]] . Para alhá desso, l'armano de Carlos, Fernon, garantiu l domínio permanente de sue casa subre la Boémia, bien cumo subre la Croácia i partes de la Hungrie an 1526/1527 . L títalo d'eileitor tamien staba associado a la corona de la Boémia . A partir d'anton, ls Ḥabsburgos passórun a pertencer al coleijo respunsable pula eileiçon de l rei romano-alman. De 1439 a 1806, la casa forneciu quaije sin anterrupçon ls reis i amperadores de l Sacro Ampério Romano.
Passado l'abdicaçon de Carlos B an 1555, la dinastie se debediu nua lhinha spanhola i outra austríaca. L purmeiro tamien gobiernou Pertual i sues possessones ultramarinas de 1580 a 1640. Inda assi , la posiçon de la Spanha cumo poténcia mundial neste momiento i l cerco de la [[Fráncia]] pulas possessones de ls Ḥabsburgos sacerbou l'antagonismo Ḥabsburgo-Bourbon qu'eisistia zde l casamiento de la Borgonha , que resultou an einúmaras guerras i ne l declínio de la Spanha a ua poténcia de segunda catadorie. La muorte de [[Carlos IIde Spanha| Carlos II]] , cula qual ls Habsburgos spanholes an 1700 zamcadeórun l'ein . Al final, la Spanha caiu para un ramal de la Casa de Bourbon, que cumpetie culs Habsburgos . , cula qual la lhinhaige masculina , zamcadeou la Guerra de la Sucesson Spanhola .
Al mesmo tiempo, la Áustria de ls Habsburgos creciu para se tornar ua grande poténcia ouropeia. A partir de l final de l seclo XVII, spandiu sous domínios na Hungrie i ne ls Bálcanas a las custas de l Ampério Otomano durante las guerras turcas . La lhinha masculina austríaca tamien morriu an 1740 cul amperador [[Carlos BI de Áustria|Carlos BI]]. , mas el yá habie cunseguido persuadir la maiorie de las poténcias ouropeias a recoincer la Sançon Pragmática que garantiu l gobierno de sue filha mais bielha, [[Marie Theresa I de Áustria|Marie Theresa]] . De sue associaçon cun Franç Stephan , duque de Lhorraine, qu'alcançou la dignidade amperial cumo [[Francisco I de Áustria|Franç I]]., surgiu la Casa de Ḥabsburgo-Lhorena , d'adonde benirun todos ls amperadores romano-almanes até 1806. L radadeiro deilhes, Franç II , stableciu l Ampério Austríaco cumo Franç I an 1804 , que fui trasformado na monarquia dual austro-húngara an 1867/68 i eisistiu até 1918. Depuis de 1918, ls Ḥabsburgos tubírun qu'abrir mano de sues rebindicaçones de poder na Áustria i na Hungrie .
[[File:Achievement (coat of arms) of the House of Habsburg.svg|thumb|Brason de ls Ḥabsburgos]]
44ykkfa40jptfjgoxgst3fx8jqahhl5
108287
108286
2026-08-30T19:50:52Z
~2026-46122-75
15490
108287
wikitext
text/x-wiki
Ls '''Ḥabsburgos''' (tamien Haus Habsburg , Haus Österreich ó Casa de Austria ) son ua familha principesca cul nome de sue casa ancestral ne l qu'hoije ye Aargaudesuíçocanton i de 1804 a 1918 ls amperadores de la [[Áustria]] . A partir de sou poder subre l Ducado de la Áustria, que cunquistou ne l seclo XIII ganhou temporariamente domínio subre un basto cumplexo de paízes que ban zde la [[Hungrie]] , passando pula [[Boémia]] i [[Houlanda]] até la [[Spanha|Spanha]] i [[Pertual]] , i tamien abrangendo ls ampérios queloniales deste radadeiro na [[América]] , [[África]] i [[Ásia]] .
La zeignaçon "Casa de la Áustria" fui trasferida ne l seclo XIV de la mais amportante tierra heireditária de ls Ḥabsburgos , l Ducado de la Áustria, pa la dinastie i mais tarde para todos ls paízes que gobiernou. [[Biena]] , la capital de l ducado, tenie sido la residéncia preferida de la dinastie zde l final de la Eidade Média. Depuis que l ducado austríaco fui promobido a arquiducado , l termo Erzhaus tornou-se quemun pa la família gobernante. Eilha fui la única a ousar l títalo d'arquiduque(sa) qu'eilha mesma criou .
Las tierras ancestrales de ls Ḥabsburgos quedában ne l norte de l qu'hoije ye la [[Suíça]]. Ne l'ampeço de sue ascenson al poder alman i ouropeu, eilhes tamien possuían tierras adicionales ne l Ducado de la Suábia , specialmente na Alta Alsácia antre Basel i Strasburgo . An outubre de 1273, Rodolfo I fui l purmeiro Ḥabsburgo a ser eileito rei romano-germánico. Al derrotar sou cuncorrente na eileiçon de l rei, Ottokar bon Böhmen , el cunseguiu ganhar ls ducados de la Áustria, Stíria i Carniola para si i sous filhos assegurar. Ls Ḥabsburgos oubtibírun ganhos territoriales seneficatibos an 1335 cul Ducado de la Caríntie i an 1363 cul Cundado de l Tirol . De 1438 a 1457, l Reino de la Boémia tamien caiu sob l domínio de ls Ḥabsburgos pula purmeira beç.
L'ascenson de la dinastie a la proeminéncia [[Ouropa|ouropeia]] i mundial bieno cumo resultado de la política de casamiento de [[Maximeliano I de Áustria|Maximeliano I]]. Por meio de sou casamiento cun [[Marie de la Borgonha]], el garantiu para sue casa la basta hardança de Carlos, l Temerário , qu'abrangie la rica Houlanda de la Borgonha i l coraçon de a duques de la Borgonha . Cumo resultado de l casamiento de l filho de Maximeliano deste casamiento, [[Felipe I de Castielha|Filipe]], l Guapo , cun [[Juana I de Castielha|Juana]] , heirdeira ounibersal de las corona de Castielha i Aragon , la Casa de la Áustria tornou-se la dinastie mais poderosa de la Ouropa. L nieto de Maximeliano, l'amperador [[Carlos I de Spanha|Carlos B]]., nun solo las tierras heireditárias de la [[Almanha|Almanha]] i de la Borgonha caíran an sue casa, mas tamien la Spanha cun sou ampério quelonial i l reino de la [[Sicília]] . Para alhá desso, l'armano de Carlos, Fernon, garantiu l domínio permanente de sue casa subre la Boémia, bien cumo subre la Croácia i partes de la Hungrie an 1526/1527 . L títalo d'eileitor tamien staba associado a la corona de la Boémia . A partir d'anton, ls Ḥabsburgos passórun a pertencer al coleijo respunsable pula eileiçon de l rei romano-alman. De 1439 a 1806, la casa forneciu quaije sin anterrupçon ls reis i amperadores de l Sacro Ampério Romano.
Passado l'abdicaçon de Carlos B an 1555, la dinastie se debediu nua lhinha spanhola i outra austríaca. L purmeiro tamien gobiernou Pertual i sues possessones ultramarinas de 1580 a 1640. Inda assi , la posiçon de la Spanha cumo poténcia mundial neste momiento i l cerco de la [[Fráncia]] pulas possessones de ls Ḥabsburgos sacerbou l'antagonismo Ḥabsburgo-Bourbon qu'eisistia zde l casamiento de la Borgonha , que resultou an einúmaras guerras i ne l declínio de la Spanha a ua poténcia de segunda catadorie. La muorte de [[Carlos IIde Spanha| Carlos II]] , cula qual ls Habsburgos spanholes an 1700 zamcadeórun l'ein . Al final, la Spanha caiu para un ramal de la Casa de Bourbon, que cumpetie culs Habsburgos . , cula qual la lhinhaige masculina , zamcadeou la Guerra de la Sucesson Spanhola .
Al mesmo tiempo, la Áustria de ls Habsburgos creciu para se tornar ua grande poténcia ouropeia. A partir de l final de l seclo XVII, spandiu sous domínios na Hungrie i ne ls Bálcanas a las custas de l Ampério Otomano durante las guerras turcas . La lhinha masculina austríaca tamien morriu an 1740 cul amperador [[Carlos BI de Áustria|Carlos BI]]. , mas el yá habie cunseguido persuadir la maiorie de las poténcias ouropeias a recoincer la Sançon Pragmática que garantiu l gobierno de sue filha mais bielha, [[Marie Theresa I de Áustria|Marie Theresa]] . De sue associaçon cun Franç Stephan , duque de Lhorraine, qu'alcançou la dignidade amperial cumo [[Francisco I de Áustria|Franç I]]., surgiu la Casa de Ḥabsburgo-Lhorena , d'adonde benirun todos ls amperadores romano-almanes até 1806. L radadeiro deilhes, Franç II , stableciu l Ampério Austríaco cumo Franç I an 1804 , que fui trasformado na monarquia dual austro-húngara an 1867/68 i eisistiu até 1918. Depuis de 1918, ls Ḥabsburgos tubírun qu'abrir mano de sues rebindicaçones de poder na Áustria i na Hungrie .
[[File:Achievement (coat of arms) of the House of Habsburg.svg|thumb|Brason de ls Ḥabsburgos]]
mljz5rp3z84xsd0owlbekbdoil73i0q
108288
108287
2026-08-30T19:54:56Z
~2026-46122-75
15490
108288
wikitext
text/x-wiki
Ls '''Ḥabsburgos''' (tamien Haus Habsburg , Haus Österreich ó Casa de Áustria ) son ua familha principesca cul nome de sue casa ancestral ne l qu'hoije ye Aargaudesuíçocanton i de 1804 a 1918 ls amperadores de la [[Áustria]] . A partir de sou poder subre l Ducado de la Áustria, que cunquistou ne l seclo XIII ganhou temporariamente domínio subre un basto cumplexo de paízes que ban zde la [[Hungrie]] , passando pula [[Boémia]] i [[Houlanda]] até la [[Spanha|Spanha]] i [[Pertual]] , i tamien abrangendo ls ampérios queloniales deste radadeiro na [[América]] , [[África]] i [[Ásia]] .
La zeignaçon "Casa de la Áustria" fui trasferida ne l seclo XIV de la mais amportante tierra heireditária de ls Ḥabsburgos , l Ducado de la Áustria, pa la dinastie i mais tarde para todos ls paízes que gobiernou. [[Biena]] , la capital de l ducado, tenie sido la residéncia preferida de la dinastie zde l final de la Eidade Média. Depuis que l ducado austríaco fui promobido a arquiducado , l termo Erzhaus tornou-se quemun pa la família gobernante. Eilha fui la única a ousar l títalo d'arquiduque(sa) qu'eilha mesma criou .
Las tierras ancestrales de ls Ḥabsburgos quedában ne l norte de l qu'hoije ye la [[Suíça]]. Ne l'ampeço de sue ascenson al poder alman i ouropeu, eilhes tamien possuían tierras adicionales ne l Ducado de la Suábia , specialmente na Alta Alsácia antre Basel i Strasburgo . An outubre de 1273, Rodolfo I fui l purmeiro Ḥabsburgo a ser eileito rei romano-germánico. Al derrotar sou cuncorrente na eileiçon de l rei, Ottokar bon Böhmen , el cunseguiu ganhar ls ducados de la Áustria, Stíria i Carniola para si i sous filhos assegurar. Ls Ḥabsburgos oubtibírun ganhos territoriales seneficatibos an 1335 cul Ducado de la Caríntie i an 1363 cul Cundado de l Tirol . De 1438 a 1457, l Reino de la Boémia tamien caiu sob l domínio de ls Ḥabsburgos pula purmeira beç.
L'ascenson de la dinastie a la proeminéncia [[Ouropa|ouropeia]] i mundial bieno cumo resultado de la política de casamiento de [[Maximeliano I de Áustria|Maximeliano I]]. Por meio de sou casamiento cun [[Marie de la Borgonha]], el garantiu para sue casa la basta hardança de Carlos, l Temerário , qu'abrangie la rica Houlanda de la Borgonha i l coraçon de a duques de la Borgonha . Cumo resultado de l casamiento de l filho de Maximeliano deste casamiento, [[Felipe I de Castielha|Filipe]], l Guapo , cun [[Juana I de Castielha|Juana]] , heirdeira ounibersal de las corona de Castielha i Aragon , la Casa de la Áustria tornou-se la dinastie mais poderosa de la Ouropa. L nieto de Maximeliano, l'amperador [[Carlos I de Spanha|Carlos B]]., nun solo las tierras heireditárias de la [[Almanha|Almanha]] i de la Borgonha caíran an sue casa, mas tamien la Spanha cun sou ampério quelonial i l reino de la [[Sicília]] . Para alhá desso, l'armano de Carlos, Fernon, garantiu l domínio permanente de sue casa subre la Boémia, bien cumo subre la Croácia i partes de la Hungrie an 1526/1527 . L títalo d'eileitor tamien staba associado a la corona de la Boémia . A partir d'anton, ls Ḥabsburgos passórun a pertencer al coleijo respunsable pula eileiçon de l rei romano-alman. De 1439 a 1806, la casa forneciu quaije sin anterrupçon ls reis i amperadores de l Sacro Ampério Romano.
Passado l'abdicaçon de Carlos B an 1555, la dinastie se debediu nua lhinha spanhola i outra austríaca. L purmeiro tamien gobiernou Pertual i sues possessones ultramarinas de 1580 a 1640. Inda assi , la posiçon de la Spanha cumo poténcia mundial neste momiento i l cerco de la [[Fráncia]] pulas possessones de ls Ḥabsburgos sacerbou l'antagonismo Ḥabsburgo-Bourbon qu'eisistia zde l casamiento de la Borgonha , que resultou an einúmaras guerras i ne l declínio de la Spanha a ua poténcia de segunda catadorie. La muorte de [[Carlos IIde Spanha| Carlos II]] , cula qual ls Habsburgos spanholes an 1700 zamcadeórun l'ein . Al final, la Spanha caiu para un ramal de la Casa de Bourbon, que cumpetie culs Habsburgos . , cula qual la lhinhaige masculina , zamcadeou la Guerra de la Sucesson Spanhola .
Al mesmo tiempo, la Áustria de ls Habsburgos creciu para se tornar ua grande poténcia ouropeia. A partir de l final de l seclo XVII, spandiu sous domínios na Hungrie i ne ls Bálcanas a las custas de l Ampério Otomano durante las guerras turcas . La lhinha masculina austríaca tamien morriu an 1740 cul amperador [[Carlos BI de Áustria|Carlos BI]]. , mas el yá habie cunseguido persuadir la maiorie de las poténcias ouropeias a recoincer la Sançon Pragmática que garantiu l gobierno de sue filha mais bielha, [[Marie Theresa I de Áustria|Marie Theresa]] . De sue associaçon cun Franç Stephan , duque de Lhorraine, qu'alcançou la dignidade amperial cumo [[Francisco I de Áustria|Franç I]]., surgiu la Casa de Ḥabsburgo-Lhorena , d'adonde benirun todos ls amperadores romano-almanes até 1806. L radadeiro deilhes, Franç II , stableciu l Ampério Austríaco cumo Franç I an 1804 , que fui trasformado na monarquia dual austro-húngara an 1867/68 i eisistiu até 1918. Depuis de 1918, ls Ḥabsburgos tubírun qu'abrir mano de sues rebindicaçones de poder na Áustria i na Hungrie .
[[File:Achievement (coat of arms) of the House of Habsburg.svg|thumb|Brason de ls Ḥabsburgos]]
gkhnmjay6a478lm2ao3266kqe5dxzqt
Ḥanóber
0
11957
108284
100398
2026-08-30T19:43:32Z
~2026-46122-75
15490
108284
wikitext
text/x-wiki
'''Ḥanóber''' ye la capital i maior cidade de l stado alman de la Baixa Saxónia . Sous 535.932 (2021) habitantes a tornan a 13ª maior cidade de la [[Almanha|Almanha]] , bien cumo la quarta maior cidade de l norte de la Almanha , depuis de [[Berlin]] , [[Hamburgo]] i [[Bremen]] . La ária ourbana de Ḥanóber cumprende las cidades de Garbsen , Lhangenhagen i Lhaatzen i ten ua populaçon de cerca de 791.000 (2018). OA region de Ḥanóber ten aprossimadamente 1,16 milhones d'habitantes (2019).
[[File:Flagge Hannover.svg|thumb|bandeira de Ḥanóber]]
[[File:Marketchurchhannover.jpg|thumb|Ḥanóber]]
6rkr0q085okaihabs5ykon1f04d04ch
Ḥanóber 96
0
11958
108285
100397
2026-08-30T19:44:18Z
~2026-46122-75
15490
108285
wikitext
text/x-wiki
'''Hannoberscher Sportberein''' bon 1896 , quemumente referido cumo Ḥanóber 96 ( IPA: [haˈne lːfɐ ˌçɛksʔʊntˈmɔʏntsɪç] ), Ḥanóber ó simplesmente 96 , ye un clube de futebol profissional alman cun sede na cidade de [[Ḥanóber]] , Baixa Saxónia . Eilhes jogórun na Bundesliga por un total de 30 anhos antre 1964 i 2019 i atualmente jogan na 2. Bundesliga , segunda debison de l sistema de la lhiga de futebol almana , tenendo sido rebaixado de la Bundesliga , purmeira debison de la [[Almanha|Almanha]], passado treminar an 17º ne l Temporada 2018–19 .
L Ḥanóber 96 fui fundado an 1896. L Ḥanóber cunquistou dous campeonatos almanes i un DFB-Pokal . L stádio de Ḥanóber ye l HDI-Arena . L Ḥanóber 96 ten ua ribalidade de lhonga data cul Eintracht Braunschweig .
[[File:Hannover 96 Logo.svg|thumb|Brason de l Ḥanóber 96]]
sv6sjp6w6iczwwdw6q19o6rflxohtus