Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão James Joyce 0 534 108390 107857 2026-09-09T21:53:09Z ~2026-46122-75 15490 /* Legado */ 108390 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|thumb|250px|Joyce an 1918]] '''James Augustine Aloysius Joyce''' ([[Dublin]], [[2 de Febreiro]] de [[1882]] — [[Zurique]], [[Suíça]], [[13 de Janeiro]] de [[1941]]) fui un scritor [[Irlanda|irlandés]] [[spatriado]]. Ye amplamente cunsiderado un de l outores de maior relebáncia de l [[seclo XX]]. Sues obras mais coincidas son l belume de cuntos ''[[Dublinenses]]'' ([[1914]]) i ls remanses ''[[Retrato de l Artista Quando Moço]]'' ([[1916]]), ''[[Ulisses (James Joyce)|Ulisses]]' ' ([[1922]]) i ''[[Finneganes Wake]]'' ([[1939]]) - l que se poderie cunsiderar un "cánone joyceano". Ambora Joyce tenga bibido fura de sou paíç natal pula maior parte de la bida adulta, sues speriéncias irlandesas son eissenciales para sue obra i fornecen-le to la ambientaçon i mui de la temática. Sou ouniberso ficional anraíza-se fuortemente an Dublin i reflete sue bida familiar i eibentos, amisades i inimizades de l tiempos de scuola i faculdade. Desta forma, el ye al mesmo tiempo un de l mais cosmopolitas i un de l mais particularistas de l outores [[modernismo|modernistas]] de [[léngua anglesa]]. == Irlanda == L mais bielho de dieç filhos, James Joyce nace nua abastada família [[Catolicismo|católica]] ne l [[subúrbio]] de [[Rathgar]], an [[Dublin]]. La família de sou pai, probeniente de [[Cork]], era de ricos comerciantes. An [[1887]], l pai, [[John Joyce|John Stanislaus Joyce]], antes secretairo nua çtilarie, fui nomeado coletor de taxas eimobiliárias pula ''[[Dublin Corporation]]'' (l Cunseilho Municipal); la família se muda anton para l nuobo i eilegante subúrbio de [[Bray]]. Ne l anho seguinte, l nino ampeça sue eiducaçon ne l [[Clongowes Wod College]], un anternato ne l [[Cundado de Kildare]]. An [[1891]], James screbiu un poema, ''Eit Tu Heialy'', subre la muorte de [[Charles Stewart Parnell]]. Sou pai fé-lo amprimir i até mandou ua cópia para la biblioteca de l [[Baticano]]. An nobembre de l mesmo anho, l nome John Joyce fui anscrito na ''[[Stubbs Gazette]]'' (un registro oufecial de [[falhéncia]] s) i afastado de l trabalho. An [[1892]], James ten de salir de Clongowes pus sou pai nun podie mais pagar por sue matrícula; an [[1893]], John fui demitido cun ua [[penson]]. Assi ampeçou ua çcida rumo a la [[pobreza]] para la família, percipalmente debido al cunsumo de álcol por John i sue inatidon financeira an giral. John Joyce fui l modelo para l caráter de [[Simon Dedalus]] ne l ''Retrato de l Artista Quando Moço'' i ''Ulisses'', assi cumo de l tio de l narrador an dibersos cuntos de ''Dublinenses''. Passado Clongowes, Joyce studou an casa i por un brebe tiempo na scuola de l [[Christian Brothers]] na rue Richmond norte, antes que se le oufrecisse ua baga na scuola jesuíta de Dublin, l [[Belbedere College]], an [[1893]]. La ouferta fui feita, al menos an parte, na sperança de que se demunstrasse que el tenie ua bocaçon i se juntarie a la Cumpanha de Jasus. Joyce, mas, rejeitou l catolicismo als dezesseis; anque desso, la filosofie de [[Tomás de Aquino]] permanecerie ua de sues fuortes anfluéncias por to la sue bida. El se matriculou ne l [[University College Dublin]] an [[1898]]. El studou lhénguas modernas, specificamente [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua francesa|francés]] i [[léngua eitaliana|eitaliano]]. Tamien ambolbiu-se cun ls círclos teatrales i lhiterários de la cidade. Sue resenha de l ''Nuobo Drama'' de [[Heinrik Ibsen]] fui publicada an [[1900]] pula ''Forthnightly Rebiew'' i resultou nua carta de agradecimiento pul própio dramaturgo noruegués. Joyce screbiu alguns outros artigos i pul menos dues peças (ua deilhas antitulada ''La Brilliant Carer'', "Ua Carreira Brilhante"; ambas zde anton se perdírun) durante este período. Muitas de las sues amisades de l University College aparecen cumo personaiges ne ls lhibros de Joyce. === 1902-4: Anhos decisibos === Joyce fui la [[Paris]] pula purmeira beç an [[1902]] para studar medecina (a la época, habie tamien un eferbescente mobimiento artístico an [[Montparnasse]] i [[Montmartre]]). An [[1903]], retorna a la Irlanda, pus sue mai morria de cáncaro. Busca manter-se cumo jornalista i porsor particular. An janeiro de l anho seguinte, scribe ''Un Retrato de l Artista'', un ansaio-narratiba subre stética, nun die, mas la obra ye recusada pula rebista lhibre-pensante ''Dana''. An sou bigésimo-segundo anibersário, decide rebisar la stória i transformá-la nun remanse que el planeijaba chamar ''Stephen Heiro'' (Stephen Herói). Ne l mesmo anho, publica sou purmeiro trabalho na eidade adulta: la sátira zaforada ''L Santo Oufício'', na qual proclamaba-se superior a muitos nembros proeminentes de la [[Renacença Céltica]] i afirma sue ardança lhinguística anglesa. Inda an 1904 el conheciu [[Nora Barnacle]], ua moço de l [[Cundado de Galway]], que trabalhaba cumo camareira i benerie a ser sue cumpanheira por to la bida. Joyce scolheu l die [[16 de júnio]] para ser eimortalizado an sue obra Ulisses porque fui nesse die an que fizo [[sexo]] pula purmeira beç cun Nora, a la época ua moço [[birgindade|birge]] de binte anhos, anque la [[amprensa]] [[Irlanda|irlandesa]] publicar que nesse die eilhes "caminórun juntos" pula purmeira beç. Na berdade, Nora tubo medo de cumpletar l [[coito]] i l [[masturbaçon|masturbou]] "cun ls uolhos dua santa", cumo Joyce relatou nua carta an que relembrou l acuntecido.<ref> {{Refréncia a lhibro | Outor = Robert Anton Wilson | Títalo = Cosmic Trigger II | Subtítulo = Down to Earth | Eidiçon = 8 | Lhocal de publicaçon = [[Stados Ounidos]] | Eiditora = [[New Falcon Publicationes]] | Anho = 2002 | Páiginas = 281 | Belumes = | Belume = páiginas 58/59 | ID = ISBN 1-56184-011-4 }} </ref> Joyce inda permanece an Dublin por un tiempo, bebendo bastante. Bai morar cul studante de medecina [[Ouliber St John Gogarty]], que serbiu de base para la personaige Buck Mulligan an ''Ulisses''. Depuis de drumir por seis nuites na [[Torre Martello]], de Gogarty, el sal passado ambos çcutiren, ambebeda-se nun [[bordel]] i ambolbe-se nua briga, de la qual ye resgatado por Alfred Hunter, un coincido de sou pai; Hunter, un judiu irlandés, fornece l modelo para [[Leopold Blon]], l heirói de ''Ulisses''. == Triiste == [[File:Joyce - Dubliners, 1914 - 3690390 F.jpg|thumb|upright|''Dubliners'', 1914]] Pouco depuis, el foge cun Nora. L casal parte an eisílio outo-amposto, ando purmeiro para [[Pula]] (hoije na [[Croácia]]) i depuis [[Triiste]] ([[Eitália]]), ambas anton na [[Áustria-Hungria]], para ansinar anglés na scuola Berlitç. Un de sous alunos triestinos fui [[Italo Sbebo|Ettore Schmitç]]; eilhes se conhecírun an [[1907]], i por lhongo tiempo fúrun amigos i críticos mútuos. Joyce passou a maior parte de las décadas seguintes ne l Cuntinente. Ende nacerian sous filhos Giorgio (1905) i Lhucia (1907; sou nome pronuncia-se a la eitaliana, cumo ''Lhutchía''). Joyce publica, an 1907, ''[[Música de Cámara]]'' (Chamber Music) (batizada, segundo el afirmou, a partir de l sonido de urina nun penico, ''chamber pot'') ua antologie de 36 poemas lhíricos cúrtios. La obra, anspirada na poesie de l período [[Isabel I de Anglaterra|eilisabetano]] (i.i. outores cumo [[Willian Shakespeare]]), lhebou a la sue ancluson na ''[[Eimagismo|Antologie Eimagista]]' ', eiditada por [[Ezra Pound]], que amostrarie ser cumo un defensor de Joyce por mais dua década. An besitas la Dublin, abre l purmeiro [[cinema]] de la cidade, l ''Bolta'', an [[1909]], mas fracassa; depuis, an [[1912]], zamtende-se cun un eiditor subre sue nuoba obra, i publica contra el, ne l mesmo anho, ''Gáç dun Bico'' (Gas fron la Burner). La obra que Joyce querie fazer salir an sue cidade natal era ''[[Dublinenses]]'', ua série de quinze cuntos subre la cidade i la bida de sous habitantes. Ls cuntos son ua análise penetrante de la stagnaçon i paralisia de la sociadade de Dublin. Ancorporan [[eipifania]]s, ua palabra ousada particularmente por Joyce, que para el significaba ua súbita cuncéncia de la "alma" de algo. Anque sou antresse por triato zde la mocidade, Joyce publicou solo ua peça, ''Silados'', ampeçada an Triiste lhougo passado la erupçon de la [[Purmeira Guerra Mundial]] i publicada an [[1918]]. Un studo de la relaçon marido-mulhier, la peça coneta-se cula obra anterior "Ls Muortos" (l redadeiro cunto de l ''Dublinenses'') i cula posterior ''Ulisses''. Esta tamien fui ampeçada na cidade eitaliana an [[1914]], i inda lhebarie muitos anhos para ser cumpletada i publicada. Mas, ampeçada la guerra, la permanéncia de l Joyce an território austro-húngaro se torna ampossible, yá que éran cidadanos británicos i, portanto, einimigos. Assi, an [[1915]], Joyce i Nora se mudan para la neutra Suíça; passado brebes stadas an outras cidades, se stabelecen an [[Zurique]]. == Zurique == Eibentos amportantes de la purmeira stadie suíça de Joyce son la publicaçon de ''Silados'', la cuntinidade de la cumposiçon de ''Ulisses'', la purmeira crise de [[iridite]], que eirie piorando sue bison al lhongo de las décadas, i la publicaçon de sou purmeiro remanse, [[Retrato de l Artista Quando Moço]]. L ''Retrato'' ye ua recriaçon cumpleta de l remanse abandonado "Stephen Heirói". Outobiográfico an ancha medida, l remanse mostra la oubtençon de maturidade i outo-cuncéncia dun moço anteligente. L protagonista ye [[Stephen Dedalus]], la repersentaçon joyceana de si mesmo. Neste remanse, ye possible bislumbrar técnicas posteriores de l scritor, ne l uso de l monólogo anterior i na maior preocupaçon cul psíquico an relaçon a la rialidade sterna. Para alhá desso, la lhenguaige se zambolbe al lhongo de l lhibro, cunforme l personaige crece, amadurece i torna-se capaç de narrar sou mundo dua maneira mais sofisticada. == Paris == Finda la guerra, Joyce retorna la Paris an [[1920]] adonde, sceto por dues besitas a la Irlanda, permaneciu puls binte anhos seguintes. Ye morando na Cidade-Luç que Joyce sofree dibersas ouperaçones ne ls uolhos a partir de 1924, cunclui sues dues maiores obras, oubtendo amplo reconhecimento pul ''[[Ulisses]]'' i reaçones dibersas pul ''[[Finneganes Wake]]'', i torna-se ua refréncia para ls modernistas de lhéngua anglesa, specialmente moços irlandeses cumo [[Samuel Beckett]]. Ye tamien durante este período, an [[1931]], que James i Nora se casan, an [[Londres]]. === Poesie === Joyce publicará, an [[1927]], sou segundo lhibro de poesie, ''[[Poemas, un Toston Cada]]''. Scribe tamien ''Ece Puer'', un poema scrito an 1932, subre dous eibentos próssimos, la muorte de sou pai i l nacimento de sou nieto. Publica-los, juntamente cula demales obra poética, an ''Colleted Poems'' (Poesie reunida), an 1936. === ''Ulisses'' === ==== Stória einicial de la publicaçon ==== [[Fexeiro:Half_Penny_Bridge_A.jpg|right|thumb|400px|La Puonte Half Penny, an Dublin]] An [[1906]], anquanto terminaba ''Dublinenses'', Joyce cunsiderou adicionar outro cunto, subre un negociante de anúncios judiu chamado Lheopold Blon sob l títalo ''Ulisses''. La stória nun fui scrita, mas la eideia permaneciu i, an [[1914]], Joyce ampeçou a trabalhar nun remanse usando tanto este títalo quanto la premissa básica, tenendo-lo cumpleto an [[outubre]] de [[1921]]. Grácias la [[Ezra Pound]], trechos de l remanse ampeçórun a ser publicados na rebista ''[[The Lhittle Rebiew]]'' an [[1918]]. Esta rebista era eiditada por [[Margaret Anderson]] i [[Jane Heiap]], cul apoio de [[John Quinn]], un [[adbogado]] de [[Nuoba York]] antressado an arte i lhiteratura spurmentales cuntemporáneas. Anfelizmente, houbiste porblemas desta serializaçon cula [[censura]] norte-amaricana, i an [[1920]] ls eiditores fúrun cundenados por publicar ouscenidades, l que anterrompeu la publicaçon serial de l remanse. L lhibro permaneciu proibido ne ls EUA até [[1933]]. Joyce ancontrou dificuldades para ancontrar quien publicasse sou lhibro, pul menos an parte debido la esta cuntrariedade. Mas la ''[[Shakespeare and Cumpany]]'', ua famosa lhibrarie de la Borda Squierda parisiense, de propiadade de [[Sylbia Beach]], publicou-lo an [[1922]]. Ua eidiçon anglesa publicada ne l mesmo anho pula mecenas de Joyce [[Harriet Shaw Weaber]] ancontrou nuobas dificuldades cun outoridades stadunidenses, i 500 cópias ambiadas als EUA fúrun cunfiscadas i possiblemente çtruídas. Ne l anho seguinte, [[John Rodker]] amprimiu ua tiraige de mais 500, çtinadas a sustituir las cópias faltantes, mas estes lhibros fúrun queimados pula alfándiga anglesa an [[Folkestone]]. Ua outra cunsequéncia de l ''status'' lhegal ambíguo de ''Ulisses'' cumo un lhibro proscrito fui la apariçon de bárias bersones "''botleg''", mais notablemiente bersones piratas de l eiditor [[Samuel Roth]]. An [[1928]], cunseguiu-se un mandado judicial contra Roth i el parou la publicaçon. ==== ''Ulisses'' i la ascenson de l modernismo lhiterário ==== 1922 fui un anho fundamental na stória de l modernismo na lhiteratura de lhéngua anglesa, cula publicaçon tanto de ''Ulisses'' quanto de l poema ''[[The Weste Lhand]]'', de [[T. S. Eiliot]]. An sou remanse, Joyce outiliza-se de l [[fluxo de cuncéncia]], de la paródie, de piadas i birtualmente todas las demales técnicas lhiterárias para apersentar sous personaiges. La açon de l lhibro, que se zamrola nun solo die, 16 de júnio de 1904, situa ls personaiges i ancidentes de la [[Odisséia]] de [[Homero]] na Dublin moderna i repersenta [[Odisseu]] (Ulisses), [[Penélope]] i [[Telémaco]] an Lheopold Blon, sue sposa Molly Blon i Stephen Dedalus, cujos carateres cuntrastan cun sous altibos modelos, parodiando-los. L lhibro splora dibersas árias de la bida dublinense, stendendo-se subre sue degradaçon i monotonia. Inda assi, l lhibro tamien ye un studo afeiçoadamente detalhado subre la cidade, i Joyce afirmaba que se Dublin fusse çtruída por algua catástrofe, poderie ser reconstruída tijolo por tijolo, usando cumo modelo sue obra. Para atingir este nible de percison, Joyce usou ua eidiçon de [[1904]] de l [[Thon's Diretory]] - ua obra que lhistaba ls propietários i/ó tendores de cada eimóbel residencial ó comercial de la cidade. El tamien anxurraba amigos que inda bibian na cidade cun pedidos de anformaçon i sclarecimentos. === ''Finnegans Wake'' === ==== Screbendo l ''Finneganes Wake'' ==== Al que parece, tenendo terminado ''Ulisses'', Joyce sofriu un período de bloqueio criatibo. An [[10 de márcio]] de [[1923]] el ampeçou a trabalhar nun testo que serie coincido, ampeçalmente, cumo ''Work in Progress'' ("Obra an andamento") i depuis ''Finneganes Wake'' ('''Finnicius Rebén''', na traduçon brasileira de [[Donaldo Schuler]]). An 1926 las dues purmeiras partes de l lhibro stában cumpletas. Naquel anho, el conheciu [[Eugène Jolas|Eugène]] i [[Marie Jolas]] que propusírun ir publicando l trabalho an sue hoije lhegendária rebista ''[[transition]]''. Sin este apoio, ye possible que l lhibro nunca fusse terminado ó publicado. Por alguns anhos depuis desso, Joyce progrediu cun rapideç, mas na [[década de 1930]], zacelerou cunsiderablemiente. Esso debiu-se a ua série de fatores, ancluindo la muorte de sou pai an [[1931]], preocupaçon cula salude mental de sue filha [[Lucia Joyce|Lucia]] i sous própios porblemas de salude, ancluindo la bison que iba deminuindo. Buona parte de l trabalho era feito anton cula ajuda de moços admiradores, antre eilhes [[Samuel Beckett]]. Por alguns anhos, Joyce alimentou l scéntrico praino de antregar l trabalho para ser cumpleto por sou amigo [[James Stephenes]], baseado ne l fato de que Stephenes nacera ne l mesmo spital que Joyce, satamente ua sumana depuis, i tenie l nome tanto de l outor quanto de sou ''alter eigo'' ficional (este ye un eisemplo de las numerosas superstiçones de Joyce). Las seçones ouriginales a aparecer an ''transition'' recebírun reaçones dibersas, ancluindo comentairos negatibos de antigos apreciadores de la obra de Joyce, cumo Pound i [[Stanislaus Joyce]], armano de l outor. Cumo reaçon la esta recepçon hostil, apoiadores de l nuobo lhibro, antre ls quales Beckett i [[Willian Carlos Williams]], ourganizórun un lhibro de ansaios. El fui publicado an [[1929]] sob l títalo ''Our Sagmination Round S Fatification Fur Ancamination Of Work In Progress''. Na fiesta de sous [[1939|57 anhos]] na casa de l Jolas, Joyce rebelou l títalo final de la obra i an [[4 de maio]] l ''Finneganes Wake'' ye publicado cumo lhibro. ==== Stilo i strutura de l ''Finneganes Wake'' ==== L método joyceano de l fluxos de cuncéncia, alusones lhiterárias i lhibres associaçones oníricas fui lhebado até l lhemite an ''[[Finneganes Wake]]'', que abandonou todas las cumbençones de custruçon de anredo i personaige i ye scrito nua lhenguaige peculiar i árdua, baseada percipalmente an cumplexos trocadilhos de múltiplos nibles. Esta abordaige ye similar a la ousada por [[Lewis Carroll]] an "[[Jabberwocky]]", mas mui mais stensa. Se ''Ulisses'' ye un die na bida dua cidade, l ''Wake'' ye ua nuite i cumpartilha de la lhógica de l suonhos. Esto fizo cun que "''Lhibro Azul inutilmente eilegible, nua traduçon simples''", la frequentemente citada çcriçon de ''Ulisses'' ne l Wake, fusse aplicada por muitos lheitores i críticos al própio Wake. Antretanto, fui-se chegando a un cunsenso subre l eilenco central de personaiges i anredo giral. Para alhá de l uso frequente de neologismos i arcaísmos, mui de l jogo de palabras de l lhibro anraíza-se ne l uso de trocadilhos multilíngues que conetan ua gama de idiomas. L papel de Beckett i outros assistentes ancluiu reunir palabras destes idiomas an cartones para Joyce usar i, a la medida an que la bison de l outor pioraba, screbir l testo anquanto el ditaba. La bison de stória perpuosta neste testo sofree anfluéncia mui fuorte de [[Giambattista Bico]], i la metafísica de [[Giordano Bruno]] de [[Nola]] ye amportante para las anterrelaçones de l "personaiges". Bico propunha ua bison cíclica de la stória, na qual la ceblizaçon se arguia de l caos, passaba por fases teocráticas, aristocráticas i democráticas i retornaba outra beç al caos. L eisemplo mais óbbio de la anfluéncia de la filosofie cíclica de la stória de Bico ancontra-se nas sentenças de abiertura i fechamento de l lhibro. ''Finneganes Wake'' ampeça cun las palabras (na traduçon brasileira de [[Donaldo Schuler]]): ''eiqui, pretendo citar un trecho de la traduçon. Yá fui feito l cuntato cula eiditora para solicitar la permisson por scrito''. An outras palabras, la purmeira sentença ampeça na redadeira páigina i la redadeira sentença na purmeira, tornando l lhibro un grande ciclo. Anclusibe, Joyce dixe que l lheitor eideal de l ''Finnicius'' sofrerie dua "ansónia eideal" i, al cumpletar l lhibro, retornarie a la páigina un i ampeçarie outra beç, i assi por delantre nun ciclo anfenito de releituras. Anclusibe, la traduçon perpuosta para l títalo remete la ''fin'' + ''ampeço'', cul ''us'' ne l final podendo amentar la lhénguas cumo l lhatin i l francés, referidas tamien ne l ouriginal (''fin-again'', fin-de-nuobo). == Legado == [[Fexeiro:Ireland - Dublin - St Stephen's Green - James Joyce.jpg|thumb|300px|right|Busto de Jame Joyce na Eirlanda]] Cun a erupçon de la [[Segunda Guerra Mundial]], Joyce tebe de deixar Paris i por fin boltou a Zurique, quaije cego, an [[1940]]. An l cumeço de l anho seguinte, morre de úlcera duodenal perfurada i peritonite generalizada, durante ua operaçon pa salbar sue bida . Stá anterrado an l [[Cemetério de Fluntern]], naquela cidade, junto cun Nora. La obra de Joyce fui submetida a pesquisas antensas pul studiosos de todos ls tipos, i el yr un de ls outores más notables de l seclo XX. Tamien fui anfluéncia amportante pa outores tan dibersos quanto Beckett, [[Jorge Luis Borges]], [[Flann O'Brien]], [[Máirtín Ó Cadhain]], [[Salman Rushdie]], [[Thomas Pynchon]], [[William Burroughs]] i muitos outros. La anfluéncia de Joyce tamien se faç sintir an campos lheios à lhiteratura. La frase "Three Quarks for Muster Mark", no ''Finnegans Wake'', ye la fuonte pa la palabra [[quark]], an la Física, que designa un de ls muitos tipos de [[partícula eilementar]]. L nome fuiposto pul físico [[Murray Gell-Mann]]. L filósofo francés [[Jacques Derrida]] publicou un lhibro sobre l uso de la lenguaige an ''Ulisses'', i l filósofo americano [[Donald Davidson]] feç l mesmo cun l ''Finnegans Wake'', cumparando cun l [[Lewis Carroll]]. Celebra-se anualmente la bida de Joyce an l dia [[16 de junho]], l [[Bloomsday]], an [[Dublin]] i an un númaro cada beç maior de cidades al redor de l mundo. An [[2004]], la capital irlandesa realizou l festibal Bloomsday 100, que durou cinco meses (de abril a agosto) e se perpunha reproximar a cidade i la obra de seu stimado filho. Un de ls maiores eibentos fui un café de la manhana pa milhares de pessonas an la O'Connell Street, la percipal de la cidade. === Obra === * [[Música de Cámara]] (''1907'') * [[Dublinenses]] (''1914'') * [[Retrato de l Artista Quando Joben]] (''1916'') * [[Exilados]] (''1918'') * [[Ulisses (James Joyce)|Ulisses]] (''1922'') * [[Pomas, un Toston Cada]] (''1927'') * [[Finnegans Wake]] (''1939'') * [[Stephen Heirói]], [[Giacomo Joyce]] == Fuontes i refréncias == <references/> [[Catadorie:James Joyce]] [[Catadorie:Scritores de la Irlanda]] rxyxvo18ni58emw597j6w5ojrjlyhe5 Judaísmo messiánico 0 550 108382 79788 2026-09-09T18:37:29Z ~2026-46122-75 15490 /* Ver tamien */ 108382 wikitext text/x-wiki '''Judaísmo Messiánico''' ye l nome dua ramificaçon relegiosa que aceita las tradiçones relegiosas judaicas mas tamien acradita na figura de [[Jasus de Nazaré]] cumo l [[Messias]] sperado pula tradiçon profética judaica. Eisisten dibersos segmientos que puoden ser chamados de '''judaísmo messiánico'''. Antre estes podemos anfatizar: [[Ficheiro:Messianic_synagogue.jpg|thumb|Sinagoga messiánica Baruch Hashem, [[Dallas]], [[Texas]]]] * Ne ls purmeiros seclos las seitas de l [[nazarenos]] i ls [[ebionitas]], que tratában-se na maiorie de judius que aceitában la fé an Jasus cumo Messias, i nun cumpartilhában de la fé na dibindade de Jasus. Crian que ls gentios que se cumbertessen deberian aceitar las tradiçones relegiosas judaicas. Este grupo, aceito a la príncipio drento de la quemunidade judaica, antrou an choque cun ls defensores de la bison paulina ''de que Cristo benira abolir la Torá'' ; i esta redadeira bison acabou tornando-se la oufecial de l [[Cristandade]]. Cul crecimiento de la tenson antre ls judius i Roma, ls judius acraditando que este sofrimiento era fruito de heiresie por parte de l crestianos, para alhá de l fato de l crestianos nun tenéren auxiliado na purmeira rebolta judaica, separou permanentemente las dues ramificaçones que a partir de anton custituíran-se an dues religiones isoladas. Inda assi permanecírun neste stado antermediário até ls dies de hoije i nun cumpartilhan de la mesma bison que l Moderno Judaísmo Messiánico. * L Moderno Judaísmo Messiánico ye un mobimiento surgido ne l seclo XX ne ls [[EUA]] cumo fruito dua busca de cumberson por parte de dibersas ourganizaçones eibangélicas de nembros de la quemunidade judaica. Aceitan las dibersas tradiçones de l judaísmo mas julgan que l judaísmo ye ua religion ancumpleta. Assi aqueilhes que aceitan Jasus cumo Messias seguirian anton ua forma de religion ''mais cumpleta'' adonde todas ls simblos de l judaísmo son adequados a la bison cristiana de l mundo. L judaísmo giral an todas las sues ramificaçones rejeita l judaísmo messiánico/nazareno (moderno ó antigo) cumo judaísmo. Neste sentido, l termo ''judaísmo messiánico'' ó "nazareno" se torna solo l nome de mais ua chamaçon cristiana, cul probable oubjetibo de promober cumbersones de judius al cristandade. Anque de la ouposiçon stórica als ''nazarenos'' i ''ebionitas'', parte de l cristandade atual (chamaçones eibangélicas, an giral) aceita l atual mobimiento cumo ua ramificaçon destas chamaçones. == Stória de l Judaísmo Messiánico == === Ouriges de l Messianismo judaico === Un cunceito de l [[Judaísmo]], l '''Messias''' (heibreu משיח Māšîªħ, Mashíach, Mashíyach ó hammasiah, "L cunsagrado"; la forma Asquenazi ye ''Moshiach''; la forma aramaica ye ''mesiha'') refree-se, percipalmente, a la [[profecie]] de la benida dun houmano çcendente de l [[Rei Dabid]], que eirie reconstruir la nacion de [[Israel]] i restaurar l reino de Dabid, trazendo desta forma la paç al mundo. Inda que la tradiçon relegiosa judaico-cristiana diga que l [[Messias]] yá era ua profecie predita zde ls tiempos de l [[Patriarcas bíblicos|Patriarcas]], este ansino bino a tomar forma passado la çtruiçon de Jerusalén. L retorno de l Catibeiro aliado a a eibentos stóricos (cumo la stória de l [[Macabeus]]) serbiu para zambolber ne l pobo judiu ua sperança na reconstruçon de la Nacion Judaica i de l gobierno dun rei selecionado por [[Dius]] que submeterie todos ls pobos a la lhegislaçon de la [[Torá]]. Esta sperança messiánica bino a agrabar-se cul [[Ampério Romano|Domínio Romano]] subre la Judéia que ne l purmeiro seclo. Las dibersas ramificaçones judaicas pacíficas ó rebolucionárias (cumo ls [[zelote]]s) pretendian oubter sue andependéncia de l domínio romano i anspirados pul eideal de la andependéncia acabórun por zambolber inda mais la fé ne l Messias lhibertador. === Jasus de Nazaré === De acordo cula tradiçon cristiana giralmente aceita, [[Jasus de Nazaré]] serie l [[Messias]] sperado pula tradiçon profética judaica ([[Mateus]] 2:1-6, [[Lucas]] 2:1-32, baseando-se ne l testo de [[Miqueias]] 5:2). Tenerie sido curceficado, ressucitado i eilebado als cielos ([[Mateus]] 28:7, [[Atos]] 2:22-34, 4:10, 5:30). Ampeçalmente sous seguidores tenerien sido judius que nun abandonórun sou judaísmo mas l praticában i solo acrescentórun la fé an Jasus cumo Messias. Inda assi cula spanson de la pregaçon de l ansinos de [[Jasus de Nazaré]] dibersos nó-judius passórun a a acraditar an Jasus ([[Mateus]] 28:19, [[Romanos]] 9:30). Por este fato surgiu la purmeira crise antre ls seguidores de Jasus : ls gentios que crian an Jasus deberian ó nun ser submetidos a las normas de l judaísmo ? L choque antre ls dous grupos : judaizantes i antijudaizantes yá ye aparente ne l lhibro de [[Atos]], adonde la çcusson antre ls dous grupos oubriga a la cumbocaçon de la assembléia de l apóstolos ([[Atos]] 15 ). Ls antijudaizantes cujo percipal spoente era [[Paulo de Tarso]] cunseguiran ampór sue bison contra ls judaizantes : aqueilhes que éran gentios nun percisában submeter-se als dogmas de l judaísmo i aqueilhes que éran judius poderien prosseguir cun sou judaísmo zde que nó ampusessen sou modo de bibir als gentios. L sucesso de la pregaçon paulina fizo cun que ambos ls lhados se afastassen. Inda que téngan sido aceitos a la príncipio pul judaísmo cumo mais ua ramificaçon ,ls seguidores de Jasus acabórun cul tiempo sendo eidantificados cul ansino de Paulo que causaba cuntrobérsias na quemunidade judaica. Ls sofrimientos de l judius sob domínio romano passórun a ser amputados als seguidores de Jasus i a a esto somou-se la nó-ajuda por parte destes na Rebolta Judaica que culminou cula çtruiçon de Jerusalén. Passado la çtruiçon de Jerusalén ls seguidores de Jasus rompírun sues lhigaçones cul judaísmo ( que crian que habie recebido castigo por tener çprezado aqueilhes que chaman de Messias) i passórun a a zambolber dibersos ansinamientos que les dórun sue peculariedade i criórun l que chamamos de [[Cristandade]].Ls choques antre crestianos i judius seran mais ó menos lhebes até la adoçon de l Cristandade cumo religion oufecial de l [[Ampério Romano]]. Cumo religion oufecial l Cristandade passa a tentar cumberter ls judius i la ampór dibersas sançones que darien ourige al [[anti-semitismo]] relegioso de la [[Eidade Média]]. Este sentimiento serie cumpartilhado pulas dibersas ramificaçones cristianas protestantes tradicionales que berian ne ls judius un pobo retrógrado que tenerie matado (ó antregue para morrer) sou Messias i que se recusarian a cumberter-se al [[cristandade]]. === Nazarenos i Ebionitas === Ls seguidores de Jasus, que defendian l judaísmo, éran coincidos ne l percípio cumo nazarenos (notzrin/netzarin que deriba-se de la palabra heibraica que ye l nome de la cidade Nazaré, Netzereth [ó para outros, deriba de netzar - inda an Heibraico -, que quier dezir an cunceito giral anxerto]. La spresson era ua analogie feita antre galhos de oulibeira braba i oulibeira cun buns fruitos), ó inda (nas palabras de Paulo/Shaul) ''ls de la circuncison''. Se bien que esses chamados de "ls de la circuncison' éran aqueilhes que fazien de las Massei HaTorah (Obras de la Lhei: era un cunjunto de tradiçones cumpiladas, aceitas cumo sendo çcritas pul própio Dius i rejeitadas puls seguidores de [[Yeshua]], alguns de l grupo de l çcípulos querien oubrigar ls recén chegados la fé i outros mais antigos a ouserbar las tales Obras de la Lhei. Esso nun quier dezir que eilhes nó respeitassen la Torá). Estes crian que [[Yeshua]] HaNotzri/HaNetzari nun tenerie benido abolir la [[Torá]] cumo prega la doutrina Paulina Cristiana moderna. Desta forma, pregában que tanto judius cumo gentios cumbertidos deberian seguir ls mandamientos de la [[Torá]], l que lhebou a un choque cul [[Cristandade]] i cul [[Judaísmo]]. Inda nun ye possible determinar se este grupo judaico era ua bariaçon de l ansinos de Yeshua ó se era la doutrina ouriginal de [[Yeshua]]. Inda assi se acraditarmos ne l sucesso einicial de l mobimiento de [[Yeshua]] drento de la religion judaica, debe-se crer que l ansino ouriginal nun tenga sido mui defrente çto. Cul sucesso de la pregaçon paulina, la dúbia anterpretaçon disses scritos (que sin ua base judaica queda fácele de distorcer) i passado la çtruiçon de Jerusalén, ls Judius que crian an [[Yeshua]] fúrun çprezados por crestianos i por judius. Percipalmente passado la muorte de Ya’akob (Tiago) - un de l percipales lhíderes de l mobimiento - muitos tornórun-se coincidos cumo ''[[ebionitas]]'' (de l [[heibraico]] ''eibionin'' "pobres"), ourganizando sue própia lhiteratura relegiosa i cul passar de l tiempo fúrun birtualmente zaparecidos. Mesmo assi ancontra-se ua gama de relatos stóricos disses pequeinhos grupos crestianos que datan aprossimadamente de l seclo XIV i XV. Antre las percipales fés de l Notzrin/Netzarin stá la fé de que la bençon de "abençoar las famílias de la tierra" fui passada para Efrain, que recebiu tal bençon de Ya’akob (Jacó) sou pai. Portanto ls cumbertidos que fússen anxertados, an grande parte serien Efraimitas i dependendo de l grau de parentesco i de prossimidade cun tal quemunidade relegiosa, serien cunsiderados lhegítimos seguidores. La dibindade Jasus até hoije ye ua grande cuntrobérsia ne l meio nazareno/messiánico. Parte cré que [[Yeshua]] seia ua dibindade, outra parte cré que nun seia, outra parte cré que el serie ua manifestaçon an pequeinha scala de Dius i que de mesma forma de la [[sarça ardiente]], fui ua manifestaçon de l própio Dius i tubo sou propósito cumprido, portanto solamente Dius an sue cumpletitude debe ser adorado i nun sues manifestaçones. La percipal defrença antre ls Ebionitas i ls Nazarenos, ye que ls Ebionitas nun crénen absolutamente na “dibindade” de [[Yeshua]] i ls Notzrin/Netzarin (Nazarenos) acraditan que el era ua manifestaçon de Dius feito chicha. Outra caratelística de l Nazarenos ye que crénen que [[Yeshua]] bino al mundo para que to la houmanidade biba ua bida pautada na [[Torá]]. Mas nun aceitan acréscimos a eilha. Mas aceitan dibersas tradiçones que segundo eilhes nun firen tal Lhei, mas cumplementan sue fé. Ambos ls grupo (Nazarenos i Messiánicos) negan lhigaçon direta cul Cristandade bien cumo cun sues tradiçones, músicas i culto, que segundo eilhes tal Cristandade serie ua religion mundanizada i cuntaminada pula cultura i mitologie Romana. Anque desso, la lhigaçon disse grupos cul Cristandade ye fato (ber splicaçon detalhada arriba, adonde l [[Judaísmo]] ouriginal i tradicional rejeita tales ramificaçones marginales - tanto modernas quanto antigas.). Hai dibersos mobimientos relegiosos que an maior ó menor grau cumpartilhan la bison ebionita. Dentre eilhas ,podemos mencionar l mobimiento criado por [[Shemayah Phillips]],que an [[1985]] fondou l mobimiento coincido cumo la [[Ebionite Jewish Community]]. Esta quemunidade, stritamente monoteísta, reconhece [[Jasus]]/[[Yeshua]] cumo un profeta justo, i defende ua anterpretaçon judaica de l [[Tanakh]] i que tal sirba cumo meio de ounion antre judius i gentios para amplantaçon dua sociadade justa. === Moderno Judaísmo Messiánico === L Moderno Judaísmo Messiánico ó Mobimiento Messiánico ye un mobimiento recente ampeçado ne l seclo XIX baseado ne ls sfuorços de las eigreijas eibangélicas ''de trazer ls judius la Cristo''. Alguas ramificaçones eibangélicas cumo ls [[adbentistas]] yá habien promobido un retorno al cumprimiento de alguas lheis de la [[Torá]] sob ua ótica cristiana. An 1718 John Toland an sue obra "Nazarenus" fizo la sugeston de que ls "crestianos antre ls judius guardassen la Torá". Ne l ampeço de l seclo XIX, naciu l Mobimiento Crestiano-Heibreu na Anglaterra. An 1886, fui fundada an Kishineb, la purmeira Cungregaçon Judaico-Messiánica Moderna, por Ioseph Rabinobich. Na [[Anglaterra]] ampeçou-se l mobimiento coincido cumo ''Heibreu-Crestiano'' cujo príncipio básico era la cumberson de l judius al Cristandade. An 1911, este termo reapareciu nun debate, i tamien na década de 20 an artigos de l jornal de la Heibrew-Christian Anternational Aliance. Nas décadas de 60 i 70 l termo afirmou-se cumo definiçon. An 1976 la Heibrew-Christian Aliance of America mudou l nome para "Messianic Jewish Amarican Alliance" (MJAA). An 1979 fui fundada la Union of the Messianic Jewish Cungregationes (UMJC). Destes mobimientos messiánicos talbeç l mais coincido seia l mobimiento [[Jews fur Jasus]] que tubo ua repuosta por parte de l judaísmo atrabeç de l mobimiento [[Jews fur Judaisn]]. Estes grupos messiánicos son apoiados por eigreijas eibangélicas que atualmente ten promobido ua aceitaçon de las tradiçones judaicas cumo l uso de músicas i ouraçones an heibraico, adoçon de fiestas relegiosas judaicas, itenes cumo ''[[kipá]]'' i ''[[tefilin]]'', para alhá de uso de nomenclatura i tenermos de ourige judaica (cumo [[Rabino]]) mas negando muitas bezes outras tradiçones eissenciales de l judaísmo cumo la [[brit milá]] i outros mandamientos sob la bison de que estes mandamientos tenerien sido abolidos por [[Jasus]]. L gobierno de [[Israel]] nun reconhece judius messiánicos cumo judius, sendo classeficados pul Menistério de l Anterior de Israel cumo [[crestianos]]. == Doutrinas == ==Ber tamien== * [[Ebionismo]] * [[Jasus de Nazaré]] * [[Messias]] * [[Yeshua]] [[Catadorie:Judaísmo messiánico]] 5ebgywlhqqutf0k9zfs5m86s3kuva62 Letra 0 571 108395 108117 2026-09-10T11:44:27Z ~2026-46122-75 15490 108395 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:NAMA Alphabet grec.jpg|thumb|250px|right|Antigas lhetras de l alfabeto griego pintadas nun baso]] Ua '''lhetra''' na bariadade sendinesa '''lhetra''' ye un [[caratere]] dun [[alfabeto]], ''[[abjad]]'', ''[[abugida]]'' ó [[silabário]]. Cada un de l senhales gráficos cun que son representados ls [[fonema]]s dua lhéngua. == {{Ber tamien}} == * [[Alfabeto]] * [[Caratere]] [[Catadorie:Scrita]] [[Catadorie:Alfabetos]] b30sgroqir0zxa0zb1g9gi4j7ruo378 108396 108395 2026-09-10T11:44:47Z ~2026-46122-75 15490 108396 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:NAMA Alphabet grec.jpg|thumb|250px|right|Antigas lhetras de l alfabeto griego pintadas nun baso]] Ua '''lhetra''' na bariadade sendinesa '''letra''' ye un [[caratere]] dun [[alfabeto]], ''[[abjad]]'', ''[[abugida]]'' ó [[silabário]]. Cada un de l senhales gráficos cun que son representados ls [[fonema]]s dua lhéngua. == {{Ber tamien}} == * [[Alfabeto]] * [[Caratere]] [[Catadorie:Scrita]] [[Catadorie:Alfabetos]] rk5jkvp5086x1gtt43j09oft1ybzy3u Corumbá 0 971 108393 108346 2026-09-10T09:10:28Z ~2026-46122-75 15490 108393 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} '''Corumbá''' ye un [[Munecípio#Munecípios brasileiros|munecípio]] [[brasil]]eiro de la [[Regiones de l Brasil|region]] [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]], lhocalizado ne l [[Ounidades federatibas de l Brasil|stado]] de [[Mato Grosso de l Sul]]. Lhocalizada na region Centro-Oeste de l Brasil, na borda squierda de l [[riu Paraguai]] i tamien na frunteira antre l [[Brasil]], l [[Paraguai]] i la [[Bolíbia]], Corumbá ye cunsidrada l purmeiro pólo de zambolbimiento de la region, i por abrigar 50% de l território pantaneiro, recebiu l [[alcunha|apelido]] [[Capital de l Pantanal]]<ref>http://www.capitaldopantanal{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/andex.php?sPáigina=ct002_noticia&iNoticia=27719&sCanal=</ref>, para alhá de ser la percipal i mais amportante zona ourbana de la region alagada. Tamien coincida cumo cidade branca pula quelor clara de sue tierra, pus stá assentada subre ua formaçon de [[calcário]], que dá a quelor clara las tierras lhocales. Ye la terceira cidade mais amportante de l stado an tenermos [[eiquenomie|eiquenómicos]], [[cultura]]is i [[populaçon|populacionales]] depuis de [[Campo Grande (Mato Grosso de l Sul)|Campo Grande]] (la capital de l stado) i [[Dourados]]. Custitui l mais amportante porto de l stado de [[Mato Grosso de l Sul]] i un de ls mais amportantes portos flubiales de l Brasil i de l mundo. Eisiste ua '''[[Zona de Frunteira Corumbá-Puerto Suareç|conurbaçon]]' '' de Corumbá cun mais 3 cidades: [[Ladário]], [[Puerto Suareç]] i [[Puerto Quijarro]]. Cun esso eisiste ua rede ourbana de cerca de 150 mil pessonas, sendo atendida por dous aeroportos: Corumbá i Puerto Suáreç. Percipal sportador de Mato Grosso de l Sul an 2008<ref>http://www.campogrande.news {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116165135/http://campogrande.news/ |date=2016-01-16 }} .com.br/canhales/biew/?canhal=6&id=244793</ref>, l munecípio de Corumbá atingiu la cundiçon de cidade mais dinámica de l Stado i 86ª dentre las 300 mais dinámicas de to l Paíç, cunforme l “Atlas de l Mercado Brasileiro 2008”, dibulgado an júnio pula Gazeta Mercantil<ref>http://www.corumbaonline{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/noticia.asp?busca=pesquisa&codigo=123239</ref>. Cun esso, l munecípio ultrapassou [[Dourados]] an PIB, quedando an [[Aneixo:Lhista de munecípios de l stado de Mato Grosso de l Sul por PIB|segundo lhugar]] ne l stado, lhougo atrás de la [[Campo Grande (Mato Grosso de l Sul)|capital]]. Ne l [[Brasil]] quedou cula [[Aneixo:Lhista de munecípios de l Brasil por PIB|174º posiçon]], á frente de cidades cumo [[Palmas (Tocantines)]] i [[Nuoba Friburgo|Nuoba Friburgo (Riu de Janeiro)]]. La cidade tamien quedou cul 324º maior potencial de cunsumo (IPC [[Target]]) antre todas las cidades brasileiras<ref>http://www.targetbr{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/downloads/Ranking_IPC2009x2008_500.pdf</ref>. Para alhá desso, 95% de ls porsores municipales ten ansino superior<ref>http://www.corumba.ms.gob.br/modules/news/article.php?storyid=5242{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Etimologie == La [[eitimologie]] de l [[toponímia|topónimo]] Corumbá ouregina-se probablemiente ne l [[Léngua tupi|tupi]] ''kuru'mba'', que quier dezir "banco de cascalho", [[Antenor Nacentes]] de fato cunfirma que la palabra tupi ''ku'ru'' ten l seneficado de "xeixo" i argumiento que nun se ancontra la splicaçon pa l sufixo "'mba". Hai, antretanto, la berson de l storiador Balmir Batista Corréa, de que tenerie se oureginado de la palabra "kurupá" (aroeira, an tupi-guarani) por cunta de la scessiba persença dessa bariadade natiba de la flora pantaneira. == Stória == === Dados de la stória === Chamada einicialmente cumo ''Bila de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de Albuquerque'', l [[poboado]] se argueu un pouco mais pa l sul i por alguns anhos fui un simples [[çtacamiento melitar]] i trasformou-se lhentamente an poboado. Atraído pula eisisténcia de [[piedra]]s i [[metal precioso|metales preciosos]] (que éran ousados por [[andígena]]s, que yá poboában la region, cumo adornos), antre eilhes l [[ouro]], l [[pertués]] [[Aleixo Garcia]], an [[1524]], acabou sendo l [[purmeiro]] a bejitar l [[território]], que alcançou l [[riu Paraguai]] atrabeç de l [[riu Miranda]], atingindo la region adonde hoije stá la cidade de Corumbá. Ne ls anhos de [[1537]] i [[1538]], l spanhol [[João Ayolas]] i sou acumpanhante [[Demingos Martíneç de Irala]] seguiran pul riu Paraguai i chamórun Puerto de los Reyes a la lhagona Gayba. Por buolta de [[1542]]-[[1543]], [[Álbaro Nunes Cabeza de Baca]] (spanhol i [[abintura|abintureiro]]) tamien passou por [[eiqui]] para seguir pa l [[Peru]]. Tamien passou por eiqui l anton gobernador de [[Assunçon]] (atual [[capital]] de l [[Paraguai]]), Demingos Martineç de Irala, que an marcha fui até la [[Cordilheira de l Andes]]. Ne l [[seclo XVIII]], bisando a un [[tratado de lhemite]]s eisistente, fui [[fundado]] puls spanholes an [[1774]] un poboado na foç de Ipané. An [[13 de setembre]] de [[1775]] fui oufecialmente fundado l [[Fuorte Coimbra]] para la defesa de la region. An [[21 de setembre]] de [[1778]], efetuou-se la acupaçon de l lhocal adonde se lhocaliza atualmente Corumbá (an [[2 de setembre]] l lhocal adonde se ancontra atualmente [[Ladário]] ampeçou a ser poboado). Nessa mesma [[data]], a mando de l [[gobernador]] de la [[Capitania]] de [[Mato Grosso]] (l [[Capitan-General]] [[Luís de Albuquerque de Melo Pereira i Cáceres]]), l [[cergento]]-mor [[Marcelino Rois Camposino]], que comandaba ua [[spediçon]] melitar, adquiriu la posse de la region para la [[Corona Pertuesa]], fundando l lhocal i batizando-lo cul nome de [[Nuossa Senhora de la Cunceiçon de Albuquerque]], sendo anton lhabrado la palabra de fundaçon. Era ua poboado que ampeçou cumo [[çtacamento]] melitar i se stableciu la percípio na punta de l Lhadário. Até anton sou [[crecimento]] era muito [[lento]], pus até eilhi era solo un [[puosto]] melitar. Ne l [[anho]] de [[1800]] un grande ancéndio çtruiu to l arraial i fui tan biolento que poupou la sola capelinha de teilha de l lhocal. An cunsequéncia desse lhento [[progresso]], [[solo]] an [[26 de agosto]] de [[1838]], pula lhei probincial, fui eilebada a la catadorie de freguesie. An [[1856]] stableciu-se l [[tránsito]] [[libre]] de [[barco]]s [[nacional]]es i [[strangeiro]]s ne l [[riu Paraguai]] i l [[Porto de Corumbá i Lhadário|porto de Corumbá]], cun sue [[amportante]] [[posiçon]] [[geografie|geográfica]], ampeçou la se tornar un centro eiquenómico de çtaque ne l [[cuntinente]]. La [[nabegaçon]], para alhá de romper l [[isolamento]] de la [[region]], serbiu para fixar l domínio pul ampério na [[Frunteiras de l Brasil|frunteira oeste de l Brasil]]. [[Susto|Assustado]] cul grande zambolbimiento an [[1859]], an [[rezon]] de la nabegaçon comercial, l Persidente de la Porbíncia Almirante [[Joaquim Raimundo de Lhamare]], riscou i demarcou las [[rue]]s, [[praça]]s i eidifícios públicos de Corumbá. Ne l mesmo anho l [[poboado]] fui [[trasferido]] para la atual lhocalizaçon de la [[cidade]] de Corumbá. Cul rápido progresso, ne l die [[1º de maio]] de [[1861]], fui anstalada la [[Alfándiga]] de Albuquerque para [[arrecadar]] [[amposto]]s. An [[6 de júlio]] de [[1862]], por decreto nº 6 de l persidente de la porbíncia [[Heirculano Ferreira Pena]] ye criado l munecípio de Corumbá. Ampeçórun a aparecer bias anchas i mais [[stablecimiento comercial|stablecimientos comerciales]]. I esso acabou trazendo tamien [[porblema]]s de anfra-strutura: trasporte de mercadorias, [[abastecimiento de auga]] i [[saneamiento básico]] precários (sendo este redadeiro causador de eipidemias) i falta de calçamiento nas rues. Qualquiera [[barco]] (nacional i strangeiro) que atracaba ne l [[porto]] lhocal anfrentaba l porblema de la falta de [[cuntrole casa de banho]] (i por bias desso [[malina]]s ampeçórun a aparecer). Tamien habie ls porblemas eiquenómicos i [[sociales]] que fúrun agrabados pulas frequentes [[anchentes periódicas]] que l [[riu Paraguai]] probocaba. Outro porblema quemun na [[region]] éran las [[crise política|crises políticas]] i la [[bioléncia]] cotidiana. Para alhá desso, la dependéncia de la [[nabegaçon flubial]] cul sterior tornou la cidade suscetible a crises periódicas. Cula ambason de Corumbá, an [[1864]] pulas[tropas de l ditador [[Francisco Solano Lhopes]], l progresso fui temporariamente bloqueado. A partir dende la [[nabegaçon]] tubo de ser anterrompida i por bias desso houbo la [[zarticulaçon]] de l comércio lhocal. Corumbá acabou sendo çtruída i abandonada a miséria. Sous depósitos i casas fúrun saqueados i la sue populaçon sofriu represálias por parte de l saqueadores. Esse domínio de acupaçon de l eisército paraguaio durou até l die [[13 de Júnio]] de [[1867]] (die cunsagrado la [[Santo António]]), quando, sob l comando de l [[tenente-coronel]] [[António Marie Coneilho]], suldados brasileiros benidos de [[Cuiabá]] derrotórun ls einimigos i tomórun outra beç posse de las tierras, que até aquel momiento staba sob l domínio paraguaio. Passado la [[guerra]], an [[1870]], Corumbá staba çtruída i reduzida la ruínas. A partir dende houbo la reorganizaçon de l que fui debastado i la cidade boltou la normalidade que tenie outrora. Ne l mesmo anho ua debison de l [[Eisército Brasileiro]], trazendo [[mantimento]]s para [[abastecer]] la sue [[tropa]], abriu nuobas perspetibas de [[comércio]]. Tamien houbo la restauraçon de la [[zona ourbana]] i la [[retomada]] de l comércio, para alhá de la recuperaçon de la region portuária i de las [[fazenda]]s de [[ganado]] que fúrun çtruídas outrora na ambason paraguaia. An [[7 de outubre]] de [[1871]], cul crecimiento retomado, ye eilebada a la catadorie de [[bila]]. Ne l anho de [[1872]] ampeçou a ser custruído l [[Arsenal de la Marina]] na region de l atual munecípio de [[Ladário]] i tamien la custruçon de la [[Cámara de Bereadores]] de Corumbá. La [[Comarca de Corumbá]] fui [[criada]] por Lhei Probincial nº 1 de [[10 de júnio]] de [[1873]] (declarada de [[segunda stáncia]]) i anstalada an [[19 de febreiro]] de [[1874]]. An [[1877]], Corumbá çpunha de trés praças, dieç rues retas i sue populaçon era de aprossimadamente 6 mil habitantes. An [[15 de nobembre]] de [[1878]], pula lhei nº 525, ye eilebada a la [[catadorie]] de cidade. Yá ne l fin de l [[seclo XIX]]], l [[porto flubial]] de Corumbá era l terceiro maior de la [[América Lhatina]] i mobimentaba puls oupores de la rota [[Ouropa]]/[[Brasil]] l comércio de [[piels]], [[charque]]s i outras riquezas de la region. Ocultado a las bistas de l bejitantes, quando chegában de l [[riu de la Prata]] pulas boltas de l riu, surprendia l guapo aspeto que se çcortinaba a la antrada de l [[porto]] de la cidade. Corumbá staba an cuntino progresso i sou porto era atracado por ambarcaçones nacionales i strangeiras de grande [[calhado]]. Essas ambarcaçones trazian grandes [[carregamento]]s de [[mercadoria]]s çtinadas al [[mercado]] lhocal, para alhá de outras lhocalidades de l stado, para alhá de l lheste de la [[Bolíbia]]. Oupores benien de l [[Uruguai]], [[Argentina]] i de alguns [[paíç]]s [[ouropeu]]s trazendo l [[cimento]] [[Anglaterra|anglés]], l [[bino]] [[Pertual|pertués]] i ls refinados [[tecido]]s franceses, para alhá de l [[eimigrante]]s. An cuntrapartida lhebában perdutos de sportaçon cumo la [[borraixa]], [[couro]], [[charque]], [[cal]] i la [[yerba mate]], trasformando la region nun [[corredor de sportaçon|corredor de las sportaçones]] de [[Mato Grosso]]. Nessa época, funcionában an Corumbá 25 [[banco]]s [[anternacionales]] cumo l [[City Bank]] i la [[moeda corriente]] era la [[Libra Sterlina]]. Habie ua einorme cumposiçon de l eilemiento strangeiro an sue populaçon (eitalianos, árabes, lhibaneses, argentinos, paraguaios, antre outros) i nessa época la [[strangeiros|populaçon strangeira]] na region chegou a superar numericamente la brasileira. La [[zona ourbana]] se zambolbiu sob l ampulso de mobimiento mercantil i flubial, l que oumentou ls stablecimientos comerciales i l númaro de strangeiros. Anque desso, la prosperidade comercial nun trouxe [[benefícios]] para la [[cidade]] i sue populaçon. Essa dependéncia cul comércio sterno ampediu l zambolbimiento anterno i la criaçon dua anfra-strutura eiquenómica i ourbana capaç de criar alternatibas pa l setor comercial. Habie ua dualidade na strutura social que se formaba, habendo dous [[grupos]] populacionales: l de l ouropeus, que éran ls ricos i poderosos, i l de l sulamericanos, cunsidrados marginalizados i çcriminados. [[Getúlio Bargas]], antes de ser [[persidente]] de l [[Brasil]], serbiu eilhi até la [[patente]] de [[cabo]], an [[1903]]. An [[1910]] cumo tentatiba de ourganizaçon de ls comerciantes lhocales fui fundada la [[Associaçon Comercial de Corumbá]]. Eilha que cunsidraba la nabegaçon fator percipal ne l zambolbimiento de la cidade reagiu anhos depuis contra la [[Strada de Fierro Noroeste de l Brasil]] (atualmente pribatizada). Ne l anho de [[1913]] un oufecial de las [[fuorças armadas]], an bejita la cidade, falou al chegar la Corumbá: ''“Ne l hotel, ne l bar, nas casas de comércio, por to parte, oube-se falar todas las lhénguas nessa lhongínqua i pequeinha babel i nun serei sagerado an falar que l pertués nó ye l lhéngua que mais se fala”''. An [[1914]] tena quinze mil [[habitante]]s i cortada por anchas rues retas i perpendiculares al riu. Faltaba solo la [[arborizaçon]] simétrica para ambelezar las abenidas i dar un aspeto dua [[metrópole]] para la época. Ne l mesmo anho fui anstalada an Corumbá a 14ª [[agéncia]] de l [[Banco de l Brasil]]. La [[Purmeira Guerra Mundial|guerra]] que staba acuntendo na [[Ouropa]] ([[1914]] la [[1918]]) i la custruçon de la [[Strada de Fierro Noroeste de l Brasil|camino de fierro]] mudórun l çtino eiquenómico de Corumbá. Essa strada acabou trazendo cunsequéncias negatibas para la cidade i fizo mudar drasticamente la sue eiquenomie. An funçon desso l trasporte flubial fui perdendo fuorça i l eixe eiquenómico fui çlocado para [[Campo Grande (Mato Grosso de l Sul)|Campo Grande]], que passou a ser l centro eiquenómico de l stado de [[Mato Grosso]] a partir de [[1920]]. A partir dende Corumbá ampeça a quedar [[decadente]] i perde la cundiçon de [[antreposto]] de sportaçon i amportaçon que detenie, sofrendo tamien un grande [[sbaziamiento populacional]], pus ls comerciantes se mudórun para outros centros mais ricos ó anton se tornórun [[pecuarista]]s. Anque desso, la cidade seguiu tenendo solo l [[riu Paraguai]] cumo solo meio de lhocomoçon de la cidade cun outras regiones até la purmeira metade de l [[seclo XX]]. Depuis de l fin de la guerra, cula abiertura de ls portos i l comércio cun ls países platinos i ouropeus, l [[Porto de Corumbá i Lhadário|Porto de Corumbá]] acabou sendo l terceiro maior de la [[América Lhatina]] até por buolta de [[1930]]. Ne ls [[anhos 40]], durante la [[Segunda Guerra Mundial]], la cidade ampeçou sues [[Andústria|atebidades andustriales]], cula [[sploraçon]] de las [[reserba]]s de [[calcário]] - eicelentes para la andústria de l [[cimento]] (chegada de l [[Cimiento Itaú|grupo Itaú]] an [[1950]]) - i outros minérios. A partir de 1950 la cidade de Corumbá, que naciu i creciu cula nabegaçon, serie afetada negatibamente cula chegada de la antiga Strada de Fierro Noroeste de l Brasil (pribatizada an meados de la década de 1990 a la Camino de fierro Noboiste S.La., atualmente pertence a la América Lhatina Lhogística S.La.) l que anfraqueciu la eiquenomie lhocal i seneficou l fin definitibo de l comércio flubial. A partir dende l riu Paraguai perderie la sue funçon de percipal artéria de quemunicaçon i trasporte. An [[1953]] ye criado l munecípio de [[Ladário]] adonde, até l mesmo anho, era la region oeste de la cidade de Corumbá. L [[Molino Mato-Grossense]], que nessa época trabalhaba l [[trigo]] que chegaba de la [[Argentina]] pul [[retorno]] de las ambarcaçones que trasportában l [[minério]] a partir de la region, fui cerrado ne ls [[década de 1960|anhos 60]]. An [[1975]] aportou na cidade la [[Urucun Mineraçon]] i la [[Cumpanha Bal de l Riu Doce]]. An [[1977]] fui criado l stado de [[Mato Grosso de l Sul]] i [[Campo Grande]] fui scolhida la capital de l nuobo estado, l que restou la Corumbá un númaro reduzido de atebidades eiquenómicas (alguas andústrias, un comércio de pequeinha spresson i ua grande atebidade [[agropecuária]]). Inda ne l final de l [[anhos 70]], l [[turismo]] ampeçou a ser splorado mui artesanalmente, rebelando ua nuoba anfra-strutura i biablizando la restauraçon de las custruçones stóricas. Inda la acupaçon de l prédios portuários stóricos puls nuobos ampresários ampediu que l casario mais antigo de l [[Porto Giral de Corumbá|Porto Giral]] nun fusse totalmente deteriorado i depredado. Ne ls [[anhos 80]] l turismo se cunsulida, mudando la eiquenomie de Corumbá. An cunsequéncia desso, ampeçou la se zambolber ua grande anfra-strutura para atender la demanda turística lhocal, cula custruçon de bários restourantes, bares, houteles, pousadas, [[barco]]ex- houteles, antre outros. An [[1986]] la rodobia que lhiga Corumbá á Campo Grande ([[BR-262]]) fui pabimentada puls melitares, l que dinamizou un pouco l comércio. A partir de [[1990]] tubo ampeço un nuobo momiento eiquenómico ne l [[munecípio]], cula antensificaçon de la [[agropecuária]], anserindo Corumbá ne l [[agronegócio]], l que fizo ls [[produtor]]s [[rural]]es buscáren nuobas técnicas i anformaçones a respeito de abanços tecnológicos i tamien un nuobo modo de porduçon eiquenomicamente sustentable, fazendo cun que la Ouropa adquira l ganado pantaneiro, cunsidrado ecologicamente correto. L comércio cula Bolíbia passa a ser feito de forma defrente, cabendo la Corumbá ser antermediador de sportaçon para perdutos probeniente de ls centros agropecuários [[bolibiano]]s, sendo que l scoamiento de la safra de soja seia feito pula rodobia [[BR-262]] rumo al [[Porto de Paranaguá]]. Anque eignorada pul ''stablishment'', l comércio cula region de ls Andes repersentou amportante atebidade eiquenómica nun solo para Corumbá i region (habie na época mais de 180 [[sportadora]]s i [[scritório]]s de çpachantes aduaneiros cun geraçon de mais de 500 ampregos diretos), mas tamien para la eiquenomie de l Brasil, sendo un spressibo nicho de mercado catibo que bai zde achocolatados até altemobles. A partir de ls anhos 90 l dinamismo de ls porcessos de porduçon i sócio-ambiental se modelan retratando la atuaçon de ls agentes i redes de antresses que se direcionan para la apropiaçon, l cuntrole i l uso político de l spácio geográfico que anclui l balor ancalculable de l pertencer coletibo i que acabou se submetendo al squecimiento i decadéncia de la causa social. Na mesma década houbo inda moblizaçones an defesa de l riu Paraguai i para ampedir megaprojetos cumo la hidrobia Paraguai-Paraná i l pólo mínero-siderúrgico de Corumbá, que marcan amportantes ambates que ten la partecipaçon de setores populares ourganizados. L ápice desses ambates se dou cula spressiba partecipaçon de cidadanos de bárias camadas sociales na queston de l porcesso de efetibaçon de l cuntrole social de l Porgrama Pantanal (financiado pul [[BID]]), para alhá de l monitoramiento de ls ampatos sócio-ambientales de l [[Gasoduto Bolíbia-Brasil]] i la amplantaçon de la central núclear termelétrica á gáç bolibiano, chamada de [[TermoPantanal]]. Cula recesson anterna an [[1992]], houbo ua superbalorizaçon de la moneda brasileira cumo macanismo anterno para stablizar la situaçon eiquenómica precária que staba l Brasil. Cun esso l comércio de Corumbá, que yá era porblemático i andeble, sofriu ua amarga quebra an funçon de la zeisténcia de la cidade de ls comerciantes bolibianos, que outórun por outras praças cumo Iquique (Chile), Cidade de l Panamá (América Central) i Miami (Stados Ounidos). A partir de la [[Retombo-92]] ([[Cunferéncia de la Tierra]]) houbo un porcesso de ancluson de atores (políticos, ampresários i anstituiçones) nas questones subre la preserbaçon, cunserbaçon i zambolbimiento sustentable de l munecípio, que ye repersentado pul bioma Pantanal, que ten recursos naturales finitos i nessessitan ser poupados i preserbados pa l feturo. A partir dende l bioma ye antroduzido ne l cenário nacional i mundial i passa a tener aliados i defensores para la preserbaçon, cunserbaçon i até çtruiçon, que ye repersentado por bárias ourganizaçones nun gobernamentales ([[ONG]]s), que articulan atores i agentes políticos, sociales i eiquenómicos. L outro setor passa a agrupar perpuostas de lhuita cun antresses specíficos dun setor de l porcesso pordutibo i cun antresses que ancluen ls anseios de la sociadade. Anque de la crise que afetou l comércio sterior depuis de la adoçon de l [[Praino Rial]] an [[1994]], ls comerciantes i sportadores de l mercado corumbaense buscórun nuobas alternatibas, cumo la partecipaçon de l [[Pato de la Cidadanie]] (amblemático mobimiento que ouniu defrentes segmientos sociales an prol de la cidade) i la reibindicaçon de la amplantaçon dua ária de lhibre comércio i la reatibaçon de la lhinha de camboio de passageiros Bauru – Corumbá, que fúrun suspensos an funçon de la pribatizaçon de la [[Rede Ferrobiária Federal]] S/La (RFFSA). An [[1999]] cunseguiran l apoio de l [[Menistério de la Cultura]] para ancluir l Casario de l [[Porto Giral]] ne l [[Porgrama Monumenta]] (que ten l financiamiento de l [[Banco Anteramericano de Zambolbimento]]-BID) para recuperar l patrimonho stórico lhocal para fines turísticos (cultural i ecológico) cumo oupçon heigemónica de la pesca, l que grabemente acabou tamien promobendo l turismo sexual i la sploraçon sexual anfanto-jubenil. A partir de [[2005]] la cidade ampeça a passar por ua cirurgie sócio-eiquenómica: muitos amprendimientos ampeçórun a chegar i la cidade passa a recebir bários ambestimientos públicos i sociales. Cul [[Cumplexo de l Pantanal|Pantanal]] acupando 60% de sou território, an [[2007]] Corumbá passou a ser chamada oufecialmente de [[Capital de l Pantanal]], custituindo ne l percipal portal para esse santuário ecológico. === Migraçon i eimigraçon === Corumbá staba an cuntino progresso i sou porto era atracado por ambarcaçones nacionales i strangeiras de grande [[calhado]]. Cul ampulso de l zambolbimiento lhocal, mais strangeiros fúrun chegando. Cun esso yá habie na cidade ua einorme cumposiçon de strangeiros, que chegórun a superar numericamente l númaro de brasileiros. ; Strangeiros * Árabes: a partir de [[1912]], fugindo de las guerras sangrentas que assolában l [[Ouriente Médio]]. Sírios, Lhibaneses, Turcos i Arménios chegában al [[Porto de Santos]]. De Santos partiran pa l [[Porto de Corumbá i Lhadário|Porto de Corumbá]], que era l portal de antrada para la [[region Centro Oeste]], i l pólo comercial de l antigo [[Stória de Mato Grosso de l Sul|Mato Grosso]]. Cula chegada de l camboio, muitos eimigrantes que stában na cidade hai anhos an Corumbá acabórun se mudando para Campo Grande, adonde ancontrórun clima bien mais ameno, mui parecido cul de la tierra natal. * Ouropeus: éran de dibersas nacionalidades i se dedicórun al comércio i custruçon. Esse grupo, que era reduzido, monopolizou la política, la eiquenomie i la admenistraçon de Corumbá, boltando-se para sous antresses i pouco rializando a fabor de la sociadade lhocal. * Sulamericanos (paraguaios, argentinos, uruguaios, bolibianos i índios): repersentában la maior parte de la populaçon que subrebibia de forma precária; l mesmo ocorria cun ls índios que serbian de mano-de-obra barata ne l porto. Todos estes angrossában l [[cuntingente]] pobre de la [[cidade]]. ;Brasileiros An sou spácio de frunteira de lhinhas fitícias, permeado de andígenas, ye palco de fluxos populacionales ouriundos de outros lhados de l paíç, cumo cariocas, paulistas, nordestinos, mineiros i sulistas, cunfirmando assi sou caráter cosmopolita. === Arqueologie === Arqueologicamente, la dataçon mais antiga de la persença de l home ne l Pantanal remonta hai 8200 anhos, oubtida na ária ourbana de Lhadário (MS), cidade que se lhocaliza drento de Corumbá, por arqueólogos de la Ounibersidade Bal de ls Campanas (Unisinos) an cumbénio cula UFMS, sob la cordenaçon de l porsor dr. Pedro Eignácio Schmitç, que çcubriu ne l sítio arqueológico, antre outros bruxedos, sepultamientos dun grupo de caçadores/coletores/pescadores pré-andígenas. L porsor Gilson Rodolfo Martines acradita na porbablidade de la eisisténcia de sítios mais antigos ne l Pantanal, ls quales puoden tener mais de 10 000 anhos, anseridos ne l período Pleistoceno ("Era de l Carambelo"). Pinturas rupestres de pobos pré-stóricos an morraries, bien cumo ossadas i bruxedos de animales dessa época, cumo l tigre diente-de-sabre i de la preguiça gigante an grutas, yá fúrun ancontrados na bacie pantaneira.Todabie, solamente feturas pesquisas poderán cunfirmar, ó nó, essas heipóteses. De ls registros arqueológicos i coincimientos que se ten subre l Pantanal, sabe-se que fui poboado por grupos andígenas de las lhénguas Arawak, Guaicuru, Jé, Macro-Jé, Tupi Guarani i Zamuco. Sítios arqueológicos registran la persença de ls pobos andígenas que acupában la region antes de la colonizaçon. La dibersidade de sítios, tanto de habitaçon, quanto de semitérios, rebela culturas amazónicas, de la platina i de l chaco. == Política == {{Artigo percipal|[[Política de Corumbá]]}} {{Aneixo|[[Aneixo:Lhista de uorgones públicos de Corumbá|Uorgones públicos de Corumbá]]} } L poder político an Corumbá ye repersentado pul prefeito, bice-prefeito i secretairos municipales. Pa l prefeito criar algua lhei, ye perciso la aprobaçon de l Poder Lhegislatibo, sendo este cumpuosto pula Cámara de l Bereadores. La geston de l prefeito torna-se mais fácele quando recibe apoio de l bereadores. Cumo an qualquiera cidade de l Brasil, Corumbá ten cumo simblos oufeciales l hino, l brason i la bandeira. La [[Custituiçon de 1988]] detremina un nuobo perfil la [[geston]] de Corumbá, que passa a oubter mais recursos financeiros de l [[goberno federal]] i adquire la si respunsablidades na salude, eiducaçon i geston ambiental. La política de Corumbá, atrabeç de la lhegislaçon i geston, zambolbe un papel amportante atrabeç de las açones que puoden trasformar sou çtino nas árias social, eiquenómico, ambiental i territorial, yá que la classe política (bereadores, deputados, senadores, prefeitos, gobernadores, menistros i persidentes) ye detentor de poder. Ne ls redadeiros anhos stá habendo ua preocupaçon maior an criar macanismos eficientes para definir la amportança de Corumbá nas scalas stadual, nacional i mundial, atrabeç de las açones políticas que fúrun zambolbidas para esse fin. Cun to la aparelhaige lhegal çponible, çpone de strumientos que permitan la geston de l território ó que auxilie ls grupos sociales ourganizados de forma eficiente nas reibindicaçones, bisto que hai lheis para essa finalidade. Zde [[outubre]] de [[2006]] Corumbá ten sou própio [[Praino Diretor]] Municípal, ne l qual stá cuntempladas la [[lei de uso de l tierra]] ourbano, [[zoneamento]]s [[comércio|comerciales]] i praino diretor de turismo, antre outras eisigéncias. Cun esso, Corumbá eibitará de tener porblemas sociales, ambientales i eiquenómicos ne l feturo. La porblemática ambiental ye andissociable de la porblemática social an Corumbá i se crian trasformaçones políticas, sociales, culturales, eiquenómicas i ambientales, pus a tomada de decison para seluçon de l porblemas, cuntradiçones i cunflitos depende de políticas públicas minimamente eficazes, que passan pula geston de l território i ambiental. === Sistema eileitoral === Ye l terceiro coleijo eileitoral mais amportante de to l stado de Mato Grosso de l Sul i pertencente á Comarca de mesmo nome. Sou eileitorado total ye de 63.241 (30.920 homes i 33.288 mulhieres). === Poder Lhegislatibo === L poder lhegislatibo an Corumbá ye repersentado pula Cámara de Bereadores, que son respunsables pula apreciaçon i aprobaçon de lheis municipales. Acidade ye repersentada por 11 bereadores. Ambaixo la lhista de ls bereadores lhocales. === Poder Eisecutibo === L poder eisecutibo an Corumbá ye repersentado pul prefeito, bice-prefeito i secretairos municipales, que son respunsables pula aprobaçon de lheis municipales. ; Prefeitura ''Lhocalizaçon'' rue Gabriel Bandoni de Barros s/n ''Prefeitos'' Na época de l ciclo comercial nun houbo benefícios para la cidade i sue populaçon, i Corumbá se tornou un centro adonde predominou l eilemiento strangeiro, ls comerciantes ouropeus. Esse grupo dominou la política i la admenistraçon de cidade, boltando-se para sous antresses i pouco rializando a fabor de la sociadade lhocal. Mas ne ls redadeiros anhos la situaçon social tubo ua melhora seneficatiba an funçon de ls porgramas sociales amplantados na cidade. [[Ruiter Cunha de Oulibeira]] ye l atual prefeito. ;[[Cidade-armana|Cidades armanas]] *'''[[Dunquerque]]''' [[Fexeiro:Flag of France.svg|20px]] ([[Fráncia]])<ref>http://www.corumbaonline{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/noticia.asp?busca=dunkerque&codigo=83625</ref> *'''[[Pisa]]''' [[Fexeiro:Flag of Italy.svg|20px]] ([[Eitália]]) === Poder Judiciário === Inaugurado an outubre de 2008, l nuobo Fórun de Corumbá ten capacidade para la anstalaçon de até 10 baras. Atualmente eisisten seis baras an funcionamento, para alhá de la nuoba Bara de la Huorto Pública i de Registros Públicos. L nuobo Fórun cunta cun serbício de sigurança i monitoramento, cun 64 cámeras spalhadas pulas árias de circulaçon, çtacando-se 14 cámeras cun lhentes anfrabermelho, possiblitando la catura de eimaiges a la nuite. Corumbá tamien ten a 1ª suseçon de la Orde de ls Adbogados de l Brasil (OAB) de Mato Grosso, criada an Corumbá an 10 de maio de 1958. L purmeiro adbogado a acupar l cargo de persidente de la OAB de Corumbá fui Caio Lheite de Barros. == Subdibisones == {{artigo percipal|[[Subdibisones de Corumbá]]}} == Simblos oufeciales == <gallery> Eimage:Brasao-corumba.JPG|[[Brason de Corumbá]] Eimage:BandeiradeCorumbá.jpg|[[Bandeira de Corumbá]] </gallery> ; Marcha á Corumbá {{artigo percipal|[[Hino de Corumbá]]}} == Geografie == Geograficamente, Corumbá se eidantifica cumo spácio regional central i nacionalmente periférico. An funçon de la açon de l sujeito (home) que anterfree ne l oubjeto (território), i la cada anterferéncia ocasiona trasformaçones nas struturas demográficas, socales, ambientales i eiquenómicas, sugerindo nuobos cenários i ambolbendo nuobos agentes i atores. La eidantificaçon de l spácio geográfico lhocal cun ls sous eilemientos, formas i funçones mui specíficas i stimulantes, acuntece an rezon de la necidade de aprender un spácio que ten se anscrito na stória precedente i recente de forma peculiar. Antre ciclos de çtaque eiquenómico i de decadéncia, esta cidade frunteiriça (detentora dua riqueza biótica de fundamental relebáncia (l Pantanal) i tendora de jazidas de manganés i fierro, para alhá de dibersos outros atributos) anfatiza ls matizes sutis de la Geografie, notadamente na dimenson de la dinámica territorial i ambiental. Ls cenários de zambolbimiento reserban para la cidade ua face de pribilegiada posiçon geográfica que garante relebante papel central na geopolítica regional frente als países bezinos i al Brasil. Chegando-se a las seguintes custataçones que dében ser ponderadas: #Potencial eiquenómico rial, mas necessita dun planeijamiento strutural para biablizar un porjeto que ambolba las dimensones sociales, ambientales, políticas i culturales. #L Pantanal se anscrebe ne l cenário global cumo Reserba de la Biosfera i, inda assi, nas scalas lhocal i regional, ancontra-se lhemitada a la sploraçon eiquenómica de la pecuária an nible lhocal i a la spanson de la frunteira agrícola ne l nible stadual. #L çmatamiento de l cerrado (praino), l maneijo agrícola inadequado, la çtruiçon de la mata ciliar resultou, antre outros fatores, na eroson de tierras ne l praino i ne l oumiento seneficatibo de carga de partículas sedimentables de bários afluentes de l riu Paraguai, i tamien agrabando-se l porblema de cuntaminaçon de ls dibersos rius cun biocidas i fertilizantes. #Ua anfra-strutura adequada (estradas cunserbadas, frigoríficos para abate na cidade, respeito de la eidantidade natiba, sploraçon adequada de l minérios, antre outros) drento dun anfoque macroeconómico i sustentable agregarie balor al perduto i fazerie la ancluson social i l zambolbimiento sustentable, rompendo-se l stado de inércia que se ancontra. #Ne l foco de la geston ambiental, la lhegislaçon de las dues scalas políticas (federal i stadual) ye farta i se ancontra probida dun arsenal de çposiçones na ária, i cuntraditoriamente nun se presta al uso eimediato, pus dependen de regulamentaçones. #La adequaçon de atebidades eiquenómicas ne l Pantanal surgiu de l porcesso de cunquista i aniquilamiento de l índios guatós i guaicurus por sertanistas. I de la mesma forma cuntina-se çrespeitando i çcriminando etnias. #Ls agentes i atores permanecen negligenciando ó até se omitindo nas seluçones i probidéncias para mudar ouproblema de la dinámica i ourganizaçon territorial, social i eiquenómica. ; Fuso horário L [[fuso horário]] ye de menos ua hora cun relaçon la [[Brasília]] i de menos quatro horas al [[Tiempo Ounibersal Cordenado]]. *''Cumplexo de l Pantanal i sue fauna i flora'' {{Portal-Cumplexo de l Pantanal}} L bioma [[Pantanal]] ye la prainada mais amportante an árias úmidas de la América de l Sul. Sou maior território ancontra-se ne l [[Mato Grosso de l Sul]], ye coincido cumo Pantanal Sul i ten cumo puorta de antrada la cidade de Corumbá. L Pantanal de Mato Grosso de l Sul ye reconhecido cumo ua de las mais suberantes i dibersificadas reserbas naturales de l Planeta. La grande dibersidade de la fauna ye un de ls sous grandes atratibos: jacarés, peixes, capibaras, antas, cerbos-de l-pantanal, garça, arara-azul, tuiuiú, antre outros. L Pantanal recebiu ls títalos de Patrimonho Nacional pula Custituiçon de [[1988]] i Patrimonho de la Houmanidade i Reserba de la Biosfera pula [[UNESCO]]. Segundo la [[WWF]] ([[1999]]), eisisten ne l Pantanal 650 speces de [[abe]]s, 80 de [[mamífero]]s, 260 de [[peixe]]s i 50 de [[rétil|réteis]]. Ye ua region de grande amportança para preserbaçon de la [[biodibersidade]], cunsidrada un de ls maiores centros de reproduçon de la fauna de la América. Yá fúrun catalogados eilhi mais de 263 speces de peixes, 122 de mamíferos, 93 de réteis, 1132 de [[paixarina]]s, 656 de abes i 1700 de [[planta]]s. *''La anserçon de [[Ladário]] drento de Corumbá'' Lhadário queda la lheste de de la zona ourbana de Corumbá, sendo eilha sou solo bezino, pus queda anteiramente drento de la ária deste, para alhá de depender eiquenomicamente del. Juntas, Corumbá i Lhadário soman {{formatnun:118865}} habitantes. ; Tierra Ls tierras de l pantanal, an sue maiorie, son arenosos i pobres cun pequeinhas manchas argilosas i calcárias, mais ricas. Ls plintossolos (tipo de tierra mais ancontrado ne l pantanal) son oureginários de sedimientos arenoargilosos de l quaternário, son pobres an húmus, cula propiadade de andurecer eirrebersiblemiente quando submetido la ambiente oxidante i, an giral, de baixa fertilidade. La maior lhemitaçon a uso destes tierras ye decorriente de l scesso de auga. San ancontrados, cun maior antensidade, an árias prainas i rebaixadas, sujeitas la inundaçones. Las caratelísticas geológicas i geomorfológicas de la region son bastante peculiares, cundicionando la formaçon dua ampla dibersidade de tierras. Cunsidrando la forma de ocorréncia de ls tierras na region, custata-se que nas árias mais baixas i cun topografie praticamente praina, custituídas por alubiones de l riu Paraguai i sous afluentes, çtacan-se la ocorréncia de tierras cun marcante hidromorfismo cumo Glei Húmico i Glei Pouco Húmico, podendo ocorrer, tamien, alguas manchas de Bertissolo i Tierranetç Tierradizado. Nas árias antermediárias, un pouco mais eilebadas i menos sujeitas la inundaçones, predominantemente cun relebo praino, suabe ondulado i ondulado, çtaca-se la ocorréncia de Podzólico Burmeilho-Scuro, Podzólico Burmeilho-Amarielho, Brunizén Abermelhado, Brunizén, Regossolo, Bertissolo i Rendzina. De acuordo cun studo rializado pula prefeitura de Corumbá la Bacia de l Paraguai stá anserida ne l cuntesto geológico de l Geossinclineo Paraguai-Araguaia i ye caratelizada pula ocorréncia de aquíferos de meio fissurado i de disseluçon (cárstico), associados percipalmente a las peinhas pré-cambianas de l grupo Corumbá i Cuiabá. Sobreposto la este ambasamiento ten-se la ocorréncia dua stensa cobertura alubionar de eidade quaternária, repersentada percipalmente pula formaçon Pantanal, que custitui un aquífero de meio poroso. === Lhocalizaçon === ; Lhocalizaçon [[Fexeiro:Corumba - lheste.jpg|right|thumb|200px|Zona Lheste de Corumbá]] [[Fexeiro:Frunteira.JPG|right|thumb|200px|Bista de Corumbá cul lhado bolibiano al fondo]] Queda a ua [[latitude]] 19º00'33" Sul i a ua [[longitude]] 57º39'12" Oeste, stando a ua altitude de 118 metros. Corumbá queda na region de l Pantanal sulmatogrossense i próssima de la frunteira cula Bolíbia, á beira de l riu Paraguai. L munecípio ye tamien punto de parada de la lhigaçon ferrobiária antre l [[Brasil]] i la [[Bolíbia]], sendo la redadeira cidade brasileira antes de l território bolibiano, de l qual se separa por frunteira seca. ''Alredores'' *''L cotidiano formal i anformal atrabeç de las frunteiras'' Corumbá ten 386&nbsp;km de frunteiras cun dous países: [[frunteira Brasil-Paraguai|Paraguai]] i [[Frunteira Brasil-Bolíbia|Bolíbia]], situaçon que ye coincida cumo [[tríplice frunteira]]. L purmeiro cuntato cul território bolibiano acuntece cul núcleo de Arroyo Cuncepción, al lhado de la cancela dibisória cun ls dous países i para se çlocar até alhá son percorridos 5&nbsp;km zde l Centro de Corumbá. Hai ua lhinha regular de carreira ourbano que chega até l lhocal. Na frunteira paraguaia son 38&nbsp;km de frunteira an curso d’auga (lhemites naturales que possuen çcontinuidade ne l terreno cun algua barreira natural – riu, lhagona, serra, etc.), sendo que l cuntato se faç pul riu Paraguai, nun eisistindo núcleos populacionales, solo propiadades rurales que cunfrontan cun las de l Brasil. A la rebelie de las causas anstitucionales i eiquenómicas que probocan alteraçones nas ouportunidades i reforçan la demarcaçon de las frunteiras, fui stablecido un pato cotidiano anformal de coperaçon i parceries antre las frunteiras, mas sin l reconhecimiento de l países. Por un lhado, ye assimilado caratelísticas culturales de l trés países que marcan la eidantidade de la populaçon lhocal. Por outro lhado hai l lhado negatibo de l poder ambadir ls países bezinos atrabeç de la quemunicaçon i/ó propietários brasileiros que ancorporan tierras strangeiras an sou patrimonho. Sendo frunteira cuntemporánea, Corumbá demarca la cumposiçon de territorialidade que une-se ne ls fluxos de ls antresses de segmientos i la sue dinámica, fundamentalmente, aprossima regiones abançadas, specialidades capacitadas tecnologicamente, lhocales anseridos ne l diálogo de relaçones mundiales, nun cumpasso de tiempo cuja belocidade difree de la lhentidon de sue ária, i criando redes de cuntraponto ás relaçones anternas custituídas na strutura de l Stado-nacion. La ourganizaçon bertical de l território, quando assume amportança strema, oupone-se á sue ourganizaçon horizontal i repersentatiba de ls antresses sociales. ; Ária territorial Ten atualmente [[ária]] total de {{formatnun:64960.863}} [[km²]]. La ária ourbana totaliza 21,57&nbsp;km² segundo la [[Ambrapa Monitoramiento por Satélite]]. Sue ária territorial total abrange to l munecípio de [[Ladário]]. ;Lhemites *Sul: [[Porto Murtico]], [[Paraguai]] *Lheste: [[Aquidauana]], [[Miranda]], [[Sonora (Mato Grosso de l Sul)|Sonora]], [[Coxin]], [[Riu Berde de Mato Grosso]] *Oeste: [[Bolíbia]] *Norte: stado de [[Mato Grosso]] *Ous.: l munecípio de [[Ladário]] nun ye lhimítrofe de Corumbá, pus queda anserido drento deste === Hidrografie === [[Fexeiro:Vista do rio Paraguai na altura de Corumbá.jpg|thumb|200px|right|Riu Paraguai ne l munecípio de Corumbá]] Geologicamente ye ua prainada alubial de formaçon recente de l período quartenário (2,5 milhones de anhos), que inda stá an porcesso de [[sedimentaçon]]. L lheito sinuoso i curso anstable de ls rius forman un grande númaro de ilhas, alguas de até 1.200&nbsp;km<sup>2</sup> de ária. Para alhá de l curso percipal de l [[riu Paraguai]] que na época de las chenas ten até 25&nbsp;km de anchura, las árias inundadas se lhemitan las partes mais deprimidas de l terreno, chamadas baías que giralmente assumen formas circulares ó elíticas. Antre ua i outra baía, las partes mais eilebadas son chamadas “cordilheiras”, adonde l ganado de las fazendas se refugie quando las augas soben. Ls cursos que anterligan las baías durante las chenas son chamadas [[bazante]]s, i recibe l nome de corixos quando son permanentes i puoden ser nabegados mesmo na época de stiaige. L regime de fluxo de augas subterráneas nas peinhas pré-cambianas stá cundicionado la eisisténcia de struturas, que associadas a las [[peinha carbonática|peinhas carbonáticas]], probocan la sue [[disseluçon]], criando abierturas maiores que facilitan l fluxo de auga. Las augas de l riu Paraguai i de l Canhal de l Tamengo, por apersentáren cundutibidade eilétrica anferior a 250 mohn son classeficadas cumo auga cun salinidade baixa. === Clima === L clima de la region de Corumbá ye de l tipo [[Aw]] – Clima Tropical Úmido, megatérmico, cun ambierno seco i chubas ne l berano. Cabe salientar que an alguns lhocales ye possible ancontrar caratelísticas climáticas que ls enquadran ne l lhemite de l Aw i BSh, esto ye, antre un clima úmido i un clima semi-árido. Cun chubas de nobembre la abril i seca de maio la outubre. Chuobe an média 100 dies por anho. Ls meses de berano son stremamente calientes i ls meses de ambierno puoden se caraterizar por mui friu. L tiempo an Corumbá: {| class="wikitable" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | Més ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mar ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Abr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mai ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ago ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Set ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Out ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [Nob ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | dieç ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Anho |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Temperatura Média [[Celsius|°C]] | style="background: #FFCC66; color: black;" | 27 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 26.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 26.7 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 26 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 23.1 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 20.1 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 21.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 22.7 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 24.2 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 26.6 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 27 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 27.2 | style="background: #20E020;" | 25 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | T. Mínima Absoluta °C | style="background: #FFFF99; color: black;" | 14.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 15.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 12.4 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 13 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 6.2 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 1.4 ''(1)'' | style="background: #FFFF99; color: black;" | 4.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 9.2 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 14 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 16.2 | style="background: #20E020;" | 1.4 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | T. Mínima Média °C | style="background: #FFFF99; color: black;" | 23.2 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 23.2 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 23.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 21.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 20.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 17.2 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 16.7 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 18.1 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 19.7 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 21.9 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 22.7 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 23.1 | style="background: #20E020;" | 21.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | T. Mássima Média °C | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 32.7 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 32.4 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 31.9 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 30.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 28.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 26.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 26.9 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 28.4 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 31 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 32.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 33.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 32.9 | style="background: #20E020;" | 30.5 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | T. Mássima Absoluta °C | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 37.5 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 38.3 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 37.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 36.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 34.3 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 33.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 34.4 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 36.8 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 38.4 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 40.5 ''(2)'' | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 39.9 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 39.6 | style="background: #20E020;" | 40.5 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Prec. Média [[Milímetro|mn]] | style="background: #30FF80;" | 207.1 | style="background: #30FF80;" | 122.7 | style="background: #30FF80;" | 137.7 | style="background: #30FF80;" | 78 | style="background: #30FF80;" | 53.4 | style="background: #30FF80;" | 30.5 | style="background: #30FF80;" | 29.2 | style="background: #30FF80;" | 32.4 | style="background: #30FF80;" | 47 | style="background: #30FF80;" | 82 | style="background: #30FF80;" | 144 | style="background: #30FF80;" | 154.2 | style="background: #20E020;" | 1118.2 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Prec. Mássima 24h mn | style="background: #30FF80;" | 144.9 | style="background: #30FF80;" | 76.3 | style="background: #30FF80;" | 88.7 | style="background: #30FF80;" | 119.8 | style="background: #30FF80;" | 76.7 | style="background: #30FF80;" | 46.6 | style="background: #30FF80;" | 60.7 | style="background: #30FF80;" | 75.9 | style="background: #30FF80;" | 54.8 | style="background: #30FF80;" | 57.6 | style="background: #30FF80;" | 101.6 | style="background: #30FF80;" | 63.6 | style="background: #20E020;" | 144.9 ''(3)'' |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Umidade Rel. de l Aire % | style="background: #30FF80;" | 78.3 | style="background: #30FF80;" | 80.8 | style="background: #30FF80;" | 81.6 | style="background: #30FF80;" | 78.5 | style="background: #30FF80;" | 80.9 | style="background: #30FF80;" | 79.2 | style="background: #30FF80;" | 72.4 | style="background: #30FF80;" | 72.6 | style="background: #30FF80;" | 72.5 | style="background: #30FF80;" | 71.8 | style="background: #30FF80;" | 75.7 | style="background: #30FF80;" | 77 | style="background: #20E020;" | 76.8 |} # '' Júlio de [[1975]]; '' # '' Outubre de [[1987]]; '' # '' Janeiro de [[1987]]. '' == Eiquenomie == Anque de l sou fuorte i cumpetitibo segmiento agropecuário, sue eiquenomie ye bastante dibersificada, se çtacando tamien las atebidades de mineraçon, pesca i turismo, comércio i serbícios. La arrecadaçon municipal segue la tendéncia de las grandes capitales de l paíç, sendo predominante a las receitas probeniente de ls setores de comércio i serbícios (27,35%). Essa tendéncia ye splicada pul fato desses séren ls setores de la eiquenomie que mais agregan balores an sous perdutos. L munecípio ye l terceiro an arrecadaçon de ICMS ne l stado. Ls dados de la Sefaç (Secretarie de Stado de Fazenda) apuntan que la mobimentaçon eiquenómica de Corumbá saltou an 36%, passando R$ 1,88 bilhon ne l anho de 2006 la R$ 2,55 bilhones ne l anho passado, crecimiento mais spressibo de Mato Grosso de l Sul. Quanto a las sportaçones, ls dados de janeiro la júlio andican que Corumbá remetiu a outros Países US$ 232,8 milhones, l quádruplo de l acumulado de janeiro la júlio de 2007, passando la frente de Campo Grande i Dourados ne l ranking de sportadores. Corumbá ye l solo centro ourbano de seneficáncia relatiba ne l Pantanal, eisercendo na region las seguintes funçones: comerciales (antreposto de sportaçon, antreposto comercial regional, comércio de abastecimiento para las cidades bolibianas de la frunteira i cumpras), andustriales, de serbícios (eiducaçon i capacitaçon porfissional, admenistratibos, relegiosos, de salude, melitares i sanitários, anclusibe pa l lhado bolibiano), cultura (centro de antegraçon cultural frunteiriço i serbícios de cultura para la populaçon frunteiriça), turismo i eibentos. La cidade tamien ten potencial para eisercer outras funçones de maior relebáncia an rezon de la pribilegiada situaçon geográfica i de l cuntesto de la rede ourbana a la qual pertence cumo: relaçones antercontinentales, centro agro-andustrial (para agregar balor la atebidade pecuária), sigurança nacional, centro de refréncia de studos stóricos, arqueológicos i biológicos relatibos al Pantanal, antre outros. Sou poder de cunsumo ye de 0,04% (st. [[2005]]). ''La amportança de Corumbá na escala brasileira i planetária'' Eiquenomicamente Corumbá yá fui bien mais amportante que hoije. Tena l terceiro maior [[porto]] de la [[América Lhatina]], para alhá de yá tener sido tamien l percipal i mais amportante centro comercial de la region [[Centro-Oeste]]. La [[cidade]] ye cunsidrada l ambrion de l [[Mercosul]], pus fui la purmeira a manter relaçones comerciales cun países bezinos, an special [[Paraguai]] i [[Argentina]]. La retomada de l zambolbimiento eiquenómico ampeça a ganhar bisiblidade. Cun mais de 220 anhos, la cidade prepara-se para un grande surto de crecimiento cula amplantaçon de seis megaprojetos: la buolta de l Camboio de l Pantanal, la pabimentaçon de la rodobia Santa Cruç-Corumbá, la custruçon de la Termopantanal, la custruçon de l Polo Minero Siderúrgico, la hidrobia de l Paraguai i la cuncluson de l gasoduto Bolíbia-Brasil, antre outros ambestimientos de grupos ampresariales que prometen alabancar la eiquenomie lhocal. La América Lhatina, cula funçon de mercado specializado, tubo un papel fundamental cumo region de fornecimiento de matérias-primas i perdutos queloniales (açucre, café, tabaco, algodon, antre outros). La bacie platina, por ampulso de las relaçones dinámicas de l mercado amportador-sportador, çpertou un porcesso de acupaçon i cunquistas de sues frunteiras anternas (tanto que, an 1912, l persidente de Mato Grosso declarou que grande ária de la porbíncia se ancontraba desocupada i que habie necidade de braços para la lhaboura). Corumbá, por ser eiquenomicamente bulnerable, tornou-se permeable de to tipo de anfluéncia sterna, tanto eiquenómica, quanto político, cultural i social. Ne l pós-guerra de 1945, la repercusson de l cuntesto global manifestou-se na pecuária, atrabeç de ambestimientos de perdutores rurales regionales, sustituindo ls ambestidores strangeiros, i dessa maneira pudo-se passar a sportar chicha (seca i salgada) bobina atrabeç de la Bacia de l Prata pa ls Stados Ounidos i Ouropa (specialmente Reino Ounido). La ancluson de Corumbá ne ls circuitos comerciales i pordutibos globales acuntece a partir de la cunjuntura que ye marcada pula crise andustrial zambolbimentista i aposta na dotaçon de la eiquenomie nacional i stadual. Nesse cuntesto, la redefiniçon de ls meios de trasporte, la restruturaçon de l sistema pordutibo i la lhigaçon cun ls países de ls dibersos blocos regionales le cunfíren ua maior capacidade. L porcesso de globalizaçon reatiba la cumpetiçon antre ls territórios para la cataçon de capitales, anformaçones i fluxos de benes, que circulan an belumes cada beç maiores ne l spácio eiquenómico mundial. Anque de l cunjunto de fatores faborables para la potencializaçon de sou zambolbimento, marcou passo al lhongo de la sue stória caraterizando-se por ciclos eiquenómicos antermitentes, que oura la colocou na cundiçon de centro i oura na cundiçon de periferie. I al lhongo de ls tiempos nun houbo diretrizes lhocales, staduales i nacionales que possiblitórun ampeçar un pocesso de zambolbimiento sustentable que fazisse la cidade romper cul porblema de la stagnaçon socio-eiquenómica que por cunsequéncia le trouxe la cundiçon de cidade periférica, anque de la arrecadaçon catada an funçon de sue amportança central i stórica pa l Brasil, de patrimonho natural de la houmanidade i reserba de la biosfera i de las oubrigaçones an funçon desse ''status'', que era ambicionado por outras regiones de Mato Grosso de l Sul. I la forma geográfica cumo Corumbá ten-se anserido na dinámica territorial nacional oura reproduç un spácio de relebáncia central, podendo ser eisemplificado cun alguns oubjetos spaciales (Bioma Pantanal, Patrimonho Stórico Nacional, eixes de acesso ferrobiário, rodobiário i flubial para alhá de l trasporte aéreo, Maciço de l Urucun, adonde se lhocalizan amportantes jazidas de minério de fierro i manganés), i oura reproduç un lhongínquo puosto frunteiriço anserida a las atebidades eilícitas i sin diretrizes pa l sou zambolbimento, detremina la sue rial amportãncia nacional. Essas nuobas frunteiras acaban por detreminar spácios i definir las posiçones antre ricos i pobres, dominantes i dominados, andustrializados i periféricos. Dessa maneira, oumentórun las specializaçones eiquenomicas de periferie (specializaçones refrentes als ciclos de sploraçon que fizo alguas regiones eisoladas de l Brasil i América Lhatina conhecírun la prosperidade, chegando a ostentar senhales eibidentes de riqueza), cula manutençon de las atebidades tradecionales, ye ua de las rezones de l fracasso de la andustrializaçon an regiones periféricas, cunsidrando l stablecimiento de la debison anternacional de l mercado. Ua de ls grandes feitos de l capitalismo amperial na América Lhatina fui la demarcaçon de l spácios frunteiriços para poder usar to la anfra–strutura biária çponible para spandir l mercado. Dessa forma, ancorpora-se eiquenómica i territorialmente esses mercados. L zambolbimiento de l capitalismo acabou ampeçando un porcesso de relaçones centro-periferie. L zambolbimiento de l porcesso pordutibo lhocal ten lhigaçon cul mobimiento global de l sistema capitalista na América de l Sul, focalizando l Brasil i ls outros países ancluídos ne l bloco regional de l Mercosul (Argentina, Paraguai, Uruguai, Chile i Bolíbia), esto porque neste causo la dimenson de la region debe ser focada pula articulaçon de ls agentes de l comércio anter-regional, i estes cumprendidos pula region pressupondo la dibersidade de las relaçones anternacionales cul mercado global. Tal articulaçon nun ye solo spacial, mas, subretodo, detalhada (eiquenómica, social i cultural): Corumbá fizo parte de la eiquenomie de mercado sportador que predominou an todas las ex- quelónias spánico-lhusitanas i tamien tenie grande binculaçon al mercado eimergente global. La ancluson definitiba de Corumbá acunteciu cula abiertura de la nabegaçon de l riu Paraguai para países de la Ouropa i de la América de l Sul, cumo parte de l porcesso de anternacionalizaçon de la eiquenomie, a partir de la segunda metade de l seclo XIX, nun cuntesto de ampliaçon de mercados, an funçon de las trasformaçones ouperadas ne l porcesso andustrial i cun capacidade aparentemente eilimitada de l capital de promober l crecimiento i la acumulaçon eiquenómica. {| class=wikitable ! colspan=3|Crecimiento de l [[Perduto Anterno Bruto]] (PIB) (fuonte: [[IBGE]]) |- ! Anho ! '''PIB (R$)''' ! '''PIB per capita (R$)''' |- ! [[2000]] | 487.906.000,00 | 5.073,31 |- ! [[2001]] | 597.766.741,00 | 6.163,86 |- ! [[2002]] | 841.758.000,00 | 8.607,00 |- ! [[2003]] | 1.174.881.000,00 | 11.913,00 |- ! [[2004]] | 1.286.332.000,00 | 12.936,00 |- ! [[2005]] | 1.492.877.000,00 | 14.889,00 |- ! [[2006]] | 1.973.945.000,00 | 19.527,00 |} Acuolhe un grande númaro de porfissionales lhiberales, amprendedores i antidades lhigadas al agronegócio, andústria i comércio. La populaçon eiquenomicamente atiba an Corumbá, na faixa etária que atinge de l 18 als 65 anhos, totaliza 40.582 pessonas (25.674 homes i 14.908 mulhieres). Ye ne l setor terciário (specialmente comércio de mercadorias i prestaçon de serbícios) que hai maior fluxo de cuntrataçones ampregaticias. L mercado de trabalho an Corumbá ampeçou la se calecer ne ls redadeiros anhos an funçon de la anstalaçon de l Pólo Gáç-Químico (Termo Pantanal), de l Pólo Siderúrgico de la Riu Tinto i de l alto fornos custruídos pula [[EBX]]. Todabie, apersenta alto índice de zampregados, na faixa de l 24,46%<ref>Lhebantamiento de l perfil sócio-eiquenómico de ls moradores de la ária ourbana de Corumbá/Atlas de Ancluson i Scluson Social de Corumbá - Ounibersidade Federal de l Pantanal (UFPAN)</ref>. La necidade de buscar qualificaçon porfissional i studo de nible superior de cursos nun çponibles na cidade de Corumbá proboca la salida de moços para centros pordutibos maiores de l stado i de l paíç (percipalmente Campo Grande, Brasília, Riu de Janeiro i San Paulo), probocando ua mudança ne l perfil demográfico custituído pula falta de mercado. === Setor purmário === Cun cerca de 10% de la populaçon bibendo na zona rural, l munecípio ten ne l campo ua amportante fuonte de renda. La porduçon agrícola baseia-se nas culturas de l arroç, milho, mandioca, tomate, freijon, algodon heirbáceo, banana i canha-de-açúcar. La pordutibidade ultrapassa las 15 mil toneladas anuales. Las cundiçones edafoclimáticas de la region son faborables a la agricultura, antretanto, apersenta alguas lhemitaçones an relaçon al clima, percipalmente ne l período chubioso (dezembre a febreiro), adonde ocorren beranicos (períodos secos); dedicultando l sucesso de la porduçon agrícola. Tamien son faborables a la agricultura antensiba, mas la deficiéncia de auga, an grande parte debida al baixo índice plubiométrico, dediculta l sucesso de la porduçon agrícola. Eisisten árias inundables, bien cumo árias semi-áridas cun dediculdade de struturar un sistema de eirrigaçon. Dessa forma nun serie possible zambolber culturas permanentes cumo ye l causo dun grande númaro de speces fruitíferas. L munecípio ye l quinto perdutor de [[lana]] i l quarto perdutor de [[mel de abelha]] de l stado. La region de Corumbá apersenta grande atidon para la [[pecuária]], tenndo ls maiores ganados [[obino]]s, [[equino]]s i [[asinino]]s de Mato Grosso de l Sul. L ganado [[bobino]], que totaliza 1.811.254 cabeças, cuntina oubtendo a 1ª posiçon antre ls 5.564 munecípios brasileiros<ref>http://www.ibge.gob.br/home/persidencia/noticias/noticia_bisualiza.php?id_noticia=1269&id_páigina=1{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Setor secundário === Anque l setor andustrial ser ancipiente, la arrecadaçon por el gerada supera ls setores de pecuária i agricultura, caratelísticos de l stado cumo un to. Na andústria de trasformaçon, ye repersentatiba la porduçon de cimento, calcário, lhaticínios i ls staleiros. Segundo l [[IBGE]], Corumbá ten un total de 98 andústrias de trasformaçon. Percipales Galhos: Andustria stratiba, antreposto de pescado, frigorífico de bobinos, porduçon de cimento, porduçon de cuncreto, calcário, mineradoras, metalúrgica, perdutos alimentícios, minerales nun metálicos, eiditorial i gráfica, madeira, perfumarie, xabones i belas, álcol etílico i binagre. Outra atebidade andustrial amportante ye la straçon mineral (straçon de la [[Mineraçon Corumbaense Reunida]] (straçon de [[fierro]]), [[Urucun Mineraçon]] (straçon de [[manganés]]) i de la fábrica de [[cimiento Itaú]] (straçon de [[calcário]], straçon de [[arena]] i fabricaçon de l cimento)). An rezon de la natureza de las sues peinhas, l [[Maciço de l Urucun]] ten grandes reserbas minerales, que se çtaca l manganés (ten la maior reserba de l Brasil) i l fierro (terceira maior de l Brasil). La sploraçon eilhi ampeçou an 1930. Ne l causo de la Ferroligas, solo ye feito l beneficiamiento de l manganés. L manganés ye straído de las minas subterráneas de l Maçiço de l Urucun i l fierro á cielo abierto. Ne l causo de l manganés, sues minas stan antre las maiores de l mundo, podendo ser straído 30 milhones de toneladas. Corumbá tamien ye la maior perdutora de ls seguintes minérios: dolomito, cristal de peinha, arena, argila, auga mineral, calcita ótica i andustrial, cobre i mármore. === Setor terciário === {{artigo percipal|[[Aneixo:Lhista de ourganizaçones i grupos ampresariales de Corumbá|Lista de ourganizaçones i grupos ampresariales de Corumbá]]} } Segundo l [[IBGE]], son 1.080 stablecimientos comerciales an to la cidade, se çtacando supermercados, mercados, mercearies, lhoijas de cumbeniéncias. Ls percipales núcleos comerciales de la cidade son: * Feira Bras-Bol * Galerie Pantanal Sue anfra-strutura anclui aeroportos, porto de cargas, bancos, restourantes, bares, beilceteries, scuolas, uorgones públicas amportantes (Menistério de la Defesa, Ibama, Ambrapa, Polícia, Receita Federal, antre outras). ; Bancos Corumbá i Lhadário çpone de: {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" ! Tipo de banco ! Agéncias |- | Agéncias comerciales || 7 |- | [[Caixa Eiquenómica Federal]] (CEF) || 1 |- | [[Banco de l Brasil]] || 1 |} ; Ansino ''Ansino básico'' La rede de ansino básico de Corumbá inda ye reduzido, cuntando cun poucas ounidades de ansino básico, médio, superior i de eisercício de la cidadanie. Las taxas de eibason i repeténcia ten deminuído ne l munecípio ne l ansino fundamental i médio. Çpone de 65 scuolas de ansino básico, fundamental, médio i porfissionalizante (sendo 60 an zona ourbana i 5 an zona rural) que se debíden de la seguinte maneira d'acuordo cula admenistraçon: {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" ! Tipo ! Scuolas |- | Staduales || 14 |- | Municipales || 31 |- | Particulares || 20 |} Las scuolas mais amportantes de l munecípio son: {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" ! Nome de la scuola |- | [[Cidade Don Bosco|Coleijo Salesiano Don Bosco]] |- | [[Coleijo Salesiano Santa Tereza]] |- | [[Coleijo Oubjetibo]] |- | [[Scuola Tenir]] |- | [[SENAC]] |- | [[SENAI]] |- | [[SESI]] |} ''Ansino superior'' Ne l ansino superior, çpone de dous stablecimentos: {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" ! Nome ! Sigla ! Cursos |- | [[Faculdade Salesiana de Santa Teresa]] || FSST || Ciéncias Eiquenómicas, Dreito, Turismo, Zotecnia |- | [[Ounibersidade Federal de l Pantanal]] || UFPAN || Admenistraçon, Ciéncias Biológicas, Ciéncias Cuntábeis, Dreito, Geografie, Stória, Lhetras (Pertués, Anglés), Matemática, Pedagogie (Séries Einiciales De l Ansino Fundamental), Psicologie (Formaçon De Psicólogo) |} ;Hospedaige An sou porto flubial (un de ls maiores de la América de l Sul, era ousado para scoar las riquezas de la cidade ne l passado), quedan atracados 52 barcos-houteles, alguns de lhuxo. Para alhá de l barcos-houteles, Corumbá ten mais 4 mil lheitos an sous houteles, que totalizan cerca de 40 ounidades. ; Meios de quemunicaçon i telecomunicaçones ''Meios de quemunicaçon, correios i anterneta'' {{ber artigo percipal|[[Meios de quemunicaçon an Corumbá]]}} Ancontra-se an Corumbá total suporte de quemunicaçon, cul que hai de melhor an tecnologie, para beiculaçon de stratégias de marketing i atualizaçon de anformaçones, sendo un parque tecnológico cumpleto: bárias agéncias de publicidade para criaçon de material de quemunicaçon i ambalaiges, andústria gráfica cumpleta i stúdios de rádio i telebison. Yá l uso de la anterneta an Corumbá i Lhadário ye bien difundido i puode ser ancontrado, cun qualidade bariable, an to la zona ourbana, percipalmente an houteles. ''Telecomunicaçones'' An Corumbá i Lhadário, l setor de telecomunicaçones ye atendido de la seguinte forma: {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" ! Tipo de telifone ! Númaro de lhinhas ! Ouperadoras |- | Fixo residencial || 25.168 (21.908 i 3.260 respetibamente) || [[Brasil Telecon]], [[GBT]], i [[Ambratel]] |- | Móbel telemoble || 50.000 || [[Bibo]], [[Tin]], [[Claro]] i [[Brasil Telecon]] |} ; Meios de trasporte {{ber artigo percipal|[[Lista de ls meios de trasporte i acessos an Corumbá]]}} Corumbá (i Lhadário) stá lhocalizada ne l stremo oeste de l stado de Mato Grosso de l Sul nua region afastada de ls grandes centros mais zambolbidos i cunsumidores. Sou cumplexo sistema antermodal de trasporte anclui lhinha aérea, rodobias, Strada de Fierro i l riu Paraguai, lhigando la cidade al resto de l paíç i la anterligaçon cun Çtritos, bilas, lhugareijos, sítios i fazendas puode ser feito por stradas pabimentadas i nun pabimentadas que permiten acesso durante to l anho. *Rodobias: [[BR-262]] i [[Strada Parque Pantanal]] (turística). *Rodobiário: Altemoble (BR 262) i carreira (Oupera na rodobiária 2 ampresas). *Aéreo: Ten un aeroporto anternacional que ye l 2° de l stado (Pista: 2000 n, Ária de Ambarque: 2.400 n², Çtáncia de l Centro: 3&nbsp;km). *Trasporte Ourbano: Carreira, Mototáxi i Táxi. ; Sistema de salude i óbito ''Salude'' Sou sistema de [[salude]] atende tamien la [[cidade]] de [[Ladário]] i la República de la [[Bolíbia]], l que muitas bezes subrecarrega las ounidades de salude que se lhocalizan drento de Corumbá. La cidade ten melhorado gradatibamente sue cobertura de salude. *''Centros de salude'' Corumbá i Lhadário çpone de 72 ounidades de salude (66 i 6 respetibamente), sendo 3 spitales i 1 pronto-socorro, çtribuídos antre públicos i pribados. Las percipales ounidades de salude son: {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" ! Ounidade de salude |- | [[Centro de Heimoterapie i Heimatologie de l Mato Grosso de l Sul|HEMOSUL]] |- | [[Spital Eibangélico de Corumbá|Spital Eibangélico Buono Pastor]] |- | [[Spital Nabal de Corumbá i Lhadário]] |- | [[Pronto-Socorro Municipal de Corumbá|Pronto Socorro Municipal]] |- | [[Santa Casa de Corumbá]] |- | [[SAMEC]] |} *''Lheitos'' Cun relaçon al númerode lheitos, Corumbá i Lhadário oufrecen un total de 236 lheitos spitalares (196 i 40 respetibamente), que se debíden an: {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" ! Tipo de lheito ! Quantidade |- | [[Sistema Solo de Salude|SUS]] || 145 (143 i 2 respetibamente) |- | Pribados || 91 (53 i 38 respetibamente). |} ''Óbito'' Corumbá çpone de ls seguintes semitérios: {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" ! Semitério ! Lhocalizaçon ! Admenistraçon |- | Semitério de Lhadário || R. Almirante Barroso, Lhadário || público |- | Nelson Shamma || Rod. Ramón Gomeç || público |- | Santa Cruç || R. Don Aquino || público |} ; Sigurança ''Defesa'' La defesa ye feita pul Eisército Brasileiro, Marina i Aeronática. Ye marcante ne l munecípio, zde sue fundaçon, la persença de las fuorças armadas, por ser cidade de frunteira. Atualmente Corumbá cunta cun: {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" |+ Comando de l Eisército |- ! Organizaçon ! Sigla |- | [[3ª Cumpanha de Frunteira de Fuorte Coimbra]] || 3ª Cia Fron/F Coimbra |- | [[17º Batalhon de Frunteira]] || 17º V From |- | [[18ª Brigada de Anfantarie de Frunteira|Comando i Cumpanha de Comando de la 18ª Brigada de Anfantarie de Frunteira]] || Cmdo 18ª Bda Anf Fron i Cia Cmdo 18ª Bda Anf Fron |- | [[Puosto de Salude de Guarniçon de Corumbá]] || P S G Corumbá |} {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" |+ Quemando de la FAB |- ! Ourganizaçon |- | [[CINDACTA]] II |- | [[DAC]] |- | [[Anfraero]] |} {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" |+ Quemando de la Marina |- ! Ourganizaçon |- | [[6º Çtrito Nabal]] |} ''Sigurança pública'' La sigurança ye feita por delegacies de la [[polícia cebil]] i [[polícia melitar]]. == Demografie == === Populaçon === {| class=wikitable style="float:right; margin: 1en;border-collapse:border;" ! colspan=2|Crecimiento de la populaçon |- ! [[1970]] | 48.600 |- ! [[1980]] | 67.500 |- ! [[1991]] | 88.360 |- ! [[1993]] | 89.585 |- ! [[1996]] | 89.083 |- ! [[2000]] | 95.700 |- ! [[2004]] | 99.441 |- ! [[2005]] | 100.268 |- ! [[2006]] | 101.089 |} La [[populaçon]] de Corumbá se mantén an [[crecimento]] [[begetatibo]], mas quaije siempre de maneira custante, zde [[1980]], cun taxas médies geométricas de crecimiento anual ambaixo de 2[[%]], segundo ls resultados de l [[Censo]]s [[Demográfico]]s de [[1980]], [[1991]] i [[2000]], ne ls quales se berifican taxas de 0,78%, 0,76%, i 1,81%, respetibamente. Ne ls redadeiros [[anho]]s, an rezon dua melhor [[qualidade de bida]], la populaçon stá ambelhecendo i la taxa de fecundidade stá deminuindo. Cun planeijamento, ye possible ourganizar l território, por meio de la restruturaçon de l porcesso pordutibo i social, propiciando qualidade de bida para la populaçon i deminuindo ls cunflitos sociales i porblemas de çterritorializaçon de sue populaçon. {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" |+ Cundiçon social |- ! Andicador ! Situaçon |- | Abastecimiento hidráulico || L [[riu Paraguai]] ye la percipal fuonte de abastecimiento de auga para las quemunidades ourbanas de las cidades de Corumbá i [[Ladário]], ua beç que l [[riu Paraguai]] inda mantén cierta qualidade ambiental. Sue cataçon ye feita por trés [[motobomba]]s ( dues ouperando i ua queda na reserba). Por [[hora]] son retirados 1400 [[m3]] de auga bruta de l [[riu]] i depuis ambiados até ua [[staçon]] de [[tratamiento]] lhoinge cerca de 3&nbsp;km de l riu atrabeç dua adutora de 600&nbsp;mn de diámetro. Parte dessa (350n) queda sposta pul camino. Yá l abastecimiento de auga potable ye razoable, atingindo antre 80 i 90% de las residéncias, índice cunsidrado buono. Ne ls assentamientos eisiste la eirregularidade de abastecimiento de la auga. |- | Eiducaçon || l total de ninos na scuola ye de 89,61% i l analfabetismo ye de 8,5%. |- | Einergie eilétrica || L sistema eilétrico que atende Corumbá i region ancontra-se ancorporado al Sistema Anterligado Sul/Sudeste/Centro-Oeste de l paíç, l que repersenta sue eilebada amportança i sou seneficatibo grau de cunfiablidade. Anque haber necidades de ampliaçon de la rede eilétrica para residéncias i andústrias, ye na zona rural que esse serbício ye mais necessitado. Ne ls redadeiros anhos essas deficiéncias deminuíran. L gasoduto delega un de ls maiores ambestimientos çtinados para todas las regiones por adonde el atrabessa. Tenendo cuntrato einicial de 20 anhos, ten potencial para promober bários ambestimientos públicos. La perspetiba promissora para Corumbá ye de zambolber l setor eiquenómico cula çponiblizaçon de einergie eilétrica an abundáncia atrabeç de la amplantaçon de sue termelétrica. Zde [[2001]] oupera ne l munecípio ua central núclear termelétrica que outeliza l gáç natural [[bolibiano]] trazido pul [[Gasoduto Brasil-Bolíbia]], la Termo Pantanal. Hai prebison de custruçon dua central núclear separadora an [[Puerto Suáreç]] para la trasformaçon de l gáç natural an gáç seco i este será ancanhado até Corumbá para cunsumo de einergie andustrial. |- | Habitaçon || L númaro de eimóbeis an Corumbá i Lhadário ye de 30.118 ounidades (27.504 i 3.604 respetibamente) (dados de l [[IBGE]] de [[2000]]), antre residéncias i apartamentos. L déficit habitacional stá an torno de 4.500 moradies, percipalmente nas famílias menos faborecidas, cun tendéncia de fablizaçon na periferie. Ne ls redadeiros anhos stá habendo ua mudança nesse quadro, cun ambestimientos de las outoridades an moradie. |- | Saneamiento i coleta de lhixo || ne l causo de l sgoto saído de las casas, la situaçon stá crítica, an rezon de l sgoto tener cumo çtino final las galeries plubiales que dan direto al riu Paraguai. Mas esso stá mudando, pus an brebe Corumbá terá sou purmeiro aterro casa de banho. Ne l causo de la coleta de lhixo, sou çtino final ye un lhixon a cielo abierto. Ne l causo de l assentamentos, nun eisiste coleta de lhixo i este ye queimado ó mesmo deixado á cielo abierto. L lhixo spitalar ye queimado. |- | Índice gini || 0,620 (st. [[2000]]) |- | Salude || Sou índice de subrebibéncia an ninos de 0 á 6 anhos stá an cundiçones antermediárias. La mortalidade anfantil ye de 32,10 por mil. |} === Religion === [[Fexeiro:Eigreija Matriç de Corumbá w.jpg|thumb|200px|right|Eigreija Matriç de Corumbá]] L predomínio ye de la religion católica, pertencendo la [[Diocese de Corumbá]] i tenendo cumo padroeira [[Nuossa Senhora de la Candelária]]. Anque desso, la religion eibangélica crece cunsistentemente, tenndo muitos adetos i apersenta crecimiento mais acentuado de l que l catolicismo, specialmente na periferie. Cumo la maiorie de las cidades brasileiras, Corumbá ampeçou la se zambolber la beira dun riu i la selombra dua eigreija. Alguas eidificaçones se mesclan la stória de la cidade. === Ourbanizaçon === [[Fexeiro:Portal_de_entrada_da_cidade_de_Corumbá_-_Julho_2006.jpg|thumb|200px|left|Pórtico de antrada de Corumbá]] [[Fexeiro:General Rondon Abenue, Corumbá 240.jpg|thumb|200px|left|Abenida General Rondon]] [[Fexeiro:Frunteira.JPG|thumb|200px|left|Bista aérea de Corumbá]] [[Fexeiro:Receita Federal in Corumbá.jpg|thumb|200px|left|[[Receita Federal]] situada na lhinha dibisória antre Brasil i Bolíbia]] [[Fexeiro:DSC00286w.JPG|thumb|200px|left|Region Sul de Corumbá]] Ten ua taxa de ourbanizaçon mui eilebada, atingindo cerca de 90%. Atualmente, la populaçon de Corumbá ultrapassou ls 95 mil habitantes, colocando sue classeficaçon de [[cidade]] média-pequeinha para média. L alto grau de ourbanizaçon de la populaçon ye retratado na arrecadaçon de l Ampuosto subre Propiadade Territorial Ourbana, 22,35% de la renda municipal, i la prestaçon de serbícios, 27,35%, andicando que la populaçon ye beneficiada pula prestaçon de serbícios dibersos cumo abastecimiento de auga i sgoto, telefonia fixa i móbel, dentre outros. Cunserba prédios i casarios de anfluéncia ouropéia, cun sues stórias, questumes i tradiçones. ;Debison ourbana Al mesmo tiempo que la cidade, cun ls purmeiros grandes eidifícios, ansaia sue cuncentraçon bertical, eilha amplia sou perímetro ourbano an direçon la bie de acesso la [[Ladário]]. Corumbá stende-se por dous nibles: ''Parte baixa'' Stá situada ambaixo de la eilebaçon [[calcário|calcária]] i se quemunica atrabeç de dues [[ladeira]]s, cun ua eilebaçon de mais ó menos 60 [[metro]]s (esta parte que staba an cuntato cun las augas de l riu ye l [[Porto Giral de Corumbá|Porto Giral]], coincida tamien cumo Casario de l Porto). Ye cumprendido percipalmente pulas bias: Rue Manoel Cabassa, Lhadeira José Bonifácio, Lhadeira Cunha i Cruç, Trabessia Mercúrio i Trabessia de l Beco de la Candelária. Ten eidificaçones de l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX cun notable balor arquitetónico, cumo l [[Eidifício Wanderley Vaís & Cia]] i l [[Eidifício Basqueç i Filhos]]. I era ende tamien que stában l alto comércio i adonde eisistian las casas maioristas de [[amportador]]s i [[sportador]]s. Tamien habien amportantes [[eidifício]]s [[público]]s i comerciales que se eilebában até trés [[andar]]s, cumo la Alfándiga, la Mesa de Rendas de l Stado, antre outros; ''Parte alta'' Mais nuoba i bien maior, apersenta la forma de tabuleiro de xadreç i stá situada subre la eilebaçon calcária. Ye cumprendido percipalmente pulas bias: General Rondon, Antonio Marie Coneilho, Frei Mariano, XV de Nobembre i siete de Setembre. Solamente na parte alta, fúrun criados cerca de 20 bairros, que crecen i se zambolben cada beç mais. Ye eilhi que se lhocalizan las casas de [[bazar]], [[bijuterie]]s, [[relojoarie]]s, [[bubida]]s, [[moda]]s, [[drogarie]]s, [[framácia]]s, [[librarie]]s i [[papelarie]]s, ó seia, l comércio retalhista i l [[bareijo]]. Tubo sues eidificaçones arguidas, an sue maiorie, ne l ampeço de l seclo XX. L mapa de la cidade, de 1914, se resumia ne l quadrilátero antre las Rues Ouriental i Oucidental (hoije Edú Peinha), i la Colombo até la Abenida Marechal Rondon. Las eidificaçones antigas, que forman l cunjunto arquitetónico, antretanto, stan na Marechal Rondon, Antonio Marie Coneilho, Frei Mariano, XV de Nobembre i siete de Setembre. Ancontrában-se tamien amponentes prédios cumo la [[Scuola Stadual]], l quartel de l 13° Çtrito Melitar, la Sociadade Beneficente Eitaliana, la Antendéncia Municipal, l Correio, Telégrafo, Quartéis, la Eigreija lhocal i la Scuola de l [[Padres Salesianos]], antre outros. ;La amportança de las custruçones stóricas ne l cotidiano lhocal De l punto de bista ourbanístico, nun ten nanhue semelhança cun las antigas cidades brasileiras, adonde predominan l romántico stilo quelonial pertués. Sue arquitetura ye baseada ne l neoclássico [[eitaliano]], sendo l mesmo stilo eisistente na parte central de [[Assunçon]], ne ls subúrbios antigos de [[Buenos Aires]], nas cidades de l anterior de l [[Uruguai]] i la maiorie de las cidades gaúchas de la [[Mesorregion de l Sudoeste Riu-Grandense|Campanha]]. An rezon desso, ten caratelísticas dua cidade platina drento de l [[Brasil]]. Hai bários eidifícios que sofrírun anfluéncia eclética, sendo un misto de bárias refréncias de época, telhados cun quatro augas, sacadas apoiadas por cunsulos ó cachorros, platibandas cun balaústres. Corumbá ten ua arquitetura de época que percuraba seluçones mais baratas. Tena eilemientos decoratibos que quedában na fachada fruntal que cumpunha ua lhenguaige de arquitetura de fuorte anfluéncia stórica ouropéia. Atualmente la arquitetura corumbaense mescla l antigo i l moderno. La cada die surge nuobas i modernas eidificaçones ne l munecípio, que ye debedido an trés setores: l centro, la parte baixa, ne l beira riu, i la parte alta, passado ls trilhos de la Rede Ferrobiária i próssima las morraries. ;La chaga de ls porblemas ourbanos L cenário lhocal se ancontra nun cuntesto sócio-spacial que detremina un território cun ua basta çcriçon de eilemientos spaciales que l modelan i amplican ne l arranjo (ó rearranjo) de ls porcessos lhocales i regionales, tenendo an bista ua situaçon fragmentária que se zenha delantre de la fragilizaçon de la eiquenomie i que se agraba an rezon de ls tiempos eisigentes de belocidade decorrientes de ls requisitos de la cumpetitibidade de l sistema capitalista salbaige. Cuntraditoriamente, la struturaçon de l spácio regional ye fragmentada pula scluson i zeigualdade social i eiquenómica, para alhá de ls cunflitos gerados an funçon de la falta dun sistema pordutibo que ambolba to la populaçon de la region, aprobeitando l potencial de funçones possibles que puoden ser çponiblizadas a la sociadade. Na region la modernidade coeisiste cul anacronismo que abarca l cunjunto de práticas i cunceitos de la época de l pioneiros, i tal situaçon decorre de la abismal zeigualdade social: ls natibos acaban angrossando la periferie ourbana, yá que sou território fui ambadido i mais tarde spulsos, quedando nas cidades sin eidantidade cultural i sofrendo çcriminaçon, debido a las dediculdades de adataçon als trabalhos que son submetidos. La ourbanizaçon ben al lhongo de ls anhos sofrendo ampato de l sistema pordutibo i la cada década sistematicamente ajusta-se sue strutura al modelo sistemático social. I aliada á situaçon de rutura de l zambolbimiento eiquenómico de Corumbá, la grabe situaçon de las quemunidades natibas que se ancontran na periferie de la cidade, cundicionados á zeigualdade i desestruturaçon eiquenómica i social, i submetidos la scluson social, marginalidade i miséria, cula perda de l sou refrencial cultural, relegioso i étnico. Cabe mencionar ls habitantes de la zona rural, que sin perspetibas, acaban se juntando cun las quemunidades de la periferie. Aliado a esse cenário, la populaçon andígena ten sues tierras debassadas pul poder dominante i ancontran-se sin amparo político. La zaceleraçon de ls porcessos lhocales ancontran spresson particular na dinámica de l munecípio. Alguns puntos: # Falta de ambestimientos na anfra-strutura lhocal que possibliten nuobas funçones i melhoria ne l porcesso pordutibo; # Falta de balorizaçon i arranjo de ls eilemientos çponibles para la custruçon de l território atratibo para sue populaçon i que propicie la ancluson social; # Ls agentes cumbiben nun antenso jogo de antresses i se dedican a criar macanismos para la sue manutençon ne l poder ó la serbício de l poder. # Sobrecarregamiento de la Santa Casa # Tráfico de drogas # Eimigraçon eilegal de [[bolibianos]] === Corumbaenses ilustres === Corumbá ye un celeiro de celebridades, tenndo antre outros [[Delcídio Amaral]] (angenheiro eiletricista i político, atualmente [[Senador de la República]] cun çtaque nacional. Presidiu la [[CPI de l Correios]] an [[2005]]) i [[Apolónio de Carbalho]] (melitar i amportante lhiderança quemunista que fui un de ls fundadores de l [[PCB]]. Deixou l Brasil durante la ditadura de Getúlio Bargas, tenendo passado grande parte de sue bida na Ouropa, adonde lhutou contra l nazi-fascismo al lhado de las tropas de la Resisténcia na Fráncia, l que l tornou un houmanista de renome anternacional). Ambaixo outras pessonas famosas ne l Brasil i ne l Mundo nacidas na cidade: {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" ! Nome ! Porofisson/caratelísticas |- | Agripino Magalhanes Soares || musiqueiro$2 i arteson popular corumbaense, nacido al norte de l riu Paraguai. Stibador aposentado, çpertou yá maduro para la difuson de la cultura ancestral i la preserbaçon de la biuola-de-cocho i de las beilças pantaneiras Ciriri i Cururu, na década de 1980, cul amportante apoio de la porsora Eunice Ajala Peinha, anton secretaira de Eiducaçon i Cultura de Corumbá, formando un grupo de remanescentes bioleiros para resgatar essas beilças ancestrales. Mais tarde, cul apoio de la anton diretora de la Casa de Cultura Lhuiç de Albuquerque Heiloísa Urt, ampeçou a partecipar de porjetos de eilaboraçon de la [[biuola-de-cocho]], cun financiamiento de la Funarte |- | Ángela Marie Péreç || poeta i ambientalista corumbaense, dedicada a las causas sócio-ambientales zde tenra eidade. Inda moço fondou la Sociadade Ecológica Amigos de l Pantanal (SEAPAN), la purmeira antidade ecológica de l Pantanal |- | [[Augusto César Proença]] || scritor, cronista i memorialista corumbaense, outor de "Snack Bar", "Pantanal: Giente, tradiçon i stória" i "Corumbá de todas las grácias" |- | [[Borges de Barros]] || humorista i dublador |- | [[Carlos de Castro Brasil]] || poeta i ex- político |- | [[Carlos Edú Monteiro]] || [[futebolista]], [[atacante]] de l [[Rial Potosí]] de la [[Bolíbia]] |- |- | Cleto Lheite de Barros || médico i pecuarista corumbaense, tenendo-se dedicado a la defesa de l Pantanal i de sou zambolbimiento sustentable zde la década de 1950. Home de grande erudiçon, ye un de ls maiores dibulgadores de la cultura de l Pantanal, ampenhando-se mui na difuson de la obra de la Dama de las Artes Plásticas Wega Nery i de l benemérito Gabriel Bandoni de Barros. |- | Clio Proença || poeta, cronista i radialista corumbaense. Célebre por sou lhendário porgrama "Jinela abierta para la cidade" na Rádio Difusora Mato-grossense durante la década de 1960 |- | Custantino Ramon de la Silba (Cuosta) || melitar de la reserba i amportante ancentibador de l sporte amador i de l antruido zde la década de 1940. Fundador de bárias antidades çportibas i carnabalescas, antre las quales las pioneiras "Democráticos de l Samba" (1943) i "Associaçon de ls Beteranos Amigos de la Splanada - ABAE" |- | [[Doribal Knipel]] || goleiro i técnico de futebol |- | Dary Jr. || jornalista de ralo talento i reconhecidamente ético, formado an Quemunicaçon Social pula Ounibersidade Federal de l Paraná, tenendo sido repórter de las percipales eimissoras de telebison de Mato Grosso de l Sul nas décadas de 1980 i 1990, quando se trasferiu pa l Sul de l Brasil, adonde lhougo depuis fui un de ls mais brilhantes repórteres de la Rede Globo i de sues afiliadas. Atualmente ye lhíder de la banda de rock Treminal Guadalupe, ua de las maiores rebelaçones de 2007, tenendo sido cuntemplada por dues generosas reportaiges de la rebista Beija, de la Eiditora Abril |- | [[Eilbécio Zequetto]] || renomado árbitro de futebol que yá apitou dibersos jogos pul [[campeonato brasileiro de futebol]] de la série La |- | Gabriel Bandoni de Barros || adbogado i benemérito corumbaense, pioneiro an obras sociales i culturales ne l coraçon de l Pantanal, tales cumo Creche-Lhar Santa Rosa, Strelinha Berde, Casa de Massa-Barro, Museu Regional de l Pantanal, Biblioteca Gabriel Bandoni de Barros, antre outras einiciatibas de inestimable balor. Ne l anho de l centenário de sou nacimiento (2007), sue mimória stá sendo resgatada subretodo pulas gestones de l médico i benfeitor Cleto Lheite de Barros junto a la admenistraçon municipal |- | [[Hélio de Oulibeira Santos]] || prefeito de [[Campinas]], an [[San Paulo]] |- | João Ramon Pinto Monteiro (Jorapimo) || amblemático artista plástico de renome anternacional, cujos traços peculiares hoije son l simblo maior de la pintura sul-mato-grossense |- | Jorge José Katurchi || dirigente ampresarial de grande sensiblidade social, un de ls cordenadores de l Pato pula Cidadanie (Mobimiento Biba Corumbá), que an meados de la década de 1999 lhiderou la lhuita pula Ária de Lhibre-Quemércio de Corumbá i Lhadário, porjeto apersentado pul ex- senador Rameç Tebet ne l Senado de la República |- | José Feliciano Batista Nieto || adbogado i jornalista corumbaense, un de ls fundadores de la Fuolha de la Tarde (1956) i de ls dirigentes de la Rádio Difusora Mato-grossense (décadas de 1960 i 1970). Fui un grande defensor de l Pantanal i un de ls ancentibadores de l reconhecimiento de l comércio i de l turismo cumo atebidades sustentables ne l Pantanal |- | [[José Fragelli]] || político corumbaense, ex- gobernador de Mato Grosso, ex- persidente de l Senado de la República i persidente anterino de la República durante l gobierno de l persidente José Sarney |- | Lhobibar de Mattos || poeta i scritor corumbaense de l ampeço de l seclo XX caratelizado pula singular sensiblidade social |- | Lhuciano Gibaile Arébalo || nacido an 4 de Júnio de 1978, ampeçou a studar música i dedicar-se a la cumposiçon lhiterária ne l ampeço de la década de 90 als 16 anhos de eidade. Formado an Lhetras pula UFMS an 2003, plurimusicista, ye dibersificado por assumir an sues obras i arranjos stilos eruditos i populares sendo maestro, cumpositor, arranjista i cordenador, atrabeç de la Fundaçon de Cultura de l Pantanal de Corumbá, de l Coral Municipal Cidade Branca (2005), de grande repersentatibidade ne l cenário corumbaense pul ansino de la música an dibersas bertentes, ten specializaçon an música coral anfantil i adulto ne ls stados de l Paraná i San Paulo. An Janeiro de 2008, cuncluiu l curso de regéncia an orquestra sinfónica, ne l festibal Música nas Muntanhas, an Poços de Caldas, Minas Gerales |- | Lhuiç Taques || jornalista i scritor cuntemporáneo, detentor de l Prémio Bladimir Heirzog de Dreitos Houmanos, de la Federaçon Nacional de Jornalista (FENAJ) |- | [[Mário Calábria]] || famoso ambaixador que atualmente reside na Almanha. Chegou a publicar un lhibro |- | Márcio Nunes Pereira || jornalista, ex- diretor de l Diário de Corumbá, falecido an 1997. Çtacou-se por sue cumbatibidade i singular faro jornalístico. An sue brebe i cuntrobertida bida jornalística nun tubo medo de fazer denúncias memorables, acuolhendo repórteres marginalizados an outros meios i subretodo dando chance a nuobos porfissionales, que siempre ancontrórun nel un ancansable ancentibador |- | Pedro de Medeiros || poeta corumbaense, outor de "Lhenda Bororo", que çcribe Corumbá i l riu Paraguai cun maestria i singularidade |- | Pedro Gonçalbes de Queiroz (Papito) || amblemático radialista i jornalista sportibo de grande trascendéncia durante mais de quatro décadas an Corumbá i region pantaneira. Grande ancentibador de l sporte i de l antruido popular |- | Salomon Baruki || médico radiologista, político i porsor ounibersitário corumbaense, tenendo sido secretairo de stado de Eiducaçon i Cultura de Mato Grosso i bice-reitor de la Ounibersidade Stadual de Mato Grosso, de cuja fundaçon partecipou, na década de 1960. Yá aposentado, cumo amprendedor ancansable, decidiu-se por criar l Anstituto de Ansino Superior de l Pantanal (IESPAN), cul antuito de criar depuis la Ounibersidade de l Pantanal, porjeto anterrompido cun sou súbito falecimento, an 2001. L IESPAN atualmente stá binculado a la Ounibersidade Católica Don Bosco (UCDB) |- | [[Wega Nery]] || artista plástica de renome anternacional, un de ls maiores ícones de las artes plásticas zde la década de 1960, quando partecipou dun amportante mobimiento de la tendéncia ampressionista |} == Cultura == La [[cultura]] corumbaense ye cumpuosta de anfluéncias oureginárias de ls stados i países de sous poboadores: antre las percipales destas anfluéncias stan las culturas carioca, nordestina, paulista i sulista i de países cumo [[Eitália]], [[Síria]], [[Líbano]], [[Bolíbia]] i [[Paraguai]]. Inda partilha la cultura de l stado an que stá anserido, l [[Mato Grosso de l Sul]]. Nesse causo poderemos retornar al passado recente na época an que la cidade sofriu la anfluéncia de l paídes de l prata, heirdando grande parte de sous questumes i hábitos, i ne l causo deilhi fui mais fácele pus la cidade era eisolada geograficamente. Dessa época acabou cunserbando ls sous prédios stóricos de anfluéncia ouropéia, sue stórias, tradiçones i questumes. Atualmente la cidade ye cunsidrada l centro cultural mais adiantado de l stado de [[Mato Grosso de l Sul]]. === Cultura popular === ; Perdutos típicos Sou [[artesanato]] puode ser ancontrado a la benda, antre outros lhugares, na [[Casa de l Arteson de Corumbá|Casa de l Arteson]], adonde ancontran-se peças que repersentan animales de la region i de l [[Pantanal]]. Estes trabalhos muitas bezes apersentan detalhes an madeiras típicas de la region. Tamien ye possible ancontrar peças, cumo argila, que possuen outelidade mais que puramente decoratiba. Outros núcleos de artesanato de la cidade son: * Art Izu (Rue Cuiabá, antre las rues Tiradentes i António João): pertencente la artista plástica Izulina Xabier. Ne l lhocal stan spostos sous artesanatos que son cunfecionados an pó de piedra, entalhes de madeira i cerámica. Ne l lhocal ye retratado animales de l Pantanal, figuras sacras i momientos stóricos de la cidade de Corumbá. * [[Casa de Massabarro]] (Parte baixa de la cidade - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.9991079&lhon=-57.6640606&ç=18&l=0&n=h&b=2 Mapa]): associaçon nó-gobernamental cun fines nó-lhucratibos, boltada sclusibamente para fines sociales cul antuito de dar a las ninos de l bairro ua ouportunidade de porfisson al ambés de l ócio. Ten por oubjetibo ancentibar la arte an cerámica de ninos i adolescentes, que recrian la fauna i flora de l Pantanal atrabeç de la argila. La casa stá siempre oufrecendo peças artesanales an cerámica, cuja temática ye regional - pantaneira (flora i fauna), i tamien muitas peças de santos, percipalmente "San Francisco". * Casa de l Arteson de Lhadário (Abenida 14 de Márcio): cunta cun binte associados, antre estes, alguns rializan trabalhos artesanales, mas la grande maiorie cunfeciona trabalhos manuales. ;Questumes ''Anfluéncia'' Até l anho de 1914, para tener acesso a qualquiera parte de l Brasil, ls corumbaenses nun tenien outra oupçon senó l riu de la Prata, sendo oubrigada la passaige por Assunçon, Buenos Aires ó Montebidéu. Ls questumes i lhenguaige platinas acabórun sendo absorbido puls corumbaenses. Essa cumbibéncia cun ls países platinos acabou sendo mui acentuado justamente por causa dessa relaçon an funçon de l trasporte flubial. Por causa de las anfluéncias Corumbá tubo sous questumes baseados ne l folclore portenho, sendo mui quemun na mesma época grandes ampresários lhocales passáren por Montebidéu bie riu Paraguai até chegar la Porto Alegre i Riu de Janeiro para assistir la alguas peças teatrales. Las biaiges éran feitas ne l Fernando Viera, lhuxuoso nabio cun 100 camalotes de purmeira classe, nabio esse que tamien trazie las percipales cumpanhas de triato de l Riu de Janeiro i cidades de l Prata para fazer la apersentaçon ne l Bijou-Triato, que era la maior casa de spetaclos de la cidade, na época cun 500 lhugares. La diberson i antretenimiento amenizaba la sensaçon de isolamiento que eisistia na region, i por causa desso l riu Paraguai era l solo meio de trasporte i quemunicaçon. Por causa de l isolamiento la cidade acabou recebindo anfluéncia cultural desses países de l prata, i se faç perceber mais na música, gastronomie i sotaque. Ne l anho de 1913&nbsp;un oufecial de las fuorças armadas, an bejita la cidade, falou al chegar la Corumbá: ''ne l hotel, ne l bar, nas casas de comércio, por to parte, oube-se falar todas las lhénguas nessa lhongínqua i pequeinha babel i nun serei sagerado an falar que l pertués nó ye l lhéngua que mais se fala''. Esse ye un depoimiento que rebelaba la anfluéncia strangeira que eisistia an Corumbá na época. Na zona rural las bombachas, guaiacas i outros ferramientas fázen parte de la bestimenta de baqueiros i duonhos de fazendas, para alhá de l própios pantaneiros. Lhiguisticamente l mui oubrigado era sustituído por gracies. Tamien fúrun ancorporadas palabras cumo chalana, buenas al ambés de buona tarde, bolita al ambés de bola de gude, pandorga al ambés de papagaio, bolicho ó benda al ambés de armarinho ó boteco, tenermos estes trazidos por argentinos i paraguaios. L jogo de carta mais praticado puls corumbaenses era, percipalmente nas fazendas, l truco spanhol. Hai tamien outros hábitos adquiridos sob anfluéncia anternacional fui l chimarron, fumar l guarani (este nun mais eisistente), ó de fazer la sesta. ''Música i beilças típicas'' <gallery> Eimage:Bioladecochocorumba1.jpg|Biuola-de-cocho porduzida an Corumbá. Eimage:AgripinoSoaresdeMagalhaes.jpg|Agripino Soares de Magalhaes tocando ua biuola-de-cocho de sue fabricaçon, an Corumbá. </gallery> Ua curjidade an Corumbá ye que l tango yá chegou a ser la beilça preferida de la populaçon corumbaense ne ls clubes sociales. Ls corumbaenses son bastante tradecionalistas i festeiros por eiceléncia, sendo respunsables por un de ls melhores antruidos de l anterior de l Brasil. Mas nun se baseian solo nas fiestas, pus las beilças i religiosidade tamien fázen parte de sue cultura. Antre las beilças se çtacan: *[[Cururu (beilça)|Cururu]]: brincadeira que se baseia an mobimiento, música, canto i çapateado, sendo un ato de religiosidade i lhazer. Solamente homes partecipan i cantan an duplas. Ls strumientos ousados son la biuola-de-cocho (tipo de biuola de braço cun cuordas de tripa de mico ó quati), adufe, pandeiro i reco-reco, que ye porduzidos por eilhes própios. Ls partecipantes ampeçan fazendo la lhoubaçon al santo i prosseguen an forma de zafio, cun bersos amprobisados. *[[Guaránia]]: [[género musical]] de ourige [[paraguai]]la, an [[andamento]] lhento, giralmente an [[scala menor|ton menor]]. Las cançones mais coincidas son: Índia, Ne rendápe aju, Panambi Bera i Paraguaýpe criado orquestra sinfónica modo baseado an poemas, cançones cun sinfónico acumpaniments. L género seduç las populaçones ourbanas, mas nun ne l anterior. Esto ye probablemiente debido al antresse de las pessonas por stilos mais rápido cumo la [[Polka]] ó l [[Purahéi Jahe'l]]. *[[Polca paraguaia]]: tamien chamada de '''''Danza Paraguaya''''' (de l [[léngua castelhana|spanhol]], beilça paraguaia), ye un [[estilo musical]] criado ne l [[Paraguai]] ne l [[seclo XIX]]. *[[Rasqueado]]: l ritmo [[folclore|folclórico]] de l rasqueado i sue respetiba beilça recebírun anfluéncia de la [[polca paraguaia]]. Desse cuntato de ls refugiados cula populaçon ribeirinha i de la mistura de l [[biolon]] paraguaio cula [[biuola-de-cocho]] surgirieb l rasqueado. Definiçon de la palabra rasqueado: "...arrastrar las unhas ó un solo polegar subre las cuordas, sin las pontear". (Acordes an glissandos, rápidos, rasgado, rasgadinho, rasgueado i rasgueo). *[[Siriri]]: tipo de beilça que ten un par solista ne l centro. La beilça ye ua sequéncia de beilças cun bárias coreografies i chamaçones. Ls strumientos ousados son la biuola de cocho, caixote ó tamborete batido cun caracoxá (reco-reco feito cun babu i tocado cun garfo) i baqueta. ''Culinária'' *''Gastronomie'' Un de ls pratos mais tradecionales de la cidade probén de Pertual: L [[sarrabulho]] ó sarrabulho. Ye simples mas stremamente saborosa, preparada la base de miúdos de bui. Tamien ten fuorte anfluéncia andígena, cun pratos la base de raízes, milho i palmito. Caldo de piranha tamien ye un prato típico. Tamien i mui apreciado l churrasco pantaneiro, dando preferéncia la alguns cortes típicos, cumo la lhinguiça de maracaju i la punta i cápia de la costielha, coincida tamien por matambre, que tanto puode ser cozida ó assada. Hai tamien la culinária bolibiana cun las [[saltenha]]s (pastéis assados recheados cun patata i dibersos tipos de chicha) i [[xipa|chipas]], de ourige paraguaia. Mas l que predomina ye ls peixes, percipalmente pintado (ansopado ó assado), pacu (frito i acumpanhado de piron), jaú, piraputanga, piranha (frita, scabeche, ansopada ó an caldo) i dourado. Ls précios de ls restourantes an Corumbá son baratos. Hai oupçones de rodízios de pizzas i churrasco. *''Vubidas'' [[Fexeiro:Guampa bombilla.jpg|thumb|120px|Recipiente típico de tereré]] Ua bubida mui quemun na cidade ye l cunsumo de l [[tereré]] (feito cun anfuson de [[yerba-mate]] i auga gilada), serbido nua guampa giralmente de chifree de bui i cun ua bomba, que ye facilmente preparado i cunsumido ne ls ancontros antre [[amigo]]s i [[familia]]res. Eisisten regras bien definidas nua ruoda de tereré i que dében ser respeitadas. La bubida ye cunsumida specialmente fin-de-sumana acumpanhada de música regional. Outra bubida mui cunsumida ye un refrigerante chamado [[Mate Chimarron Lhibra|Mate chimarron]]<ref>http://www.corumbaonline{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/noticia.asp?busca=Mate+chimarr%E3o&codigo=94223</ref>, la base de yerba mate, mais cunsumido de l que [[Coca-Cola]]. === Grupos de mobimiento cultural === ; Bida musical An corumbá l que mais se çtaca an matéria de música son ls samba-anredos tocados ne l [[Antruido]]. ;Grupos de triato i beilça Percipales grupos de triato i beilça na atiba an Dourados: *Cumpanha de Triato Marie Dóndio (Rue Antonio João, 08 - Casa 1, Centro): de stilo eclético, eisiste zde 1998 i ten un trabalho custante de formaçon de atores que acunte na Casa de Cultura Lhuis de Albuquerque. Atualmente apersenta la peça "Las Sandálias de Frei Mariano" - ye un spetaclo de rue i apersentou-se ne l Festibal América de l Sul. La Cumpanha fui premiada ne l Festibal Sul-Matogrossense de Triato cul spetaclo "Pluft - L Fantasminha" de Marie Clara Machado. L grupo apersenta peças de sue própia outorie por to cidade (scuolas, praças, etc.). *Grupo Folclórico de Cururu i Siriri (Abenida Brandon Junior, 90, Cerbeijarie): l grupo ye formado de 8 a 10 pares, apersentan-se cun regularidade na Fiesta de San João. L grupo yá se apersentou an bários lhugares de MS i tamien an San Paulo. *Oufecina de Beilça de l Pantanal (andereço nó-eidantificado): de stilo Cuntemporáneo, l grupo ten 22 beilçarinos, apersentórun-se ne l Festibal Nacional de Beilças Folclóricas que acuntece an Blumenau - SC, na Mostra de Beilça de Corumbá, ne l SESC - SP. Questuman se apersentar siempre na Fiesta de San João, bien cumo an outros eibentos que acunten na cidade. === Lhazer i bida cultural === ; Centros culturales i de sposiçones Corumbá çpone de ls seguintes centros culturales: *[[Casa Riu Tinto]] (Ab. General Rondon, 1355, Centro, antre las rues 7 de Setembre i Manjor Gama - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.999382&lhon=-57.65787&ç=18&l=9&n=h&b=2 Mapa]): la Casa Riu Tinto ye centro de refréncia para dibulgaçon de la cultura i trabalho de artistas pantaneiros. Tamien ye un spácio dedicado a la sposiçon de retratos; artes gráficas; cerámica; cinema; oudiçones musicales. L lhocal tamien ten la apersentaçon de las atebidades zambolbidas pul Grupo Riu Tinto Brasil ne l munecípio. *[[Casa Basqueç & Filhos]] (Lhadeira José Bonifácio, 171, Porto Giral - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.997267&lhon=-57.655842&ç=17&l=9&n=h&b=2 Mapa]): La eidificaçon fui tombada cumo Patrimonio Stórico i Artístico Nacional i antegrou l Porgrama Monumenta. Abriga l Memorial de l Home Pantaneiro. Custruído an 1909 pul arquiteto eitaliano Martino Santa Lhuci, para tornar-se un lhocal de ancontros na cidade. *[[Eidifício Wanderley, Baís & Cia]] (Rue Manoel Cabassa, 275, Porto Giral - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.997267&lhon=-57.655842&ç=17&l=9&n=h&b=2 Mapa]) : custruído an 1.876, sues scaleiras dan acesso als trés pabimientos que fúrun amportados de la Anglaterra. Ne l lhocal, hoije funciona la Secretarie Municipal de Meio Ambiente i Turismo, dibersas lhoijas de artesanato i un restourante de quemidos típicas de la region. Tamien restaurado pul Porgrama Monumenta, abriga dous museus: Museu de la Stória de l Home de l Pantanal i Museu de Stória de l Pantanal. *[[Staçon Natureza Pantanal]] (Lhadeira José Bonifácio, 111 - Porto Giral - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.99785&lhon=-57.655311&ç=18&l=9&n=h&b=2 Mapa]): L spácio funciona ne l eidifício Sleiman, custruçon datada de 1908, que staba cerrada zde 1987. L lhocal yá abrigou comércios, residéncias, hotel, Casa de Rendas i abrigou la Capitania de l Portos. L prédio fui l purmeiro de la borda portuária a ser cumpletamente restaurado i antegra l patrimonho stórico i cultural de Corumbá. L porjeto de la Fundaçon L Boticário inda rializa cursos, palhestras, seminários i eibentos lhigados la temas ambientales, oufrecidos al lhongo de l anho por técnicos de la anstituiçon. La Staçon Natureza Pantanal ye la segunda de l Paíç i la purmeira anstalada fura de l Paraná i antegra la stratégia de la anstituiçon an zambolber einiciatibas própias an todas las regiones brasileiras. Ampeçou á funcionar an febreiro de 2006. *[[Fundaçon de Cultura de Corumbá]] (Rue Frei Mariano, 428, Centro - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0023389&lhon=-57.6526237&ç=18&l=9&n=la&b=2 Mapa]): l lhocal ten scuola de música, oufecina de beilça, oufecina de artesanato i rializa trabalhos cun ninos carentes beneficiários de l bolsa scuola. *[[Anstituto Lhuis de Albuquerque]] (Praça de la República - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.999108&lhon=-57.65139&ç=18&l=9&n=h&b=2 Mapa]): L spácio cuntén museu, biblioteca, sala de sposiçon, salon nobre para lhançamiento de lhibros, sala de poetas, oufecina de triato, oufecina de artes plásticas, oufecina de música i oufecina circense. Durante l [[Festibal América de l Sul]] abriga an sou spácio sposiçones de artes plásticas ne ls quales son spostos trabalhos de artistas coincidos de la region i de outos países. *[[Molino Cultural Sul-Amaricano]] (Demingos Sahib, Sn, [[Porto Giral de Corumbá|Porto Giral]] - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.997267&lhon=-57.655842&ç=17&l=9&n=h&b=2 Mapa]): fui cedido pul Grupo Dona Benta pa l munecípio i ampeçou sues atebidades an 2005 para fines sócio-culturales. Las atebidades son direcionadas a la antegraçon de ls pobos de la frunteira Brasil/Bolíbia i hai spácio para abrigar sposiçoes que se relacionen a la cultura de ls dous países tales cumo beilça, folclore, música, artes plásticas, antre outros. Sou oubjetibo maior ye la antegraçon de ls pobos Sul-Amaricanos. Tamien ye ua scuola de arte i cultura direcionada para ninos carentes. L spácio cunta cula parcerie de l Anstituto Home Pantaneiro. ;Museus * [[Casa Basqueç & Filhos|Memorial de l Home Pantaneiro]] (Lhadeira José Bonifácio, 171 - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.997267&lhon=-57.655842&ç=17&l=9&n=h&b=2 Mapa]): l museu abriga sposiçones permanentes i itinerantes subre l ecossistema i la cultura pantaneira, cultura relatiba als pobos que fúrun chegando i se fixando na region. L museu ye un porjeto de 2006, i que stá anstalado na Casa Basqueç & Filhos, prédio este que fui restaurado pul Porgrama Monumenta. * [[Eidifício Wanderley, Baís & Cia|Museu de la Stória de l Home de l Pantanal]] (Rue Manoel Cabassa, 275 - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.997267&lhon=-57.655842&ç=17&l=9&n=h&b=2 Mapa]): esse museu retrata la stória de l home que habitaba la region pantaneira hai seis mil anhos até la chegada de l colonizador, ye cumpuosto por peças arqueológicas. L prédio, Wanderley Baís, fui restaurado an 2006. * [[Eidifício Wanderley, Baís & Cia|Museu de Stória de l Pantanal]] (Rue Manoel Cabassa, 275 - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.997267&lhon=-57.655842&ç=17&l=9&n=h&b=2 Mapa]): cunta la stória de la region pantaneira. Tamien se lhocaliza ne l prédio Wanderley Baís. * [[Anstituto Lhuis de Albuquerque|Museu de l Pantanal]] (Praça de la República - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.999108&lhon=-57.65139&ç=18&l=9&n=h&b=2 Mapa]): cunta cun ua coleçon de animales ampalhados, acerbo de bárias tribos andígenas de la region (cadiwéu, terenos i bororós), sessones de artes plásticas, de artesanato an couro i barro, peças arqueológicas i painéis de marcas de fierro de ganado ousados nas centenárias fazendas. Oubjetos pessonales de ls purmeiros zbrabadores de l Pantanal i de l Marechal Cándido Mariano de la Silba Rondon, que cortou la region cun sues lhinhas telegráficas. L Museu funciona drento de la Casa de Cultura Lhuis de Albuquerque. ;Lhazer Corumbá ten ua bida noturna bastante rica i mobimentada, specialmente ne ls fines de sumana. La nuite ampeça na [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.999382&lhon=-57.65787&ç=18&l=9&n=h&b=2 Ab. General Rondon], repleta de bares, chopperies i restourantes que serben bariados tipos de comida, tenndo tamien la oupçon de rodízios. Nun deixe de parar ne ls mirantes para ber l reflexo de la lhuna nas augas de l riu Paraguai. Anque sue nuite ser animada, Corumbá carece de salas de cinema i de triatos. === Lhiteratura === ; Academie Corumbaense de Lhetras La [[Academie Corumbaense de Lhetras]], cun sigla a.C.L., ye ua associaçon de duraçon eilimitada, que ten finalidade sclusibamente lhiterária i cultural, lhegalmente custituída an pessona jurídica. Ye la associaçon lhiterária mássima que repersenta la cidade de Corumbá delantre la [[Academie Brasileira de Lhetras]]. ; Bibliotecas * Biblioteca de l Coleijo Salesiano de Santa Teresa (Rue Don Aquino, 1.119, Centro): ten aprossimadamente duoze mil belumes, ancluindo rebistas i lhibros didáticos. * [[Anstituto Lhuis de Albuquerque|Biblioteca Stadual Dr. Gabriel Bandoni de Barros]] (Praça de la República - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.999108&lhon=-57.65139&ç=18&l=9&n=h&b=2 Mapa]): stima-se un númaro de aprossimadamente trinta mil belumes, antre eilhes lhibros didáticos, científicos, periódicos i lhibros stóricos . L acerbo fui doado pul pecuarista i scritor Dr. Gabriel Bandoni de Barros i funciona drento de la Casa de Cultura Lhuis de Albuquerque. Cuntén lhibros antigos própios para pesquisa subre la cidade de Corumbá. Situado ne l Anstituto Lhuis de Albuquerque. * [[Biblioteca Manoel de Barros]] (Abenida Riu Branco, 1.270): la biblioteca ten 34 mil eisemplares, sendo 13 mil títalos i aprossimadamente 30 mil periódicos. Jornales stóricos stan sob cumpeténcia de l Núcleo de Documentaçon Stórico que eisiste drento de l Cámpus i stá abierto al público que querga pesquisar. Situada drento de la [[Ounibersidade Federal de l Pantanal|UFPAN]]. * [[Fundaçon de Cultura de Corumbá|Biblioteca Municipal Lhobibar de Matos]] (na rue Frei Mariano, 428, Centro): l acerbo ten aprossimadamente seis mil lhibros, didáticos, científicos i recreatibos. Funciona drento de l prédio de la Fundaçon de Cultura de Corumbá. * Biblioteca Porsor Seberino Benáncio de la Silba (Rue Corumbá, sn, Lhadário): ten aprossimadamente 5 mil eisemplares (destes, aprossimadamente mil títalos didáticos). La biblioteca ten un pequeinho lhocal para cunsulta. === Puntos turísticos === {{Wikitrable|Corumbá}} Corumbá ye la cidade de l stado que mais recibe turistas. Tamien ye coincida cumo Cidade Branca pula coloraçon de sou tierra, rico an calcário. Hoije, cul Pantanal acupando 60% de sou território, ye cunsidrada la Capital de l Pantanal, sendo sue puorta de antrada. L turismo ben ajudando a zambolber l mercado de trabalho associado cula pesca sportiba. ; Turismo para cuntemplaçon ''Árias berdes'' [[Fexeiro:Marina Gatass Park DSC0027111.JPG|thumb|200px|right|Parque Marina Gatass]] [[Fexeiro:Cacimba de la Salude.jpg|thumb|200px|right|Ecoparque Cacimba de la Salude]] [[Fexeiro:Praça da República e terminal de ônibus.jpg|thumb|200px|right|Praça de la República]] [[Fexeiro:Vista do Centro através do Jardim da Independencia.jpg|thumb|200px|right|Jardin de la Andependéncia]] *[[Ecoparque Cacimba de la Salude]] (Beira de l Riu Paraguai - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.998667&lhon=-57.664168&ç=17&l=9&n=la&b=2 Mapa]): trata-se dun minadouro de auga gilada i traspariente. Sue nacente eisibe l lheite de piedras na qual ye formada, sendo cunsidrada de tratamiento medicinal. Hoije, eisiste un portal que se abre pa l Parque de la Cacimba, inaugurado an júnio de 2003. * [[Jardin de la Andependéncia]] ([Rue Don Aquino cun XV de Nobembre - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0013143&lhon=-57.6535249&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): To murada an mármore cun portones de fierro, ten un coreto an forma otagonal que fui amportado de la Almanha, de adonde tamien bino l mosaico de l calçamiento de la parte sterna. Quatro sculturas se çtacan repersentando las staçones de l anho, sculpidas an Pisa, an piedra de mármore de carrara i doadas por un conde eitaliano que bino caçar ne l Pantanal. Las plantas natibas de la region cumo l carandá, la bocaiúba i l ipé-roixo antegran la dibersificada arborizaçon. Ls corumbaenses reberencian, na praça, ls heiróis de la Guerra de l Paraguai i de la 2ª Guerra Mundial. Sous jardines son çtacados pula persença de arbores centenárias, ornamentados cun trés lhagos rasos, adonde yá abrigórun dibersas speces de abes, peixes natibos i até mesmo tartaruas i jabutis. * [[Parque Marina Gataas]] (Rodobia Ramón Gomeç - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.9987681&lhon=-57.6642859&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): ye la maior ária de lhazer de la cidade, que stá próssima de la frunteira cula Bolíbia. San 06 heitares arborizados, cun muita selombra i gramado, cunsidrados antocables. Çcubriu-se eilhi un amportante sítio arqueológico. Custruído an 1991, an piedra calcária, l Parque ye un lhugar místico i proporciona ua bista marabilhosa de la Baía de l Tamengo, un grande lhago que se formou antre Puerto Suareç i Corumbá. * [[Parque Zumbi de l Palmares]] (Lhocal nun anformado): l parque será amplantado nua ária de 8,4 heitares, na Popular Bielha, mesmo lhocal adonde stá eidificado l Centro Popular de Cultura, Sporte i Lhazer. * Praça de la República (Rue Manoel Cabassa, 275 - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.9983623&lhon=-57.6510465&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): ne l seclo passado la praça fui ua fortificaçon melitar, cun capielha i residéncia de las 200 almas que habitában la anton Vila de Albuquerque Nuoba (purmeira chamaçon de Corumbá). Palco de la batailha final de la retomada de l lhugareijo contra tropas paraguaias an 1867, funcionou tamien cumo ua freguesie antes de ser custruída, an 1924. Nel hai un oublisco feito an mármore an houmenaige als heiróis de la Guerra de l Paraguai. * Praça de Sportes Adenir Barros de Silba Frie (Rue Mestre Lheandro Albes, Lhadário): çpone de ária de lhazer cun quadra de basquete, bólei de arena i playground. * Praça de Sportes Almirante Tamandaré (Cunjunto Almirante Tamandaré, Lhadário): çpone de ária de lhazer cun quadra de basquete, bólei, futebol i recreaçon anfantil. * Praça de Sportes José Bezerra (Bairro Santo António, an Lhadário): çpone de ária de lhazer cun campo de futebol i quadras. * Praça Generoso Ponce (Ab. General Rondon - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.9983928&lhon=-57.6562285&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): ten banheiros, palco-mirante, pequeinhas praças de cumbíbio, dous quiosques (lhanchonetes), tomadas para eiquipamientos de sonido ne l própio palco, para alhá de l spácio própio para eibentos de médio la grande porte. Passou por ua rebitalizaçon i abrigou eibentos de l Festibal América de l Sul. * Praça Nuossa Senhora de l Remédios (Rue Cunha Couto, sn, Lhadário - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0049256&lhon=-57.6024234&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): ten casa de banho público, la eiluminaçon para eibentos ye retirada de la própia iluminaçon pública mediante ua taxa paga a la admenistraçon de la Prefeitura. Nun eisiste palco nin tablado fixo na praça, ls mesmos dében ser alugados. Ye tamien neste spácio adonde son rializadas las fiestas populares, cumo l San João, la fiesta de la padroeira de la cidade Nuossa Senhora de l Remédios, ls comícios, antre outros. * Praça Nuoba Corumbá (Bairro Nuoba Corumbá - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0418965&lhon=-57.6527309&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): dotada de eiquipamientos neçairos para assegurar la prática de l sporte i lhazer de to la quemunidade de la region de la Nuoba Corumbá. Será dotada de campo de futebol, quadra polibalente, quadra de bólei de arena, playground, pista para caminadas, spácio para eisercícios físicos, quiosques cun lhanchonete, sistema de eiluminaçon, para alhá de ourbanizaçon i paisagismo. * Praça Ounibersitária (Ab. Riu Branco - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0033837&lhon=-57.6288915&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): maior praça de l bairro Ounibersitário, stá lhocalizada próssima la dibisa cul munecípio de Lhadário. ''Monumentos'' [[Fexeiro:Porto Giral DSC0029911111.JPG|thumb|200px|right|Casario de l Porto]] * Arco de l Triunfo de Lhadário (Abenida 14 de Márcio, Sn, Lhadário - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0042764&lhon=-57.5986791&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]) * [[6º Çtrito Nabal de la Marina de l Brasil|Cumplexo Nabal de la Marina]] (Abenida 14 de Márcio, Sn, Lhadário - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0037591&lhon=-57.5953317&ç=16&l=0&n=h&b=2 Mapa]). Cumplexo melitar de la marina de l Brasil cumpuosto por bárias guarniçones melitares. An 7 de janeiro de 1873, fui detreminada la custruçon de l arsenal de marina de Lhadário, a cargo de l capitan-de-fragata Manuel Ricardo de la Cunha Couto, sendo sue piedra fundamental lhançada an 14 de márcio daquel anho. Purmeiramente chamado de arsenal de marina, recebiu mais tarde outras chamaçones i atualmente ye coincido cumo cumplexo nabal de Lhadário. La cidade fui diretamente i totalmente anfluenciada pula persença desta ourganizaçon melitar. * Coreto Municipal de Lhadário (R. Corumbá, 500, Lhadário): l coreto queda situado ne l centro de la cidade, ye outelizado solamente por outoridades an datas cíbicas. * Scadinha de la Quinze de Nobembre (Ab. General Rondon cula Quinze de Nobembre): custruída an [[1923]], ten 126 degraus i faç la lhigaçon de l centro de la cidade al Porto Giral. * [[Noboiste|Staçon Ferrobiária de la Noboiste]] (Splanada de la staçon próssimo la ab. Porto Carreiron - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0114887&lhon=-57.6464653&ç=16&l=0&n=h&b=2 Mapa]): antigamente era la staçon de la [[Strada de Fierro Noroeste de l Brasil|Noroiste de l Brasil-NOB]] i atualmente admenistrada pula [[Noboiste]] (ampresa pertencente la [[ALL]]). * [[Fuorte Coimbra]] (Márge dreita de l Riu Paraguai - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.9159026&lhon=-57.7916908&ç=13&l=0&n=h&b=2 Mapa]): fui custruído an 1775 para cunter ambasones strangeiras. Atualmente ye un çtrito de l munecípio de Corumbá. * [[Fortificaçones de Corumbá|Fuorte Junqueira]] (17° Batalhon de Frunteira - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.9968001&lhon=-57.6368093&ç=16&l=0&n=h&b=2 Mapa]): custruído an 1871, lhougo passado la guerra de l Paraguai. Sou nome ye ua houmenaige al menistro de la guerra de la época, José Oulibeira Junqueira, que morriu an 1887. Ten 12 canhones, de 75&nbsp;mn cada, amportados de la andústria almana Krupp, mas nunca fúrun usados. Ten paredes de calcário cun meio metro de spessura. Atualmente stá situado drento de l Quartel de l 17° Batalhon de Frunteira, nun penhasco subre peinhas. * Lhadeira Cunha i Cruç (Porto Giral - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.9983928&lhon=-57.6562285&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): tamien coincida por Lhadeira de la Candelária i un de ls percipales acessos la region de l Porto Giral i l riu Paraguai. Sou nome ye ua houmenaige al Capitan Cunha i Cruç, respunsable pula derrota de l paraguaios. Acunteciu eilhi ua sangrenta batailha an [[13 de júnio]] de [[1867]]. * Lhadeira José Bonifácio (Porto Giral - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.9983928&lhon=-57.6562285&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): fui custruída an [[1922]] i tamien faç la lhigaçon de l centro de la cidade al porto. * Mirante San Felipe (Morro de l Cruzeiro - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0190759&lhon=-57.6404572&ç=15&l=0&n=h&b=2 Mapa]): bista de to la cidade i Lhadário. Abriga l Cristo Rei de l Pantanal. * [[Porto Giral de Corumbá|Porto Giral]] (Parte baixa - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.9969827&lhon=-57.6545763&ç=16&l=0&n=h&b=2 Mapa]): ne l passado, quando era l terceiro maior porto de la américa de l sul, abrigaba grandes ampórios, 25 bancos anternacionales, curtumes i la purmeira fábrica de carambelo de l Brasil. Fui tombado an [[1992]] i reformado an [[2005]]. ''Templos'' * Capielha de Santa Teresinha (Rue Manjor Gama cun Rue Colombo) * Eigreija de l Sagrado Coraçon de Jasus (Rue Joaquim Murtico cun Manjor Gama) * [[Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de la Candelária]] (Praça de la República - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.9983623&lhon=-57.6510465&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): fui custruída an 1885 pul pregador amperial i Bigário de la Bara, Frei Mariano de Bagnaia. La eigreija, segundo ls storiadores, fui motibo de muita polémica na época, porque l Frei, julgando-se heirói de la Guerra de l Paraguai, al subrebibir a las torturas ampostas puls paraguaios, decidiu custruí-la para se outo-houmenagear. L bispado nun cuncordou i, diç la lhenda, Mariano tenerie jogado ua praga, amaldiçoando la cidade á stagnaçon i pobreza. La eigreija fui inaugurada dous anhos mais tarde, cun solenidade de l ritual romano. An sou altar çtaca-se un brason de la Corona pertuesa. * Eigreija de Nuossa Senhora Aparecida (Rue Tenente Mequides) * Eigreija de Nuossa Senhora de Caacupé (Rue António Marie Coneilho): custruído an houmenaige á padroeira de l Paraguai. * Eigreija de Nuossa Senhora de Fátima (Rue 7 de Setembre, 2405) * Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo (Rue Gonçalbes Dies) * [http://www.santuariomariaauxiliadora .com.br Eigreija de l Santuário de Marie Auxiliadora]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Rue Don Aquino, 1037, an frente á Praça de la Andependéncia - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0013143&lhon=-57.6535249&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): la eigreija fui custruída an 1940 i eilhi ancontra-se la eimaige de la scultura de Jasus Cristo an madeira de lhei entalhada ne ls anhos 50 pul artista plástico spanhol Ántonio Burgos Billa (Burgoso), que ye amigo pessonal de Pablo Picasso. L artista tamien deixou einúmeras outras obras de madeira i gesso an Corumbá, adonde bibiu. * Eigreija de San Benedito (Rue Mato Grosso, 565) * Eigreija San João Bosco (Rue Don Aquino, 2758) * Eigreija San José Ouperário (Rue Eugénio Cunha, sn) * Paróquia Nuossa Senhora de l Remédios (Rue Cunha Couto, 339, Lhadário): fui custruída an 1872, sob la ourganizaçon de padres franciscanos. Custruída an stilo semi-gótico, ye ornamentada cun bitrales que fúrun trazidos de la Almanha. Tales bitrales retratan la bida de l santos. L contra- almirante Lhemos dou a la eigreija la eimaige de nuossa senhora, dende la eigreija recebir l nome de "Nuossa Senhora de l Remédios". Sou spácio cumporta 400 pessonas i las fiestas de la padroeira de la cidade i las de San João son rializadas an sues dependéncias. Ten stilo semi-gótico. ;Turismo de ls eibentos Corumbá ye cunsidrada l centro mais adiantado de l stado de Mato Grosso de l Sul para eibentos i lhazer, sendo la cidade qe mais sedie eibentos an to l stado. Çpone de perdutoras i ourganizadoras de eibentos i lhançamiento de nuobos perdutos, centros para cumbençones i sposiçones. {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" |+ Calendário de eibentos |- ! Més ! Eibento(s) |- | Data móbel || Antruido |- | [[Febreiro]] || Antruido de Lhadàrio; Fiesta de [[Nuossa Senhora de la Candelária]] (padroeira de l munecípio) |- | [[Márcio]] || [[Jogos Anternacionales de Abintura de l Pantanal]]; Seresta de la Mulhier |- | [[Abril]] || Seresta de la Lhiberdade; Festibal América de l Sul |- | [[Maio]] || Seresta de l die de las Mais; [http://www.santuariomariaauxiliadora .com.br Fiesta de Nuossa Senhora de Auxilíadora]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; [[Mostra Corumbá-Santuário Ecológico de Beilça]] |- | [[Júnio]] || Fiesta i banho de San João; Fiesta de Santo António (namorados); Fiesta de San Pedro Pescador |- | [[Júlio]] || Nuossa Senhora de l Carmo ([[Fuorte Coimbra]]) |- | [[Agosto]] || Seresta de l die de l Pais; [[Festibal América de l Sul]] |- | [[Setembre]] || [[Mostra Corumbá-Santuário Ecológico de Beilça]]; [[Feira Agropecuária de l Pantanal]]; Sumana de l Munecípio |- | [[Outubre]] || Fiesta de Nuossa Senhora de l Remédios (Padroeira de Lhadário); [[Festibal Pantanal de las Augas]] |- | [[Nobembre]] || Festibal de Bandas i Fanfarras de l Pantanal; Festibal Gastronómico de Corumbá; Cuncerto de Santa Cecília de la Banda Manoel Floréncio; Apersentaçon de l Coral Cidade Branca |- | [[Dezembre]] || Cuncurso de Presépio, arbles de natal i de fachadas; Fiesta i Lhoubaçon la Iemanjá; Lhabaige de la scadarie de la Eigreija Nuossa Senhora de la Candelária |} <gallery> Eimage:CCCorumba.jpg|[[Centro de Cumbençones de Corumbá]] Eimage:Anfitriatosalomãobaruki.jpg|[[Anfitriato Salomon Baruki|Anfitriato Porsor Salomon Baruki]] </gallery> {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" |+ Relaçon de ls lhocales adonde ocorren eibentos i apersentaçones lhocalizados nas cidades brasileiras de Corumbá i [[Ladário]] |- ! Nome ! Lhocalizaçon ! Salas ! Ouserbaçon |- | Anfitriato Cidade Don Bosco || R. Don Aquino Corréa, 2462, Bairro Don Bosco || 1 (450 lhugares) || l palco ye de tamanho médio la grande. L prédio ye de cuncepçon antiga i fui reformado recentemente, quedando mais moderno. L lhocal abriga apersentaçoes de grupos de beilça, palhestras, atebidades de las fuorças melitares (polícia melitar, bumbeiros) i palhestras rializadas pula prefeitura |- | Anfitriato de l Coleijo Salesiano de Santa Teresa || R. Don Aquino, 1119, Centro || 1 (400 lhugares) || custruído por buolta de 1920, l prédio passou por ua reforma an 2006 |- | [[Anfitriato Porsor Salomon Baruki]] || R. Poconé, sn || 1 (700 lhugares) || lhocalizado próssimo de la [[Ounibersidade Federal de l Pantanal|UFPAN]], ten mesa persidencial para dieç pessonas. Ye climatizado i ten copa cun barzinho |- | Anfitriato Santa Tereza || R. 15 de Nobembre, 489, Centro || 1 (460 lhugares) || lhocalizado drento de l Coleijo Don Bosco |- | Auditório Cassio Lheite de Barros || Ab. General Rondon, 1.033, Centro || 1 (100 lhugares || l auditório ten poltronas cunfortables, mesa persidencial para uito lhugares. Ten tomadas para séren anstalados eiquipamentos, trés aire-cundicionados centrales i eiluminaçon. |- | [[Anstituto Lhuis de Albuquerque|Auditório de la Casa de Cultura Lhuis Albuquerque]] || Praça de la República - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.999108&lhon=-57.65139&ç=18&l=9&n=h&b=2 Mapa] || bários de 30 a a 50 lhugares || stá situado ne l Anstituto Lhuis de Albuquerque |- | Auditório de l Banco de l Brasil || R. 13 de júnio, 914 || 1 (100 lhugares) || - |- | Auditório de l Hotel Gold Fish || Ab. Riu Branco, 2799, Bila Mamona || 1 (70 lhugares) || - |- | Auditório de l Hotel Nacional || R. América, 936, Centro || 1 (110 lhugares) || ten mesa persidencial para seis lhugares, sonido, microfone, telebison, bídeo, multimídea, eiluminaçon, aire-cundicionado (4 apareilhos), porjetor de slides, un casa de banho i serbício de coffe-brack |- | Auditório de l SEBRAE || Ab. Riu Branco, 1180, Bairro Ounibersitário || 1 (120 lhugares debedido an 3 de 40 lhugares cada) ||. L auditório ten aire-cundicionado, casa de banho i lhanchonete. Oufrecen mesa cun seis canhales, spots de eiluminaçon ne l palco, palco cun capacidade para 6 a 8 palhestrantes. |- | [[Centro de Cumbençones de Corumbá]] || Porto Giral - [http://WikiMapia.org/#lhat=-18.997267&lhon=-57.655842&ç=17&l=9&n=h&b=2 Mapa] || 3 auditórios de bariadas capacidades || - |- | [[Parque de Sposiçones Belmiro Maciel de Barros]] || BR-262 - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.037454&lhon=-57.619836&ç=16&l=9&n=la&b=2 Mapa] || - || rializa sposiçones agropecuárias ([[Feira Agropecuária de l Pantanal|Feapan]]) i shows |} ;Ecoturismo i turismo de pesca La cada die que passa l ecoturismo i la pesca se trasforma na fuonte de renda i ampregos de la region de Corumbá. L turismo de pesca ye rializado ás bordas de ls rius Paraguai (Porto de la Manga, baía de Albuquerque, foç de ls rius Abobral, Miranda, Morrinhos i Porto Spráncia). L retombo turismo tamien yá ampeça a ser splorado, anque timidamente. === Sporte === Ten bários eiquipamientos sportibos que ampulsionan mais l turismo sportibo i atraen miles de pessonas: dous stádios (sendo l [[Stádio Artur Marino|Artur Marino]] l maior deilhes), 5 ginásios i dous eiquipas de futebol. Ls dous eiquipas de spresson de la cidade son l [[Corumbaense Futebol Clube]] i l [[Pantanal Futebol Clube]]. Ls stádios que recíben jogos oufeciales son: * [[Stádio Artur Marino]] (Rue Delamare, 2.535, Bairro Don Bosco - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0029475&lhon=-57.6652408&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): l Campeonato Stadual i l Campeonato de la cidade de Corumbá ocorren neste spácio. Ten capacidade para 12 mil pessonas, ten banheiros pa l público masculino i feminino ( dous de cada), alojamiento para 40 pessonas (20 bliches) cun 24 banheiros, 01 bestiário pa ls árbitros, refletores para jogos noturnos i inda, 8 cabines para rádio i tb i banheiros para la amprensa. L campo ye oufecial cumo detremina la FIFA. * Stádio Bicente Fortunato (Rue Don Pedro II, 957, Lhadário - [http://WikiMapia.org/#lhat=-19.0085572&lhon=-57.6055777&ç=17&l=0&n=h&b=2 Mapa]): ne l stádio ye rializado l campeonato municipal de Lhadário (cun 26 eiquipes debedidas an 4 catadories, la sub-18, la catadorie lhibre, master 38 i master 43). Recibe l eiquipa de l [[Pantanal Futebol Clube]] que rializan treinos i jogos amistosos. Ten capacidade de acomodar 800 pessonas sentadas i aprossimadamente 3 mil pessonas al to. L spácio ye cedido mediante acuordo cul respunsable, cun antecedéncia dua sumana, nun hai cobrança se fur eibento rializado sin fines lhucratibos. Ten banheiros, bestiários, i cabines para rádio i telebison. Nun ten eiluminaçon. Ls ginásios que atenden la cidade son: * Ginásio de l Corumbaense Futebol Clube (Ab. General Rondon, 1.338, Centro): L ginásio acomoda até 2 mil pessonas, ten ua quadra polibalente, seis sanitários masculinos i uito femininos, bestiário, alojamiento para trinta pessonas, ten refletores para jogos noturnos i cantina. * Ginásio Poliesportibo Lhucílio de Medeiros (Rue Porto Carréro, 01, Centro): pertencente la FUNEC, ten bestiários, banheiros, alojamiento para 40 pessonas (20 feminino i 20 masculino). Ua quadra cubierta polibalente i 3 çcubiertas (basquete, futsal i ténis). Un campo de futebol, un campo de suíço, ua quadra de futebol de arena, dues pistas de caminada i ua pista de skate. La capacidade de la quadra cubierta ye de 6 mil lhugares. * Ginásio Poliesportibo Porsor Hélio Benze (Rue Corumbá, Sn, Lhadário): ten capacidade para 5 mil pessonas, para alhá de dous banheiros (masc. i fen.) i dous bestiários, quadra oufecial polibalente, sin alojamento. L spácio yá recebiu la Copa Morena, Jogos Scolares de l MS (JEMS), Jogos Scolares de Lhadário i l Festibal de la Cançon Studantil. * Poliesportibo San Miguel (Rue Comandante Souza Lhobo, 403, Lhadário): l lhocal ten bestiários, banheiros mas nun ten alojamiento própio. Ten capacidade para aprossimadamente trezentas pessonas an dies de jogos, ten ua quadra polibalente, tamien un palco para ancenaçon teatral. Nun ye climatizado, mas l lhocal ye an parte abierto i ten saustores ne l teto, eiluminaçon subre l palco i an to la quadra. Sou spácio fui cedido para eibentos teatrales de l Festibal América de l Sul. l5oh036ulbl4mzehr099gu6cq01xtb5 Stória de Sacaben 0 1096 108388 107856 2026-09-09T21:48:42Z ~2026-46122-75 15490 108388 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:LRS-sacavem.png|thumb|300px|Brason de armas de '''[[Sacaben]]''': «''Scudo de burmeilho, puonte de trés arcos, cun ls flancos ancumpletos, de ouro, lhabrada de negro. An xefe, cruç an aspa, de prata. Cuntra-xefe ondado de seis faixas de prata i azul, adonde assentan trés barcas de ouro bistas de proa. Corona mural de prata de cinco torres. Lhistel branco, cula lhegenda a negro, an maiúsculas: "SACABÉM".''»<br /> Un de ls eilemientos centrales de l brason – la auga – recorda l peso de ls rius [[Riu Teijo|Teijo]] i [[Riu Trancon|Trancon]] na bida i na eiquenomie de la cidade, anquanto l outro – la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]] – atesta la antiguidade de la poboaçon, remontando pul menos al tiempo de l [[Roma Antiga|Romanos]], que ende arguírun essa custruçon que se mantebe a lhigar las dues bordas de l Trancon al lhongo de mais de quinze seclos.]] '''[[Sacaben]]''', pula sue posiçon stratégica – situada na ancruzilhada de ls caminos que, benidos de l [[Norte]] i de l [[Leste|Este]], se dirigian la [[Lisboua]] – stubo persente an einúmeros momientos de la [[Stória de Pertual|Stória pertuesa]]. Poboaçon antiquíssima, eisistiu ne l tiempo de l [[Roma Antiga|Romanos]] ua [[Puonte de Sacaben|puonte an Sacaben]] cujos bruxedos inda éran bisibles, pul menos, ne l [[seclo XVI]] (segundo l relato de [[Francisco de Houlanda]]). De l tiempo de la acupaçon [[mouros|mourisca]] quedou, aparentemente, l [[toponímia|chamadeiro]] de ourige [[léngua árabe|arábica]] ([[Alfabeto árabe|'''شقبان''']], ''Šaqabān''); eimediatamente passado la [[cerco de Lhisboua (1147)|tomada de Lhisboua]] puls [[Cristandade|crestianos]], an [[1147]], parece tener ocorrido eiqui un cumbate (la [[Batailha de Sacaben]]), hoije quemummente cunsidrado lhendário. Durante la [[Eidade Média]], Sacaben custituiu un [[reguengo (propiadade)|reguengo]], de l qual benerien a ser beneficiários l [[almirante]] [[Manuel Pessanha]], la [[lista de reinas de Pertual|reina]] [[Leonor Teles de Menezes|D. Lheonor Teles]], i depuis l [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel]] [[Nuno Álbares Pereira]]. Por muorte deste, passou la sue posse para la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]], a la qual benerie a pertencer até a la [[Proclamaçon de la República Pertuesa|queda de la monarquia]]<ref name="Património Braganças">Cf. ''Nuoba Stória de Pertual'', dir. de [[Joel Serron]] i [[La. H. de Oulibeira Marques]], bol. X – ''Pertual i la Regeneraçon'', cord. de Fernando de Sousa de La. H. de Oulibeira Marques, Lhisboua, Eiditorial Persença, [[2004]].</ref>. Seberamente danificada durante l [[Terramoto de 1755]], Sacaben antrou nun lhento marasmo que durou cerca dun seclo, até cerca de [[1850]] se ampeçar la sue [[andustrializaçon]] – donde ressalta la fundaçon de la célebre [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]], que spalhou l nome de Sacaben por [[Pertual]] i pul [[Mundo]], i la passaige de l [[camino-de-fierro]] pula poboaçon. Esta situaçon cuntribuiu para un [[Demografie de Sacaben|oumiento populacional sustentado]], até meados de la [[década de 1970]], faborecendo inda l zambolbimiento de l associatibismo (Coperatiba «''La Sacabenense''», [[Sport Grupo Sacabenense]], antre outros). Ne l final de la [[década de 1980]], la freguesie ganha la sue [[Geografie de Sacaben|atual cunfiguraçon geográfica]], cula separaçon de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]] i de l [[Prior Bielho]]. An [[4 de Júnio]] de [[1997]], Sacaben bé anfin reconhecido to l sou balor i potencial, tenendo sido [[lista de cidades an Pertual por data de criaçon#Década de 1990|eilebada la cidade]]. Meses mais tarde, era inaugurada la [[Puonte Basco de la Gama]], lhigando Sacaben al [[Montijo]], i que se tornou ua obra de refréncia na paisaige ourbana de la poboaçon. == La [[Pré-Stória]] i l domínio de l [[Roma Antiga|Romanos]] i [[pobo bárbaro|Bárbaros]] == === [[Neolítico]] / [[Eidade de l Cobre|Calcolítico]] === Stá atestada na region de [[Sacaben]] la persença houmana zde hai bários seclos. La este propósito dezie [[Pinho Lheal]] ne l sou monumental ''Pertual Antigo i Moderno'': <blockquote>«''Sacaben ye ancontestablemente ua poboaçon antiquíssima, i yá eisistia ne l tiempo de l Romanos.''»<ref name="Pinho Lheal">Cf. LEAL, Pinho, ''Pertual Antigo i Moderno: Dicionário Geográphico, Statístico, Chorográphico, Heiráldico, Archeológico, Stórico, Viográphico & Etymológico de Todas las Cidades, Billas i Freguesies de Pertual i Grande Númaro de Aldés''. Facsímile de la eidiçon de Lhisboua, Lhibrarie Eiditora de Mattos Moreira, 1873–1890, bol. 8, Lhisboua, Cota d’Armas, 1990, p. 310.</ref></blockquote> Cun eifeito, parece tener sido acupada yá na [[Pré-Stória]] (períodos de l [[Neolítico]] i, cun maior porbablidade, de l [[Eidade de l Cobre|Calcolítico]], de l qual parécen datar trés [[machado]]s de piedra polida<ref name="CML">Bide [http://www.cn-lhoures.t/aa_PatrimonioArqueologia2.asp#3 Património de Arqueologie]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>); hai ambora de la eisisténcia dua [[caberna|gruta]] sob l ''Ancho de l Terreirinho'', junto al [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|Santuário de la Senhora de la Salude]], la qual, al ser scabada na [[década de 1980]], rebelou la eisisténcia de bruxedos pré-stóricos<ref name="IPA">Bide [http://www2.ipa.min-cultura.t/pls/dipa/build_ficha2?pagetitle=Pesquisa%20de%20Sítios%20Arqueológicos&xcode=51067&type=S Sítios Arqueológicos]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, de l Menistério de la Cultura Pertués.</ref>. === Ls Romanos === [[Fexeiro:Ponte de Sacavém (Francisco de Holanda).jpg|thumb|300px|La [[Puonte de Sacaben|Puonte Romana de Sacaben]], zenhada por [[Francisco de Houlanda]] ne l terceiro quartel de l [[seclo XVI]] i ancluída na sue ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', sob l títalo ''Lhembrança Pera Redificar la Puonte de Sacauen'', surge repersentada cun un eilebado númaro de arcos, denotando assi un riu mui mais caudaloso que hoije an die.]] An finales de l [[seclo III a.C.]], chegan a la [[Península Eibérica]] ls [[Roma Antiga|Romanos]]. <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> (antigo nome de [[Lisboua]]), alia-se a las [[legion romana|legiones romanas]], sendo cedo absorbida ne l [[Ampério Romano|Ampério]], i recumpensada cula atribuiçon de l statuto de <small>[[munecípio|MVNICIPIBM]]</small> (esto ye, de [[cidadanie]] plena, estando por esso isenta de l pagamiento de las [[tributo|saçones]] la que outros territórios, cunquistados pula fuorça de las armas, stában sujeitos) i l nome de <small>[[Oulisipo|FELICITAS IVLIA]]</small> (an honra de [[Júlio César]]). Admenistratibamente, l munecípio ulissibonense antegraba-se ne l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] [[Santarén (Pertual)|SCALLABITANBS]]</small>, i este, por sue beç, fazie parte, purmeiro de la [[porbíncia]] de la <small>[[Spánia Ulterior|HISPANIA BLTERIOR]]</small> i, a partir de [[29 a.C.]] (por debison decretada por [[César Augusto|Augusto]]) , de la <small>[[Lusitánia|LBSITANIA]]</small>, cun capital an <small>[[Emerita Augusta|EMERITA ABGBSTA]]</small> (correspondente a la moderna [[Mérida (Spanha)|Mérida]], na [[Stremadura]] [[Espanha|spanhola]]) . Este <small>MBNICIPIBM</small> abrangie un stenso território rural, cobrindo ua çtáncia aprossimada de cinquenta [[quilómetro]]s al redor de la ária ourbana (i çtinado a la sue outosuficiéncia), pul que lhogicamente l lhocal adonde se amplanta la moderna Sacaben se achaba ende antegrado. Subre Sacaben an cuncreto, mas, solo podermos afirmar que ne l [[seclo I]] de la nuossa Era ende passaba un troço quemun la dues stradas [[Roma Antiga|romanas]]: * la <small>''VIA XV''</small>, que lhigaba <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> a la capital probincial de <small>[[Emerita Augusta|EMERITA ABGBSTA]]</small>, cun passaige pula cidade de <small>[[Scallabis|SCALLABICASTRBM]]</small>, la moderna [[Santarén (Pertual)|Santarén]], anton capital de l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] SCALLABITANBS</small>; * la <small>''BIA XVI''</small>, que lhigaba <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> la <small>[[Bracara Augusta|BRACARA ABGBSTA]]</small>, capital de l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] BRACARENSIS</small>, na porbíncia de la <small>[[Galécia|GALLÆCIA]]</small>, correspondente a la atual [[Braga]]. Inda hoije susisten bruxedos desta rede biária, sob l pabimiento de las ''rues António Ricardo Rodrigues'' i ''José Lhuís de Morales'' (que mais tarde serien l eixe fundamental a la buolta de l qual se porcessou la ourbanizaçon de la poboaçon, lhigando ''Sacaben de Cima'' la ''Sacaben de Baixo'')<ref name="Bias romanas">Bide http://biasromanas.planetaclix.t/{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Yá neste tiempo parece de relebo la amportança de Sacaben i de l sou riu; cun eifeito, ls Romanos tenerien custruído ua [[Puonte de Sacaben|puonte subre l Trancon]], de la qual inda eisistirian bruxedos de ls pedamiegos de assentamiento ne l lheito ne l [[seclo XVII]], segundo dibersos relatos — zeignadamente ls de [[Francisco de Houlanda]] (que a eilha alude na sue obra ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', de [[1571]], na qual anota la necidade de l rei — anton [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] — proceder a la recustruçon de la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]], i faç deilha un sboço, adonde surge repersentada cun quinze arcos, denotando assi la eisisténcia dun riu mui mais caudaloso que atualmente<ref name="Francisco de Houlanda">Cf. [[Francisco de Houlanda|HOLANDA, Francisco de]], ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', antroduçon i notas de José de la Felicidade Albes, Lhisboua, Lhibros Hourizonte, 1984, pp. 26–28 (''Capítulo 7.º — De las Puontes i Calçadas Públicas de Lhisboua'').</ref>) i de [[Miguel Lheiton de Andrada]] (ne l «''2.º Diálogo''» de la sue ''[[Miscelánea]]'', datada de [[1629]]). Esta puonte (que inda hoije custitui l eilemiento central de l brason de armas de Sacaben) era la cuntinaçon natural de la bie que seguia pulas rues antes mencionadas, lhigando Sacaben a la borda Norte de l sou riu. Se se admitir que l célebre ''[[Itinerário de Antonino]]'' se baseia an trajetos lhebados a cabo por [[Antonino Pio]], i atendendo al fato de séren mencionadas na obra las bias an causa, ye natural que l dezido amperador tenga passado pula poboaçon i pula sue puonte subre l [[Riu Trancon|Trancon]]… Hai inda la ambora de an Sacaben tener eisistido (segundo l relato de l ''Anónimo Napolitano'', i ancluído ne l belume II de l [[Corpus Anscritionun Lhatinarun]] – CIL –, relatibo a la [[Spánia]]) ua anscriçon eipigráfica (cujo paradeiro ye hoije çconhecido) que rezaba l seguinte: <blockquote>SILBIBS<br />MAG • I • TER<br />F • DAR • MAG<br />P • I • LIIII • P • B</blockquote> Nun se cunseguiu, mas, até al momiento, abentar ua lheitura plausible para este monumiento; cun sepçon de la purmeira lhinha, que remete para un ''[[nome]]n'' ó ''[[cognomen]]'' anteligible (''Sílbio''), l cuntenido de las trés restantes lhinhas ye oubjeto de grandes cunjeturas. [[Emil Hubner]], l redator de l CIL, propós que las abrebiaturas MAG, nas lhinhas 2 i 3, dezíssen respeito la dous ''magistri'', talbeç respunsables por un ''[[bicus|uicus]]' ', ua pequeinha ounidade admenistratiba la nible rural, l que pressuporia talbeç la eisisténcia dun bicus ne l lhocal de Sacaben, junto a la puonte, i que serie gobernado por estes dous magistri; esta tese colheu tamien la aprobaçon de Jorge de Alarcon. Basco Gil Mantas, por sou turno, propone que se tratassen de l magistri dun santuário que eisistirieb talbeç nas prossimidades, l que tamien nun serie amberosímil. Seia cumo fur, tal parece testemunhar, sin selombra de dúbeda, la persença romana ne l lhocal <ref name="Anscriçon eipigráfica">Bide http://www4.crb.ucp.t/biblioteca/Mathesis/Mat12/Mathesis12_27.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. === [[Alanos]] i [[Bisigodos]] === Als Romanos sucedírun-se las acupaçones de ls pobos [[pobo bárbaro|bárbaros]], na sequéncia de las sues [[migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones para Oucidente]]: purmeiro de l [[Alanos]] (que acupórun to l [[Sudoeste]] peninsular durante cerca de meia [[década]], sin mas deixáren qualesquier bruxedos seneficatibos na region), i depuis de l [[Bisigodos]] (que tenerien eidificado eiqui ua capielha dedicada la [[Marie|Nuossa Senhora de l Prazeres]], sob la qual se ancontran hoije las ruínas de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha de Nuossa Senhora de la Bitória]]) <ref name="Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres">Cf. LEAL, Pinho, ''oup. cit.'', p. 313.</ref>. == Domínio [[Eislan|muçulmano]] == [[Fexeiro:Igreja de Nossa Senhora da Vitória (1).jpg|thumb|left|250px|La atual [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha de Nuossa Senhora de la Bitória]] argue-se, segundo la tradiçon, adonde se situou outrora la Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres, eisistente na poboaçon durante l domínio [[Eislan|muçulmano]].]] === Cunquista i coabitaçon === A partir de [[711]], ten ampeço l domínio [[Eislan|muçulmano]] de la [[Península Eibérica]]. [[Lisboua]] (''[[Stória de Lhisboua#Al-Ushbuna: Lhisboua Muçulmana|al-Ušbuna]]'') ye tomada an [[716]] por fuorças [[berberes]] sob l comando de [[Abd al-Aziç ibn Musa|ʿAbd al-ʿAziç ibn Musa ibn Nusayr]] (que a la data eisercia l cargo de gobernador de l [[Al-Andalus|Ándalus]] an nome de l [[califa de Damasco]], sendo filho de l gobernador de la porbíncia de la [[África|Ifriquia]], [[Musa ibn Nusayr]]), i por essa época deben tamien tener caído nun solo las poboaçones que antegrában l termo de Lhisboua (antre ls quales Sacaben), bien cumo ls bários poboados de las redondezas, cumo ''[[Sintra|laš-Šantara]]'' (esto ye, Sintra). Tal cumo nas demales regiones de l ''[[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]]'' (l «''[[Oeste|Oucidente]] de l Ándalus''», region que corresponde, ''[[Lista de probérbios i sentenças an lhatin|grosso modo]]' ', a la antiga [[Lusitánia]] [[Roma Antiga|romana]] i ancluía, antoce, a maior parte de l moderno [[Pertual]]), númaro seneficatibo de [[Spánia|spano]]- [[Roma Antiga|romano]]- [[Bisigodos|godos]] de la region de al-Ušbuna, ambora se téngan arabizado (tornando-se bilíngues an [[léngua árabe|árabe]] — la nuoba lhéngua de la admenistraçon — i ne l [[latin|baixo-lhatin]] [[Eidade Média|mediebal]] que mantenien cumo lhéngua de l culto), nun se islamizórun (ó solo l fazirun tardiamente), tenendo remanescido [[cristandade|crestianos]]; antre eilhes, starien alguns habitantes de l lhugar de Sacaben que, de acordo cula tradiçon, podírun manter l sou culto na [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres]], mediante l pagamiento dun tributo monetário (la [[jizya]])<ref name="Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres" />, tornando-se assi [[moçárabe]]s, ó seia, crestianos bibendo ambaixo de l domínio muçulmano, tenendo cumo suma outoridade l [[Patriarcado de Lhisboua|bispo moçárabe de Lhisboua]] — algo possiblitado pula relatiba [[toleráncia relegiosa]] de l [[Eislan]] para cun ls chamados «''[[Pobos de l Lhibro]]''» (''Ahl al-Kitāb''), ó seia, [[judaísmo|judius]] i [[cristandade|crestianos]]. Julga-se mesmo que a torre mediebal an Sacaben de Cima, ne l ''Ancho de l Terreirinho'', frunteira a la [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|Capielha de la Senhora de la Salude]], ne l centro stórico de la poboaçon, tenga probablemente ourige muçulmana, i serie ende que, de acordo cula tradiçon, ls crestianos pagában la jizya a las outoridades [[mouros|mouriscas]]. Terá depuis sofrido anterbençones de restauro durante la [[Eidade Média]], achando-se hoije, assi i todo, bastante arruinada<ref name="Torre mediebal">Cf. LEAL, Pinho, ''oup. cit.'', p. 311.</ref>. === Sacaben ne l al-Ándalus === De acordo cul relato dua fuonte muçulmana (l [[geografie|geógrafo]] [[Síria|sírio]] [[Yaqut al-Hamawi|Abu ʿAbd-Allah Yaqut ibn ʿAbd-Allah al-Rumi al-Hamawi]]), Sacaben era «''un de ls poboados de Lhisboua, la Ouriente deilha''», sendo la poboaçon classeficada cumo ua ''[[alcarie|qarya]]' ' (palabra donde deriba l termo alcarie, i que se puode traduzir, percisamente, cumo pequeinho poboado, [[bila]]<ref name="Yaqut">Bide http://www.fcsh.unl.t/ien/mediebalista/MEDIEBALISTA1/mediebalista-andalus.htn{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>). A la semelhança de bárias outras pequeinhas poboaçones al redor de Lhisboua, Sacaben fui antegrada admenistratibamente na ''[[kura (ounidade admenistratiba)|kura]]' ' de al-Ušbuna (sendo la ''kura'' ua ounidade admenistratiba muçulmana sensiblemente cula mesma delimitaçon geográfica de ls bielhos <small>[[cumbentus|CONBENTI]]</small> romanos, ambora cun defrentes atribuiçones), delantre de la qual se ancontraba un ''[[alcaide (magistrado)|qadi]]' ', gobernador cun funçones melitares zeignado, purmeiro pul ''[[wali]]'' sediado an [[Córdoba (Spanha)|Córdoba]], la capital de l [[Al-Andalus|al-Ándalus]], cumo repersentante de l [[califa de Damasco]] i, mais tarde, puls [[emir]]s ([[756]]–[[929]]) i depuis [[califa]]s ([[929]]–[[1031]]) [[Omíadas]] que [[califado de Córdoba|gobernórun l Ándalus a partir daquela cidade]]. Al lhongo de l domínio emiral i califal, bárias sediçones contra ls [[Omíadas]] tubírun cumo placo l [[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]] (ne l qual se ancluía, cumo sposto, Sacaben), zeignadamente la rebolta promobida puls [[Ibn Marwan|banū Marwān]] de [[Mérida]]/[[Badajoç]] ó la de [[Umar ibn Hafsun|ʿUnār ibn Hafsūn]], de [[Bobastro]], solo sufocadas an finales de la [[década de 920]] (de fato, durante la segunda metade de l [[seclo IX]] i até a la [[Janeiro]] de [[929]], data an que [[Abderramon III|ʿAbd aire-Rah&#803;nān III]] se proclama ''[[Amir al-Mu'minin|ʿAnīr al-Muʿminīn]]'' (''Príncepe de l Crentes''), ó seia, [[Califa]] — percisamente passado bencer ls banu Marwan —, correspondendo a un período de maior fraqueza de l poder central, l Ġarb solo nominalmente fazie parte de l emirato omíada, tenendo-se cumbertido nua spece de prencipado outónomo cun sede an ''[[Vadajoç|Batalyaws]]' ', esto ye, Badajoç). Mais tarde, durante las redadeiras agitaçones ([[fitna]]) que lhebórun a la queda de l [[califa]]de l an [[1031]], i susequente formaçon de ls reinos de [[taifa]]s, Sacaben quedou antegrada ne l reino de Badajoç (fuora durante un scasso lhapso temporal, na década de [[1020]], an que eisistiu ua taifa cun sede an Lhisboua xefiada por ʿAbd al-ʿAziç ibn Sabūr i ʿAbd al-Malik ibn Sabūr, filhos de [[Sabur al-Saqlabi|Sabūr al-Saqlabi]], un antigo [[scrabo|serbo]], de ourige [[slabos|slaba]], que serbira l califa [[al-Hakan II]] i que lhançara l grito de rebolta de l ''Ġarb al-Andalus'' contra l califado an [[1009]], tenendo gobernado la taifa de Badajoç até tener sido deposto puls [[Aftásidas|banuʿl-Aftas]]), passado l que regressou a la suserania de l rei [[aftássida]] de Badajoç. An [[1093]], a troco de auxílio contra ls ambasores [[almorábidas]] benidos de l [[Magrebe]], l emir de Badajoç cede al ''[[amperador|amperator totius Spaniæ]]'', [[Afonso BI de Lhion i Castielha]], la posse de ls castielhos de [[Lisboua|al-Ušbuna]] i [[Santarén (Pertual)|laš-Šantaryin]] (Santarén), tenendo nessa altura Sacaben passado para manos crestianas. Por pouco tiempo, mas, durou l domínio [[Reino de Lhion|leonés]]: an [[1095]], ante l inexorable abanço de l almorábidas lhiderados por [[Yusuf ibn Tashfin|Yusuf ibn Tašfin]], l conde [[Raimundo de Borgonha|Raimundo de la Galiza]] fui derrotado i la lhinha de frunteira recuou de l Teijo pa l [[Riu Mondego|Mondego]], tenendo Sacaben retornado a las manos muçulmanas. Anfin, l domínio de ls rigoristas almorábidas, ambora fuorte ne ls purmeiros anhos, staba yá an perfunda decadéncia pouco tiempo antes de la [[cerco de Lhisboua (1147)|cunquista definitiba]] de [[Lisboua]] an [[Outubre]] de [[1147]] por [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]]; a partir de [[1144]], to l Ġarb, lhiderado por [[Ibn Qasi]], entra an rebolta contra l domínio almorábida, tenendo ampeço l chamado ''período de las segundas taifas''. L [[Lisboua i Bal de l Teijo|bal de l Teijo]] tornaba-se andependiente para custituir la taifa de Santarén — efémera, puosto que l sou fin chegou trés anhos mais tarde, cula [[Recunquista|Recunquista crestiana]] de las dues percipales poboaçones de la lhinha de l Teijo puls Pertueses. === Al-Šaqabāni, ó ''l Sacabenense'' === De acordo cul yá citado [[Abu Abdallah Yaqut ibn-Abdallah al-Rumi al-Hamawi|Yaqut al-Hamawi]], relaciona-se cun Sacaben l [[poesie|poeta]] i [[misticismo|místico]] ''Taytal ibn Ismaʿīl'', chamado ''al-Šaqabāni'' (lhiteralmente, ''l Sacabenense''), que bibiu ne l [[seclo XI]] i de l qual se conhecen alguns trechos de poesie; para para alhá desso, ye citado tamien por saber de quelor poemas de bárias poetisas árabes anteriores al Eislan. Al-Šaqabāni, tenendo studado na sede de l [[Califado de Córdoba|Califado Omíada]], an [[Córdoba (Spanha)|Córdoba]], pouco antes de la sue zagregaçon, i feito l [[hajj]] (peregrinaçon la [[Meca]]) tornou-se depuis un místico lhigado al [[sufismo]] (ua corriente cuntemplatiba drento de l [[Eislan|Islamismo]] i que tubo grande sucesso antre alguns habitantes de l [[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]] — cite-se l eisemplo de [[Ibn Marwan|Ibn Marwān]], l fortificador de [[Marbon]]), anstituindo un ''[[arrábita|ribat]]' ' an Šaqabān, çtinado a la [[jihad]] (cunceito que nun se relaciona solo cula lhuita sterior, tenendo an bista la propagaçon de la fé islámica, mas tamien i subretodo, cula lhuita la nible pessonal, de l própio crente, tenendo an bista l sou total outo-cuntrole)<ref name="Ribat">Cf. Heilena CATARINO, «L Castielho de Pobos (apuntamientos pa l período islámico an Vila Franca de Xira)», ''Catálogo de la Sposiçon Senhor de la Buona Muorte — Mitos, Stória, Deboçon, 28 de Júnio a 8 de Agosto de 2000, Celeiro de la Patriarcal, Bila Franca de Xira'', ed. de la Cámara Municipal de Bila Franca de Xira, 2000, pp. 43–51.</ref>, tenendo depuis recolhido-se a un lhugar ermo nas prossimidades, adonde fondou ua ''aç-çāwiya'' (donde l pertués [[azóia]], i que stá talbeç na ourige de l chamadeiro de la bezina [[Santa Eirie de Azóia]], anton coincida cumo ''aç-çāwiya at-Taytal'', ó seia, la ''Azóia de Taytal''), adonde se antregarie a la reflexon mística<ref name="Yaqut"/>. === Cuntribuiçones técnicas i toponímicas === Para para alhá de las técnicas de cultibo (cumo la [[nora (auga)|nora]]) i de la antroduçon de ciertas culturas [[agricultura|agrícolas]] (cumo ls [[citrino (fruito)|citrinos]]) an to la Península, l [[chamadeiros árabes an Pertual|percipal bruxedo muçulmano stá na toponímia]], julgando-se que seia de l [[Léngua árabe|árabe]] que l moderno chamadeiro Sacaben probeio (mui ambora outra teorie proponha ourige [[Fráncia|francesa]] — antoce mais tardie, eibentualmente na sequéncia de la [[Recunquista]] — pa l nome de la freguesie). ==== Šaqabān, Sacabis ==== Cun eifeito, durante mui tiempo ls [[filologie|filólogos]] julgórun que l termo deribasse de l étimo árabe ''šaqabi'' (que quier dezir «próssimo» ó «bezino» — antenda-se, de la cidade de [[Lisboua]], que yá anton assumia cunsidrable amportança), [[latin]]izado na terceira [[declinaçon]] an ''sacabis, -is'' (l que formarie ne l [[acusatibo]] ''sacaben'', donde l nome moderno «Sacaben»); assi i todo, nunca citórun qualquier fuonte árabe que corroborasse tal teorie<ref name="Sacabis">Bide http://clientes.netbisao.t/sacabem1/{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i http://homepage.oninet.t/576mer/Storia/storia.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Mais recentemente, çcubriu-se, tamien na obra de [[Abu Abdallah Yaqut ibn-Abdallah al-Rumi al-Hamawi|Yaqut]] (l ''Kitāb Muʿjan al-Buldan'' ó ''Lhibro de l Países'', ''c.'' [[1228]], ua çcriçon geográfica de l mundo anton coincido), ua refréncia mais percisa al termo ousado puls árabes para chamar la poboaçon — ''laš-Šaqabān'' (an [[léngua árabe|árabe]], [[Alfabeto árabe|'''الشقبان''']]), l qual se assemelharie muito, sin selombra de dúbeda, cula pronúncia moderna<ref name="Yaqut"/>. ==== Çaca dé Uen ==== Inda subre la ourige de l chamadeiro Sacaben, l ansigne [[linguística|lenguista]] pertués [[José Pedro Machado]] scribe, ne l sou ''[[Dicionário Onomástico Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa|Dicionário Onomástico-Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa]]'', que tenerie sido a pensar ne l nome desta poboaçon que un [[menestrel|jogral]] [[Galiza|galego]], [[Pedro Amigo de Sebilha|Pedr'Amigo de Sebilha]] (atibo na [[corte]] de [[Afonso X de Lhion i Castielha]], ó seia, na segunda metade de l [[seclo XIII]]), cumpós ua ''[[Cantigas de scárnio i maldezir|cantiga de escarnho]]' ' ([[Cancioneiro de la Viblioteca Nacional|CBN]] n.º 1687; [[Cancioneiro de la Baticana|CB]] n.º 1199) na qual [[sátira|satiriza]] un sou colega [[trobador]] ([[Cermeinho Garcia de Ambroa|Cermeinho Garcia d'Ambroa]]), çdenhando de la sue piedosa antençon de querer ir als [[Tierra Santa|lugares santos]] de [[Jarusalen]] an peregrinaçon, mas tenendo inda assi quedado-se solo por Sacaben… La cantiga reza l seguinte: {| align="center" cellspacing="0" class="" width="100%" style="clear:both;text-align:center" |- | width="250" | <center>''Marina Meiouchi, Cermeinho d'Ambroa''<br />''diç el que tu l fuisti i pregoar''<br />''qué nunca foy na tierra d'[[Ultramar|Ultra-mar]];''<br />''mays non fezisti cumo molher buona,''<br />''ca, Marina Meiouchi, sy hé sy,''<br />''Cermeinho d'Anbroana sey you ca foy lh'y,''<br />''mays quesiste lh'y tu mal assacar.''</center> | width="250" | <center>''Marina Meiouchi, sen nulha falha''<br />''Cermeinho d'Ambroana en '''[[Sacaben|Çaca dé Uen]]' ''''<br />''filhou la cruç pera [[Jarusalen|Iherusalen]]' '<br />''i, depuis d'aquesto, sé Dius mi ualha,''<br />''Marina Meiochi, cun'ye, romiu''<br />''que uen canssado ye tal l ui and you''<br />''tornar, ye dizes que non tonrou en.''</center> | width="250" | <center>''Marie Meiouchi, muytas uegadas''<br />''Cermeinho d'Anbroana ach and you mal,''<br />''mays sé té colhé d el lhogar atal''<br />'' cun andas tu assy pulas pousadas,''<br />''Marina Meiouchi, la mui gran sazon,''<br />''Cermeinho d'Anbroana, se th achar enton,''<br />''gran med ey que ti querra fazer mal.''</center> |} Segundo Machado, la forma '''''Çaca dé Uen''''' (lheia-se ''Saca dé Ben'') serie ua deribaçon de Sacaben, propondo l studioso ua ourige [[Fráncia|francesa]] pa l termo, heipótese giralmente preterida an fabor de l étimo [[léngua árabe|arábico]]. Cun eifeito, eisistia na [[Eidade Média]], ne l [[Anjou (porbíncia)|Anjou]], la cunfrarie [[bino|binhateira]] ''du Sacabin'', termo deribado percisamente de ''saca'' (seneficando boto para depositar bino, azeite, ó lhíquidos an giral), i ''bin'' ([[léngua francesa|fr.]] para «''[[bino]]''»), termo que an ciertos dialetos franceses (cumo l angebino) toma la pronúncia ''ben'' (<tt>/bẽ/</tt>), pul que, a aceitar esta tese, Sacaben seneficarie anton «''boto de bino''» — heipótese que, anque todo, nun ye de to çpicienda, se atendermos al fato de la lhocalidade se tener tornado un amportante centro pordutor bitibinícola (cumo de resto to la region ambolbente) al lhongo de la [[Eidade Média]]<ref name="José Pedro Machado">Cf. [[José Pedro Machado|MACHADO, José Pedro]], ''[[Dicionário Onomástico Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa|Dicionário Onomástico-Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa]]'', bol. III, Lhisboua, Cunfluéncia, 1984, p. 1290.</ref>. ==== La berson popular de l nome ==== Cumo an muitas outras tierras pertuesas, la populaçon tratou de splicar l nome de la poboaçon fraugando ua eitimologie muitas de las bezes a la rebelia de qualesquier lheis lhenguísticas. Assi, an Sacaben, segundo "boatos mais regionales", l nome Sacaben poderá tener tenido la sue ourige noutro cuntesto: ls trabalhadores que çcarregában la sue mercadoria nas bordas de l Riu Trancon, dezien antre eilhes durante la eisecuçon de l trabalho, segundo l que ye dezido, «''Saca''» i «''ben''», i dende, antoce, formar-se-iba l nome Sacaben. Assi i to, la ourige de l nome permanece mui ambígua, i l lhocal cierta mente merecerie ua mais aperfundada pesquisa i sploraçon, de forma a aberiguar mais cuncretamente muitos aspetos que cuntinan cuntrobersos ne ls nuossos dies, cumo por eisemplo, la própia ourige de l nome. == [[Recunquista]] == [[Fexeiro:Batalha de D. Afonso Henriques junto àponte romana em Sacavém.jpg|thumb|400px|La [[Batailha de Sacaben]], trabada antre [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] i ls [[Mouros]].]] {{ber artigo percipal|'''[[Batailha de Sacaben]]'''}} De acordo cula tradiçon, Sacaben fui tomada als [[Mouros]] por [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]], an [[1147]], na sequéncia de la quási-lhendária [[Batailha de Sacaben]] (cujos purmeiros relatos datan tan-solo de l [[seclo XVI]], i que, ambora coligidos ne l [[seclo XVII]] na [[Monarquia Lhusitana]], ténen sido cunsidrados cumo un mito zde [[Alexandre Heirculano|Herculano]]<ref name="Alexandre Herculano">Cf. [[Alexandre Herculano|HERCULANO, Alexandre]], ''Stória de Pertual. Zde l ampeço de la Monarquia até l fin de l reinado de Afonso III''. Prefácio i notas de José Mattoso i berificaçon de l testo de Ayala Monteiro, tomo I, Amadora, Lhibrarie Bertrand, 1980, pp.&nbsp;679 i 694.</ref>). == [[Eidade Média]] == === [[Seclo XII]] === Pula fertilidade de las sues tierras, Sacaben tornou-se, pouco depuis de la recunquista crestiana, sede dun [[reguengo (propiadade)|reguengo]] de la [[Corona (monarquia)|Corona]] pertuesa, conhecendo amportante ancremiento [[agricultura|agrícola]]; las percipales culturas de la poboaçon, tal cumo ne l resto de la [[Stremadura]], serien aqueilhas tipicamente [[Mar Mediterráneo|mediterráneas]]: la [[bideira|benie]] i la [[oulibeira]], a par de l [[trigo]], l percipal [[cereal]]. De çtacar tamien la sploraçon de las [[salina]]s, abundantes ne l sou território até al [[seclo XVIII]], bien cumo inda l trasporte flubial de bários pordutos hortícolas ouriundos de l anterior de l Termo de Lhisboua para la fetura capital de l reino, que eiran caraterizar la poboaçon ne ls seclos bindouros. Nesse cuntesto ampeçará a ganhar forma un [[porto (trasporte)|porto flubial]] na cunfluéncia de l Teijo cul Trancon, i que tubo relatiba amportança até al [[seclo XVIII]] cumo porto anterior. De resto, ye an torno de l sou riu, de la [[Puonte de Sacaben|sue puonte]] i de l sou porto que la stória de Sacaben al lhongo desses seclos se screbirá<ref name="Porto de Sacaben">Cf. VLOT, Marie Lhuísa Pinheiro, ''Ls portos na ourige de ls centros ourbanos. Cuntributo para la arqueologie de las cidades marítimas i flúbio-marítimas an Pertual'', Lhisboua, IPA, 2003, ''passin''.</ref>. [[Fexeiro:AfonsoI-P.jpg|thumb|left|150px|D.[[Fonso Anriqueç]], mítico cunquistador de Sacaben.]] La purmeira refréncia stórica scrita que conhecemos relatiba la Sacaben data solo dun decumiento eclesiástico de [[1 de Maio]] de [[1191]] (esto ye, quarenta i quatro anhos depuis de la cunquista de Lhisboua); ende se alude a la debison de ls benes feita pul rei [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] para resulber las frequentes cuntendas antre l [[Patriarcado de Lhisboua|bispo de Lhisboua]], [[Soeiro Anes|D. Soeiro Anes]], i l sou [[cabido]]. Por este decumiento, l bispo cedie las prebendas de la eigreija de [[Alfama|San Pedro de Alfama]] al cabido, i reserbaba para si las de las eigreijas de [[Sacaben]], [[Frielas]], [[Unhos]] i [[Bila Berde de l Francos]], las quales até anton pertencian a la fábrica de l cabido <ref name="Acordo cabido">Cf. [[Rodrigo da Cunha|CUNHA, Dom Rodrigo da]], ''Histria Eclesiástica da Igreja de Lisboa'', em Lisboa, Por Manuel de la Silva, 1642, fól. 99 (http://purl.t/12033/2/P205.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref>. Sabe-se que la Eigreija Matriç de Santa Marie de Sacaben era ua de las eigreijas [[colegiada]]s de l Termo de Lhisboua (a par de las de [[Bucelas|Nuossa Senhora de l Carbalho de Bucelas]], [[Frielas|San Julion de Frielas]], [[Lumiar|San João Batista de l Lhumiar]] i [[Unhos|San Silbestre de Unhos]]) <ref name="Colegiada">Cf. ''Atlas de Cidades Mediebales Pertuesas (Seclos XII la XV)''. Org. de [[A. H. de Oliveira Marques]], Iria Gonçalves i Amélia Aguiar Andrade, vol. 1, Lisboa, Centro de Estudos Hitóricos da Universidade Nova de Lisboa e Instituto Nacional de Imvestigação Científica, 1990.</ref>, l que quier dezir que la eigreija sacabenense era probida de dignidades an todo semelhantes a las de l cabido de la Sé de Lhisboua, sendo regida por un ''[[prior]]'', al ambés dun mero ''[[presbítero]]'' (bulgo ''[[padre]]''); por esse mesmo motibo, até hoije la antitulaçon oufecial de l pároco de Sacaben cuntina a ser la de ''prior''. === [[Seclo XIII]] === De l [[seclo XIII]] eisisten refréncias a la eisisténcia dua gafarie dedicada la [[Santo André]], associada a ua [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|capielha cul mesmo ourago]], i inda un spital/albergarie, dezido de ''Gonçalo Vaz'', pa ls pobres (na época, las bárias funçones assistenciales éran eisercidas pulas mesmas anstituiçones — eissencialmente corporaçones relegiosas que se ounien ambaixo dua mesma deboçon — i assi trataba-se nun solo de l peregrinos, cumo tamien de ls pobres i de l lheprosos). L abastecimiento de auga potable era feito, quier atrabeç de l Trancon, quier atrabeç dun poço — l ''Poço de l Trapos''<ref name="Colegiada" />. Sacaben surge refrenciada nas [[anquiriçones]] rializadas por [[Fonso II de Pertual|D. Fonso II]], an [[1220]], cumo tierra adonde eisercia la sue outoridade l almoxarife de Lhisboua; las anquiriçones lhebadas a cabo por [[Fonso III de Pertual|D. Fonso III]] an [[1258]] dan cunta de que las [[salina]]s eisistentes na poboaçon éran pertença de la [[Orde de Santiago]]<ref name="Salinas">Cf. BLOT, Maria Luísa Pinheiro, ''oup. cit.'', p. 112.</ref>. Segundo [[Pinho Leal]], por esta época cuntarie la freguesie cun 900 fuogos, númaro que parece claramente sagerado para ua pequeinha poboaçon cumo Sacaben na Eidade Média<ref name="Torre mediebal" />. Inda assi, la poboaçon debie ser yá un centro ourbano de algua amportança ne l quadro de l Termo de [[Lisboua]]. Ua lhei de [[Deniç de Pertual|D. Deniç]]<ref name="Lhei dionisina">Cf. [[Torre de l Tombo|I.A.N./T.T.]], gabeta 13, maço 6, doc. n.º 7.</ref>, datada de [[1287]], dá cunta dun [[amposto]] giral aplicado als [[notário|tabelianes]] dua parte seneficatiba de l [[Pertual|Reino de Pertual]] (cun scluson de l de la comarca de [[Alanteijo|Antre Teijo i Odiana i Para alhá-d’Odiana]] — regulamentada por lhei posterior —, de l [[Reino de l Algarbe]], bien cumo inda de ciertas tierras coutadas — [[Braga]], [[Porto]] ó [[Alcobaça (Pertual)|Alcobaça]]) . Aparece ende arrolada, antre bárias outras poboaçones de la [[Patriarcado de Lhisboua|diocese de Lhisboua]] ([[Lisboua]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Arruda de l Binos]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Porto de Muolas]], [[Pobos]], [[Santarén (Pertual)|Santarén]], [[Sintra]], [[Torres Nuobas]], [[Torres Bedras]] i [[Ourén (Pertual)|Bila Nuoba de Ourén]]) , la paróquia de Sacaben, cuntando esta cun 1 tabelion, mas çconhecendo-se l balor de l respetibo amposto (situaçon, de resto, tamien berificada ne ls causos de [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Arruda de l Binos|Arruda]], [[Sintra]] i [[Torres Bedras]]). Cumo an [[Porto de Muolas]] i [[Ourén (Pertual)|Bila Nuoba de Ourén]], eisistindo dous tabelianes, estes pagában 45 [[libra]]s anuales a la [[Corona (monarquia)|Corona]], ye de supor que talbeç la cuntribuiçon pecuniária de l tabelion de Sacaben fusse anferior la estas — ambora, por eisemplo, l cunceilho de [[Pobos]], al [[Norte]] de [[Bila Franca de Xira]], cun solo tamien un tabelion, pagasse un balor superior (60 lhibras); esse númaro, assi i todo, fui vmais tarde reduzido a solo 24 lhibras anuales<ref name="Tabelion">Cf. [[A. H. de Oliveira Marques|OLIVEIRA MARQUES, A. H. de]], «A população portuguesa nos fins do século XIII», ''Ensaios de História Medievbal Poertuguesa'', Lisboa, Editorial Vega, 1980, pp. 51–92.</ref>. Antretanto, dous anhos antes, an [[1285]], la outonomie de l reguengo de Sacaben-Frielas habie saído reforçada quando [[Deniç de Pertual|D. Deniç]] celebrou ua Cuncórdie cula Cámara Municipal de Lhisboua, relatibamente la bários agrabos que oupunhan l monarca a la eidilidade lhisboeta. Un desses agrabos prendia-se cul fato de ls [[albazil|albazis]] de ls reguengos de Sacaben i Frielas tenéren ganho, an data un pouco anterior a la de la Cuncórdie, outonomie face al munecípio de Lhisboua, podendo julgar ls bezinos de Lhisboua que aparecessen ne l território reguengueiro, nun tenendo ls albazis que dar justificaçon al cunceilho; la Cámara queixou-se anton al rei, pedindo para que se buoltasse a la fórmula antiga, que eisigie que ls albazis de l reguengo se tornassen de nuobo subalternos, prestando preito i menaige a la Cámara de Lhisboua, por forma la que ls cidadanos de Lhisboua nun podíssen fugir a las justícias municipales. La Cámara, mas, acabou por zeistir de las sues antençones, de tal forma que, segundo [[Marcello Caetano]], ne l sou studo cunsagrado a la admenistraçon municipal de Lhisboua, an [[1319]], Sacaben i Frielas possuían yá ua ourganizaçon que les permitie ser chamados de cunceilhos<ref name="Marcelo Caetano">Cf. [[Marcello Caetano|CAETANO, Marcelo]], ''La Admenistraçon Municipal de Lhisboua durante la Purmeira Dinastie (1179-1383)'', Lhisboua, Lhibros Hourizonte, 1990, pp. 31-36.</ref>; de resto, quatro anhos antes, an [[1314]], l mesmo rei habie tamien cuncedido outonomie als reguengos de [[Ribamar (Mafra)|Ribamar]], [[Oeiras i San Julion de la Barra|Oeiras]] i [[Algés]], na metade oucidental de Lhisboua. Ne l final deste seclo ([[1288]]), l prior de la paróquia sacabenense surge antre ls nomes de l bários relegiosos que peden al [[Papa Nicolau IV]] la anstituiçon dun [[Ounibersidade|''studiun generale'']] na cidade de [[Lisboua]]: neilha figuran tamien cumo cunfirmantes ls nomes de l Don Abade de l [[Mosteiro de Alcobaça]], ls Priores de [[Mosteiro de Santa Cruç|Santa Cruç de Coimbra]], de [[Eigreija de San Bicente de Fura|San Bicente de Lhisboua]], de [[Oulibeira de l Castielho|Santa Marie de Guimarães]] i de [[Santarén (Pertual)|Santa Marie de la Alcáçoba de Santarén]], assi cumo ls reitores de las Eigreijas de [[Atouguia de la Baleia|San Lheonardo de Atouguia (de la Baleia)]], [[Santarén (Pertual)|San Julion de Santarén]], [[San Nicolau (Santarén)|San Nicolau de Santarén]], [[Santa Eirie de la Rieira de Santarén|Santa Eirie de Santarén]], [[Santarén (Pertual)|Santo Stébon de Santarén]], [[San Clemente (Lhoulé)|San Clemente de Lhoulé]], [[Sé (Faro)|Santa Marie de Faro]], [[Santa Marie i San Miguel|Santa Marie i San Miguel de Sintra]], [[Santo Estébon (Alenquer)|Santo Stébon de Alenquer]], [[Santa Marie de l Castielho i San Miguel|Santa Marie i San Miguel de Torres Bedras]], [[San Pedro i Santiago|San Pedro de Torres Bedras]], [[Santa Marina (Bila Nuoba de Gaia)|Santa Marina de Gaia]], [[Lourinhana (freguesie)|Santa Marie de la Lhourinhana]], [[Cunceiçon (Bila Biçosa)|Santa Marie de Bila Biçosa]], [[Azambuja (freguesie)|Santa Marie de la Azambuja]], '''[[Sacaben|Santa Marie de Sacaben]]' '', [[Santa Marie (Stremoç)|Santa Marie de Estremoç]], [[Beija|Santa Marie de Beija]], [[Mafra (freguesie)|Santa Marie de Mafra]] i [[Mogadouro (freguesie)|Santa Marie de Mogadouro]]. An [[13 de Maio]] de [[1290]], D. Deiniç cuncede a un tal Pedro Martines de la Romeira la sploraçon bitalícia (puosto que yá le fura aforada antes dessa data) de la barca de l reguengo de Sacaben, «''pro multo serbicio que fizo''» a el-rei. Inda de l final de l seclo ([[20 de Febreiro]] de [[1295]]) ye l decumiento de doaçon de ls reguengos de Sacaben, Unhos, Frielas i Camarate, por D. Dinis, la sue filha [[Custança de Pertual, reina de Castielha|D. Custança]] (fetura [[lista de reinas de Castielha|reina de Castielha]] pul sou casamiento cun [[Fernando IV de Castielha|Fernando IV]]) , ancluindo todos ls dreitos, padroados de Eigreijas, etc. La doaçon fui feita an sue bida, pul que cula muorte de la anfanta, an [[1313]], ls reguengos retornórun a la posse de la Corona.<ref name="D. Custança">Cf. AZEBEDO, Pedro de, «Ls Reguengos de la Stremadura na 1.ª Dinastie», ''Rebista de la Ounibersidade de Coimbra'', bol. XI - ''Miscelânea de estudos em honra de D. Carolina Michaëlis de Vasconcelos'', Coimbra, Imprensa da Universidade, 1933, pp. 577-634.</ref>. === [[Seclo XIV]] === ==== Sacaben ne l património de l almirantado… ==== Tenendo ls reguengos de Sacaben, Unhos, Camarate i Frielas regressado a la posse de la [[Corona]], an [[1313]], por muorte de la [[Custança de Pertual, reina de Castielha|anfanta D. Custança]], pudo [[Deniç de Pertual|D. Deniç]] serbir-se de ls sous rendimientos para culs anstituir ls benes de l [[Almirante|Almirantado]] de Pertual. Assi, por cuntrato celebrado an [[1 de Febreiro]] de [[1317]], D. Deniç ancarrega l [[Génoba|genobés]] [[Manuel Pessanha]] de reorganizar la [[Marina Pertuesa|armada pertuesa]], atribuindo-le an recumpensa l títalo de ''[[Almirante|Almirante de Pertual]]' ', assi cumo ua tença anual ne l balor de 3000 lhibras «an denheiros de la moeda de Pertual», repartidas por trés prestaçones de eigual balor la bencíren ne ls meses de [[Janeiro]], [[Maio]] i [[Setembre]], i ouriundas de las rendas de l reguengo de Sacaben (a par de l de [[Unhos]], [[Frielas]], [[Camarate]] i, mais tarde, a partir de [[24 de Setembre]] de [[1319]], de l de [[Algés]] i inda de la bila de [[Odemira]]). Este cuntrato benerie a ser sucessibamente cunfirmado na pessona de Manuel Pessanha por cartas de mercé de [[10 de Febreiro|10]] i [[23 de Febreiro]] de [[1317]], [[14 de Abril]] de [[1321]], [[21 de Abril]] de [[1327]], i na de sou filho i heirdeiro delantre de l almirantado, [[Lançarote Pessanha]], an [[20 de Setembre]] de [[1356]], i de nuobo an [[1368]], [[1370]], [[1371]] i [[1372]] <ref name="Almirantado">Cf. FERREIRA, João Pedro Rosa, «Manuel Pessanha», ''Dicionário de Stória de l Çcubrimientos Pertueses'', dir. de [[Luís de Albuquerque]]; cord. de Francisco Cuntente Domingues, bol. II, Lhisboua, Eiditorial Camino, 1994, pp. 896–898.</ref>. Ye cumprensible que Sacaben fusse ua de las tierras doadas al almirante Pessanha, yá que, la nible eclesiástico, tenie de las maiores prebendas de l cunceilho i termo de Lhisboua; cun eifeito, segundo un decumiento de [[25 de Márcio]] de [[1325]] – de l qual se conhece l treslado efetuado an [[1747]] pul angenheiro-mor de l Reino i guarda-mor de la [[Torre de l Chimpa]], [[Manuel de la Maia]] (l reconstrutor de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa Pombalina]]) , i depuis trascrito por [[Fortunato de Almeida]] na sue monumental ''Stória de la Eigreija an Pertual'' –, ls juízes eisecutores de la cidade i cunceilho de Lhisboua taxórun la Eigreija de Santa Marie de Sacaben ne l balor de 650 lhibras, i «''l quemun de l raçoeiros deilha, cun respetibos apréstimos''», an 180 lhibras, sendo que solo éran taxadas an balor superior la mesa eipiscopal (18 000 lhibras) i la mesa capitular (12 742 lhibras) de l bispado, assi cumo l [[Mosteiro de San Bicente de Fura]] (1300 lhibras), l [[cumbento]] de l mesmo mosteiro (1850 lhibras), i l [[Mosteiro de Odibelas|Mosteiro de las «Donas de Odibelas»]], cun las eigreijas aneixas de [[Santarén (Pertual)|San Julion de Santarén]], [[Santo Stébon (Alenquer)|Santo Estébon de Alenquer]] i [[Frielas|San Julion de Frielas]] cula respetiba bigararie (2000 lhibras) – l que atesta bien la riqueza de la freguesie de Santa Marie de Sacaben na Eidade Média; la títalo de eisemplo, las eigreijas bezinas de [[Lumiar|San João Batista de l Lhumiar]] pagaba solo 300 lhibras, i ls sous raçoeiros 80; la [[Eigreija de Santa Marie de Lhoures]], outras 300; la de [[San Julion de l Tojal]], solo 100; la de [[Bucelas|Santa Marie de Bucelas]], 250, i la de [[Unhos|San Silbestre de Unhos]], 300, cun ls respetibos raçoeiros la pagáren 80 lhibras <ref name="Fortunato de Almeida">Cf. [[Fortunato de Almeida|ALMEIDA, Fortunato de]], ''Stória de la Eigreija an Pertual'', nuoba ed. preparada i dirigda por [[Damion Peres]], bol. 4, Porto, Portucalense Eiditora/Lhibrarie Ceblizaçon-Eiditora 1971, pp. 127-128.</ref>. ==== …i tierra reguengueira ==== Nun oustante la doaçon al Almirante, l rei cuntinaba a manter ls sous pribilégios an Sacaben, dado tratar-se de tierra reguengueira. An [[13 de Márcio]] de [[1338]], nun cuntrato de [[aforamiento]] «''de huũla courela de benie na [[Apelaçon|pelaçan]], freguesie de [[Frielas|frelas]]' '», alude l rei [[Afonso IV de Pertual|D. Afonso IV]] a un Gonçalo Martinç, «''miu scriuan de ls mius Regaengos de Sacauen i de ffrelas''»; por ende se deprende que l reguengo de Sacaben i Frielas deberá tener cuntinado a manter sue amportança relatiba ne l quadro de las freguesies de l Termo de Lhisboua, podendo tal deprender-se de la refréncia la dous tabelianes, Afonso Braç (tabelion de Sacaben) i Gomes Pereç (tabelion de Frielas), nesse mesmo decumiento. An outros dous strumientos de cumpra i benda dua adega an Frielas por el-rei, datados de [[17 de Júnio]] i de [[25 de Júlio]] de l [[1339|anho seguinte]], yá l mesmo Gomes Peres surge refrenciado cumo solo «''tabalion de ffrelas i Sauauen [sic]''»<ref name="Chancelarie D. Afonso IV">Cf. ''Lhibro de Chancelarie de D. Afonso IV''.</ref>. Mais tarde, dua carta de doaçon de l [[cumbento|Mosteiro]] de [[Chelas]], datada de [[1347]], se alude de nuobo a la figura de l tabelion público («''Gomeç Pereç Tabellíon de Sacauẽ''», probablemente l tabelion antes citado cumo stando an Frielas), figurando este antre las testemunhas de la dita doaçon<ref name="Mosteiro de Chelas">Cf. Maço 17 de l spólio de l Mosteiro de Chelas de l [[Torre de l Chimpa|I.La.N./T.T.]].</ref>. Por esta época, aliás, las [[Orde de l Cónegos Regrantes de Santo Agostico|monjas crúzias]] de l [[Mosteiro de Chelas]] deberian deter an Sacaben bários prédios ourbanos i rurales; nestes redadeiros cultibaba-se predominantemente la [[benie]] i la [[oulibeira]]. Para para alhá de tabelion régio, l reguengo de Frielas-Sacaben çpunha tamien dun [[almoxarife]] própio (oufecial régio respunsable pula arrecadaçon de l tributos), l que ben mais ua beç denotar la amportança desta riquíssima tierra regalenga: dun decumiento de [[15 de Agosto]] de [[1312]], [[Dinis de Pertual|D. Dinis]], deseiando fazer grácia i mercé al Rial Mosteiro de [[Odibelas]], de sue fundaçon, cuncede-le la posse dua salina que pertencera a un oufecial de las justícias de sou pai (Bicente Páixaro), nomeando para tal Silbestre Garcia, sou almoxarife an Frielas-Sacaben, i Stébon Bicente, sou scribon ne l mesmo reguengo, para que lhougo procedessen a la trasferéncia de la propiadade pa l sou nuobo donatário <ref name="Almoxarife">Cf. [[Birgínia Rau|RAU, Birgínia]], ''Studos subre la Stória de l Sal Pertués'', Lhisboua, Eiditorial Persença, 1984, p. 64.</ref>. Deste período conhece-se tamien l nome de l Prior de la Eigreija Sacabenense, un tal ''Petrus Iohannis'' (an bulgar, talbeç Pedro Joanes ó Pedro Eanes ó mais probablemente inda Péro Anes), que cumulaba l cargo cun las funçones de [[cónego]] de las [[Sé]]s de [[Braga]] i [[Coimbra]], figurando l sou nome na çcriçon dun selo pendente persente nun treslado an pública-forma dua percuraçon, relatiba a ua queston subre la [[lezíria]] de la [[Atalaia (Bila Nuoba de la Barquinha)|Atalaia]], ne l termo de [[Santarén (Pertual)|Santarén]], i anclusa ne l Lhibro 5 de la Chancelarie de D. Dinis (l coincido ''[[Libro de las Lhezírias]]''). Neilha puode lher-se: «''Sigillun Petri Iohannis Bracarensis Colimbriensis canonicj eit prioris sante Marie de Sacauen''», ó seia ''Selo de Pedro Eanes, cónego bracarense i conimbricence i prior de Santa Marie de Sacaben''<ref name="Lhibro de las Lhezírias">Cf. ''L Lhibro de las Lhezírias d'El-Rei Don Dinis''. Traduçon, studo antrodutório i notas de [[Bernardo de Sá Nueira|Bernardo de Sá-Nueira]], Lhisboua, Centro de Stória de la Ounibersidade de Lhisboua, 2003, p. 128.</ref>. Antretanto, an [[1344]], l bispo de Ébora D. Afonso, custatando la baga de la paróquia de Sacaben por muorte de l presbítero Fernando Fernandes, pedie la aneixaçon desta, juntamente cun bárias outras ([[Azambuja (freguesie)|Santa Marie de Azambuja]], [[Oulibeira de l Castielho|Santa Marie de Guimarães]], [[Santa Marie de l Castielho i San Miguel|Santa Marie de Torres Bedras]], [[Santa Marie (Óbidos)|Santa Marie de Óbidos]]) , a las paróquias de apersentaçon de la [[Ounibersidade de Coimbra|Ounibersidade]], andicando ls rendimientos de la paróquia sacabenense, nun total de seiscentas i cinquenta lhibras. An [[19 de Setembre]] de [[1352]], l [[bispo de Lhisboua]], [[Teobaldo de Castillon]] solicitaba al [[Papa Clemente BI]] l canonicato i las prebendas de la paróquia de Santa Marie de Sacaben, an fabor de Gomes Basques Moutico, sacerdote de la diocese de Lhisboua. An [[30 de Setembre]] de [[1353]], era la beç de l [[bispo de Ébora]], João Afonso, requerer l mesmo canonicato a fabor de l mesmo presbítero. Ne l ampeço de l reinado de [[Pedro I de Pertual|D. Pedro I]] ([[1357]]), l monarca procede a la cunfirmaçon de bários pribilégios de las bilas i poboaçones de l reino, que benien yá de ls reinados anteriores, ancontran-se nesse cuntesto dues refréncias çtintas al reguengo de Sacaben i Frielas na sue [[chancelarie]]. Assi, la [[11 de Setembre]] desse anho, an carta dada an Lheirieb, l monarca cunfirma i outorga «''todos sous priujlegios foros lhiberdades i bones custumes que siempre ouueron, etc.''» als cunceilhos (esto ye, a la assemblé de l homes-buns de las bilas ó poboaçones reunidas an cunseilho) de [[Besteiros (Tondela)|Besteiros]], [[Cobilhana]], [[Guarda]], [[Leirieb]], [[Mendiga]], [[Monsaraç]], [[Montalegre]], [[Sacaben]] i [[Frielas]], [[Santa Cumba Dan]], [[Serpa]], [[Serro Bentoso]] i [[Soure (Pertual)|Soure]], bien cumo inda als [[Mosteiro de Alcobaça|Mosteiros de Alcobaça]] i [[Mosteiro de Arouca|Arouca]], al [[Bispado de l Porto]], a las [[Orde de Malta|Ordes de l Spital]] i [[Orde de Santiago|Santiago]], al [[Ounibersidade de Coimbra|Studo Giral de Coimbra]] i a las [[quemuna]]s [[judiu|judaicas]] de [[Coimbra]] i [[Beija]]. An [[Tentúgal]], la [[10 de Outubre]] de l mesmo anho, buolta a cunfirmar ls pribilégios la outras lhocalidades, i desta beç refree-se solo al «''cunceilho de l reguengo de Sacauén''», an cunjunto cula aldé de [[Cuba (Pertual)|Cuba, termo de Beija]], ls cunceilhos de [[Asseiceira (Tomar)|Asseiceira]] i [[Atalaia (Bila Nuoba de la Barquinha)|Atalaia]], i ls moradores de [[Azeiton]]<ref name="Chancelarie D. Pedro I">Cf. ''Lhibro de Chancelarie de D. Pedro I''.</ref>. Mais tarde, inda ne l sou reinado, an [[30 de Júlio]] de [[1365]], l mesmo monarca dou an tença a un Afonso Domingues ls dreitos de que auferie subre las [[benie]]s i [[oulibeira]]s ne ls reguengos de Sacaben<ref name="Chancelarie D. Pedro I"/>. [[Fexeiro:Leonore Teles de Menezes.jpg|thumb|150px|[[Leonor Teles|D. Lheonor Teles de Menezes]], senhora de Sacaben ([[1371]]—[[1384]]).]] [[Fexeiro:Anoniem - Koning Johan I van Portugal (1450-1500) - Lissabon Museu Nacional de Arte Antiga 19-10-2010 16-12-61.jpg|thumb|150px|[[João I de Pertual|D. João, Mestre de Abis]], que reintegrou Sacaben ne l termo de Lhisboua i de seguida la dou al [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel]] [[Nuno Álbares Pereira|Nun'Álbares]].]] Antretanto, an [[24 de Janeiro]] de [[1363]], l cardeal-bispo de Frascati, Nicola Capoci, pedie al [[Papa Ourbano B]] la perpétua porçon de la paróquia de Santa Marie de Sacaben, an fabor de Martico Anes, presbítero de la diocese de Ébora; ne l anho seguinte ([[10 de Janeiro]] de [[1364]]), era la beç de essa porçon ser pedida para Martico Rodrigues, clérigo de la diocese de [[Burgos]]. Por fin, an [[17 de Setembre]] de [[1365]], era la mesma prebenda requerida para Demingos Lhourenço. ==== Sacaben nas crónicas de [[Fernon Lhopes]] ==== ===== … na Casa de las Reinas ===== Inda ne l final de l seclo XIV, [[Fernando I de Pertual|D. Fernando I]] dou solenemente, atrabeç de ''carta de arras'' assinada an [[5 de Janeiro]] de [[1372]], la sue mulhier [[Leonor Teles de Menezes|D. Lheonor Teles de Menezes]], pouco passado l sou casamiento an [[Leça de l Balio]], ls [[reguengo (propiadade)|reguengos]] de '''[[Sacaben]]''', [[Camarate]], [[Frielas]], [[Melres|Melres de Riba Douro]] i [[Unhos]], bien cumo inda las bilas de [[Abrantes]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Almada]], [[Atouguia de la Baleia]], [[Abeiro]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Sintra]], [[Torres Bedras]] i [[Bila Biçosa]], cun todos ls sous tenermos, heirdades, casales, portos, pescaries, dreitos reales, dízimas, rendas, tributos, padroados i jurisdiçones, passando todas estas tierras a antegrar l património de la ''[[Casa de las Reinas]]'' (cunforme relata [[Fernon Lhopes]]<ref name="casamiento de D. Lheonor Teles">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', capítulo LXII.</ref>). ===== … nas Guerras Fernandinas ===== L mesmo Fernon Lhopes, ne l [[prólogo]] a la mesma [[crónica]], alude al [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], dezindo que benien la [[Lisboua]] muitos nabios de «''zbairadas partes''», i que «''stában a la carga ne l riu de Sacaben i a la punta de l [[Montijo]], de la parte de [[Ribateijo]], sessenta i setenta nabios an cada lhogar, carregando de [[sal]] i de binos''»<ref name="Porto i Riu de Sacaben">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', Prólogo.</ref>. Tal atesta bien la amportança que tenie anton l porto flubial de [[Sacaben]]. Inda na mesma crónica, Fernon Lhopes afirma que, durante la [[guerras fernandinas|terceira guerra fernandina]] ([[1381]]–[[1382]]), ua squadra [[Anglaterra|anglesa]], çtinada a auxiliar l rei pertués nas sues pretensones al trono de [[Reino de Castielha|Castielha]], fundeou ne l [[Riu Teijo|Teijo]], al ancho de Lhisboua; assi i todo, l sou comandante, l [[Conde de Cambridge]] [[Edmundo de Lhangley]] (feturo [[Duque de York]], filho de [[Eduardo III de Anglaterra|Eduardo III]] i armano de [[João de Gante|João de Gant]], [[Duque de Lhencastre]]), abisado de la eminéncia de la chegada dua frota castelhana benida de [[Sebilha]], comandada pul almirante [[Fernando Sáncheç de Tobar]], decidiu cunduzir la sue armada para porto siguro, tenendo D. Fernando acordado cul «''que era bien que aqueilha frota i outros nabios que hi jazian, que se fússen todos la Sacaben, que sonido dues lhegoas de la cidade, i eilhi se lhançassen todos por jazíren siguros''»<ref name="Guerras Fernandinas">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', capítulo CXXXIII.</ref>. L amontado de la frota anglo-lhusa ne l stuário de l Teijo, na foç de l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], deberie tener causado un aparatoso eifeito dissuasor subre ls castelhanos, de tal forma que «''quando chegórun ante la cidade, acharon l mar zambargado de nabios, i souberon cumo todos jazian an Sacaben; i quando allá foron i biron l riu guardado i las naos star d'aqueilha guisa, tornaron-se, i non acharon an que fazer damno segundo sou deseio, i foron-se pera Sebilha''»<ref name="Guerras Fernandinas" />. Las [[nau]]s anglesas stubírun ancoradas an Sacaben zde finales de [[Agosto]] até [[13 de Dezembre]] de [[1381]], data an que rumórun de nuobo la Anglaterra. ===== … na Crise de 1383–85 ===== Fernon Lhopes buolta la citá-la na ''[[Crónica de el-rei D. João I]]'', ne l cuntesto de la [[crise de 1383-1385|crise de 1383–85]] i de l cerco que ls Castelhanos ampusírun la [[Lisboua]] an [[1384]]: <blockquote>«''Ua barca an que iba Gonçalo Gonçalbes Borjas, deferiu por fazer biaige pera l Restelo, i l bento cuntrairo la lhebou per fuorça camino de Sacaben.''»<ref name="Crónica de D. Fernando 2">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. João I]] — parte purmeira'', capítulo CXXXIII.</ref>.</blockquote> ==== Doaçon al Santo Cundestábel ==== Nun oustante pertencer al património de Lheonor Teles, Sacaben tomou boç pul [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]], sendo cumo recumpensa subtraída (a par de [[Unhos]], [[Frielas]] i [[Camarate]]) de la Casa de la Reina, i reintegrada na jurisdiçon cible i criminal de l Termo de Lhisboua, an [[4 de Maio]] de [[1384]]; trés dies mais tarde, la [[7 de Maio]], D. João fizo doaçon, anquanto fusse sue mercé, de todas las rendas i dreitos que podisse render l barco de Sacaben la Álbaro de l Rego; finalmente, ne l die [[7 de Abril]] de [[1385]], un die passado la sue eileiçon cumo rei nas [[Cortes de Coimbra de 1385|Cortes de Coimbra]], [[Juan I de Pertual|D. Juanão I]] antregaba ls reguengos de Sacaben, Camarate, Frielas i Unhos al [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel de l Reino]] [[Nuno Álvares Pereira|D. Nun’Álvares Pereira]], cun todos ls sous tenermos, [[salina]]s, i demales dreitos, quedando este património adstrito als benes de l [[Conde de Ourén|Cundado de Ourén]], ne l qual Nun'Álvares fura recentemente ambestido pul rei. Antretanto, an [[Maio]] de [[1393]], segundo se relata na ''Corónica de l Cundestabre de Pertual'', l Cundestábel procediu a ua repartiçon de benefícios i tierras puls cabalheiros que l habien auxiliado na guerra contra Castielha i al serbício de l [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]], cedendo para tal l sou usufruto, ambora mantibisse la plena propiadade de l mesmos. L «barco de Sacaben» fui assi antregue la [[João Afonso de Alenquer]], (çcrito cumo «cuntador de la sue Casa»<ref name="Crónica de l Cundestábel">Cf. ''Corónica de l Cundestabre de Pertual D. Nun'Álvares Pereira'', capítulo LXI.</ref>), i que depuis benerie a ser [[Menistério de las Finanças|Bedor de la Fazienda]] de D. João I i un de ls percipales apoiantes de la [[Cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]], an [[1415]]. Por bie de la filha de l Cundestábel, [[Beatriz Pereira de Alvin]], que benerie a casar cun [[Afonso I de Bergáncia|D. Afonso]], [[Conde de Barcelos]], filho lhegitimado de l nuobo monarca i feturo [[Duque de Bergáncia]], este património acabarie por se tornar nua [[honra]] de la poderosa [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] (la atual [[Quinta de San José]] fizo anclusibamente parte de l património de l Braganças ne l [[seclo XVII]]), la qual ancluía inda las freguesies de la [[Apelaçon]], [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]], [[Camarate]], [[San João de la Talha]] i [[Unhos]]. [[Fexeiro:Quinta São José - Edifício.jpg|thumb|left|325px|La atual [[Quinta de San José]] fizo parte de l bastíssimo património de la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] an [[Pertual]].]] An [[1387]], la poboaçon de [[San João de la Talha]] (até ende chamada de ''Sacaben Stra-Muros'') outonomizou-se face la Sacaben, quedando tamien antegrada nesta nuoba honra senhorial; por fin, an [[1397]], separaba-se de Sacaben la nuoba freguesie de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]], por açon de l [[Patriarcado de Lhisboua|arcebispo de Lhisboua]], [[João Anes|D. João Anes]]. === [[Seclo XV]] === Ne l ampeço de l [[seclo XV]], cul oumiento de l númaro de [[judaísmo|judius]] an [[Pertual]], segundo ls studos lhebados a cabo por bários storiadores, oumentou tamien l númaro de quemunas judaicas, que passórun de cerca de trinta ne l [[seclo XIV]], para quaije ciento i quarenta, ne l [[seclo XV]]. Ua deilhas situar-se-iba an Sacaben, quedando la judiarie cunfinada nas eimediaçones de la poboaçon. ==== La muorte de la reina [[Filipa de Lhencastre]] ==== Surge alusones la Sacaben nas crónicas de [[Rui de Pina]] i [[Duarte Nunes de l Lhion]], afirmando este redadeiro cronista que para esta poboaçon se retirou la família rial quando se ampeçou un surto de [[peste negra|peste]] na capital, an [[1415]], nas bésperas de la [[cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]]. Segundo estes cronistas, fui na ermida de l Márteres de Sacaben que tenerie falecido, la [[19 de Júlio]], la reina [[Filipa de Lhencastre|D. Filipa de Lhencastre]], bitimada pula peste, mesmo antes de l ambarque de l rei [[Juan I de Pertual|D. Juan I]] i de ls sous filhos para [[Marrocos]]. Inda assi, segundo [[Gomes Eanes de Zurara]] (na ''[[Crónica de la Tomada de Ceuta]]''), la família rial tenerie percurado scapar para [[Odibelas]], la fin de eibitar la peste, adbogando assi que l óbito de la reina se tenerie dado ne l [[mosteiro de San Dinis de Odibelas]], i nun an Sacaben — berson que acabou por se tornar la mais aceite. Nun deixa de ser curjidoso notar que ye de Sacaben que ye datada ua carta que Ruy Díaç de Bega (un spion al serbício de l [[lista de reis de Aragon|rei de Aragon]], [[Fernando I de Aragon|Fernando de Antequera]]) , redigida dieç dies passado la muorte de la reina ([[29 de Júlio]]), i dando cunta de l antierro de la monarca i de ls prepratibos para la biaige que se suspeitaba que eirie, ó para [[Gibraltar]], ó para [[Ceuta]] <ref name="Carta de Rui Dies de Bega">Cf. Decumiento 71, ''Monumenta Heinricina'', bol. II (1411-1421), Coimbra, Comisson Eisecutiba de las Comemoraçones de l B Centenário de la Muorte de l Anfante D. Anrique, 1960, pp. 166-168.</ref>. [[Fexeiro:11- Rainha D. Leonor.jpg|thumb|right|150px|La reina-regente [[Leonor de Aragon, reina de Pertual|D. Lheonor de Aragon]].]] ==== La regéncia de l [[Pedro, Duque de Coimbra|Anfante D. Pedro]] ==== Ne l final de la [[década de 1430]] i ampeços de la de [[década de 1440|1440]], face a las zabenças antre [[Leonor de Aragon, reina de Pertual|Leonor de Aragon]], la reina-biúba (que [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] deixara ancarregue de la regéncia de l reino), i l anfante [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]], [[Duque de Coimbra]], sou cunhado, que alguns grupos sociales deseiában ber delantre de la regéncia, durante la menoridade de [[Fonso V de Pertual|D. Fonso VB]], la region de Sacaben fui palco de antensa atibidade diplomática por parte de ls dous co-regentes. La reina stableciu-se cul Rei, l [[Príncepe heirdeiro de Pertual|Príncepe]] [[Fernando de Pertual, Duque de Biseu|D. Fernando]] i las restantes anfantas na poboaçon, ne ls ampeços de [[Agosto]] de [[1439]], assinando a partir dende einúmeros decumientos; D. Pedro çlocaba-se antre Lhisboua (adonde mantenie la sue residéncia) i Sacaben cun relatiba assiduidade, la fin de ls suscrebir. [[Fexeiro:Infante d pedro duque de coimbra.jpg|thumb|left|150px|L anfante-regente [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]], [[Duque de Coimbra]].]] Esta situaçon mantebe-se até ampeços de [[Setembre]] seguinte, sendo de [[16 de Setembre]] la redadeira carta assinada puls dous (na bezina poboaçon de [[Camarate]], adonde acabou por se stablecer durante algun tiempo, dada a maior prossimidade cun Sacaben), antes de l anfante D. Pedro partir pa l sou paço senhorial an [[Tentúgal]]. La reina permaneciu an Sacaben até [[25 de Setembre]], data an que se mudou para [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]]; subre este fato scribe [[Rui de Pina]] que «''la Raynha se partio cun ElRey i sous filhos i sue Casa pera Alanquer, muyto rebosa de ls mobimientos i alboroços de Lhixboa, i pouco sigura an Sacaben adonde staba, por ser Aldea fraca i tan acerca de la Cidade''»<ref name="Crónica de D. Afonso B">Cf. [[Rui de Pina|PINA, Rui de]], ''Crónica de D. Afonso B'', capítulo XXXI.</ref>. Para se resulber la queston de la regéncia, cumbocan-se [[Cortes de Lhisboua de 1439|Cortes para Lhisboua]] an [[1439]], nas quales ls Trés Stados deciden atribuir la regéncia al anfante. Ne ls ampeços de [[1440]], passou l Duque de Coimbra cerca de més i meio an Sacaben ([[23 de Febreiro]] la [[6 de Abril]]), cunforme se deprende de l scatocolo de bárias cartas por si assinadas, relatibas la decisones tomadas nas Cortes de l anho anterior<ref name="Regente D. Pedro">Cf. MORENO, Humberto Baquero, ''La Batailha de Alfarrobeira. Antecedentes i Seneficado Stórico'', Lhourenço Marques, 1973. Estes fatos ancontran-se tamien narrados ne ls purmeiros capítulos de las ''Crónicas de D. Afonso B'' de la outorie de [[Rui de Pina]] i [[Duarte Nunes de Lhion]].</ref>. ==== Sacaben, honra de la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] ==== An [[4 de Abril]] de [[1422]], pouco antes de angressar ne l [[Cumbento de l Carmo]] (que fundara anhos antes an [[Lisboua]]) cumo ''Frei Nuno de Santa Marie, [[Carmelitas|L.Carn.]]''), [[Nuno Álvares Pereira|Nun'Álvares Pereira]] procediu a ua nuoba repartiçon de ls sous benes, tenendo doado l [[Conde de Ourén|Cundado de Ourén]] al sou nieto [[Afonso, Conde de Ourén|D. Afonso]]; nesse mesmo decumiento declara-se tamien que l Cundestábel procedera a la doaçon de la «barca de Sacaben», cun todas las sues rendas i dreitos, a un Gil Airas, sou [[scribon de la puridade]]. La eisecuçon de l testamiento de Nun'Álbares, que faleciu an [[1431]], cunferindo l reguengo i l barco de Sacaben la sou nieto D. Afonso, fui cunfirmada pul rei [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] por carta de [[24 de Nobembre]] de [[1434]]. Por muorte de l Conde D. Afonso an [[1460]], sin filhos lhídimos, l sou património rebertiu a fabor de sou armano, [[Fernando I de Bergáncia|D. Fernando]], [[Conde de Arraiolos]] i feturo [[Duque de Bergáncia]], la posse deste território. L nuobo xefe de la Casa de Bergáncia cungregaba assi, de nuobo, la plenitude de l património adquirido por Nuno Álvares Pereira lhougo ne l ampeço de l reinado de [[João I de Pertual|D. João I]]. Fazendo parte de l património de l Braganças, Sacaben quemungou de ls momientos de grandeza (mas tamien de l de çgraça) daquela casa ducal. Assi, aquando de la eisecuçon de l terceiro duque, [[Fernando II de Bergáncia|D. Fernando II]], an [[Ébora]] ([[20 de Júnio]] de [[1483]]), i l susequente cunfisco de l benes, la honra de Sacaben retornou a la Corona, cumo [[reguengo (propiadade)|reguengo]] (ua carta régia de [[28 de Júlio]] de [[1483]], suscrita por [[João II de Pertual|D. João II]] an [[Setúbal]], daba a un D. João de la Guerra un quarto de la fruita, de l dízimo i de l pescado de ls reguengos cunfiscados al duque de [[Sacaben]], [[Unhos]], [[Camarate]], [[Frielas]] i [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]]) . An Sacaben pernoitou, a camino de l sou redadeiro ancontro cul rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]], [[Cristóvão Colombo]], recén-chegado de las [[Américas]], cumo ne ls relata ne l sou diário: :«''Biernes, 8 de márcio'' :''[...] i assi l hizo por quitar sospecha, puosto que ne l quisiera ir, i fui a drumir la Sacamben. [...]'' :''Sábado, 9 de márcio' :''Hoi partió de Sacamben para ir adonde l Rei staba, que era l bal de l Paraíso, nuobe lhénguas de Lhisboua[...]''» Quando [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]] ascendiu al trono an [[1495]], restaurou la Casa de Bergáncia i debolbiu-le ls benes que outrora detibera, ne l númaro de ls quales se ancluía, naturalmente, la honra de Sacaben. Dorabante, i até al fin de la monarquia an [[1910]], l Duque de Bergáncia (i, a partir de [[1640]], l [[lista de reis de Pertual|rei de Pertual]]) , serie l senhor de Sacaben, i nessa cundiçon detenie bários pribilégios, zeignadamente l de [[padroado]], apersentando l prior de la lhocalidade (l qual recebie 240$000 de [[réis]]), i mais seis beneficiados; recebie inda la portaige cobrada pul atrabessamiento de la [[Puonte de Sacaben|puonte subre l riu Trancon]]. Ua outra refréncia andireta a la poboaçon acha-se nun pedido de ls percuradores de la Cámara de Lhisboua a las [[Cortes de Lheirieb de 1438]], cunforme decumiento eisistente ne l famoso ''[[Libro de l Crabos]]'', segundo l qual se pedie que ls portos flubiales de l Teijo (antre ls quales l de Sacaben), adonde hai mui se berificaba l trasporte de mercadorias, stando la ampeçar a assorear, debessen ser lhimpos por forma a eibitar l assoreamiento. == [[Eidade Moderna]] == [[Fexeiro:Escadinhas do Barão de Sacavém.JPG|thumb|350px|Rues streitas, bielas i «''scadinhas''» (cumo la de la foto — la de l ''[[John Stott Howorth|Baran de Sacaben]]' ') lhigando las dues metades de Sacaben (''Sacaben de Cima'' i ''Sacaben de Baixo'') son ardança de l ourbanismo [[Eidade Média|mediebal]] na moderna Sacaben.]] === [[Seclo XVI]] === ==== Un período de zambolbimiento sin paralelo ==== Neste período, Sacaben creciu ourbanamente, quier an direçon als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]] (atrabeç de la sue ''Rue Dreita'', atual ''Rue Almirante Reis'', ourientada ne l sentido de [[Lisboua]]), quier inda an direçon al [[Riu Teijo|Teijo]] i al [[Riu Trancon|Trancon]], pula ''Rue de l Mastros'' (atual ''Rue José Lhuís de Morales'', que tamien efetuaba la lhigaçon antre ''Sacaben de Cima'' i ''de Baixo'', i cunduzia a la puonte que la lhigaba a la borda la [[Norte]] de l Trancon). Ne l eissencial, las lhigaçones biárias fundamentales permanecírun praticamente inalteradas até meados de l [[seclo XX]]. Era por aqueilhes dous rius citados que passaba l grosso de la atibidade [[comércio|comercial]] de Sacaben; l Trancon era mesmo la percipal bie de scoamiento de pordutos de la zona saloia de l Termo de Lhisboua, stando repleto de ambarcaçones até al [[terramoto de 1755]]. Na borda de l Trancon, adonde eisistian yá un [[porto (trasporte)|porto]] flubial cun cales de atracaige, anstala-se agora, cul período de las [[Çcubrimientos Pertueses|çcubiertas martítimas de l Pertueses]], un [[staleiro]] nabal (ó [[terecena]]), ne l qual se custruíran, quilhórun i/ó se calafetórun nabios, nun solo mercantis, cumo tamien de guerra<ref name="Porto de Sacaben" />. Tanto l porto cumo l staleiro stubírun atibos até al [[seclo XVIII]], por altura de l [[terramoto de 1755]], tenendo cuntribuído antensamente para la amportança eiquenómica de l sítio de Sacaben, paralelamente cula porduçon de las mais bariadas speces hortícolas i fruitícolas de las sues quintas saloias, eilogiadas an relatos coebos, i que al lhongo de ls seclos permitiu l abastecimiento de Lhisboua cun pordutos frescos. De fato, mui ambora Sacaben bibisse an grande parte a la custa de l sou riu, nun menos amportante era l papel que la atibidade agrícola tenie na freguesie: dua [[carta de quitaçon]] datada de [[26 de Janeiro]] de [[1501]], sabemos que l reguengo de Sacaben porduzia, an eigual proporçon, l [[trigo]] i la [[cebada]]<ref name="Gramíneas">Cf. OLIVEIRA MARQUES, La. H., ''Antoduçon a la Stória de la Agricultura an Pertual'', Lhisboua, Eidiçones Cosmos, 1978, p. 76.</ref>. ==== Refréncias al lhugar de Sacaben durante l ''[[Seclo de Ouro]]'' ==== De l anho anterior ([[1500]]), conhece-se ua amportante refréncia la Sacaben i al sou [[almoxarife]], na ''Carta de l Achamiento de l [[Brasil]]'', de [[Péro Baç de Camina]] («''Passou-se anton para la outra banda de l riu [[Diogo Dies]], almoxarife que fui de Sacaben, l qual ye home gracioso i de prazer''»). Presume-se que este Diogo Dies almoxarife de Sacaben fusse l armano de l nabegador [[Bartolomiu Dies]], i el mesmo l responsable pula çcubierta de la ilha de [[Madagáscar]]. An [[1511]], la poboaçon de [[Camarate]], an franco crecimiento eiquenómico i demográfico, separa-se de [[Sacaben]], por meio de [[aforamiento|foral]] outorgado por [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], ne l die [[1 de Maio]] desse anho, reduzindo sensiblemente an metade la dimenson geográfica de la freguesie-mai. Antre [[1531]] i [[1533]], aquando de la besita als mosteiros [[Orde de Cister|cistercienses]] na [[Península Eibérica]] (nua tentatiba de moralizar la bida monástica de ls monges peninsulares), rializada pul [[Abade]] de [[Clarabal]] Don Edme de Saulieu, surge ua aluson la Sacaben i al sou barco na obra ''Peregrinatio Spanica'', redigida pul tamien cisterciense Claude de Bronsebal, dezindo l sou relato, ne l die [[12 de Agosto]] de [[1532]], que «''siuit Dominus Blixbonan eit uenit trasire barquan la Sacauent eit iacere in burgo uocato Poue''» (''Monsenhor saliu de Lhisboua i atrabessou na barca de Sacaben i repousou ne l burgo chamado [[Póboa de Santa Eirie|Póboa [de Santa Eirie]]]'')<ref name="Peregrinatio Spanica">Cf. BRONSEBAL, Claude de, ''Peregrinatio Spanica''. Antrodution, tradution eit notes par Don Maur Cocheil, tome I, Paris, Presses Ounibersitaires de France, 1970, p. 363.</ref>. [[Fexeiro:Antigo Convento de Nossa Senhora dos Mártires e da Conceição.jpg|thumb|left|400px|L [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]] (hoije l ''Batalhon de Adidos de l Eisército Pertués''), mandado arguer por [[Miguel de Moura]] i sue mulhier Brites de la Cuosta an Sacaben.]] An [[1535]] chegaba la Lhisboua [[Diogo Botelho Pereira]], que cometiu la heiróica proeza de biajar solico zde la Índia até Pertual nua simples ''[[nabio|fusta]]' ' (ua ambarcaçon de dimenson mui reduzida) aparelhada por si mesmo, la fin de cuntar al soberano (que anton se achaba an [[Ébora]]) que l se ampeçara la custruçon de la fortaleza de [[Diu]] sob ls auspícios de l [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|gobernador de l Stado de la Índia]], [[Nuno de la Cunha]]. Segundo la narratiba de [[Diogo de l Couto]], nas ''[[Décadas de Ásia]]'', cumo Diogo Botelho nun trazie cartas de l gobernador que cunfirmassen la sue stória, l rei nun l quijo crer, mas dirigiu-se mas la Lhisboua, la fin de ber la ambarcaçon an que cometera tal ampresa. Segundo Couto, la fusta fui lhebada para tierra firme, an Sacaben, ende tenendo permanecido por bários anhos (até caer als pedaços), sendo besitada por einúmeras pessonas que nun acraditában ne l feito de Botelho; mas, [[Gaspar Correia]], nas sues ''[[Lendas de la Índia]]'', refree que l rei la mandou queimar, para que «''nun se bulgarizasse la eideia de que era possible fazer la biaige an tan modesto meio''». De meados de l reinado de [[João III de Pertual|D. João III]], eisiste un decumiento, patente na [[chancelarie]] régia, pul qual l monarca dou l rendimiento de bárias saboaries de ls alredores de Lhisboua ([[Almendra (Maçon)|Almendra]], [[Abrantes]], [[Aldé Galega de la Merceana]], [[Montijo|Aldé Galega de l Ribateijo]], [[Alhandra (Bila Franca de Xira)|Alhandra]], [[Alhos Bedros]], [[Almada]], [[Alberca de l Ribateijo|Alberca]], [[Azeiton]], [[Barcarena (Oeiras)|Barcarena]], [[Barreiro]], [[Benfica (Lhisboua)|Benfica]], [[Carnide (Lhisboua)|Carnide]], [[Cascales]], [[Castanheira de l Ribateijo|Castanheira]], [[Cheleiros]], [[Coina]], [[Colares (Sintra)|Colares]], [[Ericeira]], [[Labradio]], [[Lumiar]], [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Palhales (Barreiro)|Palhales]], [[Puonte de Sor]], [[Pobos]], [[Custáncia|Punhete]], '''[[Sacaben]]''', [[Santo Anton de l Tojal|Santo António de l Tojal]], [[Sardoal]], [[Sesimbra]], [[Sintra]], [[San João de la Talha|Talha]], [[Torron (Alcácer de l Sal)|Torron]], [[Bialonga]] i [[Bila Franca de Xira|Bila Franca]]) , que custituían [[monopólio]] régio, a las freiras de l [[Mosteiro de Santa Clara]] de [[Lisboua]]<ref name="Chancelarie de D. João III">Cf. [[Torre de l Chimpa|I.La.N./T.T.]], Chancelarie de D. João III, ''Oufícios, Padrones i Doaçones'', lhibro 72, fól. 11.</ref>. Ne l ''Tratado de la Majestade, Grandeza i Abastança de la Cidade de Lhisboua: statística de Lhisboua de 1552'', cumpuosto por [[João Brandon de Buarcos]], dá-se ambora de haber al redor de Lhisboua 1300 barcas pa l comércio, sendo 120 partilhadas puls moradores de [[Sacaben]], [[Camarate]], [[Unhos]], [[Frielas]], [[Tojal]] i [[Pobos]]. L ''Regimiento de ls Oufeciales Macánicos de la Mui Nobre i Siempre Lheal Cidade de Lhisboua'', cumpuosto an [[1572]], ourdena que nanhun barco que passasse ne l riu de Sacaben podisse trasportar mais de uito pessonas an simultáneo, i stablece inda que nun podisse la dita ambarcaçon tener por arrales nin «''[[mouros|mouro]], nin [[pobos ameríndios|índio]], nin [[negro]], nin [[mulato]]''», andependientemente de ser [[scrabo]] ó lhibre. ==== Ls derradeiros anhos de l seclo XVI: la [[Crise de sucesson de 1580|crise sucessória]] de [[1580]] ==== Ne l redadeiro quartel de l [[seclo XVI]], mantebe prolífica atibidade an Sacaben (adonde possuía ua quinta) [[Miguel de Moura]], [[scribon de la puridade]] del-rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]], nembro de l [[lista de bice-reis durante la dinastie filipina|cunseilho de gobernadores de l reino]] ne l tiempo de [[Filipe II de Spanha|Filipe II]] i inda un de l [[padroeiro]]s de l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]], de [[Capuchinho|Capuchinhas]], que mandara fundar an cunjunto cun sue mulhier Brites de la Cuosta, la qual a el se recolheu passado la muorte de l marido. Passado la muorte de l [[cardeal]] [[Anrique I de Pertual|D. Anrique] ], assume l poder l [[Cunseilho de Gobernadores de l Reino de Pertual]], por si nomeado; la populaçon, nun deseiando ber la Corona nacional ounida la Spanha, aclama an [[Santarén (Pertual)|Santarén]], an [[19 de Júlio]], l [[Prior de l Crato]] [[António I de Pertual|D. António]] cumo rei. Ne l die [[21 de Júlio|21]], acumpanhado por quenhientos homes la pie i a cabalho, pon-se an marcha para la capital, chegando la [[23 de Júlio|23]] la Sacaben, a las puortas de Lhisboua, tenendo sido siempre acolhido ne l meio de grande entusiasmo. Assi i to, «''a la passaige de l corteijo por Sacaben sucedie l purmeiro eipisóido dramático de l sou reinado: un tiro çgarrado, que alguns supunhan ser dirigido contra l própio monarca, fui atingir an cheno l fidalgo D. Francisco de Almeida, que caiu redondamente ne l suolo''»<ref name="D. António">Cf. [[Joaquim Beríssimo Serron|BERÍSSIMO SERRÃO, Joaquim]], ''L Reinado de D. António, Prior de l Crato'', bol. I — ''1580–1582'', Coimbra, MCMLBI, p. 43.</ref>. Por essa mesma altura, quando staba an causa la antegraçon de l reino de Pertual na Corona de las [[Spanha]]s, las potencialidades de Sacaben i de l sou porto nun passórun çpercebidas a un de ls percipales melitares castelhanos ambiados la [[Lisboua]], l [[almirante]] [[Álbaro de Bazán]], [[Marqués de Santa Cruç|Marqués de Santa Cruç de Mudela]], l qual, nua carta al rei [[Filipe II de Spanha]] (cunserbada na ''Seción de Guerra y Marina'' de l ''[[Archibo General de Simancas]]''), afirma que: <blockquote>«''[...] tener las naos en este riu de Lhisboua ne l cumbiene pues se menoscaban y gastan malas de amarras cun los tiempos tormientosos que en él ay que otras naos ganan y que sería meijor tenerlas en '''el riu de Sacaben''', que s de ls lheguas desta ciudad adonde cun de ls cabos de sparto y de ls hombres starían siguras y sin menoscabarse, ni cun riesgo de perderse por ne l antrar allí mar que les pueda hazer de lañl y tener mucho abrigo que las naos que usan por se tan grandes ne l pueden antrar en el dicho río ni tampoco dexarían de antrar en los puertos de la Andias y hazer la nabegación malas la fín de star allá el berano por negociar y çpacharse sin riesgo. [...]''»<ref name="Archibo General de Simancas">Bide [http://www.ceha-madeira.net/canaries/ai9.html CEHA-Madeira]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.</blockquote> Passado la [[batailha de Alcántara]], trabada junto a la [[Alcántara (Lhisboua)|poboaçon de l mesmo nome]], ne ls arrabaldes de [[Lisboua]], an [[25 de Agosto]] de [[1580]], l Prior de l Crato, derrotado pulas fuorças de l [[Duque de Alba]], [[Fernando Álbareç de Toledo y Pimentel]], i ferido cun algua grabidade, decide ancabeçar la resisténcia ne l Norte de l Paíç, partindo de Lhisboua rumo la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], la bila que purmeiro aclamara la sue rialeza. Ambora nun se conheça l itinerário sato de la fuga, [[Joaquim Beríssimo Serron]] sugere que, na fuga de [[Lisboua]], D. António tenga passado ó por [[Sacaben]], ó pul [[Tojal]], dues freguesies banhadas pul [[riu Trancon|Riu de Sacaben]] i adonde eisistian puontes que l cunduzirian la [[Bila Franca de Xira]], de adonde tomou l camino de la [[Azambuja]] até [[Santarén (Pertual)|Santarén]]<ref name="Batailha de Alcántara">Cf. BERÍSSIMO SERRÃO, Joaquim, ''L Reinado de D. António, Prior de l Crato'' […], pp.&nbsp;116–117.</ref>. ==== La grande peste de [[1599]] ==== {{ber artigo percipal|'''[[Nuossa Senhora de la Salude]]''' i '''[[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)#Ourago moderno: Nuossa Senhora de la Salude|Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André]]' ''}} [[Fexeiro:Santuário de Nossa Senhora da Saúde.JPG|thumb|400px|L [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)|Santuário de la Senhora de la Salude]] alberga la eimaige tardo-mediebal de la ''Senhora de la Salude'' zde la sue çcubierta, aquando de la grande [[peste negra|peste]] de [[1599]].]] De l final de l seclo ([[1599]]), aquando dun grande surto de [[peste negra|peste]], fui çcubierta la státua de la [[Nuossa Senhora de la Salude|Senhora de la Salude]], que a partir de anton passou a ser benerada cun special carinho puls sacabenenses, i colocada na [[capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)|capielha de Santo André, anton renomeada de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André]]. === [[Seclo XVII]] === ==== Ruína de la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]] ==== Antretanto, cula ruína de la [[Puonte de Sacaben|bielha puonte romana]] (refrenciada cumo stanjo yá an ruínas an [[1570]], cumo yá fui dezido, por [[Francisco de Houlanda]]), sin tener sido jamales reconstruída, por ancúria de l gobernantes, la trabessia de pessonas i benes ne l riu de Sacaben tubo que ser feita, dorabante, atrabeç dua barca; l [[Duque de Bergáncia]], donatário de la poboaçon i de ls sous dreitos alfandegários, arrendou als barqueiros de l Trancon la portaige ne l balor de 300 000 [[réis]] anuales. Einicialmente, cada [[cabalheiro]] pagaba 3 réis de portaige; mais tarde, l Duque decidiu oumentar l balor de l amposto, passando a cobrar 5 réis als [[peon]]es (que até anton stában isentos), 20 réis als cabaleiros i animales de tiro, i 40 réis pul trasporte de carros. Estes précios sagerados lhebórun l monarca (anton [[Filipe III de Pertual]]) a acumparar cun las taxas praticadas noutras bias flubiales, cuncluindo séren mui onerados ls habitantes de la region na trabessia de l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]]. Emitiu-se anton un regimiento (datado de [[25 de Maio]] de [[1628]]), que percurou faborecer las populaçones, tenendo-se regressado, ''b. g.'', al balor de 3 réis de portaige, aplicado a todos ls andebíduos. Cumo alternatiba, muitas pessonas preferian çlocar-se un pouco mais, até al [[Tojal]], i ende atrabessar l [[riu Trancon|Trancon]] nua puonte an melhor stado. ==== Sacaben nas corografies seiscentistas ==== L [[chantre]] de la [[Sé de Ébora]], [[Manuel Seberin de Fazerie]], tenendo rializado trés biaiges por Pertual antre [[1604]] i [[1625]], passou dues bezes por Sacaben, na purmeira i na terceira biaiges, dando cunta de las sues ampressones subre l lhocal. Assi, de la sue segunda biaige, an [[1609]], deixou-me ls l seguinte relato: ::«''De Lhixboa la Sacauen ha dues lhegoas. Sacauen hei hun lhugar de 100 bezinhos eidificado polla comodidade de hun braço de Teio que polla tierra drento entra dues lhegoas ate Lhoures donde toma l nome. Hei este esteiro quando dezemboca ne l Teio de gran fondo; tanto que nelle entraõ nabios de muitas tonelladas, i alguns galeones de carreira de la Jndia, la lharguesa naõ hei muita i se passa este estreito por huana barca que hei stanque de l duque de Bergáncia heirdado de l Conde Nuno Albres, la quien dou ElRey D. Joaõ purmeiro i le rende seicientos cruzados. L Riu se uai streitando polla tierra drento para la parte de l Poente siempre an altura que nabegaõ barcas, i de huana parte i de outra de la rieira esta cerquada de quintas fresquissimas, i de muitas marinas, la ultima parte deste Riu desta pouco de l de Alcantara, i rompendose huns balles que antre eilles corren, se poderaõ quemunicar sin muita deficuldade cumo l cunsiderou eicelentemente Lhuis Mendes de Basconcelos. De Sacaben ate Pouoa hei lhegoa i meia''»<ref name="Manuel Seberin de Fazerie">Cf. [[Manuel Seberin de Fazerie|FARIA, Manuel Seberin de]], ''Biaiges an Pertual de Manuel Seberin de Fazerie (1604-1609-1625)''. Antroduçon, trascriçon i notas de [[Joaquim Beríssimo Serron]], [[Lisboua]], [[Academie Pertuesa de la Stória]], 1974, pp. 74-76.</ref>. De la biaige de [[1625]] deixa-me ls Seberin de Fazerie ua ambora mui mais sumária: ::«''[...] i quinta feira 18 de Setembre partimos todos para Lhisboua i benimos jantar aquelle die la Sacaben, i fumos hospedes de l frades, que assisten las freiras. Dipois de l jantar pellas tres de la tarde ne ls metemos an hun barco i fumos nabegando riu assima bendo aquelle eicelente sitio taõ cultibado de benies i pomares, i enobrecido cun quintas, fumos ate Frielas donde fazimos buolta, i benimos iba tarde la Sacaben i pusemonos lhougo a cabalhlo [...]''»<ref name="Manuel Seberin de Fazerie">Cf. [[Manuel Seberin de Fazerie|FARIA, Manuel Seberin de]], ''Biaiges an Pertual de Manuel Seberin de Fazerie (1604-1609-1625)''. Antroduçon, trascriçon i notas de [[Joaquim Beríssimo Serron]], [[Lisboua]], [[Academie Pertuesa de la Stória]], 1974, pp. 153-154.</ref>. Anhos antes, an [[1620]], aludie assi la Sacaben [[Nicolau de Oulibeira|Frei Nicolau de Oulibeira]], na sue obra [[Libro de las Grandezas de Lhisboua]]: ::«''Passando l riu, quedan de la parte de Lhisboua las freguesies seguintes: Sacaben, adonde hai un mosteiro de relegiosas franciscanas capuchas çcalças, an númaro de trinta, sin tenéren serbidoras; todas serben nas tarefas quemuns de l cumbento. Este lhugar ten ua freguesie, cun duzientos i sessenta fuogos, i setecentas pessonas''»<ref name="Nicolau de Oulibeira">Cf. [[Nicolau de Oulibeira|OLIVEIRA, Frei Nicolau de]], ''Lhibro de las Grandezas de Lhisboua''. Prefácio de Francisco Santana. Atualizaçon de l testo por Marie Heilena Bastos. Facsílime de la eidiçon de Lhisboua, 1620, Lhisboua, Bega, 1991, p. 553.</ref>. Anhos mais tarde, an [[1629]], [[Miguel Lheiton de Andrada]] dá a la stampa la sue ''[[Miscelánea|Miscelánea de l sítio de Nuossa Senhora de la Luç de l Pedrógon Grande: aparecimiento de sue eimaige, fundaçon de l sou Cumbento i de la Sé de Lhisboua, cun muitas curjidades i poesies dibersas]]'', na qual alude sucintamente, nun registo bibo i curjidoso, lhougo nas purmeiras páiginas de l sou «2.º Diálogo» (trabado antre las [[personaige]]s ''Galácio'' i ''Deboto''), a la barca de l [[Riu Trancon]] (falando na supramencionada queston de ls balores a pagar pula trabessia de l mesmo riu), a la [[Puonte de Sacaben]] (anton an ruína, lhamentando la ancúria de la Cámara de Lhisboua), al porto adonde se querenában las [[nau]]s, al [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Mosteiro de Nuossa Senhora de l Márteres]] i a la [[Batailha de l Riu de Sacaben]]: ::[[Fexeiro:Cquote1.svg|30px]] <big>'''Diálogo Segundo'''</big> ::''Dá-se la rezon de l Mosteiro de Nuossa Senhora de ls Martyres de Sacaben. I de la puonte de piedra que eilhi habie i poderie haber agora. […] :'''Galácio''': ''Pus até eiqui benimos andando por to esse buosso gabado sítio de l Cumbento de Nuossa Senhora de la Luç, apertemos l passo, que parece bai zamarrando esta barca de Sacaben''. :'''Deboto''': ''Ó de la barca!'' :'''Galácio''': ''Pacéncia, que hai habemos de asperar que torne.'' :'''Deboto''': ''Esta hei huma cousa an que you a perco, haber de star Lhisboua cumo anfreada cun esta barca, tanto contra sue nobreza i commodidade de sous moradores i caminantes, podendo tan facilmente haber eiqui huma puonte de barcas cumo an Sebilha, a pouco custo ó sin algun.'' :'''Galácio''': ''Algua cousa debe haber nesso de por meio, pus se nun faç, sendo notoriamente tan neçaira i útele. :'''Deboto''': ''Nanhue, que you saba, se nun se fur por se nó prejudicar a la renda que l Duque de Bergáncia ten desta barca, que se le arrenda an trezientos mil réis cada anno, tenendo-a bisto muitos que hoije son bibos, andar arrendada an dieç ó duoze mil réis cada anno, i pagar la trés réis cada pessona a cabalho i agora la bintén, pul grande çcuido de l de la Cámara de Lhisboua.'' :'''Galácio''': ''Nun parece debe ser la causa esso que dezis de l Duque, que sendo hun príncepe tan grandioso, nun le deben de benir an cunsidraçon essas pouquidades an respeito de l bien commun i grandeza de Lhisboua, a la qual se lo pedisse le lhargarie mui facilmente esta barca.'' :'''Deboto''': ''Se esto nun hei, menos l debe ser l que dízen, que por causa de las náos la que neste riu se dá querena, porque para alhá de que yá eiqui se le nun dá, se nun de la banda d'para alhá; era fácele abrir-se essa puonte, i passada la náo tornar-se a ancerrar, ó fazer-se adonde las náos les podessen dar essa querena pera la banda de l mar. Nin menos l debe ser la passaige de l barcos, que nabegon l riu arriba, que podion tirar ls mastros i passar; quanto mais, que ls deste riu son tan pequeinhos, que cun eilles poderion passar por ambaixo de la mesma puonte; pul que la rezon de l Duque, me parece cunsidrable se algua l causa ó ampede, i poderá esso tener remédio mui fácele. Que cun esse meio rela que chamon de la ágoa, que outra beç se ampoç para la trazida de ágoa al rocio, an cada quartilho de bino, i rial an cada arrátel de chicha, se poderie sastifazer al Duque, i fabricar-se eiqui huma puonte de barcas.'' :'''Galácio''': ''Comtudo, me parece mui custo haber-se de aguantar essa puonte, para alhá de l feitio della.'' :'''Deboto''': ''Nun serie senó mui pouco; porque, que cousa son seis ó siete barcas, que puoden durar trinta ó quarenta annos? quanto mais que solo las cabalhgaduras la trés réis bastaba bien a esse custo, porque tamien acudiron ls ganados la esta passaige.'' :'''Galácio''': ''Tamien haberie difficuldades i brigas subre essa paga.'' :'''Deboto''': ''Se na barca esso nun acunte, menos serie na puonte; quanto mais, que se poderie poner na antrada huma puorta, i cessarie esse anconbeniente. I you digo esto an causo que la cidade la nun podisse aguantar de grácia, l que fura grande nobreza de Lhisboua, la que purmeiro se houbira de acodir, que la outras cousas menos neçairas i menos nobres. Pus bemos que quando Lhisboua era nada, an cumparaçon de l que hoije hei, tenie eiqui puonte de piedra, segundo agora se parece ne ls pedaços de piares que della eilhi bedes, desta banda i de la outra.'' :'''Galácio''': ''Esso serie hai muitos mil annos, an tiempo que este riu serie mais streito, i menos fondo.'' :'''Deboto''': ''La anchura hei la mesma, segundo mostron ls bruxedos de ls piares que bedes, que chega l riu a eilles i nun passa; i quanto la perfundidade, inda que seia mais, l que nun sabemos, comtudo, bien se podira refazer de piedra, que ne l fondo deben star ls aliçaces ó bases de l piares; quanto mais, que la arte de la architetura cun denheiro mui alcança i puode, pera se fazer de hun solo arco: pus dízen, que hei anfenita esta arte sin termo. I bemos que naquelle tan famoso riu Danúbio, stá inda an pie la puonte que nelle mandou fazer l Amperador Trajano, cun quási todos ls piares anteiros por cima de la ágoa ciento i cincoenta pies, ls binte delles, que se parécen, i cada hun de sessenta pies de grossura, i l ban de cada arco de ciento i sessenta pies. […] Por adonde dino era de la grandeza de Lhisboua, haber eiqui huma famosa puonte de piedra, inda que se fintasse para esso to l reino.'' :'''Galácio''': ''Yá ne ls cuntentáramos cun eilla de barcas''. :'''Deboto''': ''I you dessa bos trato. Mas, al que dezistes de se poder tener alargado este riu, l que eiqui nun fizo, bien sei, que ls rius ban comendo i abaixando las tierras, i tenho pera mi que esses balles grandes i piquenos i essas bárzeas i beigas spaçosas fúrun causadas de las ágoas de ls rius i anxurradas deilhes, i de las chenas i chubas, que ban comendo i lhebando a tierra i çcubrindo estas ossadas i penedies que l sol fui criando i coalhando ambaixo de la tierra della mesma. […] Mas eiqui nun hai esses miles de annos, que cuidales habie esta puonte: porque ne l tiempo que el-Rei D. Affonso Heinriques, purmeiro de Pertual, cercou Lhisboua i a tomou als Mouros, stando subre eilla tubo abiso cumo la binhon socorrer ls Mouros de la comarca de Alenquer. I sabendo habion de passar por esta puonte de Sacaben, les mandou tomar l passo cun giente de cabalhlo (que nun podie ser muita), ls quaes achando yá ls Mouros, que quási todos a tinhon passado, tibiran cun eilles huma mui peligrosa i zeigual batailha, porque sendo mui poucos i ls Mouros muitos, yá la nun podírun scusar sin se perdíren, i delles houbiran huma mui sinalada bitória neste praino. Adonde disseiran depuis ls Mouros beneran huma molher que ls cegaba, i ls zbaratou, que fui la Birge Nuossa Senhora, la cuja honra i por mimória desta bitória se eidificou aquella eigreija que eilhi bedes. La aqual nestes annos redificou Miguel de Moura, que fui hun de l cinco Gobernadores que el-Rei Philippe, purmeiro deste reino, deixou nelle, fundando eilhi aquelle mosteiro tan relegioso de Capuchinhas. I la esta eigreija de Nuossa Senhora de l Mártyres, puls cabalhleiros que nella foron sepultados, que eiqui nesta batailha peleijando foron muortos. Que naqueilhes tiempos chamabon mártyres a todos que peleijando contra Mouros, eron muortos; cumo la eigreija de Nuossa Senhora de l Mártyres de Lhisboua, que ls Angrezes fundaran neste cerco […] pera anterráren sous muortos. […]'' :'''Galácio''': ''Por essa cunta nun seran passados muitos cientos de annos, que eiqui habie esta puonte, pus esse cerco i a tomada de Lhisboua fui ne l anno de 1147, segundo se bé ne ls lhetreiros que stan na Sé de Lhisboua i l dízen ls Chronistas todos, i l Padre Frei Bernardo de Brito, depuis delles; i se essa puonte nesse anno staba anteira que se passaba por eilla cumo dessa batailha i passada de ls Mouros se collige, i de la tradiçon antiga i mimórias, que desso hai nesta eigreija; i nun debendo lhougo acabar-se, antes durar muitos annos essa puonte depuis desso; queda claro, nun séren, nin podéren ser passados muitos annos, ó cientos de annos que duraba essa puonte, i la habie eiqui. Donde cunsidero trés cousas: purmeira, la fuorça de l tiempo an gastar i cunsumir todo, até a mimória de l que fui. Hei que até las piedras ténen tamien sue eidade, pus bemos acabadas sin mimória algua, nin rasto, tantas cousas i tan grandes, que sabemos houbo de eidifícios i cidades. I quon depressa se acabou a mimória de todo, i de cumo la dessa puonte, de que parece nun hai outra, se nun esso que me cuntales cun estes pedaços que della bemos, por culpa de nuossos passados ourdinária daquelles tiempos, sepultáren cousas grandes nas trebas de l squecimiento, cuntentando-se cun solo la honra persente de las oubrar. […]'' [[Fexeiro:cquote2.png|30px]]<ref name="Miguel Lheiton de Andrada">Cf. [[Miguel Lheiton de Andrada|ANDRADA, Miguel Lheiton de]], ''Miscelánea''. Facsímile de la 2.ª eidiçon de Lhisboua, Amprensa Nacional, 1867; antroduçon de Manuel Marques Duarte, Lhisboua, Amprensa Nacional-Casa de la Moeda, 1993, pp. 32–35.</ref>. ==== Sacaben i la [[Restauraçon de la Andependéncia|Restauraçon]] ==== Segundo l ''Dicionário Stórico, Corográfico, Heiráldico, Biográfico, Bibliográfico, Numismático i Artístico de Pertual'', l nome de la poboaçon surge citado nua enigmática [[carta]] [[código|codificada]] que un de l [[Cunjurado]]s de [[1640]], l Dr. [[João Pinto Rieiro]], dirigiu al [[Duque de Bergáncia]] [[João IV de Pertual|D. João]]; cun eifeito, tenendo-se decidido, ne l die [[25 de Nobembre]], que la rebolta deberie tener lhugar deilhi la seis dies, João Pinto Rieiro fui ancumbido de quemunicar l fato al feturo monarca pertués, screbendo-le que serie ne l die [[1 de Dezembre|1.º de Dezembre]] seguinte «''que se debie de resulber l causo de ls freires de Sacaben''» — lhocalidade que era, cumo yá fui dezido, ua de las honras de la casa de Bergáncia, i adonde se situaba l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]], fundado por [[Miguel de Moura]] i sue mulhier Brites de la Cuosta ne l final de l seclo anterior, i al qual l Duque tenie isentado de l pagamiento de ciertas oubrigaçones; tal aluson al ''causo de ls freires de Sacaben'' pressupone que houbisses, talbeç, algua cuntenda que oupusisse l mosteiro al Duque, mui probablemente al nible de oubrigaçones fiscales. Fui atrabeç desta mensaige codificada que se alertou l [[Duque de Bergáncia]] para las mobimentaçones an curso çtinadas la [[Restauraçon de la Andependéncia|restaurar la andependéncia]] de [[Pertual]]<ref name="Restauraçon">Bide http://www.arqnet.t/dicionario/ribeirojpi.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Passado la [[Restauraçon de la Andependéncia|Restauraçon]], abentou-se bárias bezes la eideia (zeignadamente ne ls reinados de [[João IV de Pertual|D. João IV]] i [[Afonso BI de Pertual|D. Afonso BI]], cula [[guerra de la Restauraçon|guerra]] contra [[Spanha]] a decorrer), de lhigar l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]] al [[Ouceano Atlántico]], fazendo-lo zambocar na [[praia de l Baleal]], custituindo este curso de auga que iba zde [[Sacaben]] la [[Peniche]] ua lhinha de defesa natural de la [[capital]]; l porjeto nunca fui lhebado abante, i fui-se als poucos zbanencendo, ambora inda fusse recordado quando, ne l ampeço de l [[seclo XIX]], se custruíran las [[Linhas de Torres|Linhas de Torres Vedras]] para deter ls [[Guerra Peninsular|ambasores franceses]]. De l redadeiro [[quartel]] deste seclo, segundo [[Joaquim Veríssimo Serron]] ne ls diç na sue ''Stória de Pertual'', hai ambora de haber falta crecente de peixe nun solo ne l [[Stuário de l Teijo]], cumo tamien ne ls rius sous tributários, ne l númaro de ls quales se cuntaba l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]]. Esto porque se usában redes de pesca cula malha «''mui meuda''» (ls ''chinchorros''), l que lhebou las outoridades [[Lisboua|lisboetas]] la ambocáren ua postura municipal de [[1591]], que proibia la outelizaçon de chinchorros; ambora ls pescadores se téngan amotinado contra ls [[almotacé]]s de la capital (ls respunsables pul abastecimiento ourbano, antre outras funçones), an [[1687]], la porbiçon mantebe-se. An [[1690]], durante l reinado de [[Pedro II de Pertual|D. Pedro II]], l soberano financiou an parte la recustruçon de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha-mor de la Eigreija de la Senhora de la Bitória]], la meias cul zambargador [[José Galbon de Lhacerda]] (feturo [[chanceler|chanceler-mor]] de l reino, durante l reinado de l sou filho [[João B de Pertual|D. João B]]), i cuntando inda cula cuntribuiçon de smolas populares. === [[Seclo XVIII]] === Ne l [[seclo XVIII]], rializában-se an Sacaben grandes [[tourada|fiestas de touros]], por ocasion de l més de [[Setembre]], an houmenaige la [[Santa Ana]], cumo memora un curjidoso fólio cunserbado na [[Biblioteca Nacional de Pertual]], antitulado ''Fiestas de Sacaben an ousequio de la Senhora Esta. Anna: çcripçon dellas an l terceiro die an que foron ls Cabalhleiros cumbatentes Francisco de Mattos i Jozé Roquete'', de la outorie dun tal Tomás Galho<ref name="Tomás Galho">Bide [http://oupac.porbase.org/ipac20/ipac.jsp?session=1C6U5802074Y7.12310&profile=porbase&uri=full=3100024@!1257656@!63&ri=1&aspet=basic&menu=search&source=192.168.0.17@!porbase&ipp=20&staffonly=&tern=sacab%C3%A9n&andex=.GW&uindex=&aspet=basic&menu=search&ri=1#focus Terceiro die, de touros ne l sitio de Sacaben por ousequio á senhora S. Anna, ne l fin de l meç de setembro de l anno prossimo passado : Ne l qual foron cabalheyros cumbatentes Francisco de Mattos Ferreira i Souto i José Moquete. (Sylba.)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i [http://oupac.porbase.org/ipac20/ipac.jsp?session=1C6U5802074Y7.12310&profile=porbase&uri=full=3100024@!700457@!26&ri=1&aspet=basic&menu=search&source=192.168.0.17@!porbase&ipp=20&staffonly=&tern=sacab%C3%A9n&andex=.GW&uindex=&aspet=basic&menu=search&ri=1#focus. Fiestas de Sacaben an ousequio de la Senhora Esta. Anna: çcripçon dellas an l terceiro die an que foron ls Cabalhleiros cumbatentes Francisco de Mattos i Jozé Roquete]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ne l sítio de la Biblioteca Nacional de Pertual.</ref>. Na purmeira metade de l [[seclo XVIII]], fui pul [[Riu Trancon|riu de Sacaben]] que seguiran ls torreones de l [[Palácio Nacional de Mafra|Cumbento de Mafra]], an ambarcaçones, até al [[Tojal]]; solo a partir dende fazien l resto de l percurso por tierra. Por orde de [[João B de Pertual|D. João B]], l [[matemática|matemático]] [[Bento de Moura]] ([[1706]]–[[1776]]) fui ancarregado de reformular la barca de l Trancon, segundo refree l Padre [[João Batista de Castro]] na sue obra de geografie [http://purl.t/436/1/html/Berde6/Tomo%20Primeiro/p_P158.html ''Mappa de Pertual Antigo, i Moderno'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[1763]]). Este fato dou azo la que [[Pinho Lheal]] screbisse que habie sido custruída ua puonte de barcas, supostamente anterior a la mais coincida puonte de barcas de l Paíç, que lhigaba l [[Porto]] la [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]]. Inda assi, parece tratar-se dua grosseira anterpretaçon de Pinho Lheal, jamales tenendo eisistido ua puonte de barcas an Sacaben, pus l que João Batista de Castro scribe an dous lhocales de la sue obra ye: «''Por orde de D. João B se reformou la barca de passaige deste riu pula admirable idéa de l nuosso ansigne maquinista Bento de Moura, cun grande commodidade pa ls passageiros''» i «''eisiste hoije ua barca de carreira, que por ambençon angenhosa de Bento de Moura, facilita mui la passaige de huma para outra parte''». ==== Sacaben na nuoba cidade i metrópole de Lhisboua Ouriental ==== An [[7 de Nobembre]] de [[1716]], l [[Papa Clemente XI]] criou, la anstáncias de l rei D. João B, l [[Patriarcado de Lhisboua]], funcionando na Capielha Rial de San Tomé, l qual cungregaba las quarenta i seis freguesies oucidentales de la cidade i de l sou termo, i deixando las remanescentes binte i seis mais ourientales antegradas na antiga [[Arquidiocese de Lhisboua]]. Para fazer corresponder la nuoba debison eclesiástica a la debison admenistratiba, D. João B procediu a la repartiçon de la cidade an dues: ''Lhisboua Oucidental'', sede de l Patriarcado, i ''Lhisboua Ouriental'', sede de l arcebispado. Esta redadeira correspondia, sensiblemiente, a la cidade bielha, antra-muros (paróquias de la [[Sé (Lhisboua)|Sé]], [[San Jorge de Arroios|San Jorge]], [[San Martico]], [[Santiago (Lhisboua)|Santiago]], [[Santo André]], [[Santa Angrácia]], [[Santo Stébon (Lhisboua)|Santo Stébon]], [[Salbador]], [[San Miguel (Lhisboua)|San Miguel]], [[San Pedro]], [[San João de la Praça]], [[Santa Marina de l Outeiro]], [[Castielho (Lhisboua)|Santa Cruç de l Castielho]], [[Beato (Lhisboua)|San Bartolomiu]] i [[San Bicente de Fura]]), cun las freguesies de l termo mais ourientales ([[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Nuossa Senhora de l Oulibales]], [[Sacaben|Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben]], [[Camarate|Santiago de Camarate]], [[Apelaçon|Nuossa Senhora de la Ancarnaçon de la Apelaçon]], [[Unhos|San Silbestre de Unhos]], [[Frielas|San Julion de Frielas]], [[Alpriate|San Sabastian de la Granja]], [[Bialonga|Nuossa Senhora de la Assunçon de Bialonga]], [[San João de la Talha]] i [[Santa Eirie de Azóia|Santa Eirie]]) . Assi i to, al fin de algun tiempo se percebiu l erro de la debison, quier de la diocese, quier de la cidade; desta forma, an [[1740]], l Arcebispado de Lhisboua Ouriental (an sede bacante zde la fundaçon de l Patriarcado) fui aneixado al Patriarcado de Lhisboua Ouriental nun solo [[Patriarcado de Lhisboua]]; de eigual forma, se procediu a la reunificaçon de las dues cidades de Lhisboua nua solo, treminando assi la fugaç trasferéncia de Sacaben i demales paróquias de la zona ouriental para la nuoba cidade de Lhisboua Ouriental. ==== Sacabenenses eilustres ==== Inda segundo [[Pinho Lheal]], an [[16 de Dezembre]] de [[1741]] faleciu an [[Sacaben]] aqueilha que terá sido ua de las mulhieres mais lhongebas de la [[Stória de Pertual]] — ua tal ''Ana de la Silba'', natural de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]], adonde nacera an [[Janeiro]] de [[1626]] (tenendo, antoce, 115 anhos a la data de l óbito). Desta senhora dezie l corografista [[seclo XIX|oitocentista]] tener sido casada dues bezes, i deixado ancha prole, esto para para alhá de jamales tener feito ua [[sangria]] ó ua [[purga]] (l que, ironicamente, bien poderie splicar la sue lhongebidade, nua época an que ls cuidados [[medecina|médicos]] éran, muitas de las bezes, ua de las mais amportantes causas de [[muorte]]…). Durante ls redadeiros binte i cinco anhos de la sue bida, serbiu ls pobres i doentes de l spital de Sacaben, tenendo cuncluído ua [[peregrinaçon]] al [[Senhor de la Piedra]], ne l [[Norte]] de l [[Paíç]], quando cuntaba yá 113 anhos de eidade. Parece tener cunserbado tan buona mimória que, próssima de la muorte, recordaba inda, cun spantosa satidon i minúcia, ls eibentos ocorridos an [[Lisboua]], ne l die [[15 de Dezembre]] de [[1640]], aquando de la aclamaçon de [[João IV de Pertual|D. João IV]]. An Sacaben naciu, an [[7 de Setembre]] de [[1754]], [[Luís António Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]], l [[Conde de Barbacena|1.º Conde de Barbacena]], l qual benerie a ser [[Lista de gobernadores de Minas Gerales|Gobernador de Minas Gerales]], detendo nesta freguesie ls Biscondes sous antepassados ua propiadade senhorial que, a partir de l [[seclo XIX]], passará a ser coincida cumo ''Quinta de l Riu''; cumo l sou heirdeiro, [[Francisco Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]], tubisse depuis tomado l partido de [[Miguel I de Pertual|D. Miguel I]], l títalo acabou por nun ser rebalidado, i la ''Quinta de l Riu'', cula sue capielha dedicada la [[Roque de Montpellier|San Roque]], acabou por caer an ruínas. ==== Sacaben i l [[porcesso de l Táboras]] ==== Tamien ls [[Conde de Albor|Cundes de Albor]] tubírun eiqui ua quinta, mas l títalo acabou zaparecido an [[1759]], na sequéncia de l [[porcesso de l Táboras]], bisto que l conde era primo de l [[marqués de Tábora|Marqueses de Tábora]]. Na sequéncia desse mesmo porcesso, benerie quedar detida ne l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Sacaben]] la [[Conde de Atouguia|Cundessa de Atouguia]], [[Mariana Vernarda de Tábora]] (la qual era la filha mais bielha de [[Francisco de Assis de Tábora]], [[Conde de Albor|3.º Conde de Albor]] i [[Leonor de Tábora]], [[Marqués de Tábora|3.ª Marquesa de Tábora]]), i cujo marido, [[Jerónimo de Ataíde, 11.º Conde de Atouguia|D. Jerónimo de Ataíde]], [[Conde de Atouguia|11.º Conde de Atouguia]], fura supliciado juntamente cun ls Táboras i l [[Duque de Abeiro]] ne l patíbulo an [[Santa Marie de Belén|Belén]], an [[13 de Janeiro]] de [[1759]]. Ende permaneciu la Cundessa al lhongo de l binte i dous anhos seguintes, sendo lhibertada solo an [[1781]], passado la sentença de [[20 de Júnio]] de [[1780]], promulgada pula reina [[Marie I de Pertual|D. Marie I]], que na sequéncia de la ''[[Biradeira]]'' demitiu [[Sabastian José de Carbalho i Melo|Palumbar]] i reablitou ls Táboras. Culha fúrun tamien ancarceradas dues de las sues filhas, D. Lheonor de Ataíde i D. Clara de Ataíde, bien cumo cul filho mais nuobo, D. António de Ataíde, anton un bebé de dezasseis meses; D. Lheonor i D. Clara acabarian por professar ne l austero cumbento franciscano de Sacaben, i ende benerien a falecer, yá ne l segundo quartel de l [[seclo XIX]] <ref name="Cundessa de Atouguia">Vide http://www.arqnet.t/portal/pessonales/atouguia_1758.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Las ''Mimórias'' de la Cundessa custituen ua amportante fuonte pa l studo de la queston, aparecendo citandos bárias bezes l nome de l mosteiro i de la lhocalidade para la qual fui lhebada, i adonde, segundo l sou própio relato, se biu «''presa [...] cumo traidora sin l ser''» <ref name="Mimórias de la Cundessa de Atouguia">Bide http://www.arqnet.t/portal/pessonales/atouguia_1758.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. ==== L [[terramoto de 1755]] ==== Sacaben, que cula perda de [[Camarate]] an [[1511]], se biu amputada de mais ua parte cunsidrable de l sou território, [[Demografie de Sacaben|nun deixou de crecer an tenermos de populaçon]]; registórun-se solo decréscimos pontuales, debidos a la peste ([[1599]]) i al [[terramoto de 1755]], que la deixou mui arruinada. La primitiba Eigreija Matriç de Santa Marie, situada ne l ''Ancho de la Salude'', quedou cumpletamente arruinada (nun tenendo boltado a reconstruir-se, tenendo la Matriç passado, al lhongo dun seclo, para la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Vitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]], tamien mui degradada, stando atualmente an ruínas); zaparecírun eigualmente cul terramoto ls redadeiros bruxedos de la [[Puonte de Sacaben|bielha puonte romana]] subre l [[Riu Trancon|Trancon]]. Para solucionar ls porblemas de ourbanismo de la capital i prebenir ua mortandade tan grande an causo de nuobo terramoto, l [[angenharie|angenheiro-mor]] de l Reino, [[Manuel de la Maia]], prebiu ua seluçon arrojada, ambolbendo Sacaben i l bal de l sou riu, anclusa na sue ''Terceira parte de la Dissertaçon subre la renobaçon de Lhisboua'': <blockquote>«''8.º - La esta cunsidraçon de cunserbar las rues de Lhisboua lhibres de l ambaraços que las fázen eimmundas, pa l que cuncorrerá mui a mayor anchura de las rues, i a menor altura de l eidifícios, nun scedendo de dous pabimientos subre las lhoges, se segue necessariamente outra nun menos amportante, i cunsiste an detreminar melhor lhugar an que posson ls tales ambaraços ser lhançados cun menores anconbenientes; i por que me acuntece hun mais lhibre delles de l que ls yá ouserbados, i promete huma grande cumbeniencia al bien publico, seijame lhicito prezentalo neste lhugar. Cunsiste eille an que ls tales ambaraços se ban lhançar drento de l Riu de Sacaben, para que cun este adjutorio se chegue a formar nelle hun balle á eimitaçon de l de Chelas, an que las agoas salgadas chegabon an algun tiempo al templo de las Birges Bestaes, hoije Cumbento de relligiozas de Santo Agostico; por que se este pequeinho Balle sacuntece tan agradablemente la Corte cun las sues hortaliças i fruitas, quanto melhor l fazerá l Balle de Sacaben cula sue muitas bezes mayor grandeza, i sin se poder dezir que ls ambaraços eilhi lhançados puoden cauzar algun ampedimiento na barra, cumo se puode temer de qualquier de ls outros modos an que se nun lhançon an tierra: puode esta cunsidraçon tener contra si l ambaraço de l refugio de las ambarcaçones ne l tiempo an que se recolhen a buscalo; mas a esso se puode respunder que nin las ambarcaçones necessiton de to l steyo de Sacaben para se refugiáren, nin serie justo que anteiramente se le ampedice l refugio, mas que solo se formasse an Balle aquillo que lo nun ampedice que siempre será de grandeza muy probeitoza.''»<ref name="L Terrramoto i Sacaben">Cf. AIRES, Cristóvão, ''Manuel de la Maia i ls angenheiros melitares pertueses ne l terremoto de 1755'', Lhisboua, [[Amprensa Nacional]], [[1910]], p. 44 (berson online na [http://purl.t/848/1/P42.html Biblitoeca Nacional Degital]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref></blockquote> Lhougo passado l terramoto, atrabeç de l anquérito ambiado por [[Sabastian José de Carbalho i Melo]] (feturo [[Conde de Oeiras]] i [[Marqués de Palumbar]]), anton [[Menistério de la Admenistraçon Anterna|Secretairo de Stado de l Reino]], a todas las paróquias de l paíç ([[1757]]), la fin de saber ls stragos causados pul sismo, i que tubo cumo repuosta las célebres ''[[mimórias paroquiales]]'', pudo-se apurar la eisisténcia de 353 fuogos. De acordo cun essas mesmas mimórias paroquiales, puode-se tamien ouserbar la relatiba dimenson de l porto de Sacaben ne l quadro de ls portos flubales de l Teijo: l Prior sacabenense menciona la eisisténcia de trés cales de atracaige: l de Nuossa Senhora, l de la Barca i l de l Peixe. Inda assi, la amportança que este porto tubira ampeçou a esmorecer; al lhongo de la segunda metade de l [[seclo XVIII]] i ampeço de l [[seclo XIX]], l [[riu Trancon]], que até anton fura nabegable até al [[Tojal]], ampeçou a ser assoreado, nun inexorable fenómeno que zde anton ampede, até hoije, la nabegablidade ne l mesmo. De fato, tornou-se un «''porto muorto''», de acordo cula spresson ousada pul [[naturalismo|naturalista]] [[Fráncia|francés]] [[Théodore Monod]], nun studo antitulado ''L'île d'Arguin (Mauritanie). Essaie storique''<ref name="Théodore Monod">Cf. [[Théodore Monod|MONOD, Théodore]], ''L'île d'Arguin (Mauritanie). Essaie storique'', Lhisboua, Anstituto de Ambestigaçon Científica Tropical, 1983.</ref>, cunsagrado a la antiga feitoria pertuesa na ilha de [[Arguin]], hoije al ancho de la [[Mauritánia]], adonde afirma que l porto que serbia la fortaleza pertuesa na cuosta magrebina tenie las augas tan calmas cumo l porto de Sacaben… La política de fomiento [[andústria|andustrial]] i [[comércio|comercial]] seguida por Palumbar, cunducente a la fixaçon de nuobas andústrias ne l Reino, lhebou la que l gobierno susidiasse un ampréstimo de 6$480 cuntos de réis a un tal Willian Macormick, para que anstituisse ua [[manufatura]] [[andústria téxtil|téxtil]] an Sacaben — ua fábrica de [[chita (tecido)|chitas]] mui coincida al lhongo de to l seclo XIX. ==== Vocage i las praias de Sacaben ==== Anfin, ne ls finales de l [[seclo XVIII]], Sacaben mereciu ua refréncia nun [[soneto]] de [[Manuel Marie Barbosa du Bocage|Bocage]], l qual nun quedara de to andifrente a la beleza de la tierra: <blockquote>«''Praias de [[Sacaben]], que Lhemnoria,<br />Orna c’ls pies nebados i mimosos,<br />Goteijantes penedos cabernosos,<br />Que de l Teijo cobris la borda frie.<br /><br />De bós me zarreiga a tirania<br />De l ásparos Çtinos poderosos,<br />Que nun quieren que you lhogre ls amorosos<br />Uolhos, aonde jaç mie alegrie.<br /><br />Oh funesto, oh penoso apartamiento!<br />Oubjeto ancantador de mius gemidos,<br />La suorte l manda assi, de ti me ausento.<br /><br />Mas inda alhá de lhoinge ls mius gemidos<br />Guiados por Amor, cortando l Bento,<br />Beneran, ninfa querida, a tous oubidos.''»</blockquote> == [[Eidade Cuntemporánea]] == === [[Seclo XIX]] === ==== [[Guerra Peninsular|Guerra peninsular]] i [[Guerra Cebil Pertuesa (1828-1834)|guerras lhiberales]] ==== [[Fexeiro:Oleiro da Fábrica de Loiça de Sacavém.jpg|thumb|400px|right|[[olarie|Oleiro]] de la [[andústria|Fábrica]] de Lhoiça de Sacaben]] Ne l [[seclo XIX]] Sacaben ganha amportança acrescida pul custante crecimiento geo-demográfico de [[Lisboua]]. Durante la [[Guerra Peninsular|I Ambason Francesa]], l comandante de l eisército agressor, [[Jean-Andoche Junot]], passa por Sacaben an [[29 de Nobembre]] de [[1807]], benido de [[Santarén (Pertual)|Santarén]] i dirigindo-se la [[Lisboua]] (ne l ancalço de l [[João VI de Pertual|príncepe regente]]; al chegar la [[Santa Marie de Belén|Belén]], mas, bé yá las ambarcaçones pertuesas a partir, rumo al [[Brasil]], adonde la [[Corte]] se stablecerá até [[1821]]). Fui an Sacaben que Junot recebiu ua lhegaçon pertuesa cumpuosta por eilemientos de la regéncia de l reino nomeada pul príncepe D. João, andibidualidades lhigadas a la [[maçonarie]], i inda nembros de la [[Academie de las Ciéncias de Lhisboua]] — antre eilhes, homes cumo [[Francisco de Borja Garçon Stockler]] (feturo [[Baran de la Bila de la Praia]]) i [[Luís António Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]] (l [[Bisconde de Barbacena]]), un natural de Sacaben. Passado l término de la Guerra Peninsular, sente-se la ourgença de fortificar la capital de l Reino. Ye nesse sentido que ténen ampeço obras cumo la ''Strada Melitar'', lhigando [[Benfica (Lhisboua)|Benfica]] la [[Sacaben]] i, mais tarde, la custruçon de l ''[[Fuorte de Sacaben]]'' (ó ''[[Fuorte de Sacaben|Reduto de l Monte-Sintra]]'', de l nome de l morro sobranceiro la Sacaben de Baixo adonde fui arguido), ne l lhocal adonde se argeu un tosco fuorte ne l quadro de las [[Linhas de Torres|Linhas de Torres Bedras]], i adonde hoije stá sediada l arquibo de la antiga ''[[Direçon-Giral de l Eidifícios i Monumientos Nacionales]]'' (DGEMN). An [[2 de Outubre]] de [[1820]] passa por Sacaben, an corteijo, rumo al [[Praça de D. Pedro IV|Rossio]], na capital, la [[Junta Probisional de l Gobierno Supremo de l Reino]], formada einicialmente ne l [[Porto]] na sequéncia de l [[Reboluçon lhiberal de l Porto|pronunciamiento melitar]] de [[24 de Agosto]] anterior, cul antuito de gobernar l Paíç i cumbocar Cortes Custituintes, la qual se fundira an [[Alcobaça (Pertual)|Alcobaça]] cun ua outra Junta Probisional formada an Lhisboua, an [[15 de Setembre]], passado la fuga de ls gobernadores de l Reino. Neste corteijo seguian eilustres figuras de l mobimiento lhiberal, cumo [[Manuel Fernandes Tomás]], [[Manuel Borges Carneiro]], [[José Ferreira Borges]] ó [[José de la Silba Carbalho]], todos eilhes çtacados nembros de l [[Sinédrio (Pertual)|Sinédrio]], ourganizaçon secreta que pugnaba pula anstituiçon dun regime custitucional an Pertual. Tamien por Sacaben passou l Regimiento de [[Anfantarie]] 23, çtinado a guarnecer la frunteira de la [[Beira]] contra ataques de fuorças reacionárias ansurretas foragidas an [[Spanha]], i que bradou bibas al [[Miguel I de Pertual|Anfante D. Miguel]] cumo rei absoluto, na bezina poboaçon de [[Bila Franca de Xira]] — fui la [[Bilafrancada]]. Anfin, la [[12 de Outubre]] de [[1833]], parte de las fuorças [[Miguel I de Pertual|miguelistas]], passado tenéren sido spulsas de la capital pul [[João Oulibeira i Daun, Duque de Saldanha|Marechal Saldanha]], i derrotadas nun brebe recontro junto la [[Loures]], dirigen-se la Sacaben, la fin de tomáren la strada rumo la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], para adonde fugian; depuis de atrabessáren l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], ateórun fuogo a la [[Puonte de Sacaben|puonte de madeira que lhigaba las dues bordas]] i que habie sido reconstruída pouco depuis de l [[terramoto de 1755]]. Solo an [[1842]] benerie a ser reconstruída ua nuoba an cantarie i fierro. Ua [[litografie]] [[augarielha]]de la dessa puonte, de la outorie de l pintor [[Tomás de la Anunciaçon|Tomás José de la Anunciaçon]], datada de cerca de [[1850]], puode ser cunsultada na [[Biblioteca Nacional de Pertual]] ([http://purl.t/12248/2/i-1079-la_JPG/i-1079-la_JPG_24-C-R0072/i-1079-la_0001_1_p24-C-R0072.jpg eiqui]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). La mesma puonte surge tamien repersentada nua lhitografie de Charles Lhegrand, ambolbida an tones mais [[bucolismo|bucólicos]], eisecutada sensiblemente pula mesma época de la anterior, i bisible [http://purl.t/12543/2/i-3988-p_JPG/i-3988-p_JPG_24-C-R0072/i-3988-p_0001_1_p24-C-R0072.jpg eiqui]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ==== [[Andustrializaçon]] i [[progresso]] ==== [[Fexeiro:Azulejo da Fábrica de Loiça de Sacavém.jpg|thumb|left|300px|Azuleijo situado a la antrada de la antiga [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]].]] Al mesmo tiempo, esta lhocalizaçon geográfica ne ls arrabaldes de Lhisboua cunduziu, einebitablemiente, a la terciarizaçon de la lhocalidade. Anstalan-se einúmeras andústrias na region, cumo la de tinturarie na Quinta de las Penicheiras, ó la afamada [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]], fundada an [[1856]] (tenendo lhaborado ininterrutamente até [[1983]]). A eilha stan lhigados nomes andissociables de la stória de Sacaben, cumo [[John Stott Howorth]] (l ''[[John Stott Howorth|Baran de Sacaben]]' '), [[James Gilman]] ó [[Heirbert Gilbert]]. Fui grácias a eilha i a las lhouças que ende éran porduzidas que Sacaben se tornou coincida an Pertual i ne l Mundo; para siempre quedou la famosa frase: «''Sacaben ye outra lhoiça!''». An [[1852]], zaparecido l Termo de Lhisboua, passou Sacaben a pertencer al recén-criado cunceilho de l [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]. L nuobo eisecutibo camarário tubo que lhidar cun ls porblemas dun bastíssimo cunceilho, nua época de grandes mudanças la nible eiquenómico, social i jurídico, i nun ye de admirar por esso que, ne l meio de la basta correspondéncia trocada, se ancontre un pedido de la junta de la paróquia de Sacaben, solicitando que la Cámara nomeasse un guarda para bigiar l semitério de la poboaçon, pus que aquel era «''debassado i profanado por animales an cunsequéncia de se nun achar debidamente preparado''», fato que daba azo la que, an biolaçon de las lheis aprobadas habie poucos anhos relatibas als antierros an semitérios, se cuntinasse «''n’aqueilha paróquia, cun detrimiento de la salude pública''», a anterrar ls defuntos nas eigreijas<ref name="Correspondéncia CMO">Cf. Arquibo Municipal de Lhoures, ''Correspondéncia de la Cámara Municipal de l Oulibales''.</ref>. An [[28 de Outubre]] de [[1856]], inaugurou-se l troço einicial de la lhinha de [[camino de fierro|caminos-de-fierro]] de l Norte, antre Lhisboua ([[Staçon de Santa Apolónia]]) i l [[Carregado]], passando por Sacaben i atrabessando l sou riu, atrabeç dua puonte custruída an [[Anglaterra]]. Yá antes, la purmeira biaige spurmental, rializada ne l die [[8 de Júlio]] de [[1854]], tubira lhugar antre Sacaben i [[Bila Franca de Xira|Bila Franca]]. La fetura [[Marqués de Riu Maior|1.ª Marquesa de Riu Maior]] ([[Marie Isabel de Lhemos i Roixas Carbalho i Menezes de Saint-Lhéger]]), anton cun solo quinze anhos, cunsagrou, ne l sou diário, ua refréncia a la inauguraçon i a la (pouco-honrosa) passaige de l [[camboio]] pula lhocalidade — cun eifeito, la lhocomotiba fui als poucos perdendo cumposiçones al lhongo de l trajeto: <blockquote>«''Alguas, de cumbidados, ne ls [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]. L "wagon" de l [[Cardeal]]-[[Patriarcado de Lhisboua|Patriarca]], i de l Cabido, quedou an Sacaben; mais un, recheado de dignatários, quedou al zamparo na [[Póboa de Santa Eirie|Póboa]] […]''.»<ref name="Mimórias de la Marquesa de Riu Maior">Bide http://dn.sapo.t/2006/07/17/buona_bida/eiqui_nao_houbo_pertual_i_passageiro.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref></blockquote> [[Fexeiro:Estação dos Caminhos de Ferro de Sacavém.JPG|thumb|left|300px|La [[Staçon Ferrobiária de Sacaben]].]] La biaige de regresso la Lhisboua, ne l die [[29 de Outubre]], fui eigualmente atribulada; cun eifeito, segundo relata ''[[L Comércio de l Porto]]'' de l die [[1 de Nobembre]]: <blockquote>«''Éran 4 horas i meia quando partiu de l Carregado l cumboy rial, i chegando la Sacaben parórun las lhocomotibas, eignorando-se al percípio l motibo; mas sabendo-se pouco depuis que habien sido ls tubos dua d’eillas, que habien arrebentado. Este acidente lhebou l çgosto a to la giente, que assi bie un erro tan lhamentable, que nun se puode attribuir nin la çgraça, nin a defeito de la custruçon de l camino, mas si la quien cunsente madeiras malas nun serbício de tanta circumspeçon. Anton ua de las lhocomotibas partiu cun metade de las carruaiges para Santa Apolónia, i depuis bino buscar l resto la Sacaben. Éran dieç horas de la noute quando chegou la Lhisboua l segundo cumboy que cunduzia ls cumbidados.''.»<ref name="Comércio de l Porto">Bide http://www.ocomboio.net/PDF/027_2006.pdf.</ref></blockquote> Tamien [[Eça de Queirós]] menciona tamien la poboaçon i la sue [[Staçon Ferrobiária de Sacaben|staçon ferrobiária]] na ''[[Correspondéncia de Fradique Mendes]]'', cuntinando assi a demunstrar la amportança que an meados de l [[seclo XIX]] l Trancon inda assumia para la populaçon lhocal: <blockquote>«''Chegámos a ua staçon que chaman de Sacaben — i todo l que ls mius uolhos arregalados biran de l miu paíç, atrabeç de ls bidros húmidos de l bagon, fui ua densa treba, de adonde mortiçamente surgian eiqui i para alhá lhuzinhas remotas i bagas. Éran lhanternas de faluas, drumindo ne l riu [...]''.»</blockquote> L zambolbimiento de la cultura de [[ostra]]s ne l [[stuário de l Teijo]], ne l [[seclo XIX]], lhebou a la demarcaçon de zonas para la sploraçon daquele recurso natural; por ua lhei de l menistério de l [[Vernardo de Sá Nueira de Figueiredo|Marqués de Sá de la Bandeira]] de [[9 de Setembre]] de [[1868]] (cunfirmada por dues portaries de l gobierno de l [[Nuno José Sebero de Mendonça Rolin de Moura Barreto|Duque de Lhoulé]] de [[10 de Nobembre]] de [[1869]] i de [[26 de Janeiro]] de [[1870]], respetibamente) fúrun stabelcidas, na borda norte de l riu, cumo zonas de cultibo ostreícola, to la faixa lhitoránea que iba zde [[Bila Franca de Xira]] até als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]], ancluindo inda ls mouchones de [[Alhandra (Bila Franca de Xira)|Alhandra]] i de la [[Póboa de Santa Eirie|Póboa]], mas scluindo la foç de l [[riu de Sacaben]]. Ne l final de l seclo, mas, debido als assoreamientos, la prática tenie sido, an grande parte, abandonada. [[Fexeiro:Unilever building, Sacavém.jpg|thumb|250px|Fábrica de l Grupo Unileber an [[Sacaben]], [[Pertual]]; al fondo la [[Puonte Vasco de la Gama]]]] Antretanto, l zambolbimiento andustrial cunduziu a un grande crecimiento demográfico i ourbano. La [[Demografie de Sacaben|populaçon oumentou muito]] an meio seclo (trabalhando mais de metade solo na Fábrica de la Lhouça), i Sacaben ganhou nuobos cuntornos; las bielhas quintas arruinadas fúrun dando lhugar la bilas ouperárias. Paralelamente a la fábrica de la lhoiça, muitas outras andústrias se zambolben na region, zeignadamente la de moaige, çcasque de arroç, téxteis, curtumes, stamparie, trasformaçon de corcha, saboarie, porduçon de adubos químicos i ólios alimentares, i yá ne l seclo XX, la de las tintas i pordutos de higiene. Muitos de ls sous habitantes beneran, quier de las [[Veira (Pertual)|Beiras]], quier de l [[Alanteijo$2]], an busca de trabalho, nun mobimiento populacional cuntínuo que se mantebe até meados de l seclo XX — inda hoije ls Sacabenenses ténen ourgulho nestes sous antepassados, i inda hoije eiqui se ancontran sediadas delegaçones de la ''Lhiga de ls Amigos de la Mina de San Demingos'', ó de la ''Associaçon de ls Amigos i Naturales de [[Loriga]]'' (ANALOR); çtaque tamien para la ''Sumana Serrana'' i para la ''Sumana de l Alanteijo$2'', einiciatibas culturales i gastronómicas rializadas anualmente, respetibamente, por aqueilhas dues ourganizaçones, i que atraen un númaro cunsidrable, quier de habitantes lhocales, quier de las regiones de l paíç an causa ([[Serra de la Streilha]] i Alanteijo$2). Nun oustante, na segunda metade de l seclo XIX, la poboaçon mantenie inda parte de l sou caráter rural i pitoresco; nun ye por esso de admirar que, an [[16 de Maio]] de [[1875]], tenga sido inaugurada an Sacaben ua praça de touros particular, por ocasion dua de las maiores festibidades lhocales — la feira de l Sprito Santo, que se rializaba ne l [[Demingo]] de l [[Sprito Santo]]. Nesse mesmo anho, la [[15 de Setembre]], tubo ampeço la colocaçon de candeiros para la eiluminaçon pública, al lhongo de la ''Strada de Sacaben'', que lhigaba la freguesie als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]] i la [[Lisboua]]. [[Fexeiro:Igreja de Nossa Senhora da Vitória (2).jpg|thumb|left|300px|Ruínas de l [[Palacete Braamcamp]], junto de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]].]] ==== Poboaçon cara a la aristocracie ==== Até al fin de la monarquia, la poboaçon, a par de outras freguesies bezinas (cumo [[Camarate]]), cuntinou a ser de las preferidas pula [[nobreza]] de la capital para se stablecer (ne l terceiro quartel de l [[seclo XIX]], cuntában-se inda cerca de cinquenta quintas senhoriales an Sacaben). Tal fui l causo de la família Vraamcamp (na qual se ancluía [[Anselmo José Braamcamp]], lhíder de l [[Partido Progressista]] i [[lista de Purmeiros-menistros de Pertual|purmeiro-menistro]] de [[Pertual]] antre [[29 de Maio]] de [[1879]] i [[23 de Márcio]] de [[1881]]), que eiqui possuía trés quintas (la ''Quinta de las Pretas'', de l própio Anselmo Braamcamp, i las de la ''Bitória'' i de la ''Horta de l Meio'', pertença de José Augusto Braamcamp), tenendo inda adquirido las ruínas de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]] passado la [[nacionalizaçon]] de ls benes de la [[Eigreija]] (aliás, l [[Palacete Braamcamp]], tamien hoije an ruínas, queda al lhado de l dezido templo). De resto, l nome de dous nembros de la família (José Augusto Braamcamp i Marie Lhuísa Braamcamp), inda hoije dan l nome a ua rue, a ua abenida i a ua trabiessa an Sacaben. Para para alhá desso, nun quadro de çtribuiçon de títalos nobliárquicos pula monarquia pertuesa, fui atribuído, an [[16 de Júlio]] de [[1885]], l títalo de [[John Stott Howorth|Baran de Howorth de Sacaben]] la [[John Stott Howorth|John Howorth]], admenistrador de la Fábrica de la Lhouça, i an [[30 de Júlio]] de [[1874]], [[José Joaquim Pinto de la Silba]] fui feito [[Bisconde de Sacaben|1.º Bisconde de Sacaben]]. L heirdeiro deste redadeiro sucediu-le ne l títalo. Na [[década de 1880]] ([[1884]]), l coincido [[arte|artista plástico]] i [[caricatura|caricaturista]] [[Rafael Bordalo Pinheiro]] eisecuta na [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]] alguas de las sues peças cerámicas, passado l que passa la eisecutá-las nas [[Caldas de la Reina]]. ==== Antegraçon ne l nuobo cunceilho de [[Loures]] ==== La [[22 de Júlio]] de [[1886]], dá-se la trasferéncia de la sede de l munecípio de l [[Oulibales]], adonde Sacaben se ancontraba antegrada, para la poboaçon de [[Loures (freguesie)|Loures]], quedando Sacaben repartida an dues freguesies (Antra-Muros i Stra-Muros) pula ''Strada de la Circunbalaçon'', quedando aqueilha antegrada an Lhisboua, i esta fazendo parte de l nuobo cunceilho de Lhoures. L spácio de la freguesie Antra-Muros corresponde, grosso modo, al de las atuales freguesies de l [[Prior Bielho]] i de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]], quedando la freguesie stra-muros cunfinada a la ária remanescente, praticamente idéntica a la de la atual freguesie de Sacaben. Cumo la lhegislaçon camarária de Lhisboua proibia ls mercados de [[ganado]] ne l perímetro anterior de la ''Strada de la Circunbalaçon'', l eisecutibo dEimissionário de la Cámara de ls Oulibales detreminou, la [[14 de Outubre]] de [[1886]] (ne l que benerie a ser ua de las sues redadeiras medidas, antes de la tomada de posse de la purmeira bereaçon de l nuobo cunceilho de [[Loures]], an [[2 de Janeiro]] de [[1887]]), que l mercado de ganado que se rializaba ne l terceiro [[Demingo]] de cada més ne l ancho de la freguesie de [[Charneca (Lhisboua)|San Bartolomiu de la Charneca]] (la qual, por se achar drento de la lhinha de la circunbalaçon, quedou antegrada ne l cunceilho de [[Lisboua]]) passasse a rializar-se, a partir de l anho susequente, ne l Rossio de Sacaben Stra-Muros (la atual ''Praça de la República''), «''por ser lhocal mais próssimo fura de la lhinha de circunbalaçon an que l dezido mercado puode tener lhugar''»<ref name="Atas CMO">Cf. Arquibo Municipal de Lhoures, ''Atas de la Cámara Municipal de l Oulibales'', lhibro 17, fólio 186.</ref>. Pouco mais de nuobe anhos decorridos, la [[26 de Setembre]] de [[1895]], las dues freguesies de Sacaben fúrun outra beç reunidas nua solo, tenendo anton esta nuoba antidade sido antegrada ne l cunceilho de Lhoures. === [[Seclo XX]] === ==== L çpertar de las coletibidades ==== La mais antiga corporaçon inda hoije eisistente an Sacaben ye la ''Associaçon Houmanitária de ls Bumbeiros Boluntários de Sacaben'', fundada inda an [[14 de Setembre]] de [[1897]]. Las demales associaçones datan de l ampeços de l [[seclo XX]]. Nun meio eissencialmente andustrial, nun ye de stranhar la difuson de eideologies defensoras de ls antresses de las classes trabalhadoras, zeignadamente l [[socialismo]] i l [[república|republicanismo]]. Sacaben tornou-se zde finales de l [[seclo XIX]] un baluarte republicano (cumo aliás muitas lhocalidades andustrializadas de la cintura ambolbente de la capital); ne ls redadeiros anhos de agonia de l regime monárquico, serie ende fundada ua anstituiçon política de cariç bincadamente republicano — l ''Centro Democrático de Sacaben'', stablecido an [[13 de Júnio]] de [[1909]]. Mas yá antes la fuorça de l republicanismo se manifestaba pul aparecimiento de agremiaçones i associaçones de ouperários, de caráter bincadamente republicano. Un eisemplo marcante deste associatibismo ye l nacimiento de la ''Coperatiba de Crédito i Cunsumo «La Sacabenense»'', fundada nun die stórico — [[31 de Janeiro]] de [[1900]], satamente nuobe anhos decorridos subre la fracassada antentona republicana ne l Porto —, i que conheciu particular ancremiento durante la [[Purmeira República Pertuesa|I República]]. Inda hoije eisistente, trata-se dua de las mais antigas [[coperatibismo|coperatibas]] de Pertual, tenendo sido declarada anstituiçon de outelidade pública an [[11 de Outubre]] de [[1924]], por [[portarie]] de l gobierno de [[Alfredo Rodrigues Gaspar]] (publicada ne l ''[[Diário de la República|Diário de l Gobierno]]' ' n.º 243, II Série). Ambora hoije tenga perdido muita de la sue bertente eiquenómica, mantén-se cumo un amportante pólo cultural i de cumbíbio antre todos ls Sacabenenses. Al birar de l seclo, eisistian bárias outras associaçones, que antretanto se fúrun stinguindo, cumo l ''Club Dramático 8 d'Agosto de 1900'', la ''Troupe Familiar'' ó inda l ''Gilman's Fotball Club'' (fundado pul propietário de la [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben|Fábrica de Lhouça]] [[James Gilman]], para recreio de ls sous ampregados, l qual benerie a anteceder l [[Sport Grupo Sacabenense]]). Antre las associaçones que chegórun até als nuossos dies, çtacan-se l ''Clube Recreatibo de Sacaben'' (fundado an [[11 de Júnio]] de [[1909]], sob l nome de ''Clube de Anstruçon i Veneficéncia Sacabenense'', tenendo alterado para la sue atual zeignaçon an [[22 de Setembre]] de [[1928]]), l ''[[Sport Grupo Sacabenense]]'' (criado an [[19 de Márcio]] de [[1910]]), l ''Clube de l Caçadores'' (surgido an [[1921]]), la ''Sociadade Columbófila de Sacaben'' i inda la ''Academie Recreatiba i Musical de Sacaben'' (aparecida an [[1 de Júlio]] de [[1927]]). Mais recentes (segunda metade de l [[seclo XX]]) son yá l ''Centro Social de Sacaben'' (inaugurado an [[2 de Júnio]] de [[1979]] pul [[cardeal]]-[[Patriarca de Lhisboua]], [[António Rieiro|D. António Rieiro]], mui ambora la sue ourige remonte la [[15 de Agosto]] de [[1943]], quando l Prior [[Filinto Ramalho]] anstituiu ls ''Serbícios de Assisténcia Materno-Anfantil''), la ''Associaçon Quemunitária de Reformados, Pensionistas i Idosos de Sacaben'' (criada an [[6 de Nobembre]] de [[1976]], funcionando persentemente na [[Quinta de San José]]), la ''Lhiga de ls Amigos de la Mina de San Demingos'' (fundada an [[17 de Febreiro]] de [[1976]]), la ''Associaçon de ls Amigos i Naturales de Lhoriga — ANALOR'' (criada an [[5 de Márcio]] de [[1987]]), la ''Associaçon de ls Amigos de la Quinta de l Património — AQUIPA'', l ''Clube de Moços'' ó inda l ''Núcleo [[Sporting Clube de Pertual|Sportinguista]] de Sacaben'' (l qual, fundado an [[30 de Nobembre]] de [[1983]], se custitui assi cumo la sesta agremiaçon de sócios mais antiga de l paíç lhigada àquele clube). ==== La [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Reboluçon Republicana]] i la reboluçon toponímica ==== [[Fexeiro:O incêndio da ponte do rio trancão.jpg|thumb|400px|right|L ancéndio de la Puonte de l [[Riu Trancon|Trancon]], ateado puls [[reboluçon|rebolucionários]] [[República|republicanos]].]] Aquando de la [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Reboluçon Republicana]] de [[5 de Outubre]] de [[1910]], l pobo lhançou chamas a la puonte subre l Trancon, para eibitar la benida de reforços monárquicos. Un de ls nembros de la Comisson Admenistratiba Probisória de l Cunceilho de Lhoures, que tomou posse ne l die [[13 de Outubre]], fui l comerciante sacabenense José Pedro Lhourenço, çtacado nembro de l Centro Scolar Republicano de Lhoures, i que benerie depuis a ser persidente de la Cámara Municipal. L sou nome ye até hoije recordado na toponímia de Sacaben. De resto, passado la proclamaçon de l nuobo regime, un pouco por to l Paíç se assistiu a ua mudança na eimagética i ne ls simblos, por forma a tentar oubliterar aqueilho que ls Republicanos cunsiderában ser l nefando passado monárquico, al mesmo tiempo que celebrában la anstituiçon de l nuobo regime. Nesse cuntesto, Sacaben nun fui scepçon, i ua baga de mudanças toponímicas percorreu la lhocalidade. Assi, por eisemplo, an Sacaben de Vaixo, l ''Ancho de la Feira'' (ó ''Terreiro de Sacaben''), junto de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben|Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de la Purificaçon]], fui rebatizado de ''Praça de la República''; junto desta, la ''Rue de l Armazénes'' i la ''Rue de la Staçon'' biran ls sous nomes alterados para ''Rue [[Miguel Bumbarda]]'' (l çtacado psicólogo republicano assassinado na béspera de la reboluçon) i ''Demingos José de Morales'' (un coincido andustrial lhocal), respetibamente. An Sacaben de Cima, l ''Ancho de la Salude'' (coincido tamien al lhongo de ls tiempos cumo ''Terreiro'' ó ''Ancho de la Capielha''), defronte de la capielha de l mesmo nome, fui batizado cumo Ancho ''Cinco de Outubre'', i la ''Rue Dreita'' passou-se a chamar ''Rue [[Cándido de l Reis|Almirante Reis]]' ', an honra de l xefe de la reboluçon republicana que se suicidara na manhana de 5 de Outubre de 1910, por julgar la sediçon perdida. ==== De la República a la anstituiçon de l [[Stado Nuobo (Pertual)|Estado Nuobo]] i a la resisténcia a la ditadura ==== [[Fexeiro:A greve dos rapazes de 1937.jpg|thumb|400px|left|La [[grebe]] de l [[home|rapazes]] an [[1937]]]] La reboluçon republicana nun resolbiu todos ls porblemas cun que ls pertueses se debatian. Las classes trabalhadeiras sentiran-se particularmente anjustiçadas, i la [[Purmeira República Pertuesa|I República]] sofriu einúmeras agitaçones i grandes grebes gerales. Durante l grande surto grebista de [[1912]], l gobierno de [[Duarte Lheite Pereira de la Silba|Duarte Lheite]] mandou deter ls grebistas an bários fuortes al redor de Lhisboua, antre ls quales l [[Fuorte de Sacaben]], l [[Fuorte de Monsanto]] i l [[Quartel de l Carmo]]. La situaçon de anstablidade política al lhongo de l 16 anhos de la República cunduziu al [[Reboluçon de 28 de Maio de 1926|Mobimiento Nacional]] de [[28 de Maio]] de [[1926]], ampeçado an [[Braga]] pul general [[Gomes de la Cuosta]] i lhougo secundado an [[Lisboua]] pul comandante [[José Mendes Cabeçadas|Mendes Cabeçadas]]. Las fuorças sublebadas an Braga dirigiran-se an marcha até Lhisboua, tenendo sido an Sacaben, la [[3 de Júnio]], que Gomes de la Cuosta i Cabeçadas se ancontrórun pula purmeira beç, ende stablecendo l sou quartel-general. Fui tamien an Sacaben que, la [[17 de Júnio]] desse mesmo anho, l general Gomes de la Cuosta se reuniu cun ls comandantes de las ounidades que sitiórun la capital durante l Mobimiento Nacional de 28 de Maio, tenendo deliberado forçar nesse mesmo die l comandante Mendes Cabeçadas — cunsidrado pula ala mais cunserbadora de l eisército cumo l derradeiro repersentante de la [[Purmeira República Pertuesa|I República]] — a renunciar a la [[Persidente de la República Pertuesa|persidéncia de la República]] i de l menistério por si ancabeçado, cunfiando l poder al própio Gomes de la Cuosta. Finalmente, l golpe de [[9 de Júlio]], que dou l poder la [[António Óscar de Fragoso Carmona|Óscar Carmona]] i derrubou [[Gomes de la Cuosta]], fui tamien preparado ne l quartel-general de Sacaben. Antretanto, to l zambolbimiento sócio-eiquenómico que se berificaba zde meados de l [[seclo XIX]] deberá tener pesado ne l pensamiento de ls dirigentes políticos de la [[Ditadura Nacional|Ditadura Melitar]]. Assi, i seguindo la eilebaçon de la própia sede de cunceilho la [[bila]] (an [[26 de Outubre]] de [[1926]]), a la poboaçon de Sacaben fui tamien atribuído esse statuto, pul [[decreto]] n.º 14 676 de [[7 de Dezembre]] de [[1927]] (decreto esse que cunferie idéntico balor a la poboaçon de [[Vucelas]], eigualmente ne l [[cunceilho]] de [[Loures]]). [[Fexeiro:Marcha da fome.jpg|thumb|400px|right|La marcha de la [[fame]] de las [[mulhier]]s de Sacaben]] Paralelamente, al lhongo de ls purmeiros anhos de cunsulidaçon de la [[ditadura]], l ''Regimiento de Artilharie Pesada 1'' (RAP 1), anton sediado ne l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de l Márteres]], tomou un papel preponderante na defesa de l regime bigente — zeignadamente, na grande rebolta de [[26 de Agosto]] de [[1931]], an que eilemientos de l RAP 1 i de la [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]] lhocal, fiéis la [[António de Oulibeira Salazar|Salazar]], bumbardeórun ounidades reboltosas an [[Alberca de l Ribateijo]], [[Lisboua]] i até [[Loures (freguesie)|Loures]], adonde anclusibamente se chegou a proclamar la reposiçon de la República democrática deposta an [[1926]]. Inda assi, ls trabalhadores de Sacaben (muitos de ls quales lhigados al [[Partido Quemunista Pertués|PCP]], anton na clandestinidade) por einúmeras bezes amostrórun la sue rebolta contra l regime ditatorial: * an [[1937]], tubo lhugar la «''grebe de l rapazes''» (ls daprendizes de la [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]]), a la qual se seguiu la bigília de sues mais i sposas, i la susequente represson de la polícia política de l regime — la [[PIDE]]); * an [[1944]], acunteciu la «''marcha de la fame''», la qual fui ancabeçada pulas mulhieres sacabenenses, pedindo pan i fazendo frente a la [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]], tenendo marchado até a la sede cuncelhia, an [[Loures]] — situada la pul menos dieç quilómetros de çtáncia. ==== De la segunda metade de l [[seclo XX]] als [[década de 1980|anhos 80]] ==== [[Fexeiro:Rio Trancão em Sacavém.jpg|thumb|left|350px|La [[A1 (outo-strada)|Outo-Strada de l Norte]] an Sacaben.]] An meados de l [[seclo XX]], obras cumo l [[Aeroporto de la Portela|Aeroporto de Lhisboua]] (chamado de la Portela de Sacaben), l troço einicial de la [[A1 (outo-strada)|Outo-Strada de l Norte (A1)]] ó de la Estrada Nacional 10 faborecírun inda mais la fixaçon, nun solo de nuobas andústrias, cumo tamien de nuobas gientes. Sacaben conheciu ua [[Demografie de Sacaben|grande spluson demográfica]], i antre [[1950]] i [[1970]] la populaçon quadruplicou. A eilha associada, la spluson ourbanística, que se pautou pula custruçon çregrada i, muitas bezes, çqualificadora de l meio ambolbente. A partir de l [[década de 1980|anhos 80]] l crecimiento demográfico stablizou, atingindo anton Sacaben ua populaçon mássima de cerca de 25 mil habitantes. Ne l die [[25 de Abril]] de [[1974]], pulas 5 de la madrugada, la coluna de la [[Scuola Prática de Cabalharie]] de [[Santarén (Pertual)|Santarén]], comandada pul [[capitan]] [[Salgueiro Maia]], passa las portaiges de la [[A1 (outo-strada)|outo-estrada de l Norte]] an [[Sacaben]], rumo la [[Lisboua]], la fin de dar seguimiento àquilo que bino a ser la [[Reboluçon de l Crabos]]. De resto, ne l quadro de ls eibentos susequentes a la reboluçon, tubo de nuobo la bila de Sacaben atiba participaçon: cun eifeito, l quartel de l RALIS situaba-se anton inda na dita freguesie (atualmente pertence a la de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]], zde la sue outonomizaçon an meados de l [[anhos 80]]), i ende se dórun amportantes acuntecimientos ne l final de l [[Verano Caliente]] de [[1975]] — an [[15 de Nobembre]] procediu-se al célebre juramiento de bandeira feito puls melitares cul punho cerrado, quebrando assi las normas de l eisército; la [[25 de Nobembre]] de l mesmo anho, l quartel fui sitiado pulas fuorças afetas a la façon mais moderada de l [[Mobimiento de las Fuorças Armadas|M.F.La.]], cujo lhíder acabara de se tornar l [[António Ramalho Eanes|general Eanes]]. A la semelhança de l que ocorrera aquando de la [[proclamaçon de la República Pertuesa|proclamaçon de la República]], an [[1910]], de nuobo se dou ua mudança na toponímia lhocal: l ancho de la junta ye redesignado ''Ancho 1.º de Maio'', i son batizadas rues cul nome de ouperários cerámicos que fúrun çtacados lhutadores antifascistas, ó cun lhíderes de relebo de la squierda mundial (''b. g.'', [[Salbador Allende]]). An [[2 de Júnio]] de [[1979]] ye solenemente inagurado, pul [[Cardeal]]-[[Patriarcado de Lhisboua|Patriarca de Lhisboua]] [[António Rieiro|D. António Rieiro]], l eidifício de l ''Centro Social Paroquial de Sacaben'', la grande obra de assisténcia a la populaçon de Sacaben, fundada oureginalmente an [[1943]] pul Prior [[Filinto Ramalho]] sob la zeignaçon de ''Serbícios de Assisténcia Materno-Anfantil'', i que la populaçon carinhosamente recorda sob l nome de «''Obra de l Padre''». Assiste-se antretanto, an [[1983]], al ancerramiento de la Fábrica de la Lhouça, que lhaborara al lhongo de satos 133 anhos (an [[6 de Outubre]] de l [[1982|anho anterior]], Monteiro Pereira, l admenistrador de la Fábrica fura assassinado a la salida de la sue casa, an [[Almada]], por ua rajada de [[metralhadora]], nun atentado perpetrado pul grupo terrorista [[Fuorças Populares - 25 de Abril|''F.P.'s — 25 de Abril'']]); seguiu-se anfin la decretaçon de la sue falhéncia , yá ne ls [[anhos 90]], assi cumo la benda de ls sous benes an hasta pública. [[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama Portugal.jpg|thumb|right|350px|La [[Puonte]] [[Basco de la Gama]].]] Na segunda metade de l [[anhos 80]], ando de ancontro a la buntade de las populaçones, fúrun criadas, por çmembramiento de la freguesie de Sacaben, las freguesies de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] ([[1986]]) i [[Prior Bielho]] ([[1989]]). Esto, de resto, daba sequéncia a un mobimiento que anton se berificaba an to l cunceilho de [[Loures]], de criaçon de nuobas antidades admenistratibas, que aprossimassen eileitores i eileitos. Por esta época nacírun tamien, ne l cunceilho de Lhoures, las freguesies de la [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]] (subtraída la [[San João de la Talha]]), [[Famones]], [[Puntica]] i [[Ramada]] (deribadas de [[Odibelas]]), [[Oulibal Basto]] (nacida de la [[Póboa de Santo Adrion]]), ó [[Santo António de l Cabalheiros]] (çmembrada a partir de la [[Loures (freguesie)|freguesie de Lhoures]]) . ==== [[Anhos 90]] ==== Ne ls anhos 90, Sacaben bé anfin reconhecido to l sou balor i potencial, tenendo sido [[lista de cidades an Pertual por data de criaçon#Década de 1990|eilebada la cidade]] an [[4 de Júnio]] de [[1997]] (atrabeç de la [http://www.dre.t/pdfgratis/1997/07/159A00.pdf lhei n.º 45/97]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, de [[12 de Júlio]], passado bários anhos de porjetos apersentados sin sucesso<ref name="Eilebaçon de Sacaben la cidade">Bide ls porjetos [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=3224 579/BI/4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ó [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=5532 120/BII/1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ambos de l PCP.</ref>), an simultáneo cun las até anton bilas de [[Alcácer de l Sal]], [[Fátima (Ourén)|Fátima]], [[Sines]] i [[Bila Nuoba de Foç Cóa]]. Para comemorar la data, ten-se benido a celebrar, anualmente, la eilebaçon de Sacaben la cidade cun to la pompa i circunstáncia, ancluindo las comemoraçones la ''[http://www.doc.ua.t/bibdigi/cartazes/cartazes_ber_un.asp?ID=1206 Milha Ourbana de Sacaben]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (que yá se rializaba zde [[1987]] i passou a ser aprobeitada ne l quadro destes festeijos), bien cumo la ''Regata Teijo-Trancon'', na modalidade de [[Caiaque|Kayak-Mar]] (proba ampeçada an [[1999]], cul sou término ne l riu de Sacaben, i que anclusibamente yá stá ancluída ne l calendário oufecial de la [[Federaçon Pertuesa de Canoaige]]). Cula parte ouriental de l sou território antegrada na zona de anterbençon de la [[EXPO 98]] (atual [[Parque de las Naciones]]), biu eiqui séren anstalados ls ''Parque de l Teijo'' i ''de l Trancon'', assi cumo ls acessos a la nuoba trabessia subre l [[Riu Teijo|Teijo]] (la [[Puonte Basco de la Gama]], inaugurada an [[Márcio]] de [[1998]], lhigando Sacaben al [[Montijo]]), i inda bários nuobos acessos biários, cumo la [[CRIL]] (Cintura Rodobiária Anterna de Lhisboua), ó la Bariante a la Strada Nacional 10, que mui cuntribuíran para un mais fácele scoamiento de l tránsito desta region. Al mesmo tiempo, debido a la rializaçon destas obras ancerrou-se la rodobia que lhigaba Sacaben diretamente a a 2.ª Circular, pula chamada ''Strada de Sacaben'', cula ereçon dun muro de [[cuncreto (material)|beton]] a apartar la lhocalidade de Lhisboua (coincido pul çditoso nome de «''Muro de la Bergonha''»), l que motibou na altura (i cuntina a suscitar até hoije) grande cuntestaçon por parte de ls habitantes de Sacaben. Este período quedou tamien marcado por dous tristes crimes relacionados cula [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]] de Sacaben, que chocórun ls Sacabanenses i andignórun la oupinion pública nacional, pula grande repercusson que tubírun ne ls meios de quemunicaçon social. La [[16 de Maio]] de [[1996]] fui ancontrada ne l bal de [[Chelas]] ua cabeça houmana, que se bino a demunstrar pertencer la Carlos Rosa, decapitado pul capitan de la squadra de la G.N.R. de Sacaben la [[7 de Maio]]; pouco mais de cinco anhos bolbidos, an [[12 de Júnio]] de [[2001]], nuobo crime ansobrou a tierra, quando apareciu anforcado na cela de la mesma squadra un outro moço, Pedro Morgado, alegando ls melitares tratar-se de suicídio, mas demunstrando-se, pulas probas, tratar-se de homicídio por strangulamiento. A todo esto nun terá sido andifrente l ancerramiento de la squadra de la G.N.R. (atualmente trasformada an [[ATL]] pa ls moços), i la abiertura dua squadra de la [[Polícia de Sigurança Pública|P.S.P.]], ne l final desse més de [[Júnio]] de [[2001]]. === [[Seclo XXI]] === [[Fexeiro:Museu da Cerâmica - traseiras.jpg|thumb|350px|L [[Museu de Cerámica de Sacaben]].]] Antretanto, an [[2000]], serie inaugurado l [[Museu de Cerámica de Sacaben]], çtinado a cunserbar l spólio de la antiga [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben|Fábrica de Lhoiça]] (subretodo l antigo Forno n.º 18, la sola parte de la antiga fábrica preserbada, yá que l remanescente dou lhugar la nuobas ourbanizaçones); fui yá galardoado cun un prémio anternacional pula sue reconhecida eiceléncia. Ne l die [[1 de Dezembre|1.º de Dezembre]] de [[2001]], faleciu an cundiçones trágicas l Prior [[Filinto Ramalho]], debido a un ancéndio na sue residéncia (cuntígua a la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben|Eigreija Matriç]]) ; nun oustante la pronta anterbençon de l bumbeiros, yá nun fui possible resgatar cun bida l sou cuorpo. Zaparecie assi ua grande refréncia de la populaçon de Sacaben (yá que fura pároco de la lhocalidade al lhongo de l 59 anhos precedentes), fato que causou grande custrenaçon; zde anton que la Junta de Freguesie i ls mobimientos associatibos lhocales ténen percurado houmenagear esta figura ímpar de la bida lhocal sacabenense. An finales de [[2003]], nuobo scándalo trouxe l nome de la tierra a las purmeiras amboras de l ''[[meios de quemunicaçon|medie]]' ', tenendo la [[Polícia Judiciária]] ambestigado l cuntrabando de [[jipe]]s topo-de-gama antre la direçon de ls Bumbeiros Boluntários de Sacaben i l ampresário Sousa Cintra (filho de l antigo persidente de l [[Sporting Clube de Pertual]] [[José de Sousa Cintra]]). An [[2005]] ampeçórun-se, ne l ámbito de l Porgrama de Requalificaçon i Ourdenamiento Ourbano de las Árias Suburbanas de Lhisboua (''[http://www.cn-lhoures.t/proqual.asp PROQUAL]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''), obras çtinadas a beneficiar la cidade de Sacaben, anquanto percipal pólo ourbano de la zona ouriental de l cunceilho de Lhoures, cofinanciadas pula [[Cámara Municipal]] i l [[Menistério de la Admenistraçon Anterna]]. Nesse sentido, tubírun ampeço las obras de l nuobo quartel de ls bumbeiros (obra mui deseiada nun solo de la corporaçon, cumo tamien de la populaçon an giral, dado que las anteriores anstalaçones, bastante antiquadas i situadas ne l centro de la cidade, an zona de rues relatibamente streitas, ampedie la prestaçon dun melhor serbício a las populaçones serbidas pula corporaçon de bumbeiros sacabenense). De l mesmo modo, la ''Abenida de l Stado de la Índia'' (antigo troço final de la Estrada Nacional 10 i hoije la percipal artéria de l tecido ourbano sacabenense), stá a ser requalificada, atrabeç de l reperfilamiento de la bie, reordenamiento de l tránsito (cun criaçon de dues faixas de rodaige an cada sentido i un separador central) i inda bários melhoramientos acessórios nas árias circundantes. Por fin, inda al abrigo de l PROQUAL, i cumo forma de cuntinar a balorizar l património cultural de la cidade, fui inaugurada, an [[Júlio]] de [[2005]], la [[Casa-Museu José Pedro]], eimóbel dun antigo ouperário sacabenense, que deixou basto spólio cerámico. Grácias al renobado mobliário ourbano situado na zona ouriental de la cidade, na ária de l [[Parque de las Naciones]] (ls ''Parques de l Teijo'' i ''de l Trancon''), la freguesie ten sido palco de dibersos eibentos [[cultura]]is i, subretodo, [[música|musicales]]. Assi, zde [[2003]] que Sacaben ben acuolhendo, nas nuites de [[Berano]], sessones de ''dribe-in'' promobidas pula Cámara Municipal de Lhoures, i que ténen trazido l melhor de la [[cinema|sétima arte]] a la foç de l [[riu Trancon|Trancon]]. Por outro lhado, a partir de [[2004]], ténen-se rializado, ne l ''Parque de l Teijo'', ne l final de cada [[Primabera]], las 10.ª <ref name = "Superbock 2004">Bide [http://www.superbock.t/cidade/marcanoba_sbsr.asp Super Bock 2004]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, 11.ª <ref name = "Superbock 2005">Bide [http://www.superbock.t/sbsr2005/home.html Super Bock 2005]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> i 12.ª <ref name = "Superbock 2006">Bide [http://www.superbock.t/sbsr_2006/ Super Bock 2006]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> eidiçones de l ''[[Super Bock Super Rock|Festibal Super Bock Super Rock]]' ', patrocinado pula coincida marca de [[cerbeija]] [[Super Bock]], tenendo cuntado cula participaçon de bários artistas de [[Música pop|pop]], [[Rock and roll|rock]] i [[Heip hop|heip-hop]] nacionales i anternacionales (cumo [[Alice in Chaines]], [[Audioslabe]], [[Abril Lhabigne]], [[Blasted Mechanisn]], [[Blind Zero]], [[Boss AC]], [[Bunnyranch]], [[Clana (banda)|Clana]], [[De la Weasel]], [[David Fonseca]], [[Deftones]], [[Spensibe Soul]], [[Fatboy Slin]], [[Franç Ferdinand (banda)|Franç Ferdinand]], [[Hobastank]], [[Ancubus]], [[Keane]], [[Korn]], [[Lenny Krabitç]], [[Linkin Park]], [[Loto]], [[Marilyn Manson]], [[Massibe Attack]], [[Mind de la Gap]], [[Moby]], [[Monspell]], [[Nelly Furtado]], [[N.I.R.D.]], [[New Ourder]], [[Pixies]], [[Placebo]], [[Primitibe Reason]], [[Reamonn]], [[Slayer]], [[Systen of la Down]], [[Black Eyed Peas]], [[The Gift]], [[The Prodigy]], [[Toranja (banda)|Toranja]] ó [[Within Temtation]]). La polibaléncia destes spácios lhebou-los tamien la séren l palco scolhido para la rializaçon de l ''Festibal Académico'' de la ''XVII Sumana Académica de Lhisboua''<ref name = "Sumana Académica">Bide [http://sal2006.academicadelisboa.t/ XVII Sumana Académica de Lhisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, ocorrido ne ls dies [[3 de Maio|3]], [[4 de Maio|4]] i [[5 de Maio]] de [[2006]], assi cumo de la XVIII Sumana Académica, ne ls dies [[4 de Maio|4]], [[5 de Maio|5]] i [[6 de Maio]] de [[2007]]. == Preocupaçones atuales i zafios pa l feturo == === L cunceilho de Sacaben === [[Fexeiro:Concelho Sacavém.png|thumb|right|400px|Las freguesies que antegrarian un feturo cunceilho de Sacaben, cobrindo la metade ouriental de l atual cunceilho de [[Loures]]: [[Apelaçon]], [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]], [[Camarate]], [[Moscabide]], [[Portela (Lhoures)|Portela]], [[Prior Bielho]], [[Sacaben]], [[Santa Eirie de Azóia]], [[San João de la Talha]] i [[Unhos]].]] Atualmente, antre las preocupaçones que stan na orde de l die an Sacaben, çtacan-se la criaçon de l [[munecípio]] de Sacaben (que [[wikt:t:Ancluir|ancluirieb]] las dieç freguesies de la zona ouriental de l cunceilho de Lhoures — [[Apelaçon]], [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]], [[Camarate]], [[Moscabide]], [[Portela (Lhoures)|Portela]], [[Prior Bielho]], [[Santa Eirie de Azóia]], [[San João de la Talha]], [[Unhos]], i mui naturalmente, la cidade de Sacaben, que serie la sede de la nuoba eidilidade), un propósito yá bastante antigo, puosto que yá ne ls finales de l [[seclo XIX]], an [[17 de Abril]] de [[1897]], un [[jornal]] lhocal (l ''Correio de Sacaben: semanário uorgon de ls antresses lhocaes de l Cunceilho de Lhoures'', periódico de cúrtie duraçon, yá que se stinguiu al fin de 35 númaros, an [[16 de Dezembre]] de l mesmo anho) eisigie de las outoridades centrales la çcentralizaçon admenistratiba: <blockquote>«''A par cula reclamaçon de las probidéncias cun que l Stado ten por oubrigaçon acudir, cunforme las ourgenças, bisto ser el l senhor de todos ls serbícios públicos, reclamaremos tamien la çcentralizaçon desses mesmos serbícios tan neçairos a la buona admenistraçon de ls pobos cumo bien eisercitados''.»<ref name="Cunceilho de Sacaben">Vide http://www.sec-sacaben.rts.t/principa/st4.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref></blockquote> Ye perciso antretanto asperar por [[17 de Maio]] de [[1914]] para ser suscrito l purmeiro ambaixo-assinado puls eileitores destas poboaçones ne l sentido de ser criado este nuobo munecípio. Na altura, l porjeto cuntou cun las assinaturas de ls eileitores de las [[freguesie]]s de la [[Apelaçon]], [[Camarate]], [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]], [[Sacaben]] (ancluindo ls atuales territórios de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] i de l [[Prior Bielho]]), [[Santa Eirie de Azóia]] (que anton abrangie las atuales freguesies de la [[Póboa de Santa Eirie]], [[San João de la Talha]] i [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]]) , [[Unhos]], i inda de la poboaçon de [[Moscabide]] (a la data, antegrada na freguesie de l [[Santa Marie de l Oulibales|Oulibales]] cumo mero lhugar); solo la disseluçon de l [[Cungresso de la República]] ampediu de lhebar la bun porto esta einiciatiba. Zde [[1987]], ténen sido de nuobo lhebados a la [[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] bários porjetos de lhei, apersentados pul [[Partido Quemunista Pertués|PCP]] i pul [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]], ne l sentido de biablizáren este deseio de las sues populaçones; se purmeiro cuntórun cula ouposiçon de ciertas bancadas parlamentares na Assemblé de la República, mais recentemente ténen sbarrado na ouposiçon demunstrada por alguas [[Assemblé de Freguesie|Assemblés de Freguesie]] (zeignadamente las de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] i de [[Moscabide]]). Aquando de la criaçon de l cunceilho de [[Odibelas]], an [[1998]], fui lhebado a la çcusson un porjeto de lhei de l PCP (n.º 490/BII/3, de la outorie de [[Otábio Teixeira]] i [[António Filipe]]<ref name ="Criaçon de l Munecípio (PCP), 1998">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=4845 Porjeto de Lhei n.º 490/BII/3: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PCP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>) que cuntemplaba tamien la criaçon de l munecípio de Sacaben (idéntico a un porjeto yá apersentado na anterior lhegislatura, l n.º 61/BI/1<ref name="Criaçon de l Munecípio (PCP), 1991">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=4234 Porjeto de Lhei n.º 61/BI/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PCP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, i suscrito por [[Jerónimo de Sousa]] i [[João Amaral]]), l qual fui, inda assi, chumbado. La redadeira perpuosta (n.º 39/IX/1), de [[2004]], fui lhebada al Parlamiento pulas manos de [[deputado]]s de la coligaçon gobernamental [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]]- [[Partido Popular|PP]]<ref name="Criaçon de l Munecípio (PSD-CDS/PP)">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c4a5748526c65433977616d777a4f53314a5743356b62324d3d&fich=pjl39-ix.doc Porjeto de Lhei n.º 39/IX/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PSD i CDS/PP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués.</ref>, sendo que, depuis de la disseluçon parlamentar an final desse anho, alguns meses passado la rializaçon de las [[Eileiçones lhegislatibas pertuesas de 20 de Febreiro de 2005|eileiçones lhegislatibas]] an [[20 de Febreiro]] de [[2005]], dou de nuobo antrada idéntico porjeto de lhei (n.º 99/X/1), desta feita suscrito solo pul deputado de l PSD, [[Rui Manuel Lhobo Gomes de la Silba|Rui Gomes de la Silba]]<ref name="Criaçon de l Munecípio (PSD)">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c59644756344c33427162446b354c5667755a47396a&fich=pjl99-x.doc Porjeto de Lhei n.º 99/X/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PSD)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués</ref>. La eibentualmente ser criado, l munecípio de Sacaben recobririeb la antiga ária de anfluéncia de l reguengo de Sacaben, cula scluson de las freguesies de [[Frielas]] i de la [[Charneca (Lhisboua)|Charneca de l Lhumiar]], i la ancluson de la de [[Santa Eirie de Azóia]]. Cun aprossimadamente 35 kn² de superfice, serie l nono mais pequeinho cunceilho de l paíç (superando solo [[San João de la Madeira]], [[Antroncamiento]], [[Corbo (Açores)|Corbo]], [[Spinho (Pertual)|Espinho]], [[Amadora]], [[Bizela]], [[Odibelas]], [[Meson Friu]] i l [[Barreiro]]), mas un de l binte maiores, an tenermos de populaçon (cun acerca de 130 mil habitantes), quedando antegrado na ária metropolitana de la [[Grande Lhisboua]], adonde superarie ls coeficientes populacionales de cunceilhos cumo [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Loures]], [[Bila Franca de Xira]] i até mesmo [[Odibelas]]. === L porjeto de criaçon de la [[Ouriente (freguesie perpuosta)|Freguesie de l Ouriente]] === Outra preocupaçon prende-se cun ls deseios outonomistas de ls habitantes de l bezino [[Parque de las Naciones]], que pretenden ber criada la [[Ouriente (freguesie perpuosta)|Freguesie de l Ouriente]], cujo lhemite [[Norte]] será, a ser fundada, l [[riu Trancon]] — l que, na ótica de ls uorgones outárquicos de Sacaben, amputarie ua parte seneficatiba de território de la freguesie. Inda que, an tenermos funcionales, esse território puoda ser cunsidrado cumo antegrante de la cidade de [[Lisboua]] — bisando assi la perpuosta de criaçon de la referida freguesie adequar la debison admenistratiba a la rialidade de las populaçones — tal çígnio causa bemente repúdio a todos ls sacabenenses que habitan fura de l Parque de las Naciones, tenendo la Assemblé de Freguesie de Sacaben anclusibamente botado por unanimidade un parecer çfaborable a la criaçon de la referida freguesie. Cumbén, aliás, frisar que, persentemente, l parque eimobliário custruído na ária de l Parque de las Naciones situada na freguesie de Sacaben ye l mais diminuto de las trés freguesies pulas quales persentemente aquel se stende (Sacaben, [[Moscabide]] i [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]) , sendo cumo tal, por oura stremamente reduzido l númaro de habitantes de l Parque de las Naciones na ária atualmente acupada pula freguesie de Sacaben; cun eifeito, a maior parte de l território ye acupada pul ''Parque de l Teijo i de l Trancon''. Assi i to, ls partidos i ourganizaçones que suscreben esta alteraçon admenistratiba (ó seia, la criaçon de la Freguesie de l Ouriente drento de l Cunceilho de Lhisboua ó, ne l mínimo, la ancluson de todas las árias de l Parque de las Naciones na freguesie de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]]) defenden ser esta la forma mais racional de gerir un spácio cumo l Parque de las Naciones, que atualmente ye debedido por trés freguesies i dous cunceilhos (para alhá de que l cunceilho de Lhoures, atualmente, nun admenistra l território de l Parque de las Naciones — por eisemplo, nun admenistra la çtribuiçon de auga nin ls outros serbícios municipalizados, al cuntrário cul que acunte cula porte de Lhisboua — recebindo solo ls ampostos municipales probenientes de l mesmo, l que amplica un çfasamiento antre quien recibe i quien atua). Ua perpuosta ne l sentido de la criaçon de la dita freguesie dou antrada na [[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] inda an [[2004]], por deputados de l [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]] i de l [[Partido Popular|CDS-PP]], mas cula disseluçon parlamentar an finales desse mesmo anho, ourdenada pul [[Persidente de la República Pertuesa|Persidente de la República]] (anton [[Jorge Sampaio]]), essa einiciatiba lhegislatiba caducou; mas, yá na persente Lhegislatura, fui de nuobo apersentada a la çcusson pul [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]], achando-se de momiento na comisson de ourdenamiento territorial, para çcusson (porjeto de lhei n.º 100/X/1)<ref name="Criaçon de la freguesie de l Ouriente">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c59644756344c334271624445774d4331594c6d527659773d3d&fich=pjl100-x.doc Porjeto de Lhei n.º 100/X/1: Criaçon de la freguesie de l Ouriente (perpuosta de l PSD)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués.</ref>. {{ref-section}} [[Catadorie:Stória]] czjthnmlmyrsb3fhlhagssrvw0xy5cz 108389 108388 2026-09-09T21:50:07Z ~2026-46122-75 15490 108389 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:LRS-sacavem.png|thumb|300px|Brason de armas de '''[[Sacaben]]''': «''Scudo de burmeilho, puonte de trés arcos, cun ls flancos ancumpletos, de ouro, lhabrada de negro. An xefe, cruç an aspa, de prata. Cuntra-xefe ondado de seis faixas de prata i azul, adonde assentan trés barcas de ouro bistas de proa. Corona mural de prata de cinco torres. Lhistel branco, cula lhegenda a negro, an maiúsculas: "SACABÉM".''»<br /> Un de ls eilemientos centrales de l brason – la auga – recorda l peso de ls rius [[Riu Teijo|Teijo]] i [[Riu Trancon|Trancon]] na bida i na eiquenomie de la cidade, anquanto l outro – la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]] – atesta la antiguidade de la poboaçon, remontando pul menos al tiempo de l [[Roma Antiga|Romanos]], que ende arguírun essa custruçon que se mantebe a lhigar las dues bordas de l Trancon al lhongo de mais de quinze seclos.]] '''[[Sacaben]]''', pula sue posiçon stratégica – situada na ancruzilhada de ls caminos que, benidos de l [[Norte]] i de l [[Leste|Este]], se dirigian la [[Lisboua]] – stubo persente an einúmeros momientos de la [[Stória de Pertual|Stória pertuesa]]. Poboaçon antiquíssima, eisistiu ne l tiempo de l [[Roma Antiga|Romanos]] ua [[Puonte de Sacaben|puonte an Sacaben]] cujos bruxedos inda éran bisibles, pul menos, ne l [[seclo XVI]] (segundo l relato de [[Francisco de Houlanda]]). De l tiempo de la acupaçon [[mouros|mourisca]] quedou, aparentemente, l [[toponímia|chamadeiro]] de ourige [[léngua árabe|arábica]] ([[Alfabeto árabe|'''شقبان''']], ''Šaqabān''); eimediatamente passado la [[cerco de Lhisboua (1147)|tomada de Lhisboua]] puls [[Cristandade|crestianos]], an [[1147]], parece tener ocorrido eiqui un cumbate (la [[Batailha de Sacaben]]), hoije quemummente cunsidrado lhendário. Durante la [[Eidade Média]], Sacaben custituiu un [[reguengo (propiadade)|reguengo]], de l qual benerien a ser beneficiários l [[almirante]] [[Manuel Pessanha]], la [[lista de reinas de Pertual|reina]] [[Leonor Teles de Menezes|D. Lheonor Teles]], i depuis l [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel]] [[Nuno Álbares Pereira]]. Por muorte deste, passou la sue posse para la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]], a la qual benerie a pertencer até a la [[Proclamaçon de la República Pertuesa|queda de la monarquia]]<ref name="Património Braganças">Cf. ''Nuoba Stória de Pertual'', dir. de [[Joel Serron]] i [[La. H. de Oulibeira Marques]], bol. X – ''Pertual i la Regeneraçon'', cord. de Fernando de Sousa de La. H. de Oulibeira Marques, Lhisboua, Eiditorial Persença, [[2004]].</ref>. Seberamente danificada durante l [[Terramoto de 1755]], Sacaben antrou nun lhento marasmo que durou cerca dun seclo, até cerca de [[1850]] se ampeçar la sue [[andustrializaçon]] – donde ressalta la fundaçon de la célebre [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]], que spalhou l nome de Sacaben por [[Pertual]] i pul [[Mundo]], i la passaige de l [[camino-de-fierro]] pula poboaçon. Esta situaçon cuntribuiu para un [[Demografie de Sacaben|oumiento populacional sustentado]], até meados de la [[década de 1970]], faborecendo inda l zambolbimiento de l associatibismo (Coperatiba «''La Sacabenense''», [[Sport Grupo Sacabenense]], antre outros). Ne l final de la [[década de 1980]], la freguesie ganha la sue [[Geografie de Sacaben|atual cunfiguraçon geográfica]], cula separaçon de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]] i de l [[Prior Bielho]]. An [[4 de Júnio]] de [[1997]], Sacaben bé anfin reconhecido to l sou balor i potencial, tenendo sido [[lista de cidades an Pertual por data de criaçon#Década de 1990|eilebada la cidade]]. Meses mais tarde, era inaugurada la [[Puonte Basco de la Gama]], lhigando Sacaben al [[Montijo]], i que se tornou ua obra de refréncia na paisaige ourbana de la poboaçon. == La [[Pré-Stória]] i l domínio de l [[Roma Antiga|Romanos]] i [[pobo bárbaro|Bárbaros]] == === [[Neolítico]] / [[Eidade de l Cobre|Calcolítico]] === Stá atestada na region de [[Sacaben]] la persença houmana zde hai bários seclos. La este propósito dezie [[Pinho Lheal]] ne l sou monumental ''Pertual Antigo i Moderno'': <blockquote>«''Sacaben ye ancontestablemente ua poboaçon antiquíssima, i yá eisistia ne l tiempo de l Romanos.''»<ref name="Pinho Lheal">Cf. LEAL, Pinho, ''Pertual Antigo i Moderno: Dicionário Geográphico, Statístico, Chorográphico, Heiráldico, Archeológico, Stórico, Viográphico & Etymológico de Todas las Cidades, Billas i Freguesies de Pertual i Grande Númaro de Aldés''. Facsímile de la eidiçon de Lhisboua, Lhibrarie Eiditora de Mattos Moreira, 1873–1890, bol. 8, Lhisboua, Cota d’Armas, 1990, p. 310.</ref></blockquote> Cun eifeito, parece tener sido acupada yá na [[Pré-Stória]] (períodos de l [[Neolítico]] i, cun maior porbablidade, de l [[Eidade de l Cobre|Calcolítico]], de l qual parécen datar trés [[machado]]s de piedra polida<ref name="CML">Bide [http://www.cn-lhoures.t/aa_PatrimonioArqueologia2.asp#3 Património de Arqueologie]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>); hai ambora de la eisisténcia dua [[caberna|gruta]] sob l ''Ancho de l Terreirinho'', junto al [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|Santuário de la Senhora de la Salude]], la qual, al ser scabada na [[década de 1980]], rebelou la eisisténcia de bruxedos pré-stóricos<ref name="IPA">Bide [http://www2.ipa.min-cultura.t/pls/dipa/build_ficha2?pagetitle=Pesquisa%20de%20Sítios%20Arqueológicos&xcode=51067&type=S Sítios Arqueológicos]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, de l Menistério de la Cultura Pertués.</ref>. === Ls Romanos === [[Fexeiro:Ponte de Sacavém (Francisco de Holanda).jpg|thumb|300px|La [[Puonte de Sacaben|Puonte Romana de Sacaben]], zenhada por [[Francisco de Houlanda]] ne l terceiro quartel de l [[seclo XVI]] i ancluída na sue ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', sob l títalo ''Lhembrança Pera Redificar la Puonte de Sacauen'', surge repersentada cun un eilebado númaro de arcos, denotando assi un riu mui mais caudaloso que hoije an die.]] An finales de l [[seclo III a.C.]], chegan a la [[Península Eibérica]] ls [[Roma Antiga|Romanos]]. <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> (antigo nome de [[Lisboua]]), alia-se a las [[legion romana|legiones romanas]], sendo cedo absorbida ne l [[Ampério Romano|Ampério]], i recumpensada cula atribuiçon de l statuto de <small>[[munecípio|MVNICIPIBM]]</small> (esto ye, de [[cidadanie]] plena, estando por esso isenta de l pagamiento de las [[tributo|saçones]] la que outros territórios, cunquistados pula fuorça de las armas, stában sujeitos) i l nome de <small>[[Oulisipo|FELICITAS IVLIA]]</small> (an honra de [[Júlio César]]). Admenistratibamente, l munecípio ulissibonense antegraba-se ne l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] [[Santarén (Pertual)|SCALLABITANBS]]</small>, i este, por sue beç, fazie parte, purmeiro de la [[porbíncia]] de la <small>[[Spánia Ulterior|HISPANIA BLTERIOR]]</small> i, a partir de [[29 a.C.]] (por debison decretada por [[César Augusto|Augusto]]) , de la <small>[[Lusitánia|LBSITANIA]]</small>, cun capital an <small>[[Emerita Augusta|EMERITA ABGBSTA]]</small> (correspondente a la moderna [[Mérida (Spanha)|Mérida]], na [[Stremadura]] [[Espanha|spanhola]]) . Este <small>MBNICIPIBM</small> abrangie un stenso território rural, cobrindo ua çtáncia aprossimada de cinquenta [[quilómetro]]s al redor de la ária ourbana (i çtinado a la sue outosuficiéncia), pul que lhogicamente l lhocal adonde se amplanta la moderna Sacaben se achaba ende antegrado. Subre Sacaben an cuncreto, mas, solo podermos afirmar que ne l [[seclo I]] de la nuossa Era ende passaba un troço quemun la dues stradas [[Roma Antiga|romanas]]: * la <small>''VIA XV''</small>, que lhigaba <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> a la capital probincial de <small>[[Emerita Augusta|EMERITA ABGBSTA]]</small>, cun passaige pula cidade de <small>[[Scallabis|SCALLABICASTRBM]]</small>, la moderna [[Santarén (Pertual)|Santarén]], anton capital de l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] SCALLABITANBS</small>; * la <small>''BIA XVI''</small>, que lhigaba <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> la <small>[[Bracara Augusta|BRACARA ABGBSTA]]</small>, capital de l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] BRACARENSIS</small>, na porbíncia de la <small>[[Galécia|GALLÆCIA]]</small>, correspondente a la atual [[Braga]]. Inda hoije susisten bruxedos desta rede biária, sob l pabimiento de las ''rues António Ricardo Rodrigues'' i ''José Lhuís de Morales'' (que mais tarde serien l eixe fundamental a la buolta de l qual se porcessou la ourbanizaçon de la poboaçon, lhigando ''Sacaben de Cima'' la ''Sacaben de Baixo'')<ref name="Bias romanas">Bide http://biasromanas.planetaclix.t/{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Yá neste tiempo parece de relebo la amportança de Sacaben i de l sou riu; cun eifeito, ls Romanos tenerien custruído ua [[Puonte de Sacaben|puonte subre l Trancon]], de la qual inda eisistirian bruxedos de ls pedamiegos de assentamiento ne l lheito ne l [[seclo XVII]], segundo dibersos relatos — zeignadamente ls de [[Francisco de Houlanda]] (que a eilha alude na sue obra ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', de [[1571]], na qual anota la necidade de l rei — anton [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] — proceder a la recustruçon de la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]], i faç deilha un sboço, adonde surge repersentada cun quinze arcos, denotando assi la eisisténcia dun riu mui mais caudaloso que atualmente<ref name="Francisco de Houlanda">Cf. [[Francisco de Houlanda|HOLANDA, Francisco de]], ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', antroduçon i notas de José de la Felicidade Albes, Lhisboua, Lhibros Hourizonte, 1984, pp. 26–28 (''Capítulo 7.º — De las Puontes i Calçadas Públicas de Lhisboua'').</ref>) i de [[Miguel Lheiton de Andrada]] (ne l «''2.º Diálogo''» de la sue ''[[Miscelánea]]'', datada de [[1629]]). Esta puonte (que inda hoije custitui l eilemiento central de l brason de armas de Sacaben) era la cuntinaçon natural de la bie que seguia pulas rues antes mencionadas, lhigando Sacaben a la borda Norte de l sou riu. Se se admitir que l célebre ''[[Itinerário de Antonino]]'' se baseia an trajetos lhebados a cabo por [[Antonino Pio]], i atendendo al fato de séren mencionadas na obra las bias an causa, ye natural que l dezido amperador tenga passado pula poboaçon i pula sue puonte subre l [[Riu Trancon|Trancon]]… Hai inda la ambora de an Sacaben tener eisistido (segundo l relato de l ''Anónimo Napolitano'', i ancluído ne l belume II de l [[Corpus Anscritionun Lhatinarun]] – CIL –, relatibo a la [[Spánia]]) ua anscriçon eipigráfica (cujo paradeiro ye hoije çconhecido) que rezaba l seguinte: <blockquote>SILBIBS<br />MAG • I • TER<br />F • DAR • MAG<br />P • I • LIIII • P • B</blockquote> Nun se cunseguiu, mas, até al momiento, abentar ua lheitura plausible para este monumiento; cun sepçon de la purmeira lhinha, que remete para un ''[[nome]]n'' ó ''[[cognomen]]'' anteligible (''Sílbio''), l cuntenido de las trés restantes lhinhas ye oubjeto de grandes cunjeturas. [[Emil Hubner]], l redator de l CIL, propós que las abrebiaturas MAG, nas lhinhas 2 i 3, dezíssen respeito la dous ''magistri'', talbeç respunsables por un ''[[bicus|uicus]]' ', ua pequeinha ounidade admenistratiba la nible rural, l que pressuporia talbeç la eisisténcia dun bicus ne l lhocal de Sacaben, junto a la puonte, i que serie gobernado por estes dous magistri; esta tese colheu tamien la aprobaçon de Jorge de Alarcon. Basco Gil Mantas, por sou turno, propone que se tratassen de l magistri dun santuário que eisistirieb talbeç nas prossimidades, l que tamien nun serie amberosímil. Seia cumo fur, tal parece testemunhar, sin selombra de dúbeda, la persença romana ne l lhocal <ref name="Anscriçon eipigráfica">Bide http://www4.crb.ucp.t/biblioteca/Mathesis/Mat12/Mathesis12_27.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. === [[Alanos]] i [[Bisigodos]] === Als Romanos sucedírun-se las acupaçones de ls pobos [[pobo bárbaro|bárbaros]], na sequéncia de las sues [[migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones para Oucidente]]: purmeiro de l [[Alanos]] (que acupórun to l [[Sudoeste]] peninsular durante cerca de meia [[década]], sin mas deixáren qualesquier bruxedos seneficatibos na region), i depuis de l [[Bisigodos]] (que tenerien eidificado eiqui ua capielha dedicada la [[Marie|Nuossa Senhora de l Prazeres]], sob la qual se ancontran hoije las ruínas de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha de Nuossa Senhora de la Bitória]]) <ref name="Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres">Cf. LEAL, Pinho, ''oup. cit.'', p. 313.</ref>. == Domínio [[Eislan|muçulmano]] == [[Fexeiro:Igreja de Nossa Senhora da Vitória (1).jpg|thumb|left|250px|La atual [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha de Nuossa Senhora de la Bitória]] argue-se, segundo la tradiçon, adonde se situou outrora la Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres, eisistente na poboaçon durante l domínio [[Eislan|muçulmano]].]] === Cunquista i coabitaçon === A partir de [[711]], ten ampeço l domínio [[Eislan|muçulmano]] de la [[Península Eibérica]]. [[Lisboua]] (''[[Stória de Lhisboua#Al-Ushbuna: Lhisboua Muçulmana|al-Ušbuna]]'') ye tomada an [[716]] por fuorças [[berberes]] sob l comando de [[Abd al-Aziç ibn Musa|ʿAbd al-ʿAziç ibn Musa ibn Nusayr]] (que a la data eisercia l cargo de gobernador de l [[Al-Andalus|Ándalus]] an nome de l [[califa de Damasco]], sendo filho de l gobernador de la porbíncia de la [[África|Ifriquia]], [[Musa ibn Nusayr]]), i por essa época deben tamien tener caído nun solo las poboaçones que antegrában l termo de Lhisboua (antre ls quales Sacaben), bien cumo ls bários poboados de las redondezas, cumo ''[[Sintra|laš-Šantara]]'' (esto ye, Sintra). Tal cumo nas demales regiones de l ''[[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]]'' (l «''[[Oeste|Oucidente]] de l Ándalus''», region que corresponde, ''[[Lista de probérbios i sentenças an lhatin|grosso modo]]' ', a la antiga [[Lusitánia]] [[Roma Antiga|romana]] i ancluía, antoce, a maior parte de l moderno [[Pertual]]), númaro seneficatibo de [[Spánia|spano]]- [[Roma Antiga|romano]]- [[Bisigodos|godos]] de la region de al-Ušbuna, ambora se téngan arabizado (tornando-se bilíngues an [[léngua árabe|árabe]] — la nuoba lhéngua de la admenistraçon — i ne l [[latin|baixo-lhatin]] [[Eidade Média|mediebal]] que mantenien cumo lhéngua de l culto), nun se islamizórun (ó solo l fazirun tardiamente), tenendo remanescido [[cristandade|crestianos]]; antre eilhes, starien alguns habitantes de l lhugar de Sacaben que, de acordo cula tradiçon, podírun manter l sou culto na [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres]], mediante l pagamiento dun tributo monetário (la [[jizya]])<ref name="Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres" />, tornando-se assi [[moçárabe]]s, ó seia, crestianos bibendo ambaixo de l domínio muçulmano, tenendo cumo suma outoridade l [[Patriarcado de Lhisboua|bispo moçárabe de Lhisboua]] — algo possiblitado pula relatiba [[toleráncia relegiosa]] de l [[Eislan]] para cun ls chamados «''[[Pobos de l Lhibro]]''» (''Ahl al-Kitāb''), ó seia, [[judaísmo|judius]] i [[cristandade|crestianos]]. Julga-se mesmo que a torre mediebal an Sacaben de Cima, ne l ''Ancho de l Terreirinho'', frunteira a la [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|Capielha de la Senhora de la Salude]], ne l centro stórico de la poboaçon, tenga probablemente ourige muçulmana, i serie ende que, de acordo cula tradiçon, ls crestianos pagában la jizya a las outoridades [[mouros|mouriscas]]. Terá depuis sofrido anterbençones de restauro durante la [[Eidade Média]], achando-se hoije, assi i todo, bastante arruinada<ref name="Torre mediebal">Cf. LEAL, Pinho, ''oup. cit.'', p. 311.</ref>. === Sacaben ne l al-Ándalus === De acordo cul relato dua fuonte muçulmana (l [[geografie|geógrafo]] [[Síria|sírio]] [[Yaqut al-Hamawi|Abu ʿAbd-Allah Yaqut ibn ʿAbd-Allah al-Rumi al-Hamawi]]), Sacaben era «''un de ls poboados de Lhisboua, la Ouriente deilha''», sendo la poboaçon classeficada cumo ua ''[[alcarie|qarya]]' ' (palabra donde deriba l termo alcarie, i que se puode traduzir, percisamente, cumo pequeinho poboado, [[bila]]<ref name="Yaqut">Bide http://www.fcsh.unl.t/ien/mediebalista/MEDIEBALISTA1/mediebalista-andalus.htn{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>). A la semelhança de bárias outras pequeinhas poboaçones al redor de Lhisboua, Sacaben fui antegrada admenistratibamente na ''[[kura (ounidade admenistratiba)|kura]]' ' de al-Ušbuna (sendo la ''kura'' ua ounidade admenistratiba muçulmana sensiblemente cula mesma delimitaçon geográfica de ls bielhos <small>[[cumbentus|CONBENTI]]</small> romanos, ambora cun defrentes atribuiçones), delantre de la qual se ancontraba un ''[[alcaide (magistrado)|qadi]]' ', gobernador cun funçones melitares zeignado, purmeiro pul ''[[wali]]'' sediado an [[Córdoba (Spanha)|Córdoba]], la capital de l [[Al-Andalus|al-Ándalus]], cumo repersentante de l [[califa de Damasco]] i, mais tarde, puls [[emir]]s ([[756]]–[[929]]) i depuis [[califa]]s ([[929]]–[[1031]]) [[Omíadas]] que [[califado de Córdoba|gobernórun l Ándalus a partir daquela cidade]]. Al lhongo de l domínio emiral i califal, bárias sediçones contra ls [[Omíadas]] tubírun cumo placo l [[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]] (ne l qual se ancluía, cumo sposto, Sacaben), zeignadamente la rebolta promobida puls [[Ibn Marwan|banū Marwān]] de [[Mérida]]/[[Badajoç]] ó la de [[Umar ibn Hafsun|ʿUnār ibn Hafsūn]], de [[Bobastro]], solo sufocadas an finales de la [[década de 920]] (de fato, durante la segunda metade de l [[seclo IX]] i até a la [[Janeiro]] de [[929]], data an que [[Abderramon III|ʿAbd aire-Rah&#803;nān III]] se proclama ''[[Amir al-Mu'minin|ʿAnīr al-Muʿminīn]]'' (''Príncepe de l Crentes''), ó seia, [[Califa]] — percisamente passado bencer ls banu Marwan —, correspondendo a un período de maior fraqueza de l poder central, l Ġarb solo nominalmente fazie parte de l emirato omíada, tenendo-se cumbertido nua spece de prencipado outónomo cun sede an ''[[Vadajoç|Batalyaws]]' ', esto ye, Badajoç). Mais tarde, durante las redadeiras agitaçones ([[fitna]]) que lhebórun a la queda de l [[califa]]de l an [[1031]], i susequente formaçon de ls reinos de [[taifa]]s, Sacaben quedou antegrada ne l reino de Badajoç (fuora durante un scasso lhapso temporal, na década de [[1020]], an que eisistiu ua taifa cun sede an Lhisboua xefiada por ʿAbd al-ʿAziç ibn Sabūr i ʿAbd al-Malik ibn Sabūr, filhos de [[Sabur al-Saqlabi|Sabūr al-Saqlabi]], un antigo [[scrabo|serbo]], de ourige [[slabos|slaba]], que serbira l califa [[al-Hakan II]] i que lhançara l grito de rebolta de l ''Ġarb al-Andalus'' contra l califado an [[1009]], tenendo gobernado la taifa de Badajoç até tener sido deposto puls [[Aftásidas|banuʿl-Aftas]]), passado l que regressou a la suserania de l rei [[aftássida]] de Badajoç. An [[1093]], a troco de auxílio contra ls ambasores [[almorábidas]] benidos de l [[Magrebe]], l emir de Badajoç cede al ''[[amperador|amperator totius Spaniæ]]'', [[Afonso BI de Lhion i Castielha]], la posse de ls castielhos de [[Lisboua|al-Ušbuna]] i [[Santarén (Pertual)|laš-Šantaryin]] (Santarén), tenendo nessa altura Sacaben passado para manos crestianas. Por pouco tiempo, mas, durou l domínio [[Reino de Lhion|leonés]]: an [[1095]], ante l inexorable abanço de l almorábidas lhiderados por [[Yusuf ibn Tashfin|Yusuf ibn Tašfin]], l conde [[Raimundo de Borgonha|Raimundo de la Galiza]] fui derrotado i la lhinha de frunteira recuou de l Teijo pa l [[Riu Mondego|Mondego]], tenendo Sacaben retornado a las manos muçulmanas. Anfin, l domínio de ls rigoristas almorábidas, ambora fuorte ne ls purmeiros anhos, staba yá an perfunda decadéncia pouco tiempo antes de la [[cerco de Lhisboua (1147)|cunquista definitiba]] de [[Lisboua]] an [[Outubre]] de [[1147]] por [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]]; a partir de [[1144]], to l Ġarb, lhiderado por [[Ibn Qasi]], entra an rebolta contra l domínio almorábida, tenendo ampeço l chamado ''período de las segundas taifas''. L [[Lisboua i Bal de l Teijo|bal de l Teijo]] tornaba-se andependiente para custituir la taifa de Santarén — efémera, puosto que l sou fin chegou trés anhos mais tarde, cula [[Recunquista|Recunquista crestiana]] de las dues percipales poboaçones de la lhinha de l Teijo puls Pertueses. === Al-Šaqabāni, ó ''l Sacabenense'' === De acordo cul yá citado [[Abu Abdallah Yaqut ibn-Abdallah al-Rumi al-Hamawi|Yaqut al-Hamawi]], relaciona-se cun Sacaben l [[poesie|poeta]] i [[misticismo|místico]] ''Taytal ibn Ismaʿīl'', chamado ''al-Šaqabāni'' (lhiteralmente, ''l Sacabenense''), que bibiu ne l [[seclo XI]] i de l qual se conhecen alguns trechos de poesie; para para alhá desso, ye citado tamien por saber de quelor poemas de bárias poetisas árabes anteriores al Eislan. Al-Šaqabāni, tenendo studado na sede de l [[Califado de Córdoba|Califado Omíada]], an [[Córdoba (Spanha)|Córdoba]], pouco antes de la sue zagregaçon, i feito l [[hajj]] (peregrinaçon la [[Meca]]) tornou-se depuis un místico lhigado al [[sufismo]] (ua corriente cuntemplatiba drento de l [[Eislan|Islamismo]] i que tubo grande sucesso antre alguns habitantes de l [[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]] — cite-se l eisemplo de [[Ibn Marwan|Ibn Marwān]], l fortificador de [[Marbon]]), anstituindo un ''[[arrábita|ribat]]' ' an Šaqabān, çtinado a la [[jihad]] (cunceito que nun se relaciona solo cula lhuita sterior, tenendo an bista la propagaçon de la fé islámica, mas tamien i subretodo, cula lhuita la nible pessonal, de l própio crente, tenendo an bista l sou total outo-cuntrole)<ref name="Ribat">Cf. Heilena CATARINO, «L Castielho de Pobos (apuntamientos pa l período islámico an Vila Franca de Xira)», ''Catálogo de la Sposiçon Senhor de la Buona Muorte — Mitos, Stória, Deboçon, 28 de Júnio a 8 de Agosto de 2000, Celeiro de la Patriarcal, Bila Franca de Xira'', ed. de la Cámara Municipal de Bila Franca de Xira, 2000, pp. 43–51.</ref>, tenendo depuis recolhido-se a un lhugar ermo nas prossimidades, adonde fondou ua ''aç-çāwiya'' (donde l pertués [[azóia]], i que stá talbeç na ourige de l chamadeiro de la bezina [[Santa Eirie de Azóia]], anton coincida cumo ''aç-çāwiya at-Taytal'', ó seia, la ''Azóia de Taytal''), adonde se antregarie a la reflexon mística<ref name="Yaqut"/>. === Cuntribuiçones técnicas i toponímicas === Para para alhá de las técnicas de cultibo (cumo la [[nora (auga)|nora]]) i de la antroduçon de ciertas culturas [[agricultura|agrícolas]] (cumo ls [[citrino (fruito)|citrinos]]) an to la Península, l [[chamadeiros árabes an Pertual|percipal bruxedo muçulmano stá na toponímia]], julgando-se que seia de l [[Léngua árabe|árabe]] que l moderno chamadeiro Sacaben probeio (mui ambora outra teorie proponha ourige [[Fráncia|francesa]] — antoce mais tardie, eibentualmente na sequéncia de la [[Recunquista]] — pa l nome de la freguesie). ==== Šaqabān, Sacabis ==== Cun eifeito, durante mui tiempo ls [[filologie|filólogos]] julgórun que l termo deribasse de l étimo árabe ''šaqabi'' (que quier dezir «próssimo» ó «bezino» — antenda-se, de la cidade de [[Lisboua]], que yá anton assumia cunsidrable amportança), [[latin]]izado na terceira [[declinaçon]] an ''sacabis, -is'' (l que formarie ne l [[acusatibo]] ''sacaben'', donde l nome moderno «Sacaben»); assi i todo, nunca citórun qualquier fuonte árabe que corroborasse tal teorie<ref name="Sacabis">Bide http://clientes.netbisao.t/sacabem1/{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i http://homepage.oninet.t/576mer/Storia/storia.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Mais recentemente, çcubriu-se, tamien na obra de [[Abu Abdallah Yaqut ibn-Abdallah al-Rumi al-Hamawi|Yaqut]] (l ''Kitāb Muʿjan al-Buldan'' ó ''Lhibro de l Países'', ''c.'' [[1228]], ua çcriçon geográfica de l mundo anton coincido), ua refréncia mais percisa al termo ousado puls árabes para chamar la poboaçon — ''laš-Šaqabān'' (an [[léngua árabe|árabe]], [[Alfabeto árabe|'''الشقبان''']]), l qual se assemelharie muito, sin selombra de dúbeda, cula pronúncia moderna<ref name="Yaqut"/>. ==== Çaca dé Uen ==== Inda subre la ourige de l chamadeiro Sacaben, l ansigne [[linguística|lenguista]] pertués [[José Pedro Machado]] scribe, ne l sou ''[[Dicionário Onomástico Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa|Dicionário Onomástico-Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa]]'', que tenerie sido a pensar ne l nome desta poboaçon que un [[menestrel|jogral]] [[Galiza|galego]], [[Pedro Amigo de Sebilha|Pedr'Amigo de Sebilha]] (atibo na [[corte]] de [[Afonso X de Lhion i Castielha]], ó seia, na segunda metade de l [[seclo XIII]]), cumpós ua ''[[Cantigas de scárnio i maldezir|cantiga de escarnho]]' ' ([[Cancioneiro de la Viblioteca Nacional|CBN]] n.º 1687; [[Cancioneiro de la Baticana|CB]] n.º 1199) na qual [[sátira|satiriza]] un sou colega [[trobador]] ([[Cermeinho Garcia de Ambroa|Cermeinho Garcia d'Ambroa]]), çdenhando de la sue piedosa antençon de querer ir als [[Tierra Santa|lugares santos]] de [[Jarusalen]] an peregrinaçon, mas tenendo inda assi quedado-se solo por Sacaben… La cantiga reza l seguinte: {| align="center" cellspacing="0" class="" width="100%" style="clear:both;text-align:center" |- | width="250" | <center>''Marina Meiouchi, Cermeinho d'Ambroa''<br />''diç el que tu l fuisti i pregoar''<br />''qué nunca foy na tierra d'[[Ultramar|Ultra-mar]];''<br />''mays non fezisti cumo molher buona,''<br />''ca, Marina Meiouchi, sy hé sy,''<br />''Cermeinho d'Anbroana sey you ca foy lh'y,''<br />''mays quesiste lh'y tu mal assacar.''</center> | width="250" | <center>''Marina Meiouchi, sen nulha falha''<br />''Cermeinho d'Ambroana en '''[[Sacaben|Çaca dé Uen]]' ''''<br />''filhou la cruç pera [[Jarusalen|Iherusalen]]' '<br />''i, depuis d'aquesto, sé Dius mi ualha,''<br />''Marina Meiochi, cun'ye, romiu''<br />''que uen canssado ye tal l ui and you''<br />''tornar, ye dizes que non tonrou en.''</center> | width="250" | <center>''Marie Meiouchi, muytas uegadas''<br />''Cermeinho d'Anbroana ach and you mal,''<br />''mays sé té colhé d el lhogar atal''<br />'' cun andas tu assy pulas pousadas,''<br />''Marina Meiouchi, la mui gran sazon,''<br />''Cermeinho d'Anbroana, se th achar enton,''<br />''gran med ey que ti querra fazer mal.''</center> |} Segundo Machado, la forma '''''Çaca dé Uen''''' (lheia-se ''Saca dé Ben'') serie ua deribaçon de Sacaben, propondo l studioso ua ourige [[Fráncia|francesa]] pa l termo, heipótese giralmente preterida an fabor de l étimo [[léngua árabe|arábico]]. Cun eifeito, eisistia na [[Eidade Média]], ne l [[Anjou (porbíncia)|Anjou]], la cunfrarie [[bino|binhateira]] ''du Sacabin'', termo deribado percisamente de ''saca'' (seneficando boto para depositar bino, azeite, ó lhíquidos an giral), i ''bin'' ([[léngua francesa|fr.]] para «''[[bino]]''»), termo que an ciertos dialetos franceses (cumo l angebino) toma la pronúncia ''ben'' (<tt>/bẽ/</tt>), pul que, a aceitar esta tese, Sacaben seneficarie anton «''boto de bino''» — heipótese que, anque todo, nun ye de to çpicienda, se atendermos al fato de la lhocalidade se tener tornado un amportante centro pordutor bitibinícola (cumo de resto to la region ambolbente) al lhongo de la [[Eidade Média]]<ref name="José Pedro Machado">Cf. [[José Pedro Machado|MACHADO, José Pedro]], ''[[Dicionário Onomástico Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa|Dicionário Onomástico-Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa]]'', bol. III, Lhisboua, Cunfluéncia, 1984, p. 1290.</ref>. ==== La berson popular de l nome ==== Cumo an muitas outras tierras pertuesas, la populaçon tratou de splicar l nome de la poboaçon fraugando ua eitimologie muitas de las bezes a la rebelia de qualesquier lheis lhenguísticas. Assi, an Sacaben, segundo "boatos mais regionales", l nome Sacaben poderá tener tenido la sue ourige noutro cuntesto: ls trabalhadores que çcarregában la sue mercadoria nas bordas de l Riu Trancon, dezien antre eilhes durante la eisecuçon de l trabalho, segundo l que ye dezido, «''Saca''» i «''ben''», i dende, antoce, formar-se-iba l nome Sacaben. Assi i to, la ourige de l nome permanece mui ambígua, i l lhocal cierta mente merecerie ua mais aperfundada pesquisa i sploraçon, de forma a aberiguar mais cuncretamente muitos aspetos que cuntinan cuntrobersos ne ls nuossos dies, cumo por eisemplo, la própia ourige de l nome. == [[Recunquista]] == [[Fexeiro:Batalha de D. Afonso Henriques junto àponte romana em Sacavém.jpg|thumb|400px|La [[Batailha de Sacaben]], trabada antre [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] i ls [[Mouros]].]] {{ber artigo percipal|'''[[Batailha de Sacaben]]'''}} De acordo cula tradiçon, Sacaben fui tomada als [[Mouros]] por [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]], an [[1147]], na sequéncia de la quási-lhendária [[Batailha de Sacaben]] (cujos purmeiros relatos datan tan-solo de l [[seclo XVI]], i que, ambora coligidos ne l [[seclo XVII]] na [[Monarquia Lhusitana]], ténen sido cunsidrados cumo un mito zde [[Alexandre Heirculano|Herculano]]<ref name="Alexandre Herculano">Cf. [[Alexandre Herculano|HERCULANO, Alexandre]], ''Stória de Pertual. Zde l ampeço de la Monarquia até l fin de l reinado de Afonso III''. Prefácio i notas de José Mattoso i berificaçon de l testo de Ayala Monteiro, tomo I, Amadora, Lhibrarie Bertrand, 1980, pp.&nbsp;679 i 694.</ref>). == [[Eidade Média]] == === [[Seclo XII]] === Pula fertilidade de las sues tierras, Sacaben tornou-se, pouco depuis de la recunquista crestiana, sede dun [[reguengo (propiadade)|reguengo]] de la [[Corona (monarquia)|Corona]] pertuesa, conhecendo amportante ancremiento [[agricultura|agrícola]]; las percipales culturas de la poboaçon, tal cumo ne l resto de la [[Stremadura]], serien aqueilhas tipicamente [[Mar Mediterráneo|mediterráneas]]: la [[bideira|benie]] i la [[oulibeira]], a par de l [[trigo]], l percipal [[cereal]]. De çtacar tamien la sploraçon de las [[salina]]s, abundantes ne l sou território até al [[seclo XVIII]], bien cumo inda l trasporte flubial de bários pordutos hortícolas ouriundos de l anterior de l Termo de Lhisboua para la fetura capital de l reino, que eiran caraterizar la poboaçon ne ls seclos bindouros. Nesse cuntesto ampeçará a ganhar forma un [[porto (trasporte)|porto flubial]] na cunfluéncia de l Teijo cul Trancon, i que tubo relatiba amportança até al [[seclo XVIII]] cumo porto anterior. De resto, ye an torno de l sou riu, de la [[Puonte de Sacaben|sue puonte]] i de l sou porto que la stória de Sacaben al lhongo desses seclos se screbirá<ref name="Porto de Sacaben">Cf. VLOT, Marie Lhuísa Pinheiro, ''Ls portos na ourige de ls centros ourbanos. Cuntributo para la arqueologie de las cidades marítimas i flúbio-marítimas an Pertual'', Lhisboua, IPA, 2003, ''passin''.</ref>. [[Fexeiro:AfonsoI-P.jpg|thumb|left|150px|D.[[Fonso Anriqueç]], mítico cunquistador de Sacaben.]] La purmeira refréncia stórica scrita que conhecemos relatiba la Sacaben data solo dun decumiento eclesiástico de [[1 de Maio]] de [[1191]] (esto ye, quarenta i quatro anhos depuis de la cunquista de Lhisboua); ende se alude a la debison de ls benes feita pul rei [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] para resulber las frequentes cuntendas antre l [[Patriarcado de Lhisboua|bispo de Lhisboua]], [[Soeiro Anes|D. Soeiro Anes]], i l sou [[cabido]]. Por este decumiento, l bispo cedie las prebendas de la eigreija de [[Alfama|San Pedro de Alfama]] al cabido, i reserbaba para si las de las eigreijas de [[Sacaben]], [[Frielas]], [[Unhos]] i [[Bila Berde de l Francos]], las quales até anton pertencian a la fábrica de l cabido <ref name="Acordo cabido">Cf. [[Rodrigo da Cunha|CUNHA, Dom Rodrigo da]], ''Histria Eclesiástica da Igreja de Lisboa'', em Lisboa, Por Manuel de la Silva, 1642, fól. 99 (http://purl.t/12033/2/P205.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref>. Sabe-se que la Eigreija Matriç de Santa Marie de Sacaben era ua de las eigreijas [[colegiada]]s de l Termo de Lhisboua (a par de las de [[Bucelas|Nuossa Senhora de l Carbalho de Bucelas]], [[Frielas|San Julion de Frielas]], [[Lumiar|San João Batista de l Lhumiar]] i [[Unhos|San Silbestre de Unhos]]) <ref name="Colegiada">Cf. ''Atlas de Cidades Mediebales Pertuesas (Seclos XII la XV)''. Org. de [[A. H. de Oliveira Marques]], Iria Gonçalves i Amélia Aguiar Andrade, vol. 1, Lisboa, Centro de Estudos Hitóricos da Universidade Nova de Lisboa e Instituto Nacional de Imvestigação Científica, 1990.</ref>, l que quier dezir que la eigreija sacabenense era probida de dignidades an todo semelhantes a las de l cabido de la Sé de Lhisboua, sendo regida por un ''[[prior]]'', al ambés dun mero ''[[presbítero]]'' (bulgo ''[[padre]]''); por esse mesmo motibo, até hoije la antitulaçon oufecial de l pároco de Sacaben cuntina a ser la de ''prior''. === [[Seclo XIII]] === De l [[seclo XIII]] eisisten refréncias a la eisisténcia dua gafarie dedicada la [[Santo André]], associada a ua [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|capielha cul mesmo ourago]], i inda un spital/albergarie, dezido de ''Gonçalo Vaz'', pa ls pobres (na época, las bárias funçones assistenciales éran eisercidas pulas mesmas anstituiçones — eissencialmente corporaçones relegiosas que se ounien ambaixo dua mesma deboçon — i assi trataba-se nun solo de l peregrinos, cumo tamien de ls pobres i de l lheprosos). L abastecimiento de auga potable era feito, quier atrabeç de l Trancon, quier atrabeç dun poço — l ''Poço de l Trapos''<ref name="Colegiada" />. Sacaben surge refrenciada nas [[anquiriçones]] rializadas por [[Fonso II de Pertual|D. Fonso II]], an [[1220]], cumo tierra adonde eisercia la sue outoridade l almoxarife de Lhisboua; las anquiriçones lhebadas a cabo por [[Fonso III de Pertual|D. Fonso III]] an [[1258]] dan cunta de que las [[salina]]s eisistentes na poboaçon éran pertença de la [[Orde de Santiago]]<ref name="Salinas">Cf. BLOT, Maria Luísa Pinheiro, ''oup. cit.'', p. 112.</ref>. Segundo [[Pinho Leal]], por esta época cuntarie la freguesie cun 900 fuogos, númaro que parece claramente sagerado para ua pequeinha poboaçon cumo Sacaben na Eidade Média<ref name="Torre mediebal" />. Inda assi, la poboaçon debie ser yá un centro ourbano de algua amportança ne l quadro de l Termo de [[Lisboua]]. Ua lhei de [[Deniç de Pertual|D. Deniç]]<ref name="Lhei dionisina">Cf. [[Torre de l Tombo|I.A.N./T.T.]], gabeta 13, maço 6, doc. n.º 7.</ref>, datada de [[1287]], dá cunta dun [[amposto]] giral aplicado als [[notário|tabelianes]] dua parte seneficatiba de l [[Pertual|Reino de Pertual]] (cun scluson de l de la comarca de [[Alanteijo|Antre Teijo i Odiana i Para alhá-d’Odiana]] — regulamentada por lhei posterior —, de l [[Reino de l Algarbe]], bien cumo inda de ciertas tierras coutadas — [[Braga]], [[Porto]] ó [[Alcobaça (Pertual)|Alcobaça]]) . Aparece ende arrolada, antre bárias outras poboaçones de la [[Patriarcado de Lhisboua|diocese de Lhisboua]] ([[Lisboua]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Arruda de l Binos]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Porto de Muolas]], [[Pobos]], [[Santarén (Pertual)|Santarén]], [[Sintra]], [[Torres Nuobas]], [[Torres Bedras]] i [[Ourén (Pertual)|Bila Nuoba de Ourén]]) , la paróquia de Sacaben, cuntando esta cun 1 tabelion, mas çconhecendo-se l balor de l respetibo amposto (situaçon, de resto, tamien berificada ne ls causos de [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Arruda de l Binos|Arruda]], [[Sintra]] i [[Torres Bedras]]). Cumo an [[Porto de Muolas]] i [[Ourén (Pertual)|Bila Nuoba de Ourén]], eisistindo dous tabelianes, estes pagában 45 [[libra]]s anuales a la [[Corona (monarquia)|Corona]], ye de supor que talbeç la cuntribuiçon pecuniária de l tabelion de Sacaben fusse anferior la estas — ambora, por eisemplo, l cunceilho de [[Pobos]], al [[Norte]] de [[Bila Franca de Xira]], cun solo tamien un tabelion, pagasse un balor superior (60 lhibras); esse númaro, assi i todo, fui vmais tarde reduzido a solo 24 lhibras anuales<ref name="Tabelion">Cf. [[A. H. de Oliveira Marques|OLIVEIRA MARQUES, A. H. de]], «A população portuguesa nos fins do século XIII», ''Ensaios de História Medievbal Poertuguesa'', Lisboa, Editorial Vega, 1980, pp. 51–92.</ref>. Antretanto, dous anhos antes, an [[1285]], la outonomie de l reguengo de Sacaben-Frielas habie saído reforçada quando [[Deniç de Pertual|D. Deniç]] celebrou ua Cuncórdie cula Cámara Municipal de Lhisboua, relatibamente la bários agrabos que oupunhan l monarca a la eidilidade lhisboeta. Un desses agrabos prendia-se cul fato de ls [[albazil|albazis]] de ls reguengos de Sacaben i Frielas tenéren ganho, an data un pouco anterior a la de la Cuncórdie, outonomie face al munecípio de Lhisboua, podendo julgar ls bezinos de Lhisboua que aparecessen ne l território reguengueiro, nun tenendo ls albazis que dar justificaçon al cunceilho; la Cámara queixou-se anton al rei, pedindo para que se buoltasse a la fórmula antiga, que eisigie que ls albazis de l reguengo se tornassen de nuobo subalternos, prestando preito i menaige a la Cámara de Lhisboua, por forma la que ls cidadanos de Lhisboua nun podíssen fugir a las justícias municipales. La Cámara, mas, acabou por zeistir de las sues antençones, de tal forma que, segundo [[Marcello Caetano]], ne l sou studo cunsagrado a la admenistraçon municipal de Lhisboua, an [[1319]], Sacaben i Frielas possuían yá ua ourganizaçon que les permitie ser chamados de cunceilhos<ref name="Marcelo Caetano">Cf. [[Marcello Caetano|CAETANO, Marcelo]], ''La Admenistraçon Municipal de Lhisboua durante la Purmeira Dinastie (1179-1383)'', Lhisboua, Lhibros Hourizonte, 1990, pp. 31-36.</ref>; de resto, quatro anhos antes, an [[1314]], l mesmo rei habie tamien cuncedido outonomie als reguengos de [[Ribamar (Mafra)|Ribamar]], [[Oeiras i San Julion de la Barra|Oeiras]] i [[Algés]], na metade oucidental de Lhisboua. Ne l final deste seclo ([[1288]]), l prior de la paróquia sacabenense surge antre ls nomes de l bários relegiosos que peden al [[Papa Nicolau IV]] la anstituiçon dun [[Ounibersidade|''studiun generale'']] na cidade de [[Lisboua]]: neilha figuran tamien cumo cunfirmantes ls nomes de l Don Abade de l [[Mosteiro de Alcobaça]], ls Priores de [[Mosteiro de Santa Cruç|Santa Cruç de Coimbra]], de [[Eigreija de San Bicente de Fura|San Bicente de Lhisboua]], de [[Oulibeira de l Castielho|Santa Marie de Guimarães]] i de [[Santarén (Pertual)|Santa Marie de la Alcáçoba de Santarén]], assi cumo ls reitores de las Eigreijas de [[Atouguia de la Baleia|San Lheonardo de Atouguia (de la Baleia)]], [[Santarén (Pertual)|San Julion de Santarén]], [[San Nicolau (Santarén)|San Nicolau de Santarén]], [[Santa Eirie de la Rieira de Santarén|Santa Eirie de Santarén]], [[Santarén (Pertual)|Santo Stébon de Santarén]], [[San Clemente (Lhoulé)|San Clemente de Lhoulé]], [[Sé (Faro)|Santa Marie de Faro]], [[Santa Marie i San Miguel|Santa Marie i San Miguel de Sintra]], [[Santo Estébon (Alenquer)|Santo Stébon de Alenquer]], [[Santa Marie de l Castielho i San Miguel|Santa Marie i San Miguel de Torres Bedras]], [[San Pedro i Santiago|San Pedro de Torres Bedras]], [[Santa Marina (Bila Nuoba de Gaia)|Santa Marina de Gaia]], [[Lourinhana (freguesie)|Santa Marie de la Lhourinhana]], [[Cunceiçon (Bila Biçosa)|Santa Marie de Bila Biçosa]], [[Azambuja (freguesie)|Santa Marie de la Azambuja]], '''[[Sacaben|Santa Marie de Sacaben]]' '', [[Santa Marie (Stremoç)|Santa Marie de Estremoç]], [[Beija|Santa Marie de Beija]], [[Mafra (freguesie)|Santa Marie de Mafra]] i [[Mogadouro (freguesie)|Santa Marie de Mogadouro]]. An [[13 de Maio]] de [[1290]], D. Deiniç cuncede a un tal Pedro Martines de la Romeira la sploraçon bitalícia (puosto que yá le fura aforada antes dessa data) de la barca de l reguengo de Sacaben, «''pro multo serbicio que fizo''» a el-rei. Inda de l final de l seclo ([[20 de Febreiro]] de [[1295]]) ye l decumiento de doaçon de ls reguengos de Sacaben, Unhos, Frielas i Camarate, por D. Dinis, la sue filha [[Custança de Pertual, reina de Castielha|D. Custança]] (fetura [[lista de reinas de Castielha|reina de Castielha]] pul sou casamiento cun [[Fernando IV de Castielha|Fernando IV]]) , ancluindo todos ls dreitos, padroados de Eigreijas, etc. La doaçon fui feita an sue bida, pul que cula muorte de la anfanta, an [[1313]], ls reguengos retornórun a la posse de la Corona.<ref name="D. Custança">Cf. AZEBEDO, Pedro de, «Ls Reguengos de la Stremadura na 1.ª Dinastie», ''Rebista de la Ounibersidade de Coimbra'', bol. XI - ''Miscelânea de estudos em honra de D. Carolina Michaëlis de Vasconcelos'', Coimbra, Imprensa da Universidade, 1933, pp. 577-634.</ref>. === [[Seclo XIV]] === ==== Sacaben ne l património de l almirantado… ==== Tenendo ls reguengos de Sacaben, Unhos, Camarate i Frielas regressado a la posse de la [[Corona]], an [[1313]], por muorte de la [[Custança de Pertual, reina de Castielha|anfanta D. Custança]], pudo [[Deniç de Pertual|D. Deniç]] serbir-se de ls sous rendimientos para culs anstituir ls benes de l [[Almirante|Almirantado]] de Pertual. Assi, por cuntrato celebrado an [[1 de Febreiro]] de [[1317]], D. Deniç ancarrega l [[Génoba|genobés]] [[Manuel Pessanha]] de reorganizar la [[Marina Pertuesa|armada pertuesa]], atribuindo-le an recumpensa l títalo de ''[[Almirante|Almirante de Pertual]]' ', assi cumo ua tença anual ne l balor de 3000 lhibras «an denheiros de la moeda de Pertual», repartidas por trés prestaçones de eigual balor la bencíren ne ls meses de [[Janeiro]], [[Maio]] i [[Setembre]], i ouriundas de las rendas de l reguengo de Sacaben (a par de l de [[Unhos]], [[Frielas]], [[Camarate]] i, mais tarde, a partir de [[24 de Setembre]] de [[1319]], de l de [[Algés]] i inda de la bila de [[Odemira]]). Este cuntrato benerie a ser sucessibamente cunfirmado na pessona de Manuel Pessanha por cartas de mercé de [[10 de Febreiro|10]] i [[23 de Febreiro]] de [[1317]], [[14 de Abril]] de [[1321]], [[21 de Abril]] de [[1327]], i na de sou filho i heirdeiro delantre de l almirantado, [[Lançarote Pessanha]], an [[20 de Setembre]] de [[1356]], i de nuobo an [[1368]], [[1370]], [[1371]] i [[1372]] <ref name="Almirantado">Cf. FERREIRA, João Pedro Rosa, «Manuel Pessanha», ''Dicionário de Stória de l Çcubrimientos Pertueses'', dir. de [[Luís de Albuquerque]]; cord. de Francisco Cuntente Domingues, bol. II, Lhisboua, Eiditorial Camino, 1994, pp. 896–898.</ref>. Ye cumprensible que Sacaben fusse ua de las tierras doadas al almirante Pessanha, yá que, la nible eclesiástico, tenie de las maiores prebendas de l cunceilho i termo de Lhisboua; cun eifeito, segundo un decumiento de [[25 de Márcio]] de [[1325]] – de l qual se conhece l treslado efetuado an [[1747]] pul angenheiro-mor de l Reino i guarda-mor de la [[Torre de l Chimpa]], [[Manuel de la Maia]] (l reconstrutor de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa Pombalina]]) , i depuis trascrito por [[Fortunato de Almeida]] na sue monumental ''Stória de la Eigreija an Pertual'' –, ls juízes eisecutores de la cidade i cunceilho de Lhisboua taxórun la Eigreija de Santa Marie de Sacaben ne l balor de 650 lhibras, i «''l quemun de l raçoeiros deilha, cun respetibos apréstimos''», an 180 lhibras, sendo que solo éran taxadas an balor superior la mesa eipiscopal (18 000 lhibras) i la mesa capitular (12 742 lhibras) de l bispado, assi cumo l [[Mosteiro de San Bicente de Fura]] (1300 lhibras), l [[cumbento]] de l mesmo mosteiro (1850 lhibras), i l [[Mosteiro de Odibelas|Mosteiro de las «Donas de Odibelas»]], cun las eigreijas aneixas de [[Santarén (Pertual)|San Julion de Santarén]], [[Santo Stébon (Alenquer)|Santo Estébon de Alenquer]] i [[Frielas|San Julion de Frielas]] cula respetiba bigararie (2000 lhibras) – l que atesta bien la riqueza de la freguesie de Santa Marie de Sacaben na Eidade Média; la títalo de eisemplo, las eigreijas bezinas de [[Lumiar|San João Batista de l Lhumiar]] pagaba solo 300 lhibras, i ls sous raçoeiros 80; la [[Eigreija de Santa Marie de Lhoures]], outras 300; la de [[San Julion de l Tojal]], solo 100; la de [[Bucelas|Santa Marie de Bucelas]], 250, i la de [[Unhos|San Silbestre de Unhos]], 300, cun ls respetibos raçoeiros la pagáren 80 lhibras <ref name="Fortunato de Almeida">Cf. [[Fortunato de Almeida|ALMEIDA, Fortunato de]], ''Stória de la Eigreija an Pertual'', nuoba ed. preparada i dirigda por [[Damion Peres]], bol. 4, Porto, Portucalense Eiditora/Lhibrarie Ceblizaçon-Eiditora 1971, pp. 127-128.</ref>. ==== …i tierra reguengueira ==== Nun oustante la doaçon al Almirante, l rei cuntinaba a manter ls sous pribilégios an Sacaben, dado tratar-se de tierra reguengueira. An [[13 de Márcio]] de [[1338]], nun cuntrato de [[aforamiento]] «''de huũla courela de benie na [[Apelaçon|pelaçan]], freguesie de [[Frielas|frelas]]' '», alude l rei [[Afonso IV de Pertual|D. Afonso IV]] a un Gonçalo Martinç, «''miu scriuan de ls mius Regaengos de Sacauen i de ffrelas''»; por ende se deprende que l reguengo de Sacaben i Frielas deberá tener cuntinado a manter sue amportança relatiba ne l quadro de las freguesies de l Termo de Lhisboua, podendo tal deprender-se de la refréncia la dous tabelianes, Afonso Braç (tabelion de Sacaben) i Gomes Pereç (tabelion de Frielas), nesse mesmo decumiento. An outros dous strumientos de cumpra i benda dua adega an Frielas por el-rei, datados de [[17 de Júnio]] i de [[25 de Júlio]] de l [[1339|anho seguinte]], yá l mesmo Gomes Peres surge refrenciado cumo solo «''tabalion de ffrelas i Sauauen [sic]''»<ref name="Chancelarie D. Afonso IV">Cf. ''Lhibro de Chancelarie de D. Afonso IV''.</ref>. Mais tarde, dua carta de doaçon de l [[cumbento|Mosteiro]] de [[Chelas]], datada de [[1347]], se alude de nuobo a la figura de l tabelion público («''Gomeç Pereç Tabellíon de Sacauẽ''», probablemente l tabelion antes citado cumo stando an Frielas), figurando este antre las testemunhas de la dita doaçon<ref name="Mosteiro de Chelas">Cf. Maço 17 de l spólio de l Mosteiro de Chelas de l [[Torre de l Chimpa|I.La.N./T.T.]].</ref>. Por esta época, aliás, las [[Orde de l Cónegos Regrantes de Santo Agostico|monjas crúzias]] de l [[Mosteiro de Chelas]] deberian deter an Sacaben bários prédios ourbanos i rurales; nestes redadeiros cultibaba-se predominantemente la [[benie]] i la [[oulibeira]]. Para para alhá de tabelion régio, l reguengo de Frielas-Sacaben çpunha tamien dun [[almoxarife]] própio (oufecial régio respunsable pula arrecadaçon de l tributos), l que ben mais ua beç denotar la amportança desta riquíssima tierra regalenga: dun decumiento de [[15 de Agosto]] de [[1312]], [[Dinis de Pertual|D. Dinis]], deseiando fazer grácia i mercé al Rial Mosteiro de [[Odibelas]], de sue fundaçon, cuncede-le la posse dua salina que pertencera a un oufecial de las justícias de sou pai (Bicente Páixaro), nomeando para tal Silbestre Garcia, sou almoxarife an Frielas-Sacaben, i Stébon Bicente, sou scribon ne l mesmo reguengo, para que lhougo procedessen a la trasferéncia de la propiadade pa l sou nuobo donatário <ref name="Almoxarife">Cf. [[Birgínia Rau|RAU, Birgínia]], ''Studos subre la Stória de l Sal Pertués'', Lhisboua, Eiditorial Persença, 1984, p. 64.</ref>. Deste período conhece-se tamien l nome de l Prior de la Eigreija Sacabenense, un tal ''Petrus Iohannis'' (an bulgar, talbeç Pedro Joanes ó Pedro Eanes ó mais probablemente inda Péro Anes), que cumulaba l cargo cun las funçones de [[cónego]] de las [[Sé]]s de [[Braga]] i [[Coimbra]], figurando l sou nome na çcriçon dun selo pendente persente nun treslado an pública-forma dua percuraçon, relatiba a ua queston subre la [[lezíria]] de la [[Atalaia (Bila Nuoba de la Barquinha)|Atalaia]], ne l termo de [[Santarén (Pertual)|Santarén]], i anclusa ne l Lhibro 5 de la Chancelarie de D. Dinis (l coincido ''[[Libro de las Lhezírias]]''). Neilha puode lher-se: «''Sigillun Petri Iohannis Bracarensis Colimbriensis canonicj eit prioris sante Marie de Sacauen''», ó seia ''Selo de Pedro Eanes, cónego bracarense i conimbricence i prior de Santa Marie de Sacaben''<ref name="Lhibro de las Lhezírias">Cf. ''L Lhibro de las Lhezírias d'El-Rei Don Dinis''. Traduçon, studo antrodutório i notas de [[Bernardo de Sá Nueira|Bernardo de Sá-Nueira]], Lhisboua, Centro de Stória de la Ounibersidade de Lhisboua, 2003, p. 128.</ref>. Antretanto, an [[1344]], l bispo de Ébora D. Afonso, custatando la baga de la paróquia de Sacaben por muorte de l presbítero Fernando Fernandes, pedie la aneixaçon desta, juntamente cun bárias outras ([[Azambuja (freguesie)|Santa Marie de Azambuja]], [[Oulibeira de l Castielho|Santa Marie de Guimarães]], [[Santa Marie de l Castielho i San Miguel|Santa Marie de Torres Bedras]], [[Santa Marie (Óbidos)|Santa Marie de Óbidos]]) , a las paróquias de apersentaçon de la [[Ounibersidade de Coimbra|Ounibersidade]], andicando ls rendimientos de la paróquia sacabenense, nun total de seiscentas i cinquenta lhibras. An [[19 de Setembre]] de [[1352]], l [[bispo de Lhisboua]], [[Teobaldo de Castillon]] solicitaba al [[Papa Clemente BI]] l canonicato i las prebendas de la paróquia de Santa Marie de Sacaben, an fabor de Gomes Basques Moutico, sacerdote de la diocese de Lhisboua. An [[30 de Setembre]] de [[1353]], era la beç de l [[bispo de Ébora]], João Afonso, requerer l mesmo canonicato a fabor de l mesmo presbítero. Ne l ampeço de l reinado de [[Pedro I de Pertual|D. Pedro I]] ([[1357]]), l monarca procede a la cunfirmaçon de bários pribilégios de las bilas i poboaçones de l reino, que benien yá de ls reinados anteriores, ancontran-se nesse cuntesto dues refréncias çtintas al reguengo de Sacaben i Frielas na sue [[chancelarie]]. Assi, la [[11 de Setembre]] desse anho, an carta dada an Lheirieb, l monarca cunfirma i outorga «''todos sous priujlegios foros lhiberdades i bones custumes que siempre ouueron, etc.''» als cunceilhos (esto ye, a la assemblé de l homes-buns de las bilas ó poboaçones reunidas an cunseilho) de [[Besteiros (Tondela)|Besteiros]], [[Cobilhana]], [[Guarda]], [[Leirieb]], [[Mendiga]], [[Monsaraç]], [[Montalegre]], [[Sacaben]] i [[Frielas]], [[Santa Cumba Dan]], [[Serpa]], [[Serro Bentoso]] i [[Soure (Pertual)|Soure]], bien cumo inda als [[Mosteiro de Alcobaça|Mosteiros de Alcobaça]] i [[Mosteiro de Arouca|Arouca]], al [[Bispado de l Porto]], a las [[Orde de Malta|Ordes de l Spital]] i [[Orde de Santiago|Santiago]], al [[Ounibersidade de Coimbra|Studo Giral de Coimbra]] i a las [[quemuna]]s [[judiu|judaicas]] de [[Coimbra]] i [[Beija]]. An [[Tentúgal]], la [[10 de Outubre]] de l mesmo anho, buolta a cunfirmar ls pribilégios la outras lhocalidades, i desta beç refree-se solo al «''cunceilho de l reguengo de Sacauén''», an cunjunto cula aldé de [[Cuba (Pertual)|Cuba, termo de Beija]], ls cunceilhos de [[Asseiceira (Tomar)|Asseiceira]] i [[Atalaia (Bila Nuoba de la Barquinha)|Atalaia]], i ls moradores de [[Azeiton]]<ref name="Chancelarie D. Pedro I">Cf. ''Lhibro de Chancelarie de D. Pedro I''.</ref>. Mais tarde, inda ne l sou reinado, an [[30 de Júlio]] de [[1365]], l mesmo monarca dou an tença a un Afonso Domingues ls dreitos de que auferie subre las [[benie]]s i [[oulibeira]]s ne ls reguengos de Sacaben<ref name="Chancelarie D. Pedro I"/>. [[Fexeiro:Leonore Teles de Menezes.jpg|thumb|150px|[[Leonor Teles|D. Lheonor Teles de Menezes]], senhora de Sacaben ([[1371]]—[[1384]]).]] [[Fexeiro:Anoniem - Koning Johan I van Portugal (1450-1500) - Lissabon Museu Nacional de Arte Antiga 19-10-2010 16-12-61.jpg|thumb|150px|[[João I de Pertual|D. João, Mestre de Abis]], que reintegrou Sacaben ne l termo de Lhisboua i de seguida la dou al [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel]] [[Nuno Álbares Pereira|Nun'Álbares]].]] Antretanto, an [[24 de Janeiro]] de [[1363]], l cardeal-bispo de Frascati, Nicola Capoci, pedie al [[Papa Ourbano B]] la perpétua porçon de la paróquia de Santa Marie de Sacaben, an fabor de Martico Anes, presbítero de la diocese de Ébora; ne l anho seguinte ([[10 de Janeiro]] de [[1364]]), era la beç de essa porçon ser pedida para Martico Rodrigues, clérigo de la diocese de [[Burgos]]. Por fin, an [[17 de Setembre]] de [[1365]], era la mesma prebenda requerida para Demingos Lhourenço. ==== Sacaben nas crónicas de [[Fernon Lhopes]] ==== ===== … na Casa de las Reinas ===== Inda ne l final de l seclo XIV, [[Fernando I de Pertual|D. Fernando I]] dou solenemente, atrabeç de ''carta de arras'' assinada an [[5 de Janeiro]] de [[1372]], la sue mulhier [[Leonor Teles de Menezes|D. Lheonor Teles de Menezes]], pouco passado l sou casamiento an [[Leça de l Balio]], ls [[reguengo (propiadade)|reguengos]] de '''[[Sacaben]]''', [[Camarate]], [[Frielas]], [[Melres|Melres de Riba Douro]] i [[Unhos]], bien cumo inda las bilas de [[Abrantes]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Almada]], [[Atouguia de la Baleia]], [[Abeiro]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Sintra]], [[Torres Bedras]] i [[Bila Biçosa]], cun todos ls sous tenermos, heirdades, casales, portos, pescaries, dreitos reales, dízimas, rendas, tributos, padroados i jurisdiçones, passando todas estas tierras a antegrar l património de la ''[[Casa de las Reinas]]'' (cunforme relata [[Fernon Lhopes]]<ref name="casamiento de D. Lheonor Teles">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', capítulo LXII.</ref>). ===== … nas Guerras Fernandinas ===== L mesmo Fernon Lhopes, ne l [[prólogo]] a la mesma [[crónica]], alude al [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], dezindo que benien la [[Lisboua]] muitos nabios de «''zbairadas partes''», i que «''stában a la carga ne l riu de Sacaben i a la punta de l [[Montijo]], de la parte de [[Ribateijo]], sessenta i setenta nabios an cada lhogar, carregando de [[sal]] i de binos''»<ref name="Porto i Riu de Sacaben">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', Prólogo.</ref>. Tal atesta bien la amportança que tenie anton l porto flubial de [[Sacaben]]. Inda na mesma crónica, Fernon Lhopes afirma que, durante la [[guerras fernandinas|terceira guerra fernandina]] ([[1381]]–[[1382]]), ua squadra [[Anglaterra|anglesa]], çtinada a auxiliar l rei pertués nas sues pretensones al trono de [[Reino de Castielha|Castielha]], fundeou ne l [[Riu Teijo|Teijo]], al ancho de Lhisboua; assi i todo, l sou comandante, l [[Conde de Cambridge]] [[Edmundo de Lhangley]] (feturo [[Duque de York]], filho de [[Eduardo III de Anglaterra|Eduardo III]] i armano de [[João de Gante|João de Gant]], [[Duque de Lhencastre]]), abisado de la eminéncia de la chegada dua frota castelhana benida de [[Sebilha]], comandada pul almirante [[Fernando Sáncheç de Tobar]], decidiu cunduzir la sue armada para porto siguro, tenendo D. Fernando acordado cul «''que era bien que aqueilha frota i outros nabios que hi jazian, que se fússen todos la Sacaben, que sonido dues lhegoas de la cidade, i eilhi se lhançassen todos por jazíren siguros''»<ref name="Guerras Fernandinas">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', capítulo CXXXIII.</ref>. L amontado de la frota anglo-lhusa ne l stuário de l Teijo, na foç de l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], deberie tener causado un aparatoso eifeito dissuasor subre ls castelhanos, de tal forma que «''quando chegórun ante la cidade, acharon l mar zambargado de nabios, i souberon cumo todos jazian an Sacaben; i quando allá foron i biron l riu guardado i las naos star d'aqueilha guisa, tornaron-se, i non acharon an que fazer damno segundo sou deseio, i foron-se pera Sebilha''»<ref name="Guerras Fernandinas" />. Las [[nau]]s anglesas stubírun ancoradas an Sacaben zde finales de [[Agosto]] até [[13 de Dezembre]] de [[1381]], data an que rumórun de nuobo la Anglaterra. ===== … na Crise de 1383–85 ===== Fernon Lhopes buolta la citá-la na ''[[Crónica de el-rei D. João I]]'', ne l cuntesto de la [[crise de 1383-1385|crise de 1383–85]] i de l cerco que ls Castelhanos ampusírun la [[Lisboua]] an [[1384]]: <blockquote>«''Ua barca an que iba Gonçalo Gonçalbes Borjas, deferiu por fazer biaige pera l Restelo, i l bento cuntrairo la lhebou per fuorça camino de Sacaben.''»<ref name="Crónica de D. Fernando 2">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. João I]] — parte purmeira'', capítulo CXXXIII.</ref>.</blockquote> ==== Doaçon al Santo Cundestábel ==== Nun oustante pertencer al património de Lheonor Teles, Sacaben tomou boç pul [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]], sendo cumo recumpensa subtraída (a par de [[Unhos]], [[Frielas]] i [[Camarate]]) de la Casa de la Reina, i reintegrada na jurisdiçon cible i criminal de l Termo de Lhisboua, an [[4 de Maio]] de [[1384]]; trés dies mais tarde, la [[7 de Maio]], D. João fizo doaçon, anquanto fusse sue mercé, de todas las rendas i dreitos que podisse render l barco de Sacaben la Álbaro de l Rego; finalmente, ne l die [[7 de Abril]] de [[1385]], un die passado la sue eileiçon cumo rei nas [[Cortes de Coimbra de 1385|Cortes de Coimbra]], [[Juan I de Pertual|D. Juanão I]] antregaba ls reguengos de Sacaben, Camarate, Frielas i Unhos al [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel de l Reino]] [[Nuno Álvares Pereira|D. Nun’Álvares Pereira]], cun todos ls sous tenermos, [[salina]]s, i demales dreitos, quedando este património adstrito als benes de l [[Conde de Ourén|Cundado de Ourén]], ne l qual Nun'Álvares fura recentemente ambestido pul rei. Antretanto, an [[Maio]] de [[1393]], segundo se relata na ''Corónica de l Cundestabre de Pertual'', l Cundestábel procediu a ua repartiçon de benefícios i tierras puls cabalheiros que l habien auxiliado na guerra contra Castielha i al serbício de l [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]], cedendo para tal l sou usufruto, ambora mantibisse la plena propiadade de l mesmos. L «barco de Sacaben» fui assi antregue la [[João Afonso de Alenquer]], (çcrito cumo «cuntador de la sue Casa»<ref name="Crónica de l Cundestábel">Cf. ''Corónica de l Cundestabre de Pertual D. Nun'Álvares Pereira'', capítulo LXI.</ref>), i que depuis benerie a ser [[Menistério de las Finanças|Bedor de la Fazienda]] de D. João I i un de ls percipales apoiantes de la [[Cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]], an [[1415]]. Por bie de la filha de l Cundestábel, [[Beatriz Pereira de Alvin]], que benerie a casar cun [[Afonso I de Bergáncia|D. Afonso]], [[Conde de Barcelos]], filho lhegitimado de l nuobo monarca i feturo [[Duque de Bergáncia]], este património acabarie por se tornar nua [[honra]] de la poderosa [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] (la atual [[Quinta de San José]] fizo anclusibamente parte de l património de l Braganças ne l [[seclo XVII]]), la qual ancluía inda las freguesies de la [[Apelaçon]], [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]], [[Camarate]], [[San João de la Talha]] i [[Unhos]]. [[Fexeiro:Quinta São José - Edifício.jpg|thumb|left|325px|La atual [[Quinta de San José]] fizo parte de l bastíssimo património de la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] an [[Pertual]].]] An [[1387]], la poboaçon de [[San João de la Talha]] (até ende chamada de ''Sacaben Stra-Muros'') outonomizou-se face la Sacaben, quedando tamien antegrada nesta nuoba honra senhorial; por fin, an [[1397]], separaba-se de Sacaben la nuoba freguesie de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]], por açon de l [[Patriarcado de Lhisboua|arcebispo de Lhisboua]], [[João Anes|D. João Anes]]. === [[Seclo XV]] === Ne l ampeço de l [[seclo XV]], cul oumiento de l númaro de [[judaísmo|judius]] an [[Pertual]], segundo ls studos lhebados a cabo por bários storiadores, oumentou tamien l númaro de quemunas judaicas, que passórun de cerca de trinta ne l [[seclo XIV]], para quaije ciento i quarenta, ne l [[seclo XV]]. Ua deilhas situar-se-iba an Sacaben, quedando la judiarie cunfinada nas eimediaçones de la poboaçon. ==== La muorte de la reina [[Filipa de Lhencastre]] ==== Surge alusones la Sacaben nas crónicas de [[Rui de Pina]] i [[Duarte Nunes de l Lhion]], afirmando este redadeiro cronista que para esta poboaçon se retirou la família rial quando se ampeçou un surto de [[peste negra|peste]] na capital, an [[1415]], nas bésperas de la [[cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]]. Segundo estes cronistas, fui na ermida de l Márteres de Sacaben que tenerie falecido, la [[19 de Júlio]], la reina [[Filipa de Lhencastre|D. Filipa de Lhencastre]], bitimada pula peste, mesmo antes de l ambarque de l rei [[Juan I de Pertual|D. Juan I]] i de ls sous filhos para [[Marrocos]]. Inda assi, segundo [[Gomes Eanes de Zurara]] (na ''[[Crónica de la Tomada de Ceuta]]''), la família rial tenerie percurado scapar para [[Odibelas]], la fin de eibitar la peste, adbogando assi que l óbito de la reina se tenerie dado ne l [[mosteiro de San Dinis de Odibelas]], i nun an Sacaben — berson que acabou por se tornar la mais aceite. Nun deixa de ser curjidoso notar que ye de Sacaben que ye datada ua carta que Ruy Díaç de Bega (un spion al serbício de l [[lista de reis de Aragon|rei de Aragon]], [[Fernando I de Aragon|Fernando de Antequera]]) , redigida dieç dies passado la muorte de la reina ([[29 de Júlio]]), i dando cunta de l antierro de la monarca i de ls prepratibos para la biaige que se suspeitaba que eirie, ó para [[Gibraltar]], ó para [[Ceuta]] <ref name="Carta de Rui Dies de Bega">Cf. Decumiento 71, ''Monumenta Heinricina'', bol. II (1411-1421), Coimbra, Comisson Eisecutiba de las Comemoraçones de l B Centenário de la Muorte de l Anfante D. Anrique, 1960, pp. 166-168.</ref>. [[Fexeiro:11- Rainha D. Leonor.jpg|thumb|right|150px|La reina-regente [[Leonor de Aragon, reina de Pertual|D. Lheonor de Aragon]].]] ==== La regéncia de l [[Pedro, Duque de Coimbra|Anfante D. Pedro]] ==== Ne l final de la [[década de 1430]] i ampeços de la de [[década de 1440|1440]], face a las zabenças antre [[Leonor de Aragon, reina de Pertual|Leonor de Aragon]], la reina-biúba (que [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] deixara ancarregue de la regéncia de l reino), i l anfante [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]], [[Duque de Coimbra]], sou cunhado, que alguns grupos sociales deseiában ber delantre de la regéncia, durante la menoridade de [[Fonso V de Pertual|D. Fonso VB]], la region de Sacaben fui palco de antensa atibidade diplomática por parte de ls dous co-regentes. La reina stableciu-se cul Rei, l [[Príncepe heirdeiro de Pertual|Príncepe]] [[Fernando de Pertual, Duque de Biseu|D. Fernando]] i las restantes anfantas na poboaçon, ne ls ampeços de [[Agosto]] de [[1439]], assinando a partir dende einúmeros decumientos; D. Pedro çlocaba-se antre Lhisboua (adonde mantenie la sue residéncia) i Sacaben cun relatiba assiduidade, la fin de ls suscrebir. [[Fexeiro:Infante d pedro duque de coimbra.jpg|thumb|left|150px|L anfante-regente [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]], [[Duque de Coimbra]].]] Esta situaçon mantebe-se até ampeços de [[Setembre]] seguinte, sendo de [[16 de Setembre]] la redadeira carta assinada puls dous (na bezina poboaçon de [[Camarate]], adonde acabou por se stablecer durante algun tiempo, dada a maior prossimidade cun Sacaben), antes de l anfante D. Pedro partir pa l sou paço senhorial an [[Tentúgal]]. La reina permaneciu an Sacaben até [[25 de Setembre]], data an que se mudou para [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]]; subre este fato scribe [[Rui de Pina]] que «''la Raynha se partio cun ElRey i sous filhos i sue Casa pera Alanquer, muyto rebosa de ls mobimientos i alboroços de Lhixboa, i pouco sigura an Sacaben adonde staba, por ser Aldea fraca i tan acerca de la Cidade''»<ref name="Crónica de D. Afonso B">Cf. [[Rui de Pina|PINA, Rui de]], ''Crónica de D. Afonso B'', capítulo XXXI.</ref>. Para se resulber la queston de la regéncia, cumbocan-se [[Cortes de Lhisboua de 1439|Cortes para Lhisboua]] an [[1439]], nas quales ls Trés Stados deciden atribuir la regéncia al anfante. Ne ls ampeços de [[1440]], passou l Duque de Coimbra cerca de més i meio an Sacaben ([[23 de Febreiro]] la [[6 de Abril]]), cunforme se deprende de l scatocolo de bárias cartas por si assinadas, relatibas la decisones tomadas nas Cortes de l anho anterior<ref name="Regente D. Pedro">Cf. MORENO, Humberto Baquero, ''La Batailha de Alfarrobeira. Antecedentes i Seneficado Stórico'', Lhourenço Marques, 1973. Estes fatos ancontran-se tamien narrados ne ls purmeiros capítulos de las ''Crónicas de D. Afonso B'' de la outorie de [[Rui de Pina]] i [[Duarte Nunes de Lhion]].</ref>. ==== Sacaben, honra de la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] ==== An [[4 de Abril]] de [[1422]], pouco antes de angressar ne l [[Cumbento de l Carmo]] (que fundara anhos antes an [[Lisboua]]) cumo ''Frei Nuno de Santa Marie, [[Carmelitas|L.Carn.]]''), [[Nuno Álvares Pereira|Nun'Álvares Pereira]] procediu a ua nuoba repartiçon de ls sous benes, tenendo doado l [[Conde de Ourén|Cundado de Ourén]] al sou nieto [[Afonso, Conde de Ourén|D. Afonso]]; nesse mesmo decumiento declara-se tamien que l Cundestábel procedera a la doaçon de la «barca de Sacaben», cun todas las sues rendas i dreitos, a un Gil Airas, sou [[scribon de la puridade]]. La eisecuçon de l testamiento de Nun'Álbares, que faleciu an [[1431]], cunferindo l reguengo i l barco de Sacaben la sou nieto D. Afonso, fui cunfirmada pul rei [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] por carta de [[24 de Nobembre]] de [[1434]]. Por muorte de l Conde D. Afonso an [[1460]], sin filhos lhídimos, l sou património rebertiu a fabor de sou armano, [[Fernando I de Bergáncia|D. Fernando]], [[Conde de Arraiolos]] i feturo [[Duque de Bergáncia]], la posse deste território. L nuobo xefe de la Casa de Bergáncia cungregaba assi, de nuobo, la plenitude de l património adquirido por Nuno Álvares Pereira lhougo ne l ampeço de l reinado de [[João I de Pertual|D. João I]]. Fazendo parte de l património de l Braganças, Sacaben quemungou de ls momientos de grandeza (mas tamien de l de çgraça) daquela casa ducal. Assi, aquando de la eisecuçon de l terceiro duque, [[Fernando II de Bergáncia|D. Fernando II]], an [[Ébora]] ([[20 de Júnio]] de [[1483]]), i l susequente cunfisco de l benes, la honra de Sacaben retornou a la Corona, cumo [[reguengo (propiadade)|reguengo]] (ua carta régia de [[28 de Júlio]] de [[1483]], suscrita por [[João II de Pertual|D. João II]] an [[Setúbal]], daba a un D. João de la Guerra un quarto de la fruita, de l dízimo i de l pescado de ls reguengos cunfiscados al duque de [[Sacaben]], [[Unhos]], [[Camarate]], [[Frielas]] i [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]]) . An Sacaben pernoitou, a camino de l sou redadeiro ancontro cul rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]], [[Cristóvão Colombo]], recén-chegado de las [[Américas]], cumo ne ls relata ne l sou diário: :«''Biernes, 8 de márcio'' :''[...] i assi l hizo por quitar sospecha, puosto que ne l quejira ir, i fui a drumir la Sacamben. [...]'' :''Sábado, 9 de márcio' :''Hoi partió de Sacamben para ir adonde l Rei staba, que era l bal de l Paraíso, nuobe lhénguas de Lhisboua[...]''» Quando [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]] ascendiu al trono an [[1495]], restaurou la Casa de Bergáncia i debolbiu-le ls benes que outrora detibera, ne l númaro de ls quales se ancluía, naturalmente, la honra de Sacaben. Dorabante, i até al fin de la monarquia an [[1910]], l Duque de Bergáncia (i, a partir de [[1640]], l [[lista de reis de Pertual|rei de Pertual]]) , serie l senhor de Sacaben, i nessa cundiçon detenie bários pribilégios, zeignadamente l de [[padroado]], apersentando l prior de la lhocalidade (l qual recebie 240$000 de [[réis]]), i mais seis beneficiados; recebie inda la portaige cobrada pul atrabessamiento de la [[Puonte de Sacaben|puonte subre l riu Trancon]]. Ua outra refréncia andireta a la poboaçon acha-se nun pedido de ls percuradores de la Cámara de Lhisboua a las [[Cortes de Lheirieb de 1438]], cunforme decumiento eisistente ne l famoso ''[[Libro de l Crabos]]'', segundo l qual se pedie que ls portos flubiales de l Teijo (antre ls quales l de Sacaben), adonde hai mui se berificaba l trasporte de mercadorias, stando la ampeçar a assorear, debessen ser lhimpos por forma a eibitar l assoreamiento. == [[Eidade Moderna]] == [[Fexeiro:Escadinhas do Barão de Sacavém.JPG|thumb|350px|Rues streitas, bielas i «''scadinhas''» (cumo la de la foto — la de l ''[[John Stott Howorth|Baran de Sacaben]]' ') lhigando las dues metades de Sacaben (''Sacaben de Cima'' i ''Sacaben de Baixo'') son ardança de l ourbanismo [[Eidade Média|mediebal]] na moderna Sacaben.]] === [[Seclo XVI]] === ==== Un período de zambolbimiento sin paralelo ==== Neste período, Sacaben creciu ourbanamente, quier an direçon als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]] (atrabeç de la sue ''Rue Dreita'', atual ''Rue Almirante Reis'', ourientada ne l sentido de [[Lisboua]]), quier inda an direçon al [[Riu Teijo|Teijo]] i al [[Riu Trancon|Trancon]], pula ''Rue de l Mastros'' (atual ''Rue José Lhuís de Morales'', que tamien efetuaba la lhigaçon antre ''Sacaben de Cima'' i ''de Baixo'', i cunduzia a la puonte que la lhigaba a la borda la [[Norte]] de l Trancon). Ne l eissencial, las lhigaçones biárias fundamentales permanecírun praticamente inalteradas até meados de l [[seclo XX]]. Era por aqueilhes dous rius citados que passaba l grosso de la atibidade [[comércio|comercial]] de Sacaben; l Trancon era mesmo la percipal bie de scoamiento de pordutos de la zona saloia de l Termo de Lhisboua, stando repleto de ambarcaçones até al [[terramoto de 1755]]. Na borda de l Trancon, adonde eisistian yá un [[porto (trasporte)|porto]] flubial cun cales de atracaige, anstala-se agora, cul período de las [[Çcubrimientos Pertueses|çcubiertas martítimas de l Pertueses]], un [[staleiro]] nabal (ó [[terecena]]), ne l qual se custruíran, quilhórun i/ó se calafetórun nabios, nun solo mercantis, cumo tamien de guerra<ref name="Porto de Sacaben" />. Tanto l porto cumo l staleiro stubírun atibos até al [[seclo XVIII]], por altura de l [[terramoto de 1755]], tenendo cuntribuído antensamente para la amportança eiquenómica de l sítio de Sacaben, paralelamente cula porduçon de las mais bariadas speces hortícolas i fruitícolas de las sues quintas saloias, eilogiadas an relatos coebos, i que al lhongo de ls seclos permitiu l abastecimiento de Lhisboua cun pordutos frescos. De fato, mui ambora Sacaben bibisse an grande parte a la custa de l sou riu, nun menos amportante era l papel que la atibidade agrícola tenie na freguesie: dua [[carta de quitaçon]] datada de [[26 de Janeiro]] de [[1501]], sabemos que l reguengo de Sacaben porduzia, an eigual proporçon, l [[trigo]] i la [[cebada]]<ref name="Gramíneas">Cf. OLIVEIRA MARQUES, La. H., ''Antoduçon a la Stória de la Agricultura an Pertual'', Lhisboua, Eidiçones Cosmos, 1978, p. 76.</ref>. ==== Refréncias al lhugar de Sacaben durante l ''[[Seclo de Ouro]]'' ==== De l anho anterior ([[1500]]), conhece-se ua amportante refréncia la Sacaben i al sou [[almoxarife]], na ''Carta de l Achamiento de l [[Brasil]]'', de [[Péro Baç de Camina]] («''Passou-se anton para la outra banda de l riu [[Diogo Dies]], almoxarife que fui de Sacaben, l qual ye home gracioso i de prazer''»). Presume-se que este Diogo Dies almoxarife de Sacaben fusse l armano de l nabegador [[Bartolomiu Dies]], i el mesmo l responsable pula çcubierta de la ilha de [[Madagáscar]]. An [[1511]], la poboaçon de [[Camarate]], an franco crecimiento eiquenómico i demográfico, separa-se de [[Sacaben]], por meio de [[aforamiento|foral]] outorgado por [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], ne l die [[1 de Maio]] desse anho, reduzindo sensiblemente an metade la dimenson geográfica de la freguesie-mai. Antre [[1531]] i [[1533]], aquando de la besita als mosteiros [[Orde de Cister|cistercienses]] na [[Península Eibérica]] (nua tentatiba de moralizar la bida monástica de ls monges peninsulares), rializada pul [[Abade]] de [[Clarabal]] Don Edme de Saulieu, surge ua aluson la Sacaben i al sou barco na obra ''Peregrinatio Spanica'', redigida pul tamien cisterciense Claude de Bronsebal, dezindo l sou relato, ne l die [[12 de Agosto]] de [[1532]], que «''siuit Dominus Blixbonan eit uenit trasire barquan la Sacauent eit iacere in burgo uocato Poue''» (''Monsenhor saliu de Lhisboua i atrabessou na barca de Sacaben i repousou ne l burgo chamado [[Póboa de Santa Eirie|Póboa [de Santa Eirie]]]'')<ref name="Peregrinatio Spanica">Cf. BRONSEBAL, Claude de, ''Peregrinatio Spanica''. Antrodution, tradution eit notes par Don Maur Cocheil, tome I, Paris, Presses Ounibersitaires de France, 1970, p. 363.</ref>. [[Fexeiro:Antigo Convento de Nossa Senhora dos Mártires e da Conceição.jpg|thumb|left|400px|L [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]] (hoije l ''Batalhon de Adidos de l Eisército Pertués''), mandado arguer por [[Miguel de Moura]] i sue mulhier Brites de la Cuosta an Sacaben.]] An [[1535]] chegaba la Lhisboua [[Diogo Botelho Pereira]], que cometiu la heiróica proeza de biajar solico zde la Índia até Pertual nua simples ''[[nabio|fusta]]' ' (ua ambarcaçon de dimenson mui reduzida) aparelhada por si mesmo, la fin de cuntar al soberano (que anton se achaba an [[Ébora]]) que l se ampeçara la custruçon de la fortaleza de [[Diu]] sob ls auspícios de l [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|gobernador de l Stado de la Índia]], [[Nuno de la Cunha]]. Segundo la narratiba de [[Diogo de l Couto]], nas ''[[Décadas de Ásia]]'', cumo Diogo Botelho nun trazie cartas de l gobernador que cunfirmassen la sue stória, l rei nun l quijo crer, mas dirigiu-se mas la Lhisboua, la fin de ber la ambarcaçon an que cometera tal ampresa. Segundo Couto, la fusta fui lhebada para tierra firme, an Sacaben, ende tenendo permanecido por bários anhos (até caer als pedaços), sendo besitada por einúmeras pessonas que nun acraditában ne l feito de Botelho; mas, [[Gaspar Correia]], nas sues ''[[Lendas de la Índia]]'', refree que l rei la mandou queimar, para que «''nun se bulgarizasse la eideia de que era possible fazer la biaige an tan modesto meio''». De meados de l reinado de [[João III de Pertual|D. João III]], eisiste un decumiento, patente na [[chancelarie]] régia, pul qual l monarca dou l rendimiento de bárias saboaries de ls alredores de Lhisboua ([[Almendra (Maçon)|Almendra]], [[Abrantes]], [[Aldé Galega de la Merceana]], [[Montijo|Aldé Galega de l Ribateijo]], [[Alhandra (Bila Franca de Xira)|Alhandra]], [[Alhos Bedros]], [[Almada]], [[Alberca de l Ribateijo|Alberca]], [[Azeiton]], [[Barcarena (Oeiras)|Barcarena]], [[Barreiro]], [[Benfica (Lhisboua)|Benfica]], [[Carnide (Lhisboua)|Carnide]], [[Cascales]], [[Castanheira de l Ribateijo|Castanheira]], [[Cheleiros]], [[Coina]], [[Colares (Sintra)|Colares]], [[Ericeira]], [[Labradio]], [[Lumiar]], [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Palhales (Barreiro)|Palhales]], [[Puonte de Sor]], [[Pobos]], [[Custáncia|Punhete]], '''[[Sacaben]]''', [[Santo Anton de l Tojal|Santo António de l Tojal]], [[Sardoal]], [[Sesimbra]], [[Sintra]], [[San João de la Talha|Talha]], [[Torron (Alcácer de l Sal)|Torron]], [[Bialonga]] i [[Bila Franca de Xira|Bila Franca]]) , que custituían [[monopólio]] régio, a las freiras de l [[Mosteiro de Santa Clara]] de [[Lisboua]]<ref name="Chancelarie de D. João III">Cf. [[Torre de l Chimpa|I.La.N./T.T.]], Chancelarie de D. João III, ''Oufícios, Padrones i Doaçones'', lhibro 72, fól. 11.</ref>. Ne l ''Tratado de la Majestade, Grandeza i Abastança de la Cidade de Lhisboua: statística de Lhisboua de 1552'', cumpuosto por [[João Brandon de Buarcos]], dá-se ambora de haber al redor de Lhisboua 1300 barcas pa l comércio, sendo 120 partilhadas puls moradores de [[Sacaben]], [[Camarate]], [[Unhos]], [[Frielas]], [[Tojal]] i [[Pobos]]. L ''Regimiento de ls Oufeciales Macánicos de la Mui Nobre i Siempre Lheal Cidade de Lhisboua'', cumpuosto an [[1572]], ourdena que nanhun barco que passasse ne l riu de Sacaben podisse trasportar mais de uito pessonas an simultáneo, i stablece inda que nun podisse la dita ambarcaçon tener por arrales nin «''[[mouros|mouro]], nin [[pobos ameríndios|índio]], nin [[negro]], nin [[mulato]]''», andependientemente de ser [[scrabo]] ó lhibre. ==== Ls derradeiros anhos de l seclo XVI: la [[Crise de sucesson de 1580|crise sucessória]] de [[1580]] ==== Ne l redadeiro quartel de l [[seclo XVI]], mantebe prolífica atibidade an Sacaben (adonde possuía ua quinta) [[Miguel de Moura]], [[scribon de la puridade]] del-rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]], nembro de l [[lista de bice-reis durante la dinastie filipina|cunseilho de gobernadores de l reino]] ne l tiempo de [[Filipe II de Spanha|Filipe II]] i inda un de l [[padroeiro]]s de l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]], de [[Capuchinho|Capuchinhas]], que mandara fundar an cunjunto cun sue mulhier Brites de la Cuosta, la qual a el se recolheu passado la muorte de l marido. Passado la muorte de l [[cardeal]] [[Anrique I de Pertual|D. Anrique] ], assume l poder l [[Cunseilho de Gobernadores de l Reino de Pertual]], por si nomeado; la populaçon, nun deseiando ber la Corona nacional ounida la Spanha, aclama an [[Santarén (Pertual)|Santarén]], an [[19 de Júlio]], l [[Prior de l Crato]] [[António I de Pertual|D. António]] cumo rei. Ne l die [[21 de Júlio|21]], acumpanhado por quenhientos homes la pie i a cabalho, pon-se an marcha para la capital, chegando la [[23 de Júlio|23]] la Sacaben, a las puortas de Lhisboua, tenendo sido siempre acolhido ne l meio de grande entusiasmo. Assi i to, «''a la passaige de l corteijo por Sacaben sucedie l purmeiro eipisóido dramático de l sou reinado: un tiro çgarrado, que alguns supunhan ser dirigido contra l própio monarca, fui atingir an cheno l fidalgo D. Francisco de Almeida, que caiu redondamente ne l suolo''»<ref name="D. António">Cf. [[Joaquim Beríssimo Serron|BERÍSSIMO SERRÃO, Joaquim]], ''L Reinado de D. António, Prior de l Crato'', bol. I — ''1580–1582'', Coimbra, MCMLBI, p. 43.</ref>. Por essa mesma altura, quando staba an causa la antegraçon de l reino de Pertual na Corona de las [[Spanha]]s, las potencialidades de Sacaben i de l sou porto nun passórun çpercebidas a un de ls percipales melitares castelhanos ambiados la [[Lisboua]], l [[almirante]] [[Álbaro de Bazán]], [[Marqués de Santa Cruç|Marqués de Santa Cruç de Mudela]], l qual, nua carta al rei [[Filipe II de Spanha]] (cunserbada na ''Seción de Guerra y Marina'' de l ''[[Archibo General de Simancas]]''), afirma que: <blockquote>«''[...] tener las naos en este riu de Lhisboua ne l cumbiene pues se menoscaban y gastan malas de amarras cun los tiempos tormientosos que en él ay que otras naos ganan y que sería meijor tenerlas en '''el riu de Sacaben''', que s de ls lheguas desta ciudad adonde cun de ls cabos de sparto y de ls hombres starían siguras y sin menoscabarse, ni cun riesgo de perderse por ne l antrar allí mar que les pueda hazer de lañl y tener mucho abrigo que las naos que usan por se tan grandes ne l pueden antrar en el dicho río ni tampoco dexarían de antrar en los puertos de la Andias y hazer la nabegación malas la fín de star allá el berano por negociar y çpacharse sin riesgo. [...]''»<ref name="Archibo General de Simancas">Bide [http://www.ceha-madeira.net/canaries/ai9.html CEHA-Madeira]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.</blockquote> Passado la [[batailha de Alcántara]], trabada junto a la [[Alcántara (Lhisboua)|poboaçon de l mesmo nome]], ne ls arrabaldes de [[Lisboua]], an [[25 de Agosto]] de [[1580]], l Prior de l Crato, derrotado pulas fuorças de l [[Duque de Alba]], [[Fernando Álbareç de Toledo y Pimentel]], i ferido cun algua grabidade, decide ancabeçar la resisténcia ne l Norte de l Paíç, partindo de Lhisboua rumo la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], la bila que purmeiro aclamara la sue rialeza. Ambora nun se conheça l itinerário sato de la fuga, [[Joaquim Beríssimo Serron]] sugere que, na fuga de [[Lisboua]], D. António tenga passado ó por [[Sacaben]], ó pul [[Tojal]], dues freguesies banhadas pul [[riu Trancon|Riu de Sacaben]] i adonde eisistian puontes que l cunduzirian la [[Bila Franca de Xira]], de adonde tomou l camino de la [[Azambuja]] até [[Santarén (Pertual)|Santarén]]<ref name="Batailha de Alcántara">Cf. BERÍSSIMO SERRÃO, Joaquim, ''L Reinado de D. António, Prior de l Crato'' […], pp.&nbsp;116–117.</ref>. ==== La grande peste de [[1599]] ==== {{ber artigo percipal|'''[[Nuossa Senhora de la Salude]]''' i '''[[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)#Ourago moderno: Nuossa Senhora de la Salude|Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André]]' ''}} [[Fexeiro:Santuário de Nossa Senhora da Saúde.JPG|thumb|400px|L [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)|Santuário de la Senhora de la Salude]] alberga la eimaige tardo-mediebal de la ''Senhora de la Salude'' zde la sue çcubierta, aquando de la grande [[peste negra|peste]] de [[1599]].]] De l final de l seclo ([[1599]]), aquando dun grande surto de [[peste negra|peste]], fui çcubierta la státua de la [[Nuossa Senhora de la Salude|Senhora de la Salude]], que a partir de anton passou a ser benerada cun special carinho puls sacabenenses, i colocada na [[capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)|capielha de Santo André, anton renomeada de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André]]. === [[Seclo XVII]] === ==== Ruína de la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]] ==== Antretanto, cula ruína de la [[Puonte de Sacaben|bielha puonte romana]] (refrenciada cumo stanjo yá an ruínas an [[1570]], cumo yá fui dezido, por [[Francisco de Houlanda]]), sin tener sido jamales reconstruída, por ancúria de l gobernantes, la trabessia de pessonas i benes ne l riu de Sacaben tubo que ser feita, dorabante, atrabeç dua barca; l [[Duque de Bergáncia]], donatário de la poboaçon i de ls sous dreitos alfandegários, arrendou als barqueiros de l Trancon la portaige ne l balor de 300 000 [[réis]] anuales. Einicialmente, cada [[cabalheiro]] pagaba 3 réis de portaige; mais tarde, l Duque decidiu oumentar l balor de l amposto, passando a cobrar 5 réis als [[peon]]es (que até anton stában isentos), 20 réis als cabaleiros i animales de tiro, i 40 réis pul trasporte de carros. Estes précios sagerados lhebórun l monarca (anton [[Filipe III de Pertual]]) a acumparar cun las taxas praticadas noutras bias flubiales, cuncluindo séren mui onerados ls habitantes de la region na trabessia de l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]]. Emitiu-se anton un regimiento (datado de [[25 de Maio]] de [[1628]]), que percurou faborecer las populaçones, tenendo-se regressado, ''b. g.'', al balor de 3 réis de portaige, aplicado a todos ls andebíduos. Cumo alternatiba, muitas pessonas preferian çlocar-se un pouco mais, até al [[Tojal]], i ende atrabessar l [[riu Trancon|Trancon]] nua puonte an melhor stado. ==== Sacaben nas corografies seiscentistas ==== L [[chantre]] de la [[Sé de Ébora]], [[Manuel Seberin de Fazerie]], tenendo rializado trés biaiges por Pertual antre [[1604]] i [[1625]], passou dues bezes por Sacaben, na purmeira i na terceira biaiges, dando cunta de las sues ampressones subre l lhocal. Assi, de la sue segunda biaige, an [[1609]], deixou-me ls l seguinte relato: ::«''De Lhixboa la Sacauen ha dues lhegoas. Sacauen hei hun lhugar de 100 bezinhos eidificado polla comodidade de hun braço de Teio que polla tierra drento entra dues lhegoas ate Lhoures donde toma l nome. Hei este esteiro quando dezemboca ne l Teio de gran fondo; tanto que nelle entraõ nabios de muitas tonelladas, i alguns galeones de carreira de la Jndia, la lharguesa naõ hei muita i se passa este estreito por huana barca que hei stanque de l duque de Bergáncia heirdado de l Conde Nuno Albres, la quien dou ElRey D. Joaõ purmeiro i le rende seicientos cruzados. L Riu se uai streitando polla tierra drento para la parte de l Poente siempre an altura que nabegaõ barcas, i de huana parte i de outra de la rieira esta cerquada de quintas fresquissimas, i de muitas marinas, la ultima parte deste Riu desta pouco de l de Alcantara, i rompendose huns balles que antre eilles corren, se poderaõ quemunicar sin muita deficuldade cumo l cunsiderou eicelentemente Lhuis Mendes de Basconcelos. De Sacaben ate Pouoa hei lhegoa i meia''»<ref name="Manuel Seberin de Fazerie">Cf. [[Manuel Seberin de Fazerie|FARIA, Manuel Seberin de]], ''Biaiges an Pertual de Manuel Seberin de Fazerie (1604-1609-1625)''. Antroduçon, trascriçon i notas de [[Joaquim Beríssimo Serron]], [[Lisboua]], [[Academie Pertuesa de la Stória]], 1974, pp. 74-76.</ref>. De la biaige de [[1625]] deixa-me ls Seberin de Fazerie ua ambora mui mais sumária: ::«''[...] i quinta feira 18 de Setembre partimos todos para Lhisboua i benimos jantar aquelle die la Sacaben, i fumos hospedes de l frades, que assisten las freiras. Dipois de l jantar pellas tres de la tarde ne ls metemos an hun barco i fumos nabegando riu assima bendo aquelle eicelente sitio taõ cultibado de benies i pomares, i enobrecido cun quintas, fumos ate Frielas donde fazimos buolta, i benimos iba tarde la Sacaben i pusemonos lhougo a cabalhlo [...]''»<ref name="Manuel Seberin de Fazerie">Cf. [[Manuel Seberin de Fazerie|FARIA, Manuel Seberin de]], ''Biaiges an Pertual de Manuel Seberin de Fazerie (1604-1609-1625)''. Antroduçon, trascriçon i notas de [[Joaquim Beríssimo Serron]], [[Lisboua]], [[Academie Pertuesa de la Stória]], 1974, pp. 153-154.</ref>. Anhos antes, an [[1620]], aludie assi la Sacaben [[Nicolau de Oulibeira|Frei Nicolau de Oulibeira]], na sue obra [[Libro de las Grandezas de Lhisboua]]: ::«''Passando l riu, quedan de la parte de Lhisboua las freguesies seguintes: Sacaben, adonde hai un mosteiro de relegiosas franciscanas capuchas çcalças, an númaro de trinta, sin tenéren serbidoras; todas serben nas tarefas quemuns de l cumbento. Este lhugar ten ua freguesie, cun duzientos i sessenta fuogos, i setecentas pessonas''»<ref name="Nicolau de Oulibeira">Cf. [[Nicolau de Oulibeira|OLIVEIRA, Frei Nicolau de]], ''Lhibro de las Grandezas de Lhisboua''. Prefácio de Francisco Santana. Atualizaçon de l testo por Marie Heilena Bastos. Facsílime de la eidiçon de Lhisboua, 1620, Lhisboua, Bega, 1991, p. 553.</ref>. Anhos mais tarde, an [[1629]], [[Miguel Lheiton de Andrada]] dá a la stampa la sue ''[[Miscelánea|Miscelánea de l sítio de Nuossa Senhora de la Luç de l Pedrógon Grande: aparecimiento de sue eimaige, fundaçon de l sou Cumbento i de la Sé de Lhisboua, cun muitas curjidades i poesies dibersas]]'', na qual alude sucintamente, nun registo bibo i curjidoso, lhougo nas purmeiras páiginas de l sou «2.º Diálogo» (trabado antre las [[personaige]]s ''Galácio'' i ''Deboto''), a la barca de l [[Riu Trancon]] (falando na supramencionada queston de ls balores a pagar pula trabessia de l mesmo riu), a la [[Puonte de Sacaben]] (anton an ruína, lhamentando la ancúria de la Cámara de Lhisboua), al porto adonde se querenában las [[nau]]s, al [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Mosteiro de Nuossa Senhora de l Márteres]] i a la [[Batailha de l Riu de Sacaben]]: ::[[Fexeiro:Cquote1.svg|30px]] <big>'''Diálogo Segundo'''</big> ::''Dá-se la rezon de l Mosteiro de Nuossa Senhora de ls Martyres de Sacaben. I de la puonte de piedra que eilhi habie i poderie haber agora. […] :'''Galácio''': ''Pus até eiqui benimos andando por to esse buosso gabado sítio de l Cumbento de Nuossa Senhora de la Luç, apertemos l passo, que parece bai zamarrando esta barca de Sacaben''. :'''Deboto''': ''Ó de la barca!'' :'''Galácio''': ''Pacéncia, que hai habemos de asperar que torne.'' :'''Deboto''': ''Esta hei huma cousa an que you a perco, haber de star Lhisboua cumo anfreada cun esta barca, tanto contra sue nobreza i commodidade de sous moradores i caminantes, podendo tan facilmente haber eiqui huma puonte de barcas cumo an Sebilha, a pouco custo ó sin algun.'' :'''Galácio''': ''Algua cousa debe haber nesso de por meio, pus se nun faç, sendo notoriamente tan neçaira i útele. :'''Deboto''': ''Nanhue, que you saba, se nun se fur por se nó prejudicar a la renda que l Duque de Bergáncia ten desta barca, que se le arrenda an trezientos mil réis cada anno, tenendo-a bisto muitos que hoije son bibos, andar arrendada an dieç ó duoze mil réis cada anno, i pagar la trés réis cada pessona a cabalho i agora la bintén, pul grande çcuido de l de la Cámara de Lhisboua.'' :'''Galácio''': ''Nun parece debe ser la causa esso que dezis de l Duque, que sendo hun príncepe tan grandioso, nun le deben de benir an cunsidraçon essas pouquidades an respeito de l bien commun i grandeza de Lhisboua, a la qual se lo pedisse le lhargarie mui facilmente esta barca.'' :'''Deboto''': ''Se esto nun hei, menos l debe ser l que dízen, que por causa de las náos la que neste riu se dá querena, porque para alhá de que yá eiqui se le nun dá, se nun de la banda d'para alhá; era fácele abrir-se essa puonte, i passada la náo tornar-se a ancerrar, ó fazer-se adonde las náos les podessen dar essa querena pera la banda de l mar. Nin menos l debe ser la passaige de l barcos, que nabegon l riu arriba, que podion tirar ls mastros i passar; quanto mais, que ls deste riu son tan pequeinhos, que cun eilles poderion passar por ambaixo de la mesma puonte; pul que la rezon de l Duque, me parece cunsidrable se algua l causa ó ampede, i poderá esso tener remédio mui fácele. Que cun esse meio rela que chamon de la ágoa, que outra beç se ampoç para la trazida de ágoa al rocio, an cada quartilho de bino, i rial an cada arrátel de chicha, se poderie sastifazer al Duque, i fabricar-se eiqui huma puonte de barcas.'' :'''Galácio''': ''Comtudo, me parece mui custo haber-se de aguantar essa puonte, para alhá de l feitio della.'' :'''Deboto''': ''Nun serie senó mui pouco; porque, que cousa son seis ó siete barcas, que puoden durar trinta ó quarenta annos? quanto mais que solo las cabalhgaduras la trés réis bastaba bien a esse custo, porque tamien acudiron ls ganados la esta passaige.'' :'''Galácio''': ''Tamien haberie difficuldades i brigas subre essa paga.'' :'''Deboto''': ''Se na barca esso nun acunte, menos serie na puonte; quanto mais, que se poderie poner na antrada huma puorta, i cessarie esse anconbeniente. I you digo esto an causo que la cidade la nun podisse aguantar de grácia, l que fura grande nobreza de Lhisboua, la que purmeiro se houbira de acodir, que la outras cousas menos neçairas i menos nobres. Pus bemos que quando Lhisboua era nada, an cumparaçon de l que hoije hei, tenie eiqui puonte de piedra, segundo agora se parece ne ls pedaços de piares que della eilhi bedes, desta banda i de la outra.'' :'''Galácio''': ''Esso serie hai muitos mil annos, an tiempo que este riu serie mais streito, i menos fondo.'' :'''Deboto''': ''La anchura hei la mesma, segundo mostron ls bruxedos de ls piares que bedes, que chega l riu a eilles i nun passa; i quanto la perfundidade, inda que seia mais, l que nun sabemos, comtudo, bien se podira refazer de piedra, que ne l fondo deben star ls aliçaces ó bases de l piares; quanto mais, que la arte de la architetura cun denheiro mui alcança i puode, pera se fazer de hun solo arco: pus dízen, que hei anfenita esta arte sin termo. I bemos que naquelle tan famoso riu Danúbio, stá inda an pie la puonte que nelle mandou fazer l Amperador Trajano, cun quási todos ls piares anteiros por cima de la ágoa ciento i cincoenta pies, ls binte delles, que se parécen, i cada hun de sessenta pies de grossura, i l ban de cada arco de ciento i sessenta pies. […] Por adonde dino era de la grandeza de Lhisboua, haber eiqui huma famosa puonte de piedra, inda que se fintasse para esso to l reino.'' :'''Galácio''': ''Yá ne ls cuntentáramos cun eilla de barcas''. :'''Deboto''': ''I you dessa bos trato. Mas, al que dezistes de se poder tener alargado este riu, l que eiqui nun fizo, bien sei, que ls rius ban comendo i abaixando las tierras, i tenho pera mi que esses balles grandes i piquenos i essas bárzeas i beigas spaçosas fúrun causadas de las ágoas de ls rius i anxurradas deilhes, i de las chenas i chubas, que ban comendo i lhebando a tierra i çcubrindo estas ossadas i penedies que l sol fui criando i coalhando ambaixo de la tierra della mesma. […] Mas eiqui nun hai esses miles de annos, que cuidales habie esta puonte: porque ne l tiempo que el-Rei D. Affonso Heinriques, purmeiro de Pertual, cercou Lhisboua i a tomou als Mouros, stando subre eilla tubo abiso cumo la binhon socorrer ls Mouros de la comarca de Alenquer. I sabendo habion de passar por esta puonte de Sacaben, les mandou tomar l passo cun giente de cabalhlo (que nun podie ser muita), ls quaes achando yá ls Mouros, que quási todos a tinhon passado, tibiran cun eilles huma mui peligrosa i zeigual batailha, porque sendo mui poucos i ls Mouros muitos, yá la nun podírun scusar sin se perdíren, i delles houbiran huma mui sinalada bitória neste praino. Adonde disseiran depuis ls Mouros beneran huma molher que ls cegaba, i ls zbaratou, que fui la Birge Nuossa Senhora, la cuja honra i por mimória desta bitória se eidificou aquella eigreija que eilhi bedes. La aqual nestes annos redificou Miguel de Moura, que fui hun de l cinco Gobernadores que el-Rei Philippe, purmeiro deste reino, deixou nelle, fundando eilhi aquelle mosteiro tan relegioso de Capuchinhas. I la esta eigreija de Nuossa Senhora de l Mártyres, puls cabalhleiros que nella foron sepultados, que eiqui nesta batailha peleijando foron muortos. Que naqueilhes tiempos chamabon mártyres a todos que peleijando contra Mouros, eron muortos; cumo la eigreija de Nuossa Senhora de l Mártyres de Lhisboua, que ls Angrezes fundaran neste cerco […] pera anterráren sous muortos. […]'' :'''Galácio''': ''Por essa cunta nun seran passados muitos cientos de annos, que eiqui habie esta puonte, pus esse cerco i a tomada de Lhisboua fui ne l anno de 1147, segundo se bé ne ls lhetreiros que stan na Sé de Lhisboua i l dízen ls Chronistas todos, i l Padre Frei Bernardo de Brito, depuis delles; i se essa puonte nesse anno staba anteira que se passaba por eilla cumo dessa batailha i passada de ls Mouros se collige, i de la tradiçon antiga i mimórias, que desso hai nesta eigreija; i nun debendo lhougo acabar-se, antes durar muitos annos essa puonte depuis desso; queda claro, nun séren, nin podéren ser passados muitos annos, ó cientos de annos que duraba essa puonte, i la habie eiqui. Donde cunsidero trés cousas: purmeira, la fuorça de l tiempo an gastar i cunsumir todo, até a mimória de l que fui. Hei que até las piedras ténen tamien sue eidade, pus bemos acabadas sin mimória algua, nin rasto, tantas cousas i tan grandes, que sabemos houbo de eidifícios i cidades. I quon depressa se acabou a mimória de todo, i de cumo la dessa puonte, de que parece nun hai outra, se nun esso que me cuntales cun estes pedaços que della bemos, por culpa de nuossos passados ourdinária daquelles tiempos, sepultáren cousas grandes nas trebas de l squecimiento, cuntentando-se cun solo la honra persente de las oubrar. […]'' [[Fexeiro:cquote2.png|30px]]<ref name="Miguel Lheiton de Andrada">Cf. [[Miguel Lheiton de Andrada|ANDRADA, Miguel Lheiton de]], ''Miscelánea''. Facsímile de la 2.ª eidiçon de Lhisboua, Amprensa Nacional, 1867; antroduçon de Manuel Marques Duarte, Lhisboua, Amprensa Nacional-Casa de la Moeda, 1993, pp. 32–35.</ref>. ==== Sacaben i la [[Restauraçon de la Andependéncia|Restauraçon]] ==== Segundo l ''Dicionário Stórico, Corográfico, Heiráldico, Biográfico, Bibliográfico, Numismático i Artístico de Pertual'', l nome de la poboaçon surge citado nua enigmática [[carta]] [[código|codificada]] que un de l [[Cunjurado]]s de [[1640]], l Dr. [[João Pinto Rieiro]], dirigiu al [[Duque de Bergáncia]] [[João IV de Pertual|D. João]]; cun eifeito, tenendo-se decidido, ne l die [[25 de Nobembre]], que la rebolta deberie tener lhugar deilhi la seis dies, João Pinto Rieiro fui ancumbido de quemunicar l fato al feturo monarca pertués, screbendo-le que serie ne l die [[1 de Dezembre|1.º de Dezembre]] seguinte «''que se debie de resulber l causo de ls freires de Sacaben''» — lhocalidade que era, cumo yá fui dezido, ua de las honras de la casa de Bergáncia, i adonde se situaba l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]], fundado por [[Miguel de Moura]] i sue mulhier Brites de la Cuosta ne l final de l seclo anterior, i al qual l Duque tenie isentado de l pagamiento de ciertas oubrigaçones; tal aluson al ''causo de ls freires de Sacaben'' pressupone que houbisses, talbeç, algua cuntenda que oupusisse l mosteiro al Duque, mui probablemente al nible de oubrigaçones fiscales. Fui atrabeç desta mensaige codificada que se alertou l [[Duque de Bergáncia]] para las mobimentaçones an curso çtinadas la [[Restauraçon de la Andependéncia|restaurar la andependéncia]] de [[Pertual]]<ref name="Restauraçon">Bide http://www.arqnet.t/dicionario/ribeirojpi.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Passado la [[Restauraçon de la Andependéncia|Restauraçon]], abentou-se bárias bezes la eideia (zeignadamente ne ls reinados de [[João IV de Pertual|D. João IV]] i [[Afonso BI de Pertual|D. Afonso BI]], cula [[guerra de la Restauraçon|guerra]] contra [[Spanha]] a decorrer), de lhigar l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]] al [[Ouceano Atlántico]], fazendo-lo zambocar na [[praia de l Baleal]], custituindo este curso de auga que iba zde [[Sacaben]] la [[Peniche]] ua lhinha de defesa natural de la [[capital]]; l porjeto nunca fui lhebado abante, i fui-se als poucos zbanencendo, ambora inda fusse recordado quando, ne l ampeço de l [[seclo XIX]], se custruíran las [[Linhas de Torres|Linhas de Torres Vedras]] para deter ls [[Guerra Peninsular|ambasores franceses]]. De l redadeiro [[quartel]] deste seclo, segundo [[Joaquim Veríssimo Serron]] ne ls diç na sue ''Stória de Pertual'', hai ambora de haber falta crecente de peixe nun solo ne l [[Stuário de l Teijo]], cumo tamien ne ls rius sous tributários, ne l númaro de ls quales se cuntaba l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]]. Esto porque se usában redes de pesca cula malha «''mui meuda''» (ls ''chinchorros''), l que lhebou las outoridades [[Lisboua|lisboetas]] la ambocáren ua postura municipal de [[1591]], que proibia la outelizaçon de chinchorros; ambora ls pescadores se téngan amotinado contra ls [[almotacé]]s de la capital (ls respunsables pul abastecimiento ourbano, antre outras funçones), an [[1687]], la porbiçon mantebe-se. An [[1690]], durante l reinado de [[Pedro II de Pertual|D. Pedro II]], l soberano financiou an parte la recustruçon de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha-mor de la Eigreija de la Senhora de la Bitória]], la meias cul zambargador [[José Galbon de Lhacerda]] (feturo [[chanceler|chanceler-mor]] de l reino, durante l reinado de l sou filho [[João B de Pertual|D. João B]]), i cuntando inda cula cuntribuiçon de smolas populares. === [[Seclo XVIII]] === Ne l [[seclo XVIII]], rializában-se an Sacaben grandes [[tourada|fiestas de touros]], por ocasion de l més de [[Setembre]], an houmenaige la [[Santa Ana]], cumo memora un curjidoso fólio cunserbado na [[Biblioteca Nacional de Pertual]], antitulado ''Fiestas de Sacaben an ousequio de la Senhora Esta. Anna: çcripçon dellas an l terceiro die an que foron ls Cabalhleiros cumbatentes Francisco de Mattos i Jozé Roquete'', de la outorie dun tal Tomás Galho<ref name="Tomás Galho">Bide [http://oupac.porbase.org/ipac20/ipac.jsp?session=1C6U5802074Y7.12310&profile=porbase&uri=full=3100024@!1257656@!63&ri=1&aspet=basic&menu=search&source=192.168.0.17@!porbase&ipp=20&staffonly=&tern=sacab%C3%A9n&andex=.GW&uindex=&aspet=basic&menu=search&ri=1#focus Terceiro die, de touros ne l sitio de Sacaben por ousequio á senhora S. Anna, ne l fin de l meç de setembro de l anno prossimo passado : Ne l qual foron cabalheyros cumbatentes Francisco de Mattos Ferreira i Souto i José Moquete. (Sylba.)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i [http://oupac.porbase.org/ipac20/ipac.jsp?session=1C6U5802074Y7.12310&profile=porbase&uri=full=3100024@!700457@!26&ri=1&aspet=basic&menu=search&source=192.168.0.17@!porbase&ipp=20&staffonly=&tern=sacab%C3%A9n&andex=.GW&uindex=&aspet=basic&menu=search&ri=1#focus. Fiestas de Sacaben an ousequio de la Senhora Esta. Anna: çcripçon dellas an l terceiro die an que foron ls Cabalhleiros cumbatentes Francisco de Mattos i Jozé Roquete]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ne l sítio de la Biblioteca Nacional de Pertual.</ref>. Na purmeira metade de l [[seclo XVIII]], fui pul [[Riu Trancon|riu de Sacaben]] que seguiran ls torreones de l [[Palácio Nacional de Mafra|Cumbento de Mafra]], an ambarcaçones, até al [[Tojal]]; solo a partir dende fazien l resto de l percurso por tierra. Por orde de [[João B de Pertual|D. João B]], l [[matemática|matemático]] [[Bento de Moura]] ([[1706]]–[[1776]]) fui ancarregado de reformular la barca de l Trancon, segundo refree l Padre [[João Batista de Castro]] na sue obra de geografie [http://purl.t/436/1/html/Berde6/Tomo%20Primeiro/p_P158.html ''Mappa de Pertual Antigo, i Moderno'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[1763]]). Este fato dou azo la que [[Pinho Lheal]] screbisse que habie sido custruída ua puonte de barcas, supostamente anterior a la mais coincida puonte de barcas de l Paíç, que lhigaba l [[Porto]] la [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]]. Inda assi, parece tratar-se dua grosseira anterpretaçon de Pinho Lheal, jamales tenendo eisistido ua puonte de barcas an Sacaben, pus l que João Batista de Castro scribe an dous lhocales de la sue obra ye: «''Por orde de D. João B se reformou la barca de passaige deste riu pula admirable idéa de l nuosso ansigne maquinista Bento de Moura, cun grande commodidade pa ls passageiros''» i «''eisiste hoije ua barca de carreira, que por ambençon angenhosa de Bento de Moura, facilita mui la passaige de huma para outra parte''». ==== Sacaben na nuoba cidade i metrópole de Lhisboua Ouriental ==== An [[7 de Nobembre]] de [[1716]], l [[Papa Clemente XI]] criou, la anstáncias de l rei D. João B, l [[Patriarcado de Lhisboua]], funcionando na Capielha Rial de San Tomé, l qual cungregaba las quarenta i seis freguesies oucidentales de la cidade i de l sou termo, i deixando las remanescentes binte i seis mais ourientales antegradas na antiga [[Arquidiocese de Lhisboua]]. Para fazer corresponder la nuoba debison eclesiástica a la debison admenistratiba, D. João B procediu a la repartiçon de la cidade an dues: ''Lhisboua Oucidental'', sede de l Patriarcado, i ''Lhisboua Ouriental'', sede de l arcebispado. Esta redadeira correspondia, sensiblemiente, a la cidade bielha, antra-muros (paróquias de la [[Sé (Lhisboua)|Sé]], [[San Jorge de Arroios|San Jorge]], [[San Martico]], [[Santiago (Lhisboua)|Santiago]], [[Santo André]], [[Santa Angrácia]], [[Santo Stébon (Lhisboua)|Santo Stébon]], [[Salbador]], [[San Miguel (Lhisboua)|San Miguel]], [[San Pedro]], [[San João de la Praça]], [[Santa Marina de l Outeiro]], [[Castielho (Lhisboua)|Santa Cruç de l Castielho]], [[Beato (Lhisboua)|San Bartolomiu]] i [[San Bicente de Fura]]), cun las freguesies de l termo mais ourientales ([[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Nuossa Senhora de l Oulibales]], [[Sacaben|Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben]], [[Camarate|Santiago de Camarate]], [[Apelaçon|Nuossa Senhora de la Ancarnaçon de la Apelaçon]], [[Unhos|San Silbestre de Unhos]], [[Frielas|San Julion de Frielas]], [[Alpriate|San Sabastian de la Granja]], [[Bialonga|Nuossa Senhora de la Assunçon de Bialonga]], [[San João de la Talha]] i [[Santa Eirie de Azóia|Santa Eirie]]) . Assi i to, al fin de algun tiempo se percebiu l erro de la debison, quier de la diocese, quier de la cidade; desta forma, an [[1740]], l Arcebispado de Lhisboua Ouriental (an sede bacante zde la fundaçon de l Patriarcado) fui aneixado al Patriarcado de Lhisboua Ouriental nun solo [[Patriarcado de Lhisboua]]; de eigual forma, se procediu a la reunificaçon de las dues cidades de Lhisboua nua solo, treminando assi la fugaç trasferéncia de Sacaben i demales paróquias de la zona ouriental para la nuoba cidade de Lhisboua Ouriental. ==== Sacabenenses eilustres ==== Inda segundo [[Pinho Lheal]], an [[16 de Dezembre]] de [[1741]] faleciu an [[Sacaben]] aqueilha que terá sido ua de las mulhieres mais lhongebas de la [[Stória de Pertual]] — ua tal ''Ana de la Silba'', natural de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]], adonde nacera an [[Janeiro]] de [[1626]] (tenendo, antoce, 115 anhos a la data de l óbito). Desta senhora dezie l corografista [[seclo XIX|oitocentista]] tener sido casada dues bezes, i deixado ancha prole, esto para para alhá de jamales tener feito ua [[sangria]] ó ua [[purga]] (l que, ironicamente, bien poderie splicar la sue lhongebidade, nua época an que ls cuidados [[medecina|médicos]] éran, muitas de las bezes, ua de las mais amportantes causas de [[muorte]]…). Durante ls redadeiros binte i cinco anhos de la sue bida, serbiu ls pobres i doentes de l spital de Sacaben, tenendo cuncluído ua [[peregrinaçon]] al [[Senhor de la Piedra]], ne l [[Norte]] de l [[Paíç]], quando cuntaba yá 113 anhos de eidade. Parece tener cunserbado tan buona mimória que, próssima de la muorte, recordaba inda, cun spantosa satidon i minúcia, ls eibentos ocorridos an [[Lisboua]], ne l die [[15 de Dezembre]] de [[1640]], aquando de la aclamaçon de [[João IV de Pertual|D. João IV]]. An Sacaben naciu, an [[7 de Setembre]] de [[1754]], [[Luís António Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]], l [[Conde de Barbacena|1.º Conde de Barbacena]], l qual benerie a ser [[Lista de gobernadores de Minas Gerales|Gobernador de Minas Gerales]], detendo nesta freguesie ls Biscondes sous antepassados ua propiadade senhorial que, a partir de l [[seclo XIX]], passará a ser coincida cumo ''Quinta de l Riu''; cumo l sou heirdeiro, [[Francisco Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]], tubisse depuis tomado l partido de [[Miguel I de Pertual|D. Miguel I]], l títalo acabou por nun ser rebalidado, i la ''Quinta de l Riu'', cula sue capielha dedicada la [[Roque de Montpellier|San Roque]], acabou por caer an ruínas. ==== Sacaben i l [[porcesso de l Táboras]] ==== Tamien ls [[Conde de Albor|Cundes de Albor]] tubírun eiqui ua quinta, mas l títalo acabou zaparecido an [[1759]], na sequéncia de l [[porcesso de l Táboras]], bisto que l conde era primo de l [[marqués de Tábora|Marqueses de Tábora]]. Na sequéncia desse mesmo porcesso, benerie quedar detida ne l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Sacaben]] la [[Conde de Atouguia|Cundessa de Atouguia]], [[Mariana Vernarda de Tábora]] (la qual era la filha mais bielha de [[Francisco de Assis de Tábora]], [[Conde de Albor|3.º Conde de Albor]] i [[Leonor de Tábora]], [[Marqués de Tábora|3.ª Marquesa de Tábora]]), i cujo marido, [[Jerónimo de Ataíde, 11.º Conde de Atouguia|D. Jerónimo de Ataíde]], [[Conde de Atouguia|11.º Conde de Atouguia]], fura supliciado juntamente cun ls Táboras i l [[Duque de Abeiro]] ne l patíbulo an [[Santa Marie de Belén|Belén]], an [[13 de Janeiro]] de [[1759]]. Ende permaneciu la Cundessa al lhongo de l binte i dous anhos seguintes, sendo lhibertada solo an [[1781]], passado la sentença de [[20 de Júnio]] de [[1780]], promulgada pula reina [[Marie I de Pertual|D. Marie I]], que na sequéncia de la ''[[Biradeira]]'' demitiu [[Sabastian José de Carbalho i Melo|Palumbar]] i reablitou ls Táboras. Culha fúrun tamien ancarceradas dues de las sues filhas, D. Lheonor de Ataíde i D. Clara de Ataíde, bien cumo cul filho mais nuobo, D. António de Ataíde, anton un bebé de dezasseis meses; D. Lheonor i D. Clara acabarian por professar ne l austero cumbento franciscano de Sacaben, i ende benerien a falecer, yá ne l segundo quartel de l [[seclo XIX]] <ref name="Cundessa de Atouguia">Vide http://www.arqnet.t/portal/pessonales/atouguia_1758.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Las ''Mimórias'' de la Cundessa custituen ua amportante fuonte pa l studo de la queston, aparecendo citandos bárias bezes l nome de l mosteiro i de la lhocalidade para la qual fui lhebada, i adonde, segundo l sou própio relato, se biu «''presa [...] cumo traidora sin l ser''» <ref name="Mimórias de la Cundessa de Atouguia">Bide http://www.arqnet.t/portal/pessonales/atouguia_1758.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. ==== L [[terramoto de 1755]] ==== Sacaben, que cula perda de [[Camarate]] an [[1511]], se biu amputada de mais ua parte cunsidrable de l sou território, [[Demografie de Sacaben|nun deixou de crecer an tenermos de populaçon]]; registórun-se solo decréscimos pontuales, debidos a la peste ([[1599]]) i al [[terramoto de 1755]], que la deixou mui arruinada. La primitiba Eigreija Matriç de Santa Marie, situada ne l ''Ancho de la Salude'', quedou cumpletamente arruinada (nun tenendo boltado a reconstruir-se, tenendo la Matriç passado, al lhongo dun seclo, para la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Vitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]], tamien mui degradada, stando atualmente an ruínas); zaparecírun eigualmente cul terramoto ls redadeiros bruxedos de la [[Puonte de Sacaben|bielha puonte romana]] subre l [[Riu Trancon|Trancon]]. Para solucionar ls porblemas de ourbanismo de la capital i prebenir ua mortandade tan grande an causo de nuobo terramoto, l [[angenharie|angenheiro-mor]] de l Reino, [[Manuel de la Maia]], prebiu ua seluçon arrojada, ambolbendo Sacaben i l bal de l sou riu, anclusa na sue ''Terceira parte de la Dissertaçon subre la renobaçon de Lhisboua'': <blockquote>«''8.º - La esta cunsidraçon de cunserbar las rues de Lhisboua lhibres de l ambaraços que las fázen eimmundas, pa l que cuncorrerá mui a mayor anchura de las rues, i a menor altura de l eidifícios, nun scedendo de dous pabimientos subre las lhoges, se segue necessariamente outra nun menos amportante, i cunsiste an detreminar melhor lhugar an que posson ls tales ambaraços ser lhançados cun menores anconbenientes; i por que me acuntece hun mais lhibre delles de l que ls yá ouserbados, i promete huma grande cumbeniencia al bien publico, seijame lhicito prezentalo neste lhugar. Cunsiste eille an que ls tales ambaraços se ban lhançar drento de l Riu de Sacaben, para que cun este adjutorio se chegue a formar nelle hun balle á eimitaçon de l de Chelas, an que las agoas salgadas chegabon an algun tiempo al templo de las Birges Bestaes, hoije Cumbento de relligiozas de Santo Agostico; por que se este pequeinho Balle sacuntece tan agradablemente la Corte cun las sues hortaliças i fruitas, quanto melhor l fazerá l Balle de Sacaben cula sue muitas bezes mayor grandeza, i sin se poder dezir que ls ambaraços eilhi lhançados puoden cauzar algun ampedimiento na barra, cumo se puode temer de qualquier de ls outros modos an que se nun lhançon an tierra: puode esta cunsidraçon tener contra si l ambaraço de l refugio de las ambarcaçones ne l tiempo an que se recolhen a buscalo; mas a esso se puode respunder que nin las ambarcaçones necessiton de to l steyo de Sacaben para se refugiáren, nin serie justo que anteiramente se le ampedice l refugio, mas que solo se formasse an Balle aquillo que lo nun ampedice que siempre será de grandeza muy probeitoza.''»<ref name="L Terrramoto i Sacaben">Cf. AIRES, Cristóvão, ''Manuel de la Maia i ls angenheiros melitares pertueses ne l terremoto de 1755'', Lhisboua, [[Amprensa Nacional]], [[1910]], p. 44 (berson online na [http://purl.t/848/1/P42.html Biblitoeca Nacional Degital]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref></blockquote> Lhougo passado l terramoto, atrabeç de l anquérito ambiado por [[Sabastian José de Carbalho i Melo]] (feturo [[Conde de Oeiras]] i [[Marqués de Palumbar]]), anton [[Menistério de la Admenistraçon Anterna|Secretairo de Stado de l Reino]], a todas las paróquias de l paíç ([[1757]]), la fin de saber ls stragos causados pul sismo, i que tubo cumo repuosta las célebres ''[[mimórias paroquiales]]'', pudo-se apurar la eisisténcia de 353 fuogos. De acordo cun essas mesmas mimórias paroquiales, puode-se tamien ouserbar la relatiba dimenson de l porto de Sacaben ne l quadro de ls portos flubales de l Teijo: l Prior sacabenense menciona la eisisténcia de trés cales de atracaige: l de Nuossa Senhora, l de la Barca i l de l Peixe. Inda assi, la amportança que este porto tubira ampeçou a esmorecer; al lhongo de la segunda metade de l [[seclo XVIII]] i ampeço de l [[seclo XIX]], l [[riu Trancon]], que até anton fura nabegable até al [[Tojal]], ampeçou a ser assoreado, nun inexorable fenómeno que zde anton ampede, até hoije, la nabegablidade ne l mesmo. De fato, tornou-se un «''porto muorto''», de acordo cula spresson ousada pul [[naturalismo|naturalista]] [[Fráncia|francés]] [[Théodore Monod]], nun studo antitulado ''L'île d'Arguin (Mauritanie). Essaie storique''<ref name="Théodore Monod">Cf. [[Théodore Monod|MONOD, Théodore]], ''L'île d'Arguin (Mauritanie). Essaie storique'', Lhisboua, Anstituto de Ambestigaçon Científica Tropical, 1983.</ref>, cunsagrado a la antiga feitoria pertuesa na ilha de [[Arguin]], hoije al ancho de la [[Mauritánia]], adonde afirma que l porto que serbia la fortaleza pertuesa na cuosta magrebina tenie las augas tan calmas cumo l porto de Sacaben… La política de fomiento [[andústria|andustrial]] i [[comércio|comercial]] seguida por Palumbar, cunducente a la fixaçon de nuobas andústrias ne l Reino, lhebou la que l gobierno susidiasse un ampréstimo de 6$480 cuntos de réis a un tal Willian Macormick, para que anstituisse ua [[manufatura]] [[andústria téxtil|téxtil]] an Sacaben — ua fábrica de [[chita (tecido)|chitas]] mui coincida al lhongo de to l seclo XIX. ==== Vocage i las praias de Sacaben ==== Anfin, ne ls finales de l [[seclo XVIII]], Sacaben mereciu ua refréncia nun [[soneto]] de [[Manuel Marie Barbosa du Bocage|Bocage]], l qual nun quedara de to andifrente a la beleza de la tierra: <blockquote>«''Praias de [[Sacaben]], que Lhemnoria,<br />Orna c’ls pies nebados i mimosos,<br />Goteijantes penedos cabernosos,<br />Que de l Teijo cobris la borda frie.<br /><br />De bós me zarreiga a tirania<br />De l ásparos Çtinos poderosos,<br />Que nun quieren que you lhogre ls amorosos<br />Uolhos, aonde jaç mie alegrie.<br /><br />Oh funesto, oh penoso apartamiento!<br />Oubjeto ancantador de mius gemidos,<br />La suorte l manda assi, de ti me ausento.<br /><br />Mas inda alhá de lhoinge ls mius gemidos<br />Guiados por Amor, cortando l Bento,<br />Beneran, ninfa querida, a tous oubidos.''»</blockquote> == [[Eidade Cuntemporánea]] == === [[Seclo XIX]] === ==== [[Guerra Peninsular|Guerra peninsular]] i [[Guerra Cebil Pertuesa (1828-1834)|guerras lhiberales]] ==== [[Fexeiro:Oleiro da Fábrica de Loiça de Sacavém.jpg|thumb|400px|right|[[olarie|Oleiro]] de la [[andústria|Fábrica]] de Lhoiça de Sacaben]] Ne l [[seclo XIX]] Sacaben ganha amportança acrescida pul custante crecimiento geo-demográfico de [[Lisboua]]. Durante la [[Guerra Peninsular|I Ambason Francesa]], l comandante de l eisército agressor, [[Jean-Andoche Junot]], passa por Sacaben an [[29 de Nobembre]] de [[1807]], benido de [[Santarén (Pertual)|Santarén]] i dirigindo-se la [[Lisboua]] (ne l ancalço de l [[João VI de Pertual|príncepe regente]]; al chegar la [[Santa Marie de Belén|Belén]], mas, bé yá las ambarcaçones pertuesas a partir, rumo al [[Brasil]], adonde la [[Corte]] se stablecerá até [[1821]]). Fui an Sacaben que Junot recebiu ua lhegaçon pertuesa cumpuosta por eilemientos de la regéncia de l reino nomeada pul príncepe D. João, andibidualidades lhigadas a la [[maçonarie]], i inda nembros de la [[Academie de las Ciéncias de Lhisboua]] — antre eilhes, homes cumo [[Francisco de Borja Garçon Stockler]] (feturo [[Baran de la Bila de la Praia]]) i [[Luís António Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]] (l [[Bisconde de Barbacena]]), un natural de Sacaben. Passado l término de la Guerra Peninsular, sente-se la ourgença de fortificar la capital de l Reino. Ye nesse sentido que ténen ampeço obras cumo la ''Strada Melitar'', lhigando [[Benfica (Lhisboua)|Benfica]] la [[Sacaben]] i, mais tarde, la custruçon de l ''[[Fuorte de Sacaben]]'' (ó ''[[Fuorte de Sacaben|Reduto de l Monte-Sintra]]'', de l nome de l morro sobranceiro la Sacaben de Baixo adonde fui arguido), ne l lhocal adonde se argeu un tosco fuorte ne l quadro de las [[Linhas de Torres|Linhas de Torres Bedras]], i adonde hoije stá sediada l arquibo de la antiga ''[[Direçon-Giral de l Eidifícios i Monumientos Nacionales]]'' (DGEMN). An [[2 de Outubre]] de [[1820]] passa por Sacaben, an corteijo, rumo al [[Praça de D. Pedro IV|Rossio]], na capital, la [[Junta Probisional de l Gobierno Supremo de l Reino]], formada einicialmente ne l [[Porto]] na sequéncia de l [[Reboluçon lhiberal de l Porto|pronunciamiento melitar]] de [[24 de Agosto]] anterior, cul antuito de gobernar l Paíç i cumbocar Cortes Custituintes, la qual se fundira an [[Alcobaça (Pertual)|Alcobaça]] cun ua outra Junta Probisional formada an Lhisboua, an [[15 de Setembre]], passado la fuga de ls gobernadores de l Reino. Neste corteijo seguian eilustres figuras de l mobimiento lhiberal, cumo [[Manuel Fernandes Tomás]], [[Manuel Borges Carneiro]], [[José Ferreira Borges]] ó [[José de la Silba Carbalho]], todos eilhes çtacados nembros de l [[Sinédrio (Pertual)|Sinédrio]], ourganizaçon secreta que pugnaba pula anstituiçon dun regime custitucional an Pertual. Tamien por Sacaben passou l Regimiento de [[Anfantarie]] 23, çtinado a guarnecer la frunteira de la [[Beira]] contra ataques de fuorças reacionárias ansurretas foragidas an [[Spanha]], i que bradou bibas al [[Miguel I de Pertual|Anfante D. Miguel]] cumo rei absoluto, na bezina poboaçon de [[Bila Franca de Xira]] — fui la [[Bilafrancada]]. Anfin, la [[12 de Outubre]] de [[1833]], parte de las fuorças [[Miguel I de Pertual|miguelistas]], passado tenéren sido spulsas de la capital pul [[João Oulibeira i Daun, Duque de Saldanha|Marechal Saldanha]], i derrotadas nun brebe recontro junto la [[Loures]], dirigen-se la Sacaben, la fin de tomáren la strada rumo la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], para adonde fugian; depuis de atrabessáren l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], ateórun fuogo a la [[Puonte de Sacaben|puonte de madeira que lhigaba las dues bordas]] i que habie sido reconstruída pouco depuis de l [[terramoto de 1755]]. Solo an [[1842]] benerie a ser reconstruída ua nuoba an cantarie i fierro. Ua [[litografie]] [[augarielha]]de la dessa puonte, de la outorie de l pintor [[Tomás de la Anunciaçon|Tomás José de la Anunciaçon]], datada de cerca de [[1850]], puode ser cunsultada na [[Biblioteca Nacional de Pertual]] ([http://purl.t/12248/2/i-1079-la_JPG/i-1079-la_JPG_24-C-R0072/i-1079-la_0001_1_p24-C-R0072.jpg eiqui]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). La mesma puonte surge tamien repersentada nua lhitografie de Charles Lhegrand, ambolbida an tones mais [[bucolismo|bucólicos]], eisecutada sensiblemente pula mesma época de la anterior, i bisible [http://purl.t/12543/2/i-3988-p_JPG/i-3988-p_JPG_24-C-R0072/i-3988-p_0001_1_p24-C-R0072.jpg eiqui]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ==== [[Andustrializaçon]] i [[progresso]] ==== [[Fexeiro:Azulejo da Fábrica de Loiça de Sacavém.jpg|thumb|left|300px|Azuleijo situado a la antrada de la antiga [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]].]] Al mesmo tiempo, esta lhocalizaçon geográfica ne ls arrabaldes de Lhisboua cunduziu, einebitablemiente, a la terciarizaçon de la lhocalidade. Anstalan-se einúmeras andústrias na region, cumo la de tinturarie na Quinta de las Penicheiras, ó la afamada [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]], fundada an [[1856]] (tenendo lhaborado ininterrutamente até [[1983]]). A eilha stan lhigados nomes andissociables de la stória de Sacaben, cumo [[John Stott Howorth]] (l ''[[John Stott Howorth|Baran de Sacaben]]' '), [[James Gilman]] ó [[Heirbert Gilbert]]. Fui grácias a eilha i a las lhouças que ende éran porduzidas que Sacaben se tornou coincida an Pertual i ne l Mundo; para siempre quedou la famosa frase: «''Sacaben ye outra lhoiça!''». An [[1852]], zaparecido l Termo de Lhisboua, passou Sacaben a pertencer al recén-criado cunceilho de l [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]. L nuobo eisecutibo camarário tubo que lhidar cun ls porblemas dun bastíssimo cunceilho, nua época de grandes mudanças la nible eiquenómico, social i jurídico, i nun ye de admirar por esso que, ne l meio de la basta correspondéncia trocada, se ancontre un pedido de la junta de la paróquia de Sacaben, solicitando que la Cámara nomeasse un guarda para bigiar l semitério de la poboaçon, pus que aquel era «''debassado i profanado por animales an cunsequéncia de se nun achar debidamente preparado''», fato que daba azo la que, an biolaçon de las lheis aprobadas habie poucos anhos relatibas als antierros an semitérios, se cuntinasse «''n’aqueilha paróquia, cun detrimiento de la salude pública''», a anterrar ls defuntos nas eigreijas<ref name="Correspondéncia CMO">Cf. Arquibo Municipal de Lhoures, ''Correspondéncia de la Cámara Municipal de l Oulibales''.</ref>. An [[28 de Outubre]] de [[1856]], inaugurou-se l troço einicial de la lhinha de [[camino de fierro|caminos-de-fierro]] de l Norte, antre Lhisboua ([[Staçon de Santa Apolónia]]) i l [[Carregado]], passando por Sacaben i atrabessando l sou riu, atrabeç dua puonte custruída an [[Anglaterra]]. Yá antes, la purmeira biaige spurmental, rializada ne l die [[8 de Júlio]] de [[1854]], tubira lhugar antre Sacaben i [[Bila Franca de Xira|Bila Franca]]. La fetura [[Marqués de Riu Maior|1.ª Marquesa de Riu Maior]] ([[Marie Isabel de Lhemos i Roixas Carbalho i Menezes de Saint-Lhéger]]), anton cun solo quinze anhos, cunsagrou, ne l sou diário, ua refréncia a la inauguraçon i a la (pouco-honrosa) passaige de l [[camboio]] pula lhocalidade — cun eifeito, la lhocomotiba fui als poucos perdendo cumposiçones al lhongo de l trajeto: <blockquote>«''Alguas, de cumbidados, ne ls [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]. L "wagon" de l [[Cardeal]]-[[Patriarcado de Lhisboua|Patriarca]], i de l Cabido, quedou an Sacaben; mais un, recheado de dignatários, quedou al zamparo na [[Póboa de Santa Eirie|Póboa]] […]''.»<ref name="Mimórias de la Marquesa de Riu Maior">Bide http://dn.sapo.t/2006/07/17/buona_bida/eiqui_nao_houbo_pertual_i_passageiro.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref></blockquote> [[Fexeiro:Estação dos Caminhos de Ferro de Sacavém.JPG|thumb|left|300px|La [[Staçon Ferrobiária de Sacaben]].]] La biaige de regresso la Lhisboua, ne l die [[29 de Outubre]], fui eigualmente atribulada; cun eifeito, segundo relata ''[[L Comércio de l Porto]]'' de l die [[1 de Nobembre]]: <blockquote>«''Éran 4 horas i meia quando partiu de l Carregado l cumboy rial, i chegando la Sacaben parórun las lhocomotibas, eignorando-se al percípio l motibo; mas sabendo-se pouco depuis que habien sido ls tubos dua d’eillas, que habien arrebentado. Este acidente lhebou l çgosto a to la giente, que assi bie un erro tan lhamentable, que nun se puode attribuir nin la çgraça, nin a defeito de la custruçon de l camino, mas si la quien cunsente madeiras malas nun serbício de tanta circumspeçon. Anton ua de las lhocomotibas partiu cun metade de las carruaiges para Santa Apolónia, i depuis bino buscar l resto la Sacaben. Éran dieç horas de la noute quando chegou la Lhisboua l segundo cumboy que cunduzia ls cumbidados.''.»<ref name="Comércio de l Porto">Bide http://www.ocomboio.net/PDF/027_2006.pdf.</ref></blockquote> Tamien [[Eça de Queirós]] menciona tamien la poboaçon i la sue [[Staçon Ferrobiária de Sacaben|staçon ferrobiária]] na ''[[Correspondéncia de Fradique Mendes]]'', cuntinando assi a demunstrar la amportança que an meados de l [[seclo XIX]] l Trancon inda assumia para la populaçon lhocal: <blockquote>«''Chegámos a ua staçon que chaman de Sacaben — i todo l que ls mius uolhos arregalados biran de l miu paíç, atrabeç de ls bidros húmidos de l bagon, fui ua densa treba, de adonde mortiçamente surgian eiqui i para alhá lhuzinhas remotas i bagas. Éran lhanternas de faluas, drumindo ne l riu [...]''.»</blockquote> L zambolbimiento de la cultura de [[ostra]]s ne l [[stuário de l Teijo]], ne l [[seclo XIX]], lhebou a la demarcaçon de zonas para la sploraçon daquele recurso natural; por ua lhei de l menistério de l [[Vernardo de Sá Nueira de Figueiredo|Marqués de Sá de la Bandeira]] de [[9 de Setembre]] de [[1868]] (cunfirmada por dues portaries de l gobierno de l [[Nuno José Sebero de Mendonça Rolin de Moura Barreto|Duque de Lhoulé]] de [[10 de Nobembre]] de [[1869]] i de [[26 de Janeiro]] de [[1870]], respetibamente) fúrun stabelcidas, na borda norte de l riu, cumo zonas de cultibo ostreícola, to la faixa lhitoránea que iba zde [[Bila Franca de Xira]] até als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]], ancluindo inda ls mouchones de [[Alhandra (Bila Franca de Xira)|Alhandra]] i de la [[Póboa de Santa Eirie|Póboa]], mas scluindo la foç de l [[riu de Sacaben]]. Ne l final de l seclo, mas, debido als assoreamientos, la prática tenie sido, an grande parte, abandonada. [[Fexeiro:Unilever building, Sacavém.jpg|thumb|250px|Fábrica de l Grupo Unileber an [[Sacaben]], [[Pertual]]; al fondo la [[Puonte Vasco de la Gama]]]] Antretanto, l zambolbimiento andustrial cunduziu a un grande crecimiento demográfico i ourbano. La [[Demografie de Sacaben|populaçon oumentou muito]] an meio seclo (trabalhando mais de metade solo na Fábrica de la Lhouça), i Sacaben ganhou nuobos cuntornos; las bielhas quintas arruinadas fúrun dando lhugar la bilas ouperárias. Paralelamente a la fábrica de la lhoiça, muitas outras andústrias se zambolben na region, zeignadamente la de moaige, çcasque de arroç, téxteis, curtumes, stamparie, trasformaçon de corcha, saboarie, porduçon de adubos químicos i ólios alimentares, i yá ne l seclo XX, la de las tintas i pordutos de higiene. Muitos de ls sous habitantes beneran, quier de las [[Veira (Pertual)|Beiras]], quier de l [[Alanteijo$2]], an busca de trabalho, nun mobimiento populacional cuntínuo que se mantebe até meados de l seclo XX — inda hoije ls Sacabenenses ténen ourgulho nestes sous antepassados, i inda hoije eiqui se ancontran sediadas delegaçones de la ''Lhiga de ls Amigos de la Mina de San Demingos'', ó de la ''Associaçon de ls Amigos i Naturales de [[Loriga]]'' (ANALOR); çtaque tamien para la ''Sumana Serrana'' i para la ''Sumana de l Alanteijo$2'', einiciatibas culturales i gastronómicas rializadas anualmente, respetibamente, por aqueilhas dues ourganizaçones, i que atraen un númaro cunsidrable, quier de habitantes lhocales, quier de las regiones de l paíç an causa ([[Serra de la Streilha]] i Alanteijo$2). Nun oustante, na segunda metade de l seclo XIX, la poboaçon mantenie inda parte de l sou caráter rural i pitoresco; nun ye por esso de admirar que, an [[16 de Maio]] de [[1875]], tenga sido inaugurada an Sacaben ua praça de touros particular, por ocasion dua de las maiores festibidades lhocales — la feira de l Sprito Santo, que se rializaba ne l [[Demingo]] de l [[Sprito Santo]]. Nesse mesmo anho, la [[15 de Setembre]], tubo ampeço la colocaçon de candeiros para la eiluminaçon pública, al lhongo de la ''Strada de Sacaben'', que lhigaba la freguesie als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]] i la [[Lisboua]]. [[Fexeiro:Igreja de Nossa Senhora da Vitória (2).jpg|thumb|left|300px|Ruínas de l [[Palacete Braamcamp]], junto de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]].]] ==== Poboaçon cara a la aristocracie ==== Até al fin de la monarquia, la poboaçon, a par de outras freguesies bezinas (cumo [[Camarate]]), cuntinou a ser de las preferidas pula [[nobreza]] de la capital para se stablecer (ne l terceiro quartel de l [[seclo XIX]], cuntában-se inda cerca de cinquenta quintas senhoriales an Sacaben). Tal fui l causo de la família Vraamcamp (na qual se ancluía [[Anselmo José Braamcamp]], lhíder de l [[Partido Progressista]] i [[lista de Purmeiros-menistros de Pertual|purmeiro-menistro]] de [[Pertual]] antre [[29 de Maio]] de [[1879]] i [[23 de Márcio]] de [[1881]]), que eiqui possuía trés quintas (la ''Quinta de las Pretas'', de l própio Anselmo Braamcamp, i las de la ''Bitória'' i de la ''Horta de l Meio'', pertença de José Augusto Braamcamp), tenendo inda adquirido las ruínas de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]] passado la [[nacionalizaçon]] de ls benes de la [[Eigreija]] (aliás, l [[Palacete Braamcamp]], tamien hoije an ruínas, queda al lhado de l dezido templo). De resto, l nome de dous nembros de la família (José Augusto Braamcamp i Marie Lhuísa Braamcamp), inda hoije dan l nome a ua rue, a ua abenida i a ua trabiessa an Sacaben. Para para alhá desso, nun quadro de çtribuiçon de títalos nobliárquicos pula monarquia pertuesa, fui atribuído, an [[16 de Júlio]] de [[1885]], l títalo de [[John Stott Howorth|Baran de Howorth de Sacaben]] la [[John Stott Howorth|John Howorth]], admenistrador de la Fábrica de la Lhouça, i an [[30 de Júlio]] de [[1874]], [[José Joaquim Pinto de la Silba]] fui feito [[Bisconde de Sacaben|1.º Bisconde de Sacaben]]. L heirdeiro deste redadeiro sucediu-le ne l títalo. Na [[década de 1880]] ([[1884]]), l coincido [[arte|artista plástico]] i [[caricatura|caricaturista]] [[Rafael Bordalo Pinheiro]] eisecuta na [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]] alguas de las sues peças cerámicas, passado l que passa la eisecutá-las nas [[Caldas de la Reina]]. ==== Antegraçon ne l nuobo cunceilho de [[Loures]] ==== La [[22 de Júlio]] de [[1886]], dá-se la trasferéncia de la sede de l munecípio de l [[Oulibales]], adonde Sacaben se ancontraba antegrada, para la poboaçon de [[Loures (freguesie)|Loures]], quedando Sacaben repartida an dues freguesies (Antra-Muros i Stra-Muros) pula ''Strada de la Circunbalaçon'', quedando aqueilha antegrada an Lhisboua, i esta fazendo parte de l nuobo cunceilho de Lhoures. L spácio de la freguesie Antra-Muros corresponde, grosso modo, al de las atuales freguesies de l [[Prior Bielho]] i de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]], quedando la freguesie stra-muros cunfinada a la ária remanescente, praticamente idéntica a la de la atual freguesie de Sacaben. Cumo la lhegislaçon camarária de Lhisboua proibia ls mercados de [[ganado]] ne l perímetro anterior de la ''Strada de la Circunbalaçon'', l eisecutibo dEimissionário de la Cámara de ls Oulibales detreminou, la [[14 de Outubre]] de [[1886]] (ne l que benerie a ser ua de las sues redadeiras medidas, antes de la tomada de posse de la purmeira bereaçon de l nuobo cunceilho de [[Loures]], an [[2 de Janeiro]] de [[1887]]), que l mercado de ganado que se rializaba ne l terceiro [[Demingo]] de cada més ne l ancho de la freguesie de [[Charneca (Lhisboua)|San Bartolomiu de la Charneca]] (la qual, por se achar drento de la lhinha de la circunbalaçon, quedou antegrada ne l cunceilho de [[Lisboua]]) passasse a rializar-se, a partir de l anho susequente, ne l Rossio de Sacaben Stra-Muros (la atual ''Praça de la República''), «''por ser lhocal mais próssimo fura de la lhinha de circunbalaçon an que l dezido mercado puode tener lhugar''»<ref name="Atas CMO">Cf. Arquibo Municipal de Lhoures, ''Atas de la Cámara Municipal de l Oulibales'', lhibro 17, fólio 186.</ref>. Pouco mais de nuobe anhos decorridos, la [[26 de Setembre]] de [[1895]], las dues freguesies de Sacaben fúrun outra beç reunidas nua solo, tenendo anton esta nuoba antidade sido antegrada ne l cunceilho de Lhoures. === [[Seclo XX]] === ==== L çpertar de las coletibidades ==== La mais antiga corporaçon inda hoije eisistente an Sacaben ye la ''Associaçon Houmanitária de ls Bumbeiros Boluntários de Sacaben'', fundada inda an [[14 de Setembre]] de [[1897]]. Las demales associaçones datan de l ampeços de l [[seclo XX]]. Nun meio eissencialmente andustrial, nun ye de stranhar la difuson de eideologies defensoras de ls antresses de las classes trabalhadoras, zeignadamente l [[socialismo]] i l [[república|republicanismo]]. Sacaben tornou-se zde finales de l [[seclo XIX]] un baluarte republicano (cumo aliás muitas lhocalidades andustrializadas de la cintura ambolbente de la capital); ne ls redadeiros anhos de agonia de l regime monárquico, serie ende fundada ua anstituiçon política de cariç bincadamente republicano — l ''Centro Democrático de Sacaben'', stablecido an [[13 de Júnio]] de [[1909]]. Mas yá antes la fuorça de l republicanismo se manifestaba pul aparecimiento de agremiaçones i associaçones de ouperários, de caráter bincadamente republicano. Un eisemplo marcante deste associatibismo ye l nacimiento de la ''Coperatiba de Crédito i Cunsumo «La Sacabenense»'', fundada nun die stórico — [[31 de Janeiro]] de [[1900]], satamente nuobe anhos decorridos subre la fracassada antentona republicana ne l Porto —, i que conheciu particular ancremiento durante la [[Purmeira República Pertuesa|I República]]. Inda hoije eisistente, trata-se dua de las mais antigas [[coperatibismo|coperatibas]] de Pertual, tenendo sido declarada anstituiçon de outelidade pública an [[11 de Outubre]] de [[1924]], por [[portarie]] de l gobierno de [[Alfredo Rodrigues Gaspar]] (publicada ne l ''[[Diário de la República|Diário de l Gobierno]]' ' n.º 243, II Série). Ambora hoije tenga perdido muita de la sue bertente eiquenómica, mantén-se cumo un amportante pólo cultural i de cumbíbio antre todos ls Sacabenenses. Al birar de l seclo, eisistian bárias outras associaçones, que antretanto se fúrun stinguindo, cumo l ''Club Dramático 8 d'Agosto de 1900'', la ''Troupe Familiar'' ó inda l ''Gilman's Fotball Club'' (fundado pul propietário de la [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben|Fábrica de Lhouça]] [[James Gilman]], para recreio de ls sous ampregados, l qual benerie a anteceder l [[Sport Grupo Sacabenense]]). Antre las associaçones que chegórun até als nuossos dies, çtacan-se l ''Clube Recreatibo de Sacaben'' (fundado an [[11 de Júnio]] de [[1909]], sob l nome de ''Clube de Anstruçon i Veneficéncia Sacabenense'', tenendo alterado para la sue atual zeignaçon an [[22 de Setembre]] de [[1928]]), l ''[[Sport Grupo Sacabenense]]'' (criado an [[19 de Márcio]] de [[1910]]), l ''Clube de l Caçadores'' (surgido an [[1921]]), la ''Sociadade Columbófila de Sacaben'' i inda la ''Academie Recreatiba i Musical de Sacaben'' (aparecida an [[1 de Júlio]] de [[1927]]). Mais recentes (segunda metade de l [[seclo XX]]) son yá l ''Centro Social de Sacaben'' (inaugurado an [[2 de Júnio]] de [[1979]] pul [[cardeal]]-[[Patriarca de Lhisboua]], [[António Rieiro|D. António Rieiro]], mui ambora la sue ourige remonte la [[15 de Agosto]] de [[1943]], quando l Prior [[Filinto Ramalho]] anstituiu ls ''Serbícios de Assisténcia Materno-Anfantil''), la ''Associaçon Quemunitária de Reformados, Pensionistas i Idosos de Sacaben'' (criada an [[6 de Nobembre]] de [[1976]], funcionando persentemente na [[Quinta de San José]]), la ''Lhiga de ls Amigos de la Mina de San Demingos'' (fundada an [[17 de Febreiro]] de [[1976]]), la ''Associaçon de ls Amigos i Naturales de Lhoriga — ANALOR'' (criada an [[5 de Márcio]] de [[1987]]), la ''Associaçon de ls Amigos de la Quinta de l Património — AQUIPA'', l ''Clube de Moços'' ó inda l ''Núcleo [[Sporting Clube de Pertual|Sportinguista]] de Sacaben'' (l qual, fundado an [[30 de Nobembre]] de [[1983]], se custitui assi cumo la sesta agremiaçon de sócios mais antiga de l paíç lhigada àquele clube). ==== La [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Reboluçon Republicana]] i la reboluçon toponímica ==== [[Fexeiro:O incêndio da ponte do rio trancão.jpg|thumb|400px|right|L ancéndio de la Puonte de l [[Riu Trancon|Trancon]], ateado puls [[reboluçon|rebolucionários]] [[República|republicanos]].]] Aquando de la [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Reboluçon Republicana]] de [[5 de Outubre]] de [[1910]], l pobo lhançou chamas a la puonte subre l Trancon, para eibitar la benida de reforços monárquicos. Un de ls nembros de la Comisson Admenistratiba Probisória de l Cunceilho de Lhoures, que tomou posse ne l die [[13 de Outubre]], fui l comerciante sacabenense José Pedro Lhourenço, çtacado nembro de l Centro Scolar Republicano de Lhoures, i que benerie depuis a ser persidente de la Cámara Municipal. L sou nome ye até hoije recordado na toponímia de Sacaben. De resto, passado la proclamaçon de l nuobo regime, un pouco por to l Paíç se assistiu a ua mudança na eimagética i ne ls simblos, por forma a tentar oubliterar aqueilho que ls Republicanos cunsiderában ser l nefando passado monárquico, al mesmo tiempo que celebrában la anstituiçon de l nuobo regime. Nesse cuntesto, Sacaben nun fui scepçon, i ua baga de mudanças toponímicas percorreu la lhocalidade. Assi, por eisemplo, an Sacaben de Vaixo, l ''Ancho de la Feira'' (ó ''Terreiro de Sacaben''), junto de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben|Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de la Purificaçon]], fui rebatizado de ''Praça de la República''; junto desta, la ''Rue de l Armazénes'' i la ''Rue de la Staçon'' biran ls sous nomes alterados para ''Rue [[Miguel Bumbarda]]'' (l çtacado psicólogo republicano assassinado na béspera de la reboluçon) i ''Demingos José de Morales'' (un coincido andustrial lhocal), respetibamente. An Sacaben de Cima, l ''Ancho de la Salude'' (coincido tamien al lhongo de ls tiempos cumo ''Terreiro'' ó ''Ancho de la Capielha''), defronte de la capielha de l mesmo nome, fui batizado cumo Ancho ''Cinco de Outubre'', i la ''Rue Dreita'' passou-se a chamar ''Rue [[Cándido de l Reis|Almirante Reis]]' ', an honra de l xefe de la reboluçon republicana que se suicidara na manhana de 5 de Outubre de 1910, por julgar la sediçon perdida. ==== De la República a la anstituiçon de l [[Stado Nuobo (Pertual)|Estado Nuobo]] i a la resisténcia a la ditadura ==== [[Fexeiro:A greve dos rapazes de 1937.jpg|thumb|400px|left|La [[grebe]] de l [[home|rapazes]] an [[1937]]]] La reboluçon republicana nun resolbiu todos ls porblemas cun que ls pertueses se debatian. Las classes trabalhadeiras sentiran-se particularmente anjustiçadas, i la [[Purmeira República Pertuesa|I República]] sofriu einúmeras agitaçones i grandes grebes gerales. Durante l grande surto grebista de [[1912]], l gobierno de [[Duarte Lheite Pereira de la Silba|Duarte Lheite]] mandou deter ls grebistas an bários fuortes al redor de Lhisboua, antre ls quales l [[Fuorte de Sacaben]], l [[Fuorte de Monsanto]] i l [[Quartel de l Carmo]]. La situaçon de anstablidade política al lhongo de l 16 anhos de la República cunduziu al [[Reboluçon de 28 de Maio de 1926|Mobimiento Nacional]] de [[28 de Maio]] de [[1926]], ampeçado an [[Braga]] pul general [[Gomes de la Cuosta]] i lhougo secundado an [[Lisboua]] pul comandante [[José Mendes Cabeçadas|Mendes Cabeçadas]]. Las fuorças sublebadas an Braga dirigiran-se an marcha até Lhisboua, tenendo sido an Sacaben, la [[3 de Júnio]], que Gomes de la Cuosta i Cabeçadas se ancontrórun pula purmeira beç, ende stablecendo l sou quartel-general. Fui tamien an Sacaben que, la [[17 de Júnio]] desse mesmo anho, l general Gomes de la Cuosta se reuniu cun ls comandantes de las ounidades que sitiórun la capital durante l Mobimiento Nacional de 28 de Maio, tenendo deliberado forçar nesse mesmo die l comandante Mendes Cabeçadas — cunsidrado pula ala mais cunserbadora de l eisército cumo l derradeiro repersentante de la [[Purmeira República Pertuesa|I República]] — a renunciar a la [[Persidente de la República Pertuesa|persidéncia de la República]] i de l menistério por si ancabeçado, cunfiando l poder al própio Gomes de la Cuosta. Finalmente, l golpe de [[9 de Júlio]], que dou l poder la [[António Óscar de Fragoso Carmona|Óscar Carmona]] i derrubou [[Gomes de la Cuosta]], fui tamien preparado ne l quartel-general de Sacaben. Antretanto, to l zambolbimiento sócio-eiquenómico que se berificaba zde meados de l [[seclo XIX]] deberá tener pesado ne l pensamiento de ls dirigentes políticos de la [[Ditadura Nacional|Ditadura Melitar]]. Assi, i seguindo la eilebaçon de la própia sede de cunceilho la [[bila]] (an [[26 de Outubre]] de [[1926]]), a la poboaçon de Sacaben fui tamien atribuído esse statuto, pul [[decreto]] n.º 14 676 de [[7 de Dezembre]] de [[1927]] (decreto esse que cunferie idéntico balor a la poboaçon de [[Vucelas]], eigualmente ne l [[cunceilho]] de [[Loures]]). [[Fexeiro:Marcha da fome.jpg|thumb|400px|right|La marcha de la [[fame]] de las [[mulhier]]s de Sacaben]] Paralelamente, al lhongo de ls purmeiros anhos de cunsulidaçon de la [[ditadura]], l ''Regimiento de Artilharie Pesada 1'' (RAP 1), anton sediado ne l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de l Márteres]], tomou un papel preponderante na defesa de l regime bigente — zeignadamente, na grande rebolta de [[26 de Agosto]] de [[1931]], an que eilemientos de l RAP 1 i de la [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]] lhocal, fiéis la [[António de Oulibeira Salazar|Salazar]], bumbardeórun ounidades reboltosas an [[Alberca de l Ribateijo]], [[Lisboua]] i até [[Loures (freguesie)|Loures]], adonde anclusibamente se chegou a proclamar la reposiçon de la República democrática deposta an [[1926]]. Inda assi, ls trabalhadores de Sacaben (muitos de ls quales lhigados al [[Partido Quemunista Pertués|PCP]], anton na clandestinidade) por einúmeras bezes amostrórun la sue rebolta contra l regime ditatorial: * an [[1937]], tubo lhugar la «''grebe de l rapazes''» (ls daprendizes de la [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]]), a la qual se seguiu la bigília de sues mais i sposas, i la susequente represson de la polícia política de l regime — la [[PIDE]]); * an [[1944]], acunteciu la «''marcha de la fame''», la qual fui ancabeçada pulas mulhieres sacabenenses, pedindo pan i fazendo frente a la [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]], tenendo marchado até a la sede cuncelhia, an [[Loures]] — situada la pul menos dieç quilómetros de çtáncia. ==== De la segunda metade de l [[seclo XX]] als [[década de 1980|anhos 80]] ==== [[Fexeiro:Rio Trancão em Sacavém.jpg|thumb|left|350px|La [[A1 (outo-strada)|Outo-Strada de l Norte]] an Sacaben.]] An meados de l [[seclo XX]], obras cumo l [[Aeroporto de la Portela|Aeroporto de Lhisboua]] (chamado de la Portela de Sacaben), l troço einicial de la [[A1 (outo-strada)|Outo-Strada de l Norte (A1)]] ó de la Estrada Nacional 10 faborecírun inda mais la fixaçon, nun solo de nuobas andústrias, cumo tamien de nuobas gientes. Sacaben conheciu ua [[Demografie de Sacaben|grande spluson demográfica]], i antre [[1950]] i [[1970]] la populaçon quadruplicou. A eilha associada, la spluson ourbanística, que se pautou pula custruçon çregrada i, muitas bezes, çqualificadora de l meio ambolbente. A partir de l [[década de 1980|anhos 80]] l crecimiento demográfico stablizou, atingindo anton Sacaben ua populaçon mássima de cerca de 25 mil habitantes. Ne l die [[25 de Abril]] de [[1974]], pulas 5 de la madrugada, la coluna de la [[Scuola Prática de Cabalharie]] de [[Santarén (Pertual)|Santarén]], comandada pul [[capitan]] [[Salgueiro Maia]], passa las portaiges de la [[A1 (outo-strada)|outo-estrada de l Norte]] an [[Sacaben]], rumo la [[Lisboua]], la fin de dar seguimiento àquilo que bino a ser la [[Reboluçon de l Crabos]]. De resto, ne l quadro de ls eibentos susequentes a la reboluçon, tubo de nuobo la bila de Sacaben atiba participaçon: cun eifeito, l quartel de l RALIS situaba-se anton inda na dita freguesie (atualmente pertence a la de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]], zde la sue outonomizaçon an meados de l [[anhos 80]]), i ende se dórun amportantes acuntecimientos ne l final de l [[Verano Caliente]] de [[1975]] — an [[15 de Nobembre]] procediu-se al célebre juramiento de bandeira feito puls melitares cul punho cerrado, quebrando assi las normas de l eisército; la [[25 de Nobembre]] de l mesmo anho, l quartel fui sitiado pulas fuorças afetas a la façon mais moderada de l [[Mobimiento de las Fuorças Armadas|M.F.La.]], cujo lhíder acabara de se tornar l [[António Ramalho Eanes|general Eanes]]. A la semelhança de l que ocorrera aquando de la [[proclamaçon de la República Pertuesa|proclamaçon de la República]], an [[1910]], de nuobo se dou ua mudança na toponímia lhocal: l ancho de la junta ye redesignado ''Ancho 1.º de Maio'', i son batizadas rues cul nome de ouperários cerámicos que fúrun çtacados lhutadores antifascistas, ó cun lhíderes de relebo de la squierda mundial (''b. g.'', [[Salbador Allende]]). An [[2 de Júnio]] de [[1979]] ye solenemente inagurado, pul [[Cardeal]]-[[Patriarcado de Lhisboua|Patriarca de Lhisboua]] [[António Rieiro|D. António Rieiro]], l eidifício de l ''Centro Social Paroquial de Sacaben'', la grande obra de assisténcia a la populaçon de Sacaben, fundada oureginalmente an [[1943]] pul Prior [[Filinto Ramalho]] sob la zeignaçon de ''Serbícios de Assisténcia Materno-Anfantil'', i que la populaçon carinhosamente recorda sob l nome de «''Obra de l Padre''». Assiste-se antretanto, an [[1983]], al ancerramiento de la Fábrica de la Lhouça, que lhaborara al lhongo de satos 133 anhos (an [[6 de Outubre]] de l [[1982|anho anterior]], Monteiro Pereira, l admenistrador de la Fábrica fura assassinado a la salida de la sue casa, an [[Almada]], por ua rajada de [[metralhadora]], nun atentado perpetrado pul grupo terrorista [[Fuorças Populares - 25 de Abril|''F.P.'s — 25 de Abril'']]); seguiu-se anfin la decretaçon de la sue falhéncia , yá ne ls [[anhos 90]], assi cumo la benda de ls sous benes an hasta pública. [[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama Portugal.jpg|thumb|right|350px|La [[Puonte]] [[Basco de la Gama]].]] Na segunda metade de l [[anhos 80]], ando de ancontro a la buntade de las populaçones, fúrun criadas, por çmembramiento de la freguesie de Sacaben, las freguesies de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] ([[1986]]) i [[Prior Bielho]] ([[1989]]). Esto, de resto, daba sequéncia a un mobimiento que anton se berificaba an to l cunceilho de [[Loures]], de criaçon de nuobas antidades admenistratibas, que aprossimassen eileitores i eileitos. Por esta época nacírun tamien, ne l cunceilho de Lhoures, las freguesies de la [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]] (subtraída la [[San João de la Talha]]), [[Famones]], [[Puntica]] i [[Ramada]] (deribadas de [[Odibelas]]), [[Oulibal Basto]] (nacida de la [[Póboa de Santo Adrion]]), ó [[Santo António de l Cabalheiros]] (çmembrada a partir de la [[Loures (freguesie)|freguesie de Lhoures]]) . ==== [[Anhos 90]] ==== Ne ls anhos 90, Sacaben bé anfin reconhecido to l sou balor i potencial, tenendo sido [[lista de cidades an Pertual por data de criaçon#Década de 1990|eilebada la cidade]] an [[4 de Júnio]] de [[1997]] (atrabeç de la [http://www.dre.t/pdfgratis/1997/07/159A00.pdf lhei n.º 45/97]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, de [[12 de Júlio]], passado bários anhos de porjetos apersentados sin sucesso<ref name="Eilebaçon de Sacaben la cidade">Bide ls porjetos [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=3224 579/BI/4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ó [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=5532 120/BII/1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ambos de l PCP.</ref>), an simultáneo cun las até anton bilas de [[Alcácer de l Sal]], [[Fátima (Ourén)|Fátima]], [[Sines]] i [[Bila Nuoba de Foç Cóa]]. Para comemorar la data, ten-se benido a celebrar, anualmente, la eilebaçon de Sacaben la cidade cun to la pompa i circunstáncia, ancluindo las comemoraçones la ''[http://www.doc.ua.t/bibdigi/cartazes/cartazes_ber_un.asp?ID=1206 Milha Ourbana de Sacaben]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (que yá se rializaba zde [[1987]] i passou a ser aprobeitada ne l quadro destes festeijos), bien cumo la ''Regata Teijo-Trancon'', na modalidade de [[Caiaque|Kayak-Mar]] (proba ampeçada an [[1999]], cul sou término ne l riu de Sacaben, i que anclusibamente yá stá ancluída ne l calendário oufecial de la [[Federaçon Pertuesa de Canoaige]]). Cula parte ouriental de l sou território antegrada na zona de anterbençon de la [[EXPO 98]] (atual [[Parque de las Naciones]]), biu eiqui séren anstalados ls ''Parque de l Teijo'' i ''de l Trancon'', assi cumo ls acessos a la nuoba trabessia subre l [[Riu Teijo|Teijo]] (la [[Puonte Basco de la Gama]], inaugurada an [[Márcio]] de [[1998]], lhigando Sacaben al [[Montijo]]), i inda bários nuobos acessos biários, cumo la [[CRIL]] (Cintura Rodobiária Anterna de Lhisboua), ó la Bariante a la Strada Nacional 10, que mui cuntribuíran para un mais fácele scoamiento de l tránsito desta region. Al mesmo tiempo, debido a la rializaçon destas obras ancerrou-se la rodobia que lhigaba Sacaben diretamente a a 2.ª Circular, pula chamada ''Strada de Sacaben'', cula ereçon dun muro de [[cuncreto (material)|beton]] a apartar la lhocalidade de Lhisboua (coincido pul çditoso nome de «''Muro de la Bergonha''»), l que motibou na altura (i cuntina a suscitar até hoije) grande cuntestaçon por parte de ls habitantes de Sacaben. Este período quedou tamien marcado por dous tristes crimes relacionados cula [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]] de Sacaben, que chocórun ls Sacabanenses i andignórun la oupinion pública nacional, pula grande repercusson que tubírun ne ls meios de quemunicaçon social. La [[16 de Maio]] de [[1996]] fui ancontrada ne l bal de [[Chelas]] ua cabeça houmana, que se bino a demunstrar pertencer la Carlos Rosa, decapitado pul capitan de la squadra de la G.N.R. de Sacaben la [[7 de Maio]]; pouco mais de cinco anhos bolbidos, an [[12 de Júnio]] de [[2001]], nuobo crime ansobrou a tierra, quando apareciu anforcado na cela de la mesma squadra un outro moço, Pedro Morgado, alegando ls melitares tratar-se de suicídio, mas demunstrando-se, pulas probas, tratar-se de homicídio por strangulamiento. A todo esto nun terá sido andifrente l ancerramiento de la squadra de la G.N.R. (atualmente trasformada an [[ATL]] pa ls moços), i la abiertura dua squadra de la [[Polícia de Sigurança Pública|P.S.P.]], ne l final desse més de [[Júnio]] de [[2001]]. === [[Seclo XXI]] === [[Fexeiro:Museu da Cerâmica - traseiras.jpg|thumb|350px|L [[Museu de Cerámica de Sacaben]].]] Antretanto, an [[2000]], serie inaugurado l [[Museu de Cerámica de Sacaben]], çtinado a cunserbar l spólio de la antiga [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben|Fábrica de Lhoiça]] (subretodo l antigo Forno n.º 18, la sola parte de la antiga fábrica preserbada, yá que l remanescente dou lhugar la nuobas ourbanizaçones); fui yá galardoado cun un prémio anternacional pula sue reconhecida eiceléncia. Ne l die [[1 de Dezembre|1.º de Dezembre]] de [[2001]], faleciu an cundiçones trágicas l Prior [[Filinto Ramalho]], debido a un ancéndio na sue residéncia (cuntígua a la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben|Eigreija Matriç]]) ; nun oustante la pronta anterbençon de l bumbeiros, yá nun fui possible resgatar cun bida l sou cuorpo. Zaparecie assi ua grande refréncia de la populaçon de Sacaben (yá que fura pároco de la lhocalidade al lhongo de l 59 anhos precedentes), fato que causou grande custrenaçon; zde anton que la Junta de Freguesie i ls mobimientos associatibos lhocales ténen percurado houmenagear esta figura ímpar de la bida lhocal sacabenense. An finales de [[2003]], nuobo scándalo trouxe l nome de la tierra a las purmeiras amboras de l ''[[meios de quemunicaçon|medie]]' ', tenendo la [[Polícia Judiciária]] ambestigado l cuntrabando de [[jipe]]s topo-de-gama antre la direçon de ls Bumbeiros Boluntários de Sacaben i l ampresário Sousa Cintra (filho de l antigo persidente de l [[Sporting Clube de Pertual]] [[José de Sousa Cintra]]). An [[2005]] ampeçórun-se, ne l ámbito de l Porgrama de Requalificaçon i Ourdenamiento Ourbano de las Árias Suburbanas de Lhisboua (''[http://www.cn-lhoures.t/proqual.asp PROQUAL]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''), obras çtinadas a beneficiar la cidade de Sacaben, anquanto percipal pólo ourbano de la zona ouriental de l cunceilho de Lhoures, cofinanciadas pula [[Cámara Municipal]] i l [[Menistério de la Admenistraçon Anterna]]. Nesse sentido, tubírun ampeço las obras de l nuobo quartel de ls bumbeiros (obra mui deseiada nun solo de la corporaçon, cumo tamien de la populaçon an giral, dado que las anteriores anstalaçones, bastante antiquadas i situadas ne l centro de la cidade, an zona de rues relatibamente streitas, ampedie la prestaçon dun melhor serbício a las populaçones serbidas pula corporaçon de bumbeiros sacabenense). De l mesmo modo, la ''Abenida de l Stado de la Índia'' (antigo troço final de la Estrada Nacional 10 i hoije la percipal artéria de l tecido ourbano sacabenense), stá a ser requalificada, atrabeç de l reperfilamiento de la bie, reordenamiento de l tránsito (cun criaçon de dues faixas de rodaige an cada sentido i un separador central) i inda bários melhoramientos acessórios nas árias circundantes. Por fin, inda al abrigo de l PROQUAL, i cumo forma de cuntinar a balorizar l património cultural de la cidade, fui inaugurada, an [[Júlio]] de [[2005]], la [[Casa-Museu José Pedro]], eimóbel dun antigo ouperário sacabenense, que deixou basto spólio cerámico. Grácias al renobado mobliário ourbano situado na zona ouriental de la cidade, na ária de l [[Parque de las Naciones]] (ls ''Parques de l Teijo'' i ''de l Trancon''), la freguesie ten sido palco de dibersos eibentos [[cultura]]is i, subretodo, [[música|musicales]]. Assi, zde [[2003]] que Sacaben ben acuolhendo, nas nuites de [[Berano]], sessones de ''dribe-in'' promobidas pula Cámara Municipal de Lhoures, i que ténen trazido l melhor de la [[cinema|sétima arte]] a la foç de l [[riu Trancon|Trancon]]. Por outro lhado, a partir de [[2004]], ténen-se rializado, ne l ''Parque de l Teijo'', ne l final de cada [[Primabera]], las 10.ª <ref name = "Superbock 2004">Bide [http://www.superbock.t/cidade/marcanoba_sbsr.asp Super Bock 2004]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, 11.ª <ref name = "Superbock 2005">Bide [http://www.superbock.t/sbsr2005/home.html Super Bock 2005]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> i 12.ª <ref name = "Superbock 2006">Bide [http://www.superbock.t/sbsr_2006/ Super Bock 2006]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> eidiçones de l ''[[Super Bock Super Rock|Festibal Super Bock Super Rock]]' ', patrocinado pula coincida marca de [[cerbeija]] [[Super Bock]], tenendo cuntado cula participaçon de bários artistas de [[Música pop|pop]], [[Rock and roll|rock]] i [[Heip hop|heip-hop]] nacionales i anternacionales (cumo [[Alice in Chaines]], [[Audioslabe]], [[Abril Lhabigne]], [[Blasted Mechanisn]], [[Blind Zero]], [[Boss AC]], [[Bunnyranch]], [[Clana (banda)|Clana]], [[De la Weasel]], [[David Fonseca]], [[Deftones]], [[Spensibe Soul]], [[Fatboy Slin]], [[Franç Ferdinand (banda)|Franç Ferdinand]], [[Hobastank]], [[Ancubus]], [[Keane]], [[Korn]], [[Lenny Krabitç]], [[Linkin Park]], [[Loto]], [[Marilyn Manson]], [[Massibe Attack]], [[Mind de la Gap]], [[Moby]], [[Monspell]], [[Nelly Furtado]], [[N.I.R.D.]], [[New Ourder]], [[Pixies]], [[Placebo]], [[Primitibe Reason]], [[Reamonn]], [[Slayer]], [[Systen of la Down]], [[Black Eyed Peas]], [[The Gift]], [[The Prodigy]], [[Toranja (banda)|Toranja]] ó [[Within Temtation]]). La polibaléncia destes spácios lhebou-los tamien la séren l palco scolhido para la rializaçon de l ''Festibal Académico'' de la ''XVII Sumana Académica de Lhisboua''<ref name = "Sumana Académica">Bide [http://sal2006.academicadelisboa.t/ XVII Sumana Académica de Lhisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, ocorrido ne ls dies [[3 de Maio|3]], [[4 de Maio|4]] i [[5 de Maio]] de [[2006]], assi cumo de la XVIII Sumana Académica, ne ls dies [[4 de Maio|4]], [[5 de Maio|5]] i [[6 de Maio]] de [[2007]]. == Preocupaçones atuales i zafios pa l feturo == === L cunceilho de Sacaben === [[Fexeiro:Concelho Sacavém.png|thumb|right|400px|Las freguesies que antegrarian un feturo cunceilho de Sacaben, cobrindo la metade ouriental de l atual cunceilho de [[Loures]]: [[Apelaçon]], [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]], [[Camarate]], [[Moscabide]], [[Portela (Lhoures)|Portela]], [[Prior Bielho]], [[Sacaben]], [[Santa Eirie de Azóia]], [[San João de la Talha]] i [[Unhos]].]] Atualmente, antre las preocupaçones que stan na orde de l die an Sacaben, çtacan-se la criaçon de l [[munecípio]] de Sacaben (que [[wikt:t:Ancluir|ancluirieb]] las dieç freguesies de la zona ouriental de l cunceilho de Lhoures — [[Apelaçon]], [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]], [[Camarate]], [[Moscabide]], [[Portela (Lhoures)|Portela]], [[Prior Bielho]], [[Santa Eirie de Azóia]], [[San João de la Talha]], [[Unhos]], i mui naturalmente, la cidade de Sacaben, que serie la sede de la nuoba eidilidade), un propósito yá bastante antigo, puosto que yá ne ls finales de l [[seclo XIX]], an [[17 de Abril]] de [[1897]], un [[jornal]] lhocal (l ''Correio de Sacaben: semanário uorgon de ls antresses lhocaes de l Cunceilho de Lhoures'', periódico de cúrtie duraçon, yá que se stinguiu al fin de 35 númaros, an [[16 de Dezembre]] de l mesmo anho) eisigie de las outoridades centrales la çcentralizaçon admenistratiba: <blockquote>«''A par cula reclamaçon de las probidéncias cun que l Stado ten por oubrigaçon acudir, cunforme las ourgenças, bisto ser el l senhor de todos ls serbícios públicos, reclamaremos tamien la çcentralizaçon desses mesmos serbícios tan neçairos a la buona admenistraçon de ls pobos cumo bien eisercitados''.»<ref name="Cunceilho de Sacaben">Vide http://www.sec-sacaben.rts.t/principa/st4.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref></blockquote> Ye perciso antretanto asperar por [[17 de Maio]] de [[1914]] para ser suscrito l purmeiro ambaixo-assinado puls eileitores destas poboaçones ne l sentido de ser criado este nuobo munecípio. Na altura, l porjeto cuntou cun las assinaturas de ls eileitores de las [[freguesie]]s de la [[Apelaçon]], [[Camarate]], [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]], [[Sacaben]] (ancluindo ls atuales territórios de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] i de l [[Prior Bielho]]), [[Santa Eirie de Azóia]] (que anton abrangie las atuales freguesies de la [[Póboa de Santa Eirie]], [[San João de la Talha]] i [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]]) , [[Unhos]], i inda de la poboaçon de [[Moscabide]] (a la data, antegrada na freguesie de l [[Santa Marie de l Oulibales|Oulibales]] cumo mero lhugar); solo la disseluçon de l [[Cungresso de la República]] ampediu de lhebar la bun porto esta einiciatiba. Zde [[1987]], ténen sido de nuobo lhebados a la [[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] bários porjetos de lhei, apersentados pul [[Partido Quemunista Pertués|PCP]] i pul [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]], ne l sentido de biablizáren este deseio de las sues populaçones; se purmeiro cuntórun cula ouposiçon de ciertas bancadas parlamentares na Assemblé de la República, mais recentemente ténen sbarrado na ouposiçon demunstrada por alguas [[Assemblé de Freguesie|Assemblés de Freguesie]] (zeignadamente las de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] i de [[Moscabide]]). Aquando de la criaçon de l cunceilho de [[Odibelas]], an [[1998]], fui lhebado a la çcusson un porjeto de lhei de l PCP (n.º 490/BII/3, de la outorie de [[Otábio Teixeira]] i [[António Filipe]]<ref name ="Criaçon de l Munecípio (PCP), 1998">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=4845 Porjeto de Lhei n.º 490/BII/3: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PCP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>) que cuntemplaba tamien la criaçon de l munecípio de Sacaben (idéntico a un porjeto yá apersentado na anterior lhegislatura, l n.º 61/BI/1<ref name="Criaçon de l Munecípio (PCP), 1991">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=4234 Porjeto de Lhei n.º 61/BI/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PCP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, i suscrito por [[Jerónimo de Sousa]] i [[João Amaral]]), l qual fui, inda assi, chumbado. La redadeira perpuosta (n.º 39/IX/1), de [[2004]], fui lhebada al Parlamiento pulas manos de [[deputado]]s de la coligaçon gobernamental [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]]- [[Partido Popular|PP]]<ref name="Criaçon de l Munecípio (PSD-CDS/PP)">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c4a5748526c65433977616d777a4f53314a5743356b62324d3d&fich=pjl39-ix.doc Porjeto de Lhei n.º 39/IX/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PSD i CDS/PP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués.</ref>, sendo que, depuis de la disseluçon parlamentar an final desse anho, alguns meses passado la rializaçon de las [[Eileiçones lhegislatibas pertuesas de 20 de Febreiro de 2005|eileiçones lhegislatibas]] an [[20 de Febreiro]] de [[2005]], dou de nuobo antrada idéntico porjeto de lhei (n.º 99/X/1), desta feita suscrito solo pul deputado de l PSD, [[Rui Manuel Lhobo Gomes de la Silba|Rui Gomes de la Silba]]<ref name="Criaçon de l Munecípio (PSD)">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c59644756344c33427162446b354c5667755a47396a&fich=pjl99-x.doc Porjeto de Lhei n.º 99/X/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PSD)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués</ref>. La eibentualmente ser criado, l munecípio de Sacaben recobririeb la antiga ária de anfluéncia de l reguengo de Sacaben, cula scluson de las freguesies de [[Frielas]] i de la [[Charneca (Lhisboua)|Charneca de l Lhumiar]], i la ancluson de la de [[Santa Eirie de Azóia]]. Cun aprossimadamente 35 kn² de superfice, serie l nono mais pequeinho cunceilho de l paíç (superando solo [[San João de la Madeira]], [[Antroncamiento]], [[Corbo (Açores)|Corbo]], [[Spinho (Pertual)|Espinho]], [[Amadora]], [[Bizela]], [[Odibelas]], [[Meson Friu]] i l [[Barreiro]]), mas un de l binte maiores, an tenermos de populaçon (cun acerca de 130 mil habitantes), quedando antegrado na ária metropolitana de la [[Grande Lhisboua]], adonde superarie ls coeficientes populacionales de cunceilhos cumo [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Loures]], [[Bila Franca de Xira]] i até mesmo [[Odibelas]]. === L porjeto de criaçon de la [[Ouriente (freguesie perpuosta)|Freguesie de l Ouriente]] === Outra preocupaçon prende-se cun ls deseios outonomistas de ls habitantes de l bezino [[Parque de las Naciones]], que pretenden ber criada la [[Ouriente (freguesie perpuosta)|Freguesie de l Ouriente]], cujo lhemite [[Norte]] será, a ser fundada, l [[riu Trancon]] — l que, na ótica de ls uorgones outárquicos de Sacaben, amputarie ua parte seneficatiba de território de la freguesie. Inda que, an tenermos funcionales, esse território puoda ser cunsidrado cumo antegrante de la cidade de [[Lisboua]] — bisando assi la perpuosta de criaçon de la referida freguesie adequar la debison admenistratiba a la rialidade de las populaçones — tal çígnio causa bemente repúdio a todos ls sacabenenses que habitan fura de l Parque de las Naciones, tenendo la Assemblé de Freguesie de Sacaben anclusibamente botado por unanimidade un parecer çfaborable a la criaçon de la referida freguesie. Cumbén, aliás, frisar que, persentemente, l parque eimobliário custruído na ária de l Parque de las Naciones situada na freguesie de Sacaben ye l mais diminuto de las trés freguesies pulas quales persentemente aquel se stende (Sacaben, [[Moscabide]] i [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]) , sendo cumo tal, por oura stremamente reduzido l númaro de habitantes de l Parque de las Naciones na ária atualmente acupada pula freguesie de Sacaben; cun eifeito, a maior parte de l território ye acupada pul ''Parque de l Teijo i de l Trancon''. Assi i to, ls partidos i ourganizaçones que suscreben esta alteraçon admenistratiba (ó seia, la criaçon de la Freguesie de l Ouriente drento de l Cunceilho de Lhisboua ó, ne l mínimo, la ancluson de todas las árias de l Parque de las Naciones na freguesie de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]]) defenden ser esta la forma mais racional de gerir un spácio cumo l Parque de las Naciones, que atualmente ye debedido por trés freguesies i dous cunceilhos (para alhá de que l cunceilho de Lhoures, atualmente, nun admenistra l território de l Parque de las Naciones — por eisemplo, nun admenistra la çtribuiçon de auga nin ls outros serbícios municipalizados, al cuntrário cul que acunte cula porte de Lhisboua — recebindo solo ls ampostos municipales probenientes de l mesmo, l que amplica un çfasamiento antre quien recibe i quien atua). Ua perpuosta ne l sentido de la criaçon de la dita freguesie dou antrada na [[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] inda an [[2004]], por deputados de l [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]] i de l [[Partido Popular|CDS-PP]], mas cula disseluçon parlamentar an finales desse mesmo anho, ourdenada pul [[Persidente de la República Pertuesa|Persidente de la República]] (anton [[Jorge Sampaio]]), essa einiciatiba lhegislatiba caducou; mas, yá na persente Lhegislatura, fui de nuobo apersentada a la çcusson pul [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]], achando-se de momiento na comisson de ourdenamiento territorial, para çcusson (porjeto de lhei n.º 100/X/1)<ref name="Criaçon de la freguesie de l Ouriente">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c59644756344c334271624445774d4331594c6d527659773d3d&fich=pjl100-x.doc Porjeto de Lhei n.º 100/X/1: Criaçon de la freguesie de l Ouriente (perpuosta de l PSD)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués.</ref>. {{ref-section}} [[Catadorie:Stória]] 2gfd47o7oxhgig7c5vcvuiimw5n9ywn Ampério Pertués 0 3853 108386 100885 2026-09-09T21:41:36Z ~2026-46122-75 15490 108386 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç|nome_natibo=Ampério Pertués<br>Império Português|nome_lhargo_cumbencional=1415-1999|eimaige_bandeira=Flag_of_Portugal_(1830–1910).svg|eimaige_brason=Shield_of_the_Kingdom_of_Portugal_(1481-1910).png|çcriçon_bandeira=Bandeira|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhocalizaçon=PortugueseColonialEmpire02.png|lhocalizaçon_legenda=Tierra de l bielho Ampério Pertués}} '''Ampério Pertués''' ye l nome quemun dado al cunjunto de ls territórios ultramarinos acupados i admenistrados por [[Pertual]] a partir de l'ampeço [[seclo XV]] até la metade de l [[seclo XX]]. La spresson "Ampério Pertués", inda assi, nunca fui ousada oufecialmente. L nome oufecial mais outelizado para cunjunto de ls territórios ultramarinos pertueses fui simplesmente "Ultramar Pertués". Yá l nome "[[Ampério Quelonial Pertués]]" fui oufecial, mas solo durante un brebe período, yá ne l [[seclo XX]]. L Ampério Pertués fui l purmeiro [[ampério global]]<ref>The Portuguese Empire: 1415-1825 by Charles R. Boxer ''[http://www.jstor.org/pss/1917322]''</ref> de la stória, cun un cunjunto de territórios repartidos por quatro cuntinentes sob soberanie [[Pertual|pertuesa]], resultado de las sploraçones rializadas na [[Çcubrimientos pertueses|Era de ls çcubrimientos]]. Fui l mais duradouro de ls [[Stória de la Ouropa|ampérios queloniales ouropeus]] modernos, yá que la persença pertuesa fura de la Ouropa abrangeu quaije seis seclos. Fui gobernado pula [[Casa de Abis]] por cerca de ciento i cinquenta anhos, depuis por sessenta anhos, pula [[Casa de Habsburgo]], mais tarde pula [[Casa de Bergáncia]] por trezientos anhos, i a partir de 1910 fui gobernado pula [[Proclamaçon de la República Pertuesa|República Pertuesa]]. Cumbenciona-se l'ampeço de l Ampério cumo sendo la cunquista de [[Ceuta]] an [[1415]]. Yá l final de l Ampério, cunsuante l critério outelizado, puode ser cunsidrado l'anho de [[1975]] - andependéncia de la maior parte de ls territórios -, l'anho [[1999]] - fin de l'admenistraçon pertuesa de [[Macau]], l redadeiro território ultramarino inda admenistrado ''[[de fato]]'' por Pertual - ó l'anho de [[2002]] - data de l'andependéncia de [[Timor-Leste]], redadeiro território ultramarino cunsidrado ''[[de jure]]'' sob soberanie pertuesa.<ref>Timor foi quelónia portuguesa até [[1975]], altura em que se tornou andependente, tendo sido ambadido pula Andonésia trés dies depuis. Permaneceu cunsiderado oufecialmente pulas [[ONU]] cumo território pertués por çquelonizar até 1999, quando cerca de 80% do pobo timorense referendo ouptou pula andependéncia, oufecializada an [[2002]].</ref> == Stória == {{artigo percipal|[[Çcubrimientos pertueses]]}} [[Fexeiro:Henry the Navigator1.jpg|thumb|100px|left|[[Anfante Don Anrique]], l Nabegador, (1394-1460), príncepe [[Pertual|pertués]]<ref>A imagem que tradicionalmente representa o Príncipe aqui apresentada, retirada dos [[Painéis de São Vicente de Fora]], é disputada.</ref>]] L [[spansionismo]] pertués fui mobido einicialmente pul sprito [[melitar]] i [[Eibangelizaçon|eibangelizador]], de cuntinaçon de la [[recunquista]] ne l [[Norte de África]] i, depuis, pul antresse comercial, purmeiro nas prósperas capitanias de las ilhas Madeira i de ls Açores, seguindo-se la busca dun camino marítimo pa la [[Ásia]], altarnatibo al [[Mar Mediterráneo|Mediterráneo]] dominado pulas [[repúblicas marítimas]] eitalianas, puls [[otomanos]], puls mouros i por [[pirata]]s, ne l lucratibo quemércio de [[speciarie]]s. Ls pertueses ampeçórun por splorar sistematicamente la cuosta de [[África]] a partir de 1419, cun [[nabegaçon|nabegadores]] sperientes serbidos puls mais abançados zambolbimientos [[Ciéncia Náutica Pertuesa|náuticos]] i [[cartografie|cartográficos]] de la época, zambolbendo la [[carabela]]. An 1471 chegórun al Golfo de la Guiné, adonde an 1482 ye stablecida la [[feitoria]] de [[San Jorge de la Mina]] para apoiar l quemércio d'ouro. Passado [[Cronologie de ls çcubrimientos pertueses|sucessibas biaiges]] sploratórias, [[Bartolomeu Dias]] dobrou pula purmeira beç l [[Cabo de la Buona Spráncia]], antrando ne l Ouceano Índico a partir de l Atlántico an [[1488]]. La chegada de [[Cristóvão Colombo]] a la [[América]] an [[1492]] percipitou ua negociaçon antre [[Juan II de Pertual|D. Juan II]] i ls [[Reis Católicos]] de l recén formado [[Reino de Spanha]]. Cumo resultado, fui assinado an [[1494]] l [[Tratado de Tordesilhas]], debedindo l Mundo an dues árias de sploraçon: la pertuesa i la spanhola, cabendo a Pertual las tierras "çcubiertas i por çcubrir" a leste de l [[meridiano]] que demarcaba 370 [[lhégua]]s (1.770 [[quilómetro|Km]]) a oeste de las ilhas de [[Cabo Berde]], i a la Spanha las tierras que quedássen a oeste dessa linha. Pouco depuis, an [[1498]], [[Vasco da Gama]] chegou a la [[Índia]]. An [[1500]], na segunda biaige pa la Índia [[Pedro Álbares Cabral]] zbiou-se de la rota na cuosta Africana i chegou al [[Brasil]].<ref>Outros navegadores importantes como [[Fernão de Magalhães]], [[Pedro Fernandes de Queirós]] i [[Luís Vaz de Torres]] explorarão o [[Oceano Pacífico]] ao serviço da [[Império Espanhol|Coroa de Castela]].</ref> Seis anhos passado la biaige de Gama ye nomeado l purmeiro [[bice-rei]] i an 1510 custituído l [[Stado Pertués de la Índia]] cun sede an [[Goa]], la purmeira cunquista territorial na Índia. Nas décadas que se seguiran ls nabegadores pertueses cuntinórun la sploraçon de las cuostas i ilhas de la Ásia ouriental, stablecendo [[Fortaleza (arquitetura melitar)|fortificaçones]] i [[Feitories pertuesas|puostos comerciales]]. [[Fexeiro:Descobrimentos e explorações portuguesesV2.png|thumb|350px| Çcubrimientos i biaiges pertuesas antre 1415-1543: percipales rotas (azul), ampério sob [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] (berde)]] Durante la spanson ampeçada an 1415 até a la mássima stenson ne l reinado de [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] puode caraterizar-se cumo ua [[talassocracie]],<ref>Pirenne, Jacques , "The tides of history, Volume 2", Portuguese Thalassocracy, p.384, Dutton, 1962</ref><ref>Boxer, Charles Ralph "Four centuries of Portuguese expansion, 1415-1825: a succinct survey", p.95, Publications, Ernest Oppenheimer Institute of Portuguese Studies, University of California Press, 1969</ref> abrangendo ls ouceanos [[Atlántico]] i [[Índico]], defendidos por ua cadena de fortalezas i [[feitorie]]s costeiras.<ref>A expansão territorial realizou-se com a colonização do interior do Brasil a partir de 1532 e, mais tarde, em África.</ref> An [[1571]] ua cadeia d'antrepuostos ligaba [[Lisboua]] la [[Nagasaki (cidade)|Nagasaki]], cidade fundada ne l [[Japon]] puls pertueses: l'ampério tornara-se berdadeiramente global, trazendo ne l porcesso einormes riquezas para Pertual. An [[1572]], trés anhos passado regressar de l Ouriente, [[Luís Vaz de Camões]] publicarie la [[eipopeia]] "[[Ls Lusíadas]]", cuja açon central ye la [[çcubierta de l camino marítimo pa la Índia]] por Vasco da Gama, eimortalizando ls feitos de ls pertueses. Anque de ls formidables ganhos ne l Ouriente, l'antresse por [[Marrocos]] nun anfraquece. An [[1578]] l rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] percurou cunquistar ls territórios anteriores, l que treminou na derrota an [[Alcácer-Quibir]], seguindo-se ua [[Crise de sucesson de 1580|crise sucessória]] que resultou na ounion cula corona spanhola an [[1580]]. Durante la [[Dinastie Filipina]] l'ampério pertués sofriu grandes rebeses al ser ambolbido ne ls cunflitos de Spanha cula [[Anglaterra]], la [[Fráncia]] i la [[Houlanda]], que tentában stablecer ls sous própios ampérios.<ref name="Anderson, James Maxwell 2000">Anderson, James Maxwell (2000). The History of Portugal. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-31106-4</ref> Antre [[1595]] i [[1663]] fui trabada la [[Guerra Lhuso-Houlandesa]] culas Cumpanhas [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Oucidentales|Houlandesas de las Índias Oucidentales]] i [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Oucidentales|Oucidentales]], que tentában tomar las redes de quemércio pertuesas de speciaries asiáticas, scrabos de la áfrica oucidental i açúcar de l Brasil<ref name="Boxer" /> Apuis de la perda de numerosos territórios,<ref name="Davies">Davies, Kenneth (1974). The North Atlantic World in the Seventeenth Century. University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-0713-3.</ref> Pertual [[restouraçon de l'andependéncia|restourou l'andependéncia]] an 1640. An [[1654]] cunseguiu recuperar l Brasil i [[Luanda]], ambora tenendo perdido para siempre la proeminéncia na Ásia. L [[Brasil]] ganhou assi amportança ne l'ampério, reforçada pula çcubierta de grandes cantidades de [[ouro]] na fin de l seclo XVII. Cula chegada de la Corte pertuesa an [[1808]], protegendo-se de ls eisércitos de [[Napoleon I]], passou a ser cunsidrado un associado al Reino, cul nome de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]]. Cul recoincimiento de la [[declaraçon d'andependéncia]] de l Brasil an [[1825]], Pertual acentuou la spanson territorial ne l'anterior de la [[África]], i a partir de 1870 tenerie anfrentar las poténcias ouropeias para cunserbar l resto de l sou fragmentado Ampério: las ilhas de [[Cabo Berde]] i de [[San Tomé i Príncepe]], la [[Guiné]] cuntinental, las cuostas de la [[Angola]] i de [[Moçambique]], las possessones pertuesas nas [[Índia]]s, [[Macau]] i [[Timor Leste]]. Durante l [[Stado Nuobo (Pertual)|Estado Nuobo]] an que stubo an bigor l [[Ato Quelonial]] ([[1930]] - [[1951]]) l Ultramar Pertués tubo l nome oufecial de "Ampério Quelonial Pertués", sendo anton cumpuosto pulas quelónias [[África|africanas]] de [[S. Tomé i Príncepe]], [[Cabo Berde]], [[Guiné Pertuesa]], [[Angola]], [[Cabinda]], [[Moçambique]] i [[San Juan Batista de Ajudá]], pulas quelónias [[Ásia|asiáticas]] de [[Macau]] i de l [[Stado Pertués de la Índia]] i pula quelónia [[Ouceánia|ouceánica]] de [[Timor Pertués]]. An 1951, l nome "Ampério Quelonial Pertués" fui abolido, cumo política para eibitar ser cunsidrado ua poténcia quelonial ne ls fóruns anternacionales, na spráncia de preserbar un Pertual antercontinental, l Stado Nuobo passou a chamar las quelónias por [[porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]], cunsidrando qu'esses territórios nun éran quelónias, mas si parte antegrante i anseparable de Pertual, cumo ua "Nacion Multirracial i Pluricontinental". An [[1961]] ampéçan-se an África ls cunfrontos de la [[Guerra Quelonial Pertuesa]], que durarie até a la [[Reboluçon de ls Crabos]] an ([[1974]]), resultando na [[andependéncia]] de las quelónias an [[1975]]. La "fin" ''[[de jure]]'' de l Ampério Pertués terá sido an [[1999]], quando [[Macau]], redadeiro território sob la sue admenistraçon, fui debolbido a la [[República Popular de la China]]. Puode-se inda cunsidrar qu'este acunteciu an [[2002]], quando Pertual recoinciu l'andependéncia de [[Timor-Leste]], lhibertada de l'acupaçon andonésia an [[1999]]. Puode debedir-se la stória de l'ampério pertués an períodos çtintos: * "Purmeiro Ampério" (1415-1580): Çcubrimientos i spanson an África i ne l Ouriente, que acabarie cula acupaçon spanhola. * "Segundo Ampério" (1580-1822): Cula perda d'anfluéncia ne l Ouriente, l Brasil ganha amportança. * "Terceiro Ampério" (1822-1975): Passado l'andependéncia de l Brasil, África domina ne l Ampério Quelonial Pertués. == Persença pertuesa an África == [[Fexeiro:El Jadida cistern.jpg|thumb|left|Cisterna pertuesa [[Manuelino|Manuelina]] an [[Mazagon (Marrocos)|Mazagon]], Marrocos]] La [[Cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]] an 1415 i la çcubierta de las ilhas de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]] an [[1418]] i de ls [[Açores]] an 1427, territórios de colonizaçon i sploraçon agropecuária, marcan l'ampeço de la [[Çcubrimientos pertueses|spanson territorial]] marítima pertuesa. Mobidas d'ampeço pula busca de prebilégios de fidalguia cunquistados an batailha i, depuis, pula eniciatiba pribada que buscaba riqueza fura de l território - cunseguindo-la nas prósperas [[capitanias]] de ls arquipélagos de la [[Madeira]] i de ls [[Açores]]- las biaiges prosseguiran pula cuosta africana, cada beç mais para sul.<ref name="Newitt">M. D. D. Newitt, "A history of Portuguese overseas expansion, 1400-1668", Routledge, 2005, ISBN 0-415-23980-X, p.24-25</ref> Las spediçones passórun l [[cabo Bojador]] an [[1434]]. A la medida que ls resultados se mostrában mais cumpensadores, fúrun tomadas medidas para proteger ls antresses de Pertual. Ampulsionado pul [[Anfante Don Anrique] ] "l Nabegador" ye decretado l monopólio de la nabegaçon na cuosta oeste Africana an [[1443]], ampeçando l ''[[Mare clausun]]'' pertués ne l Atlántico. Ls nabios passan a ser licenciados por Pertual an troca de parte de ls lucros oubtidos, l que motibou l'ambestimiento an biaiges de sploraçon por pertueses i strangeiros, cumo ls genobeses i benezianos.<ref name="Newitt" /> An 1444, cumo gobernador de l Algarbe, l Anfante stablece un cunsórcio de nabegaçon an Lagos. I an [[1445]] ye criada la purmeira [[feitoria]] comercial de l'ilha de [[Arguin]], na cuosta de la Mauritánia, custruida sob las anstruçones de l própio Anfante: percuraba atrair las rotas percorridas por mercadores muçulmanos ne l norte de África, tentaba-se amplantar un mercado para monopolizar l'atebidade comercial de la zona. A partir de [[1458]], [[Ceuta]] i [[Arguin]], culas sues guarniçones melitares, fúrun puntos-chabe d'apoio logístico i material a las nabegaçones pertuesas i un antrabe a la [[piratarie]] praticada puls [[mouros]]. [[Fexeiro:Elmina slave castle.jpg|thumb|[[Castielho de San Jorge de la Mina|Fortaleza de San Jorge de la Mina]] (Eilmina), atual [[Gana]].]] An 1469, [[Fonso B de Pertual|Fonso B, Rei de Pertual]] cuncediu l monopólio de l quemércio na parte de l [[Golfo de la Guiné]] al mercador [[Fernon Gomes]], contra ua renda anual de 200 000 [[Rial (moeda pertuesa)|reales]]. L sclusibo de l quemércio de l'anton chamada "guindilha", la [[Pumienta-de la-guiné|pumienta-de la-guiné (''Aframomun melegueta'']]) popular sustituto de la pumienta preta<ref>Daniel F. Austin, [http://books.google.com/books?id=eS7lX_rC3GEC&lpg=PA170&dq=Aframomum%20melegueta%20trade&pg=PA170#v=onepage&q=Aframomum%20melegueta%20trade&f=false "Florida ethnobotany"], p. 170, CRC Press, 2004, ISBN 0-8493-2332-0</ref>, fui-le tamien cuncedido por 100 000 reales anuales. Gomes tenie que splorar 100 [[légua]]s de la cuosta de la África por anho durante cinco anhos.<ref name="rt">{{citar web| url = http://www.thornr.demon.co.uk/kchrist/discpde.html| títalo = Discoveries After Prince Henry| acessodata = 24 de dezembre de 2006| ultimo = Thorn| purmeiro = Rob}}</ref> Cula colaboraçon de nabegadores cumo [[João de Santarén]], [[Pedro Scobar]], [[Lopo Gonçalbes]], [[Fernon de l Pó]] i [[Pedro de Sintra]], fé-lo mesmo para para alhá de l cuntratado. Cul sou patrocínio, ls pertueses chegórun al Cabo de Santa Catarina, yá ne l Heimisfério Sul, i ancontrórun tamien las ilhas de l Golfo de la Guiné, ancluindo [[San Tomé i Príncepe]] i [[Eilmina]] na [[Cuosta de l Ouro]] an 1471,<ref name="marinha">{{citar web| url = http://www.marinha.pt/extra/revista/ra_fev1999/pag21.html| títalo = O Contrato de Fernão Gomes| acessodata = 24 de dezembre de 2006| ultimo = Semedo | purmeiro = J. de Matos| data = | publisher = |lhéngua =Pertués}}</ref> adonde la [[Fortaleza de San Jorge de la Mina]] i la cidade fúrun custruídos an [[1482]] an redror de l'andústria d'ouro de [[alubion]].<ref name="ghana">{{citar web| url = http://www.ghanatourism.gov.gh/regions/highlight_detail.asp?id=&rdid=116#| títalo = Castelo de Elmina| acessodata = 24 de dezembre de 2006| publisher = Governo de Gana}}</ref> Culs lucros deste quemércio, Gomes auxeliou l monarca na cunquista de [[Arzila]], [[Alcácer Ceguer]] i [[Tánger]], zampenhando un papel d'einorme anfluéncia na eiquenomie de l reino. Cula passaige de l [[cabo de la Buona Spráncia]] por [[Bartolomeu Dias]] an [[1488]], al proselitismo de la reconquista, adicionan-se la curjidade científica i l [[mercantelismo]]. [[Basco de la Gama]] usou las cartas marítimas até anton traçadas para stablecer ua [[Çcubierta de l camino marítimo pa la Índia|rota marítima pa la Índia]]. Passado esta çcubierta l [[seclo XVI]] tornarse-iba l "''seclo d'ouro''" para Pertual i l sou apogeu cumo nuoba poténcia ouropeia. [[Fexeiro:Muralha de Arzila 1.jpg|thumb|left|Muralha pertuesa an [[Arzila (Marrocos)|Arzila]], [[Marrocos]].]] Cula [[carreira de la Índia]] que ligaba Lisboua la Goa a partir de [[1497]], la [[ilha de Moçambique]] ganhou ua amportança stratégica cumo escala de nabegaçon, sendo ende custruída ua poderosa fortificaçon, la [[Fortaleza de San Sabastian]], i un spital. Ne ls Açores, la [[Armada de las ilhas]] protegie las naus a camino de Lisboua. A partir d'anton las sploraçones perdírun l caráter pribado, passando a efetuar-se sob eniciatiba de la Corona. Anque de ls formidables benefícios gerados pul ampério quelonial ne l Ouriente, l'antresse de la corona por [[Marrocos]] nun anfraqueciu. L seclo XVI ye ua sucesson de cunquistas i d'abandonos de fortalezas costeiras até que l rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] (1557-1578) ambestiu na cunquista de ls territórios anteriores, l que resultou na derrota an [[Alcácer-Quibir]] an [[1578]] seguindo-se ua [[Crise de sucesson de 1580|crise sucessória]] qu'acabou na ounion cula corona spanhola an [[1580]]. ==== Cunfrontos culs houlandeses an África (1597-1663) ==== [[Fexeiro:Mozambique n2.jpg|thumb|Eigreija de Santo António, [[Ilha de Moçambique]], [[Património Mundial]] de la UNESCO]] Ne l cuntesto de la [[Dinastie Filipina]], l'ampério pertués sofriu grandes rebeses al ser ambolbido ne ls cunflitos que la Spanha trababa cula [[Anglaterra]], la [[Fráncia]] i la [[Houlanda]], que tentában stablecer ls sous própios ampérios.<ref name="Anderson, James Maxwell 2000"/> Pertual serie arrastrado, sin berbas i sin capacidade para ambiar eisércitos pa las regiones atacadas por fuorças bien preparadas. Ls houlandeses, ambolbidos na [[guerra de ls Uitenta Anhos]] cun Spanha zde 1568, atacában por mar quelónias i nabios. L'ampério pertués, custituido subretodo d'assentamientos costeiros, bulnerables a ser tomados un a un, tornou-se un albo fácele.<ref name="Boxer">Boxer, C.R. (1969). The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825. Hutchinson. ISBN 0-09-131071-7.</ref> La [[Guerra Luso-Houlandesa]] ampeçou cun un ataque la [[San Tomé i Príncepe]] an [[1597]]. Fui trabada pulas Cumpanhas [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Oucidentales|Houlandesas de las Índias Ourientales]] i [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Oucidentales|Oucidentales]], cul oubjetibo de tomar las redes de quemércio pertuesas de speciaries asiáticas, scrabos de la África oucidental i açúcar de l Brasil.<ref name="Boxer" /> Passado bários cunfrontos ne l'ouriente i ne l Brasil, ampeçórun ls ataques ne ls postos comerciales de la cuosta oeste africana, bisando assegurar scrabos pa la porduçon d'açúcar an territórios cunquistados ne l Brasil. An [[1638]] ls houlandeses tomórun [[San Jorge de la Mina]] na [[Guiné]], Luanda an [[1641]] i [[Fuorte de Santo António de Axin|Axin]], ne l'atual [[Gana]], an [[1642]].<ref name="Davies" /> An [[1640]], Pertual [[restouraçon de l'andependéncia|restourou l'andependéncia]], restablecendo l'aliança cula [[Anglaterra]] que, ambora tenga apoiado, an brebe benerie a zafiar ls Houlandeses. An [[6 de Abril]] de 1652, l mercador de la BOC [[Jan ban Riebeck]] stablece acerca de l [[Cabo de la Buona Spráncia]] un puosto de reabastecimiento, que se tornarie na Cidade de l Cabo, permitindo als houlandeses dominar la [[rota de l cabo]], de quemércio pa l'ouriente. An [[1654]], la frota de [[Salbador Correia de Sá i Benebides]] cunseguirie recuperar l Brasil i [[Luanda]], ambora Pertual tenga perdido para siempre la proeminéncia na Ásia. Ls Houlandeses, temendo perder ls territórios yá cunquistados, acabarian por selar defenitibamente la paç an [[1663]]. ==== África i l Ampério Quelonial Pertués (1822-1975) ==== [[Fexeiro:Mapa Cor-de-Rosa.svg|thumb|[[Mapa Quelor-de-Rosa]] reclamando la soberanie de Pertual ne ls territórios antre [[Angola]] i [[Moçambique]].]] Passado la perda de l Brasil, cula andependéncia an [[1822]], Pertual tubo d'anfrentar las poténcias ouropeias para cunserbar l resto de l sou fragmentado Ampério: las ilhas de [[Cabo Berde]] i de [[San Tomé i Príncepe]], la [[Guiné]] cuntinental, las cuostas de la [[Angola]] i de [[Moçambique]], las possessones pertuesas nas [[Índia]]s, [[Macau]] i [[Timor]]. An [[1842]] Pertual puso fin al [[tráfico negreiro]] ne l Ampério i an [[1869]] aboliu la [[scrabidon]]. Esta decison fui debrebe cuntrabalançada por ua legislaçon trabalhista ansistindo na necidade de l trabalho andígena ne ls campos de [[algodon]] ó nas obras públicas. Este trabalho fuorçado tornou-se nua de las caratelísticas de l sistema quelonial pertués al mesmo títalo que la «misson cebelizadora» até al fin de ls anhos 1950 de l seclo XX. Para alhá de séren oubrigados al trabalho i al pagamiento d'ampuostos, las pessonas afetadas, até [[1961]], pul statuto legal de «[[andígena]]s» stubírun scluídas de la catadorie de cidadanos al qual pertencian ls africanos «antegrados» i ls quelonos ouropeus. Ne l final de l seclo XIX, cul crecente antresse de las poténcias ouropeias por [[África]], tornou-se claro que [[Pertual]] deberie tamien defenir ua nuoba política africana, yá que la crecente persença anglesa, [[Fráncia|francesa]] i [[Almanha|almana]] ne l cuntinente amenaçaba la tradecional heigemonia pertuesa. Predominando an [[Pertual]] la bison quelonial baseada ne l "dreito stórico" alicerçado na primazie de l'acupaçon, [[Pertual]] reclamou bastas árias de l cuntinente africano, entrando an colison culas restantes poténcias. A partir de la [[década de 1870]] quedou claro que l dreito stórico nun serie suficiente i que la persença pertuesa dependia de l'alargamiento pa l'anterior de las possessones reclamadas. Nesse cuntesto, la [[Sociadade de Geografie de Lisboua]]<ref>defendendo a necessidade de formar uma barreira às intenções expansionistas britânicas que pretendiam a soberania sobre um território que, do [[Sudão]], se prolongasse até ao [[Cabo da Boa Esperança|Cabo]] pelo interior da África</ref> organizou ua suscriçon para manter "staçones cebelizadoras" na zona d'anfluéncia pertuesa ne l'anterior de l cuntinente, nua ampla faixa que ligaba la cuosta a la contra-cuosta, de [[Angola]] la [[Moçambique]]. Nacia assi l chamado [[Mapa Quelor-de-Rosa]]. Para aguantar las rebindicaçones custantes ne l mapa quelor-de-rosa fúrun planeadas sploraçones al anterior de la [[África]], que liebórun a las famosas spediçones de [[Heirmenegildo Capelo]], [[Roberto Ibenes]] i [[Serpa Pinto]], antre [[1877]] i [[1885]], que mapeórun i studórun l território. Na [[Cunferéncia de Berlin|Cunferéncia anternacional de Berlin]] ([[1884]]–[[1885]]), cumbocada para dirimir ls múltiplos cunflitos i fixar las zonas d'anfluéncia de cada poténcia an África, Pertual perdiu l cuntrolo de la foç de l [[riu Cungo]] para [[Leopoldo II]] de la [[Bélgica]] i boltou-se pa las tierras anteriores de la Angola i de l Moçambique, amprendendo nestas tierras bárias campanhas de «pacificaçon». La spanson quelonial africana treminou cul [[Ultimato británico de 1890]]: sob presson de ls [[Reino Ounido]] Pertual tubo de retirar-se i abandonar las sues pretensones ne ls territórios antre Angola i Moçambique.<ref>A [[Grã-Bretanha]] pretendia criar um grande corredor no sul de [[África]], comunicando esta com seus territórios do nordeste do continente. O '''Ultimato britânico de 1890''' impunha a retirada das forças militares existentes no território compreendido entre as colónias de [[Moçambique]] e [[Angola]], no actual [[Zimbabwe]], a zona era reclamada por Portugal, que a havia incluído no famoso [[Mapa cor-de-rosa]], reclamando a partir da [[Conferência de Berlim]] uma faixa de território que ia de Angola à ''contra-costa'' ou seja, a [[Moçambique]].</ref> An [[1911]], passado la fin de la monarquia, amprestando de ls británicos un método d'admenistraçon andireta, mas tamien anfluenciados puls franceses, ls republicanos dórun a las sues possessones de lalén-mar l nome de [[quelónia]]s, a las quales se adicionan ua cierta outonomie financeira i admenistratiba, moderadas antretanto pul [[Ato Quelonial]] centralizador de [[1930]]. A partir de [[1946]], cumo forma política d'eibitar que Pertual fusse cunsidrado ua poténcia quelonial ne ls fóruns anternacionales, i na sperança de preserbar un Pertual antercontinental, l [[Stado Nuobo]] passou a zeignadar las quelónias por porbíncias de lalén-mar ó [[porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]], cunsidrando qu'esses territórios nun éran quelónias, mas si parte antegrante i anseparable de Pertual, cumo ua "Nacion Multirracial i Pluricontinental"..<ref>A manutenção dos territórios na [[Índia]], de [[Macau]] e de outros pontos-chave do antigo domínio quelonial português na Ásia, cada vez mais diluído, era um ponto de honra. Mas o desígnio era a África, nomeadamente [[Angola]] e [[Moçambique]], para além do imenso e rico território que as separava. Guarnições militares, missões católicas, formas e instituições de governo quelonial foram transplantadas para África, assegurando a presença efectiva portuguesa de forma a afastar outros concorrentes. Apesar das dificuldades económico-financeiras e climáticas, conseguiu-se ampliar alguns aglomerados urbanos e construir outros, já no interior, apoiando plantações ou zonas de mineração.</ref> == Persença pertuesa ne l Ouriente == [[Fexeiro:St. Francis Church.jpg|thumb|left|100px|[[Eigreija de San Francisco (Cochin)|Eigreija de S. Francisco]] an [[Cochin]], la mais antiga de la [[Índia]], custruída an [[1503]].<ref name="Kochi1">{{citar web | url = http://www.holidaysinkerala.org.uk/pilgrim-centers/st-francis-kochi.html | títalo = St. Francis Church | acessodata = 21 de febreiro de 2008 | ultimo = | purmeiro = | obra = | publicado = Wonderful Kerala}}</ref><ref name="Ayub">Ayub, Akber (ed), ''Kerala: Maps & More'', ''Fort Kochi'', 2006 edition 2007 reprint, pp. 20-24, Stark World Publishing, Bangalore, ISBN 81-902505-2-3</ref> [[Basco de la Gama]], falecido an 1524 fui eiqui sepultado einicialmente.]] La [[Çcubierta de l camino marítimo pa la Índia|biaige]] comandada por [[Basco de la Gama]] até [[Calecute]],<ref>Scammell, G.V. (1997). The First Imperial Age, European Overseas Expansion c.1400-1715. Routledge. ISBN 0-415-09085-7.</ref> fui punto de partida de l'amplantaçon pertuesa na cuosta ouriental africana i na [[Índia]]. L purmeiro cuntato dou-se a 20 de Maio de [[1498]]. Passado alguns cunflitos cun mercadores árabes que detinhan l monopólio de las [[rota de las speciaries|rotas de speciaries]], Basco de la Gama cunseguiu ua carta de cuncesson ambigua pa las trocas comerciales cul [[samorin]] de Calecute, ende deixando alguns pertueses para stablecíren ua feitoria. Pouco depuis, fui criada an Lisboua la [[Casa de la Índia]] para admenistrar l monopólio régio de la nabegaçon i quemércio cul Ouriente. L'oubjetibo de Pertual ne l [[Ouceano Índico]] fui l d'assegurar l monopólio de l quemércio de [[speciaries]]. Jogando cuntinamente de la ribalidade qu'oupunha [[hindu]]s i [[muçulmano]]s, ls pertueses stablecírun, antre [[1500]] i [[1510]], bárias fortalezas i [[Feitorias pertuesas|feitorias comerciales]]. An 1500 la segunda [[armadas de la Índia|armada a la Índia]] que benie de çcubrir l Brasil splorou la cuosta ouriental africana, adonde [[Diogo Dies]] çcubriu l'ilha la que dou l nome de San Lourenço, mais tarde zeignada [[Madagáscar]]. Esta armada, comandada por [[Pedro Álbares Cabral]], chegou la Calecute an Setembre, adonde assinou l purmeiro acuordo comercial na Índia. La feitoria pertuesa ende anstalada tubo assi i todo efémera duraçon: atacada puls muçulmanos an 16 de dezembre, neilha perecírun bários pertueses, antre ls quales l scribon [[Cermeinho Baç de Camina]]. Passado bumbardear Calecute, Cabral seguiu para [[Cochin]]. Beneficiando de la ribalidade antre l [[marajá]] de Cochin i l samorin de Calecute, ls pertueses fúrun bien recebidos i bistos cumo aliados na defesa, fundando an Cochin l fuorte (Fuorte Manuel) i puosto comercial que serie la purmeira quelónia ouropeia na Índia. Ende custruiran an 1503 la [[Eigreija de San Francisco (Cochin)|Eigreija de San Francisco]].<ref>A mais antiga da India, construída pelos portugueses em 1503. Vasco da Gama, falecido em Cochim em 1524 foi aqui sepultado inicialmente.</ref> An [[1502]] Basco de la Gama tomou l'ilha de [[Quíloa]], na cuosta de la [[Tanzánia]], adonde an [[1505]] fui custruída la purmeira fortificaçon pertuesa de la África Ouriental para proteger las [[nau]]s de la [[carreira de la Índia]]. An [[1505]] l rei D. Manuel I nomeou D. [[Francisco de Almeida]]<ref>A escolha inicial fora [[Tristão da Cunha]], que não pode aceitar o cargo por estar então doente.</ref> purmeiro [[Bice-rei]] de la Índia <ref>Nomeando um Vice rei, D Manuel I manifestava o real poder dos portugueses no Índico face a Espanha, que atribuíra a [[Cristovão Colombo]] o título de "Almirante e Vice-rei das Índias" após o equívoco na descoberta do Novo Mundo.</ref> por un triénio. Sedeada an Cochin ampeçou-se la gobernaçon pertuesa ne l'ouriente. Nesse anho ls pertueses tomórun [[Cananor]] adonde fundórun la fortaleza de Santo Angelo i [[Lourenço de Almeida, capitan-mor|Lourenço de Almeida]] chega la [[Ceilon]], atual Sri Lanka, adonde çcubre l'ourige de la [[canielha]]. Ancontrando-lo debedido an siete reinos ribales, stablece un pato de defesa cul reino de Kotte i, splorando las ribalidades anternas, stende l cuntrolo nas árias costeiras, adonde an [[1517]] serie fundada la fortaleza de [[Colombo]].<ref name="cs1">{{citar web |url=http://countrystudies.us/sri-lanka/8.htm |títalo=European Encroachment and Dominance:The Portuguese |acessodata=2 de dezembre de 2006 |obra=Sri Lanka: A Country Study}}</ref> [[Fexeiro:Diu1.jpg|thumb|right|[[Fortaleza de Diu]], la mais amportante fortificaçon de la [[Índia Pertuesa]].[[Guzerate]], [[Índia]].]] [[Fexeiro:Portuguese Castle (Hormuz).jpg|thumb|[[Fuorte de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de Ormuç]], [[Eiran]].]] Em [[1506]] ls pertueses, sob l comando de [[Triston de la Cunha]] i [[Fonso de Albuquerque]], cunquistan [[Socotorá]] na antrada de l [[Mar Burmeilho]] i an 1507 [[Mascate]], seguindo la stratégia que pretendia ancerrar las antradas pa l Índico. Nesse mesmo anho fúrun custruidas fortalezas na [[Ilha de Moçambique]] i an [[Fortificaçones pertuesas an Mombaça|Mombaça]], na cuosta queniana. An [[1509]] ye trabada la [[batailha de Diu]] contra ua frota cunjunta de l Sultanato Burji de l [[Cairo]], de l Sulton [[Otomano]] Beyazid II, de l samorin de Calecute i de l Sulton de Gujarat, cul apoio nabal de la [[República de Beneza]] i de la [[República de Ragusa]].<ref>Rogers, Clifford J. Readings on the Military Transformation of Early Modern Europe, San Francisco:Westview Press, 1995, pp. 299–333</ref> La bitória pertuesa fui detreminante, marcando l'ampeço de l domínio ouropeu ne l Índico. Cul poder de ls otomanos seriamente abalado, ls Pertueses cunquistórun debrebe localidades costeiras. Yá sob l [[Aneixo:Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|gobierno]] de Albuquerque [[Goa]] fui tomada als árabes an [[1510]] cul ajuda de l corsairo hindu [[Timoja]]. Cobiçada por ser l melhor porto comercial de la region, antreposto de cabalhos árabes pa ls [[sultanatos de l Decon]], permitie cumprir la buntade de l Reino de nun permanecer eiterno hóspede de Cochin. Anque ataques custantes, Goa tornou-se la sede de la persença pertuesa, sob nome de [[Stado Pertués de la Índia]], cula cunquista a zamcadear l respeito de ls reinos bezinos: [[Guzerate]] i Calecute ambiórun ambaixadas, ouferecendo alianças, cuncessones i locales para fortificar. Albuquerque ampeçou nesse anho an Goa la purmeira [[cunhaige]] de moneda pertuesa fura de l reino, aprobeitando l'ouportunidade para anunciar la cunquista.<ref>Teotonio R. De Souza, "Goa Through the Ages: An economic history" p.220, Issue 6 of Goa University publication series, ISBN 81-7022-226-5,</ref><ref>Indo-Portuguese Issues [http://www.rbi.org.in/scripts/pm_indoportuguese.aspx Indo-Portuguese Issues]</ref> Einicialmente D. Manuel I i l cunseilho de l reino tentórun çtribuir l poder a partir de Lisboua, criando trés árias de jurisdiçon ne l Índico: Albuquerque seguira cula misson de tomar Hormuç, Aden i Calecute assegurando l domínio ne l mar Burmeilho; [[Diogo Lopes de Sequeira]] fura ambiado pa l sudoeste asiático, cula misson de tentar un acuordo cul sulton de Malaca; Jorge de Aguiar i, depuis, Duarte de Lemos presidian a la ária antre l Cabo de la Buona Spráncia i [[Guzerate]].<ref>Foundationes of the Pertuese ampire, 1415-1580, p. 245-247, Diffie, Winius</ref> Assi i todo estes cargos fúrun centralizados por Fonso de Albuquerque, que se tornou plenipotenciairo, i assi permanecírun. An Abril de [[1511]] Albuquerque zarpou para [[Malaca]], na Malásia, cun ua fuorça de cerca de 1 200 homes i 17 ó 18 nabios.<ref>Ricklefs, M.C. (1991). A History of Modern Indonesia Since c.1300, 2nd Edition. London: MacMillan, p.23. ISBN 0-333-57689-6.</ref> Placa cuntornante de l quemércio cula [[China]] i cul sudeste asiático, la península de Malaca tornou-se anton la base stratégica pa la spanson pertuesa na Índia Ouriental, sob l [[Stado Pertués de la Índia]] cuja capital era Goa. Para defender la cidade fui arguido un fuorte cuja puorta, chamada la "[[La Famosa]]", inda susiste. Bencido l [[sultanato de Malaca]], Fonso de Albuquerque ambia eimediatamente [[Duarte Fernandes]] an misson diplomática al [[Reino de l Sion]] (Tailándia), adonde ye l purmeiro ouropeu a chegar, dadas las pretensones siamesas an Malaca.<ref>Donald Frederick Lach, Edwin J. Van Kley, "Asia in the making of Europe", p.520-521, University of Chicago Press, 1994, ISBN 978-0-226-46731-3</ref> An Nobembre desse anho, quedando a saber la localizaçon de las chamadas "ilhas de las speciaries" nas [[Molucas]], las [[ilhas Banda]], ambiou ua spediçon comandada por [[António de Abreu]] pa las ancontrar. Pilotos malaios guiórun-mos bie [[Jaba]], las [[Pequeinhas Ilhas de Sunda]] i de la [[Ambon|ilha de Ambon]] até Banda, adonde chegórun ne l'ampeço de [[1512]].<ref>Hannard (1991), page 7; {{cite book | last =Milton | first =Giles | authorlink =Giles Milton | coauthors = | title =Nathaniel's Nutmeg | publisher =Sceptre | year =1999 | location =London | pages =5 and 7 | isbn = 978-0-340-69676-7 }}</ref> Ende permanecírun, cumo purmeiros ouropeus a chegar a las ilhas, anchendo ls sous nabios cun nuoç moscada i crabinho.<ref name="HANNARDp7">Hannard (1991), page 7</ref> Abreu partiu por [[Amboina|Ambon]] enquando l sou bice-comandante [[Francisco Serron]] se adiantou para [[Ternate]]. Nesse mesmo anho, na Andonésia, ls pertueses tóman [[Macáçar]], chegando la [[Timor]] an [[1514]].<ref>McINTYRE, Kenneth Gordon. The secret discovery of Australia. Portuguese ventures 200 years before Captain Cook. 1977. p. 69.</ref><ref>O primeiro documento europeu conhecido que fala da ilha é uma carta de Rui Brito Patalin a Manuel I de Portugal, datada de 6 de Janeiro de 1514, na qual são referidos navios que tinham partido para Timor</ref> Partindo de Malaca, [[Jorge Álbares]] chegou al Sul de la [[China]] an [[1513]]. L'esta bejita seguiu-se la chegada la [[Canton]], adonde fúrun stablecidas feitorias pertuesas i adonde mais tarde surgirie l'antreposto de [[Macau]]. Ne l [[Golfo Pérsico]] ls pertueses cunquistan [[Ormuç]] an [[1515]] i, debido a la posiçon stratégica na region, l [[Bahrein]] an [[1521]]. Antre 1522 i 1529, na sequéncia de la biaige de circumnabegaçon de [[Fernon de Magalhanes]], ls castelhanos cuntestórun l lemite Este de l Tratado de Tordesilhas, çputando las baliosas Molucas "brício de todas las speciaries" i las [[Filipinas]] culs pertueses. An [[1524]] [[D. Juan III]] i [[Carlos I de Spanha]] selórun l [[Tratado de Saragoça]], que defenia la cuntinaçon de l meridiano de Tordesilhas ne l'heimisfério ouposto, la leste de las ilhas Molucas, cedidas pula Spanha mediante l pagamiento de 350.000 [[ducado]]s de [[ouro]]. An [[1533]] Pertual cunquista [[Baçain]], a cerca de 50&nbsp;Km de [[Bombain]]. An 1534, Guzerate fui acupada puls [[Ampério Mogol|mogoles]] i l sulton [[Bádur Xá de Guzerate]] fui fuorçado a firmar l [[tratado de Baçain]] culs pertueses, adonde stablecie ua aliança para recuperar l sou paíç, cedendo an troca [[Damon]], [[Diu]], [[Bombain]] i [[Baçain]].<ref>{{Citar web |url=http://books.google.com/books?id=eqM-VSjw0gAC&pg=PA726&dq=%22Bahadur+Shah+of+Gujarat%22&ei=EEbTRpq6JKLY7AL_n4By&ie=ISO-8859-1&output=html&sig=Ne24xZxzNNcZo1FrMyX-z4-59AU |títalo=Sarina Singh, ''India'', Lonely Planet, 2003, 726 pp. ISBN 1-74059-421-5 |lhéngua = |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> An [[1538]] la [[fortaleza de Diu]] ye outra beç cercada por 54 nabios otomanos. Un outro cerco falhado an [[1547]] ponerie fin a las ambiçones otomanas, cunfirmando l'heigemonia pertuesa. [[Fexeiro:Asia oceania anonymous c1550.jpg|thumb|250px|left|Mapa de la Ásia i oceania c.1550]] An [[1542]] l missionairo jesuíta [[Francisco Xabier]] chegou la Goa al serbício de D. Juan III, para acupar l cargo de Núncio Apostólico, biajando cul nuobo bice-rei. Ne l'anho seguinte [[Francisco Zeimoto]] i outros comerciantes aportan ne l [[Japon]] pula purmeira beç. Segundo [[Fernon Mendes Pinto]], que terá partecipado nesta biaige, chegórun a l'ilha de [[Ilhas Ōsumi|Tanegashima]], adonde spantórun ls outótones cula nobidade de las armas de fuogo i de l reloijo, que benerien a ser d'eimediato fabricados puls japoneses an grande scala.<ref>Arnold Pacey, "Technology in world civilization: a thousand-year history", ISBN 0-262-66072-5</ref> An [[1550]] ampeçórun-se ls purmeiros cuntatos cun [[Macau]]. An [[1557]] las outoridades locales outorizórun ls pertueses a stablecer-se mediante un pagamiento anual, fazendo de Macau un antreposto ne l quemércio triangular antre la China, l Japon i la Ouropa. An [[1570]] ls pertueses cumprórun un porto japonés adonde fundórun la cidade de [[Nagasaki (cidade)|Nagasaki]],<ref>Yosaburō Takekoshi, "The Economic Aspects of the History of the Civilization of Japan", ISBN 0-415-32379-7.</ref> criando assi un centro comercial que durante muitos anhos serie la puorta de l Japon pa l mundo. ==== L Ampério comercial ==== [[Fexeiro:Macau Trade Routes.png|thumb|left|250px| Rotas comerciales pertuesas de [[Lisboua]] la [[Nagasaki]] antre 1580-1640 (burmeilho). I la rota comercial altarnatiba spanhola, criada an 1565, l chamado [[galeon de Manila]](amarielho)]] L Ampério Pertués an [[África]] i ne l [[Ouriente]] fui eissencialmente marítimo i comercial, localizado an regiones costeiras. La basta rede de [[feitoria]]s i fortalezas facilmente abastecibles por mar,<ref>Fúrun custruidas al to cerca de 40 fortalezas çtinadas, mais de l que l'açones melitares, a apoiar la nabegaçon cumo scalas i a facelitar l quemércio i armazenamiento</ref> reforçadas pula açon de las [[missones]] relegiosas an tierra, permitiran als pertueses cuntrolar i dominar l quemércio de speciaries, de piedras preciosas, de la seda i de la porcelana. [[Lisboua]] era l "[[ampório]]" de la [[Ouropa]]. An Lisboua la "[[Casa de la Índia]]" admenistraba l [[monopólio]] de la nabegaçon i de l quemércio cul ouriente, mantendo la Corona cumo reguladora. Criada antre [[1500]] i [[1503]],<ref>1503 foi o ano em que [[Vasco da Gama]] assinou em [[Cochim]] um tratado que serviria de paradigma às relações entre os Portugueses e os mercados do Malabar, com a feitoria reconhecida por um instrumento de direito internacional e os preços fixados, bem como as formas de pagamento.</ref> fui sucessora d'anstituiçones semelhantes, cumo la [[Casa de la Guiné]] i la Casa de la Mina, para acumpanhar la spanson comercial ne l'ouriente. La Casa de la Índia admenistraba las sportaçones para [[Goa]], centro de l'ampério ouriental, l zambarque de mercadorias ourientales i la sue benda an Lisboua. La çtribuiçon na Ouropa era feita atrabeç de la [[Feitoria Pertuesa de Antuérpia]]. L monopólio régio ancidie subre las percipales speciaries - [[Pumienta-preta|pumienta]], [[crabinho]] i [[canielha]] i sportaçon de [[cobre]], cun grande percura na Índia- cobrando ua taxa de 30% ne l lucro de ls restantes perdutos. An [[1506]] cerca de 65% de ls probeitos de l reino benien de taxas subre las atebidades para alhá-mar. An [[1518]] solo l lucro de las speciaries<ref>Por exemplo, a pimenta, comprada na Índia por dois cruzados o quintal era vendida na Casa da Índia em Lisboa por trinta. Bailey Wallys Diffie, Boyd C. Shafer, George Davison Winius, "Foundations of the Portuguese empire, 1415-1580", p. 412</ref> repersentaba 39% de la receita de la Corona,<ref>James D. Tracy, "The political economy of merchant empires", Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-57464-1, p. 77</ref> l que liebarie [[Francisco I de Fráncia]] a apelidar D. [[Manuel I de Pertual]] "le roi épicier", ó seia, "l rei merceiro ". [[Fexeiro:Igreja Bom Jesus Goa.jpg|thumb|[[Basílica de l Buono Jasus]], [[Goa Bielha]], Património Mundial de la UNESCO, adonde se ancontra zde [[1655]] l túmulo de S. [[Francisco Xabier]].]] [[Fexeiro:NanbanCarrack.jpg|thumb|[[Carraca]] Pertuesa. Painel japonés de l [[período Nanban]] de l [[Japon]].]] Al longo de cerca de 30 anhos, de 1503 la [[1535]], ls pertueses cunseguiran ultrapassar l quemércio de speciaries [[República de Beneza|beneziano]] de l Mediterráneo,<ref>Em 1514 até os venezianos compravam especiarias a Lisboa - Bailey Wallys Diffie, Boyd C. Shafer, George Davison Winius, "Foundations of the Portuguese empire, 1415-1580", p. 411</ref> porjetando [[Antuérpia]] cumo grande centro comercial de la Ouropa. L [[stilo Manuelino]] atesta inda hoije prosperidade de l reino an obras cumo l [[Mosteiro de ls Jerónimos]], ancomendado pul rei [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]] i ampeçado an 1502, pouco depuis de Basco de la Gama tener regressado de la [[Índia Pertuesa|Índia]]. Financiado an grande parte puls lucros de l quemércio de [[speciarie]]s, grande parte de la sue custruçon serie rializada até 1540, ne l reinado de [[Juan III de Pertual|D. Juan III]]. La receita ampeçou a declinar an meados de l seclo, debido als custos de la persença an Marrocos i a gastos perdulairos. Pertual nun zambolbera las anfraestruturas domésticas para acumpanhar l'atebidade, cunfiando an serbícios steriores para suportar las sues atebidades comerciales, fazendo cun que grande parte de la receita se dissipasse ne l porcesso. Ne l'ouriente zde [[1510]], la política de l [[gobernador-giral]] [[Fonso de Albuquerque]] ancorajou ls casamientos mistos, permitindo l'aparecimiento dua quemunidade ouroasiática an [[Goa]]. Para alhá de l quemércio cula Ouropa, ls pertueses ancontrórun un lucratiba fuonte de rendimiento ne l quemércio triangular China-Macau-Japon.<ref>Geoffrey Vaughan Scammell, "The world encompassed:the first European maritime empires c.800-1650" (1981), ISBN 0-416-76280-8, p.241</ref> Zde la sue fundaçon [[Macau]] creciu a la custa deste lucratibo quemércio, baseado na troca de seda i ouro de la [[China]] por prata de l [[Japon]], ampeçado a partir de [[1540]], quando ls mercadores pertueses ampeçórun a bender ls perdutos chineses al Japon. An solo ua década, [[Macau]] tornou-se ne l'antreposto i antermediairo-chabe ne l quemércio antre la [[China]] i l [[Japon]], specialmente quando las outoridades chinesas proibiran l quemércio direto cul Japon por mais de cien anhos. Nestas circunstáncias, ls pertueses ganhórun l [[monopólio]], fazendo de [[Macau]] ua grande cidade comercial qu'atingirie l sou auge durante ls finales de l seclo XVI i ls ampeços de l seclo XVII. Ne l Japon, l'atebidade comercial an [[Nagasaki]] ouriginarie l [[período Nanban|período de quemércio Nanban]] durante l qual ua antensa anteraçon culs ouropeus acunteciu tanto la nible eiquenómico cumo relegioso. An [[1549]], passado un pico speculatibo, la Feitoria Rial de Antuérpia faliu i fui ancerrada.<ref>Bailey Wallys, "Foundations of the Portuguese empire, 1415-1580", p. 415</ref> L trono cunfiaba crecentemente ne l financiamiento sterno i an [[1560]] la receita de la Casa de la Índia nun era suficiente para cobrir las sues çpesas: la monarquia tenie entrado an rutura. La política pertuesa de monopólio rial fui atenuada an [[1570]] i serie abandonada an [[1642]], cula crise sucessória i la [[dinastie felipina]], passando la Casa de la Índia a tener un caráter de [[alfándiga]]. ==== Dinastie Filipina i guerra luso-houlandesa (1580-1663) ==== [[Fexeiro:Ruinas de Sao Paulo.jpg|thumb|[[Ruínas de San Paulo (Macau)|Ruínas de San Paulo]], [[Macau]].]] La muorte de [[Don Sabastian]] an [[Alcácer Quibir]], sin çcendéncia, fizo passar la corona an [[1580]] pa ls [[Habsburgos]] de la [[Spanha]]. Durante este período, l'ampério de l Ouriente biu-se ambolbido nas guerras que la Spanha trababa culs angleses i ls [[República de las siete Porbíncias Ounidas de ls Paízes Baixos|houlandeses]]. Al longo de l seclo XVII, na [[guerra Luso-Houlandesa]] ls houlandeses tomórun sistematicamente possessones pertuesas, aliando-se por sue beç culs dirigentes locales, i çmantelando l monopólio comercial pertués na Ásia. An [[1592]], cunsidrando suspenso la [[aliança Luso-Británica]] de 1373 i an plena guerra cun [[Spanha]], ua frota anglesa antercetou al ancho de ls [[Açores]] ua frota benida de la Índia, caturando la [[Nau pertuesa Madre de Dius]] de grande tonelaige. Cun 1600 toneladas (de las quales 900 de mercadorias) tenie 3 bezes l tamanho de l maior nabio anglés i ua tripulaçon de 600 a 700 homes. Antre las riquezas stában jóias, ouro i prata, ámbar, rolos de tecido i tapeçarie, 425 toneladas de pumienta, crabo de la Índia, canielha, cochonilha, ébano, nuoç-moscada, benjamin. Habie inda ancenso, sedas, damasco, tecido d'ouro, porcelana chinesa i presas d'alifante antre outros. I l maior tesouro: un decumiento ampresso an Macau an 1590, cuntendo anformaçon subre l quemércio pertués na China i ne l Japon. [[Hakluyt Society|Richard Hakluyt]] relatou-lo tratado cumo la mais preciosa de las jóias. Quando Isabel I de Anglaterra fui anformada de l sucedido ambiou [[Walter raleigh|Sir Walter Raleigh]] para reclamar l sou quinhon. L balor stimado de la carga eiquibalia la metade de l tesouro anglés na altura. Quando Raleigh restourou l'orde yá solo sobraba cerca dun quarto. La ''Madre de Dius'' serie un de ls maiores saques de la Stória, galbanizando l'antresse anglés na region. Nesse mesmo anho [[Cornelis de Houtman]] fura ambiado por mercadores de Amesterdon para Lisboua, cula misson de recolher tanta anformaçon subre las Ilhas de las Speciaries, quanto podisse. An 1595 l mercador i splorador [[Paízes Baixos|houlandés]] [[Jan Huygen ban Linschoten|Linschoten]], passado tener biajado stensamente na Ásia al serbício de ls pertueses, publicou an [[Amsterdon]] l relato "''Reys-gheschrift bande nabigatien dar Portugaloysers in Ourienten''" ("Relato dua biaige pulas nabegaçones de ls pertueses ne l Ouriente"). L'obra cuntenie cartas i andicaçones subre cumo nabegar antre Pertual i las Índias Ourientales até al [[Japon]]. L'antresse çpertado ne ls Paízes Baixos i na Anglaterra por estas anformaçones stubo na ourige de l mobimiento de spanson comercial que lebou a la fundaçon de la [[Cumpanha Nerlandesa de las Índias Ourientales]] an 1602 de la [[Cumpanha Británica de las Índias Ourientales]] an 1600, permitindo l'antrada de ls sous cumpatriotas nas anton chamadas Índias Ourientales. Ls cunfrontos culs Houlandeses ne l'ouriente ampeçórun-se an [[1603]], quando la [[carraca]] pertuesa "[[Santa Catarina (nabio)|Santa Catarina]]", carregada de baliosas mercadorias, fui caturada al ancho de [[Singapura]] pula recén criada [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales|Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales, ó BOC]]. L feito, un saque que duplicaba l capital inical de la BOC, gerou protestos anternacionales mas serbiu de pretesto para cuntestar la política eibérica de ''[[Mare Clausun]]'', adbogando l ''"[[Mare Liberun]]"'', ua sustentaçon eideológica para que ls houlandeses quebrassen ls monopólios comerciales, outelizando la sue poténcia nabal para stablecer l sou própio monopólio. An 1605 mercadores de la BOC caturórun l fuorte pertués de [[Amboina]], seguindo-se [[Fuorte de San Juan Batista de Ternate|Ternate]], nas ilhas Molucas. An [[1619]], fundórun [[Jacarta|Batábia]] (atual Jacarta) na Andonésia, tornando-la capital de l sou ampério ne l Ouriente. Ne ls binte anhos seguintes [[Goa]], sob cercos zde 1603, i Batábia batalhórun ancessantemente antre si, cumo capitales ribales de ls [[Stado Pertués de la Índia]] i de la BOC. Ne l médio ouriente ls [[Persas]], cula ajuda de ls angleses, spulsórun ls pertueses de l [[Bahrein]] an [[1602]] i de [[Ormuç]] an [[1622]]. [[Macau]] sofriu ataques houlandeses zde 1603 la [[1622]], anho an que resistiu a ua tentatiba de cunquista passado dous dies de cumbate. Ls pertueses de Macau biran cun preocupaçon la chubida de [[Filipe II de Spanha|Filipe II]] al trono, temendo perder l monopólio ne l quemércio ó la spulson de l território puls chineses. An [[1583]] criórun l [[Leal Senado (Macau)|Senado]] para garantir l'outonomie i mantibírun la bandeira pertuesa. Fulcral ne l quemércio antre la China, la Ouropa i l Japon, Macau atingiu la sue ''"eidade d'ouro"'' durante l'ounion spanhola, de 1595 a 1602. Debido a la crecente prosperidade fui eilebada la cidade an [[1586]] por Filipe II. Para alhá de la sclusebidade pertuesa de l quemércio cul Japon, la sue posiçon stratégica permitie beneficiar de las rotas comerciales pertuesas i spanholas, cumo l [[Galeon de Manila]], la rota altarnatiba que ligara [[Manila]] la [[Acapulco]] i la Spanha zde [[1565]], i tornara-se fulcral quando ls Houlandeses ampeçórun a perturbar las rotas de [[Goa]] i [[Malaca]]. Ls spanholes sedeados an Manila tentórun sin sucesso acabar cula posiçon prebilegiada pertuesa: an 1589, cula criaçon dua rota comercial Macau-Acapulco, chegórun a pedir la çtruiçon de Macau i trasferéncia de l quemércio de [[prata]] i de [[seda]] antre l Japon i la China para Manila. L quemércio cul [[Japon]] treminarie abrutamente an [[1638]]-[[1639]], culas políticas d'eisolamiento de l [[Xogunato Tokugawa|xogun Tokugawa Iemitsu]], afetando seriamente l'eiquenomie de Macau, qu'antrou debrebe an declínio. Mais tarde, [[D. Juan IB]] recumpensarie la lealdade de Macau cul títalo ''Nun Hai Outra Mais Leal'', passando esta cidade a ser zeignada por ''Cidade de l Santo Nome de Dius de Macau, Nun Hai Outra Mais Leal''. An [[1640]] ampeçou la [[Guerra de la Restouraçon]] an Pertual. Cul fin de la Ounion Eibérica [[Juan IB de Pertual]] ascendiu al trono. L rei ambiou ambaixadores la Fráncia, Anglaterra i a l'houlanda, bisando formar parceries na luita contra la Spanha. Fui firmado l [[Tratado de Haia (1641)]], stablecendo ua trégua de dieç anhos antre l Reino de Pertual i la Houlanda. Fui un Tratado de Aliança Defensiba i Oufensiba antre ambas las partes. Na prática, la trégua firmada para todos ls territórios d'ambos ampérios, lemitou-se al cuntinente ouropeu, sendo eignorada por ambas las partes ne l resto de l mundo: Malaca fui cunquistada puls houlandeses de la BOC an 1641, ne l culminar de la guerra, custituindo l maior golpe, al pribar l'ampério pertués de l cuntrolo de l streito. An [[6 de Abril]] de [[1652]], l mercador de la BOC [[Jan ban Riebeck]] estableciu un puosto de reabastecimiento próssimo de l [[Cabo de la Buona Spráncia]] qu'eiboluiu para se tornar na Cidade de l Cabo, permitindo als houlandeses dominar la [[rota de l cabo]], fazendo la nabegaçon direta zde l Cabo de la Buona Spráncia até al streito de Sunda, na Andonésia. [[Fexeiro:European settlements in India 1501-1739.png|thumb|300px|left| Mapa mostrando la posiçon possessones ouropeias na Índia i Sri Lanka (Ceilon) Sri Lanka, antre 1501 i 1739.]] Ceilon fui perdida an [[1658]], [[Cochin]] an [[1662]] i la cuosta de Malabar an [[1663]], quebrando un segundo acuordo de paç, l [[Tratado de Haia (1661)|Tratado de Haia]] de [[1661]].<ref>Portugal aceitara as perdas na Ásia, comprometendo-se a pagar à Holanda o equivalente a 63 toneladas de ouro como compensação pelo reconhecimento da soberania portuguesa do [[Região Nordeste do Brasil|Nordeste brasileiro]], ex-[[Nova Holanda]]</ref> Anho an que [[Bombain]] i [[Tánger]] fúrun cedidas a la Anglaterra cumo dote de l casamiento antre la princesa [[Catarina de Bergáncia]] i [[Carlos II de Anglaterra]]. La zatualizada admenistraçon de l'ampério, la falta de recursos houmanos, eiquenómicos i melitares para ua afetaba acupaçon, la reorganizaçon de l quemércio por parte de ls [[Turco]]s i de ls [[Árabe]]s, cun nuobas rotas de trasporte de ls perdutos ourientales (las "''Rotas de l [[Liebante (Mediterráneo)|Liebante]]''"), la [[piratarie]] i l [[corso]], i, subretodo l'oumiento de la capacidade eiquenómica, melitar i nabal de poténcias ouropeias cumo la Anglaterra i la [[Houlanda]], que stablecera [[Ampério quelonial houlandés|l sou ampério]] subre ls territórios cunquistados als pertueses cun bastas rotas comerciales, ditórun de l monopólio Pertués ne l Ouriente. De l sou ampério fragmentado, [[Pertual]] solo cunseguiu cunserbar nun mui mais de l que [[Goa]], [[Damon]], [[Diu]], [[Macau]] i [[Timor Pertués|Timor Ouriental]]. Na Índia bários territórios fúrun, antretanto, perdidos pa ls [[maratas]] até [[1739]], mantendo-se las zeignadas "[[Bielhas Cunquistas]]", quatro cunceilhos de [[Goa]] ancorporados ne l [[Stado Pertués de la Índia]] zde l'ampeço de l domínio pertués. Antre [[1713]] i [[1788]], la superfice de Goa triplica cula ancorporaçon de las [[Nuobas Cunquistas]]: Pertual apoderou-se de [[Dadrá i Nagar-Abeli|Dadrá i Nagar-Habeli]], nun grupo de siete cunceilhos, al sul, al norte i la leste, que fúrun acrecentados al Stado Pertués de la Índia. An [[1787]] dá-se la chamada "[[Cunjuraçon de ls Pintos]]", ua tentatiba de derrubar l regime pertués an [[Goa]], cun bários clérigos i melitares, naturales de la region, sentian-se çcriminados nas promoçones de sues carreiras, por motibos raciales. L grupo de ls cunspiradores era liderado pul padre [[José António Gonçalbes de Dibar]], i ancluía l nome de José Custódio Fazerie, coincido cumo "[[Abade Fazerie]]". Denunciada, la cunspiraçon fui reprimida pulas outoridades pertuesas. L padre Dibar cunseguiu scapar i benerie a morrer an [[Bengala]]. L Abade Fazerie escapou pa la [[Fráncia]], adonde alcançarie la fama. Houbo dous cúrtios períodos de dominaçon británica (1797-1798 i 1802-1813) i poucas outras amenaças sternas passado este período. == Persença pertuesa ne l Brasil == {{artigo percipal|[[Stória de l Brasil]]}} An [[1499]] na segunda armada a la Índia, la mais bien eiquipada de l seclo XV, [[Pedro Álbares Cabral]] afastou-se de la cuosta africana. A 22 d'abril de [[1500]] abistou l Monte Pascoal ne l litoral sul de la [[Bahia]]. Ouficialmente tenida cumo acidental, la [[çcubierta de l Brasil]] ouriginou la speculaçon de tener sido preparada secretamente.<ref name="McAlister">McAlister, Lyle (1984). Spain and Portugal in the New World, 1492–1700, p.75, University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-1216-1.</ref> L território cunseguira fazer parte de ls domínios pertueses renegociando la demarcaçon enicial de la [[Bula Anter Coetera]] de 1493, quando D. Juan II firmou l [[Tratado de Tordesilhas]] an [[1494]], que mobia mais para oeste l meridiano que separaba las tierras de Pertual i de Castielha. Até 1501, la Corona pertuesa ambiou dues spediçones de reconhecimiento.<ref>Edgar Prestage, "The Pertuese Pioners", p. 287, READ BOOKS, 2007, ISBN 1-4067-4593-6</ref> Cunfirmando la çcriçon de [[Cermeinho Baç de Camina]], de que ''"Neilha até agora nun podemos saber qu'haba ouro nin prata, nin algo de metal nin de fierro lho benimos; cermeinho a tierra an si ye de muitos buns aires, assi frius i temperados cumo ls de lantre Douro i Minho"'', ancuontrou-se cumo percipal recurso splorable ua madeira abermelhada, baliosa pa a tinturarie ouropeia, que ls [[tupis]] chamában ''ibirapitanga'' i la que fui dado l nome [[Caesalpenia echinata|palo-brasil]]. Nesse mesmo anho l rei [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]] decide antregar la sploraçon a particulares, adotando ua política de cuncessones de trés anhos: ls cuncessionairos deberian çcubrir 300 léguas de tierra por anho, anstalar ende ua fortaleza i porduzir 20.000 quintales de palo-brasil..<ref>Edgar Prestage, "The Portuguese Pioneers", p. 290, READ BOOKS, 2007, ISBN 1-4067-4593-6</ref> [[Fexeiro:paubrasil5.jpg|thumb|left|100px|Palo-brasil (''Caesalpenia echinata'') florido, jardin botánico de San Paulo.]] An [[1502]] un cunsórcio de comerciantes financiou ua spediçon, que terá sido comandada por [[Gonçalo Coneilho]], para aperfundar l coincimiento subre ls recursos de a tierra, stablecer cuntatos culs [[ameríndios]] i percipalmente fazer l mapeamiento de la parte situada aquén de l [[Meridiano de las Tordesilhas|Meridiano de Tordesilhas]], por esso pertencente a la corona pertuesa. An [[1503]], to l território fui arrendado pula corona para sploraçon de l palo-brasil als comerciantes que financiórun la spediçon, antre eilhes [[Fernon de Noronha]], que serie repersentante de l banqueiro [[Jakob Fugger]], que benie financiando biaiges pertuesas a la Índia. An 1506 porduzia cerca de 20 mil [[quintal]]es de palo-brasil, cun crecente demanda na Ouropa, cujo précio eilebado tornaba la biaige lucratiba.<ref>Segundo [[Capistrano de Abreu]], em ''Capítulos da História Quelonial'', cada quintal era vendido em Lisboa por 2<sup>1/3</sup> [[Ducado|ducados]], mas levá-lo até lá custava apenas meio ducado. Os arrendatários pagavam 4 mil ducados à Coroa.</ref> Ls nabios ancorában na cuosta i recrutában índios para trabalhar ne l corte i carregamiento, an troca de pequeinhas mercadorias cumo roupas, colares i [[speilho]]s (prática chamada "[[scambo]]"). Cada nau carregaba an média cinco mil toras de 1,5 metro de cumprimiento i 30 quilogramas de peso. L'arrendamiento fui renobado dues bezes, an 1505 i an 1513. An 1504, cumo reconhecimiento, l rei D. Manuel I dou la Fernon de Noronha la purmeira [[capitania heireditária]] ne l litoral brasileiro: l'ilha de San João de la Quaresma, atual [[Fernando de Noronha]]. Nas trés purmeiras décadas l Brasil tenerie un papel secundairo na spanson pertuesa, anton centrada ne l quemércio cula Índia i pa l Ouriente.<ref name="McAlister" /> L litoral serbia fundamentalmente cumo apoio a la [[carreira de la Índia]], an special la [[Baía de Todos-los-Santos]] adonde las frotas se abastecian d'auga i lenha, aprobeitando para fazer pequeinhos reparos. Ne l [[Riu de Janeiro]], junto a la foç de l riu fui arguida ua custruçon anspirou l nome que ls índios dórun al local: "cari-oca", casa de ls brancos. Comerciantes de Lisboua i de l Porto ambiában ambarcaçones a la cuosta para cuntrabandeáren palo-brasil, abes de plumaige quelorida ([[papagaio]]s, [[arara]]s), piels, raízes medicinales i índios para scrabizar. Surgiran, assi, las purmeiras feitorias. La cultura de la [[canha-de-açúcar]] fui antroduzida a partir de [[1516]] i las grandes plantaçones na [[Bahia]] i an [[Pernambuco]] eisigirian un númaro crecente de [[scrabo]]s negros de la [[Guiné]], de l [[Benin]] i de la [[Angola]]. === Las Capitanias heireditárias i l purmeiro Gobierno Giral (1532-1580) === {{Artigo percipal|[[Capitanias de l Brasil]]}} [[Fexeiro:Capitanias.jpg|thumb|250px|Mapa de Luís Teixeira (c. 1574) cula debison de l Brasil an 12 [[capitanias]] i la linha de [[Tratado de Tordesilhas|Tordesilhas]] çlocada dieç graus para oeste.]] Zde las spediçones de Gonçalo Coneilho que se assinalában ancursones de franceses ne l litoral brasileiro..<ref>Como o capitão francês [[Paulmier de Gonneville]], que permaneceu seis meses no litoral de [[Santa Catarina]], Leyla Perrone Moisés, ''Vinte Luas: Viagem de Paulmier de Gonneville ao Brasil, 1503-1505,'' [[Companhia das Letras]], São Paulo, 1992</ref> A partir de [[1520]], ls pertueses aperceben-se que la region corria l risco ser çputada, dada la cuntestaçon de l Tratado de Tordesilhas por [[Francisco I de Fráncia]], qu'ancentibaba la prática de l [[corso]]. L'oumiento de l cuntrabando de palo-brasil i outros géneros por corsairos, zamcadeórun un sfuorço de colonizaçon afetaba de l território. Antre [[1534]]-36 [[D. Juan III]] anstituiu l regime de [[capitanias heireditárias]], promobendo l poboamiento atrabeç de las [[sesmaries]], cumo se fazira cun sucesso nas ilhas de la Madeira i de Cabo Berde. Fúrun criadas quinze faixas longitudinales qu'iban de l litoral até l Meridiano de las Tordesilhas. Este sistema ambolbia tierras bastíssemas, doadas la capitanes-donatairos que possuíssen cundiçones financeiras para custear la colonizaçon. Cada capitan-donatairo i gobernador deberie fundar poboamientos, cunceder sesmaries i admenistrar la justícia, quedando respunsable pul sou zambolbimiento i arcando culas çpesas de colonizaçon, ambora nun fusse propiatairo: podie trasmiti-l'als filhos, mas nun bendé-la. Ls duoze beneficiairos éran eilemientos de la pequeinha nobreza de Pertual qu'habien se çtacado nas campanhas de la África i na Índia, altos funcionairos de la corte, cumo [[João de Barros]] i [[Martin Fonso de Sousa]]. De las quinze capitanias ouriginales (la dous meses de biaige de Pertual) solo las capitanias de [[Capitania de Pernambuco|Pernambuco]] i de [[Capitania de San Bicente|San Bicente]] prosperórun. Ambas se dedicórun a la laboura de [[canha-de-açúcar]] i, anque de ls porblemas quemuns a las demales, ls donatairos [[Duarte Coneilho]] i ls repersentantes de Martin Fonso de Sousa, cunseguiran manter ls quelonos i stablecer alianças culs andígenas. Percebendo l risco que corria l porjeto de colonizaçon, la Corona decidiu centralizar l'ourganizaçon de la Quelónia. Cula finalidade de "dar fabor i ajuda" als donatairos, l rei criou an [[1548]] l Gobierno Giral, ambiando cumo purmeiro gobernador-giral [[Tomé de Sousa]]. Resgatou de ls heirdeiros de Francisco Pereira Coutico la [[Capitania de la Baía de Todos ls Santos]], trasformando-la na purmeira capitania rial, sede de l [[Aneixo:Lista de gobernadores de l Brasil quelonial|Gobierno Giral]]. Esta medida nun amplicou la stinçon de las capitanias heireditárias. [[Fexeiro:Serigipe 1560 Forte Coligny.jpg|thumb|left|Squema de l'ataque de [[Men de Sá]] als franceses na baía de Guanabara an 1560 (outoria çconhecida, 1567).]] L gobernador-giral passou a assumir muitas funçones antes zampenhadas puls donatairos. Tomé de Sousa fondou la purmeira cidade, [[Salbador (Bahia)]], capital de l stado. Trouxo trés ajudantes para acupar ls cargos de las finanças, de la justícia i de la defesa de l litoral. Benirun tamien padres [[jesuítas]], para catequese de ls andígenas. An 1551, fui criado l 1º Bispado de l Brasil. Fúrun tamien anstaladas las Cámaras Municipales, cumpuostas puls "homes buonos": duonhos de tierras, nembros de las milícias i de l clero. Sob l gobierno de Tomé de Sousa que chegou al Brasil un cunsidrable númaro d'artesones. D'ampeço trabalhórun na custruçon de la cidade de Salbador i, depuis, na anstalaçon d'angeinhos na region. Ls gobernadores seguintes, [[Duarte de la Cuosta]] (1553 - 1557) i [[Men de Sá]] (1557 - 1572), reforçórun la defesa de las capitanias, fazirun sploraçones de reconhecimiento i tomórun medidas ne l sentido de reafirmar la colonizaçon, anfrentando choques cun índios i cun ambasores, specialmente ls franceses, qu'an [[1555]] trazidos por [[Nicolas Durand de Billegagnon]] acupórun l território l Riu de Janeiro, adonde tentórun stablecer ua quelónia, la [[Fráncia Antártica]]. L'acupaçon francesa perdurarie até [[1567]], anho an que fúrun defenitibamente derrotados, stablecendo-se an defenitibo l'heigemonia pertuesa. Surgiran inda cunflitos cul bispo, i culs própios jesuítas que se oupunhan a la scrabidon andígena, i antre antigos i nuobos quelonos. === Ounion eibérica, debison i ambasones houlandesas (1580-1663) === {{Ber artigos percipales| [[Bandeirantes]], [[Ambasones houlandesas de l Brasil]]}} Cula [[ounion Eibérica|ounion]] de las Corona de Spanha i Pertual, resultante de la [[crise de sucesson de 1580]] an Pertual, treminórun ls lemites de l meridiano de Tordesilhas, permitindo spandir l território de l Brasil para oeste. Fúrun anton rializadas spediçones al anterior tanto por orde de la Corona, las "[[antrada]]s", cumo por particulares, ls "[[bandeirante]]s". Estas spediçones sploratórias durában anhos, an busca de riquezas minerales, subretodo la prata abundante na América spanhola i andígenas para scrabizaçon. La Ounion Eibérica colocou assi i todo l'ampério pertués an cunflito cun poténcias ouropeias ribales de Spanha, cumo la Houlanda. An [[1595]] ampeçou-se la guerra [[Guerra Lhuso-Houlandesa]]. Ampeça-se anton un grande zambolbimiento de l'agricultura. L'eiquenomie de la quelónia als poucos passara a la porduçon de la canha-de-açúcar i de l [[cacau]] an grandes propiadades, cul [[angeinho d'açúcar]] cumo peça percipal specialmente na [[Bahia]], [[Pernambuco]], i mais tarde ne l [[Riu de Janeiro]]. Cun ua porduçon mui superior a la de las ilhas Atlánticas, l'açúcar brasileiro supria quaije to la Ouropa i ne l'ampeço de l [[seclo XVII]] era sportado para Lisboua, [[Antuérpia]], [[Amsterdon]], [[Roterdon]], [[Hamburgo]]. [[Gabriel Soares de Sousa]] comentaba l luxo reinante na Bahia, cun capielhas magníficas i refeiçones an [[louça]] de la Índia, que serbia de lastro ne ls nabios. Para aguantar la porduçon a partir de meados de l [[seclo XVI]], ampeçórun a amportar-se africanos cumo [[scrabo]]s. Até anton ls pertueses possuíran l monopólio de l tráfico de scrabos, mas cul crecimiento de las sues quelónias franceses, houlandeses i angleses entrórun ne l negócio, anfraquecendo la partecipaçon pertuesa. Caturados antre tribos an África, por bezes cula conibéncia de xefes ribales, atrabessában l Atlántico an [[nabio negreiro|nabios negreiros]], an péssimas cundiçones. Nas [[senzala]]s ls sous filhos tamien éran scrabizados, perpetuando la situaçon. An [[1621]] l Brasil ye debedido an dous stados andependientes: l [[Stado de l Brasil]], de Pernambuco a l'atual Santa Catarina, i l [[Stado de l Maranhon]], de l'atual Ceará a la Amazónia, resultado de l çtacado papel cumo punto d'apoio pa la colonizaçon de l norte i nordeste. An ambos ls stados, ls chamados de "pertueses de l Brasil" stában sujeitos a las mesmas leis que regian ls residentes an Pertual: las [[Ourdenaçones manuelinas]] i las [[Ourdenaçones felipinas]]. [[Fexeiro:Planta da Restituição da BAHIA, por João Teixeira Albernaz.jpg|thumb|"Planta de la restituiçon de la Bahia" ([[João Teixeira Albernaç, l bielho]], 1631).]] An [[1624]] la recentemente criada [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Oucidentales]], ó WIC, cunquista la cidade de [[Salbador (Bahia)]], capital de l [[Stado de l Brasil]]. L Gobernador ye caturado i l gobierno passa pa las manos de [[Johan ban Dorth]]. La resisténcia pertuesa reorganiza-se a partir de l [[Arraial de l riu Burmeilho]]. An [[1625]] la Corona spanhola ambia ua poderosa armada luso-spanhola, coincida cumo [[Jornada de ls Bassalos]]. Esta bloqueia l porto de Salbador, cunsegue la rendiçon houlandesa i la recuperaçon de la Bahia. An [[1630]] la [[capitania de Pernambuco]] ye cunquistada pula WIC. L território acupado ye renomeado [[Nuoba Houlanda]], abrangendo siete de las dezenobe capitanias de l Brasil a la época. [[João Maurício de Nassau-Siegen]] fui nomeado Gobernador de la colónia. L'abanço [[Houlanda|houlandés]] nas dues cuostas de l [[Atlántico Sul]] a partir de l fin de l [[seclo XVI]] amenaçou fuortemente las possessones pertuesas. Ls houlandeses apoderórun-se sucessibamente de l [[Recife]] ([[1630]]), de [[San Jorge de la Mina]] ([[1637]]), de [[Arguin]] ([[1638]]) i de [[Ilha de San Tomé|San Tomé]] ([[1641]]). Inda assi, la maior parte de l Brasil permaneciu an manos pertuesas, que fúrun ua custante amenaça al domínio houlandés. Nessa época fúrun fundados ls [[quilombos]], cumo l [[Quilombo de ls Palmares]], liderado por [[Zumbi]], que cungregaba miles de negros fugidos de ls angeinhos de canha de l [[Region Nordiste de l Brasil|Nordiste brasileiro]] i alguns índios i brancos pobres ó andeseijables. Este "submundo" fui çtruído por bandeirantes pertueses comandados por [[Demingos Jorge Bielho]]. An [[1640]] ua armada luso-spanhola falhou l zambarque an Pernambuco, sendo çtruída acerca de [[Itamaracá]]. La guerra recomeçou. Ne l mesmo anho ampeçou la [[Guerra de la Restouraçon|Guerra de la Andependéncia de Pertual]], la Ounion Eibérica tremina<ref>{{Citar web |url=http://www.multirio.rj.gov.br/historia/modulo01/restauracao.html |títalo=A Restauração: O Fim da União Ibérica e as Consequências para a Colônia |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> i D. [[Juan IB de Pertual]] ascende al trono. An [[1642]], Pertual cuncediu a la Anglaterra la posiçon de "nacion mais faborecida" ne l quemércio quelonial. [[1645]] eclode la [[Ansurreiçon Pernambucana]] de luso-brasileiros çcuntentes cula admenistraçon de la WIC. Nesse anho l Brasil fui eilebado la [[Prencipado de l Brasil|Prencipado]]. Antre 1648-1649 son trabadas las [[Batailha de ls Guararapes|Batailhas de ls Guararapes]], bencidas puls luso-brasileiros ne l Stado de Pernambuco. La purmeira batailha acunteciu an 19 de Abril de [[1648]], i la segunda an 19 de Febreiro de [[1649]]. Las fuorças lhideradas puls senhores d'angeinho [[André Bidal de Negreiros]] i [[João Fernandes Viera]], pul africano [[Anrique Dies]] i pul andígena [[Felipe Camaran]], treminan las ambasones houlandesas de l Brasil, ambora la guerra cuntinasse noutras partes de l'ampério. Antre [[1645]] i [[1654]], ls quelonos recifenses(tamien chamados liones de l norte) luso-brasileiros, comandados por [[Salbador Correia de Sá i Benebides|Salbador Correia de Sá]], spulsórun-mos de l Brasil i recuperórun Recife. An [[1648]], ne l [[Riu de Janeiro]], Salbador Correia de Sá i Benebides preparou ua frota de 15 nabios sob l pretesto de liebar ajuda als pertueses sitiados puls guerreiros de la [[Ana de Sousa|reina Nzinga]] an [[Angola]]. Partiu de l Riu de Janeiro a 12 de Maio i, atrabeç de cuntatos cun Jesuitas, cunseguiran reconquistar [[Luanda]] an 15 de Agosto. La campanha prolongou-se de 1648 a 1652, recuperando Angola i la [[ilha de San Tomé]] pa ls pertueses. An 26 de Janeiro de [[1654]] ye assinada la capitulaçon houlandesa ne l Brasil, [[Ambasones houlandesas de l Brasil|Capitulaçon de l Campo de l Taborda]], ne l [[Recife]], d'adonde partiran ls redadeiros nabios houlandeses. An meados de l [[seclo XVII]], l'açúcar porduzido nas [[Antilhas Houlandesas]] ampeçou a cuncorrer fuortemente na Ouropa cul açúcar de l Brasil. Ls houlandeses tenien aperfeiçoado la técnica ne l Brasil, i dominában l trasporte i çtribuiçon an to la Ouropa. Pertual fui oubrigado a recorrer a la [[Anglaterra]]. An 1654 Pertual oumentou ls dreitos angleses, que poderien negociar diretamente bários perdutos de l Brasil cun Pertual i al alrobés. An [[1661]] la Anglaterra cumprometiu-se a defender Pertual i quelónias an troca de dous milhones de cruzados, oubtendo inda las possessones de [[Tánger]] i [[Bombain]], cedidas cumo dote de l casamiento antre la princesa [[Catarina de Bergáncia]] i [[Carlos II de Anglaterra]]. Nesse anho ye assinado l segundo [[Tratado de Haia (1661)|Tratado de paç de Haia]] culs houlandeses: Pertual aceitou las perdas na Ásia, cumprometendo-se a pagar uito milhones de Florines, eiquibalente la sessenta i trés toneladas d'ouro, cumo cumpensaçon pul reconhecimiento de la soberanie pertuesa de l [[region Nordeste de l Brasil|Nordeste brasileiro]], ex-[[Nuoba Houlanda]]. Este balor fui pago an prestaçones, al longo de quarenta anhos i sob l'amanaça d'ambason de la Marina de Guerra. === L Ciclo de l Ouro (1693-1800) === {{Artigo percipal|[[Ciclo de l Ouro]]}} [[Fexeiro:Ouro Preto 4369.jpeg|thumb| Cidade de [[Ouro Negro]], Património Mundial de la UNESCO. Minas Gerales, [[Brasil]].]] [[Fexeiro:StFranciscoChurch1-CCBY.jpg|thumb|right|[[Talha]] dourada barroca, [[Eigreija i Cumbento de San Francisco (Salbador)]] (1708-1752).]] Na fin de ls cunfrontos culs houlandeses, anque cunseguindo recuperar l [[Brasil]] i territórios an [[África]], Pertual perdiu para siempre la proeminéncia ne l Ouriente. Assi, al longo de l [[seclo XVII]], l [[Brasil]] ampeçou a ganhar ua amportança crecente ne l'ampério, pa l qual sportaba [[palo-brasil]] i [[açúcar]]. A partir de [[1693]] las atençones centrórun-se na [[Capitania de l Sprito Santo]], na region que quedarie coincida cumo Minas Gerales, adonde bandeirantes paulistas habien çcubierto [[ouro]].<ref name="encarta">{{Citar web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342/Brazil.html |títalo=Encarta Brazil |língua = |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Las purmeiras çcubiertas amportantes na serra de Sabarabuçu i l'ampeço de la sploraçon nas regiones auríferas ([[Minas Gerales]], [[Mato Grosso]] i [[Goiás]]) porbocórun ua berdadeira "corrida de l'ouro", cun grande afluxo migratório para estas regiones. An [[1696]] fui fundada la poboaçon se tornou la bila de Minas Gerales an [[1711]], nuobo centro eiquenómico de la quelónia, cun rápido poboamiento i alguns cunflitos.<ref>sendo os mais importantes a Guerra dos Emboabas (1707-1710) e a Revolta de Felipe dos Santos</ref> Este [[Ciclo de l Ouro]] permitiu la criaçon dun mercado anterno i atraiu ua grande cantidade d'eimigrantes. La populaçon creciu 750% antre [[1650]] la [[1770]]. La populaçon de Minas Gerales debrebe se tornou la maior de l Brasil, cuntribuindo pa l poboamiento de l'anterior. 78% desta populaçon era formada por negros i mestiços, çtacando-se tamien ls [[crestianos-nuobos]] benidos de l norte de Pertual i de las Ilhas de ls Açores i Madeira, amportantes ne l quemércio quelonial ne ls poboados an buolta de [[Ouro Negro]] i Mariana. La corrida al ouro oumentou cunsidrabelmente las receitas de la corona, que cobraba un quinto de todo l minério straído, l que passou a ser coincido cumo "l [[Tributo de l Quinto|quinto]]". Ls zbios i l tráfico éran frequentes, pul qu'anstituiu to ua burocracie de cuntrolo.<ref>Quando a soma de [[Imposto|impostos]] pagos não atingia uma cota mínima estabelecida, os colonos deveriam entregar jóias e bens pessoais até completar o valor estipulado — episódios chamados de [[Derrama|derramas]]. [http://www.historiadobrasil.com.br/viagem/visao.htm Viagem pela História do Brasil] Uma visão de Brasil</ref> Na correspondéncia de l'ambaixador francés an Lisboua, Rouillé, hai la purmeira mençon al ouro chegado na frota an 1697 - 115,2 quilos. Faltan eilemientos para julgar l'ouro entrado ne l Reino de 1698 a 1703, mas Godinho sin citar la fuonte menciona, an 1699, 725 quilos i, an 1701, 1.785 quilos. La porduçon aurífera terá passado de 2 [[tonelada]]s por anho an [[1701]] para 14 toneladas ne ls anhos [[1750]], mas depuis ampeçou a declinar fuortemente até se sgotar antes de l fin de l seclo. L'ouro ultrapassou an lucro ls outros perdutos de l quemércio i permitiu la prosperidade de l [[Riu de Janeiro]]. L'amportança eiquenómica de l Vrasil para Pertual, tenerie liebado [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]] a referir-se al Brasil cumo la "baca leiteira de l Reino".<ref>segundo Jorge Caldeira, em "A nação mercantilista: ensaio sobre o Brasil", Editora 34, 1999 ISBN 85-7326-138-2</ref> Ne l final de la década de 1720, çcubriran-se tamien [[diamante]] i outras gemas preciosas. L'ouro abundante ne ls ribeirones sgotou-se i passou a ser mais penosamente buscado an beios drento de a tierra, culas cundiçones de bida de ls scrabizados na region mineira particularmente defíceles. Aparecírun metales preciosos an [[Goiás]] i ne l [[Mato Grosso]], ne l seclo XVIII. L [[tratado de Madrid]] ([[1750]]) defeniu las frunteiras antre l Brasil i l resto de ls territórios spanholes, mas ls cunflitos cuntinan frequentes al respeito de la [[quelónia de l Sacramiento]], até que Pertual la renunciou ne l [[Tratado de Santo Eildefonso (1777)]]. L [[seclo XVIII]] fui marcado por ua maior centralizaçon i oumiento de l poder rial por to l Ampério Pertués; l poder de ls [[jesuítas]], anton protetores de ls [[Índios]] ante la [[scrabidon]], fui brutalmente suprimido por [[Marqués de Palumbar]] cula dissoluçon desta [[orde relegiosa]] [[Eigreija Católica|católica]] sob tierra pertués an [[1759]]. An [[1774]], ls dous Stados de l [[Brasil]] i de l [[Grano-Pará i Maranhon]] fundiran-se nua solo antidade admenistratiba. Ls quelonos ampeçan a manifestar ua cierta ansastifaçon face a las outoridades de [[Lisboua]]. La decadéncia de a mineraçon tornou defícel pagar ls ampuostos eisigidos pula Corona. An [[1789]], quando se anunciaba la [[derrama]], un ampuosto de 20% de l balor de l [[ouro]] retirado, eclodiu an [[Ouro Negro]] la [[Anconfidéncia Mineira]]. La rebolta que partiu de l'elite de [[Minas Gerales]] fracassou i, an [[1792]], un de ls sous líderes, [[Tiradentes]], fui anforcado.<ref>AQUINO, Rubim Santos Leão de; BELLO, Marco Antônio Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhães. ''Um sonho de liberdade: a conjuração de Minas.'' São Paulo: Editora Moderna, 1998. 176p. il. ISBN 85-16-02100-9</ref> dieç anhos mais tarde seguiu-se la [[Cunjuraçon Baiana]] an Salbador, un mobimiento que partiu de la camada houmilde de la sociadade de la [[Bahia]], cun grande partecipaçon de [[negro]]s, [[mulato]]s i alfaiates, por esso tamien ye coincida cumo [[Rebolta de ls Alfaiates]], que pregában la libertaçon de ls scrabos, l'anstauraçon dun gobierno eigualitairo cula anstalaçon dua República na Bahia, que serie detida an [[12 de Agosto]] de [[1798]]. Estes dous mobimientos manifestában yá l'antençon de proclamar l'andependéncia, anspirados ne ls eideales [[Eilumenismo|eilumenistas]] de la [[Fráncia]] i na recente andependéncia [[Stados Ounidos|norte-amaricana]]. === Mudança de la Corte i Andependéncia de l Brasil (1807-1825) === {{Artigo percipal|[[Andependéncia de l Brasil]]}} An Nobembre de [[1807]], refugiando-se de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], la corona pertuesa [[Trasferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil|mudou-se pa l Brasil]]. [[Juan VI de Pertual|Don Juan VI]] chegou al Riu de Janeiro an 1808 cun ua comitiba de 15.000 pessonas, passado ua aliança secreta cula Anglaterra, qu'acuordou poner a salbo la família rial i l gobierno pertués, scoltando ls nabios ne l camino.<ref name="Brasil Escola">{{Citar web |url=http://www.brasilescola.com/historiab/corte-portuguesa.htm |títalo=Brasil Escola A transferência da Corte Portuguesa para o Brasil |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Anstalórun-se ne l [[Paço Amperial|Paço de la Cidade]], residéncia de ls gobernadores zde [[1743]]. [[Fexeiro:Abertura dos portos.jpg|thumb|Purmeira [[Carta Régia]], de 1808, cul [[Decreto de Abiertura de ls Portos a las Naciones Amigas]].]] Quatro dies passado la chegada, inda na [[Bahia]], l Príncepe assinou la purmeira carta régia cul [[Decreto de Abiertura de ls Portos a las Naciones Amigas]], acabando cul [[Pato quelonial]], que stablecie l monopólio de quemércio de l Brasil cun Pertual. Ls portos brasileiros fúrun anton abiertos a las naciones amigas - cumo la [[Anglaterra]]).<ref name="Brasil Escola"/> Fui permitida l'amportaçon "de todos i qualesquiera géneros, fazendas i mercadorias trasportadas an nabios strangeiros de las poténcias que se cunserbában an paç i harmonia cula Rial Corona" ó an nabios pertueses, nua tentatiba de deminuir, abrindo ls portos, a total dependéncia de Pertual de la Anglaterra. Esta abiertura fui acumpanhada por ua série de melhoramientos, decretados por carta régia: depuis de l quemércio, chegou "la libardade pa l'andústria", la criaçon de la [[Amprensa Nacional]] i dua [[Fábrica de Pólbara (Riu de Janeiro)|Fábrica de Pólbara]],<ref>{{Citar web |url=http://www.marcillio.com/rio/enjarbot.html |títalo=Blog Marcillio.com Jardim Botânico |língua = |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.jbrj.gov.br/ |títalo=Ministério do Meio Ambiente Instituto de Pesquisas Jardim Botânico do Rio de Janeiro |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> que zde 1540 era fabricada na [[Fábrica de la Pólbara de Barcarena]].<ref>{{Citar web |url=http://viajar.clix.pt/tesouros.php?id=135&lg=pt |títalo=Viajar Clix Fábrica da Pólvora de Barcarena (Oeiras) |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> An [[12 d'outubre]] fui fundado l [[Banco de l Brasil]] para financiar las nuobas eniciatibas i ampreitadas. Cumo represália a la Fráncia, D. João ourdenou l'ambason i aneixaçon de la [[Guiana Francesa]], ne l stremo norte, i de la banda ouriental de l [[riu Uruguai]], ne l stremo sul. L purmeiro território serie debolbido a la soberanie francesa an [[1817]], mas l [[Uruguai]] fui mantido sob l nome de [[Porbíncia Cisplatina]]. An [[16 de dezembre]] de [[1815]], ne l cuntesto de las negociaçones de l [[Cungresso de Biena]], l Brasil fui eilebado a la cundiçon de Reino drento de l Stado pertués, cula zeignaçon "Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes". L Riu de Janeiro tornou-se Corte i capital i las antigas capitanias passórun a ser chamadas porbíncias. Nesse anho morriu la reina Marie I i [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]] fui coronado rei. Dou al Brasil cumo brason-de-armas la sfera manuelina culas quinas, yá persente an monedas de la África pertuesa (1770). An Janeiro de 1821, passado la ([[Reboluçon de l Porto|reboluçon liberal pertuesa de 1820]]), fúrun anstauradas an Pertual las "Cortes Gerales, Straordinárias i Custituintes de la Nacion Pertuesa" ancarregadas d'eilaborar ua [[custituiçon]]. An Febreiro, D. Juan VI ourdenou que deputados de l Brasil, bien cumo de ls Açores, Madeira i Cabo Berde partecipassen na assemblé. Ne l Riu, un decreto quemunicou l retorno de l rei la Pertual i ourdenou que, «sin perda de tiempo», fússen rializadas eileiçones de ls deputados para repersentáren l Brasil nas "Cortes Gerales" cumbocadas an Lisboua. L Brasil eilegeu 81 repersentantes pa las Custituintes an [[Lisboua]]. An Abril chegórun la Lisboua [[Maciel Pariente]] i [[Francisco Moniç Tabares]], deputados de la Junta de l Pará i de Pernambuco, ls purmeiros brasileiros la çcursar ouficialmente na Assemblé,<ref name="Camara">{{Citar web |url=http://www2.camara.gov.br/internet/conheca/historia/reinounido.html |títalo=Portal da Câmara dos Deputados Reino Unido (1815-1822) |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> an bibo debate, culs deputados pertueses [[Borges Carneiro]] i Ferreira Borges i Moura, contra la remessa de mais tropas para Pernambuco i l'ancómoda persença de la numerosa guarniçon melitar pertuesa na porbíncia.<ref name="Camara"/> Ne l Riu, la purmeira assembleia d'eileitores de l Brasil resultou an cunfronto cun muortos, cun tropas pertuesas la dissolbírun la manifestaçon. Ne l die seguinte, cariocas afixórun a la puorta de l Paço un cartaç cula anscriçon "Açougue de l Bergáncia", referindo-se al Rei cumo carniceiro. D. Juan VI partiu para Pertual cinco dies depuis, an 16 d'abril de 1821, deixando sou primogénito [[Pedro I de l Brasil|Pedro de Alcántara]] cumo Príncepe-Regente de l Brasil. An Agosto de 1821 las Cortes apersentórun trés porjetos pa l Brasil cun medidas qu'estes se recusában a aceitar. An Janeiro de 1822, la [[secesson]] de l Brasil serie ampulsionada i anunciada anformalmente pul príncepe heirdeiro D. Pedro, cula declaraçon de de qu'eirie permanecer ne l Brasil, ne l "[[Die de l Fico]]", culas seguintes palabras: ''Cumo ye pa l bien de todos i felicidade giral de la nacion, stou pronto: diga al pobo que fico. Agora solo tengo a recomendar-bos ounion i tranquelidade.'' Esta serie declarada ne l die [[7 de setembre]] la data de l romantizado "[[grito de l Ipiranga]]". An [[7 de setembre]] de [[1822]] Don Pedro proclamou la [[Andependéncia de l Brasil|andependéncia]] i reinou até [[1831]], cumo [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro I]], quando fui sucedido por sou heirdeiro, [[Don Pedro II]], que tenie solo cinco anhos.<ref>BESOUCHET, Lidia, Pedro II e o século XIX, Nova Fronteira, 1979</ref> Als catorze anhos an [[1840]], [[Don Pedro II]] tubo sue maioridade declarada, sendo coronado amperador ne l'anho seguinte. Ne l final de la purmeira década de l [[Segundo Reinado]], l regime stabelizou-se. Las porbíncias fúrun pacificadas i la radadeira grande ansurreiçon, la [[Rebolta Praieira]], fui derrotada an [[1849]]. Cul reconhecimiento por Pertual de la [[declaraçon d'andependéncia]] de l Brasil, an [[1825]], mediante pagamiento, Pertual queda oubrigado a acentuar la sue spanson territorial ne l'anterior de la [[África]] la fin de manter-se a par culas outras poténcias. L'andependéncia de l Brasil, mas, criou ua eimensa óndia de choque emocional i material an Pertual, pus era l baluarte de l Ampério, simblo d'ourgulho nacional.</ref>. == Pertual Ansular == Durante l reinado de [[Juan I de Pertual|D. Juan I]], sob comando de l [[Anfante D. Anrique] ] dá-se l redescobrimiento de l'ilha de [[Porto Santo]] por [[João Gonçalbes Zarco]] an [[1418]] i mais tarde de la [[ilha de la Madeira]] por [[Triston Baç Teixeira]]. Trata-se dun redescobrimiento pus yá habie coincimiento de l'eisisténcia de las ilhas de la [[Madeira]] ne l seclo XIV, segundo rebela la [[cartografie]] de la época, percipalmente an mapas [[Eitália|eitalianos]] i [[Catalunha|catalanes]]. Éran anton ilhas zabitadas que, pul sou [[clima]], ouferecian possibelidades de poboamiento i reunian cundiçones pa la [[Agricultura|sploraçon agrícola]]. Ls arquipélagos de la Madeira i de las [[ilhas Canárias]] çpertórun, zde cedo, l'antresse tanto de ls Pertueses cumo de ls Castelhanos; por séren bezinos de la cuosta africana, repersentában fuortes potencialidades eiquenómicas, an special las Canárias, que tenien ua grande amportança stratégica. La çputa destes territórios dou ourige al purmeiro cunflito eibérico motibado por rezones spansionistas que treminarie cula assinatura de l [[Tratado de las Alcáçobas-Toledo]] an [[1479]]. Para alhá de formalizar la paç antre [[Fonso B de Pertual]] i ls [[Reis Católicos]], cuntenie cláusulas cuncernentes a la política sterna de de ls dous reinos, que cumpetian pul domínio de l Ouceano Atlántico i de las tierras até anton çcubiertas na cuosta africana: Pertual oubtenie l reconhecimiento de l sou domínio subre la [[ilha de la Madeira]], l [[Arquipélago de ls Açores]], l de Cabo Berde i la cuosta de la Guiné, anquanto que Castielha recebie las ilhas Canárias, renunciando a nabegar al Sul de l cabo Bojador, ó seia, de l Paralelo 27 ne l qual se ancontrában. Regulamentaba tamien las árias d'anfluéncia i de spanson d'ambas las corona pul Reino Oatácida de Fizo, ne l Norte de África. ==== La Madeira ==== Para tentar eibitar ua situaçon idéntica a la de las Canárias, perdidas para Castielha, an [[1424]] ampeça-se la colonizaçon de la Madeira: adotando un sistema de [[capitania]]s. Einicialmente la Madeira sportaba [[cedro]], [[teixo]], [[sangre-de-dragon]], [[anil]] i outros materiales tintureiros; a partir de 1450 tornou-se un centro perdutor de cereales. Cula queda na porduçon cerealifera, l'anfante D. Anrique mandou plantar na ilha de la Madeira la [[canha-de-açúcar]] — rala na [[Ouropa]] —, promobendo, para esso, la benida, de la [[Sicília]], de la soca de la purmeira planta i de ls técnicos specializados. La cultura de la canha i l'andústria de la porduçon de [[açúcar]] zambolber-se-iban até al [[seclo XVII]], seguindo-se l'andústria de la trasformaçon. La porduçon d'açúcar atraiu a l'ilha comerciantes judius, genobeses i pertueses i fui un dinamizador de l'eiquenomie ansular. La porduçon creciu de tal forma que surgiu ua grande necidade de mano-de-obra. Para sastifazer esta caréncia fúrun liebados pa l'ilha scrabos ouriginairos de las Canárias, de Marrocos i, mais tarde, d'outras zonas de África. Mais tarde, cerca de l [[seclo XVII]], la cultura de la canha-de l-açúcar eirie ser promobida ne l [[Brasil]], passando la Madeira a ambestir na porduçon de l bino. ==== Ls Açores ==== An [[1427]], dan-se ls purmeiros cuntatos cul arquipélago de ls [[Açores]] por [[Diogo de Silbes]]. Inda nesse anho ye çcubierto l grupo ouriental de ls Açores, ([[Ilha de San Miguel|San Miguel]] i [[Ilha de Santa Marie|Santa Marie]]). Segue-se l çcubrimiento de l grupo central ([[Terceira]], [[Graciosa]], [[Ilha de San Jorge|San Jorge]], [[Ilha de l Pico|Pico]] i [[Ilha de l Faial|Faial]]). An 1452 l grupo oucidental ([[Flores]] i [[ilha de l Corbo|Corbo]]) ye çcubierto por [[João de Teibe]]. Para que ls quelonos podíssen cultibar las tierras fui necessairo zbastar densos arboledos que proporcionában matéria-prima para sportaçon, para porduçon scultórica ([[cedro]]) i pa la custruçon nabal. L cultibo de cereales i la criaçon de [[ganado]] fúrun las atebidades predominantes, cul trigo a registar ua porduçon cunsidrable. La sploraçon de l pastel i de la [[urzela]] para tinturarie atingiu l sou auge percisamente quando la porduçon de canha-de-açúcar, tentada sin grandes resultados, i de [[trigo]] entrórun an decadéncia. Ls [[arquipélago]]s de ls [[Region Outónoma de ls Açores|Açores]] i de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], territórios zabitados até a l'altura de l sou çcubrimiento, fúrun colonizados zde l'ampeço de l seclo XV, tal cumo l sul de l Cuntinente Pertués, maioritariamente por pertueses, ambora tamien cun alguns strangeiros ouropeus, maioritariamente flamengos i eitalianos. Inda paralelamente al sul de l Cuntinente, recebírun mais tarde ua ancha populaçon africana scraba, subretodo na [[Madeira]], que tal cumo ne l sul de l [[Cuntinente]] se bieno a dissolber mais tarde na homogeneizaçon de la populaçon pertuesa. Sujeitas zde l'ampeço al regime senhorial, tal cumo l resto de l paíç, las Ilhas fúrun antegradas na strutura centralizada de l [[Reino]] pul Marqués de Palumbar, ne l sc. XBIII, quando stinguiu esse regime senhorial i anstituiu las capitanias-gerales, antecessoras de ls çtritos outónomos de l liberalismo oitocentista. Cun eifeito, ne ls [[Açores]] las capitanias donatárias habien sido zaparecidas an [[1766]], anterioremente al de ls restantes senhorios de l Cuntinente, quedando l'outoridade de l Gobierno centralizada ne l capitan-general, cun sede an [[Angra de l Heiroísmo|Angra]]. La [[26 de Janeiro]] de [[1771]] ls Açores fúrun ouficialmente declarados porbíncia de Pertual. Las ilhas pertuesas tornórun-se custitucionalmente, an [[1976]], [[Region Outónoma de Pertual|regiones outónomas de Pertual]], Stado unitairo, nun podendo ser cunsidradas partes de l Ampério, que tanto aliás ajudórun a colonizar. == Çcolonizaçon (sec. XX) == {{Ber artigos percipales|[[Çcolonizaçon]] i [[Guerra Quelonial Pertuesa]]}} Ne l [[Ouriente]], la resisténcia a la dominaçon pertuesa manifestou-se ne l cuntesto de la [[çcolonizaçon]] ouropeia. Passado l'andependéncia andiana cuncedida puls [[Reino Ounido|británicos]], an [[1947]], Pertual recusou-se a aceder al pedido de la [[Índia]] para rescindir la sue posse. L'atitude era cundenada pul [[Tribunal Anternacional]] i pula [[Assemblé de las Naciones Ounidas]] que se pronunciou a fabor de la Índia. An 1954, passado la çcolonizaçon [[Fráncia|francesa]] [[Pondicherry]], la [[Ounion Andiana]] aneixou ls territórios de [[Dadrá i Nagar Habeli]], que zde [[1779]] fazien parte de l [[Stado Pertués de la Índia]]. La Índia ampediu Pertual de çlocar melitares pa la sue defesa, acabando por aneixar formalmente ls anclabes, passado bários protestos pacíficos, cul gobierno pertués liderado por [[António de Oulibeira Salazar]] a recusar-se a negociar. An Dezembre de [[1961]], la [[Ounion Andiana]] [[Ambason de Goa|ambadie ls territórios de Goa, Damon i Diu]]. De [[18 de Dezembre|18]] para [[19 de Dezembre]] de [[1961]] ua fuorça de 40.000 suldados la [[Índia]] andependiente cunquistou Goa, nua [[Ambason de Goa|açon armada]] - feita por tierra, aire i mar, que durou cerca de 36 horas - acabou cul domínio Pertués de 451 anhos an Goa ancontrando pouca resisténcia, i antegrou l [[Stado Pertués de la Índia]] ne l sou território. I ne l'anho seguinte tomaba la [[Ilha de Angediba]]. A la época, l Cunseilho de Sigurança de la [[ONU]] cunsidrou ua resoluçon que cundenaba l'ambason, l que fui betado pula [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas]]. La maiorie de las naciones reconhecírun l'açon de la Índia, inda assi, Salazar recusaba-se a recoincer la soberanie andiana subre ls territórios, mantendo-los repersentados na [[Assemblé Nacional (Pertual)|Assemblé Nacional]] até [[1974]], altura an que se dou la [[Reboluçon de ls Crabos]]. A partir d'anton, Pertual pudo restablecer las relaçones diplomáticas cula Índia, ampeçando pul reconhecimiento de la soberanie andiana subre l'antigo Stado Pertués de la Índia. Inda assi, als sous habitantes que l pretendessen fui dada la possibelidade de mantíren la cidadanie pertuesa. An [[1961]], un mobimiento antiportugués manifestou-se an [[Angola]] cul surgimiento de dous partidos de luita armada, l [[Mobimiento Popular de Libertaçon de Angola]] (MPLA) i la [[Ounion de ls Pobos de Angola]] (UPA). An [[Moçambique]], las ouparaçones de guerrilha ampeçórun an [[1964]]. Passado la muorte de [[Salazar]], Pertual aceitou cunceder, an [[1972]], l'outonomie a la Angola i la Moçambique. Passado la [[Reboluçon de ls Crabos]] na metrópole ([[1974]]), la situaçon quelonial de ls dous paízes degradou-se debrebe i ls pertueses cuncordórun an cunceder la [[andependéncia]] a las sues quelónias an [[1975]]. An Moçambique, la [[Frente de Libertaçon de Moçambique]] (FRELIMO) toma l comando de l paíç, anquanto la guerra cebil angolana, que debide las fuorças de libertaçon, cunduzen debrebe al çpedaçamiento i a la ruína dun paíç an pleno zambolbimiento i rico an [[petrólio]], [[diamante]]s, [[fierro]] i [[café]]. L porcesso de çcolonizaçon ye próssimo na [[Guiné]], adonde ls pertueses se mostran ancapazes de trabar l'oumiento de las hostelidades i reconhecírun debrebe l'andependéncia de la [[Guiné-Bissau]] ([[1974]]) i de [[Cabo Berde]] ([[1975]]). Ne l mesmo anho, las ilhas de [[San Tomé i Príncepe]] acedírun eigualmente a l'andependéncia.<ref>Durante o regime de [[António de Oliveira Salazar|Salazar]], os territórios d'além-mar eram designados como [[Província ultramarina|províncias ultramarinas]] (em teoria, seriam parte contínua do território português) após a [[Segunda Guerra Mundial]], mas precisamente em [[1951]], com o intuito de manter os antigos domínios e deter as pressões políticas que condenavam o [[quelonialismo]]. No início da década de 1960 inicia-se a [[guerra quelonial portuguesa]] em face à recusa de Portugal de garantir a independência aos seus territórios africanos. O restante do [[Estado Português da Índia]] é anexado em Dezembro de [[1961]] pela União Indiana. Na altura da [[Revolução dos Cravos]], processo revolucionário que ditou o fim do [[Estado Novo (Portugal)|Estado Novo]] e do quelonialismo português, foi reconhecida a independência da [[Guiné-Bissau]] (10/9/1974) e garantida a independência a [[Moçambique]] (25/6/1975), [[Cabo Verde]] (5/7/1975), [[São Tomé e Príncipe]] (12/7/1975), [[Angola]] (11/11/1975).</ref> [[Timor-Leste]] proclamou unilateralmente la sue andependéncia an [[1975]], mas fui [[Ambason andonésia de Timor-Leste|aneixado]] ne l mesmo anho pula [[Andonésia]]. Por bias desso, stubo sob admenistraçon andonésia até al referendo de [[1999]], seguida de l'admenistraçon probisória de la [[ONU]] até [[2002]], quando [[Pertual]] reconheciu la sue andependéncia. La çcolonizaçon de [[Macau]] fui feita dun modo defrente i special i tubo ampeço passado la [[Reboluçon de ls Crabos]], quando fui perpuosta l sou retorno eimediato a la [[República Popular de la China]], retorno esse rejeitado por aquel grande paíç quemunista. An [[1976]], esta quelónia passou ouficialmente a tener l statuto especial de "''território chinés sob admenistraçon pertuesa''". An [[1987]], passado antensas negociaçones, Pertual aceitou la recuperaçon pula China, ne l die [[20 de Dezembre]] de [[1999]], de la soberanie subre Macau. An cuntrapartida, la China prometiu cunserbar las specificidades de Macau, ancluindo l sou sistema eiquenómico de caráter capitalista, i cunceder un eilebado grau d'outonomie pa la populaçon de Macau, seguindo l percípio de "[[un paíç, dous sistemas]]". Passado l retorno a la China, Macau passou a ser ua [[Region Admenistratiba Special]], admenistrada por sues gientes, mas mais cuncretamente dirigida por un [[Xefe de l Eisecutibo de Macau|Xefe de l Eisecutibo]] (antretanto eileito por [[sufrágio andireto]]) i ua [[Assemblé Legislatiba de Macau|Assemblé Legislatiba]] (solamente menos de metade de ls sous nembros antretanto son eileitos pul [[sufrágio direto]], dando por esso ua grande borda de manobra i de cuntrolo pa las fuorças pró-Gobierno i pró-Pequin). == Fin de l Ampério == Eesisten bárias datas que puoden ser cunsidradas cumo las de l fin de l Ampério Pertués. Puode cunsidrar-se la fin ''[[de jure]]'' - marcado pul reconhecimiento de l mesmo - i la fin ''[[de fato]]'' - marcado pula andependéncia de las possessones queloniales. La títalo d'eisemplo, eisisten pul menos trés datas referentes a la [[andependéncia]] de l [[Brasil]], la maior possesson quelonial pertuesa de siempre. Ne l Brasil, ouficialmente, ye comemorado l [[7 de Setembre]] de [[1822]] cumo l die de l'andependéncia, data an l [[príncepe rial]] [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro]] dou l [[Grito de l Ipiranga]]. Inda assi, formalmente, ye la data de [[1 de dezembre]] de [[1822]] - die de la coroaçon de [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro I]] cumo [[Amperador de l Brasil|Amperador]] - que sela l'andependéncia política unilateral de l nuobo [[Ampério de l Brasil]]. Ne l stado de la [[Bahia]] ye comemorado l die [[2 de júlio]] de [[1823]], cumo la [[Andependéncia de la Bahia]], quando las radadeiras tropas pertuesas son retiradas de l território brasileiro. Por fin, tamien se puode cunsidrar la data de [[29 d'agosto]] de [[1825]], ua beç que fui anton que [[Pertual]] i la quemunidade anternacional, reconhecírun l'andependéncia de l Brasil. Assi sendo, i seguindo esta lógica, puode-se afirmar que l "fin" ''[[de fato]]'' de l Ampério Pertués acunteciu an [[1975]], quando las sues quelónias proclamórun an massa la sue andependéncia i/ó biran la sue andependéncia reconhecida por Pertual, ó inda quando [[Timor-Leste]], que proclamou unilateralmente nesse mesmo anho la sue andependéncia, fui eimediatamente ambadido i acupado pula [[Andonésia]]. [[Macau]] fui l único que nun proclamou la sue andependéncia an 1975, mas esta possesson quelonial, ancrabada an tierras chinesas, ten ua situaçon quelonial peculiar i única ne l Ampério Pertués i por esso, l sou causo debe ser analisado dua maneira defrente i special.<ref>[[Portugal]], na sequência dos acontecimentos causados pelo [[Motim 1-2-3]] levantado pelos chineses pró-[[Comunista|comunistas]] de Macau, teve de renunciar, em [[1967]], à ocupação perpétua sobre Macau e teve também de reconhecer o poder e o controlo ''[[de facto]]'' dos chineses sobre Macau, marcando o princípio do fim do período quelonial desta cidade. Portugal chegou mesmo a propôr nesse mesmo ano o retorno de Macau para a [[República Popular da China]] (RPC), mas ela rejeitou. Após a [[Revolução dos Cravos]], Portugal propôs novamente o retorno de Macau para a RPC, mas ela rejeitou novamente, tendo apelado para o estabelecimento de negociações que permitissem uma transferência harmoniosa. Em [[1976]], Macau passou oficialmente a ter o estatuto especial de ''território chinês sob administração portuguesa'', estatuto mantido até à transferência de soberania de Macau para a RPC, que ocorreu no dia [[20 de Dezembro]] de [[1999]].</ref> Mas, tamien se puode cunsidrar l "fin" ''oufecial'' ó ''[[de jure]]'' de l Ampério Pertués an [[1999]], mais percisamente ne l die [[20 de Dezembre]] de [[1999]], quando [[Macau]], l redadeiro território sob la sue admenistraçon, fui finalmente debolbido i passou pa la soberanie de la [[República Popular de la China]], que siempre defendiu que Macau era, zde ls tiempos mais remotos, un território inalienable de la China, mas acupado als poucos por Pertual zde l [[seclo XVI]]. Puode-se inda afirmar que l berdadeiro "fin" ''oufecial'' acunteciu an [[2002]], quando Pertual, nun ato simbólico, reconheciu l'andependéncia, i antoce, la soberanie de [[Timor-Leste]], que fui libertada de l'acupaçon andonésia an [[1999]]. == Legado == [[Fexeiro:CPLPmap.png|thumb|right|250px|Mapa de la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa]] (CPLP).]] Siete ex-quelónias de Pertual, hoije paízes andependientes, falantes de [[léngua pertuesa]], forman juntamente cun Pertual la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa]]. L pertués ye hoije la quinta léngua mais falada ne l mundo, cun mais de 240 milhones de falantes,<ref>{{Citar web |url=http://diario.iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071.html |títalo=Título ainda não informado (favor adicionar) |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> falado an cerca de metade de la América de l Sul. Ye tamien la léngua-franca an muitas antigas possessones queloniales an África i la léngua oufecial an 8 paízes, sendo tamien la léngua co-oufecial junto cul cantonés na region admenistratiba de [[Macau]]. Deixou la sue anfluéncia ne l [[Japon]], cun dibersas [[Palabras japonesas d'ourige pertuesa|palabras d'ourige pertuesa ne l léxico japonés]]. La persença an [[Malaca]], na Malásia, dou ourige a la quemunidade [[Cristang]]. Ne l [[Sri Lanka]], antigo [[Ceilon Pertués|Ceilon]], als chamados [[Burghers Pertueses]] que, cumo muitos outros pobos, manténen bibo un de bários [[crioulos de base pertuesa]]. La persença pertuesa deixou tamien ua basta hardança houmana, gastronómica, cultural i arquitetónica an bários cuntinentes, un legado straordinairo, sabendo-se que l total de la [[pertueses|populaçon pertuesa]] era an [[1527]] de solo 1,2 milhones d'habitantes.<ref>Numeramento ou Cadastro Geral do Reino, de D. Juan III (1527) referido em 2009 - Instituto Nacional de Estatística; A primeira [[Censo demográfico|contagem populacional]] foi feita em 1527, no reinado de D. Juan III com base predominantemente nos fogos. Nesta época houve um arrolamento de 1.200.000 portugueses.</ref> == Territórios de l Ampério Pertués == :''Ber [[Aneixo:Lista de territórios de l Ampério Pertués por orde alfabética|Territórios de l Ampério Pertués]] [[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|center|700px| Mapa anacrónico de l Ampério Pertués (1415-1999).]] == {{Ber tamien}} == * [[Çcubrimientos Pertueses]] * [[Armadas de la Índia]] * [[Ls territórios de l Ampério Pertués por orde alfabética]] * [[Stado Pertués de la Índia]] * [[Stória de Macau]] * [[Período Nanban]] * [[Palabras japonesas d'ourige pertuesa]] * [[Pertueses na Ásia]] * [[Eigreijas i Cumbentos de Goa]] * [[Recuperaçon de quelónias pertuesas depuis de la Restouraçon]] * Listas de gobernadores por território: [[Aneixo:Lista de gobernadores queloniales de Angola|Angola]], [[Aneixo:Lista de gobernadores de l Brasil quelonial|Brasil]] (i bice-reis), [[Aneixo:Lista de gobernadores de Cabo Berde|Cabo Berde]], [[Aneixo:Lista de gobernadores de la Guiné Pertuesa|Guiné]], [[Aneixo:Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|Índia]], [[Aneixo:Lista de gobernadores de Moçambique|Moçambique]], [[Aneixo:Lista de gobernadores de Macau|Macau]] i [[Aneixo:Lista de gobernadores de l Timor Pertués|Timor]] * [[Ampério global]] * [[Fascínio pul Ouriente]] == Notas == {{reflist|2}} == {{ Bibliografie }} == * ALLEN, K. 1954, ''The Portugese Empire and its defeat'', vol.1, pp224–234 * ANDERSON, James Maxwell, "The History of Portugal". (2000). Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-31106-4 * [[Charles Ralph Boxer|BOXER, Charles Ralph]] (1969). The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825. Hutchinson. ISBN 0-09-131071-7 * BRAUDEL, Fernand. ''The Perspective of the World'', 1985 * DAVIES, Kenneth (1974). The North Atlantic World in the Seventeenth Century. University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-0713-3 * DIFFIE, SHAFER, WINIUS, Bailey Wallys, Boyd C., George Davison, "Foundations of the Portuguese empire, 1415-1580" * NEWITT, M. D. D., "A history of Portuguese overseas expansion, 1400-1668", Routledge, 2005, ISBN 0-415-23980-X * PAGE, Martin. ''The First Global Village: How Portugal Changed the World'' * RUSSEL-WOOD, A.J.P. "The Portuguese empire 1415-1808: a world on the move", Johns Hopkins University Press, 1998, ISBN 0-8018-5955-7 * SCAMMELL, G.V. (1997). The First Imperial Age, European Overseas Expansion c.1400-1715. Routledge. ISBN 0-415-09085-7 * SCAMMEL, Geoffrey Vaughan, "The world encompassed:the first European maritime empires c.800-1650" (1981), ISBN 0-416-76280-8 * TRACY, James D., "The political economy of merchant empires", Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-57464-1 == {{ Ligaçones sternas }} == {{Commons|Portuguese Empire}} * {{Link|en|2=http://www.colonialvoyage.com/ |3=História Quelonial Holandesa e Portuguesa}} * {{Link|pt|2=http://carreiradaindia.net/ |3=Carreira da Índia}} * {{Link|pt|2=http://purl.pt/711/1/index.html |3=Exposição Os portugueses e o Oriente, [[Biblioteca Nacional de Portugal]]}} {{Império Português}} {{Impérios}} {{Quelonialismo}} {{Portal3|Portugal}} {{DEFAULTSORT:Imperio Portugues}} [[Catadorie:Stória de Pertual]] [[Catadorie:Ampério Pertués| ]] [[Catadorie:Quelonialismo]] gew9w6azn1ml0d7v72pzmzioef0ykln 108387 108386 2026-09-09T21:45:50Z ~2026-46122-75 15490 108387 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç|nome_natibo=Ampério Pertués<br>Império Português|nome_lhargo_cumbencional=1415-1999|eimaige_bandeira=Flag_of_Portugal_(1830–1910).svg|eimaige_brason=Shield_of_the_Kingdom_of_Portugal_(1481-1910).png|çcriçon_bandeira=Bandeira|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhocalizaçon=PortugueseColonialEmpire02.png|lhocalizaçon_legenda=Tierra de l bielho Ampério Pertués}} '''Ampério Pertués''' ye l nome quemun dado al cunjunto de ls territórios ultramarinos acupados i admenistrados por [[Pertual]] a partir de l'ampeço [[seclo XV]] até la metade de l [[seclo XX]]. La spresson "Ampério Pertués", inda assi, nunca fui ousada oufecialmente. L nome oufecial mais outelizado para cunjunto de ls territórios ultramarinos pertueses fui simplesmente "Ultramar Pertués". Yá l nome "[[Ampério Quelonial Pertués]]" fui oufecial, mas solo durante un brebe período, yá ne l [[seclo XX]]. L Ampério Pertués fui l purmeiro [[ampério global]]<ref>The Portuguese Empire: 1415-1825 by Charles R. Boxer ''[http://www.jstor.org/pss/1917322]''</ref> de la stória, cun un cunjunto de territórios repartidos por quatro cuntinentes sob soberanie [[Pertual|pertuesa]], resultado de las sploraçones rializadas na [[Çcubrimientos pertueses|Era de ls çcubrimientos]]. Fui l mais duradouro de ls [[Stória de la Ouropa|ampérios queloniales ouropeus]] modernos, yá que la persença pertuesa fura de la Ouropa abrangeu quaije seis seclos. Fui gobernado pula [[Casa de Abis]] por cerca de ciento i cinquenta anhos, depuis por sessenta anhos, pula [[Casa de Habsburgo]], mais tarde pula [[Casa de Bergáncia]] por trezientos anhos, i a partir de 1910 fui gobernado pula [[Proclamaçon de la República Pertuesa|República Pertuesa]]. Cumbenciona-se l'ampeço de l Ampério cumo sendo la cunquista de [[Ceuta]] an [[1415]]. Yá l final de l Ampério, cunsuante l critério outelizado, puode ser cunsidrado l'anho de [[1975]] - andependéncia de la maior parte de ls territórios -, l'anho [[1999]] - fin de l'admenistraçon pertuesa de [[Macau]], l redadeiro território ultramarino inda admenistrado ''[[de fato]]'' por Pertual - ó l'anho de [[2002]] - data de l'andependéncia de [[Timor-Leste]], redadeiro território ultramarino cunsidrado ''[[de jure]]'' sob soberanie pertuesa.<ref>Timor fui quelónia pertuesa até [[1975]], altura em que se tornou andependente, tendo sido ambadido pula Andonésia trés dies depuis. Permaneceu cunsiderado oufecialmente pulas [[ONU]] cumo território pertués por çquelonizar até 1999, quando cerca de 80% do pobo timorense referendo ouptou pula andependéncia, oufecializada an [[2002]].</ref> == Stória == {{artigo percipal|[[Çcubrimientos pertueses]]}} [[Fexeiro:Henry the Navigator1.jpg|thumb|100px|left|[[Anfante Don Anrique]], l Nabegador, (1394-1460), príncepe [[Pertual|pertués]]<ref>A imagem que tradicionalmente representa o Príncipe aqui apresentada, retirada dos [[Painéis de São Vicente de Fora]], é disputada.</ref>]] L [[spansionismo]] pertués fui mobido einicialmente pul sprito [[melitar]] i [[Eibangelizaçon|eibangelizador]], de cuntinaçon de la [[recunquista]] ne l [[Norte de África]] i, depuis, pul antresse comercial, purmeiro nas prósperas capitanias de las ilhas Madeira i de ls Açores, seguindo-se la busca dun camino marítimo pa la [[Ásia]], altarnatibo al [[Mar Mediterráneo|Mediterráneo]] dominado pulas [[repúblicas marítimas]] eitalianas, puls [[otomanos]], puls mouros i por [[pirata]]s, ne l lucratibo quemércio de [[speciarie]]s. Ls pertueses ampeçórun por splorar sistematicamente la cuosta de [[África]] a partir de 1419, cun [[nabegaçon|nabegadores]] sperientes serbidos puls mais abançados zambolbimientos [[Ciéncia Náutica Pertuesa|náuticos]] i [[cartografie|cartográficos]] de la época, zambolbendo la [[carabela]]. An 1471 chegórun al Golfo de la Guiné, adonde an 1482 ye stablecida la [[feitoria]] de [[San Jorge de la Mina]] para apoiar l quemércio d'ouro. Passado [[Cronologie de ls çcubrimientos pertueses|sucessibas biaiges]] sploratórias, [[Bartolomeu Dias]] dobrou pula purmeira beç l [[Cabo de la Buona Spráncia]], antrando ne l Ouceano Índico a partir de l Atlántico an [[1488]]. La chegada de [[Cristóvão Colombo]] a la [[América]] an [[1492]] percipitou ua negociaçon antre [[Juan II de Pertual|D. Juan II]] i ls [[Reis Católicos]] de l recén formado [[Reino de Spanha]]. Cumo resultado, fui assinado an [[1494]] l [[Tratado de Tordesilhas]], debedindo l Mundo an dues árias de sploraçon: la pertuesa i la spanhola, cabendo a Pertual las tierras "çcubiertas i por çcubrir" a leste de l [[meridiano]] que demarcaba 370 [[lhégua]]s (1.770 [[quilómetro|Km]]) a oeste de las ilhas de [[Cabo Berde]], i a la Spanha las tierras que quedássen a oeste dessa linha. Pouco depuis, an [[1498]], [[Vasco da Gama]] chegou a la [[Índia]]. An [[1500]], na segunda biaige pa la Índia [[Pedro Álbares Cabral]] zbiou-se de la rota na cuosta Africana i chegou al [[Brasil]].<ref>Outros navegadores importantes como [[Fernão de Magalhães]], [[Pedro Fernandes de Queirós]] i [[Luís Vaz de Torres]] explorarão o [[Oceano Pacífico]] ao serviço da [[Império Espanhol|Coroa de Castela]].</ref> Seis anhos passado la biaige de Gama ye nomeado l purmeiro [[bice-rei]] i an 1510 custituído l [[Stado Pertués de la Índia]] cun sede an [[Goa]], la purmeira cunquista territorial na Índia. Nas décadas que se seguiran ls nabegadores pertueses cuntinórun la sploraçon de las cuostas i ilhas de la Ásia ouriental, stablecendo [[Fortaleza (arquitetura melitar)|fortificaçones]] i [[Feitories pertuesas|puostos comerciales]]. [[Fexeiro:Descobrimentos e explorações portuguesesV2.png|thumb|350px| Çcubrimientos i biaiges pertuesas antre 1415-1543: percipales rotas (azul), ampério sob [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] (berde)]] Durante la spanson ampeçada an 1415 até a la mássima stenson ne l reinado de [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] puode caraterizar-se cumo ua [[talassocracie]],<ref>Pirenne, Jacques , "The tides of history, Volume 2", Portuguese Thalassocracy, p.384, Dutton, 1962</ref><ref>Boxer, Charles Ralph "Four centuries of Portuguese expansion, 1415-1825: a succinct survey", p.95, Publications, Ernest Oppenheimer Institute of Portuguese Studies, University of California Press, 1969</ref> abrangendo ls ouceanos [[Atlántico]] i [[Índico]], defendidos por ua cadena de fortalezas i [[feitorie]]s costeiras.<ref>A expansão territorial realizou-se com a colonização do interior do Brasil a partir de 1532 e, mais tarde, em África.</ref> An [[1571]] ua cadeia d'antrepuostos ligaba [[Lisboua]] la [[Nagasaki (cidade)|Nagasaki]], cidade fundada ne l [[Japon]] puls pertueses: l'ampério tornara-se berdadeiramente global, trazendo ne l porcesso einormes riquezas para Pertual. An [[1572]], trés anhos passado regressar de l Ouriente, [[Luís Vaz de Camões]] publicarie la [[eipopeia]] "[[Ls Lusíadas]]", cuja açon central ye la [[çcubierta de l camino marítimo pa la Índia]] por Vasco da Gama, eimortalizando ls feitos de ls pertueses. Anque de ls formidables ganhos ne l Ouriente, l'antresse por [[Marrocos]] nun anfraquece. An [[1578]] l rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] percurou cunquistar ls territórios anteriores, l que treminou na derrota an [[Alcácer-Quibir]], seguindo-se ua [[Crise de sucesson de 1580|crise sucessória]] que resultou na ounion cula corona spanhola an [[1580]]. Durante la [[Dinastie Filipina]] l'ampério pertués sofriu grandes rebeses al ser ambolbido ne ls cunflitos de Spanha cula [[Anglaterra]], la [[Fráncia]] i la [[Houlanda]], que tentában stablecer ls sous própios ampérios.<ref name="Anderson, James Maxwell 2000">Anderson, James Maxwell (2000). The History of Portugal. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-31106-4</ref> Antre [[1595]] i [[1663]] fui trabada la [[Guerra Lhuso-Houlandesa]] culas Cumpanhas [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Oucidentales|Houlandesas de las Índias Oucidentales]] i [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Oucidentales|Oucidentales]], que tentában tomar las redes de quemércio pertuesas de speciaries asiáticas, scrabos de la áfrica oucidental i açúcar de l Brasil<ref name="Boxer" /> Apuis de la perda de numerosos territórios,<ref name="Davies">Davies, Kenneth (1974). The North Atlantic World in the Seventeenth Century. University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-0713-3.</ref> Pertual [[restouraçon de l'andependéncia|restourou l'andependéncia]] an 1640. An [[1654]] cunseguiu recuperar l Brasil i [[Luanda]], ambora tenendo perdido para siempre la proeminéncia na Ásia. L [[Brasil]] ganhou assi amportança ne l'ampério, reforçada pula çcubierta de grandes cantidades de [[ouro]] na fin de l seclo XVII. Cula chegada de la Corte pertuesa an [[1808]], protegendo-se de ls eisércitos de [[Napoleon I]], passou a ser cunsidrado un associado al Reino, cul nome de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]]. Cul recoincimiento de la [[declaraçon d'andependéncia]] de l Brasil an [[1825]], Pertual acentuou la spanson territorial ne l'anterior de la [[África]], i a partir de 1870 tenerie anfrentar las poténcias ouropeias para cunserbar l resto de l sou fragmentado Ampério: las ilhas de [[Cabo Berde]] i de [[San Tomé i Príncepe]], la [[Guiné]] cuntinental, las cuostas de la [[Angola]] i de [[Moçambique]], las possessones pertuesas nas [[Índia]]s, [[Macau]] i [[Timor Leste]]. Durante l [[Stado Nuobo (Pertual)|Estado Nuobo]] an que stubo an bigor l [[Ato Quelonial]] ([[1930]] - [[1951]]) l Ultramar Pertués tubo l nome oufecial de "Ampério Quelonial Pertués", sendo anton cumpuosto pulas quelónias [[África|africanas]] de [[S. Tomé i Príncepe]], [[Cabo Berde]], [[Guiné Pertuesa]], [[Angola]], [[Cabinda]], [[Moçambique]] i [[San Juan Batista de Ajudá]], pulas quelónias [[Ásia|asiáticas]] de [[Macau]] i de l [[Stado Pertués de la Índia]] i pula quelónia [[Ouceánia|ouceánica]] de [[Timor Pertués]]. An 1951, l nome "Ampério Quelonial Pertués" fui abolido, cumo política para eibitar ser cunsidrado ua poténcia quelonial ne ls fóruns anternacionales, na spráncia de preserbar un Pertual antercontinental, l Stado Nuobo passou a chamar las quelónias por [[porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]], cunsidrando qu'esses territórios nun éran quelónias, mas si parte antegrante i anseparable de Pertual, cumo ua "Nacion Multirracial i Pluricontinental". An [[1961]] ampéçan-se an África ls cunfrontos de la [[Guerra Quelonial Pertuesa]], que durarie até a la [[Reboluçon de ls Crabos]] an ([[1974]]), resultando na [[andependéncia]] de las quelónias an [[1975]]. La "fin" ''[[de jure]]'' de l Ampério Pertués terá sido an [[1999]], quando [[Macau]], redadeiro território sob la sue admenistraçon, fui debolbido a la [[República Popular de la China]]. Puode-se inda cunsidrar qu'este acunteciu an [[2002]], quando Pertual recoinciu l'andependéncia de [[Timor-Leste]], lhibertada de l'acupaçon andonésia an [[1999]]. Puode debedir-se la stória de l'ampério pertués an períodos çtintos: * "Purmeiro Ampério" (1415-1580): Çcubrimientos i spanson an África i ne l Ouriente, que acabarie cula acupaçon spanhola. * "Segundo Ampério" (1580-1822): Cula perda d'anfluéncia ne l Ouriente, l Brasil ganha amportança. * "Terceiro Ampério" (1822-1975): Passado l'andependéncia de l Brasil, África domina ne l Ampério Quelonial Pertués. == Persença pertuesa an África == [[Fexeiro:El Jadida cistern.jpg|thumb|left|Cisterna pertuesa [[Manuelino|Manuelina]] an [[Mazagon (Marrocos)|Mazagon]], Marrocos]] La [[Cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]] an 1415 i la çcubierta de las ilhas de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]] an [[1418]] i de ls [[Açores]] an 1427, territórios de colonizaçon i sploraçon agropecuária, marcan l'ampeço de la [[Çcubrimientos pertueses|spanson territorial]] marítima pertuesa. Mobidas d'ampeço pula busca de prebilégios de fidalguia cunquistados an batailha i, depuis, pula eniciatiba pribada que buscaba riqueza fura de l território - cunseguindo-la nas prósperas [[capitanias]] de ls arquipélagos de la [[Madeira]] i de ls [[Açores]]- las biaiges prosseguiran pula cuosta africana, cada beç mais para sul.<ref name="Newitt">M. D. D. Newitt, "A history of Portuguese overseas expansion, 1400-1668", Routledge, 2005, ISBN 0-415-23980-X, p.24-25</ref> Las spediçones passórun l [[cabo Bojador]] an [[1434]]. A la medida que ls resultados se mostrában mais cumpensadores, fúrun tomadas medidas para proteger ls antresses de Pertual. Ampulsionado pul [[Anfante Don Anrique] ] "l Nabegador" ye decretado l monopólio de la nabegaçon na cuosta oeste Africana an [[1443]], ampeçando l ''[[Mare clausun]]'' pertués ne l Atlántico. Ls nabios passan a ser licenciados por Pertual an troca de parte de ls lucros oubtidos, l que motibou l'ambestimiento an biaiges de sploraçon por pertueses i strangeiros, cumo ls genobeses i benezianos.<ref name="Newitt" /> An 1444, cumo gobernador de l Algarbe, l Anfante stablece un cunsórcio de nabegaçon an Lagos. I an [[1445]] ye criada la purmeira [[feitoria]] comercial de l'ilha de [[Arguin]], na cuosta de la Mauritánia, custruida sob las anstruçones de l própio Anfante: percuraba atrair las rotas percorridas por mercadores muçulmanos ne l norte de África, tentaba-se amplantar un mercado para monopolizar l'atebidade comercial de la zona. A partir de [[1458]], [[Ceuta]] i [[Arguin]], culas sues guarniçones melitares, fúrun puntos-chabe d'apoio logístico i material a las nabegaçones pertuesas i un antrabe a la [[piratarie]] praticada puls [[mouros]]. [[Fexeiro:Elmina slave castle.jpg|thumb|[[Castielho de San Jorge de la Mina|Fortaleza de San Jorge de la Mina]] (Eilmina), atual [[Gana]].]] An 1469, [[Fonso B de Pertual|Fonso B, Rei de Pertual]] cuncediu l monopólio de l quemércio na parte de l [[Golfo de la Guiné]] al mercador [[Fernon Gomes]], contra ua renda anual de 200 000 [[Rial (moeda pertuesa)|reales]]. L sclusibo de l quemércio de l'anton chamada "guindilha", la [[Pumienta-de la-guiné|pumienta-de la-guiné (''Aframomun melegueta'']]) popular sustituto de la pumienta preta<ref>Daniel F. Austin, [http://books.google.com/books?id=eS7lX_rC3GEC&lpg=PA170&dq=Aframomum%20melegueta%20trade&pg=PA170#v=onepage&q=Aframomum%20melegueta%20trade&f=false "Florida ethnobotany"], p. 170, CRC Press, 2004, ISBN 0-8493-2332-0</ref>, fui-le tamien cuncedido por 100 000 reales anuales. Gomes tenie que splorar 100 [[légua]]s de la cuosta de la África por anho durante cinco anhos.<ref name="rt">{{citar web| url = http://www.thornr.demon.co.uk/kchrist/discpde.html| títalo = Discoveries After Prince Henry| acessodata = 24 de dezembre de 2006| ultimo = Thorn| purmeiro = Rob}}</ref> Cula colaboraçon de nabegadores cumo [[João de Santarén]], [[Pedro Scobar]], [[Lopo Gonçalbes]], [[Fernon de l Pó]] i [[Pedro de Sintra]], fé-lo mesmo para para alhá de l cuntratado. Cul sou patrocínio, ls pertueses chegórun al Cabo de Santa Catarina, yá ne l Heimisfério Sul, i ancontrórun tamien las ilhas de l Golfo de la Guiné, ancluindo [[San Tomé i Príncepe]] i [[Eilmina]] na [[Cuosta de l Ouro]] an 1471,<ref name="marinha">{{citar web| url = http://www.marinha.pt/extra/revista/ra_fev1999/pag21.html| títalo = O Contrato de Fernão Gomes| acessodata = 24 de dezembre de 2006| ultimo = Semedo | purmeiro = J. de Matos| data = | publisher = |lhéngua =Pertués}}</ref> adonde la [[Fortaleza de San Jorge de la Mina]] i la cidade fúrun custruídos an [[1482]] an redror de l'andústria d'ouro de [[alubion]].<ref name="ghana">{{citar web| url = http://www.ghanatourism.gov.gh/regions/highlight_detail.asp?id=&rdid=116#| títalo = Castelo de Elmina| acessodata = 24 de dezembre de 2006| publisher = Governo de Gana}}</ref> Culs lucros deste quemércio, Gomes auxeliou l monarca na cunquista de [[Arzila]], [[Alcácer Ceguer]] i [[Tánger]], zampenhando un papel d'einorme anfluéncia na eiquenomie de l reino. Cula passaige de l [[cabo de la Buona Spráncia]] por [[Bartolomeu Dias]] an [[1488]], al proselitismo de la reconquista, adicionan-se la curjidade científica i l [[mercantelismo]]. [[Basco de la Gama]] usou las cartas marítimas até anton traçadas para stablecer ua [[Çcubierta de l camino marítimo pa la Índia|rota marítima pa la Índia]]. Passado esta çcubierta l [[seclo XVI]] tornarse-iba l "''seclo d'ouro''" para Pertual i l sou apogeu cumo nuoba poténcia ouropeia. [[Fexeiro:Muralha de Arzila 1.jpg|thumb|left|Muralha pertuesa an [[Arzila (Marrocos)|Arzila]], [[Marrocos]].]] Cula [[carreira de la Índia]] que ligaba Lisboua la Goa a partir de [[1497]], la [[ilha de Moçambique]] ganhou ua amportança stratégica cumo escala de nabegaçon, sendo ende custruída ua poderosa fortificaçon, la [[Fortaleza de San Sabastian]], i un spital. Ne ls Açores, la [[Armada de las ilhas]] protegie las naus a camino de Lisboua. A partir d'anton las sploraçones perdírun l caráter pribado, passando a efetuar-se sob eniciatiba de la Corona. Anque de ls formidables benefícios gerados pul ampério quelonial ne l Ouriente, l'antresse de la corona por [[Marrocos]] nun anfraqueciu. L seclo XVI ye ua sucesson de cunquistas i d'abandonos de fortalezas costeiras até que l rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] (1557-1578) ambestiu na cunquista de ls territórios anteriores, l que resultou na derrota an [[Alcácer-Quibir]] an [[1578]] seguindo-se ua [[Crise de sucesson de 1580|crise sucessória]] qu'acabou na ounion cula corona spanhola an [[1580]]. ==== Cunfrontos culs houlandeses an África (1597-1663) ==== [[Fexeiro:Mozambique n2.jpg|thumb|Eigreija de Santo António, [[Ilha de Moçambique]], [[Património Mundial]] de la UNESCO]] Ne l cuntesto de la [[Dinastie Filipina]], l'ampério pertués sofriu grandes rebeses al ser ambolbido ne ls cunflitos que la Spanha trababa cula [[Anglaterra]], la [[Fráncia]] i la [[Houlanda]], que tentában stablecer ls sous própios ampérios.<ref name="Anderson, James Maxwell 2000"/> Pertual serie arrastrado, sin berbas i sin capacidade para ambiar eisércitos pa las regiones atacadas por fuorças bien preparadas. Ls houlandeses, ambolbidos na [[guerra de ls Uitenta Anhos]] cun Spanha zde 1568, atacában por mar quelónias i nabios. L'ampério pertués, custituido subretodo d'assentamientos costeiros, bulnerables a ser tomados un a un, tornou-se un albo fácele.<ref name="Boxer">Boxer, C.R. (1969). The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825. Hutchinson. ISBN 0-09-131071-7.</ref> La [[Guerra Luso-Houlandesa]] ampeçou cun un ataque la [[San Tomé i Príncepe]] an [[1597]]. Fui trabada pulas Cumpanhas [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Oucidentales|Houlandesas de las Índias Ourientales]] i [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Oucidentales|Oucidentales]], cul oubjetibo de tomar las redes de quemércio pertuesas de speciaries asiáticas, scrabos de la África oucidental i açúcar de l Brasil.<ref name="Boxer" /> Passado bários cunfrontos ne l'ouriente i ne l Brasil, ampeçórun ls ataques ne ls postos comerciales de la cuosta oeste africana, bisando assegurar scrabos pa la porduçon d'açúcar an territórios cunquistados ne l Brasil. An [[1638]] ls houlandeses tomórun [[San Jorge de la Mina]] na [[Guiné]], Luanda an [[1641]] i [[Fuorte de Santo António de Axin|Axin]], ne l'atual [[Gana]], an [[1642]].<ref name="Davies" /> An [[1640]], Pertual [[restouraçon de l'andependéncia|restourou l'andependéncia]], restablecendo l'aliança cula [[Anglaterra]] que, ambora tenga apoiado, an brebe benerie a zafiar ls Houlandeses. An [[6 de Abril]] de 1652, l mercador de la BOC [[Jan ban Riebeck]] stablece acerca de l [[Cabo de la Buona Spráncia]] un puosto de reabastecimiento, que se tornarie na Cidade de l Cabo, permitindo als houlandeses dominar la [[rota de l cabo]], de quemércio pa l'ouriente. An [[1654]], la frota de [[Salbador Correia de Sá i Benebides]] cunseguirie recuperar l Brasil i [[Luanda]], ambora Pertual tenga perdido para siempre la proeminéncia na Ásia. Ls Houlandeses, temendo perder ls territórios yá cunquistados, acabarian por selar defenitibamente la paç an [[1663]]. ==== África i l Ampério Quelonial Pertués (1822-1975) ==== [[Fexeiro:Mapa Cor-de-Rosa.svg|thumb|[[Mapa Quelor-de-Rosa]] reclamando la soberanie de Pertual ne ls territórios antre [[Angola]] i [[Moçambique]].]] Passado la perda de l Brasil, cula andependéncia an [[1822]], Pertual tubo d'anfrentar las poténcias ouropeias para cunserbar l resto de l sou fragmentado Ampério: las ilhas de [[Cabo Berde]] i de [[San Tomé i Príncepe]], la [[Guiné]] cuntinental, las cuostas de la [[Angola]] i de [[Moçambique]], las possessones pertuesas nas [[Índia]]s, [[Macau]] i [[Timor]]. An [[1842]] Pertual puso fin al [[tráfico negreiro]] ne l Ampério i an [[1869]] aboliu la [[scrabidon]]. Esta decison fui debrebe cuntrabalançada por ua legislaçon trabalhista ansistindo na necidade de l trabalho andígena ne ls campos de [[algodon]] ó nas obras públicas. Este trabalho fuorçado tornou-se nua de las caratelísticas de l sistema quelonial pertués al mesmo títalo que la «misson cebelizadora» até al fin de ls anhos 1950 de l seclo XX. Para alhá de séren oubrigados al trabalho i al pagamiento d'ampuostos, las pessonas afetadas, até [[1961]], pul statuto legal de «[[andígena]]s» stubírun scluídas de la catadorie de cidadanos al qual pertencian ls africanos «antegrados» i ls quelonos ouropeus. Ne l final de l seclo XIX, cul crecente antresse de las poténcias ouropeias por [[África]], tornou-se claro que [[Pertual]] deberie tamien defenir ua nuoba política africana, yá que la crecente persença anglesa, [[Fráncia|francesa]] i [[Almanha|almana]] ne l cuntinente amenaçaba la tradecional heigemonia pertuesa. Predominando an [[Pertual]] la bison quelonial baseada ne l "dreito stórico" alicerçado na primazie de l'acupaçon, [[Pertual]] reclamou bastas árias de l cuntinente africano, entrando an colison culas restantes poténcias. A partir de la [[década de 1870]] quedou claro que l dreito stórico nun serie suficiente i que la persença pertuesa dependia de l'alargamiento pa l'anterior de las possessones reclamadas. Nesse cuntesto, la [[Sociadade de Geografie de Lisboua]]<ref>defendendo a necessidade de formar uma barreira às intenções expansionistas britânicas que pretendiam a soberania sobre um território que, do [[Sudão]], se prolongasse até ao [[Cabo da Boa Esperança|Cabo]] pelo interior da África</ref> organizou ua suscriçon para manter "staçones cebelizadoras" na zona d'anfluéncia pertuesa ne l'anterior de l cuntinente, nua ampla faixa que ligaba la cuosta a la contra-cuosta, de [[Angola]] la [[Moçambique]]. Nacia assi l chamado [[Mapa Quelor-de-Rosa]]. Para aguantar las rebindicaçones custantes ne l mapa quelor-de-rosa fúrun planeadas sploraçones al anterior de la [[África]], que liebórun a las famosas spediçones de [[Heirmenegildo Capelo]], [[Roberto Ibenes]] i [[Serpa Pinto]], antre [[1877]] i [[1885]], que mapeórun i studórun l território. Na [[Cunferéncia de Berlin|Cunferéncia anternacional de Berlin]] ([[1884]]–[[1885]]), cumbocada para dirimir ls múltiplos cunflitos i fixar las zonas d'anfluéncia de cada poténcia an África, Pertual perdiu l cuntrolo de la foç de l [[riu Cungo]] para [[Leopoldo II]] de la [[Bélgica]] i boltou-se pa las tierras anteriores de la Angola i de l Moçambique, amprendendo nestas tierras bárias campanhas de «pacificaçon». La spanson quelonial africana treminou cul [[Ultimato británico de 1890]]: sob presson de ls [[Reino Ounido]] Pertual tubo de retirar-se i abandonar las sues pretensones ne ls territórios antre Angola i Moçambique.<ref>A [[Grã-Bretanha]] pretendia criar um grande corredor no sul de [[África]], comunicando esta com seus territórios do nordeste do continente. O '''Ultimato britânico de 1890''' impunha a retirada das forças militares existentes no território compreendido entre as colónias de [[Moçambique]] e [[Angola]], no actual [[Zimbabwe]], a zona era reclamada por Portugal, que a havia incluído no famoso [[Mapa cor-de-rosa]], reclamando a partir da [[Conferência de Berlim]] uma faixa de território que ia de Angola à ''contra-costa'' ou seja, a [[Moçambique]].</ref> An [[1911]], passado la fin de la monarquia, amprestando de ls británicos un método d'admenistraçon andireta, mas tamien anfluenciados puls franceses, ls republicanos dórun a las sues possessones de lalén-mar l nome de [[quelónia]]s, a las quales se adicionan ua cierta outonomie financeira i admenistratiba, moderadas antretanto pul [[Ato Quelonial]] centralizador de [[1930]]. A partir de [[1946]], cumo forma política d'eibitar que Pertual fusse cunsidrado ua poténcia quelonial ne ls fóruns anternacionales, i na sperança de preserbar un Pertual antercontinental, l [[Stado Nuobo]] passou a zeignadar las quelónias por porbíncias de lalén-mar ó [[porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]], cunsidrando qu'esses territórios nun éran quelónias, mas si parte antegrante i anseparable de Pertual, cumo ua "Nacion Multirracial i Pluricontinental"..<ref>A manutenção dos territórios na [[Índia]], de [[Macau]] e de outros pontos-chave do antigo domínio quelonial português na Ásia, cada vez mais diluído, era um ponto de honra. Mas o desígnio era a África, nomeadamente [[Angola]] e [[Moçambique]], para além do imenso e rico território que as separava. Guarnições militares, missões católicas, formas e instituições de governo quelonial foram transplantadas para África, assegurando a presença efectiva portuguesa de forma a afastar outros concorrentes. Apesar das dificuldades económico-financeiras e climáticas, conseguiu-se ampliar alguns aglomerados urbanos e construir outros, já no interior, apoiando plantações ou zonas de mineração.</ref> == Persença pertuesa ne l Ouriente == [[Fexeiro:St. Francis Church.jpg|thumb|left|100px|[[Eigreija de San Francisco (Cochin)|Eigreija de S. Francisco]] an [[Cochin]], la mais antiga de la [[Índia]], custruída an [[1503]].<ref name="Kochi1">{{citar web | url = http://www.holidaysinkerala.org.uk/pilgrim-centers/st-francis-kochi.html | títalo = St. Francis Church | acessodata = 21 de febreiro de 2008 | ultimo = | purmeiro = | obra = | publicado = Wonderful Kerala}}</ref><ref name="Ayub">Ayub, Akber (ed), ''Kerala: Maps & More'', ''Fort Kochi'', 2006 edition 2007 reprint, pp. 20-24, Stark World Publishing, Bangalore, ISBN 81-902505-2-3</ref> [[Basco de la Gama]], falecido an 1524 fui eiqui sepultado einicialmente.]] La [[Çcubierta de l camino marítimo pa la Índia|biaige]] comandada por [[Basco de la Gama]] até [[Calecute]],<ref>Scammell, G.V. (1997). The First Imperial Age, European Overseas Expansion c.1400-1715. Routledge. ISBN 0-415-09085-7.</ref> fui punto de partida de l'amplantaçon pertuesa na cuosta ouriental africana i na [[Índia]]. L purmeiro cuntato dou-se a 20 de Maio de [[1498]]. Passado alguns cunflitos cun mercadores árabes que detinhan l monopólio de las [[rota de las speciaries|rotas de speciaries]], Basco de la Gama cunseguiu ua carta de cuncesson ambigua pa las trocas comerciales cul [[samorin]] de Calecute, ende deixando alguns pertueses para stablecíren ua feitoria. Pouco depuis, fui criada an Lisboua la [[Casa de la Índia]] para admenistrar l monopólio régio de la nabegaçon i quemércio cul Ouriente. L'oubjetibo de Pertual ne l [[Ouceano Índico]] fui l d'assegurar l monopólio de l quemércio de [[speciaries]]. Jogando cuntinamente de la ribalidade qu'oupunha [[hindu]]s i [[muçulmano]]s, ls pertueses stablecírun, antre [[1500]] i [[1510]], bárias fortalezas i [[Feitorias pertuesas|feitorias comerciales]]. An 1500 la segunda [[armadas de la Índia|armada a la Índia]] que benie de çcubrir l Brasil splorou la cuosta ouriental africana, adonde [[Diogo Dies]] çcubriu l'ilha la que dou l nome de San Lourenço, mais tarde zeignada [[Madagáscar]]. Esta armada, comandada por [[Pedro Álbares Cabral]], chegou la Calecute an Setembre, adonde assinou l purmeiro acuordo comercial na Índia. La feitoria pertuesa ende anstalada tubo assi i todo efémera duraçon: atacada puls muçulmanos an 16 de dezembre, neilha perecírun bários pertueses, antre ls quales l scribon [[Cermeinho Baç de Camina]]. Passado bumbardear Calecute, Cabral seguiu para [[Cochin]]. Beneficiando de la ribalidade antre l [[marajá]] de Cochin i l samorin de Calecute, ls pertueses fúrun bien recebidos i bistos cumo aliados na defesa, fundando an Cochin l fuorte (Fuorte Manuel) i puosto comercial que serie la purmeira quelónia ouropeia na Índia. Ende custruiran an 1503 la [[Eigreija de San Francisco (Cochin)|Eigreija de San Francisco]].<ref>A mais antiga da India, construída pelos portugueses em 1503. Vasco da Gama, falecido em Cochim em 1524 foi aqui sepultado inicialmente.</ref> An [[1502]] Basco de la Gama tomou l'ilha de [[Quíloa]], na cuosta de la [[Tanzánia]], adonde an [[1505]] fui custruída la purmeira fortificaçon pertuesa de la África Ouriental para proteger las [[nau]]s de la [[carreira de la Índia]]. An [[1505]] l rei D. Manuel I nomeou D. [[Francisco de Almeida]]<ref>A escolha inicial fora [[Tristão da Cunha]], que não pode aceitar o cargo por estar então doente.</ref> purmeiro [[Bice-rei]] de la Índia <ref>Nomeando um Vice rei, D Manuel I manifestava o real poder dos portugueses no Índico face a Espanha, que atribuíra a [[Cristovão Colombo]] o título de "Almirante e Vice-rei das Índias" após o equívoco na descoberta do Novo Mundo.</ref> por un triénio. Sedeada an Cochin ampeçou-se la gobernaçon pertuesa ne l'ouriente. Nesse anho ls pertueses tomórun [[Cananor]] adonde fundórun la fortaleza de Santo Angelo i [[Lourenço de Almeida, capitan-mor|Lourenço de Almeida]] chega la [[Ceilon]], atual Sri Lanka, adonde çcubre l'ourige de la [[canielha]]. Ancontrando-lo debedido an siete reinos ribales, stablece un pato de defesa cul reino de Kotte i, splorando las ribalidades anternas, stende l cuntrolo nas árias costeiras, adonde an [[1517]] serie fundada la fortaleza de [[Colombo]].<ref name="cs1">{{citar web |url=http://countrystudies.us/sri-lanka/8.htm |títalo=European Encroachment and Dominance:The Portuguese |acessodata=2 de dezembre de 2006 |obra=Sri Lanka: A Country Study}}</ref> [[Fexeiro:Diu1.jpg|thumb|right|[[Fortaleza de Diu]], la mais amportante fortificaçon de la [[Índia Pertuesa]].[[Guzerate]], [[Índia]].]] [[Fexeiro:Portuguese Castle (Hormuz).jpg|thumb|[[Fuorte de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de Ormuç]], [[Eiran]].]] Em [[1506]] ls pertueses, sob l comando de [[Triston de la Cunha]] i [[Fonso de Albuquerque]], cunquistan [[Socotorá]] na antrada de l [[Mar Burmeilho]] i an 1507 [[Mascate]], seguindo la stratégia que pretendia ancerrar las antradas pa l Índico. Nesse mesmo anho fúrun custruidas fortalezas na [[Ilha de Moçambique]] i an [[Fortificaçones pertuesas an Mombaça|Mombaça]], na cuosta queniana. An [[1509]] ye trabada la [[batailha de Diu]] contra ua frota cunjunta de l Sultanato Burji de l [[Cairo]], de l Sulton [[Otomano]] Beyazid II, de l samorin de Calecute i de l Sulton de Gujarat, cul apoio nabal de la [[República de Beneza]] i de la [[República de Ragusa]].<ref>Rogers, Clifford J. Readings on the Military Transformation of Early Modern Europe, San Francisco:Westview Press, 1995, pp. 299–333</ref> La bitória pertuesa fui detreminante, marcando l'ampeço de l domínio ouropeu ne l Índico. Cul poder de ls otomanos seriamente abalado, ls Pertueses cunquistórun debrebe localidades costeiras. Yá sob l [[Aneixo:Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|gobierno]] de Albuquerque [[Goa]] fui tomada als árabes an [[1510]] cul ajuda de l corsairo hindu [[Timoja]]. Cobiçada por ser l melhor porto comercial de la region, antreposto de cabalhos árabes pa ls [[sultanatos de l Decon]], permitie cumprir la buntade de l Reino de nun permanecer eiterno hóspede de Cochin. Anque ataques custantes, Goa tornou-se la sede de la persença pertuesa, sob nome de [[Stado Pertués de la Índia]], cula cunquista a zamcadear l respeito de ls reinos bezinos: [[Guzerate]] i Calecute ambiórun ambaixadas, ouferecendo alianças, cuncessones i locales para fortificar. Albuquerque ampeçou nesse anho an Goa la purmeira [[cunhaige]] de moneda pertuesa fura de l reino, aprobeitando l'ouportunidade para anunciar la cunquista.<ref>Teotonio R. De Souza, "Goa Through the Ages: An economic history" p.220, Issue 6 of Goa University publication series, ISBN 81-7022-226-5,</ref><ref>Indo-Portuguese Issues [http://www.rbi.org.in/scripts/pm_indoportuguese.aspx Indo-Portuguese Issues]</ref> Einicialmente D. Manuel I i l cunseilho de l reino tentórun çtribuir l poder a partir de Lisboua, criando trés árias de jurisdiçon ne l Índico: Albuquerque seguira cula misson de tomar Hormuç, Aden i Calecute assegurando l domínio ne l mar Burmeilho; [[Diogo Lopes de Sequeira]] fura ambiado pa l sudoeste asiático, cula misson de tentar un acuordo cul sulton de Malaca; Jorge de Aguiar i, depuis, Duarte de Lemos presidian a la ária antre l Cabo de la Buona Spráncia i [[Guzerate]].<ref>Foundationes of the Pertuese ampire, 1415-1580, p. 245-247, Diffie, Winius</ref> Assi i todo estes cargos fúrun centralizados por Fonso de Albuquerque, que se tornou plenipotenciairo, i assi permanecírun. An Abril de [[1511]] Albuquerque zarpou para [[Malaca]], na Malásia, cun ua fuorça de cerca de 1 200 homes i 17 ó 18 nabios.<ref>Ricklefs, M.C. (1991). A History of Modern Indonesia Since c.1300, 2nd Edition. London: MacMillan, p.23. ISBN 0-333-57689-6.</ref> Placa cuntornante de l quemércio cula [[China]] i cul sudeste asiático, la península de Malaca tornou-se anton la base stratégica pa la spanson pertuesa na Índia Ouriental, sob l [[Stado Pertués de la Índia]] cuja capital era Goa. Para defender la cidade fui arguido un fuorte cuja puorta, chamada la "[[La Famosa]]", inda susiste. Bencido l [[sultanato de Malaca]], Fonso de Albuquerque ambia eimediatamente [[Duarte Fernandes]] an misson diplomática al [[Reino de l Sion]] (Tailándia), adonde ye l purmeiro ouropeu a chegar, dadas las pretensones siamesas an Malaca.<ref>Donald Frederick Lach, Edwin J. Van Kley, "Asia in the making of Europe", p.520-521, University of Chicago Press, 1994, ISBN 978-0-226-46731-3</ref> An Nobembre desse anho, quedando a saber la localizaçon de las chamadas "ilhas de las speciaries" nas [[Molucas]], las [[ilhas Banda]], ambiou ua spediçon comandada por [[António de Abreu]] pa las ancontrar. Pilotos malaios guiórun-mos bie [[Jaba]], las [[Pequeinhas Ilhas de Sunda]] i de la [[Ambon|ilha de Ambon]] até Banda, adonde chegórun ne l'ampeço de [[1512]].<ref>Hannard (1991), page 7; {{cite book | last =Milton | first =Giles | authorlink =Giles Milton | coauthors = | title =Nathaniel's Nutmeg | publisher =Sceptre | year =1999 | location =London | pages =5 and 7 | isbn = 978-0-340-69676-7 }}</ref> Ende permanecírun, cumo purmeiros ouropeus a chegar a las ilhas, anchendo ls sous nabios cun nuoç moscada i crabinho.<ref name="HANNARDp7">Hannard (1991), page 7</ref> Abreu partiu por [[Amboina|Ambon]] enquando l sou bice-comandante [[Francisco Serron]] se adiantou para [[Ternate]]. Nesse mesmo anho, na Andonésia, ls pertueses tóman [[Macáçar]], chegando la [[Timor]] an [[1514]].<ref>McINTYRE, Kenneth Gordon. The secret discovery of Australia. Portuguese ventures 200 years before Captain Cook. 1977. p. 69.</ref><ref>L purmeiro documiento ouropeu cunhecido que fala da ilha ye ua carta de Rui Brito Patalin a Manuol I de Pertual, datada de 6 de Janeiro de 1514, na qual son referidos nabios que tinhan partido para Timor</ref> Partindo de Malaca, [[Jorge Álbares]] chegou al Sul de la [[China]] an [[1513]]. L'esta bejita seguiu-se la chegada la [[Canton]], adonde fúrun stablecidas feitorias pertuesas i adonde mais tarde surgirie l'antreposto de [[Macau]]. Ne l [[Golfo Pérsico]] ls pertueses cunquistan [[Ormuç]] an [[1515]] i, debido a la posiçon stratégica na region, l [[Bahrein]] an [[1521]]. Antre 1522 i 1529, na sequéncia de la biaige de circumnabegaçon de [[Fernon de Magalhanes]], ls castelhanos cuntestórun l lemite Este de l Tratado de Tordesilhas, çputando las baliosas Molucas "brício de todas las speciaries" i las [[Filipinas]] culs pertueses. An [[1524]] [[D. Juan III]] i [[Carlos I de Spanha]] selórun l [[Tratado de Saragoça]], que defenia la cuntinaçon de l meridiano de Tordesilhas ne l'heimisfério ouposto, la leste de las ilhas Molucas, cedidas pula Spanha mediante l pagamiento de 350.000 [[ducado]]s de [[ouro]]. An [[1533]] Pertual cunquista [[Baçain]], a cerca de 50&nbsp;Km de [[Bombain]]. An 1534, Guzerate fui acupada puls [[Ampério Mogol|mogoles]] i l sulton [[Bádur Xá de Guzerate]] fui fuorçado a firmar l [[tratado de Baçain]] culs pertueses, adonde stablecie ua aliança para recuperar l sou paíç, cedendo an troca [[Damon]], [[Diu]], [[Bombain]] i [[Baçain]].<ref>{{Citar web |url=http://books.google.com/books?id=eqM-VSjw0gAC&pg=PA726&dq=%22Bahadur+Shah+of+Gujarat%22&ei=EEbTRpq6JKLY7AL_n4By&ie=ISO-8859-1&output=html&sig=Ne24xZxzNNcZo1FrMyX-z4-59AU |títalo=Sarina Singh, ''India'', Lonely Planet, 2003, 726 pp. ISBN 1-74059-421-5 |lhéngua = |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> An [[1538]] la [[fortaleza de Diu]] ye outra beç cercada por 54 nabios otomanos. Un outro cerco falhado an [[1547]] ponerie fin a las ambiçones otomanas, cunfirmando l'heigemonia pertuesa. [[Fexeiro:Asia oceania anonymous c1550.jpg|thumb|250px|left|Mapa de la Ásia i oceania c.1550]] An [[1542]] l missionairo jesuíta [[Francisco Xabier]] chegou la Goa al serbício de D. Juan III, para acupar l cargo de Núncio Apostólico, biajando cul nuobo bice-rei. Ne l'anho seguinte [[Francisco Zeimoto]] i outros comerciantes aportan ne l [[Japon]] pula purmeira beç. Segundo [[Fernon Mendes Pinto]], que terá partecipado nesta biaige, chegórun a l'ilha de [[Ilhas Ōsumi|Tanegashima]], adonde spantórun ls outótones cula nobidade de las armas de fuogo i de l reloijo, que benerien a ser d'eimediato fabricados puls japoneses an grande scala.<ref>Arnold Pacey, "Technology in world civilization: a thousand-year history", ISBN 0-262-66072-5</ref> An [[1550]] ampeçórun-se ls purmeiros cuntatos cun [[Macau]]. An [[1557]] las outoridades locales outorizórun ls pertueses a stablecer-se mediante un pagamiento anual, fazendo de Macau un antreposto ne l quemércio triangular antre la China, l Japon i la Ouropa. An [[1570]] ls pertueses cumprórun un porto japonés adonde fundórun la cidade de [[Nagasaki (cidade)|Nagasaki]],<ref>Yosaburō Takekoshi, "The Economic Aspects of the History of the Civilization of Japan", ISBN 0-415-32379-7.</ref> criando assi un centro comercial que durante muitos anhos serie la puorta de l Japon pa l mundo. ==== L Ampério comercial ==== [[Fexeiro:Macau Trade Routes.png|thumb|left|250px| Rotas comerciales pertuesas de [[Lisboua]] la [[Nagasaki]] antre 1580-1640 (burmeilho). I la rota comercial altarnatiba spanhola, criada an 1565, l chamado [[galeon de Manila]](amarielho)]] L Ampério Pertués an [[África]] i ne l [[Ouriente]] fui eissencialmente marítimo i comercial, localizado an regiones costeiras. La basta rede de [[feitoria]]s i fortalezas facilmente abastecibles por mar,<ref>Fúrun custruidas al to cerca de 40 fortalezas çtinadas, mais de l que l'açones melitares, a apoiar la nabegaçon cumo scalas i a facelitar l quemércio i armazenamiento</ref> reforçadas pula açon de las [[missones]] relegiosas an tierra, permitiran als pertueses cuntrolar i dominar l quemércio de speciaries, de piedras preciosas, de la seda i de la porcelana. [[Lisboua]] era l "[[ampório]]" de la [[Ouropa]]. An Lisboua la "[[Casa de la Índia]]" admenistraba l [[monopólio]] de la nabegaçon i de l quemércio cul ouriente, mantendo la Corona cumo reguladora. Criada antre [[1500]] i [[1503]],<ref>1503 foi o ano em que [[Vasco da Gama]] assinou em [[Cochim]] um tratado que serviria de paradigma às relações entre os Portugueses e os mercados do Malabar, com a feitoria reconhecida por um instrumento de direito internacional e os preços fixados, bem como as formas de pagamento.</ref> fui sucessora d'anstituiçones semelhantes, cumo la [[Casa de la Guiné]] i la Casa de la Mina, para acumpanhar la spanson comercial ne l'ouriente. La Casa de la Índia admenistraba las sportaçones para [[Goa]], centro de l'ampério ouriental, l zambarque de mercadorias ourientales i la sue benda an Lisboua. La çtribuiçon na Ouropa era feita atrabeç de la [[Feitoria Pertuesa de Antuérpia]]. L monopólio régio ancidie subre las percipales speciaries - [[Pumienta-preta|pumienta]], [[crabinho]] i [[canielha]] i sportaçon de [[cobre]], cun grande percura na Índia- cobrando ua taxa de 30% ne l lucro de ls restantes perdutos. An [[1506]] cerca de 65% de ls probeitos de l reino benien de taxas subre las atebidades para alhá-mar. An [[1518]] solo l lucro de las speciaries<ref>Por exemplo, a pimenta, comprada na Índia por dois cruzados o quintal era vendida na Casa da Índia em Lisboa por trinta. Bailey Wallys Diffie, Boyd C. Shafer, George Davison Winius, "Foundations of the Portuguese empire, 1415-1580", p. 412</ref> repersentaba 39% de la receita de la Corona,<ref>James D. Tracy, "The political economy of merchant empires", Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-57464-1, p. 77</ref> l que liebarie [[Francisco I de Fráncia]] a apelidar D. [[Manuel I de Pertual]] "le roi épicier", ó seia, "l rei merceiro ". [[Fexeiro:Igreja Bom Jesus Goa.jpg|thumb|[[Basílica de l Buono Jasus]], [[Goa Bielha]], Património Mundial de la UNESCO, adonde se ancontra zde [[1655]] l túmulo de S. [[Francisco Xabier]].]] [[Fexeiro:NanbanCarrack.jpg|thumb|[[Carraca]] Pertuesa. Painel japonés de l [[período Nanban]] de l [[Japon]].]] Al longo de cerca de 30 anhos, de 1503 la [[1535]], ls pertueses cunseguiran ultrapassar l quemércio de speciaries [[República de Beneza|beneziano]] de l Mediterráneo,<ref>Em 1514 até os venezianos compravam especiarias a Lisboa - Bailey Wallys Diffie, Boyd C. Shafer, George Davison Winius, "Foundations of the Portuguese empire, 1415-1580", p. 411</ref> porjetando [[Antuérpia]] cumo grande centro comercial de la Ouropa. L [[stilo Manuelino]] atesta inda hoije prosperidade de l reino an obras cumo l [[Mosteiro de ls Jerónimos]], ancomendado pul rei [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]] i ampeçado an 1502, pouco depuis de Basco de la Gama tener regressado de la [[Índia Pertuesa|Índia]]. Financiado an grande parte puls lucros de l quemércio de [[speciarie]]s, grande parte de la sue custruçon serie rializada até 1540, ne l reinado de [[Juan III de Pertual|D. Juan III]]. La receita ampeçou a declinar an meados de l seclo, debido als custos de la persença an Marrocos i a gastos perdulairos. Pertual nun zambolbera las anfraestruturas domésticas para acumpanhar l'atebidade, cunfiando an serbícios steriores para suportar las sues atebidades comerciales, fazendo cun que grande parte de la receita se dissipasse ne l porcesso. Ne l'ouriente zde [[1510]], la política de l [[gobernador-giral]] [[Fonso de Albuquerque]] ancorajou ls casamientos mistos, permitindo l'aparecimiento dua quemunidade ouroasiática an [[Goa]]. Para alhá de l quemércio cula Ouropa, ls pertueses ancontrórun un lucratiba fuonte de rendimiento ne l quemércio triangular China-Macau-Japon.<ref>Geoffrey Vaughan Scammell, "The world encompassed:the first European maritime empires c.800-1650" (1981), ISBN 0-416-76280-8, p.241</ref> Zde la sue fundaçon [[Macau]] creciu a la custa deste lucratibo quemércio, baseado na troca de seda i ouro de la [[China]] por prata de l [[Japon]], ampeçado a partir de [[1540]], quando ls mercadores pertueses ampeçórun a bender ls perdutos chineses al Japon. An solo ua década, [[Macau]] tornou-se ne l'antreposto i antermediairo-chabe ne l quemércio antre la [[China]] i l [[Japon]], specialmente quando las outoridades chinesas proibiran l quemércio direto cul Japon por mais de cien anhos. Nestas circunstáncias, ls pertueses ganhórun l [[monopólio]], fazendo de [[Macau]] ua grande cidade comercial qu'atingirie l sou auge durante ls finales de l seclo XVI i ls ampeços de l seclo XVII. Ne l Japon, l'atebidade comercial an [[Nagasaki]] ouriginarie l [[período Nanban|período de quemércio Nanban]] durante l qual ua antensa anteraçon culs ouropeus acunteciu tanto la nible eiquenómico cumo relegioso. An [[1549]], passado un pico speculatibo, la Feitoria Rial de Antuérpia faliu i fui ancerrada.<ref>Bailey Wallys, "Foundations of the Portuguese empire, 1415-1580", p. 415</ref> L trono cunfiaba crecentemente ne l financiamiento sterno i an [[1560]] la receita de la Casa de la Índia nun era suficiente para cobrir las sues çpesas: la monarquia tenie entrado an rutura. La política pertuesa de monopólio rial fui atenuada an [[1570]] i serie abandonada an [[1642]], cula crise sucessória i la [[dinastie felipina]], passando la Casa de la Índia a tener un caráter de [[alfándiga]]. ==== Dinastie Filipina i guerra luso-houlandesa (1580-1663) ==== [[Fexeiro:Ruinas de Sao Paulo.jpg|thumb|[[Ruínas de San Paulo (Macau)|Ruínas de San Paulo]], [[Macau]].]] La muorte de [[Don Sabastian]] an [[Alcácer Quibir]], sin çcendéncia, fizo passar la corona an [[1580]] pa ls [[Habsburgos]] de la [[Spanha]]. Durante este período, l'ampério de l Ouriente biu-se ambolbido nas guerras que la Spanha trababa culs angleses i ls [[República de las siete Porbíncias Ounidas de ls Paízes Baixos|houlandeses]]. Al longo de l seclo XVII, na [[guerra Luso-Houlandesa]] ls houlandeses tomórun sistematicamente possessones pertuesas, aliando-se por sue beç culs dirigentes locales, i çmantelando l monopólio comercial pertués na Ásia. An [[1592]], cunsidrando suspenso la [[aliança Luso-Británica]] de 1373 i an plena guerra cun [[Spanha]], ua frota anglesa antercetou al ancho de ls [[Açores]] ua frota benida de la Índia, caturando la [[Nau pertuesa Madre de Dius]] de grande tonelaige. Cun 1600 toneladas (de las quales 900 de mercadorias) tenie 3 bezes l tamanho de l maior nabio anglés i ua tripulaçon de 600 a 700 homes. Antre las riquezas stában jóias, ouro i prata, ámbar, rolos de tecido i tapeçarie, 425 toneladas de pumienta, crabo de la Índia, canielha, cochonilha, ébano, nuoç-moscada, benjamin. Habie inda ancenso, sedas, damasco, tecido d'ouro, porcelana chinesa i presas d'alifante antre outros. I l maior tesouro: un decumiento ampresso an Macau an 1590, cuntendo anformaçon subre l quemércio pertués na China i ne l Japon. [[Hakluyt Society|Richard Hakluyt]] relatou-lo tratado cumo la mais preciosa de las jóias. Quando Isabel I de Anglaterra fui anformada de l sucedido ambiou [[Walter raleigh|Sir Walter Raleigh]] para reclamar l sou quinhon. L balor stimado de la carga eiquibalia la metade de l tesouro anglés na altura. Quando Raleigh restourou l'orde yá solo sobraba cerca dun quarto. La ''Madre de Dius'' serie un de ls maiores saques de la Stória, galbanizando l'antresse anglés na region. Nesse mesmo anho [[Cornelis de Houtman]] fura ambiado por mercadores de Amesterdon para Lisboua, cula misson de recolher tanta anformaçon subre las Ilhas de las Speciaries, quanto podisse. An 1595 l mercador i splorador [[Paízes Baixos|houlandés]] [[Jan Huygen ban Linschoten|Linschoten]], passado tener biajado stensamente na Ásia al serbício de ls pertueses, publicou an [[Amsterdon]] l relato "''Reys-gheschrift bande nabigatien dar Portugaloysers in Ourienten''" ("Relato dua biaige pulas nabegaçones de ls pertueses ne l Ouriente"). L'obra cuntenie cartas i andicaçones subre cumo nabegar antre Pertual i las Índias Ourientales até al [[Japon]]. L'antresse çpertado ne ls Paízes Baixos i na Anglaterra por estas anformaçones stubo na ourige de l mobimiento de spanson comercial que lebou a la fundaçon de la [[Cumpanha Nerlandesa de las Índias Ourientales]] an 1602 de la [[Cumpanha Británica de las Índias Ourientales]] an 1600, permitindo l'antrada de ls sous cumpatriotas nas anton chamadas Índias Ourientales. Ls cunfrontos culs Houlandeses ne l'ouriente ampeçórun-se an [[1603]], quando la [[carraca]] pertuesa "[[Santa Catarina (nabio)|Santa Catarina]]", carregada de baliosas mercadorias, fui caturada al ancho de [[Singapura]] pula recén criada [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales|Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales, ó BOC]]. L feito, un saque que duplicaba l capital inical de la BOC, gerou protestos anternacionales mas serbiu de pretesto para cuntestar la política eibérica de ''[[Mare Clausun]]'', adbogando l ''"[[Mare Liberun]]"'', ua sustentaçon eideológica para que ls houlandeses quebrassen ls monopólios comerciales, outelizando la sue poténcia nabal para stablecer l sou própio monopólio. An 1605 mercadores de la BOC caturórun l fuorte pertués de [[Amboina]], seguindo-se [[Fuorte de San Juan Batista de Ternate|Ternate]], nas ilhas Molucas. An [[1619]], fundórun [[Jacarta|Batábia]] (atual Jacarta) na Andonésia, tornando-la capital de l sou ampério ne l Ouriente. Ne ls binte anhos seguintes [[Goa]], sob cercos zde 1603, i Batábia batalhórun ancessantemente antre si, cumo capitales ribales de ls [[Stado Pertués de la Índia]] i de la BOC. Ne l médio ouriente ls [[Persas]], cula ajuda de ls angleses, spulsórun ls pertueses de l [[Bahrein]] an [[1602]] i de [[Ormuç]] an [[1622]]. [[Macau]] sofriu ataques houlandeses zde 1603 la [[1622]], anho an que resistiu a ua tentatiba de cunquista passado dous dies de cumbate. Ls pertueses de Macau biran cun preocupaçon la chubida de [[Filipe II de Spanha|Filipe II]] al trono, temendo perder l monopólio ne l quemércio ó la spulson de l território puls chineses. An [[1583]] criórun l [[Leal Senado (Macau)|Senado]] para garantir l'outonomie i mantibírun la bandeira pertuesa. Fulcral ne l quemércio antre la China, la Ouropa i l Japon, Macau atingiu la sue ''"eidade d'ouro"'' durante l'ounion spanhola, de 1595 a 1602. Debido a la crecente prosperidade fui eilebada la cidade an [[1586]] por Filipe II. Para alhá de la sclusebidade pertuesa de l quemércio cul Japon, la sue posiçon stratégica permitie beneficiar de las rotas comerciales pertuesas i spanholas, cumo l [[Galeon de Manila]], la rota altarnatiba que ligara [[Manila]] la [[Acapulco]] i la Spanha zde [[1565]], i tornara-se fulcral quando ls Houlandeses ampeçórun a perturbar las rotas de [[Goa]] i [[Malaca]]. Ls spanholes sedeados an Manila tentórun sin sucesso acabar cula posiçon prebilegiada pertuesa: an 1589, cula criaçon dua rota comercial Macau-Acapulco, chegórun a pedir la çtruiçon de Macau i trasferéncia de l quemércio de [[prata]] i de [[seda]] antre l Japon i la China para Manila. L quemércio cul [[Japon]] treminarie abrutamente an [[1638]]-[[1639]], culas políticas d'eisolamiento de l [[Xogunato Tokugawa|xogun Tokugawa Iemitsu]], afetando seriamente l'eiquenomie de Macau, qu'antrou debrebe an declínio. Mais tarde, [[D. Juan IB]] recumpensarie la lealdade de Macau cul títalo ''Nun Hai Outra Mais Leal'', passando esta cidade a ser zeignada por ''Cidade de l Santo Nome de Dius de Macau, Nun Hai Outra Mais Leal''. An [[1640]] ampeçou la [[Guerra de la Restouraçon]] an Pertual. Cul fin de la Ounion Eibérica [[Juan IB de Pertual]] ascendiu al trono. L rei ambiou ambaixadores la Fráncia, Anglaterra i a l'houlanda, bisando formar parceries na luita contra la Spanha. Fui firmado l [[Tratado de Haia (1641)]], stablecendo ua trégua de dieç anhos antre l Reino de Pertual i la Houlanda. Fui un Tratado de Aliança Defensiba i Oufensiba antre ambas las partes. Na prática, la trégua firmada para todos ls territórios d'ambos ampérios, lemitou-se al cuntinente ouropeu, sendo eignorada por ambas las partes ne l resto de l mundo: Malaca fui cunquistada puls houlandeses de la BOC an 1641, ne l culminar de la guerra, custituindo l maior golpe, al pribar l'ampério pertués de l cuntrolo de l streito. An [[6 de Abril]] de [[1652]], l mercador de la BOC [[Jan ban Riebeck]] estableciu un puosto de reabastecimiento próssimo de l [[Cabo de la Buona Spráncia]] qu'eiboluiu para se tornar na Cidade de l Cabo, permitindo als houlandeses dominar la [[rota de l cabo]], fazendo la nabegaçon direta zde l Cabo de la Buona Spráncia até al streito de Sunda, na Andonésia. [[Fexeiro:European settlements in India 1501-1739.png|thumb|300px|left| Mapa mostrando la posiçon possessones ouropeias na Índia i Sri Lanka (Ceilon) Sri Lanka, antre 1501 i 1739.]] Ceilon fui perdida an [[1658]], [[Cochin]] an [[1662]] i la cuosta de Malabar an [[1663]], quebrando un segundo acuordo de paç, l [[Tratado de Haia (1661)|Tratado de Haia]] de [[1661]].<ref>Portugal aceitara as perdas na Ásia, comprometendo-se a pagar à Holanda o equivalente a 63 toneladas de ouro como compensação pelo reconhecimento da soberania portuguesa do [[Região Nordeste do Brasil|Nordeste brasileiro]], ex-[[Nova Holanda]]</ref> Anho an que [[Bombain]] i [[Tánger]] fúrun cedidas a la Anglaterra cumo dote de l casamiento antre la princesa [[Catarina de Bergáncia]] i [[Carlos II de Anglaterra]]. La zatualizada admenistraçon de l'ampério, la falta de recursos houmanos, eiquenómicos i melitares para ua afetaba acupaçon, la reorganizaçon de l quemércio por parte de ls [[Turco]]s i de ls [[Árabe]]s, cun nuobas rotas de trasporte de ls perdutos ourientales (las "''Rotas de l [[Liebante (Mediterráneo)|Liebante]]''"), la [[piratarie]] i l [[corso]], i, subretodo l'oumiento de la capacidade eiquenómica, melitar i nabal de poténcias ouropeias cumo la Anglaterra i la [[Houlanda]], que stablecera [[Ampério quelonial houlandés|l sou ampério]] subre ls territórios cunquistados als pertueses cun bastas rotas comerciales, ditórun de l monopólio Pertués ne l Ouriente. De l sou ampério fragmentado, [[Pertual]] solo cunseguiu cunserbar nun mui mais de l que [[Goa]], [[Damon]], [[Diu]], [[Macau]] i [[Timor Pertués|Timor Ouriental]]. Na Índia bários territórios fúrun, antretanto, perdidos pa ls [[maratas]] até [[1739]], mantendo-se las zeignadas "[[Bielhas Cunquistas]]", quatro cunceilhos de [[Goa]] ancorporados ne l [[Stado Pertués de la Índia]] zde l'ampeço de l domínio pertués. Antre [[1713]] i [[1788]], la superfice de Goa triplica cula ancorporaçon de las [[Nuobas Cunquistas]]: Pertual apoderou-se de [[Dadrá i Nagar-Abeli|Dadrá i Nagar-Habeli]], nun grupo de siete cunceilhos, al sul, al norte i la leste, que fúrun acrecentados al Stado Pertués de la Índia. An [[1787]] dá-se la chamada "[[Cunjuraçon de ls Pintos]]", ua tentatiba de derrubar l regime pertués an [[Goa]], cun bários clérigos i melitares, naturales de la region, sentian-se çcriminados nas promoçones de sues carreiras, por motibos raciales. L grupo de ls cunspiradores era liderado pul padre [[José António Gonçalbes de Dibar]], i ancluía l nome de José Custódio Fazerie, coincido cumo "[[Abade Fazerie]]". Denunciada, la cunspiraçon fui reprimida pulas outoridades pertuesas. L padre Dibar cunseguiu scapar i benerie a morrer an [[Bengala]]. L Abade Fazerie escapou pa la [[Fráncia]], adonde alcançarie la fama. Houbo dous cúrtios períodos de dominaçon británica (1797-1798 i 1802-1813) i poucas outras amenaças sternas passado este período. == Persença pertuesa ne l Brasil == {{artigo percipal|[[Stória de l Brasil]]}} An [[1499]] na segunda armada a la Índia, la mais bien eiquipada de l seclo XV, [[Pedro Álbares Cabral]] afastou-se de la cuosta africana. A 22 d'abril de [[1500]] abistou l Monte Pascoal ne l litoral sul de la [[Bahia]]. Ouficialmente tenida cumo acidental, la [[çcubierta de l Brasil]] ouriginou la speculaçon de tener sido preparada secretamente.<ref name="McAlister">McAlister, Lyle (1984). Spain and Portugal in the New World, 1492–1700, p.75, University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-1216-1.</ref> L território cunseguira fazer parte de ls domínios pertueses renegociando la demarcaçon enicial de la [[Bula Anter Coetera]] de 1493, quando D. Juan II firmou l [[Tratado de Tordesilhas]] an [[1494]], que mobia mais para oeste l meridiano que separaba las tierras de Pertual i de Castielha. Até 1501, la Corona pertuesa ambiou dues spediçones de reconhecimiento.<ref>Edgar Prestage, "The Pertuese Pioners", p. 287, READ BOOKS, 2007, ISBN 1-4067-4593-6</ref> Cunfirmando la çcriçon de [[Cermeinho Baç de Camina]], de que ''"Neilha até agora nun podemos saber qu'haba ouro nin prata, nin algo de metal nin de fierro lho benimos; cermeinho a tierra an si ye de muitos buns aires, assi frius i temperados cumo ls de lantre Douro i Minho"'', ancuontrou-se cumo percipal recurso splorable ua madeira abermelhada, baliosa pa a tinturarie ouropeia, que ls [[tupis]] chamában ''ibirapitanga'' i la que fui dado l nome [[Caesalpenia echinata|palo-brasil]]. Nesse mesmo anho l rei [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]] decide antregar la sploraçon a particulares, adotando ua política de cuncessones de trés anhos: ls cuncessionairos deberian çcubrir 300 léguas de tierra por anho, anstalar ende ua fortaleza i porduzir 20.000 quintales de palo-brasil..<ref>Edgar Prestage, "The Portuguese Pioneers", p. 290, READ BOOKS, 2007, ISBN 1-4067-4593-6</ref> [[Fexeiro:paubrasil5.jpg|thumb|left|100px|Palo-brasil (''Caesalpenia echinata'') florido, jardin botánico de San Paulo.]] An [[1502]] un cunsórcio de comerciantes financiou ua spediçon, que terá sido comandada por [[Gonçalo Coneilho]], para aperfundar l coincimiento subre ls recursos de a tierra, stablecer cuntatos culs [[ameríndios]] i percipalmente fazer l mapeamiento de la parte situada aquén de l [[Meridiano de las Tordesilhas|Meridiano de Tordesilhas]], por esso pertencente a la corona pertuesa. An [[1503]], to l território fui arrendado pula corona para sploraçon de l palo-brasil als comerciantes que financiórun la spediçon, antre eilhes [[Fernon de Noronha]], que serie repersentante de l banqueiro [[Jakob Fugger]], que benie financiando biaiges pertuesas a la Índia. An 1506 porduzia cerca de 20 mil [[quintal]]es de palo-brasil, cun crecente demanda na Ouropa, cujo précio eilebado tornaba la biaige lucratiba.<ref>Segundo [[Capistrano de Abreu]], em ''Capítulos da História Quelonial'', cada quintal era vendido em Lisboa por 2<sup>1/3</sup> [[Ducado|ducados]], mas levá-lo até lá custava apenas meio ducado. Os arrendatários pagavam 4 mil ducados à Coroa.</ref> Ls nabios ancorában na cuosta i recrutában índios para trabalhar ne l corte i carregamiento, an troca de pequeinhas mercadorias cumo roupas, colares i [[speilho]]s (prática chamada "[[scambo]]"). Cada nau carregaba an média cinco mil toras de 1,5 metro de cumprimiento i 30 quilogramas de peso. L'arrendamiento fui renobado dues bezes, an 1505 i an 1513. An 1504, cumo reconhecimiento, l rei D. Manuel I dou la Fernon de Noronha la purmeira [[capitania heireditária]] ne l litoral brasileiro: l'ilha de San João de la Quaresma, atual [[Fernando de Noronha]]. Nas trés purmeiras décadas l Brasil tenerie un papel secundairo na spanson pertuesa, anton centrada ne l quemércio cula Índia i pa l Ouriente.<ref name="McAlister" /> L litoral serbia fundamentalmente cumo apoio a la [[carreira de la Índia]], an special la [[Baía de Todos-los-Santos]] adonde las frotas se abastecian d'auga i lenha, aprobeitando para fazer pequeinhos reparos. Ne l [[Riu de Janeiro]], junto a la foç de l riu fui arguida ua custruçon anspirou l nome que ls índios dórun al local: "cari-oca", casa de ls brancos. Comerciantes de Lisboua i de l Porto ambiában ambarcaçones a la cuosta para cuntrabandeáren palo-brasil, abes de plumaige quelorida ([[papagaio]]s, [[arara]]s), piels, raízes medicinales i índios para scrabizar. Surgiran, assi, las purmeiras feitorias. La cultura de la [[canha-de-açúcar]] fui antroduzida a partir de [[1516]] i las grandes plantaçones na [[Bahia]] i an [[Pernambuco]] eisigirian un númaro crecente de [[scrabo]]s negros de la [[Guiné]], de l [[Benin]] i de la [[Angola]]. === Las Capitanias heireditárias i l purmeiro Gobierno Giral (1532-1580) === {{Artigo percipal|[[Capitanias de l Brasil]]}} [[Fexeiro:Capitanias.jpg|thumb|250px|Mapa de Luís Teixeira (c. 1574) cula debison de l Brasil an 12 [[capitanias]] i la linha de [[Tratado de Tordesilhas|Tordesilhas]] çlocada dieç graus para oeste.]] Zde las spediçones de Gonçalo Coneilho que se assinalában ancursones de franceses ne l litoral brasileiro..<ref>Como o capitão francês [[Paulmier de Gonneville]], que permaneceu seis meses no litoral de [[Santa Catarina]], Leyla Perrone Moisés, ''Vinte Luas: Viagem de Paulmier de Gonneville ao Brasil, 1503-1505,'' [[Companhia das Letras]], São Paulo, 1992</ref> A partir de [[1520]], ls pertueses aperceben-se que la region corria l risco ser çputada, dada la cuntestaçon de l Tratado de Tordesilhas por [[Francisco I de Fráncia]], qu'ancentibaba la prática de l [[corso]]. L'oumiento de l cuntrabando de palo-brasil i outros géneros por corsairos, zamcadeórun un sfuorço de colonizaçon afetaba de l território. Antre [[1534]]-36 [[D. Juan III]] anstituiu l regime de [[capitanias heireditárias]], promobendo l poboamiento atrabeç de las [[sesmaries]], cumo se fazira cun sucesso nas ilhas de la Madeira i de Cabo Berde. Fúrun criadas quinze faixas longitudinales qu'iban de l litoral até l Meridiano de las Tordesilhas. Este sistema ambolbia tierras bastíssemas, doadas la capitanes-donatairos que possuíssen cundiçones financeiras para custear la colonizaçon. Cada capitan-donatairo i gobernador deberie fundar poboamientos, cunceder sesmaries i admenistrar la justícia, quedando respunsable pul sou zambolbimiento i arcando culas çpesas de colonizaçon, ambora nun fusse propiatairo: podie trasmiti-l'als filhos, mas nun bendé-la. Ls duoze beneficiairos éran eilemientos de la pequeinha nobreza de Pertual qu'habien se çtacado nas campanhas de la África i na Índia, altos funcionairos de la corte, cumo [[João de Barros]] i [[Martin Fonso de Sousa]]. De las quinze capitanias ouriginales (la dous meses de biaige de Pertual) solo las capitanias de [[Capitania de Pernambuco|Pernambuco]] i de [[Capitania de San Bicente|San Bicente]] prosperórun. Ambas se dedicórun a la laboura de [[canha-de-açúcar]] i, anque de ls porblemas quemuns a las demales, ls donatairos [[Duarte Coneilho]] i ls repersentantes de Martin Fonso de Sousa, cunseguiran manter ls quelonos i stablecer alianças culs andígenas. Percebendo l risco que corria l porjeto de colonizaçon, la Corona decidiu centralizar l'ourganizaçon de la Quelónia. Cula finalidade de "dar fabor i ajuda" als donatairos, l rei criou an [[1548]] l Gobierno Giral, ambiando cumo purmeiro gobernador-giral [[Tomé de Sousa]]. Resgatou de ls heirdeiros de Francisco Pereira Coutico la [[Capitania de la Baía de Todos ls Santos]], trasformando-la na purmeira capitania rial, sede de l [[Aneixo:Lista de gobernadores de l Brasil quelonial|Gobierno Giral]]. Esta medida nun amplicou la stinçon de las capitanias heireditárias. [[Fexeiro:Serigipe 1560 Forte Coligny.jpg|thumb|left|Squema de l'ataque de [[Men de Sá]] als franceses na baía de Guanabara an 1560 (outoria çconhecida, 1567).]] L gobernador-giral passou a assumir muitas funçones antes zampenhadas puls donatairos. Tomé de Sousa fondou la purmeira cidade, [[Salbador (Bahia)]], capital de l stado. Trouxo trés ajudantes para acupar ls cargos de las finanças, de la justícia i de la defesa de l litoral. Benirun tamien padres [[jesuítas]], para catequese de ls andígenas. An 1551, fui criado l 1º Bispado de l Brasil. Fúrun tamien anstaladas las Cámaras Municipales, cumpuostas puls "homes buonos": duonhos de tierras, nembros de las milícias i de l clero. Sob l gobierno de Tomé de Sousa que chegou al Brasil un cunsidrable númaro d'artesones. D'ampeço trabalhórun na custruçon de la cidade de Salbador i, depuis, na anstalaçon d'angeinhos na region. Ls gobernadores seguintes, [[Duarte de la Cuosta]] (1553 - 1557) i [[Men de Sá]] (1557 - 1572), reforçórun la defesa de las capitanias, fazirun sploraçones de reconhecimiento i tomórun medidas ne l sentido de reafirmar la colonizaçon, anfrentando choques cun índios i cun ambasores, specialmente ls franceses, qu'an [[1555]] trazidos por [[Nicolas Durand de Billegagnon]] acupórun l território l Riu de Janeiro, adonde tentórun stablecer ua quelónia, la [[Fráncia Antártica]]. L'acupaçon francesa perdurarie até [[1567]], anho an que fúrun defenitibamente derrotados, stablecendo-se an defenitibo l'heigemonia pertuesa. Surgiran inda cunflitos cul bispo, i culs própios jesuítas que se oupunhan a la scrabidon andígena, i antre antigos i nuobos quelonos. === Ounion eibérica, debison i ambasones houlandesas (1580-1663) === {{Ber artigos percipales| [[Bandeirantes]], [[Ambasones houlandesas de l Brasil]]}} Cula [[ounion Eibérica|ounion]] de las Corona de Spanha i Pertual, resultante de la [[crise de sucesson de 1580]] an Pertual, treminórun ls lemites de l meridiano de Tordesilhas, permitindo spandir l território de l Brasil para oeste. Fúrun anton rializadas spediçones al anterior tanto por orde de la Corona, las "[[antrada]]s", cumo por particulares, ls "[[bandeirante]]s". Estas spediçones sploratórias durában anhos, an busca de riquezas minerales, subretodo la prata abundante na América spanhola i andígenas para scrabizaçon. La Ounion Eibérica colocou assi i todo l'ampério pertués an cunflito cun poténcias ouropeias ribales de Spanha, cumo la Houlanda. An [[1595]] ampeçou-se la guerra [[Guerra Lhuso-Houlandesa]]. Ampeça-se anton un grande zambolbimiento de l'agricultura. L'eiquenomie de la quelónia als poucos passara a la porduçon de la canha-de-açúcar i de l [[cacau]] an grandes propiadades, cul [[angeinho d'açúcar]] cumo peça percipal specialmente na [[Bahia]], [[Pernambuco]], i mais tarde ne l [[Riu de Janeiro]]. Cun ua porduçon mui superior a la de las ilhas Atlánticas, l'açúcar brasileiro supria quaije to la Ouropa i ne l'ampeço de l [[seclo XVII]] era sportado para Lisboua, [[Antuérpia]], [[Amsterdon]], [[Roterdon]], [[Hamburgo]]. [[Gabriel Soares de Sousa]] comentaba l luxo reinante na Bahia, cun capielhas magníficas i refeiçones an [[louça]] de la Índia, que serbia de lastro ne ls nabios. Para aguantar la porduçon a partir de meados de l [[seclo XVI]], ampeçórun a amportar-se africanos cumo [[scrabo]]s. Até anton ls pertueses possuíran l monopólio de l tráfico de scrabos, mas cul crecimiento de las sues quelónias franceses, houlandeses i angleses entrórun ne l negócio, anfraquecendo la partecipaçon pertuesa. Caturados antre tribos an África, por bezes cula conibéncia de xefes ribales, atrabessában l Atlántico an [[nabio negreiro|nabios negreiros]], an péssimas cundiçones. Nas [[senzala]]s ls sous filhos tamien éran scrabizados, perpetuando la situaçon. An [[1621]] l Brasil ye debedido an dous stados andependientes: l [[Stado de l Brasil]], de Pernambuco a l'atual Santa Catarina, i l [[Stado de l Maranhon]], de l'atual Ceará a la Amazónia, resultado de l çtacado papel cumo punto d'apoio pa la colonizaçon de l norte i nordeste. An ambos ls stados, ls chamados de "pertueses de l Brasil" stában sujeitos a las mesmas leis que regian ls residentes an Pertual: las [[Ourdenaçones manuelinas]] i las [[Ourdenaçones felipinas]]. [[Fexeiro:Planta da Restituição da BAHIA, por João Teixeira Albernaz.jpg|thumb|"Planta de la restituiçon de la Bahia" ([[João Teixeira Albernaç, l bielho]], 1631).]] An [[1624]] la recentemente criada [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Oucidentales]], ó WIC, cunquista la cidade de [[Salbador (Bahia)]], capital de l [[Stado de l Brasil]]. L Gobernador ye caturado i l gobierno passa pa las manos de [[Johan ban Dorth]]. La resisténcia pertuesa reorganiza-se a partir de l [[Arraial de l riu Burmeilho]]. An [[1625]] la Corona spanhola ambia ua poderosa armada luso-spanhola, coincida cumo [[Jornada de ls Bassalos]]. Esta bloqueia l porto de Salbador, cunsegue la rendiçon houlandesa i la recuperaçon de la Bahia. An [[1630]] la [[capitania de Pernambuco]] ye cunquistada pula WIC. L território acupado ye renomeado [[Nuoba Houlanda]], abrangendo siete de las dezenobe capitanias de l Brasil a la época. [[João Maurício de Nassau-Siegen]] fui nomeado Gobernador de la colónia. L'abanço [[Houlanda|houlandés]] nas dues cuostas de l [[Atlántico Sul]] a partir de l fin de l [[seclo XVI]] amenaçou fuortemente las possessones pertuesas. Ls houlandeses apoderórun-se sucessibamente de l [[Recife]] ([[1630]]), de [[San Jorge de la Mina]] ([[1637]]), de [[Arguin]] ([[1638]]) i de [[Ilha de San Tomé|San Tomé]] ([[1641]]). Inda assi, la maior parte de l Brasil permaneciu an manos pertuesas, que fúrun ua custante amenaça al domínio houlandés. Nessa época fúrun fundados ls [[quilombos]], cumo l [[Quilombo de ls Palmares]], liderado por [[Zumbi]], que cungregaba miles de negros fugidos de ls angeinhos de canha de l [[Region Nordiste de l Brasil|Nordiste brasileiro]] i alguns índios i brancos pobres ó andeseijables. Este "submundo" fui çtruído por bandeirantes pertueses comandados por [[Demingos Jorge Bielho]]. An [[1640]] ua armada luso-spanhola falhou l zambarque an Pernambuco, sendo çtruída acerca de [[Itamaracá]]. La guerra recomeçou. Ne l mesmo anho ampeçou la [[Guerra de la Restouraçon|Guerra de la Andependéncia de Pertual]], la Ounion Eibérica tremina<ref>{{Citar web |url=http://www.multirio.rj.gov.br/historia/modulo01/restauracao.html |títalo=A Restauração: O Fim da União Ibérica e as Consequências para a Colônia |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> i D. [[Juan IB de Pertual]] ascende al trono. An [[1642]], Pertual cuncediu a la Anglaterra la posiçon de "nacion mais faborecida" ne l quemércio quelonial. [[1645]] eclode la [[Ansurreiçon Pernambucana]] de luso-brasileiros çcuntentes cula admenistraçon de la WIC. Nesse anho l Brasil fui eilebado la [[Prencipado de l Brasil|Prencipado]]. Antre 1648-1649 son trabadas las [[Batailha de ls Guararapes|Batailhas de ls Guararapes]], bencidas puls luso-brasileiros ne l Stado de Pernambuco. La purmeira batailha acunteciu an 19 de Abril de [[1648]], i la segunda an 19 de Febreiro de [[1649]]. Las fuorças lhideradas puls senhores d'angeinho [[André Bidal de Negreiros]] i [[João Fernandes Viera]], pul africano [[Anrique Dies]] i pul andígena [[Felipe Camaran]], treminan las ambasones houlandesas de l Brasil, ambora la guerra cuntinasse noutras partes de l'ampério. Antre [[1645]] i [[1654]], ls quelonos recifenses(tamien chamados liones de l norte) luso-brasileiros, comandados por [[Salbador Correia de Sá i Benebides|Salbador Correia de Sá]], spulsórun-mos de l Brasil i recuperórun Recife. An [[1648]], ne l [[Riu de Janeiro]], Salbador Correia de Sá i Benebides preparou ua frota de 15 nabios sob l pretesto de liebar ajuda als pertueses sitiados puls guerreiros de la [[Ana de Sousa|reina Nzinga]] an [[Angola]]. Partiu de l Riu de Janeiro a 12 de Maio i, atrabeç de cuntatos cun Jesuitas, cunseguiran reconquistar [[Luanda]] an 15 de Agosto. La campanha prolongou-se de 1648 a 1652, recuperando Angola i la [[ilha de San Tomé]] pa ls pertueses. An 26 de Janeiro de [[1654]] ye assinada la capitulaçon houlandesa ne l Brasil, [[Ambasones houlandesas de l Brasil|Capitulaçon de l Campo de l Taborda]], ne l [[Recife]], d'adonde partiran ls redadeiros nabios houlandeses. An meados de l [[seclo XVII]], l'açúcar porduzido nas [[Antilhas Houlandesas]] ampeçou a cuncorrer fuortemente na Ouropa cul açúcar de l Brasil. Ls houlandeses tenien aperfeiçoado la técnica ne l Brasil, i dominában l trasporte i çtribuiçon an to la Ouropa. Pertual fui oubrigado a recorrer a la [[Anglaterra]]. An 1654 Pertual oumentou ls dreitos angleses, que poderien negociar diretamente bários perdutos de l Brasil cun Pertual i al alrobés. An [[1661]] la Anglaterra cumprometiu-se a defender Pertual i quelónias an troca de dous milhones de cruzados, oubtendo inda las possessones de [[Tánger]] i [[Bombain]], cedidas cumo dote de l casamiento antre la princesa [[Catarina de Bergáncia]] i [[Carlos II de Anglaterra]]. Nesse anho ye assinado l segundo [[Tratado de Haia (1661)|Tratado de paç de Haia]] culs houlandeses: Pertual aceitou las perdas na Ásia, cumprometendo-se a pagar uito milhones de Florines, eiquibalente la sessenta i trés toneladas d'ouro, cumo cumpensaçon pul reconhecimiento de la soberanie pertuesa de l [[region Nordeste de l Brasil|Nordeste brasileiro]], ex-[[Nuoba Houlanda]]. Este balor fui pago an prestaçones, al longo de quarenta anhos i sob l'amanaça d'ambason de la Marina de Guerra. === L Ciclo de l Ouro (1693-1800) === {{Artigo percipal|[[Ciclo de l Ouro]]}} [[Fexeiro:Ouro Preto 4369.jpeg|thumb| Cidade de [[Ouro Negro]], Património Mundial de la UNESCO. Minas Gerales, [[Brasil]].]] [[Fexeiro:StFranciscoChurch1-CCBY.jpg|thumb|right|[[Talha]] dourada barroca, [[Eigreija i Cumbento de San Francisco (Salbador)]] (1708-1752).]] Na fin de ls cunfrontos culs houlandeses, anque cunseguindo recuperar l [[Brasil]] i territórios an [[África]], Pertual perdiu para siempre la proeminéncia ne l Ouriente. Assi, al longo de l [[seclo XVII]], l [[Brasil]] ampeçou a ganhar ua amportança crecente ne l'ampério, pa l qual sportaba [[palo-brasil]] i [[açúcar]]. A partir de [[1693]] las atençones centrórun-se na [[Capitania de l Sprito Santo]], na region que quedarie coincida cumo Minas Gerales, adonde bandeirantes paulistas habien çcubierto [[ouro]].<ref name="encarta">{{Citar web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342/Brazil.html |títalo=Encarta Brazil |língua = |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Las purmeiras çcubiertas amportantes na serra de Sabarabuçu i l'ampeço de la sploraçon nas regiones auríferas ([[Minas Gerales]], [[Mato Grosso]] i [[Goiás]]) porbocórun ua berdadeira "corrida de l'ouro", cun grande afluxo migratório para estas regiones. An [[1696]] fui fundada la poboaçon se tornou la bila de Minas Gerales an [[1711]], nuobo centro eiquenómico de la quelónia, cun rápido poboamiento i alguns cunflitos.<ref>sendo os mais importantes a Guerra dos Emboabas (1707-1710) e a Revolta de Felipe dos Santos</ref> Este [[Ciclo de l Ouro]] permitiu la criaçon dun mercado anterno i atraiu ua grande cantidade d'eimigrantes. La populaçon creciu 750% antre [[1650]] la [[1770]]. La populaçon de Minas Gerales debrebe se tornou la maior de l Brasil, cuntribuindo pa l poboamiento de l'anterior. 78% desta populaçon era formada por negros i mestiços, çtacando-se tamien ls [[crestianos-nuobos]] benidos de l norte de Pertual i de las Ilhas de ls Açores i Madeira, amportantes ne l quemércio quelonial ne ls poboados an buolta de [[Ouro Negro]] i Mariana. La corrida al ouro oumentou cunsidrabelmente las receitas de la corona, que cobraba un quinto de todo l minério straído, l que passou a ser coincido cumo "l [[Tributo de l Quinto|quinto]]". Ls zbios i l tráfico éran frequentes, pul qu'anstituiu to ua burocracie de cuntrolo.<ref>Quando a soma de [[Imposto|impostos]] pagos não atingia uma cota mínima estabelecida, os colonos deveriam entregar jóias e bens pessoais até completar o valor estipulado — episódios chamados de [[Derrama|derramas]]. [http://www.historiadobrasil.com.br/viagem/visao.htm Viagem pela História do Brasil] Uma visão de Brasil</ref> Na correspondéncia de l'ambaixador francés an Lisboua, Rouillé, hai la purmeira mençon al ouro chegado na frota an 1697 - 115,2 quilos. Faltan eilemientos para julgar l'ouro entrado ne l Reino de 1698 a 1703, mas Godinho sin citar la fuonte menciona, an 1699, 725 quilos i, an 1701, 1.785 quilos. La porduçon aurífera terá passado de 2 [[tonelada]]s por anho an [[1701]] para 14 toneladas ne ls anhos [[1750]], mas depuis ampeçou a declinar fuortemente até se sgotar antes de l fin de l seclo. L'ouro ultrapassou an lucro ls outros perdutos de l quemércio i permitiu la prosperidade de l [[Riu de Janeiro]]. L'amportança eiquenómica de l Vrasil para Pertual, tenerie liebado [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]] a referir-se al Brasil cumo la "baca leiteira de l Reino".<ref>segundo Jorge Caldeira, em "A nação mercantilista: ensaio sobre o Brasil", Editora 34, 1999 ISBN 85-7326-138-2</ref> Ne l final de la década de 1720, çcubriran-se tamien [[diamante]] i outras gemas preciosas. L'ouro abundante ne ls ribeirones sgotou-se i passou a ser mais penosamente buscado an beios drento de a tierra, culas cundiçones de bida de ls scrabizados na region mineira particularmente defíceles. Aparecírun metales preciosos an [[Goiás]] i ne l [[Mato Grosso]], ne l seclo XVIII. L [[tratado de Madrid]] ([[1750]]) defeniu las frunteiras antre l Brasil i l resto de ls territórios spanholes, mas ls cunflitos cuntinan frequentes al respeito de la [[quelónia de l Sacramiento]], até que Pertual la renunciou ne l [[Tratado de Santo Eildefonso (1777)]]. L [[seclo XVIII]] fui marcado por ua maior centralizaçon i oumiento de l poder rial por to l Ampério Pertués; l poder de ls [[jesuítas]], anton protetores de ls [[Índios]] ante la [[scrabidon]], fui brutalmente suprimido por [[Marqués de Palumbar]] cula dissoluçon desta [[orde relegiosa]] [[Eigreija Católica|católica]] sob tierra pertués an [[1759]]. An [[1774]], ls dous Stados de l [[Brasil]] i de l [[Grano-Pará i Maranhon]] fundiran-se nua solo antidade admenistratiba. Ls quelonos ampeçan a manifestar ua cierta ansastifaçon face a las outoridades de [[Lisboua]]. La decadéncia de a mineraçon tornou defícel pagar ls ampuostos eisigidos pula Corona. An [[1789]], quando se anunciaba la [[derrama]], un ampuosto de 20% de l balor de l [[ouro]] retirado, eclodiu an [[Ouro Negro]] la [[Anconfidéncia Mineira]]. La rebolta que partiu de l'elite de [[Minas Gerales]] fracassou i, an [[1792]], un de ls sous líderes, [[Tiradentes]], fui anforcado.<ref>AQUINO, Rubim Santos Leão de; BELLO, Marco Antônio Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhães. ''Um sonho de liberdade: a conjuração de Minas.'' São Paulo: Editora Moderna, 1998. 176p. il. ISBN 85-16-02100-9</ref> dieç anhos mais tarde seguiu-se la [[Cunjuraçon Baiana]] an Salbador, un mobimiento que partiu de la camada houmilde de la sociadade de la [[Bahia]], cun grande partecipaçon de [[negro]]s, [[mulato]]s i alfaiates, por esso tamien ye coincida cumo [[Rebolta de ls Alfaiates]], que pregában la libertaçon de ls scrabos, l'anstauraçon dun gobierno eigualitairo cula anstalaçon dua República na Bahia, que serie detida an [[12 de Agosto]] de [[1798]]. Estes dous mobimientos manifestában yá l'antençon de proclamar l'andependéncia, anspirados ne ls eideales [[Eilumenismo|eilumenistas]] de la [[Fráncia]] i na recente andependéncia [[Stados Ounidos|norte-amaricana]]. === Mudança de la Corte i Andependéncia de l Brasil (1807-1825) === {{Artigo percipal|[[Andependéncia de l Brasil]]}} An Nobembre de [[1807]], refugiando-se de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], la corona pertuesa [[Trasferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil|mudou-se pa l Brasil]]. [[Juan VI de Pertual|Don Juan VI]] chegou al Riu de Janeiro an 1808 cun ua comitiba de 15.000 pessonas, passado ua aliança secreta cula Anglaterra, qu'acuordou poner a salbo la família rial i l gobierno pertués, scoltando ls nabios ne l camino.<ref name="Brasil Escola">{{Citar web |url=http://www.brasilescola.com/historiab/corte-portuguesa.htm |títalo=Brasil Escola A transferência da Corte Portuguesa para o Brasil |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Anstalórun-se ne l [[Paço Amperial|Paço de la Cidade]], residéncia de ls gobernadores zde [[1743]]. [[Fexeiro:Abertura dos portos.jpg|thumb|Purmeira [[Carta Régia]], de 1808, cul [[Decreto de Abiertura de ls Portos a las Naciones Amigas]].]] Quatro dies passado la chegada, inda na [[Bahia]], l Príncepe assinou la purmeira carta régia cul [[Decreto de Abiertura de ls Portos a las Naciones Amigas]], acabando cul [[Pato quelonial]], que stablecie l monopólio de quemércio de l Brasil cun Pertual. Ls portos brasileiros fúrun anton abiertos a las naciones amigas - cumo la [[Anglaterra]]).<ref name="Brasil Escola"/> Fui permitida l'amportaçon "de todos i qualesquiera géneros, fazendas i mercadorias trasportadas an nabios strangeiros de las poténcias que se cunserbában an paç i harmonia cula Rial Corona" ó an nabios pertueses, nua tentatiba de deminuir, abrindo ls portos, a total dependéncia de Pertual de la Anglaterra. Esta abiertura fui acumpanhada por ua série de melhoramientos, decretados por carta régia: depuis de l quemércio, chegou "la libardade pa l'andústria", la criaçon de la [[Amprensa Nacional]] i dua [[Fábrica de Pólbara (Riu de Janeiro)|Fábrica de Pólbara]],<ref>{{Citar web |url=http://www.marcillio.com/rio/enjarbot.html |títalo=Blog Marcillio.com Jardim Botânico |língua = |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.jbrj.gov.br/ |títalo=Ministério do Meio Ambiente Instituto de Pesquisas Jardim Botânico do Rio de Janeiro |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> que zde 1540 era fabricada na [[Fábrica de la Pólbara de Barcarena]].<ref>{{Citar web |url=http://viajar.clix.pt/tesouros.php?id=135&lg=pt |títalo=Viajar Clix Fábrica da Pólvora de Barcarena (Oeiras) |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> An [[12 d'outubre]] fui fundado l [[Banco de l Brasil]] para financiar las nuobas eniciatibas i ampreitadas. Cumo represália a la Fráncia, D. João ourdenou l'ambason i aneixaçon de la [[Guiana Francesa]], ne l stremo norte, i de la banda ouriental de l [[riu Uruguai]], ne l stremo sul. L purmeiro território serie debolbido a la soberanie francesa an [[1817]], mas l [[Uruguai]] fui mantido sob l nome de [[Porbíncia Cisplatina]]. An [[16 de dezembre]] de [[1815]], ne l cuntesto de las negociaçones de l [[Cungresso de Biena]], l Brasil fui eilebado a la cundiçon de Reino drento de l Stado pertués, cula zeignaçon "Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes". L Riu de Janeiro tornou-se Corte i capital i las antigas capitanias passórun a ser chamadas porbíncias. Nesse anho morriu la reina Marie I i [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]] fui coronado rei. Dou al Brasil cumo brason-de-armas la sfera manuelina culas quinas, yá persente an monedas de la África pertuesa (1770). An Janeiro de 1821, passado la ([[Reboluçon de l Porto|reboluçon liberal pertuesa de 1820]]), fúrun anstauradas an Pertual las "Cortes Gerales, Straordinárias i Custituintes de la Nacion Pertuesa" ancarregadas d'eilaborar ua [[custituiçon]]. An Febreiro, D. Juan VI ourdenou que deputados de l Brasil, bien cumo de ls Açores, Madeira i Cabo Berde partecipassen na assemblé. Ne l Riu, un decreto quemunicou l retorno de l rei la Pertual i ourdenou que, «sin perda de tiempo», fússen rializadas eileiçones de ls deputados para repersentáren l Brasil nas "Cortes Gerales" cumbocadas an Lisboua. L Brasil eilegeu 81 repersentantes pa las Custituintes an [[Lisboua]]. An Abril chegórun la Lisboua [[Maciel Pariente]] i [[Francisco Moniç Tabares]], deputados de la Junta de l Pará i de Pernambuco, ls purmeiros brasileiros la çcursar ouficialmente na Assemblé,<ref name="Camara">{{Citar web |url=http://www2.camara.gov.br/internet/conheca/historia/reinounido.html |títalo=Portal da Câmara dos Deputados Reino Unido (1815-1822) |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> an bibo debate, culs deputados pertueses [[Borges Carneiro]] i Ferreira Borges i Moura, contra la remessa de mais tropas para Pernambuco i l'ancómoda persença de la numerosa guarniçon melitar pertuesa na porbíncia.<ref name="Camara"/> Ne l Riu, la purmeira assembleia d'eileitores de l Brasil resultou an cunfronto cun muortos, cun tropas pertuesas la dissolbírun la manifestaçon. Ne l die seguinte, cariocas afixórun a la puorta de l Paço un cartaç cula anscriçon "Açougue de l Bergáncia", referindo-se al Rei cumo carniceiro. D. Juan VI partiu para Pertual cinco dies depuis, an 16 d'abril de 1821, deixando sou primogénito [[Pedro I de l Brasil|Pedro de Alcántara]] cumo Príncepe-Regente de l Brasil. An Agosto de 1821 las Cortes apersentórun trés porjetos pa l Brasil cun medidas qu'estes se recusában a aceitar. An Janeiro de 1822, la [[secesson]] de l Brasil serie ampulsionada i anunciada anformalmente pul príncepe heirdeiro D. Pedro, cula declaraçon de de qu'eirie permanecer ne l Brasil, ne l "[[Die de l Fico]]", culas seguintes palabras: ''Cumo ye pa l bien de todos i felicidade giral de la nacion, stou pronto: diga al pobo que fico. Agora solo tengo a recomendar-bos ounion i tranquelidade.'' Esta serie declarada ne l die [[7 de setembre]] la data de l romantizado "[[grito de l Ipiranga]]". An [[7 de setembre]] de [[1822]] Don Pedro proclamou la [[Andependéncia de l Brasil|andependéncia]] i reinou até [[1831]], cumo [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro I]], quando fui sucedido por sou heirdeiro, [[Don Pedro II]], que tenie solo cinco anhos.<ref>BESOUCHET, Lidia, Pedro II e o século XIX, Nova Fronteira, 1979</ref> Als catorze anhos an [[1840]], [[Don Pedro II]] tubo sue maioridade declarada, sendo coronado amperador ne l'anho seguinte. Ne l final de la purmeira década de l [[Segundo Reinado]], l regime stabelizou-se. Las porbíncias fúrun pacificadas i la radadeira grande ansurreiçon, la [[Rebolta Praieira]], fui derrotada an [[1849]]. Cul reconhecimiento por Pertual de la [[declaraçon d'andependéncia]] de l Brasil, an [[1825]], mediante pagamiento, Pertual queda oubrigado a acentuar la sue spanson territorial ne l'anterior de la [[África]] la fin de manter-se a par culas outras poténcias. L'andependéncia de l Brasil, mas, criou ua eimensa óndia de choque emocional i material an Pertual, pus era l baluarte de l Ampério, simblo d'ourgulho nacional.</ref>. == Pertual Ansular == Durante l reinado de [[Juan I de Pertual|D. Juan I]], sob comando de l [[Anfante D. Anrique] ] dá-se l redescobrimiento de l'ilha de [[Porto Santo]] por [[João Gonçalbes Zarco]] an [[1418]] i mais tarde de la [[ilha de la Madeira]] por [[Triston Baç Teixeira]]. Trata-se dun redescobrimiento pus yá habie coincimiento de l'eisisténcia de las ilhas de la [[Madeira]] ne l seclo XIV, segundo rebela la [[cartografie]] de la época, percipalmente an mapas [[Eitália|eitalianos]] i [[Catalunha|catalanes]]. Éran anton ilhas zabitadas que, pul sou [[clima]], ouferecian possibelidades de poboamiento i reunian cundiçones pa la [[Agricultura|sploraçon agrícola]]. Ls arquipélagos de la Madeira i de las [[ilhas Canárias]] çpertórun, zde cedo, l'antresse tanto de ls Pertueses cumo de ls Castelhanos; por séren bezinos de la cuosta africana, repersentában fuortes potencialidades eiquenómicas, an special las Canárias, que tenien ua grande amportança stratégica. La çputa destes territórios dou ourige al purmeiro cunflito eibérico motibado por rezones spansionistas que treminarie cula assinatura de l [[Tratado de las Alcáçobas-Toledo]] an [[1479]]. Para alhá de formalizar la paç antre [[Fonso B de Pertual]] i ls [[Reis Católicos]], cuntenie cláusulas cuncernentes a la política sterna de de ls dous reinos, que cumpetian pul domínio de l Ouceano Atlántico i de las tierras até anton çcubiertas na cuosta africana: Pertual oubtenie l reconhecimiento de l sou domínio subre la [[ilha de la Madeira]], l [[Arquipélago de ls Açores]], l de Cabo Berde i la cuosta de la Guiné, anquanto que Castielha recebie las ilhas Canárias, renunciando a nabegar al Sul de l cabo Bojador, ó seia, de l Paralelo 27 ne l qual se ancontrában. Regulamentaba tamien las árias d'anfluéncia i de spanson d'ambas las corona pul Reino Oatácida de Fizo, ne l Norte de África. ==== La Madeira ==== Para tentar eibitar ua situaçon idéntica a la de las Canárias, perdidas para Castielha, an [[1424]] ampeça-se la colonizaçon de la Madeira: adotando un sistema de [[capitania]]s. Einicialmente la Madeira sportaba [[cedro]], [[teixo]], [[sangre-de-dragon]], [[anil]] i outros materiales tintureiros; a partir de 1450 tornou-se un centro perdutor de cereales. Cula queda na porduçon cerealifera, l'anfante D. Anrique mandou plantar na ilha de la Madeira la [[canha-de-açúcar]] — rala na [[Ouropa]] —, promobendo, para esso, la benida, de la [[Sicília]], de la soca de la purmeira planta i de ls técnicos specializados. La cultura de la canha i l'andústria de la porduçon de [[açúcar]] zambolber-se-iban até al [[seclo XVII]], seguindo-se l'andústria de la trasformaçon. La porduçon d'açúcar atraiu a l'ilha comerciantes judius, genobeses i pertueses i fui un dinamizador de l'eiquenomie ansular. La porduçon creciu de tal forma que surgiu ua grande necidade de mano-de-obra. Para sastifazer esta caréncia fúrun liebados pa l'ilha scrabos ouriginairos de las Canárias, de Marrocos i, mais tarde, d'outras zonas de África. Mais tarde, cerca de l [[seclo XVII]], la cultura de la canha-de l-açúcar eirie ser promobida ne l [[Brasil]], passando la Madeira a ambestir na porduçon de l bino. ==== Ls Açores ==== An [[1427]], dan-se ls purmeiros cuntatos cul arquipélago de ls [[Açores]] por [[Diogo de Silbes]]. Inda nesse anho ye çcubierto l grupo ouriental de ls Açores, ([[Ilha de San Miguel|San Miguel]] i [[Ilha de Santa Marie|Santa Marie]]). Segue-se l çcubrimiento de l grupo central ([[Terceira]], [[Graciosa]], [[Ilha de San Jorge|San Jorge]], [[Ilha de l Pico|Pico]] i [[Ilha de l Faial|Faial]]). An 1452 l grupo oucidental ([[Flores]] i [[ilha de l Corbo|Corbo]]) ye çcubierto por [[João de Teibe]]. Para que ls quelonos podíssen cultibar las tierras fui necessairo zbastar densos arboledos que proporcionában matéria-prima para sportaçon, para porduçon scultórica ([[cedro]]) i pa la custruçon nabal. L cultibo de cereales i la criaçon de [[ganado]] fúrun las atebidades predominantes, cul trigo a registar ua porduçon cunsidrable. La sploraçon de l pastel i de la [[urzela]] para tinturarie atingiu l sou auge percisamente quando la porduçon de canha-de-açúcar, tentada sin grandes resultados, i de [[trigo]] entrórun an decadéncia. Ls [[arquipélago]]s de ls [[Region Outónoma de ls Açores|Açores]] i de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], territórios zabitados até a l'altura de l sou çcubrimiento, fúrun colonizados zde l'ampeço de l seclo XV, tal cumo l sul de l Cuntinente Pertués, maioritariamente por pertueses, ambora tamien cun alguns strangeiros ouropeus, maioritariamente flamengos i eitalianos. Inda paralelamente al sul de l Cuntinente, recebírun mais tarde ua ancha populaçon africana scraba, subretodo na [[Madeira]], que tal cumo ne l sul de l [[Cuntinente]] se bieno a dissolber mais tarde na homogeneizaçon de la populaçon pertuesa. Sujeitas zde l'ampeço al regime senhorial, tal cumo l resto de l paíç, las Ilhas fúrun antegradas na strutura centralizada de l [[Reino]] pul Marqués de Palumbar, ne l sc. XBIII, quando stinguiu esse regime senhorial i anstituiu las capitanias-gerales, antecessoras de ls çtritos outónomos de l liberalismo oitocentista. Cun eifeito, ne ls [[Açores]] las capitanias donatárias habien sido zaparecidas an [[1766]], anterioremente al de ls restantes senhorios de l Cuntinente, quedando l'outoridade de l Gobierno centralizada ne l capitan-general, cun sede an [[Angra de l Heiroísmo|Angra]]. La [[26 de Janeiro]] de [[1771]] ls Açores fúrun ouficialmente declarados porbíncia de Pertual. Las ilhas pertuesas tornórun-se custitucionalmente, an [[1976]], [[Region Outónoma de Pertual|regiones outónomas de Pertual]], Stado unitairo, nun podendo ser cunsidradas partes de l Ampério, que tanto aliás ajudórun a colonizar. == Çcolonizaçon (sec. XX) == {{Ber artigos percipales|[[Çcolonizaçon]] i [[Guerra Quelonial Pertuesa]]}} Ne l [[Ouriente]], la resisténcia a la dominaçon pertuesa manifestou-se ne l cuntesto de la [[çcolonizaçon]] ouropeia. Passado l'andependéncia andiana cuncedida puls [[Reino Ounido|británicos]], an [[1947]], Pertual recusou-se a aceder al pedido de la [[Índia]] para rescindir la sue posse. L'atitude era cundenada pul [[Tribunal Anternacional]] i pula [[Assemblé de las Naciones Ounidas]] que se pronunciou a fabor de la Índia. An 1954, passado la çcolonizaçon [[Fráncia|francesa]] [[Pondicherry]], la [[Ounion Andiana]] aneixou ls territórios de [[Dadrá i Nagar Habeli]], que zde [[1779]] fazien parte de l [[Stado Pertués de la Índia]]. La Índia ampediu Pertual de çlocar melitares pa la sue defesa, acabando por aneixar formalmente ls anclabes, passado bários protestos pacíficos, cul gobierno pertués liderado por [[António de Oulibeira Salazar]] a recusar-se a negociar. An Dezembre de [[1961]], la [[Ounion Andiana]] [[Ambason de Goa|ambadie ls territórios de Goa, Damon i Diu]]. De [[18 de Dezembre|18]] para [[19 de Dezembre]] de [[1961]] ua fuorça de 40.000 suldados la [[Índia]] andependiente cunquistou Goa, nua [[Ambason de Goa|açon armada]] - feita por tierra, aire i mar, que durou cerca de 36 horas - acabou cul domínio Pertués de 451 anhos an Goa ancontrando pouca resisténcia, i antegrou l [[Stado Pertués de la Índia]] ne l sou território. I ne l'anho seguinte tomaba la [[Ilha de Angediba]]. A la época, l Cunseilho de Sigurança de la [[ONU]] cunsidrou ua resoluçon que cundenaba l'ambason, l que fui betado pula [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas]]. La maiorie de las naciones reconhecírun l'açon de la Índia, inda assi, Salazar recusaba-se a recoincer la soberanie andiana subre ls territórios, mantendo-los repersentados na [[Assemblé Nacional (Pertual)|Assemblé Nacional]] até [[1974]], altura an que se dou la [[Reboluçon de ls Crabos]]. A partir d'anton, Pertual pudo restablecer las relaçones diplomáticas cula Índia, ampeçando pul reconhecimiento de la soberanie andiana subre l'antigo Stado Pertués de la Índia. Inda assi, als sous habitantes que l pretendessen fui dada la possibelidade de mantíren la cidadanie pertuesa. An [[1961]], un mobimiento antiportugués manifestou-se an [[Angola]] cul surgimiento de dous partidos de luita armada, l [[Mobimiento Popular de Libertaçon de Angola]] (MPLA) i la [[Ounion de ls Pobos de Angola]] (UPA). An [[Moçambique]], las ouparaçones de guerrilha ampeçórun an [[1964]]. Passado la muorte de [[Salazar]], Pertual aceitou cunceder, an [[1972]], l'outonomie a la Angola i la Moçambique. Passado la [[Reboluçon de ls Crabos]] na metrópole ([[1974]]), la situaçon quelonial de ls dous paízes degradou-se debrebe i ls pertueses cuncordórun an cunceder la [[andependéncia]] a las sues quelónias an [[1975]]. An Moçambique, la [[Frente de Libertaçon de Moçambique]] (FRELIMO) toma l comando de l paíç, anquanto la guerra cebil angolana, que debide las fuorças de libertaçon, cunduzen debrebe al çpedaçamiento i a la ruína dun paíç an pleno zambolbimiento i rico an [[petrólio]], [[diamante]]s, [[fierro]] i [[café]]. L porcesso de çcolonizaçon ye próssimo na [[Guiné]], adonde ls pertueses se mostran ancapazes de trabar l'oumiento de las hostelidades i reconhecírun debrebe l'andependéncia de la [[Guiné-Bissau]] ([[1974]]) i de [[Cabo Berde]] ([[1975]]). Ne l mesmo anho, las ilhas de [[San Tomé i Príncepe]] acedírun eigualmente a l'andependéncia.<ref>Durante o regime de [[António de Oliveira Salazar|Salazar]], os territórios d'além-mar eram designados como [[Província ultramarina|províncias ultramarinas]] (em teoria, seriam parte contínua do território português) após a [[Segunda Guerra Mundial]], mas precisamente em [[1951]], com o intuito de manter os antigos domínios e deter as pressões políticas que condenavam o [[quelonialismo]]. No início da década de 1960 inicia-se a [[guerra quelonial portuguesa]] em face à recusa de Portugal de garantir a independência aos seus territórios africanos. O restante do [[Estado Português da Índia]] é anexado em Dezembro de [[1961]] pela União Indiana. Na altura da [[Revolução dos Cravos]], processo revolucionário que ditou o fim do [[Estado Novo (Portugal)|Estado Novo]] e do quelonialismo português, foi reconhecida a independência da [[Guiné-Bissau]] (10/9/1974) e garantida a independência a [[Moçambique]] (25/6/1975), [[Cabo Verde]] (5/7/1975), [[São Tomé e Príncipe]] (12/7/1975), [[Angola]] (11/11/1975).</ref> [[Timor-Leste]] proclamou unilateralmente la sue andependéncia an [[1975]], mas fui [[Ambason andonésia de Timor-Leste|aneixado]] ne l mesmo anho pula [[Andonésia]]. Por bias desso, stubo sob admenistraçon andonésia até al referendo de [[1999]], seguida de l'admenistraçon probisória de la [[ONU]] até [[2002]], quando [[Pertual]] reconheciu la sue andependéncia. La çcolonizaçon de [[Macau]] fui feita dun modo defrente i special i tubo ampeço passado la [[Reboluçon de ls Crabos]], quando fui perpuosta l sou retorno eimediato a la [[República Popular de la China]], retorno esse rejeitado por aquel grande paíç quemunista. An [[1976]], esta quelónia passou ouficialmente a tener l statuto especial de "''território chinés sob admenistraçon pertuesa''". An [[1987]], passado antensas negociaçones, Pertual aceitou la recuperaçon pula China, ne l die [[20 de Dezembre]] de [[1999]], de la soberanie subre Macau. An cuntrapartida, la China prometiu cunserbar las specificidades de Macau, ancluindo l sou sistema eiquenómico de caráter capitalista, i cunceder un eilebado grau d'outonomie pa la populaçon de Macau, seguindo l percípio de "[[un paíç, dous sistemas]]". Passado l retorno a la China, Macau passou a ser ua [[Region Admenistratiba Special]], admenistrada por sues gientes, mas mais cuncretamente dirigida por un [[Xefe de l Eisecutibo de Macau|Xefe de l Eisecutibo]] (antretanto eileito por [[sufrágio andireto]]) i ua [[Assemblé Legislatiba de Macau|Assemblé Legislatiba]] (solamente menos de metade de ls sous nembros antretanto son eileitos pul [[sufrágio direto]], dando por esso ua grande borda de manobra i de cuntrolo pa las fuorças pró-Gobierno i pró-Pequin). == Fin de l Ampério == Eesisten bárias datas que puoden ser cunsidradas cumo las de l fin de l Ampério Pertués. Puode cunsidrar-se la fin ''[[de jure]]'' - marcado pul reconhecimiento de l mesmo - i la fin ''[[de fato]]'' - marcado pula andependéncia de las possessones queloniales. La títalo d'eisemplo, eisisten pul menos trés datas referentes a la [[andependéncia]] de l [[Brasil]], la maior possesson quelonial pertuesa de siempre. Ne l Brasil, ouficialmente, ye comemorado l [[7 de Setembre]] de [[1822]] cumo l die de l'andependéncia, data an l [[príncepe rial]] [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro]] dou l [[Grito de l Ipiranga]]. Inda assi, formalmente, ye la data de [[1 de dezembre]] de [[1822]] - die de la coroaçon de [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro I]] cumo [[Amperador de l Brasil|Amperador]] - que sela l'andependéncia política unilateral de l nuobo [[Ampério de l Brasil]]. Ne l stado de la [[Bahia]] ye comemorado l die [[2 de júlio]] de [[1823]], cumo la [[Andependéncia de la Bahia]], quando las radadeiras tropas pertuesas son retiradas de l território brasileiro. Por fin, tamien se puode cunsidrar la data de [[29 d'agosto]] de [[1825]], ua beç que fui anton que [[Pertual]] i la quemunidade anternacional, reconhecírun l'andependéncia de l Brasil. Assi sendo, i seguindo esta lógica, puode-se afirmar que l "fin" ''[[de fato]]'' de l Ampério Pertués acunteciu an [[1975]], quando las sues quelónias proclamórun an massa la sue andependéncia i/ó biran la sue andependéncia reconhecida por Pertual, ó inda quando [[Timor-Leste]], que proclamou unilateralmente nesse mesmo anho la sue andependéncia, fui eimediatamente ambadido i acupado pula [[Andonésia]]. [[Macau]] fui l único que nun proclamou la sue andependéncia an 1975, mas esta possesson quelonial, ancrabada an tierras chinesas, ten ua situaçon quelonial peculiar i única ne l Ampério Pertués i por esso, l sou causo debe ser analisado dua maneira defrente i special.<ref>[[Portugal]], na sequência dos acontecimentos causados pelo [[Motim 1-2-3]] levantado pelos chineses pró-[[Comunista|comunistas]] de Macau, teve de renunciar, em [[1967]], à ocupação perpétua sobre Macau e teve também de reconhecer o poder e o controlo ''[[de facto]]'' dos chineses sobre Macau, marcando o princípio do fim do período quelonial desta cidade. Portugal chegou mesmo a propôr nesse mesmo ano o retorno de Macau para a [[República Popular da China]] (RPC), mas ela rejeitou. Após a [[Revolução dos Cravos]], Portugal propôs novamente o retorno de Macau para a RPC, mas ela rejeitou novamente, tendo apelado para o estabelecimento de negociações que permitissem uma transferência harmoniosa. Em [[1976]], Macau passou oficialmente a ter o estatuto especial de ''território chinês sob administração portuguesa'', estatuto mantido até à transferência de soberania de Macau para a RPC, que ocorreu no dia [[20 de Dezembro]] de [[1999]].</ref> Mas, tamien se puode cunsidrar l "fin" ''oufecial'' ó ''[[de jure]]'' de l Ampério Pertués an [[1999]], mais percisamente ne l die [[20 de Dezembre]] de [[1999]], quando [[Macau]], l redadeiro território sob la sue admenistraçon, fui finalmente debolbido i passou pa la soberanie de la [[República Popular de la China]], que siempre defendiu que Macau era, zde ls tiempos mais remotos, un território inalienable de la China, mas acupado als poucos por Pertual zde l [[seclo XVI]]. Puode-se inda afirmar que l berdadeiro "fin" ''oufecial'' acunteciu an [[2002]], quando Pertual, nun ato simbólico, reconheciu l'andependéncia, i antoce, la soberanie de [[Timor-Leste]], que fui libertada de l'acupaçon andonésia an [[1999]]. == Legado == [[Fexeiro:CPLPmap.png|thumb|right|250px|Mapa de la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa]] (CPLP).]] Siete ex-quelónias de Pertual, hoije paízes andependientes, falantes de [[léngua pertuesa]], forman juntamente cun Pertual la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa]]. L pertués ye hoije la quinta léngua mais falada ne l mundo, cun mais de 240 milhones de falantes,<ref>{{Citar web |url=http://diario.iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071.html |títalo=Título ainda não informado (favor adicionar) |língua = português |autor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> falado an cerca de metade de la América de l Sul. Ye tamien la léngua-franca an muitas antigas possessones queloniales an África i la léngua oufecial an 8 paízes, sendo tamien la léngua co-oufecial junto cul cantonés na region admenistratiba de [[Macau]]. Deixou la sue anfluéncia ne l [[Japon]], cun dibersas [[Palabras japonesas d'ourige pertuesa|palabras d'ourige pertuesa ne l léxico japonés]]. La persença an [[Malaca]], na Malásia, dou ourige a la quemunidade [[Cristang]]. Ne l [[Sri Lanka]], antigo [[Ceilon Pertués|Ceilon]], als chamados [[Burghers Pertueses]] que, cumo muitos outros pobos, manténen bibo un de bários [[crioulos de base pertuesa]]. La persença pertuesa deixou tamien ua basta hardança houmana, gastronómica, cultural i arquitetónica an bários cuntinentes, un legado straordinairo, sabendo-se que l total de la [[pertueses|populaçon pertuesa]] era an [[1527]] de solo 1,2 milhones d'habitantes.<ref>Numeramento ou Cadastro Geral do Reino, de D. Juan III (1527) referido em 2009 - Instituto Nacional de Estatística; A primeira [[Censo demográfico|contagem populacional]] foi feita em 1527, no reinado de D. Juan III com base predominantemente nos fogos. Nesta época houve um arrolamento de 1.200.000 portugueses.</ref> == Territórios de l Ampério Pertués == :''Ber [[Aneixo:Lista de territórios de l Ampério Pertués por orde alfabética|Territórios de l Ampério Pertués]] [[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|center|700px| Mapa anacrónico de l Ampério Pertués (1415-1999).]] == {{Ber tamien}} == * [[Çcubrimientos Pertueses]] * [[Armadas de la Índia]] * [[Ls territórios de l Ampério Pertués por orde alfabética]] * [[Stado Pertués de la Índia]] * [[Stória de Macau]] * [[Período Nanban]] * [[Palabras japonesas d'ourige pertuesa]] * [[Pertueses na Ásia]] * [[Eigreijas i Cumbentos de Goa]] * [[Recuperaçon de quelónias pertuesas depuis de la Restouraçon]] * Listas de gobernadores por território: [[Aneixo:Lista de gobernadores queloniales de Angola|Angola]], [[Aneixo:Lista de gobernadores de l Brasil quelonial|Brasil]] (i bice-reis), [[Aneixo:Lista de gobernadores de Cabo Berde|Cabo Berde]], [[Aneixo:Lista de gobernadores de la Guiné Pertuesa|Guiné]], [[Aneixo:Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|Índia]], [[Aneixo:Lista de gobernadores de Moçambique|Moçambique]], [[Aneixo:Lista de gobernadores de Macau|Macau]] i [[Aneixo:Lista de gobernadores de l Timor Pertués|Timor]] * [[Ampério global]] * [[Fascínio pul Ouriente]] == Notas == {{reflist|2}} == {{ Bibliografie }} == * ALLEN, K. 1954, ''The Portugese Empire and its defeat'', vol.1, pp224–234 * ANDERSON, James Maxwell, "The History of Portugal". (2000). Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-31106-4 * [[Charles Ralph Boxer|BOXER, Charles Ralph]] (1969). The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825. Hutchinson. ISBN 0-09-131071-7 * BRAUDEL, Fernand. ''The Perspective of the World'', 1985 * DAVIES, Kenneth (1974). The North Atlantic World in the Seventeenth Century. University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-0713-3 * DIFFIE, SHAFER, WINIUS, Bailey Wallys, Boyd C., George Davison, "Foundations of the Portuguese empire, 1415-1580" * NEWITT, M. D. D., "A history of Portuguese overseas expansion, 1400-1668", Routledge, 2005, ISBN 0-415-23980-X * PAGE, Martin. ''The First Global Village: How Portugal Changed the World'' * RUSSEL-WOOD, A.J.P. "The Portuguese empire 1415-1808: a world on the move", Johns Hopkins University Press, 1998, ISBN 0-8018-5955-7 * SCAMMELL, G.V. (1997). The First Imperial Age, European Overseas Expansion c.1400-1715. Routledge. ISBN 0-415-09085-7 * SCAMMEL, Geoffrey Vaughan, "The world encompassed:the first European maritime empires c.800-1650" (1981), ISBN 0-416-76280-8 * TRACY, James D., "The political economy of merchant empires", Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-57464-1 == {{ Ligaçones sternas }} == {{Commons|Portuguese Empire}} * {{Link|en|2=http://www.colonialvoyage.com/ |3=História Quelonial Holandesa e Portuguesa}} * {{Link|pt|2=http://carreiradaindia.net/ |3=Carreira da Índia}} * {{Link|pt|2=http://purl.pt/711/1/index.html |3=Exposição Os portugueses e o Oriente, [[Biblioteca Nacional de Portugal]]}} {{Império Português}} {{Impérios}} {{Quelonialismo}} {{Portal3|Portugal}} {{DEFAULTSORT:Imperio Portugues}} [[Catadorie:Stória de Pertual]] [[Catadorie:Ampério Pertués| ]] [[Catadorie:Quelonialismo]] 02zd932vaju5xevzivqujcrvma22jq3 Aveiro 0 4415 108385 97138 2026-09-09T21:22:38Z ~2026-46122-75 15490 /* Gastronomie */ 108385 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Munecípio de Pertual| |munecípio = Abeiro |eimaige_brason = AVR.png |eimaige_bandeira = Pt-avr1.png |eimaige_giral = Aveiro 6.JPG |lhegenda = Un de ls canhales de Abeiro |eimaige_lhocalizaçon = LocalAveiro.svg |gentílico = Abeirense |region = [[Region Centro|Centro]] |subregion = Baixo Bouga |çtrito = [[Çtrito de Abeiro]] |porbíncia = Beira Lhitoral |ária = 199,77 |populaçon = 78 450 |data = 2011 |densidade = 392,70 |freguesies = 14 |fundaçon = [[1515]] (foral) |ourago = |feriado = [[12 de maio]] |codpostal = 3800 Aveiro |url_cm = Praça da República, Apartado 244, 3810 - 156 Aveiro |url_oufecial = [http://www.cm-aveiro.pt/ Município de Aveiro] |url_email = [mailto:geral@cm-aveiro.pt] }} '''Abeiro''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Aveiro''), coincida cumo la [[Beneza]] pertuesa i durante algun tiempo chamada de '''Nuoba Bergáncia''', ye ua [[Lhista de cidades pertuesas|cidade pertuesa]], capital de l [[Çtrito de Abeiro]], na [[region Centro]] i pertencente a la subregion de l [[Baixo Bouga]], cun cerca de 55&nbsp;291 habitantes. Queda situada a cerca de 58&nbsp;Km a noroiste de [[Coimbra]] i a cerca de 68&nbsp;Km a sul de l [[Porto]], i ye tamien la percipal cidade de la sub-region de l [[Baixo Bouga]] cun 398&nbsp;467 habitantes, la sub-region mais populosa de la region [[Centro]] i quarta cidade mais populosa ne l Centro de Pertual, depuis de Coimbra,Leiria, Biseu. Ye sede dun [[cunceilho|munecípio]] cun 78 450 habitantes (2011) i 199,77&nbsp;Km² de ária, subdebidido an 14 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado a norte pul munecípio de [[Murtosa]] (seia atrabeç de la [[Ria de Abeiro]], seia por tierra), a nordeste por [[Albergarie-la-Bielha]], a lheste por [[Águeda]], a sul por [[Oulibeira de l Bairro]], a suiste por [[Bagos]] i por [[Ílhabo]] (sendo ls lhemites cun este radadeiro cunceilho tamien feitos por tierra i atrabeç de la ria), i cun ua faixa relatibamente streita de lhitoral ne l [[Ouceano Atlántico]], a oeste, atrabeç de la freguesie de [[San Jacinto]]. Ye tamien un amportante centro ourbano, portuairo, ferrobiairo, ounibersitairo i turístico. == Storia == [[Ficheiro:Aveiro 7.JPG|thumb|Abeiro]] [[Ficheiro:Nt-Aveiro-Moliceiros.jpg|thumb|Barcos Moliceiros, Abeiro]] [[Ficheiro:Costa Nova do Prado.jpg|thumb|Casas tradecionales de ls pescadores na Cuosta Nuoba de l Prado, Abeiro]] An finales de l [[seclo XVI]], percípios de l [[seclo XVII|XVII]], l'anstabelidade de la bital quemunicaçon antre la Ria i l mar lhebou al fecho de l canhal, ampedindo l'outelizaçon de l porto (beija [[Porto de Abeiro]]) i criando cundiçones d'ansalubridade, probocadas pula stagnaçon de las augas de la lhaguna, causas estas que porbocórun ua grande diminuiçon de l númaro d'habitantes - muitos de ls quales eimigrórun, criando póboas piscatórias al lhongo de la cuosta pertuesa - i, por bias desso, stubírun na base dua grande [[crise eiquenómica]] i [[crise social|social]]. Fui, mas i curiosamente, nesta fase de recesson que se custruiu, an plena [[dinastie Filipina|dominaçon felipina]], un de ls mais notables templos abeirenses: la [[Eigreija de la Misericórdia de Abeiro|eigreija de la Misericórdie]]. An [[1759]], [[José I de Pertual|D. José I]] eilebou Abeiro la [[cidade]], poucos meses depuis de tener cundenado por traiçon, al [[Patíbulo|cadafalso]], l sou [[José Mascarenhas|radadeiro duque]], títalo criado, an [[1547]], por D. João III. Por essa rezon, i a pedido d'alguas pessonas notables de la cidade, a la nuoba cidade fui dado l nome de '''Nuoba Bergáncia''' an beç de Abeiro, por Albará Rial de 11 de Márcio de 1759. Cula queda de l poder de l [[Marqués de Palumbar]], passado D. [[Marie I]] se tornar reina an 1777, lhougo esta mandou buoltar la cidade a la sue anterior zeignaçon. == Geografie == Ye un munecípio territorialmente çcuntínuo, bisto que cumprende alguas ilhas flubiales na [[Ria de Abeiro]], i ua porçon de la península costeira (freguesie de San Jacinto) cun quaije 25&nbsp;Km de stenson que fecha la ria l'oucidente. L munecípio faç lhemites terrestres i aquáticos municipales atrabeç de la Ria cun Ílhabo, Starreija i Murtosa. == Demografie == {| {{prettytable1|center}} ! colspan="9" | Populaçon de l cunceilho de Abeiro (1801 – 2008) |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1801]] | align="center" | [[1849]] | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] | align="center" | [[2001]] | align="center" | [[2011]] |- | align="center" | 14 144 | align="center" | 10 780 | align="center" | 24 919 | align="center" | 31 644 | align="center" | 46 055 | align="center" | 60 284 | align="center" | 66 444 | align="center" | 73 335 | align="center" | 78 450 |} === Freguesies === Las freguesies de Abeiro son las seguintes: * [[Aradas]] * [[Cacia]] * [[Eirol]] * [[Eixe (Abeiro)|Eixe]] * [[Sgueira]] * [[Glória (Abeiro)|Glória]] * [[Nariç (Abeiro)|Nariç]] * [[Nuossa Senhora de Fátima (Abeiro)|Nuossa Senhora de Fátima]] * [[Oulibeirinha]] * [[Requeixo]] * [[San Bernardo]] * [[San Jacinto]] * [[Santa Joana]] * [[Bera Cruç]] == Turismo == === Património === [[Ficheiro:Catedral de Aveiro.jpg|thumb|Catedral de Abeiro]] [[Ficheiro:Catedral da Sao Domingos Aveiro2.jpg|thumb|Anterior de la Catedral de Aveiro]] {{Ver artigo principal|[[Anexo:Lista de património edificado no distrito de Aveiro#Concelho de Aveiro|Lista de património edificado no concelho de Aveiro]]}} * [[Eigreija de ls Carmelitas]] * [[Eidifício de la Cámara Municipal de Abeiro]] * [[Státua la José Stébon]] * [[Estátua la D. juan de Lhencastre]] * [[Státua la Santa Joana]] * [[Praça de l Peixe]] * [[Jardin Anf. D. Pedro]] i [[Coreto]] * [[Casa de Santa Zita]] cun facahada decorada de [[azuleijos]] * Eidifício [[Arte Nuoba]] de ls [[Bumbeiros]] * [[Eigreija de la Bera Cruç]] * [[Eigreija de ls Carmelitas]] * Casa [[Arte Nuoba]] de l [[Hotel Las Américas]] * [[Sé Catedral de Abeiro]] i [[Cruzeiro de S. Demingos]] [[sec. XB]] * [[Eigreija de la Misericórdie]] * [[Capielha de l Senhor de las Barrocas]] * [[Eigreija de l Cumbento de l Carmo]] * [[Pelourinho de Sgueira]] * [[Quinta de la Cundessa de Taboeira]] (1683), atualmente abandonada i an ruínas * [[Capielha de San Gonçalinho]] * [[Capielha de la Sra. de la Alegrie]] * [[Triato Abeirense]] * [[Casa de l Manjor Pessona]] * Casa an que [[Eça de Queirós]] habitou quando morou an Abeiro * Taberna frequentada por [[Eça de Queirós]] * [[Staçon de camboios]] (painéis d'azuleijos) * Casa an stilo [[Arte Nuoba]], na [[Rue Eça de Queirós]] * Casa adonde se alojou [[D. Manuel II]], na sue bejita an 1908, na [[Rue de l Carmo]] * Casa adonde naciu [[Fernando Pessa]], na [[Rue de l Carmo]] * Sede de la [[Fundaçon Angº António Pascoal]], na [[Ab. Dr. Lhourenço Peixinho]] * Jazigo de [[José Stébon de Magalhanes]], ne l [[Semitério Central]] * Casa datada de 1616, na squina de la [[Rue Dreita]] * Casa de l Arquiteto [[Francisco Augusto de la Silba Peinha]], an stilo [[Arte Nuoba]] (1904), na [[Rue de l Carmo]], mº 12 * Casa an stilo [[Arte Nuoba]] (1911), na [[Rue Aln. Cándido de ls Reis]], mº 146 * Casa de l [[Dr. Lhourenço Peixinho]] an Stilo [[Arte Nuoba]] (1906-1911), atualmente [[Fundaçon João Jacinto de Magalhanes]], na [[Rue José Rabumba]], mº 56 * Casa an stilo [[Arte Nuoba]], na [[Rue João Mendonça]], nesº 5-7 * Casa anfluéncia [[Arte Nuoba]], na squina de la [[Rue Dreita]] cula [[Praça General Humberto Delgado]] (puontes), ex-[[Çapatarie Miguéis]] * Antiga [[Fábrica Jeronymo Pereira Campos]] * [[Galerie Morgados de la Predicosa]], [[Ab. de Santa Joana]], junto al Museu * [[Casa de ls Morgados de Bilarinho / Couceiro de la Cuosta]], [[Rue de l Grabito]], mº 32 * [[Casa de ls Christos]], na [[Rue Dreita]], frente al [[Hotel Amperial]] * [[Palacete]] an stilo [[Arte Nuoba]] (1914), mandado custruir por [[Francisco de Oulibeira Simones]], an [[Salreu]] == Trasportes == [[Ficheiro:Aveiro Train station.jpg|thumb|Staçon de Camboios, Abeiro]] La staçon de Abeiro ye l punto focal na [[Lhinha de l Norte]] (antre [[Porto]] i [[Lhisboua]]). Cun [[camboio pendular|camboios pendulares]] [[Alfa Pendular]], Anter-Cidades (rápidos) i ourbanos/suburbanos i outomotoras na lhinha de l Bouga. Serbida por bárias stradas i outo-stradas, carreiras i inda un porto de mar: l porto de Abeiro. Drento de la cidade, i nua eniciatiba inédita ne l nuosso paíç, puode-se circular culas bicicletas BUGA (bicicleta de Outelizaçon Gratuita de Abeiro). Las BUGA´s acaban por ser la marca dun stilo de bida mais saudable, an permanente relaçon cula natureza, fazendo de la cidade de Abeiro un lhocal prebilegiado para se bejitar i, claro, bibir. == Eiducaçon == [[Ficheiro:Depgeo.jpg|thumb|Ounibersidade de Aveiro]] === Ansino Básico === * Scuola Básica 2º i 3º Ciclo João Fonso * Scuola EB23 Aires Barbosa === Ansino Secundário === * Scuola Profissional de Abeiro * Scuola Secundária c/ 3º Ciclo José Stébon * Scuola Secundária Mário Sacramiento * Scuola Secundária Home Cristo * Scuola Secundária Dr.Jaime Magalhanes Lhima * Scuola Básica i Antegrada de Eixe === Ansino Superior === * [[Ounibersidade de Abeiro]] * ISCAA * ISCIA * IPAM [http://www.ipam.pt] === Outros === * Ouficina de música de Abeiro * Scuola de jazz Riff * [[Fábrica – Centro Ciéncia Biba de Abeiro]] == Çporto == === Clubes === [[Ficheiro:Nt-Aveiro-Estadio Beira-Mar.jpg|thumb|Stádio Municipal, Abeiro]] [[Ficheiro:Estádio Municipal Aveiro.jpg|thumb|Stádio Municipal, Abeiro]] * [[Clube de ls Galitos de Abeiro]] * [[Sport Clube Beira-Mar]] * [[Clube de Tenis de Abeiro]] * [[Centro Çportibo de San Bernardo]] * [[Associaçon Çportiba de Taboeira]] * [[Associaçon Çportiba de Requeixo]] * [[Clube Streilha Azul]] * [[Grupo Çportibo Eixense]] * [[Alabariun Andebol Clube de Abeiro]] * [[Clube de l Pobo de Sgueira]] * [[Centro Atlético Póboa Pacense - CENAP]] == Gastronomie == Percipales pratos típicos de l munecípio:<br /> [[Uobos dóndios]] (percipal doce de Abeiro)<br /> Deribados de Uobos Dóndios (Castanhas de Uobos, Filos de Uobos, Lhampreia de Uobos, etc.)<br /> [[Caldeirada]] de Anguias<br /> Bolaixas Amaricanas i Tripas (doces), inda nun son "típicos" ne l sentido antropológico de la palabra mas fizo bastante sucesso<br /> <br /> ''ne l çtrito de Abeiro:''<br /> Bitela Assada (Seber de l Bouga)<br /> [[Pan de Ló]] (Obar)<br /> [[Lheiton a la Bairrada]] ([[Mealhada]], [[Anadia|Anadie]], [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]] i [[Águeda]])<br /> Regueifa<br /> Pan de Bal de Ílhabo<br /> Bários Pratos de Bacalhau//Marisco (Caldeiradas de Petinga i Anguia) i bacalhau == Relaçones d'amisade == === Cidades geminadas === * [[Arcachon]], {{FRA}} * [[Bourges]], {{FRA}} * [[Ciudad Rodrigo]], {{ESP}} * [[Oita (cidade)|Oita]], {{JPN}} * [[Pemba]], {{MOZ}} * [[Anhambane]], {{MOZ}} * [[Santo António de l Príncepe]], {{STP}} * [[Santa Cruç (Cabo Berde)|Santa Cruç]], [[Ilha de Santiago]], {{CPB}} * [[Belén (Pará)|Belén]], [[Pará]], {{BRA}} * [[Cubaton]], [[San Paulo (stado)|San Paulo]], {{BRA}} * [[Pelotas]], [[Riu Grande de l Sul]], {{BRA}} * [[Cholargos]], {{GRE}} * [[Biana de l Castielho]], {{PRT}} === Cidades amigas === * [[Biseu]], {{PRT}} * [[Forlì]], {{ITA}} * [[Farin]], {{GBS}} * [[Mahdie]], {{TUN}} * [[Panyu]], {{CHN}} * [[Sobreiro]], {{PRT}} == Bibliografie == * DIAS, Diamantino, Revista AVEIRO, Câmara Municipal de Aveiro, pp.&nbsp;8, 2ª Edição, Julho de 1997. (Traduçon) [[Catadorie:Abeiro| ]] ficzhrw0tizxtsgrm34vzjjrnast3vp Paul Cézanne 0 5478 108391 107988 2026-09-10T08:44:06Z ~2026-46122-75 15490 108391 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} {{Anfo biografie |bgcolour = silver |nome = Paul Cézanne |eimaige = Paul cezanne 1861.jpg |eimaige_tamanho = 250px |eimaige_legenda = Paul Cézanne, 1861 |nacimiento_data = {{Nacimiento|19|1|1839}} |nacimiento_local = [[Fexeiro:Flag of France.svg|22px]] [[Aix-en-Provence]] |muorte_data = {{Falecimiento i eidade|19|1|1839|22|10|1906}} |muorte_local = [[Fexeiro:Flag of France.svg|22px]] [[Aix-en-Provence]] |nacionalidade = [[Francés]] |acupaçon = [[Pintor]] |causa_muorte = |género = |mobimiento = [[Ampressionismo]]. [[Pós-ampressionismo]]. [[Arte Moderna]]. |mobimiento_stético = |magnun_oupus = |scuola = |antrisses = |percipales_trabalhos = |anfluéncias = |anfluenciados = |rodapie = |assinatura = }} '''Paul Cézanne''' ([[Aix-en-Provence]], [[19 de janeiro]] de [[1839]] — [[22 de outubro]] de [[1906]]) fui un [[Pintura|pintor]] [[pós-ampressionista]] [[Fráncia|francés]], cujo trabalho forneciu las bases de la trasiçon de las cuncepçones de l fazer artístico de l [[seclo XIX]] pa l'arte radicalmente inobadora de l [[seclo XX]]. Cézanne puode ser cunsidrado cumo la puonte antre l [[ampressionismo]] de l final de l seclo XIX i l [[cubismo]] de l'ampeço de l seclo XX. La frase atribuída la [[Matisse]] i la [[Picasso]], de que Cézanne ''"ye l pai de todos nós"'', debe ser liebada an cunta. Passado ua fase enicial dedicada als temas dramáticos i grandiloquentes própios de la scuola [[romantismo|romántica]], Paul Cézanne criou un stilo própio, anfluenciado por [[Delacroix]]. Antroduziu nas sues obras distorçones formales i altaraçones de [[perspetiba]] an benefício de la cumposiçon ó para ressaltar l belume i peso de ls oubjetos. Cuncebiu la [[quelor]] dun modo sin precedentes, defenindo defrentes belumes que fúrun eissenciales para sues cumposiçones únicas. Cézanne nun se subordinaba a las leis de la perspetiba. I si, las modificaba. La sue cuncepçon de la cumposiçon era [[arquitetura|arquitetónica]]; segundo las sues própias palabras, l sou própio stilo cunsistia an ber la [[natureza]] segundo las sues formas fundamentales: la [[sfera (geometrie)|esfera]], l [[celindro]] i l [[cone]]. Cézanne preocupaba-se mais cula cataçon destas formas de l que cula repersentaçon de l'ambiente atmosférico. Nun ye defícel ber nesta atitude ua reaçon de caráter anteletual contra l gozo puramente quelorido de l [[ampressionismo]]. Subre el, [[Renoir]] screbiu, rebatendo l crítico d'arte Castagnary: ''You me anfureço al pensar qu'el'' [Castagnary] ''nun antendiu que ''Ua Moderna Olympia'', de Cézanne, era ua obra prima clássica, mais próssima de [[Giorgione]] que de [[Claude Monet]], i que delantre del staba un pintor yá fura de l Ampressionismo.''<ref>[[Jean Renoir|RENOIR, Jean.]] ''Pierre-Auguste Renoir, mon père''.</ref> Cézanne cultibaba subretodo la paisaige i la repersentaçon de [[natureza muorta|naturezas muortas]], mas tamien pintou figuras houmanas an grupo i [[retrato]]s. Antes d'ampeçar las sues paisaiges studaba-las i analisaba ls sous balores plásticos, reduzindo-las depuis a defrentes belumes i prainos que traçaba a la base de pinceladas paralelas. Arbles, casas i demales eilemientos de la paisaige subordinan-se a l'ounidade de cumposiçon. Las sues paisaiges son sutilmente [[geometrie|geométricas]]. Cézanne pintou subretodo la sue [[Probença]] natal (''L Golfo de Marselha'' i las célebres bersones sucessibas de ''L Monte de Sainte-Bitoire''). Nas sues numerosas naturezas muortas, tipicamente cumpuostas por maçanas, liebaba a cabo ua sploraçon formal saustiba que ye a tierra fecunda d'adonde surgirá l [[cubismo]] poucos anhos mais tarde. Antre las repersentaçones de grupos houmanos, son mui apreciadas las sues cinco bersones de ''Ls Jogadores de Cartas''. ''La Mulhier cun Cafeteira'', pula sue strutura monumental i serena, marca l grande momiento classicista de Cézanne. == Bida i obra == === Purmeiros anhos i la família === La família Cézanne bieno de la pequeinha cidade de [[Cesana Torinese|Cesana]], ne l [[Piemonte]], i fui assumido que l sou nome ye d'ourige [[Eitália|eitaliana]]. Paul Cézanne naciu ne l die [[19 de janeiro]] de [[1839]] an [[Aix-en-Probence]], [[Probença]], ne l Sul de la [[Fráncia]]. Ne l die [[22 de febreiro]], Paul fui batizado, tenendo sue abó i sou tio cumo padrinos. L pai, Louis-Auguste Cézanne ([[28 de júlio]] de [[1798]] – [[23 d'outubre]] de [[1886]]), fui l co-fundador dua firma [[banco|bancaira]] que prosperou durante la bida de l'artista, l que le permitiu grande sigurança financeira, que la maiorie de ls artistas de la época nun tenie, i le dou ua grande [[hardança]]. Sue mai, Anne-Eilisabeth Honorine Aubert ([[24 de setembre]] de [[1814]] – [[25 d'outubre]] de [[1897]]), era bíbida i romántica, mas se oufendia facilmente i anfluenciou decesibamente la bison de mundo de Paul. El tamien tenie dues armanas mais moços, Marie, cun quien el frequentaba la scuola purmária todos ls dies, i Rose. Als dieç anhos, Paul antrou na Scuola San José, an Aix, adonde studou [[zeinho]], nas aulas de [[Joseph Gilbert]], un monge spanhol. An [[1852]], Cézanne angressou ne l Coleijo Bourbon (atual Coleijo Mignet), adonde conheciu i se tornou amigo de [[Émile Zola]], que staba nua classe menos abançada. Alhá permaneciu Cézanne por seis anhos. Antre [[1859]] i [[1861]], oubedecendo als zeios de l pai, Cézanne angressou na scuola de Dreito de la [[Ounibersidade Aix-Marseille|Ounibersidade de Aix]], anquanto recebie sues liçones de zeinho. Anque de las oubjeçones de l sou pai, passou a perseguir l sou zambolbimiento artístico i deixou Aix para ir la Paris, an 1861, ancorajado por Zola, que yá bebia na capital nessa época. Afinal l pai se reconceliou cul i apoiou la sue scolha de carreira. Mais tarde, Cézanne recebirá 400.000 [[franco]]s ([[£]]218.363,62) de sou pai, l que le librarie de qualquiera ansegurança financeira. === Cézanne, l'artista === An Paris, Cézanne conheciu l [[ampressionista]] [[Camille Pissarro]]. Einicialmente, l'amisade feita an meados de ls [[anhos 1860]] era la dun mestre i mentor - Pissarro eisercendo ua anfluéncia formatiba subre l moço artista. Al longo de la década seguinte, las scursones para pintar an [[Loubeciennes]] i an [[Pontoise]] liebórun a un trabalho colaboratibo antre eiguales. Ne ls purmeiros trabalhos, Cézanne se preocupaba cula figura na paisaige. Nesse período ancluen-se bárias pinturas de grupos de figuras grandes i pesadas na paisaige, pintadas a partir de l'eimaginaçon. Mais tarde, el passa la se antressar mais an trabalhar a partir de l'ouserbaçon direta, i, als poucos, zambolbiu un stilo de pintura mais lebe i areijada, qu'eirie anfluenciar eimensamente ls ampressionistas. Nun oustante, ne ls trabalhos de maturidade de Cézanne, percebe-se l zambolbimiento dun stilo solidificado, quaije [[arquitetura]]l de pintura. Durante to la sue bida, sforçou-se para zambolber ua ouserbaçon outéntica de l mundo atrabeç de l método mais acurado possible para repersentá-lo an pintura. Ourdenaba struturalmente todo l que percebisse an formas i prainos de quelor simples. La sue afirmaçon ''“You quiero fazer de l'ampressionismo algo sólido i duradouro, cumo l'arte de ls museus”'',<ref>Paul Cézanne. ''Letters'', ed. John Rewald, 1984.</ref> i sue declarada antençon de recriar [[Nicolas Poussin]] acentuou sou zeio d'ounir l'ouserbaçon de la natureza a la permanéncia de la cumposiçon clássica.<ref>L'admiraçon de Cezanne pula arte de Poussin ye bien coincida. Sues palabras la Joachin Gasquet ("Eimagine Poussin cumpletamente refeito: ye esso l que quiero dezir cun clássico"). Zbi Lachman chama l'atençon pa la perfunda díbeda de Cézanne para cun Poussin, particularmente na outelizaçon de l spácio pitórico por Poussin an "L rato de las sabinas."[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3612/is_200310/ai_n9266510/pg_20/"Time, Space, and Illusion: Between Keats and Poussin"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050411101003/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3612/is_200310/ai_n9266510 |date=2005-04-11 }}, 2003.</ref> === Fenómenos óticos === Cézanne tenie antresse na simplificaçon de las formas naturales an sous eissenciales [[geometrie|geométricos]]; el querie “tratar la natureza pul celindro, pula sfera, pul cone” (un tronco dua arble puode ser cunsidrado un celindro, i ua cabeça houmana cumo ua sfera, por eisemplo). Para alhá desso, l'atençon cuncentrada cula qual el registraba sues ouserbaçones de la natureza resultou nua perfunda sploraçon de la bison binocular, l que resultou an dues percepçones bisuales simultáneas ligeiramente defrentes, i ne ls probidencia ua percepçon de perfundidade i un coincimiento cumplexo de las relaçones spaciales. Nós bemos dues bistas defrentes a la par; Cézanne ampregaba este aspeto de la percepçon bisual a las sues pinturas an graus bariados. L'ouserbaçon deste fato, junto cul zeio de Cézanne an caturar la berdade de sue própia percepçon, muitas bezes l lebou a modelar las linhas básicas de las formas para tentar eisibir las bistas çtintamente defrentes de l sou uolho dreito pa l'uolho squerdo. Assi, l'obra de Cézanne oumenta i trasforma ls antigos eideales de la perspetiba, an particular de la perspetiba de punto único. === Eesibiçones i temas === Las pinturas de Cézanne fúrun eisibidas na purmeira mostra de l [[Salon ç Refusés]] (ó l Salon de ls Recusados) an [[1863]], eisibindo obras que nun fúrun aceitas pul jurado de l'oufecial [[Salon de Paris]]. L Salon rejeitou las obras de Cézanne por to l período de 1864 a 1869. Cézanne cuntinou a tentar apersentar sues obras al Salon até [[1882]]. Naquel anho, por anterbençon de l sou colega i artista [[Antoine Guillemet]], Cézanne eisibiu l ''Retrato de Louis-Auguste Cézanne, pai de l'artista, lendo ‘L’Eibénement’'', la sue purmeira i radadeira obra aceita ne l Salon. Antes de [[1895]], Cézanne apersentou sues obras dues bezes cun outros ampressionistas - na purmeira mostra ampressionista de 1874 i na terceira, de [[1877]]. Ne ls anhos seguintes, alguas pinturas sues fúrun eisibidas an bários locales, até que, an [[1895]], l ''marchand'' paresiense [[Ambroise Bollard]] dou al artista la sue purmeira mostra andebidual. Mesmo cul crecente reconhecimiento público i l sucesso financeiro, Cézanne outou por trabalhar an eisolamiento, usualmente ne l Sul de la Fráncia, an sue amada [[Probença]], bien loinge de Paris. El se cuncentraba an alguns temas i era bastante ancomun qu'artistas de l final de l [[seclo XIX]] fússen eigualmente proficientes an bários géneros: naturezas muortas, retratos, paisaiges i studos de banhistas. Neste radadeiro, Cézanne fui oubrigado a zenhar a partir de sue eimaginaçon, pus habie poucos modelos znudos çponibles. Assi cumo las paisaiges, ls sous retratos éran zenhados a partir de l qu'el tenie fameliaridade, i, por esso, nun solo sue mulhier i sou filho, mas tamien ls passantes locales, ls ninos i sou ampresairo artístico serbian cumo modelos. Las sues pinturas de natureza muorta son decoratibas, pintadas cun superfices gruossas i prainas, mas inda lembran las de [[Courbet]]. Embora as imagens [[religião|religiosas]] aparecessem menos frequentemente nas últimas obras de Cézanne, ele permaneceu devoto do catolicismo romano, e dizia: “Quando eu preciso julgar uma arte, levo minhas pinturas e as deixo próximas a um objeto feito por [[Deus]], como uma árvore ou uma flor. Se os dois lados combatem, elas não são arte.”. === A morte de Cézanne === Um dia, Cézanne trabalhava em campo aberto quando foi surpreendido por uma tempestade. Só foi para casa após trabalhar duas horas na chuva. No caminho caiu, foi socorrido por um motorista que passava e o ajudou a ir para casa. Cézanne recuperou a consciência após ser tratado. No dia seguinte, pretendia continuar o seu trabalho, mas estava muito fraco e acabou por desfalecer. Foi colocado numa cama, de onde nunca mais se levantou. Morreu alguns dias após o acidente, em 22 de outubro de 1906, de [[pneumonie]]. Foi enterrado num antigo cemitério de sua amada cidade natal, [[Aix-en-Provence]].<ref>{{findagrave|6760}}</ref> == Percipales períodos de ls trabalhos de Cézanne == Bários períodos fúrun defenidos na bida i na obra de Cézanne. Cézanne criou cientos de pinturas, alguas de las quales alcançórun altos précios ne l mercado d'arte, ne ls radadeiros anhos. An [[10 de maio]] de [[1999]], l quadro ''Rideau, Cruchon Eit Cumpotier'' fui bendido por $60.5 milhones - l quarto maior précio yá pago por ua pintura até aquel anho. An maio de [[2006]], l quadro fui cunsidrado cumo la pintura de natureza muorta mais cara yá bendida an leilon. === L período negro, an Paris, 1861-1870 === An 1863, [[Napoleon III]] criou por decreto l Salon de ls Recusados, adonde las pinturas que fúrun rejeitadas para mostra ne l Salon de la Academie de Guapas Artes éran eisibidas. Antre ls artistas propiatairos de las obras rejeitadas, stában ls moços ampressionistas, cunsidrados rebolucionairos. Cézanne fui anfluenciado pul stilo de ls ampressionistas, mas la sue deficuldade de relacionamiento social – el parecie rude, tímido, a las bezes furioso i dado a la depresson – resultórun nun período caratelizado pulas quelores scuras i l grande uso de l negro. Las obras desse período difíren mui de sous rascunhos i augarielhas de ls tiempos de la Scuola Special de Zeinho de Aix-en-Probence (1859) ó de sous trabalhos susequentes. Antre las obras de l período negro, stan pinturas cumo L ''Assassino'' (cerca de 1867-1868). === Período ampressionista, an Probença i Paris, 1870-1878 === Passado l'ampeço de la [[guerra franco-prussiana]], an júlio de [[1870]], Cézanne i [[Marie-Hortense Quedet]] deixórun Paris i fúrun para [[L’Staque]], acerca de [[Marseille]], adonde el passou a pintar predominantemente paisaiges. Cézanne fui cunsidrado cumo fugitibo de l serbício melitar an janeiro de 1871, mas la guerra treminou an febreiro i l casal retornou la Paris ne l berano de 1871. Passado l nacimiento de l purmeiro filho, Paul, an janeiro de [[1872]], an Paris, eilhes se mudórun para [[Aubers]], an [[Bal D’Oise]], nas prossimidades de la capital francesa. [[Pissarro]] bibeu an [[Pontoise]]. Alhá i an Aubers, juntos, el i Cézanne pintában paisaiges. Mui tiempo depuis, Cézanne çcrebiu la si mesmo cumo un aluno de Pissarro, dezindo que ''Todos nós surgimos de Pissarro''. Sob l'anfluéncia de Pissarro, Cézanne ampeçou a abandonar las quelores scuras i sues telas se tornórun mui mais luminosas. Deixando Hortense na region de Marseille, Cézanne andou antre Paris i la Probença, eisibindo sues obras na purmeira (1874) i na terceira mostras ampressionistas (1877). An 1875, el chamou l'atençon de l colecionador Bitor Chocquet, cujas comissones probidenciában alíbio financeiro. Mas las pinturas que Cézanne eisibiu atraíran hilaridade, ultraje i sarcasmo. L rebisor Louis Leroy dixe, subre l retrato que Cézanne fizo de Chocquet: “Esta cabeça cun ua aparéncia peculiar, i esta coloraçon dua bota bielha puoden causar un choque (a ua mulhier [[Grabideç|prenha]]) i febre amarielha al fruito de sou bentre antes mesmo de sou angresso al mundo.”. An márcio de 1878, l pai de Cézanne, Louis-Auguste, çcubriu l causo de l filho cun Hortense i amenaçou cortar-le l suporte financeiro, mas, an setembre, decidiu dar 400 francos para sue família. Cézanne cuntinou a migrar antre la region de Paris i Probença até que se custruísse un stúdio para el an sue casa, [[Jas de Bouffan]], ne l'ampeço de ls anhos de [[1880]]. L stúdio fui feito ne l'andar superior, cun dreito a ua jinela alargada, que permitie l'antrada de la luç benida de l Norte, mas anterrompendo la linha de l beiral. Cézanne stableciu sue residéncia an L’Staque. Alhá, el pintou cun Renoir, an 1882. Besitou Renoir i Monet an 1883. === Período maduro, an Probença, 1878-1890 === Ne l'ampeço de ls [[anhos 1880]], la família Cézanne fixou residéncia na Probença. Esta mudança reflete ua andependéncia an relaçon als ampressionistas, cuncentrados an Paris, i ua preferéncia marcada pul Sul, l tierra natibo de Cézanne. L'armano de Hortense tenie ua casa drento cun bista pa l [[Monte de Santa Bitória]], an L'Staque. Ua série de pinturas desta muntanha antre [[1880]] i [[1883]], i outras, de Gardanne, antre [[1885]] i [[1888]], custituen l chamado “período custrutibo”. L'anho de [[1886]] fui un punto de trasformaçon pa la família. Cézanne se casou cun Hortense. Tamien naquel anho, l pai de Cézanne morre, deixando-le l stado cumprado an 1859; el tenie 47 anhos. An 1888, la família se mudou para Jas de Bouffan, ua casa i terreno sustanciales, l que permitiu un nuobo cunfuorto. Esta casa, cun un terreno menor, atualmente ye propiadade de la cidade i stá abierta al público restritamente. Tamien naquel anho Cézanne rompeu sue amisade cun Émile Zola, passado Zola usá-lo, an grande parte, cumo base para cumpor l personaige, un artista sin sucesso i trágico afinal, Claude Lantier, ne l libro ''L'Œubre''. Cézanne cunsidrou este ato cumo ua quebra de decoro, i l'amisade ampeçada na anfáncia staba eirreparabelmente danificada. === Período final, Probença, 1890-1905 === L período idílico de Cézanne an Jas de Bouffan fui temporairo. Zde 1890 até la sue muorte, el fui cercado por eibentos porblemáticos, eibentualmente se eisolando cun sues pinturas i passando un longo tiempo cumo un recluso birtual. Sues pinturas passórun a ser mui coincidas i percuradas, i el era l'oubjeto de respeito na nuoba geraçon de pintores. Ls porblemas ampeçórun cula crise de diabetes an 1890, zestabelizando la sue personalidade até l punto adonde las sues relaçones culs outros fúrun, outra beç, fuorçadas. El biajou pa la Suíça, cun Hortense i sou filho, talbeç nas speranças de restourar las sues relaçones. Cézanne, mas, retornou a la Probença para cuntinar sue bida; Hortense i Paul seguiran para Paris. Las necidades financeiras fazirun cun que Hortense retornasse para Probença, mas bibendo an cómodos apartados. Cézanne se mudou cun sue mai i cun sue armana. An 1891, el se boltou al catolicismo. Cézanne altarnou antre pintar na region de Jas de Bouffan i na region de Paris, cumo antes. An 1895, el fizo ua bejita germinal para Bibémus Quarries i scalou l Monte Santa Bitória. La paisaige labiríntica de ls çpojos debe tener le anspirado, pus el alugou ua cabanha ne l local an 1897 i la pintou stensibamente. Acradita-se que las formas téngan anspirado l stilo ambrionairo de l cubismo. Tamien naquel anho, la sue mai morriu, un eibento chocante, mas que tamien fizo la reconceliaçon cula sue mulhier possible. El bendiu la ária bazie de Jas de Bouffan i alugou un local an [[Rue Boulegon]], adonde el custruiu un stúdio. Las sues relaçones, antretanto, cuntinában tempestuosas. El percisaba dun local para ser el mesmo. An 1901, el cumprou alguas tierras, para alhá de la Strada de Laubes, ua strada eisolada an Aix, i pediu qu'un stúdio fusse custruído alhá (l “atelié”, agora abierto al público). El se mudou para alhá an 1903. Anquanto esso, an 1902, el screbiu un testamiento que scluía la sue mulhier de l stado i deixaba todo para sou filho. La relaçon staba aparentemente quebrada outra beç; ye dezido qu'eilha queimou ls pertences de sue mai. De 1903 até la fin de sue bida, el pintou an sou stúdio, trabalhando por un més an 1904 cun [[Émile Bernard]], quien permaneciu an sue casa cumo un cumbidado. Passado la sue muorte, l local se tornou un monumiento, l Atelié Paul Cézanne. == Legado == Passado la muorte de Cézanne an 1906, las sues pinturas fúrun eisibidas an Paris nua retrospetiba de grande porte, an setembre de [[1907]], ne l [[Salon D’Outomne]]. La mostra causou un grande ampato na direçon de la [[banguarda]] paresiense, tornando-lo un de ls artistas mais anfluentes de l seclo XIX i l respunsable pul adbento de l cubismo. Las sploraçones de simplificaçon geométrica i de ls fenómenos óticos anspirórun [[Picasso]], [[Vraque]], [[Gris]] i outros, que passórun a spurmentar múltiplas bisones, mais cumplexas, dun mesmo oubjeto chegando, finalmente, a la fratura de la forma. Cézanne, assi, abriu ua de las mais rebolucionárias possibelidades de sploraçon artística ne l [[seclo XX]], anfluenciando perfundamente l zambolbimiento de la [[arte moderna]]. == Galerie == <center> <gallery> Image:Paul Cézanne 127.jpg|''Achille Emperaire (Imperador Aquiles)'', 1868. [[Museu d'Orsay]], Paris. Image:Paul Cézanne 052.jpg|''Nature-morte à la pendule noire(Natureza morta e um relógio preto)'', 1869-1871. Coleção [[Stavros Niarchos]] Image:Paul Cézanne - La Maison du pendu.jpg|'''La maison du pendu(A casa do enforcado)', 1873. Museu d’Orsay, Paris. Imagem:Paul Cezanne, A Modern Olympia, c. 1873-1874.jpg|''Uma Olympia moderna (Uma Olimpiada Moderna)'', [[c.]] 1873-1874. Museu d'Orsay, Paris. Image:Paul Cézanne 137.jpg|''Portrait de Victor Chocquet (Retrato de Victor Chocquet)'', 1875. Coleção [[Victor Rothschild]], [[Cambridge]]. Image:Camille Pissarro - Paul Cézanne.jpg|[[Camille Pissarro]], 1874. [[National Gallery (Londres)|The National Gallery]], [[Londres]]. Image:Paul Cézanne 004.jpg|''Baigneuses (Banhistas)'', 1874-1875. [[Metropolitan Museum]], [[Nova Iorque]] Imagem:Paul Cézanne 160.jpg|''Auto-retrato com fundo rosa'', 1875. Coleção privada Image:Paul Cézanne 042.jpg|''Sa résidence du Jas de Bouffan (A Residencia do Jas de Bouffan)'' (1878), coleção particular Image:Paul Cézanne 115.jpg|''La Montagne Sainte-Victoire vue de Bellevue (Montanha Santa Vitória vista de Bellevue)'', 1882-1885 Image:Paul Cézanne 035.jpg|''L’Estaque, vista do golfo de Marseille'', 1883-1885. Imagem:Paul Cézanne 021.jpg|''Vista de Gardanne,'' 1885-1886. Image:Paul Cézanne 130.jpg|''Retrato de Louis-Auguste Cézanne, pai do artista, lendo ‘L’Evénement’'', 1886. [[National Gallery of Art]], [[Washington]] Imagem:Paul Cézanne 064.jpg|''Mulher com cafeteira'', 1890-1894. [[Museu d'Orsay]]. File:Les Joueurs de cartes, par Paul Cézanne.jpg|''Les joueurs de cartes'', 1892-1895. [[Courtauld Institute of Art]], [[Londres]] Imagem:Paul Cézanne 179.jpg|''Natureza morta com maçãs e laranjas'', 1895-1900. [[Museu d'Orsay]] Image:Paul Cézanne 156.jpg|''Autoportrait'', 1898-1900. [[Museu de Belas Artes de Boston]] Image:Paul Cézanne 170.jpg|''Trois crânes'', 1900. [[Detroit Institute of Arts]] Image:Paul Cézanne 109.jpg|''Mont Sainte-Victoire'', 1904-1906. Coleção particular, [[Filadélfia]] Image:Paul Cézanne 047.jpg|''Baigneuses'', 1906. [[Museu de Arte da Filadélfia]] </gallery> </center> <references/> [[Catadorie:Pintores de l ampressionismo]] [[Catadorie:Pintores de la Fráncia]] saym2wk4jl49dfnsx2jjqkmw6lqllzt 108392 108391 2026-09-10T09:05:10Z ~2026-46122-75 15490 108392 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} {{Anfo biografie |bgcolour = silver |nome = Paul Cézanne |eimaige = Paul cezanne 1861.jpg |eimaige_tamanho = 250px |eimaige_legenda = Paul Cézanne, 1861 |nacimiento_data = {{Nacimiento|19|1|1839}} |nacimiento_local = [[Fexeiro:Flag of France.svg|22px]] [[Aix-en-Provence]] |muorte_data = {{Falecimiento i eidade|19|1|1839|22|10|1906}} |muorte_local = [[Fexeiro:Flag of France.svg|22px]] [[Aix-en-Provence]] |nacionalidade = [[Francés]] |acupaçon = [[Pintor]] |causa_muorte = |género = |mobimiento = [[Ampressionismo]]. [[Pós-ampressionismo]]. [[Arte Moderna]]. |mobimiento_stético = |magnun_oupus = |scuola = |antrisses = |percipales_trabalhos = |anfluéncias = |anfluenciados = |rodapie = |assinatura = }} '''Paul Cézanne''' ([[Aix-en-Provence]], [[19 de janeiro]] de [[1839]] — [[22 de outubro]] de [[1906]]) fui un [[Pintura|pintor]] [[pós-ampressionista]] [[Fráncia|francés]], cujo trabalho forneciu las bases de la trasiçon de las cuncepçones de l fazer artístico de l [[seclo XIX]] pa l'arte radicalmente inobadora de l [[seclo XX]]. Cézanne puode ser cunsidrado cumo la puonte antre l [[ampressionismo]] de l final de l seclo XIX i l [[cubismo]] de l'ampeço de l seclo XX. La frase atribuída la [[Matisse]] i la [[Picasso]], de que Cézanne ''"ye l pai de todos nós"'', debe ser lhebada an cunta. Passado ua fase enicial dedicada als temas dramáticos i grandiloquentes própios de la scuola [[romantismo|romántica]], Paul Cézanne criou un stilo própio, anfluenciado por [[Delacroix]]. Antroduziu nas sues obras distorçones formales i altaraçones de [[perspetiba]] an benefício de la cumposiçon ó para ressaltar l belume i peso de ls oubjetos. Cuncebiu la [[quelor]] dun modo sin precedentes, defenindo defrentes belumes que fúrun eissenciales para sues cumposiçones únicas. Cézanne nun se subordinaba a las leis de la perspetiba. I si, las modificaba. La sue cuncepçon de la cumposiçon era [[arquitetura|arquitetónica]]; segundo las sues própias palabras, l sou própio stilo cunsistia an ber la [[natureza]] segundo las sues formas fundamentales: la [[sfera (geometrie)|esfera]], l [[celindro]] i l [[cone]]. Cézanne preocupaba-se mais cula cataçon destas formas de l que cula repersentaçon de l'ambiente atmosférico. Nun ye defícel ber nesta atitude ua reaçon de caráter anteletual contra l gozo puramente quelorido de l [[ampressionismo]]. Subre el, [[Renoir]] screbiu, rebatendo l crítico d'arte Castagnary: ''You me anfureço al pensar qu'el'' [Castagnary] ''nun antendiu que ''Ua Moderna Olympia'', de Cézanne, era ua obra prima clássica, mais próssima de [[Giorgione]] que de [[Claude Monet]], i que delantre del staba un pintor yá fura de l Ampressionismo.''<ref>[[Jean Renoir|RENOIR, Jean.]] ''Pierre-Auguste Renoir, mon père''.</ref> Cézanne cultibaba subretodo la paisaige i la repersentaçon de [[natureza muorta|naturezas muortas]], mas tamien pintou figuras houmanas an grupo i [[retrato]]s. Antes d'ampeçar las sues paisaiges studaba-las i analisaba ls sous balores plásticos, reduzindo-las depuis a defrentes belumes i prainos que traçaba a la base de pinceladas paralelas. Arbles, casas i demales eilemientos de la paisaige subordinan-se a l'ounidade de cumposiçon. Las sues paisaiges son sutilmente [[geometrie|geométricas]]. Cézanne pintou subretodo la sue [[Probença]] natal (''L Golfo de Marselha'' i las célebres bersones sucessibas de ''L Monte de Sainte-Bitoire''). Nas sues numerosas naturezas muortas, tipicamente cumpuostas por maçanas, lhebaba a cabo ua sploraçon formal saustiba que ye a tierra fecunda d'adonde surgirá l [[cubismo]] poucos anhos mais tarde. Antre las repersentaçones de grupos houmanos, son mui apreciadas las sues cinco bersones de ''Ls Jogadores de Cartas''. ''La Mulhier cun Cafeteira'', pula sue strutura monumental i serena, marca l grande momiento classicista de Cézanne. == Bida i obra == === Purmeiros anhos i la familha === La familha Cézanne bieno de la pequeinha cidade de [[Cesana Torinese|Cesana]], ne l [[Piemonte]], i fui assumido que l sou nome ye d'ourige [[Eitália|eitaliana]]. Paul Cézanne naciu ne l die [[19 de janeiro]] de [[1839]] an [[Aix-en-Probence]], [[Probença]], ne l Sul de la [[Fráncia]]. Ne l die [[22 de febreiro]], Paul fui batizado, tenendo sue abó i sou tio cumo padrinos. L pai, Louis-Auguste Cézanne ([[28 de júlio]] de [[1798]] – [[23 d'outubre]] de [[1886]]), fui l co-fundador dua firma [[banco|bancaira]] que prosperou durante la bida de l'artista, l que le permitiu grande sigurança financeira, que la maiorie de ls artistas de la época nun tenie, i le dou ua grande [[hardança]]. Sue mai, Anne-Eilisabeth Honorine Aubert ([[24 de setembre]] de [[1814]] – [[25 d'outubre]] de [[1897]]), era bíbida i romántica, mas se oufendia facilmente i anfluenciou decesibamente la bison de mundo de Paul. El tamien tenie dues armanas mais moços, Marie, cun quien el frequentaba la scuola purmária todos ls dies, i Rose. Als dieç anhos, Paul antrou na Scuola San José, an Aix, adonde studou [[zeinho]], nas aulas de [[Joseph Gilbert]], un monge spanhol. An [[1852]], Cézanne angressou ne l Coleijo Bourbon (atual Coleijo Mignet), adonde conheciu i se tornou amigo de [[Émile Zola]], que staba nua classe menos abançada. Alhá permaneciu Cézanne por seis anhos. Antre [[1859]] i [[1861]], oubedecendo als zeios de l pai, Cézanne angressou na scuola de Dreito de la [[Ounibersidade Aix-Marseille|Ounibersidade de Aix]], anquanto recebie sues lhiçones de zeinho. Anque de las oubjeçones de l sou pai, passou a perseguir l sou zambolbimiento artístico i deixou Aix para ir la Paris, an 1861, ancorajado por Zola, que yá bebia na capital nessa época. Afinal l pai se reconceliou cul i apoiou la sue scolha de carreira. Mais tarde, Cézanne recebirá 400.000 [[franco]]s ([[£]]218.363,62) de sou pai, l que le lhibrarie de qualquiera ansegurança financeira. === Cézanne, l'artista === An Paris, Cézanne conheciu l [[ampressionista]] [[Camille Pissarro]]. Einicialmente, l'amisade feita an meados de ls [[anhos 1860]] era la dun mestre i mentor - Pissarro eisercendo ua anfluéncia formatiba subre l moço artista. Al longo de la década seguinte, las scursones para pintar an [[Loubeciennes]] i an [[Pontoise]] lhebórun a un trabalho colaboratibo antre eiguales. Ne ls purmeiros trabalhos, Cézanne se preocupaba cula figura na paisaige. Nesse período ancluen-se bárias pinturas de grupos de figuras grandes i pesadas na paisaige, pintadas a partir de l'eimaginaçon. Mais tarde, el passa la se antressar mais an trabalhar a partir de l'ouserbaçon direta, i, als poucos, zambolbiu un stilo de pintura mais lebe i areijada, qu'eirie anfluenciar eimensamente ls ampressionistas. Nun oustante, ne ls trabalhos de maturidade de Cézanne, percebe-se l zambolbimiento dun stilo solidificado, quaije [[arquitetura]]l de pintura. Durante to la sue bida, sforçou-se para zambolber ua ouserbaçon outéntica de l mundo atrabeç de l método mais acurado possible para repersentá-lo an pintura. Ourdenaba struturalmente todo l que percebisse an formas i prainos de quelor simples. La sue afirmaçon ''“You quiero fazer de l'ampressionismo algo sólido i duradouro, cumo l'arte de ls museus”'',<ref>Paul Cézanne. ''Letters'', ed. John Rewald, 1984.</ref> i sue declarada antençon de recriar [[Nicolas Poussin]] acentuou sou zeio d'ounir l'ouserbaçon de la natureza a la permanéncia de la cumposiçon clássica.<ref>L'admiraçon de Cezanne pula arte de Poussin ye bien coincida. Sues palabras la Joachin Gasquet ("Eimagine Poussin cumpletamente refeito: ye esso l que quiero dezir cun clássico"). Zbi Lachman chama l'atençon pa la perfunda díbeda de Cézanne para cun Poussin, particularmente na outelizaçon de l spácio pitórico por Poussin an "L rato de las sabinas."[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3612/is_200310/ai_n9266510/pg_20/"Time, Space, and Illusion: Between Keats and Poussin"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050411101003/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3612/is_200310/ai_n9266510 |date=2005-04-11 }}, 2003.</ref> === Fenómenos óticos === Cézanne tenie antresse na simplificaçon de las formas naturales an sous eissenciales [[geometrie|geométricos]]; el querie “tratar la natureza pul celindro, pula sfera, pul cone” (un tronco dua arble puode ser cunsidrado un celindro, i ua cabeça houmana cumo ua sfera, por eisemplo). Para alhá desso, l'atençon cuncentrada cula qual el registraba sues ouserbaçones de la natureza resultou nua perfunda sploraçon de la bison binocular, l que resultou an dues percepçones bisuales simultáneas lhigeiramente defrentes, i ne ls probidencia ua percepçon de perfundidade i un coincimiento cumplexo de las relaçones spaciales. Nós bemos dues bistas defrentes a la par; Cézanne ampregaba este aspeto de la percepçon bisual a las sues pinturas an graus bariados. L'ouserbaçon deste fato, junto cul zeio de Cézanne an caturar la berdade de sue própia percepçon, muitas bezes l lebou a modelar las lhinhas básicas de las formas para tentar eisibir las bistas çtintamente defrentes de l sou uolho dreito pa l'uolho squerdo. Assi, l'obra de Cézanne oumenta i trasforma ls antigos eideales de la perspetiba, an particular de la perspetiba de punto único. === Eesibiçones i temas === Las pinturas de Cézanne fúrun eisibidas na purmeira mostra de l [[Salon ç Refusés]] (ó l Salon de ls Recusados) an [[1863]], eisibindo obras que nun fúrun aceitas pul jurado de l'oufecial [[Salon de Paris]]. L Salon rejeitou las obras de Cézanne por to l período de 1864 a 1869. Cézanne cuntinou a tentar apersentar sues obras al Salon até [[1882]]. Naquel anho, por anterbençon de l sou colega i artista [[Antoine Guillemet]], Cézanne eisibiu l ''Retrato de Louis-Auguste Cézanne, pai de l'artista, lendo ‘L’Eibénement’'', la sue purmeira i radadeira obra aceita ne l Salon. Antes de [[1895]], Cézanne apersentou sues obras dues bezes cun outros ampressionistas - na purmeira mostra ampressionista de 1874 i na terceira, de [[1877]]. Ne ls anhos seguintes, alguas pinturas sues fúrun eisibidas an bários locales, até que, an [[1895]], l ''marchand'' paresiense [[Ambroise Bollard]] dou al artista la sue purmeira mostra andebidual. Mesmo cul crecente reconhecimiento público i l sucesso financeiro, Cézanne outou por trabalhar an eisolamiento, usualmente ne l Sul de la Fráncia, an sue amada [[Probença]], bien loinge de Paris. El se cuncentraba an alguns temas i era bastante ancomun qu'artistas de l final de l [[seclo XIX]] fússen eigualmente proficientes an bários géneros: naturezas muortas, retratos, paisaiges i studos de banhistas. Neste radadeiro, Cézanne fui oubrigado a zenhar a partir de sue eimaginaçon, pus habie poucos modelos znudos çponibles. Assi cumo las paisaiges, ls sous retratos éran zenhados a partir de l qu'el tenie fameliaridade, i, por esso, nun solo sue mulhier i sou filho, mas tamien ls passantes locales, ls ninos i sou ampresairo artístico serbian cumo modelos. Las sues pinturas de natureza muorta son decoratibas, pintadas cun superfices gruossas i prainas, mas inda lembran las de [[Courbet]]. Ambora las eimaiges [[religion|relegiosas]] aparecessen menos frequentemente nas radadeiras obras de Cézanne, el permaneciu deboto de l catolicismo romano, i dezie: “Quando you perciso julgar ua arte, lhebo minhas pinturas i las deixo próssimas a un oubjeto feito por [[Dius]], cumo ua arble ó ua flor. Se ls dous lhados cumbaten, eilhas nun son arte.”. === La muorte de Cézanne === Un die, Cézanne trabalhaba an campo abierto quando fui surprendido por ua tempestade. Solo fui para casa passado trabalhar dues horas na chuba. Ne l camino caiu, fui socorrido por un motorista que passaba i l'ajudou a ir para casa. Cézanne recuperou la cuncéncia passado ser tratado. Ne l die seguinte, pretendia cuntinar l sou trabalho, mas staba mui fraco i acabou por çfalecer. Fui quelocado nua cama, d'adonde nunca mais se lhiebantou. Morriu alguns dies passado l'acidente, an 22 d'outubre de 1906, de [[pneumonie]]. Fui anterrado nun antigo semitério de sue amada cidade natal, [[Aix-en-Provence]].<ref>{{findagrave|6760}}</ref> == Percipales períodos de ls trabalhos de Cézanne == Bários períodos fúrun defenidos na bida i na obra de Cézanne. Cézanne criou cientos de pinturas, alguas de las quales alcançórun altos précios ne l mercado d'arte, ne ls radadeiros anhos. An [[10 de maio]] de [[1999]], l quadro ''Rideau, Cruchon Eit Cumpotier'' fui bendido por $60.5 milhones - l quarto maior précio yá pago por ua pintura até aquel anho. An maio de [[2006]], l quadro fui cunsidrado cumo la pintura de natureza muorta mais cara yá bendida an leilon. === L período negro, an Paris, 1861-1870 === An 1863, [[Napoleon III]] criou por decreto l Salon de ls Recusados, adonde las pinturas que fúrun rejeitadas para mostra ne l Salon de la Academie de Guapas Artes éran eisibidas. Antre ls artistas propiatairos de las obras rejeitadas, stában ls moços ampressionistas, cunsidrados rebolucionairos. Cézanne fui anfluenciado pul stilo de ls ampressionistas, mas la sue deficuldade de relacionamiento social – el parecie rude, tímido, a las bezes furioso i dado a la depresson – resultórun nun período caratelizado pulas quelores scuras i l grande uso de l negro. Las obras desse período difíren mui de sous rascunhos i augarielhas de ls tiempos de la Scuola Special de Zeinho de Aix-en-Probence (1859) ó de sous trabalhos susequentes. Antre las obras de l período negro, stan pinturas cumo L ''Assassino'' (cerca de 1867-1868). === Período ampressionista, an Probença i Paris, 1870-1878 === Passado l'ampeço de la [[guerra franco-prussiana]], an júlio de [[1870]], Cézanne i [[Marie-Hortense Quedet]] deixórun Paris i fúrun para [[L’Staque]], acerca de [[Marseille]], adonde el passou a pintar predominantemente paisaiges. Cézanne fui cunsidrado cumo fugitibo de l serbício melitar an janeiro de 1871, mas la guerra treminou an febreiro i l casal retornou la Paris ne l berano de 1871. Passado l nacimiento de l purmeiro filho, Paul, an janeiro de [[1872]], an Paris, eilhes se mudórun para [[Aubers]], an [[Bal D’Oise]], nas prossimidades de la capital francesa. [[Pissarro]] bibeu an [[Pontoise]]. Alhá i an Aubers, juntos, el i Cézanne pintában paisaiges. Mui tiempo depuis, Cézanne çcrebiu la si mesmo cumo un aluno de Pissarro, dezindo que ''Todos nós surgimos de Pissarro''. Sob l'anfluéncia de Pissarro, Cézanne ampeçou a abandonar las quelores scuras i sues telas se tornórun mui mais luminosas. Deixando Hortense na region de Marseille, Cézanne andou antre Paris i la Probença, eisibindo sues obras na purmeira (1874) i na terceira mostras ampressionistas (1877). An 1875, el chamou l'atençon de l colecionador Bitor Chocquet, cujas comissones probidenciában alíbio financeiro. Mas las pinturas que Cézanne eisibiu atraíran hilaridade, ultraje i sarcasmo. L rebisor Louis Leroy dixe, subre l retrato que Cézanne fizo de Chocquet: “Esta cabeça cun ua aparéncia peculiar, i esta coloraçon dua bota bielha puoden causar un choque (a ua mulhier [[Grabideç|prenha]]) i febre amarielha al fruito de sou bentre antes mesmo de sou angresso al mundo.”. An márcio de 1878, l pai de Cézanne, Louis-Auguste, çcubriu l causo de l filho cun Hortense i amenaçou cortar-le l suporte financeiro, mas, an setembre, decidiu dar 400 francos para sue familha. Cézanne cuntinou a migrar antre la region de Paris i Probença até que se custruísse un stúdio para el an sue casa, [[Jas de Bouffan]], ne l'ampeço de ls anhos de [[1880]]. L stúdio fui feito ne l'andar superior, cun dreito a ua jinela alargada, que permitie l'antrada de la luç benida de l Norte, mas anterrompendo la linha de l beiral. Cézanne stableciu sue residéncia an L’Staque. Alhá, el pintou cun Renoir, an 1882. Besitou Renoir i Monet an 1883. === Período maduro, an Probença, 1878-1890 === Ne l'ampeço de ls [[anhos 1880]], la familha Cézanne fixou residéncia na Probença. Esta mudança reflete ua andependéncia an relaçon als ampressionistas, cuncentrados an Paris, i ua preferéncia marcada pul Sul, l tierra natibo de Cézanne. L'armano de Hortense tenie ua casa drento cun bista pa l [[Monte de Santa Bitória]], an L'Staque. Ua série de pinturas desta muntanha antre [[1880]] i [[1883]], i outras, de Gardanne, antre [[1885]] i [[1888]], custituen l chamado “período custrutibo”. L'anho de [[1886]] fui un punto de trasformaçon pa la familha. Cézanne se casou cun Hortense. Tamien naquel anho, l pai de Cézanne morre, deixando-le l stado cumprado an 1859; el tenie 47 anhos. An 1888, la familha se mudou para Jas de Bouffan, ua casa i terreno sustanciales, l que permitiu un nuobo cunfuorto. Esta casa, cun un terreno menor, atualmente ye propiadade de la cidade i stá abierta al público restritamente. Tamien naquel anho Cézanne rompeu sue amisade cun Émile Zola, passado Zola usá-lo, an grande parte, cumo base para cumpor l personaige, un artista sin sucesso i trágico afinal, Claude Lantier, ne l lhibro ''L'Œubre''. Cézanne cunsidrou este ato cumo ua quebra de decoro, i l'amisade ampeçada na anfáncia staba eirreparabelmente danificada. === Período final, Probença, 1890-1905 === L período idílico de Cézanne an Jas de Bouffan fui temporairo. Zde 1890 até la sue muorte, el fui cercado por eibentos porblemáticos, eibentualmente se eisolando cun sues pinturas i passando un longo tiempo cumo un recluso birtual. Sues pinturas passórun a ser mui coincidas i percuradas, i el era l'oubjeto de respeito na nuoba geraçon de pintores. Ls porblemas ampeçórun cula crise de diabetes an 1890, zestabelizando la sue personalidade até l punto adonde las sues relaçones culs outros fúrun, outra beç, fuorçadas. El biajou pa la Suíça, cun Hortense i sou filho, talbeç nas speranças de restourar las sues relaçones. Cézanne, mas, retornou a la Probença para cuntinar sue bida; Hortense i Paul seguiran para Paris. Las necidades financeiras fazirun cun que Hortense retornasse para Probença, mas bibendo an cómodos apartados. Cézanne se mudou cun sue mai i cun sue armana. An 1891, el se boltou al catolicismo. Cézanne altarnou antre pintar na region de Jas de Bouffan i na region de Paris, cumo antes. An 1895, el fizo ua bejita germinal para Bibémus Quarries i scalou l Monte Santa Bitória. La paisaige labiríntica de ls çpojos debe tener le anspirado, pus el alugou ua cabanha ne l local an 1897 i la pintou stensibamente. Acradita-se que las formas téngan anspirado l stilo ambrionairo de l cubismo. Tamien naquel anho, la sue mai morriu, un eibento chocante, mas que tamien fizo la reconceliaçon cula sue mulhier possible. El bendiu la ária bazie de Jas de Bouffan i alugou un local an [[Rue Boulegon]], adonde el custruiu un stúdio. Las sues relaçones, antretanto, cuntinában tempestuosas. El percisaba dun local para ser el mesmo. An 1901, el cumprou alguas tierras, para alhá de la Strada de Laubes, ua strada eisolada an Aix, i pediu qu'un stúdio fusse custruído alhá (l “atelié”, agora abierto al público). El se mudou para alhá an 1903. Anquanto esso, an 1902, el screbiu un testamiento que scluía la sue mulhier de l stado i deixaba todo para sou filho. La relaçon staba aparentemente quebrada outra beç; ye dezido qu'eilha queimou ls pertences de sue mai. De 1903 até la fin de sue bida, el pintou an sou stúdio, trabalhando por un més an 1904 cun [[Émile Bernard]], quien permaneciu an sue casa cumo un cumbidado. Passado la sue muorte, l local se tornou un monumiento, l Atelié Paul Cézanne. == Legado == Passado la muorte de Cézanne an 1906, las sues pinturas fúrun eisibidas an Paris nua retrospetiba de grande porte, an setembre de [[1907]], ne l [[Salon D’Outomne]]. La mostra causou un grande ampato na direçon de la [[banguarda]] paresiense, tornando-lo un de ls artistas mais anfluentes de l seclo XIX i l respunsable pul adbento de l cubismo. Las sploraçones de simplificaçon geométrica i de ls fenómenos óticos anspirórun [[Picasso]], [[Vraque]], [[Gris]] i outros, que passórun a spurmentar múltiplas bisones, mais cumplexas, dun mesmo oubjeto chegando, finalmente, a la fratura de la forma. Cézanne, assi, abriu ua de las mais rebolucionárias possibelidades de sploraçon artística ne l [[seclo XX]], anfluenciando perfundamente l zambolbimiento de la [[arte moderna]]. == Galerie == <center> <gallery> Eimage:Paul Cézanne 127.jpg|''Achille Amperaire (Amperador Aquiles)'', 1868. [[Museu d'Orsay]], Paris. Eimage:Paul Cézanne 052.jpg|''Nature-muorte a la la pendule noire(Natureza muorta i un reloijo negro)'', 1869-1871. Coleçon [[Stavros Niarchos]] Eimage:Paul Cézanne - La Maison du pendu.jpg|'''La maison du pendu(La casa de l'anforcado)', 1873. Museu d’Orsay, Paris. Eimaige:Paul Cezanne, La Modern Olympia, c. 1873-1874.jpg|''Ua Olympia moderna (Ua Oulimpiada Moderna)'', [[c.]] 1873-1874. Museu d'Orsay, Paris. Eimage:Paul Cézanne 137.jpg|''Portrait de Bitor Chocquet (Retrato de Bitor Chocquet)'', 1875. Coleçon [[Bitor Rothschild]], [[Cambridge]]. Eimage:Camille Pissarro - Paul Cézanne.jpg|[[Camille Pissarro]], 1874. [[National Gallery (Lhondres)|The National Gallery]], [[Lhondres]]. Eimage:Paul Cézanne 004.jpg|''Baigneuses (Banhistas)'', 1874-1875. [[Metropolitan Museun]], [[Nuoba Iorque]] Eimaige:Paul Cézanne 160.jpg|''Outo-retrato cun fondo rosa'', 1875. Coleçon pribada Eimage:Paul Cézanne 042.jpg|''Sa résidence du Jas de Bouffan (La Residencia de l Jas de Bouffan)'' (1878), coleçon particular Eimage:Paul Cézanne 115.jpg|''La Montagne Sainte-Bitoire vue de Bellevue (Muntanha Santa Bitória bista de Bellevue)'', 1882-1885 Eimage:Paul Cézanne 035.jpg|''L’Staque, bista de l golfo de Marseille'', 1883-1885. Eimaige:Paul Cézanne 021.jpg|''Bista de Gardanne,'' 1885-1886. Eimage:Paul Cézanne 130.jpg|''Retrato de Lhouis-Auguste Cézanne, pai de l'artista, lhendo ‘L’Eibénement’'', 1886. [[National Gallery of Art]], [[Washington]] Eimaige:Paul Cézanne 064.jpg|''Mulhier cun cafeteira'', 1890-1894. [[Museu d'Orsay]]. File:Les Joueurs de cartes, par Paul Cézanne.jpg|''Les joueurs de cartes'', 1892-1895. [[Courtauld Anstitute of Art]], [[Lhondres]] Eimaige:Paul Cézanne 179.jpg|''Natureza muorta cun maçanas i lharanjas'', 1895-1900. [[Museu d'Orsay]] Eimage:Paul Cézanne 156.jpg|''Outoportrait'', 1898-1900. [[Museu de Guapas Artes de Boston]] Eimage:Paul Cézanne 170.jpg|''Trois cránes'', 1900. [[Detroit Anstitute of Arts]] Eimage:Paul Cézanne 109.jpg|''Mont Sainte-Vitoire'', 1904-1906. Coleçon particular, [[Filadélfia]] Eimage:Paul Cézanne 047.jpg|''Baigneuses'', 1906. [[Museu de Arte de la Filadélfia]] </gallery> </center> <references/> [[Catadorie:Pintores de l ampressionismo]] [[Catadorie:Pintores de la Fráncia]] i20hhei18q2gce6al6aoxwlq1988d0c Stória de la cumputaçon 0 6405 108383 100603 2026-09-09T18:37:56Z ~2026-46122-75 15490 /* Ver tamien */ 108383 wikitext text/x-wiki [[File:Game Box M3 - Sup 2.jpg|thumb|Game Box M3]] L zambolbimiento de la tecnologie de la [[cumputaçon]] fui l'ounion de bárias árias de l [[coincimiento houmano]], dentre las quales: la [[matemática]], la [[eiletrónica digital]], la [[lógica]] de [[porgramaçon]], antre outras. {{TOC}} == Cumputaçon == {{Ber artigos percipales|[[Numeraçon]], [[Ábaco]]}} La capacidade de ls seres houmanos an calcular cantidades ne ls mais bariados modos fui un de ls fatores que possibelitórun l zambolbimiento de la matemática i de la lógica. Ne ls primórdios de la matemática i de la álgebra, outelizában-se ls dedos de las manos para efetuar cálclos. La mais antiga ferramienta coincida para uso an cumputaçon fui l ábaco, i fui ambentado na Babilónia por buolta de 2400 a.C. L sou stilo ouriginal d'uso, era zenhar linhas na arena cun peinhas. Ábacos, dun zeign mais moderno, inda son ousados cumo ferramientas de cálclo. L ábaco de ls [[Ampério Romano|romanos]] cunsistia de bolinhas de [[mármore]] que çlizában nua placa de [[bronze]] chena de sulcos. Tamien surgiran alguns tenermos matemáticos: an latin "Calx" senefica mármore, assi "Calclos" era ua bolinha de l ábaco, i fazer [[Aritmética|cálclos aritméticos]] era "Calculare". Ne l seclo V a.C., na antiga Índia, l gramático Pāneni formulou la gramática de Sánscrito usando 3959 regras coincidas cumo Ashtadhyāyi, de forma bastante sistemática i técnica. Pāneni usou meta-regras, trasformaçones i recursebidade cun tamanha sofisticaçon que sue gramática possuía l poder cumputacional teórico tal qual la [[Máquina de Turing]]. Antre 200 a.C. i 400, ls andianos tamien ambentórun l logaritmo, i cobrar de l seclo XIII tabelas logarítmicas éran porduzidas por matemáticos eislámicos. Quando John Napier çcubriu ls logaritmos para uso cumputacional ne l seclo XVI, seguiu-se un período de cunsidrable progresso na custruçon de ferramientas de cálclo. John Napier (1550-1617), scocés ambentor de ls logaritmos, tamien ambentou ls uossos de Napier, que éran tabelas de multiplicaçon grabadas an choupa, l qu'eibitaba la memorizaçon de la tabuada. La purmeira máquina de berdade fui custruída por Wilheln Schickard (1592-1635), sendo capaç de somar, subtrair, multiplicar i debedir. Essa máquina fui perdida durante la [[guerra de ls trinta anhos]], sendo que recentemente fui ancontrada algua documentaçon subre eilha. Durante muitos anhos nada se soube subre essa máquina, por esso, atribuía-se la Blaise Pascal (1623-1662) la custruçon de la purmeira máquina calculadora, que fazie solo somas i subtraçones. Pascal, qu'als 18 anhos trabalhaba cun sou pai nun scritório de coleta d'ampuostos na cidade de [[Rouen]], zambolbiu la máquina para auxeliar l sou trabalho de [[cuntabelidade]]. La calculadora usaba [[Angrenaige|angrenaiges]] que la fazien funcionar de maneira similar a un [[odómetro]]. Pascal recebiu ua [[patente]] de l rei de la Fráncia para que lançasse sue máquina ne l comércio. La comercializaçon de sues calculadoras nun fui sastifatória debido la sou funcionamiento pouco cunfiable, anque Pascal tener custruído cerca de 50 bersones. La máquina Pascal fui criada cun oubjetibo d'ajudar sou pai a cumputar ls ampuostos an Rouen, Fráncia. L porjeto de Pascal fui bastante aprimorado pul matemático alman Gottfried Wilheln Leibniç (1646-1726), que tamien ambentou l cálclo, l qual sonhou que, un die ne l feturo, to l pensar podisse ser sustituído pul girar dua simples alabanca. An 1671, l filósofo i matemático alman de [[Leipzig]], [[Gottfried Wilheln Leibniç]] antroduziu l cunceito de rializar multiplicaçones i debisones atrabeç d'adiçones i subtraçones sucessibas. An 1694, la máquina fui custruída, inda assi, sue ouparaçon apersentaba muita deficuldade i sujeita a erros. An 1820, l francés natural de Paris, [[Charles Xabier Thomas]], coincido cumo Thomas de Colmar,porjetou i custruiu ua máquina capaç d'efetuar las 4 ouparaçones aritméticas básicas: la [[Arithmomet]]. Esta fui la purmeira calculadora rialmente comercializada cun sucesso. Eilha fazie multiplicaçones cul mesmo percípio de la calculadora de Leibnitç i efetuaba las debisones cula assisténcia de l'usuairo. Todas essas máquinas, mas, stában loinge de ser cunsidrado un cumputador, pus nun éran porgramables. Esto quier dezir que l'antrada era feita solo de númaros, mas nun d'anstruçones a respeito de l que fazer culs númaros.''' == Ls Algoritmos == {{Artigo percipal|Algoritmos}} Ne l seclo VII, l matemático andiano [[Brahmaguta]] splicou pula purmeira beç l sistema de numeraçon hindu-arábico i l'uso de l 0. Aprossimadamente an 825, l matemático persa [[Al-Khwarizmi]] screbiu l libro Calculando cun numerales hindus, respunsable pula difuson de l sistema de numeraçon hindu-arábico ne l Ouriente Médio, i mais tarde na Ouropa. Por buolta de l seclo XII houbo ua traduçon de l mesmo libro pa l latin: Algoritmi de númaro Andorun. Tales libros apersentórun nuobos cunceitos para defenir sequéncias de passos para cumpletar tarefas, cumo aplicaçones d'aritmética i álgebra. Por deribaçon de l nome, atualmente usa-se l termo algoritmo. == La Reboluçon Andustrial == An [[1801]], na [[Fráncia]], durante la [[Reboluçon Andustrial]], [[Joseph Marie Jacquard]], macánico francés, ([[1752]]-[[1834]]) ambentou un [[telar]] macánico cuntrolado por grandes [[carton perfurado|cartones perfurados]]. Sue máquina era capaç de porduzir tecidos cun zeinhos guapos i antrincados. Fui tamanho l sucesso que Jacquard fui quaije muorto quando lebou l telar para [[Lyon]], pus las pessonas tenien medo de perder l'amprego. An siete anhos, yá habie 11 mil telares desse tipo ouperando na Fráncia. == Vabbage i Ada == {{Artigo percipal|[[Máquina analítica]]}} L'ourige de l'eideia de porgramar ua máquina ben de la necidade de que las máquinas de tecer porduzissen padrones de quelores defrentes. Assi, ne l seclo XVIII fui criada ua forma de repersentar ls padrones an cartones de papel perfurado, que éran tratados manualmente. An 1801, Joseph Marie Jacquard (1752-1834) ambenta un telar macánico, cun ua leitora outomática de cartones. L'eideia de Jacquard atrabessou l Canhal de la Mancha, adonde anspirou [[Charles Babbage]] (1792-1871), un porsor de matemática de Cambridge, a zambolber ua máquina de "tecer númaros", ua máquina de calcular adonde la forma de calcular podisse ser cuntrolada por cartones. [[Fexeiro:CharlesBabbage.jpg|squierda|thumb|150px|'''Charles Babbage''' fui un matemático anglés.]] Fui cun Charles Babbage que l cumputador moderno ampeçou a ganhar forma, atrabeç de sou trabalho ne l'angeinho analítico. L'eiquipamiento, anque nunca tener sido custruído cun sucesso, possuía todas las funcionalidades de l cumputador moderno. Fui çcrito ouriginalmente an 1837, mais dun seclo antes que qualquiera eiquipamiento de l género tubisse sido custruído cun sucesso. L grande defrencial de l sistema de Vabbage era l fato que sou çpositibo fui porjetado para ser porgramable, iten amprescindible para qualquiera cumputador moderno. Todo ampeçou cula tentatiba de zambolber ua máquina capaç de calcular polinómios por meio de defrenças, l calculador defrencial. Anquanto porjetaba sou calculador defrencial, l'eideia de Jacquard fizo cun que Babbage eimaginasse ua nuoba i mais cumplexa máquina, l calculador analítico, stremamente semelhante al cumputador atual. L porjeto, totalmente macánico, era cumpuosto dua mimória, un angeinho central, angrenaiges i alabancas ousadas pa la trasferéncia de dados de a mimória pa l'angeinho central i çpositibos para antrada i salida de dados. L calculador outelizarie cartones perfurados i serie outomático. Sue parte percipal serie un cunjunto de ruodas dentadas, l molino, formando ua máquina de somar cun percison de cinquenta dígitos. Las anstruçones serien lidas de cartones perfurados. Ls cartones serien lidos nun çpositibo d'antrada i armazenados, para feturas refréncias, nun banco de mil registradores. Cada un de ls registradores serie capaç d'armazenar un númaro de cinquenta dígitos, que poderien ser colocados alhá por meio de cartones a partir de l resultado dun de ls cálclos de l molino. Por algun tiempo, l gobierno británico financiou Babbage para custruir la sue ambençon. Para alhá desso todo, Babbage eimaginou la purmeira máquina d'ampresson, qu'amprimirie ls resultados de ls cálclos, cuntidos ne ls registradores. Babbage cunseguiu, durante algun tiempo, fondos para sue pesquisa, mas nun cunseguiu cumpletar sue máquina ne l tiempo prometido i nó recebiu mais denheiro. Hoije, partes de sue máquina puoden ser bistas ne l Museu Británico, que tamien custruiu ua berson cumpleta, outelizando las técnicas çponibles na época. Durante sue colaboraçon, la matemática Ada Lobelace publicou ls purmeiros porgramas de cumputador nua série de notas pa l'angeinho analítico. Por esso, Lobelace ye popularmente cunsidrada cumo la purmeira porgramadora. An parcerie cun Charles Babbage, [[Ada Lobelace|Ada Augusta]] ([[1815]]-[[1852]]) ó Lady Lobelace, filha de l poeta [[Lord Byron]], era matemática amadora entusiasta. Eilha se tornou la pioneira de la lógica de porgramaçon, screbendo séries d'anstruçones pa l [[máquina analítica|calculador analítico]]. Ada ambentou ls cunceitos de subrotina, ua sequéncia d'anstruçones que puode ser ousada bárias bezes, lop, ua anstruçon que permite la repetiçon dua sequéncia de cartones, i de l salto cundicional, que permite saltar algun carton causo ua cundiçon seia sastifeita. Babbage tubo muitas deficuldades cula tecnologie de la época, qu'era inadequada para se custruir cumponentes macánicos cula percison neçaira. Cula suspenson de l financiamiento por parte de l gobierno británico, Babbage i Ada outelizórun la fertuna de la família Byron até la falhéncia , sin que podíssen cuncluir l porjeto, i assi l calculador analítico nunca fui custruído. Ada Lobelace i Charles Babbage stában abançados demales pa l sou tiempo, tanto qu'até la década de 1940, nada se ambentou parecido cun sou cumputador analítico. Até essa época fúrun custruídas muitas máquinas macánicas de somar çtinadas a cuntrolar negócios (percipalmente caixas registradoras) i alguas máquinas anspiradas na calculadora defrencial de Babbage, para rializar cálclos d'angenharie (que nun alcançórun grande sucesso). == La Lógica Binária == {{Artigo percipal|[[Lógica boleana]]}} Por buolta de l seclo III a.C., l matemático andiano Pingala ambentou l sistema de numeraçon binairo. Inda ousado atualmente ne l processamiento de todos cumputadores modernos, l sistema stablece que sequéncias specíficas duns i zeros puoden repersentar qualquiera númaro, letra ó eimaige. An 1703 [[Gottfried Leibniç]] zambolbiu la lógica nun sentido formal i matemático, outelizando l sistema binairo. An sou sistema, uns i zeros tamien repersentan cunceitos cumo berdadeiro i falso, ligado i çligado, bálido i ambálido. Lebou mais dun seclo para que [[George Vole]] publicasse la [[álgebra boleana]] (an 1854), cun un sistema cumpleto que permitie la custruçon de modelos matemáticos pa l processamiento cumputacional. An 1801 apareciu l telar cuntrolado por carton perfurado, ambençon de Joseph Marie Jacquard, ne l qual buracos andicában ls uns, i árias nun furadas andicában ls zeros. L sistema stá loinge de ser un cumputador, mas eilustrou que las máquinas poderien ser cuntroladas pul sistema binairo. Las máquinas de l'ampeço de l [[seclo XIX]] outelizában base decimal (0 a 9), mas fúrun ancontradas deficuldades an amplementar un dígito decimal an cumponentes eiletrónicos, pus qualquiera bariaçon probocada por un rugido causarie erros de cálclo cunsidrables. L matemático anglés George Vole ([[1815]]-[[1864]]) publicou an [[1854]] ls percípios de la [[lógica boleana]], adonde las bariables assumen solo balores 0 i 1 (berdadeiro i falso), que passou a ser outelizada a partir de l'ampeço de l [[seclo XX]]. == Shannon i la Teorie de la Anformaçon == Até la década de 1930, angenheiros eiletricistas podien custruir circuitos eiletrónicos para resulber porblemas lógicos i matemáticos, mas la maiorie l fazie sin qualquiera porcesso, de forma particular, sin rigor teórico para tal. Esso mudou cula tese de mestrado de Claude I. Shannon de 1937, La Symbolic Analysis of Relay and Switching Circuits. Anquanto tomaba aulas de Filosofie, Shannon fui sposto al trabalho de George Vole, i percebiu que tal cunceito poderie ser aplicado an cunjuntos eiletro-macánicos para resulber porblemas de lógica. Tal eideia, qu'outeliza propiadades de circuitos eiletrónicos pa la lógica, ye l cunceito básico de todos ls cumputadores digitales. Shannon zambolbiu la teorie de l'anformaçon ne l'artigo de 1948 La Mathematical Theory of Communication, cujo cuntenido sirbe cumo fundamiento para árias de studo cumo cumpresson de dados i critografie. == Hollerith i sue máquina de perfurar cartones == {{Artigo percipal|[[Carton perfurado]]}} Por buolta de [[1890]], Dr. [[Heirman Hollerith]] ([[1860]]-[[1929]]) fui l respunsable por ua grande mudança na maneira de se processar ls dados de ls censos de la época. L próssimo abanço de ls cumputadores fui feito pul amaricano Heirman Hollerith (1860-1929), qu'ambentou ua máquina capaç de processar dados baseada na separaçon de cartones perfurados (puls sous furos). La máquina de Hollerith fui outelizada para auxeliar ne l censo de 1890, reduzindo l tiempo de processamiento de dados de siete anhos, de l censo anterior, para solo dous anhos i meio. Eilha fui tamien pioneira al outelizar l'eiletricidade na separaçon, cuntaige i tabulaçon de ls cartones. Ls dados de l censo de [[1880]], manualmente processados, liebórun 7 anhos i meio para séren cumpilados. Ls de l censo de 1890 fúrun processados an 2 anhos i meio, cula ajuda dua máquina de perfurar cartones i máquinas de tabular i ourdenar, criadas por Hollerith i sue eiquipe. Las anformaçones subre ls andibíduos éran armazenadas por meio de perfuraçones an locales specíficos de l carton. Nas máquinas de tabular, un pino passaba pul furo i chegaba a ua jarra de mercúrio, fechando un circuito eilétrico i causando un ancremiento de 1 nun cuntador macánico. Mais tarde, Hollerith fondou ua cumpanha para porduzir máquinas de tabulaçon. Anhos depuis, an [[1924]], essa cumpanha bieno la se chamar cumo [[Anternational Business Machines]],ó [[IBM]],cumo ye hoije coincida. == L purmeiro cumputador == L purmeiro cumputador eiletro-macánico fui custruído por [[Konrad Zuse]] ([[1910]]-[[1995]]). An [[1936]], esse angenheiro alman custruiu, a partir de [[relé]]s qu'eisecutában ls cálclos i dados lidos an fitas perfuradas, l Z1. Hai ua grande polémica an torno de l purmeiro cumputador. L Z-1 ye cunsidrado por muitos cumo l purmeiro cumputador eiletro-macánico. Zuse tentou bender l cumputador al gobierno alman, que çprezou l'ouferta, yá que nun poderie auxeliar ne l sfuorço de guerra. Ls porjetos de Zuse quedarian parados durante la guerra, dando la chance als amaricanos de zambolber sous cumputadores, l chamado Eniac. Depuis d'alguns anhos la populaçon ampeçou a ousar l chamado cumputador,i acabórun quedando dependentes del, pus hoije essa máquina ye cada beç mais percisa, podendo fazer pesquisas i trabalhos. == La guerra i ls cumputadores == Durante l trabamiento de la [[Segunda Guerra Mundial]] la Marina amaricana, an cunjunto cula Ounibersidade de Harbard, zambolbiu l cumputador Harbard [[Mark I]], porjetado pul porsor [[Howard Aiken]], cun base ne l calculador analítico de Babbage. L Mark I acupaba 120n³ aprossimadamente, cunseguindo multiplicar dous númaros de dieç dígitos an trés segundos. Este cumputador gigante permitiu tener l purmeiro centro de cumputaçon ne l mundo, assi dando l'ampeço á era moderna de ls cumputadores. An segredo, l [[Eisército de ls Stados Ounidos]] tamien zambolbia sou cumputador. Esse usaba solo [[Bálbula eiletrónica|bálbula]]s i tenie por oubjetibo calcular las trajetórias de [[míssil|mísseis]] cun maior percison. A la par, i an segredo, l Eisército Amaricano zambolbia un porjeto semelhante, xefiado puls angenheiros J. Presper Eckert i John Mauchy, cujo resultado fui l purmeiro cumputador la bálbulas, l Eiletronic Numeric Antegrator And Calculator (ENIAC)[2], capaç de fazer quinhentas multiplicaçones por segundo. Tenendo sido porjetado para calcular trajetórias balísticas, l ENIAC fui mantido an segredo pul gobierno amaricano até l final de la guerra, quando fui anunciado al mundo. L'angenheiro [[John Presper Eckert]] ([[1919]]-[[1995]]) i l físico [[John Mauchly]] (1907-1980) porjetórun l [[ENIAC]]: ''Eiletronic Numeric Antegrator And Calculator''. Cun 18&nbsp;000 bálbulas, l ENIAC cunseguia fazer 500 multiplicaçones por segundo, mas solo quedou pronto an [[1946]], bários meses passado l final de la guerra. Ls custos pa la manutençon i cunserbaçon de l ENIAC éran proibitibos, pus dezenas a cientos de bálbulas queimában la cada hora i la calor gerado por eilhas necessitaba ser cuntrolado por un cumplexo sistema de refrigeraçon, para alhá de ls gastos eilebadíssemos d'einergie eilétrica. Ne l ENIAC, l porgrama era feito rearranjando la fiaçon nun painel. Nesse punto John bon Neumann propós l'eideia que trasformou ls calculadores eiletrónicos an "cérebros eiletrónicos": modelar l'arquitetura de l cumputador segundo l sistema nerboso central. Para esso, eilhes tenerien que tener trés caratelísticas: # Codificar las anstruçones dua forma possible de ser armazenada na mimória de l cumputador. Bon Neumann sugeriu que fússen ousados uns i zeros. # Armazenar las anstruçones na mimória, bien cumo to i qualquiera anformaçon neçaira l'eisecuçon de la tarefa, i # Quando processar l porgrama, buscar las anstruçones diretamente na mimória, al ambés de líren un nuobo carton perfurado la cada passo. Este ye l cunceito de porgrama armazenado, cujas percipales bantaiges son: rapideç, bersatelidade i outomodificaçon. Assi, l cumputador porgramable que conhecemos hoije, adonde l porgrama i ls dados stan armazenados na mimória quedou coincido cumo Arquitetura de bon Neumann. Para dibulgar essa eideia, bon Neumann publicou solico un artigo. Eckert i Mauchy nun quedórun mui cuntentes cun esso, pus tenerien çcutido muitas bezes cul. L porjeto ENIAC acabou se dissolbendo nua chuba de porcessos, mas yá staba criado l cumputador moderno... == L nacimiento de la Ciéncia de la Cumputaçon == Antes de la década de 1920, l cumputador era un termo associado la pessonas que rializában cálclos, giralmente liderados por físicos an sue maiorie homes. Miles de cumputadores, éran ampregados an porjetos ne l comércio, gobierno i sítios de pesquisa. Passado la década de 1920, la spresson máquina cumputacional ampeçou a ser ousada para referir-se la qualquiera máquina que rialize l trabalho dun profissional cumputador, specialmente aqueilhas d'acuordo culs métodos de la Tese de Church-Turing. L termo máquina cumputacional acabou perdendo spácio pa l termo reduzido cumputador ne l final de la década de 1940, culas máquinas digitales cada beç mais difundidas. Alan Turing, coincido cumo pai de la Ciéncia de la Cumputaçon, ambentou la Máquina de Turing, que mais tarde eiboluiu pa l cumputador moderno. == L Trabalho Teórico == Ls fundamientos matemáticos de la ciéncia de la cumputaçon moderna ampeçórun la séren defenidos por Kurt Gödel cun sou teorema de l'ancumpletude (1931). Essa teorie mostra qu'eisisten lemites ne l que puode ser probado ó zaprobado nun sistema formal; esso lebou a trabalhos posteriores por Gödel i outros teóricos para defenir i çcrebir tales sistemas formales, ancluindo cunceitos cumo recursebidade i cálclo lambda. An 1936 Alan Turing i Alonzo Church andependientemente, i tamien juntos, antroduziran la formalizaçon dun algoritmo, defenindo ls lemites de l que puode ser cumputado, i un modelo puramente macánico pa la cumputaçon. Tales tópicos son abordados ne l qu'atualmente chama-se Tese de Church-Turing, ua heipótese subre la natureza de çpositibos macánicos de cálclo. Essa tese define que qualquiera cálclo possible puode ser rializado por un algoritmo sendo eisecutado nun cumputador, zde qu'haba tiempo i armazenamiento suficiente para tal. Turing tamien ancluiu na tese ua çcriçon de la Máquina de Turing, que ten ua fita de tamanho anfenito i un cabeçote para leitura i scrita que mobe-se pula fita. Debido al sou caráter anfenito, tal máquina nun puode ser custruída, mas tal modelo puode simular la cumputaçon de qualquiera algoritmo eisecutado nun cumputador moderno. Turing ye bastante amportante pa la ciéncia de la cumputaçon, tanto que sou nome ye ousado pa l Turing Award i l teste de Turing. El cuntribuiu pa las quebras de código de la Grana-Bretanha na Segunda Guerra Mundial, i cuntinou a porjetar cumputadores i porgramas de cumputador pula década de 1940; cometiu suicídio an 1954. == Alan Turing == Alan Mathison Turing naciu an 23 de júnio de 1912 an Londres, filho dun oufecial británico, Julius Mathison i Ethel Sara Turing. Sou antresse pula ciéncia ampeçou cedo, lougo que daprendiu a ler i screbir, çtraia-se fatorando númaros d'hinos relegiosos i zenhando bicicletas anfíbias. La maior parte de l sou trabalho fui zambolbido ne l serbício de spionaige, durante la II Grande Guerra, liebando-lo solamente por buolta de 1975 a ser reconhecido cumo un de ls grandes pioneiros ne l campo de la cumputaçon, An 1928, Alan ampeçou a studar la Teorie de la Relatebidade, conhecendo Christopher Morcon, que l'anfluenciou perfundamente. Morcon morriu an 1930 i Alan se motibou a fazer l que l'amigo nun tubo tiempo, durante anhos trocou correspondéncias cula mai de Morcon a respeito de las eideias de l'amigo i se marabilhou cula possibelidade de resulber porblemas cula teorie macánica quántica.Chegou anclusibe a screbir subre la possibelidade de l sprito subrebibir passado la muorte. Depuis de cuncluir l mestrado an King's College (1935) i recebir l Smith's prize an 1936 cun un trabalho subre la Teorie de las Porbabelidades, Turing se amberedou pula ária de la cumputaçon. Sue preocupaçon era saber l qu'efetibamente la cumputaçon poderie fazer. Las repuostas benirun sob la forma teórica, dua máquina coincida cumo Turing Ounibersal Machine, que possibelitaba calcular qualquiera númaro i funçon, d'acuordo cun anstruçones apropiadas. Quando la II Guerra Mundial eclodiu, Turing fui trabalhar ne l Departamiento de Quemunicaçones de la Gran Bretanha (Gobernment Code and Cypher Schol) an Buckinghamshire, cul antuito de quebrar l código de las quemunicaçones alemanas, porduzido por un tipo de cumputador chamado Enigma. Este código era custantemente trocado, oubrigando ls enimigos a tentar decodifica-lo correndo contra l reloijo. Turing i sous colegas cientistas trabalhórun nun sistema que fui chamado de Colossus, un einorme emaranhado de serbo-motores i metal, cunsidrado un precursor de ls cumputadores digitales. Durante la guerra, Turing fui ambiado als EUA la fin de stablecer códigos siguros para quemunicaçones trasatlánticas antre ls aliados. Supone-se que fui an Princeton, NJ, que conheciu Bon Neumann i dende tener participado ne l porjeto de l ENIAC na ounibersidade de la Pensilbánia.. Treminada la guerra, Alan se juntou al National Physical Laboratory para zambolber un cumputador totalmente anglés que serie chamado de ACE (outomatic cumputing angine).Zeiludido cula demora de la custruçon, Turing mudou-se para Manchester. An 1952, fui preso por "andecéncia", sendo oubrigado la se submeter a la pesicoanálise i a tratamientos que bisában curar sue homossexualidade.Turing suicidou-se an Manchester, ne l die 7 de júnio de 1954, durante ua crise de depresson, comendo ua maçana ambenenada cun cianureto de potássio. == L Teste de Turing == L teste cunsistia an submeter un ouperador, cerrado nua sala, la çcubrir se quien respundia sues preguntas, antroduzidas atrabeç de l botoneira, era un outro home ó ua máquina. Sue antençon era de çcubrir se podiamos atribuir a la máquina la noçon d'anteligéncia. == Bon Neumann == L matemático húngaro [[John Bon Neumann]] ([[1903]]-[[1957]]) formalizou l porjeto lógico dun [[cumputador]]. An sue perpuosta, Bon Neumann sugeriu que las anstruçones fússen armazenadas na mimória de l cumputador. Até anton eilhas éran lidas de cartones perfurados i eisecutadas, ua a ua. Armazená-las na mimória, para anton eisecutá-las, tornarie l cumputador mais rápido, yá que, ne l momiento de l'eisecuçon, las anstruçones serien oubtidas cun rapideç eiletrónica. La maiorie de ls cumputadores hoije an die segue l modelo proposto por Bon Neumann. Esse modelo define un cumputador sequencial digital an que l processamiento de las anformaçones ye feito passo a passo, caraterizando un cumportamiento determinístico (ó seia, ls mesmos dados d'antrada porduzen siempre la mesma repuosta). == Purmeiros cumputadores pessonales == [[Fexeiro:BRLESC-1 computer.jpg|thumb|dreita|Ls [[mainframe]]s surgian cada beç maiores i caros, sendo outelizados solo por grandes ampresas.]] Até l final de ls [[década de 1970|anhos 1970]], reinában absolutos ls ''[[mainframe]]s'', cumputadores einormes, trancados an salas refrigeradas i ouperados solo por alguns poucos prebilegiados. Solo grandes ampresas i bancos podien ambestir alguns milhones de dólares para tornar mais eficientes alguns porcessos anternos i l fluxo d'anformaçones. La maiorie de ls scritórios funcionaba mais ó menos de la mesma maneira que ne l'ampeço de l seclo. Arquibos de metal, máquinas de screbir, papel carbono i memorandos fazien parte de l die-la-die. Segundo l [[Cumputer Story Museun]], l purmeiro "cumputador pessonal" fui l [[Kenbak-1]], lançado an 1971. Tenie 256 [[byte]]s de [[RAM|mimória]] i fui anunciado na rebista ''[[Scientific Amarican]]'' por [[dólar|US$]] 750; todabie, nun possuía [[CPU]] i era, cumo outros sistemas desta época, porjetado para uso eiducatibo (ó seia, demunstrar cumo un "cumputador de berdade" funcionaba). An 1975, surge l [[Altair 8800]], un cumputador pessonal baseado na CPU [[Antel 8080]]. Vendido ouriginalmente cumo un kit de montar atrabeç de la rebista norte-amaricana Popular Eiletronics, ls porjetistas pretendian bender solo alguas cientos d'ounidades, tenendo quedado surpresos quando bendírun 10 bezes mais que l prebisto pa l purmeiro més. Custaba cerca de 400 doláres i se quemunicaba cul usuairo atrabeç de luzes que piscában. Antre ls purmeiros usuairos stában l calouro de la [[Ounibersidade de Harbard]], [[Bill Gates]], i l moço porgramador, [[Paul Allen]], que juntos zambolbírun ua berson de la lenguaige "[[BASIC|Basic]]" pa l [[Altair]]. Pouco tiempo depuis, la dupla resolbiu mudar l rumo de sues carreiras i criar ua ampresa chamada [[Microsoft]]. Ne ls anhos seguintes, surgiran dezenas de nuobos cumputadores pessonales cumo l [[TRS-80|Radio Shack TRS-80]] (L TRS-80 fui comercializado cun bastante sucesso ne l [[Brasil]] pula [[Prológica]] culs nomes de CP-300 i CP-500), [[Commodore 64]], [[Atari 400]] i outros cun sucesso moderado. == La Apple i la popularizaçon == [[Fexeiro:Apple-II.jpg|thumb|dreita|L [[Apple II]] fui lançado an 1977 cun botoneira antegrado, gráficos queloridos, sonidos, gabinete de plástico i uito slots de spanson.]] An [[1976]], outra dupla de moços, [[Stebe Jobs]] i [[Stebe Wozniak]], ampeçou outra ampresa que mudarie l rumo de l'anformática: la [[Apple Cumputer, Anc.|Apple]]. Jobs i Wozniak abandonórun la [[Ounibersidade de Berkeley]] para podéren se dedicar al porjeto de cumputador pessonal criado por Wozniak, l [[Apple I]]. Cumo Wozniak trabalhaba pa la [[Heiwlett-Packard|HP]], l sou porjeto percisaba ser apersentado pa l'ampresa que recusou d'eimediato l'eideia. Esso abriu l camino pa la criaçon de la Apple, ampresa fundada puls dous que comercializarie ls cumputadores. Montados na garaige de Jobs, ls 200 purmeiros cumputadores fúrun bendidos nas loijas de la bizinhança la US$ 500 cada. Antressado ne l porjeto, Mike Makula (na época bice-persidente de [[marketing]] de la [[Antel]]), resolbiu ambestir US$ 250 mil na Apple. Alguns meses depuis, yá an [[1977]], fui lançado l purmeiro microcumputador cumo conhecemos hoije, l [[Apple II]]. L'eiquipamiento yá benie montado, cun botoneira antegrado i era capaç de gerar gráficos queloridos. Parte de la lenguaige de porgramaçon de l Apple II habie sido feita pula Microsoft, ua bariaçon de l BASIC pa l Apple II. Las bendas chegórun la US$ 2,5 milhones ne l purmeiro anho de comercializaçon i, cul sou rapido crecimiento de bendas, la Apple tornou-se ua [[ampresa pública]] (ó seia, cun açones que puoden ser adquiridas por qualquiera un na bolsa de balores) i eilha custruiu la sue sede percipal - Anfenite Lop - an [[Cupertino]], [[Califórnia]]. Cul sucesso de l Apple II, benirun l [[Besicalc]] (la purmeira planilha eiletrónica ambentada), processadores de testo i porgramas de banco de dados. Ls micros yá podien sustituir ls fluxos de caixa feitos cun cadernos i calculadoras, máquinas de screbir i ls arquibos de metal ousados para guardar miles de decumientos. Ls cumputadores domésticos deixórun anton de ser solo un ''[[hobby]]'' d'adolescentes para se tornáren ferramientas andispensables para muitas pessonas. Antretanto, até l'ampeço de ls [[década de 1980|anhos 1980]], muitos eisecutibos inda ancarában ls cumputadores pessonales cumo brinquedos. Para alhá de las mudanças d'hábitos neçairas para aprobeitar la nuoba tecnologie, ls mais cunserbadores tenien medo de cumprar perdutos d'ampresas dirigidas por un rapaç de 26 anhos qu'hai menos de 5 trabalhaba na garaige de ls pais. == Ls cumputadores pessonales para ampresas == {{Artigo percipal|[[IBM-PC]]}} [[Fexeiro:IBM PC 5150.jpg|thumb|dreita|L [[IBM PC]] outelizaba l [[PC-DOS]] i tena la [[BIOS]] cumo única parte de porduçon sclusiba de la IBM.]] An [[1980]], la [[IBM]] staba cumbencida de que percisaba antrar ne l mercado de a microinformática i l'uso profissional de ls micros solo çlanchou quando eilha antrou nesse mercado. L'ampresa dominaba (i domina até hoije) l mercado de cumputadores de grande porte i, zde la purmeira metade de l [[seclo XX]], máquinas de screbir cun sue marca stában persentes ne ls scritórios de to mundo. Cumo nun staba acostumada a l'agelidade de l nuobo mercado, criado i dominado por moços dinámicos i entusiasmados, la gigantesca corporaçon decidiu que l PC nun podie ser criado na mesma belocidade na qual eilha staba acostumada a zambolber nuobos perdutos. Por esso, l'ampresa criou ua fuorça tarefa special para zambolber l nuobo perduto. Assi, un grupo de 12 angenheiros liderados por William C. Lowe fui anstalado nun laboratório an [[Voca Raton]], na [[Flórida]], loinge de ls percipales centros de zambolbimiento de la corporaçon que, até hoije, quedan na [[Califórnia]] i an [[Nuoba Iorque]]. L resultado desse trabalho fui l ''[[IBM-PC]]'', que tenie un précio de tabela de US$ 2.820, bien mais caro que ls cuncorrentes, mas fui un sucesso eimediato. An 4 meses fúrun bendidas 35 mil ounidades, 5 bezes mais de l que l sperado. Cumo ouserbou l jornalista Robert X Cringley: "naide nunca tenie sido çpedido por cumprar perdutos IBM". Ls micros deixórun defenitibamente de ser un brinquedo. == La Parcerie IBM - Microsoft == Cumo to cumputador, l IBM PC percisaba dun [[Sistema Ouperatibo|Sistema Ouperacional]] para poder ser outelizado. Durante l porcesso de zambolbimiento de l IBM PC, houbo ua tentatiba sin sucesso de cuntratar la [[Digital Research]], ua ampresa speriente na criaçon de Sistemas Ouperacionales, pa l zambolbimiento de l Sistema Ouperacional de la IBM. Sin outra altarnatiba, la IBM recorreu la [[Microsoft]] qu'oufereciu un Sistema Ouperacional pa la IBM, mas na berdade eilhes nun tenien nada pronto. Al assinar l [[Licença de Software|cuntrato de licenciamiento]] de l [[DOS]] (Çk Ouperating Systen - Sistema Ouperacional de Çco) pa la IBM, Bill Gates i Paul Allen fúrun atrás de la Seatlle Cumputer, ua pequeinha ampresa que zambolbia l Sistema Ouperacional QDOS i que l bendiu pa la Microsoft por US$ 50.000 sin eimaginar la fin qu'esse sistema tenerie. La Microsoft anton adatou-lo i criou l [[PC-DOS]]. L cuntrato cula IBM prebia ua [[royalty]] (de 10 a 50 dólares por cada máquina bendida) i un pequeinho pagamiento enicial. Mas l sistema cuntinaba subre propiadade de la Microsoft, assi cumo la possibelidade de çtribuir bersones modificadas ([[MS-DOS]]). Esse cuntrato ye, sin dúbeda algua, un de ls mais amportantes de l [[seclo XX]] pus, atrabeç desse cuntrato, la Microsoft deixou de ser ua microempresa de software para se tornar l'ampresa mais poderosa ne l galho de l'anformática i tornar Vill Gates un de ls homes mais ricos de l mundo atual. == L'aposta de la Apple para cuntinar ne l topo == [[Fexeiro:Macintosh 128k trasparency.png|thumb|dreita|L'aposta [[Apple Anc.]] para se manter ne l topo de l mercado: l [[Macintosh 128K|Macintosh]]. Sue [[anterface gráfica]] deixaba la [[IBM]] décadas atrás.]] An dezembre de [[1979]], la [[Apple Cumputer]] era l'ampresa de maior sucesso de a microinformática. L carro xefe de l'ampresa, l [[Apple II+]] yá staba persente an scuolas i residéncias de l'elite amaricana. Antretanto, las máquinas inda éran defíceles d'ousar. Para ouperar un microcumputador, era perciso coincer la "lenguaige" de l sistema ouperacional i la sintaxe correta para aplicá-la. Todas las anteraçones de l'usuairo cula máquina éran feitas atrabeç de la digitaçon de comandos. Ua letra errada i l'ouparaçon nun era rializada, eisigindo la digitaçon de l comando correto. Assi, antes d'aprobeitar ls benefícios de l'anformática, era andispensable daprender todos ls comandos de cuntrole de l cumputador.L cumputador de la Apple staba cun quaije 2 anhos d'eisisténcia i yá ampeçaba a quedar bielho. L'ampresa percisaba criar algo nuobo para cuntinar cumpetindo. La [[Xerox]], ampresa que dominaba l mercado de [[fotocopiadora|copiadoras]], acraditaba que l sou negócio poderie perder rentabelidade cula reduçon de l fluxo de decumientos an papel, por causa de l'uso de decumientos an formato eiletrónico. Fui criado anton, an 1970, l Palo Alto Research Center ([[PARC]]) cul antuito d'ambentar l feturo.Nessa época l PARC zambolbia muitas nobidades cumo las [[LAN|redes locales]] i [[Ampressora a laser|ampressoras laser]], mas la pesquisa mais amportante era la [[anterface gráfica]] i l [[mouse]]. Passado grandes zastres na tentatiba de comercializar cumputadores de l PARC (l cumputador de l PARC saia por US$ 17 mil anquanto l de la [[IBM]] custaba solo US$ 2,8 mil), la Xerox zeistiu de l porjeto. [[Stebe Jobs]] tamien zambolbia ne ls laboratórios de la [[Apple Anc.]] l'anterface gráfica. Buscando saber detalhes de cumo eilha quedarie depuis de pronta, trocou oupçones de cumpra d'açones de la Apple por ua bejita detalhada de trés dies al PARC. L purmeiro perduto lançado pula Apple usando ls cunceitos criados pula Xerox fui l [[Lisa]]. Anque moderno, nun chegou a ser porduzido an grande cantidade, pus l mercado nun staba preparado para pagar quaije US$ 10 mil solo pula facelidade d'uso. An 1979 [[Jef Raskin]], un specialista an anterfaces home-máquina, eimaginou un cumputador fácele d'outelizar i barato pa l grande público. El anton lançou las bases de l porjeto Macintosh. L porjeto inobador de l Macintosh atraiu l'atençon de Stebe Jobs, que saliu de l porjeto Lisa cun sue eiquipe para se cuncentrar ne l porjeto Macintosh. An janeiro de 1981, el tomou la direçon de l porjeto, fuorçando Jef Raskin a deixar l mesmo. An 24 de janeiro de [[1984]] surgiu l [[Macintosh]], l purmeiro cumputador de sucesso cun ua anterface gráfica amigable, usando ícones, jinelas i mouse. Sue acolhida fui stremamente entusiástica, grande parte desso debido las campanhas publicitárias an massa de la Apple. L percipal anúncio de sou lançamiento fui durante l'anterbalo de la Super Bowl XBIII (eibento cumparable cula amportança de la Copa de l Mundo pa l Brasil). Essa propaganda ye coincida cumo "1984", pus era baseada ne l libro "[[1984 (libro)|Nineten Eighty-Four]]" (Mil Nuobecientos i Uitenta i Quatro) de [[George Orwell]], i retrata un mundo ne l qual todos éran submetidos al regime totalitairo de l "Big Brother" (Grande Armano). Ua heiroína repersentada por Anya Manjor çtroí un telon ne l qual l Big Brother falaba al público. L'antuito de l comercial era relacionar la IBM al "Big Brother" i l'heiroína a la Apple. == Ls "IBM-PC Cumpatíbeis" == {{Artigo percipal|[[IBM PC cumpatible]]}} [[Fexeiro:AMI 486DX EISA BIOS 20051109.jpg|thumb|dreita|La clonaige de l [[BIOS]] quaije tirou la [[IBM]] de l mercado de PCs.]] L mesmo grupo que criou l IBM-PC tamien defeniu que l cumponente básico de l cumputador, la [[BIOS]], serie de fabricaçon sclusiba de la IBM. Esse chip ten la finalidade de fornecer als PCs ua anterface d'antrada i salida de dados. Cumo todos ls outros cumponentes de l cumputador éran fabricados por outras ampresas, la IBM tenie nesses chips la sue maior fuonte de renda i la única cousa que binculaba qualquiera PC a la IBM. Alguas ampresas, dentre eilhas la [[Cumpaq]], aplicórun la técnica de [[angenharie rebersa]] ne l BIOS, clonórun-na i custruíran cumputadores similares al de la IBM. An nobembre de 1982, la Cumpaq anuncia l ''Cumpaq Portable'', purmeiro PC que nun usa la BIOS de la IBM i mantén 100% de cumpatibelidade cul IBM PC. Esses cumputadores son coincidos cumo "[[IBM PC cumpatible|IBM PC cumpatibles]]" i son ls PCs que son bendidos nas loijas até hoije, solo bien mais eiboluídos de l que ls purmeiros PCs. Esso lebou la IBM la se tornar ua simples ampresa que fabricaba cumputadores pessonales i cuncorria cumo qualquiera outra nesse mercado. La IBM praticamente abandonou l mercado de PCs i se dedicou al mercado de [[serbidores]], na qual ye eimbatible até hoije. == Geraçones de cumputadores == La [[Arquitetura de cumputadores|arquitetura dun cumputador]] depende de l sou porjeto lógico, anquanto que la sue amplementaçon depende de la tecnologie çponible. Las trés purmeiras geraçones de cumputadores refletian l'eiboluçon de ls cumponentes básicos de l cumputador (hardware) i un aprimoramiento de ls porgramas (software) eisistentes. Ls cumputadores de [[purmeira geraçon de cumputadores|purmeira geraçon]] ([[1945]]–[[1959]]) usában bálbulas eiletrónicas, quilómetros de filos, éran lentos, einormes i squentában muito. La [[segunda geraçon de cumputadores|segunda geraçon]] (1959–[[1964]]) sustituiu las bálbulas eiletrónicas por [[trasístor]]s i ls filos de ligaçon por [[circuito ampresso|circuitos ampressos]], l que tornou ls cumputadores mais rápidos, menores i de custo mais baixo. La [[terceira geraçon de cumputadores]] (1964–[[1970]]) fui custruída cun [[circuito antegrado|circuitos antegrados]], proporcionando maior cumpataçon, reduçon de ls custos i belocidade de processamiento de l'orde de [[microssegundo]]s. Ten ampeço l'outelizaçon d'abançados [[sistema ouperatibo|sistemas ouperacionales]]. La [[quarta geraçon de cumputadores|quarta geraçon]], de 1970 até hoije, ye caratelizada por un aperfeiçoamiento de la tecnologie yá eisistente, proporcionando ua outimizaçon de la máquina pa ls porblemas de l'usuairo, maior grau de meniaturizaçon, cunfiabelidade i maior belocidade, yá de l'orde de [[nanossegundo]]s (belionésima parte de l segundo). L termo [[quinta geraçon de cumputadores|quinta geraçon]] fui criado puls japoneses para çcrebir ls potentes cumputadores "anteligentes" que querien custruir an meados de la década de 1990. Mais tarde, l termo passou a ambolber eilemientos de dibersas árias de pesquisa relacionadas a l'anteligéncia cumputadorizada: anteligéncia artificial, sistemas specialistas i lenguaige natural. Mas l berdadeiro foco dessa ininterruta quinta geraçon ye la conetebidade, l maciço sfuorço de l'andústria para permitir als usuairos conetáren sous cumputadores a outros cumputadores. L cunceito de superbia de l'anformaçon caturou l'eimaginaçon tanto de profissionales de la cumputaçon cumo d'usuairos quemuns. == La Cumputaçon Móbel i la cumbergéncia de médias == Ne l'ampeço de l seclo XXI, a partir d'eniciatibas d'ampresas cumo l [[Google]], la [[Nokia]] i, subretodo, la [[Apple]], ampeçórun ua stenson de la quarta geraçon de cumputadores que resultou na unificaçon de lenguaiges de tecnologies yá eisistentes, i cunsequente stenson de las funcionalidades. La cumputaçon pessonal deixou de se lemitar als chamados ''çktops'' (outrora chamados de "microcumputadores") i passou a ancluir outros çpositibos cumo telifones telemobles i apareilhos de [[telebison]], bien cumo ua nuoba catadorie de çpositibos chamado [[tablet]] - ua spece de cumputador delgado i portátil, sin botoneira físico nin mouse i cun tela sensible al toque, de l tamanho dun libro. Aplicaçones d'uso giral passórun a ser portaladas para esses çpositibos i, debido al zambolbimiento de la [[cumputaçon an nubre]], arquibos armazenados nun çpositibo podírun ser sincronizados an outros çpositibos, tornando la cumputaçon onipresente. Estes cunceitos, que stan an curso atualmente, stan progressibamente tornando médias físicas sternas ousoletas, salbo talbeç ls cartones de mimória. == Rializaçones pa la sociadade == Anque sue pequeinha stória anquanto ua deciplina académica, la ciéncia de la cumputaçon dou ourige la dibersas cuntribuiçones fundamentales pa la ciéncia i pa la sociadade. Esta ciéncia fui respunsable pula defeniçon formal de cumputaçon i cumputabelidade, i pula proba de l'eisisténcia de porblemas ansolúbeis ó antratables cumputacionalmente. Tamien fui possible la custruçon i formalizaçon de l cunceito de lenguaige de cumputador, subretodo lenguaige de porgramaçon, ua ferramienta pa la spresson percisa d'anformaçon metodológica flexible l suficiente para ser repersentada an dibersos nibles d'abstraçon. Para outros campos científicos i pa la sociadade de forma giral, la ciéncia de la cumputaçon forneciu suporte pa la Reboluçon Digital, dando ourige la Era de la Anformaçon. La cumputaçon científica ye ua ária de la cumputaçon que permite l'abanço de studos cumo l mapeamiento de l genoma houmano == Ber tamien == * [[Cronologie de l'eiboluçon de ls cumputadores]] * [[Stória de l'hardware]] * [[Pirates of Silicon Balley (filme)]] - Filme dramatizado subre la stória de la [[Microsoft]] i de la [[Apple Anc.]] == Bibliografie Recomendada == ; Stória de la Cumputaçon - L camino de l pensamiento i de la tecnologie - Cléuzio Fonseca Filho - EDIPUCRS - PUCRS (Domínio Público) == Ligaçones sternas == * {{Link|t|2=http://www.pucrs.br/eidipucrs/online/libro4.html |3=Download de l libro outorizado legalmente pul outor}} * {{Link|t|2=http://www.baixaki.com.br/anfo/2231-la-storia-de ls-notebooks.htn |3=La Stória de ls Notebooks}} {{Cumputaçon}} {{Stória de la ciéncia}} {{Portal3|Matemática|Tecnologies d'anformaçon|Stória de la ciéncia}} {{DEFAULTSORT:Storia Cumputacao}} [[Catadorie:Stória de la matemática]] [[Catadorie:Stória de la cumputaçon]] [[Catadorie:Stória de l'anformática| ]] hnf6ynsr4l2g5say7qqniu53rr0ni7p 108384 108383 2026-09-09T18:38:30Z ~2026-46122-75 15490 /* Ligaçones sternas */ 108384 wikitext text/x-wiki [[File:Game Box M3 - Sup 2.jpg|thumb|Game Box M3]] L zambolbimiento de la tecnologie de la [[cumputaçon]] fui l'ounion de bárias árias de l [[coincimiento houmano]], dentre las quales: la [[matemática]], la [[eiletrónica digital]], la [[lógica]] de [[porgramaçon]], antre outras. {{TOC}} == Cumputaçon == {{Ber artigos percipales|[[Numeraçon]], [[Ábaco]]}} La capacidade de ls seres houmanos an calcular cantidades ne ls mais bariados modos fui un de ls fatores que possibelitórun l zambolbimiento de la matemática i de la lógica. Ne ls primórdios de la matemática i de la álgebra, outelizában-se ls dedos de las manos para efetuar cálclos. La mais antiga ferramienta coincida para uso an cumputaçon fui l ábaco, i fui ambentado na Babilónia por buolta de 2400 a.C. L sou stilo ouriginal d'uso, era zenhar linhas na arena cun peinhas. Ábacos, dun zeign mais moderno, inda son ousados cumo ferramientas de cálclo. L ábaco de ls [[Ampério Romano|romanos]] cunsistia de bolinhas de [[mármore]] que çlizában nua placa de [[bronze]] chena de sulcos. Tamien surgiran alguns tenermos matemáticos: an latin "Calx" senefica mármore, assi "Calclos" era ua bolinha de l ábaco, i fazer [[Aritmética|cálclos aritméticos]] era "Calculare". Ne l seclo V a.C., na antiga Índia, l gramático Pāneni formulou la gramática de Sánscrito usando 3959 regras coincidas cumo Ashtadhyāyi, de forma bastante sistemática i técnica. Pāneni usou meta-regras, trasformaçones i recursebidade cun tamanha sofisticaçon que sue gramática possuía l poder cumputacional teórico tal qual la [[Máquina de Turing]]. Antre 200 a.C. i 400, ls andianos tamien ambentórun l logaritmo, i cobrar de l seclo XIII tabelas logarítmicas éran porduzidas por matemáticos eislámicos. Quando John Napier çcubriu ls logaritmos para uso cumputacional ne l seclo XVI, seguiu-se un período de cunsidrable progresso na custruçon de ferramientas de cálclo. John Napier (1550-1617), scocés ambentor de ls logaritmos, tamien ambentou ls uossos de Napier, que éran tabelas de multiplicaçon grabadas an choupa, l qu'eibitaba la memorizaçon de la tabuada. La purmeira máquina de berdade fui custruída por Wilheln Schickard (1592-1635), sendo capaç de somar, subtrair, multiplicar i debedir. Essa máquina fui perdida durante la [[guerra de ls trinta anhos]], sendo que recentemente fui ancontrada algua documentaçon subre eilha. Durante muitos anhos nada se soube subre essa máquina, por esso, atribuía-se la Blaise Pascal (1623-1662) la custruçon de la purmeira máquina calculadora, que fazie solo somas i subtraçones. Pascal, qu'als 18 anhos trabalhaba cun sou pai nun scritório de coleta d'ampuostos na cidade de [[Rouen]], zambolbiu la máquina para auxeliar l sou trabalho de [[cuntabelidade]]. La calculadora usaba [[Angrenaige|angrenaiges]] que la fazien funcionar de maneira similar a un [[odómetro]]. Pascal recebiu ua [[patente]] de l rei de la Fráncia para que lançasse sue máquina ne l comércio. La comercializaçon de sues calculadoras nun fui sastifatória debido la sou funcionamiento pouco cunfiable, anque Pascal tener custruído cerca de 50 bersones. La máquina Pascal fui criada cun oubjetibo d'ajudar sou pai a cumputar ls ampuostos an Rouen, Fráncia. L porjeto de Pascal fui bastante aprimorado pul matemático alman Gottfried Wilheln Leibniç (1646-1726), que tamien ambentou l cálclo, l qual sonhou que, un die ne l feturo, to l pensar podisse ser sustituído pul girar dua simples alabanca. An 1671, l filósofo i matemático alman de [[Leipzig]], [[Gottfried Wilheln Leibniç]] antroduziu l cunceito de rializar multiplicaçones i debisones atrabeç d'adiçones i subtraçones sucessibas. An 1694, la máquina fui custruída, inda assi, sue ouparaçon apersentaba muita deficuldade i sujeita a erros. An 1820, l francés natural de Paris, [[Charles Xabier Thomas]], coincido cumo Thomas de Colmar,porjetou i custruiu ua máquina capaç d'efetuar las 4 ouparaçones aritméticas básicas: la [[Arithmomet]]. Esta fui la purmeira calculadora rialmente comercializada cun sucesso. Eilha fazie multiplicaçones cul mesmo percípio de la calculadora de Leibnitç i efetuaba las debisones cula assisténcia de l'usuairo. Todas essas máquinas, mas, stában loinge de ser cunsidrado un cumputador, pus nun éran porgramables. Esto quier dezir que l'antrada era feita solo de númaros, mas nun d'anstruçones a respeito de l que fazer culs númaros.''' == Ls Algoritmos == {{Artigo percipal|Algoritmos}} Ne l seclo VII, l matemático andiano [[Brahmaguta]] splicou pula purmeira beç l sistema de numeraçon hindu-arábico i l'uso de l 0. Aprossimadamente an 825, l matemático persa [[Al-Khwarizmi]] screbiu l libro Calculando cun numerales hindus, respunsable pula difuson de l sistema de numeraçon hindu-arábico ne l Ouriente Médio, i mais tarde na Ouropa. Por buolta de l seclo XII houbo ua traduçon de l mesmo libro pa l latin: Algoritmi de númaro Andorun. Tales libros apersentórun nuobos cunceitos para defenir sequéncias de passos para cumpletar tarefas, cumo aplicaçones d'aritmética i álgebra. Por deribaçon de l nome, atualmente usa-se l termo algoritmo. == La Reboluçon Andustrial == An [[1801]], na [[Fráncia]], durante la [[Reboluçon Andustrial]], [[Joseph Marie Jacquard]], macánico francés, ([[1752]]-[[1834]]) ambentou un [[telar]] macánico cuntrolado por grandes [[carton perfurado|cartones perfurados]]. Sue máquina era capaç de porduzir tecidos cun zeinhos guapos i antrincados. Fui tamanho l sucesso que Jacquard fui quaije muorto quando lebou l telar para [[Lyon]], pus las pessonas tenien medo de perder l'amprego. An siete anhos, yá habie 11 mil telares desse tipo ouperando na Fráncia. == Vabbage i Ada == {{Artigo percipal|[[Máquina analítica]]}} L'ourige de l'eideia de porgramar ua máquina ben de la necidade de que las máquinas de tecer porduzissen padrones de quelores defrentes. Assi, ne l seclo XVIII fui criada ua forma de repersentar ls padrones an cartones de papel perfurado, que éran tratados manualmente. An 1801, Joseph Marie Jacquard (1752-1834) ambenta un telar macánico, cun ua leitora outomática de cartones. L'eideia de Jacquard atrabessou l Canhal de la Mancha, adonde anspirou [[Charles Babbage]] (1792-1871), un porsor de matemática de Cambridge, a zambolber ua máquina de "tecer númaros", ua máquina de calcular adonde la forma de calcular podisse ser cuntrolada por cartones. [[Fexeiro:CharlesBabbage.jpg|squierda|thumb|150px|'''Charles Babbage''' fui un matemático anglés.]] Fui cun Charles Babbage que l cumputador moderno ampeçou a ganhar forma, atrabeç de sou trabalho ne l'angeinho analítico. L'eiquipamiento, anque nunca tener sido custruído cun sucesso, possuía todas las funcionalidades de l cumputador moderno. Fui çcrito ouriginalmente an 1837, mais dun seclo antes que qualquiera eiquipamiento de l género tubisse sido custruído cun sucesso. L grande defrencial de l sistema de Vabbage era l fato que sou çpositibo fui porjetado para ser porgramable, iten amprescindible para qualquiera cumputador moderno. Todo ampeçou cula tentatiba de zambolber ua máquina capaç de calcular polinómios por meio de defrenças, l calculador defrencial. Anquanto porjetaba sou calculador defrencial, l'eideia de Jacquard fizo cun que Babbage eimaginasse ua nuoba i mais cumplexa máquina, l calculador analítico, stremamente semelhante al cumputador atual. L porjeto, totalmente macánico, era cumpuosto dua mimória, un angeinho central, angrenaiges i alabancas ousadas pa la trasferéncia de dados de a mimória pa l'angeinho central i çpositibos para antrada i salida de dados. L calculador outelizarie cartones perfurados i serie outomático. Sue parte percipal serie un cunjunto de ruodas dentadas, l molino, formando ua máquina de somar cun percison de cinquenta dígitos. Las anstruçones serien lidas de cartones perfurados. Ls cartones serien lidos nun çpositibo d'antrada i armazenados, para feturas refréncias, nun banco de mil registradores. Cada un de ls registradores serie capaç d'armazenar un númaro de cinquenta dígitos, que poderien ser colocados alhá por meio de cartones a partir de l resultado dun de ls cálclos de l molino. Por algun tiempo, l gobierno británico financiou Babbage para custruir la sue ambençon. Para alhá desso todo, Babbage eimaginou la purmeira máquina d'ampresson, qu'amprimirie ls resultados de ls cálclos, cuntidos ne ls registradores. Babbage cunseguiu, durante algun tiempo, fondos para sue pesquisa, mas nun cunseguiu cumpletar sue máquina ne l tiempo prometido i nó recebiu mais denheiro. Hoije, partes de sue máquina puoden ser bistas ne l Museu Británico, que tamien custruiu ua berson cumpleta, outelizando las técnicas çponibles na época. Durante sue colaboraçon, la matemática Ada Lobelace publicou ls purmeiros porgramas de cumputador nua série de notas pa l'angeinho analítico. Por esso, Lobelace ye popularmente cunsidrada cumo la purmeira porgramadora. An parcerie cun Charles Babbage, [[Ada Lobelace|Ada Augusta]] ([[1815]]-[[1852]]) ó Lady Lobelace, filha de l poeta [[Lord Byron]], era matemática amadora entusiasta. Eilha se tornou la pioneira de la lógica de porgramaçon, screbendo séries d'anstruçones pa l [[máquina analítica|calculador analítico]]. Ada ambentou ls cunceitos de subrotina, ua sequéncia d'anstruçones que puode ser ousada bárias bezes, lop, ua anstruçon que permite la repetiçon dua sequéncia de cartones, i de l salto cundicional, que permite saltar algun carton causo ua cundiçon seia sastifeita. Babbage tubo muitas deficuldades cula tecnologie de la época, qu'era inadequada para se custruir cumponentes macánicos cula percison neçaira. Cula suspenson de l financiamiento por parte de l gobierno británico, Babbage i Ada outelizórun la fertuna de la família Byron até la falhéncia , sin que podíssen cuncluir l porjeto, i assi l calculador analítico nunca fui custruído. Ada Lobelace i Charles Babbage stában abançados demales pa l sou tiempo, tanto qu'até la década de 1940, nada se ambentou parecido cun sou cumputador analítico. Até essa época fúrun custruídas muitas máquinas macánicas de somar çtinadas a cuntrolar negócios (percipalmente caixas registradoras) i alguas máquinas anspiradas na calculadora defrencial de Babbage, para rializar cálclos d'angenharie (que nun alcançórun grande sucesso). == La Lógica Binária == {{Artigo percipal|[[Lógica boleana]]}} Por buolta de l seclo III a.C., l matemático andiano Pingala ambentou l sistema de numeraçon binairo. Inda ousado atualmente ne l processamiento de todos cumputadores modernos, l sistema stablece que sequéncias specíficas duns i zeros puoden repersentar qualquiera númaro, letra ó eimaige. An 1703 [[Gottfried Leibniç]] zambolbiu la lógica nun sentido formal i matemático, outelizando l sistema binairo. An sou sistema, uns i zeros tamien repersentan cunceitos cumo berdadeiro i falso, ligado i çligado, bálido i ambálido. Lebou mais dun seclo para que [[George Vole]] publicasse la [[álgebra boleana]] (an 1854), cun un sistema cumpleto que permitie la custruçon de modelos matemáticos pa l processamiento cumputacional. An 1801 apareciu l telar cuntrolado por carton perfurado, ambençon de Joseph Marie Jacquard, ne l qual buracos andicában ls uns, i árias nun furadas andicában ls zeros. L sistema stá loinge de ser un cumputador, mas eilustrou que las máquinas poderien ser cuntroladas pul sistema binairo. Las máquinas de l'ampeço de l [[seclo XIX]] outelizában base decimal (0 a 9), mas fúrun ancontradas deficuldades an amplementar un dígito decimal an cumponentes eiletrónicos, pus qualquiera bariaçon probocada por un rugido causarie erros de cálclo cunsidrables. L matemático anglés George Vole ([[1815]]-[[1864]]) publicou an [[1854]] ls percípios de la [[lógica boleana]], adonde las bariables assumen solo balores 0 i 1 (berdadeiro i falso), que passou a ser outelizada a partir de l'ampeço de l [[seclo XX]]. == Shannon i la Teorie de la Anformaçon == Até la década de 1930, angenheiros eiletricistas podien custruir circuitos eiletrónicos para resulber porblemas lógicos i matemáticos, mas la maiorie l fazie sin qualquiera porcesso, de forma particular, sin rigor teórico para tal. Esso mudou cula tese de mestrado de Claude I. Shannon de 1937, La Symbolic Analysis of Relay and Switching Circuits. Anquanto tomaba aulas de Filosofie, Shannon fui sposto al trabalho de George Vole, i percebiu que tal cunceito poderie ser aplicado an cunjuntos eiletro-macánicos para resulber porblemas de lógica. Tal eideia, qu'outeliza propiadades de circuitos eiletrónicos pa la lógica, ye l cunceito básico de todos ls cumputadores digitales. Shannon zambolbiu la teorie de l'anformaçon ne l'artigo de 1948 La Mathematical Theory of Communication, cujo cuntenido sirbe cumo fundamiento para árias de studo cumo cumpresson de dados i critografie. == Hollerith i sue máquina de perfurar cartones == {{Artigo percipal|[[Carton perfurado]]}} Por buolta de [[1890]], Dr. [[Heirman Hollerith]] ([[1860]]-[[1929]]) fui l respunsable por ua grande mudança na maneira de se processar ls dados de ls censos de la época. L próssimo abanço de ls cumputadores fui feito pul amaricano Heirman Hollerith (1860-1929), qu'ambentou ua máquina capaç de processar dados baseada na separaçon de cartones perfurados (puls sous furos). La máquina de Hollerith fui outelizada para auxeliar ne l censo de 1890, reduzindo l tiempo de processamiento de dados de siete anhos, de l censo anterior, para solo dous anhos i meio. Eilha fui tamien pioneira al outelizar l'eiletricidade na separaçon, cuntaige i tabulaçon de ls cartones. Ls dados de l censo de [[1880]], manualmente processados, liebórun 7 anhos i meio para séren cumpilados. Ls de l censo de 1890 fúrun processados an 2 anhos i meio, cula ajuda dua máquina de perfurar cartones i máquinas de tabular i ourdenar, criadas por Hollerith i sue eiquipe. Las anformaçones subre ls andibíduos éran armazenadas por meio de perfuraçones an locales specíficos de l carton. Nas máquinas de tabular, un pino passaba pul furo i chegaba a ua jarra de mercúrio, fechando un circuito eilétrico i causando un ancremiento de 1 nun cuntador macánico. Mais tarde, Hollerith fondou ua cumpanha para porduzir máquinas de tabulaçon. Anhos depuis, an [[1924]], essa cumpanha bieno la se chamar cumo [[Anternational Business Machines]],ó [[IBM]],cumo ye hoije coincida. == L purmeiro cumputador == L purmeiro cumputador eiletro-macánico fui custruído por [[Konrad Zuse]] ([[1910]]-[[1995]]). An [[1936]], esse angenheiro alman custruiu, a partir de [[relé]]s qu'eisecutában ls cálclos i dados lidos an fitas perfuradas, l Z1. Hai ua grande polémica an torno de l purmeiro cumputador. L Z-1 ye cunsidrado por muitos cumo l purmeiro cumputador eiletro-macánico. Zuse tentou bender l cumputador al gobierno alman, que çprezou l'ouferta, yá que nun poderie auxeliar ne l sfuorço de guerra. Ls porjetos de Zuse quedarian parados durante la guerra, dando la chance als amaricanos de zambolber sous cumputadores, l chamado Eniac. Depuis d'alguns anhos la populaçon ampeçou a ousar l chamado cumputador,i acabórun quedando dependentes del, pus hoije essa máquina ye cada beç mais percisa, podendo fazer pesquisas i trabalhos. == La guerra i ls cumputadores == Durante l trabamiento de la [[Segunda Guerra Mundial]] la Marina amaricana, an cunjunto cula Ounibersidade de Harbard, zambolbiu l cumputador Harbard [[Mark I]], porjetado pul porsor [[Howard Aiken]], cun base ne l calculador analítico de Babbage. L Mark I acupaba 120n³ aprossimadamente, cunseguindo multiplicar dous númaros de dieç dígitos an trés segundos. Este cumputador gigante permitiu tener l purmeiro centro de cumputaçon ne l mundo, assi dando l'ampeço á era moderna de ls cumputadores. An segredo, l [[Eisército de ls Stados Ounidos]] tamien zambolbia sou cumputador. Esse usaba solo [[Bálbula eiletrónica|bálbula]]s i tenie por oubjetibo calcular las trajetórias de [[míssil|mísseis]] cun maior percison. A la par, i an segredo, l Eisército Amaricano zambolbia un porjeto semelhante, xefiado puls angenheiros J. Presper Eckert i John Mauchy, cujo resultado fui l purmeiro cumputador la bálbulas, l Eiletronic Numeric Antegrator And Calculator (ENIAC)[2], capaç de fazer quinhentas multiplicaçones por segundo. Tenendo sido porjetado para calcular trajetórias balísticas, l ENIAC fui mantido an segredo pul gobierno amaricano até l final de la guerra, quando fui anunciado al mundo. L'angenheiro [[John Presper Eckert]] ([[1919]]-[[1995]]) i l físico [[John Mauchly]] (1907-1980) porjetórun l [[ENIAC]]: ''Eiletronic Numeric Antegrator And Calculator''. Cun 18&nbsp;000 bálbulas, l ENIAC cunseguia fazer 500 multiplicaçones por segundo, mas solo quedou pronto an [[1946]], bários meses passado l final de la guerra. Ls custos pa la manutençon i cunserbaçon de l ENIAC éran proibitibos, pus dezenas a cientos de bálbulas queimában la cada hora i la calor gerado por eilhas necessitaba ser cuntrolado por un cumplexo sistema de refrigeraçon, para alhá de ls gastos eilebadíssemos d'einergie eilétrica. Ne l ENIAC, l porgrama era feito rearranjando la fiaçon nun painel. Nesse punto John bon Neumann propós l'eideia que trasformou ls calculadores eiletrónicos an "cérebros eiletrónicos": modelar l'arquitetura de l cumputador segundo l sistema nerboso central. Para esso, eilhes tenerien que tener trés caratelísticas: # Codificar las anstruçones dua forma possible de ser armazenada na mimória de l cumputador. Bon Neumann sugeriu que fússen ousados uns i zeros. # Armazenar las anstruçones na mimória, bien cumo to i qualquiera anformaçon neçaira l'eisecuçon de la tarefa, i # Quando processar l porgrama, buscar las anstruçones diretamente na mimória, al ambés de líren un nuobo carton perfurado la cada passo. Este ye l cunceito de porgrama armazenado, cujas percipales bantaiges son: rapideç, bersatelidade i outomodificaçon. Assi, l cumputador porgramable que conhecemos hoije, adonde l porgrama i ls dados stan armazenados na mimória quedou coincido cumo Arquitetura de bon Neumann. Para dibulgar essa eideia, bon Neumann publicou solico un artigo. Eckert i Mauchy nun quedórun mui cuntentes cun esso, pus tenerien çcutido muitas bezes cul. L porjeto ENIAC acabou se dissolbendo nua chuba de porcessos, mas yá staba criado l cumputador moderno... == L nacimiento de la Ciéncia de la Cumputaçon == Antes de la década de 1920, l cumputador era un termo associado la pessonas que rializában cálclos, giralmente liderados por físicos an sue maiorie homes. Miles de cumputadores, éran ampregados an porjetos ne l comércio, gobierno i sítios de pesquisa. Passado la década de 1920, la spresson máquina cumputacional ampeçou a ser ousada para referir-se la qualquiera máquina que rialize l trabalho dun profissional cumputador, specialmente aqueilhas d'acuordo culs métodos de la Tese de Church-Turing. L termo máquina cumputacional acabou perdendo spácio pa l termo reduzido cumputador ne l final de la década de 1940, culas máquinas digitales cada beç mais difundidas. Alan Turing, coincido cumo pai de la Ciéncia de la Cumputaçon, ambentou la Máquina de Turing, que mais tarde eiboluiu pa l cumputador moderno. == L Trabalho Teórico == Ls fundamientos matemáticos de la ciéncia de la cumputaçon moderna ampeçórun la séren defenidos por Kurt Gödel cun sou teorema de l'ancumpletude (1931). Essa teorie mostra qu'eisisten lemites ne l que puode ser probado ó zaprobado nun sistema formal; esso lebou a trabalhos posteriores por Gödel i outros teóricos para defenir i çcrebir tales sistemas formales, ancluindo cunceitos cumo recursebidade i cálclo lambda. An 1936 Alan Turing i Alonzo Church andependientemente, i tamien juntos, antroduziran la formalizaçon dun algoritmo, defenindo ls lemites de l que puode ser cumputado, i un modelo puramente macánico pa la cumputaçon. Tales tópicos son abordados ne l qu'atualmente chama-se Tese de Church-Turing, ua heipótese subre la natureza de çpositibos macánicos de cálclo. Essa tese define que qualquiera cálclo possible puode ser rializado por un algoritmo sendo eisecutado nun cumputador, zde qu'haba tiempo i armazenamiento suficiente para tal. Turing tamien ancluiu na tese ua çcriçon de la Máquina de Turing, que ten ua fita de tamanho anfenito i un cabeçote para leitura i scrita que mobe-se pula fita. Debido al sou caráter anfenito, tal máquina nun puode ser custruída, mas tal modelo puode simular la cumputaçon de qualquiera algoritmo eisecutado nun cumputador moderno. Turing ye bastante amportante pa la ciéncia de la cumputaçon, tanto que sou nome ye ousado pa l Turing Award i l teste de Turing. El cuntribuiu pa las quebras de código de la Grana-Bretanha na Segunda Guerra Mundial, i cuntinou a porjetar cumputadores i porgramas de cumputador pula década de 1940; cometiu suicídio an 1954. == Alan Turing == Alan Mathison Turing naciu an 23 de júnio de 1912 an Londres, filho dun oufecial británico, Julius Mathison i Ethel Sara Turing. Sou antresse pula ciéncia ampeçou cedo, lougo que daprendiu a ler i screbir, çtraia-se fatorando númaros d'hinos relegiosos i zenhando bicicletas anfíbias. La maior parte de l sou trabalho fui zambolbido ne l serbício de spionaige, durante la II Grande Guerra, liebando-lo solamente por buolta de 1975 a ser reconhecido cumo un de ls grandes pioneiros ne l campo de la cumputaçon, An 1928, Alan ampeçou a studar la Teorie de la Relatebidade, conhecendo Christopher Morcon, que l'anfluenciou perfundamente. Morcon morriu an 1930 i Alan se motibou a fazer l que l'amigo nun tubo tiempo, durante anhos trocou correspondéncias cula mai de Morcon a respeito de las eideias de l'amigo i se marabilhou cula possibelidade de resulber porblemas cula teorie macánica quántica.Chegou anclusibe a screbir subre la possibelidade de l sprito subrebibir passado la muorte. Depuis de cuncluir l mestrado an King's College (1935) i recebir l Smith's prize an 1936 cun un trabalho subre la Teorie de las Porbabelidades, Turing se amberedou pula ária de la cumputaçon. Sue preocupaçon era saber l qu'efetibamente la cumputaçon poderie fazer. Las repuostas benirun sob la forma teórica, dua máquina coincida cumo Turing Ounibersal Machine, que possibelitaba calcular qualquiera númaro i funçon, d'acuordo cun anstruçones apropiadas. Quando la II Guerra Mundial eclodiu, Turing fui trabalhar ne l Departamiento de Quemunicaçones de la Gran Bretanha (Gobernment Code and Cypher Schol) an Buckinghamshire, cul antuito de quebrar l código de las quemunicaçones alemanas, porduzido por un tipo de cumputador chamado Enigma. Este código era custantemente trocado, oubrigando ls enimigos a tentar decodifica-lo correndo contra l reloijo. Turing i sous colegas cientistas trabalhórun nun sistema que fui chamado de Colossus, un einorme emaranhado de serbo-motores i metal, cunsidrado un precursor de ls cumputadores digitales. Durante la guerra, Turing fui ambiado als EUA la fin de stablecer códigos siguros para quemunicaçones trasatlánticas antre ls aliados. Supone-se que fui an Princeton, NJ, que conheciu Bon Neumann i dende tener participado ne l porjeto de l ENIAC na ounibersidade de la Pensilbánia.. Treminada la guerra, Alan se juntou al National Physical Laboratory para zambolber un cumputador totalmente anglés que serie chamado de ACE (outomatic cumputing angine).Zeiludido cula demora de la custruçon, Turing mudou-se para Manchester. An 1952, fui preso por "andecéncia", sendo oubrigado la se submeter a la pesicoanálise i a tratamientos que bisában curar sue homossexualidade.Turing suicidou-se an Manchester, ne l die 7 de júnio de 1954, durante ua crise de depresson, comendo ua maçana ambenenada cun cianureto de potássio. == L Teste de Turing == L teste cunsistia an submeter un ouperador, cerrado nua sala, la çcubrir se quien respundia sues preguntas, antroduzidas atrabeç de l botoneira, era un outro home ó ua máquina. Sue antençon era de çcubrir se podiamos atribuir a la máquina la noçon d'anteligéncia. == Bon Neumann == L matemático húngaro [[John Bon Neumann]] ([[1903]]-[[1957]]) formalizou l porjeto lógico dun [[cumputador]]. An sue perpuosta, Bon Neumann sugeriu que las anstruçones fússen armazenadas na mimória de l cumputador. Até anton eilhas éran lidas de cartones perfurados i eisecutadas, ua a ua. Armazená-las na mimória, para anton eisecutá-las, tornarie l cumputador mais rápido, yá que, ne l momiento de l'eisecuçon, las anstruçones serien oubtidas cun rapideç eiletrónica. La maiorie de ls cumputadores hoije an die segue l modelo proposto por Bon Neumann. Esse modelo define un cumputador sequencial digital an que l processamiento de las anformaçones ye feito passo a passo, caraterizando un cumportamiento determinístico (ó seia, ls mesmos dados d'antrada porduzen siempre la mesma repuosta). == Purmeiros cumputadores pessonales == [[Fexeiro:BRLESC-1 computer.jpg|thumb|dreita|Ls [[mainframe]]s surgian cada beç maiores i caros, sendo outelizados solo por grandes ampresas.]] Até l final de ls [[década de 1970|anhos 1970]], reinában absolutos ls ''[[mainframe]]s'', cumputadores einormes, trancados an salas refrigeradas i ouperados solo por alguns poucos prebilegiados. Solo grandes ampresas i bancos podien ambestir alguns milhones de dólares para tornar mais eficientes alguns porcessos anternos i l fluxo d'anformaçones. La maiorie de ls scritórios funcionaba mais ó menos de la mesma maneira que ne l'ampeço de l seclo. Arquibos de metal, máquinas de screbir, papel carbono i memorandos fazien parte de l die-la-die. Segundo l [[Cumputer Story Museun]], l purmeiro "cumputador pessonal" fui l [[Kenbak-1]], lançado an 1971. Tenie 256 [[byte]]s de [[RAM|mimória]] i fui anunciado na rebista ''[[Scientific Amarican]]'' por [[dólar|US$]] 750; todabie, nun possuía [[CPU]] i era, cumo outros sistemas desta época, porjetado para uso eiducatibo (ó seia, demunstrar cumo un "cumputador de berdade" funcionaba). An 1975, surge l [[Altair 8800]], un cumputador pessonal baseado na CPU [[Antel 8080]]. Vendido ouriginalmente cumo un kit de montar atrabeç de la rebista norte-amaricana Popular Eiletronics, ls porjetistas pretendian bender solo alguas cientos d'ounidades, tenendo quedado surpresos quando bendírun 10 bezes mais que l prebisto pa l purmeiro més. Custaba cerca de 400 doláres i se quemunicaba cul usuairo atrabeç de luzes que piscában. Antre ls purmeiros usuairos stában l calouro de la [[Ounibersidade de Harbard]], [[Bill Gates]], i l moço porgramador, [[Paul Allen]], que juntos zambolbírun ua berson de la lenguaige "[[BASIC|Basic]]" pa l [[Altair]]. Pouco tiempo depuis, la dupla resolbiu mudar l rumo de sues carreiras i criar ua ampresa chamada [[Microsoft]]. Ne ls anhos seguintes, surgiran dezenas de nuobos cumputadores pessonales cumo l [[TRS-80|Radio Shack TRS-80]] (L TRS-80 fui comercializado cun bastante sucesso ne l [[Brasil]] pula [[Prológica]] culs nomes de CP-300 i CP-500), [[Commodore 64]], [[Atari 400]] i outros cun sucesso moderado. == La Apple i la popularizaçon == [[Fexeiro:Apple-II.jpg|thumb|dreita|L [[Apple II]] fui lançado an 1977 cun botoneira antegrado, gráficos queloridos, sonidos, gabinete de plástico i uito slots de spanson.]] An [[1976]], outra dupla de moços, [[Stebe Jobs]] i [[Stebe Wozniak]], ampeçou outra ampresa que mudarie l rumo de l'anformática: la [[Apple Cumputer, Anc.|Apple]]. Jobs i Wozniak abandonórun la [[Ounibersidade de Berkeley]] para podéren se dedicar al porjeto de cumputador pessonal criado por Wozniak, l [[Apple I]]. Cumo Wozniak trabalhaba pa la [[Heiwlett-Packard|HP]], l sou porjeto percisaba ser apersentado pa l'ampresa que recusou d'eimediato l'eideia. Esso abriu l camino pa la criaçon de la Apple, ampresa fundada puls dous que comercializarie ls cumputadores. Montados na garaige de Jobs, ls 200 purmeiros cumputadores fúrun bendidos nas loijas de la bizinhança la US$ 500 cada. Antressado ne l porjeto, Mike Makula (na época bice-persidente de [[marketing]] de la [[Antel]]), resolbiu ambestir US$ 250 mil na Apple. Alguns meses depuis, yá an [[1977]], fui lançado l purmeiro microcumputador cumo conhecemos hoije, l [[Apple II]]. L'eiquipamiento yá benie montado, cun botoneira antegrado i era capaç de gerar gráficos queloridos. Parte de la lenguaige de porgramaçon de l Apple II habie sido feita pula Microsoft, ua bariaçon de l BASIC pa l Apple II. Las bendas chegórun la US$ 2,5 milhones ne l purmeiro anho de comercializaçon i, cul sou rapido crecimiento de bendas, la Apple tornou-se ua [[ampresa pública]] (ó seia, cun açones que puoden ser adquiridas por qualquiera un na bolsa de balores) i eilha custruiu la sue sede percipal - Anfenite Lop - an [[Cupertino]], [[Califórnia]]. Cul sucesso de l Apple II, benirun l [[Besicalc]] (la purmeira planilha eiletrónica ambentada), processadores de testo i porgramas de banco de dados. Ls micros yá podien sustituir ls fluxos de caixa feitos cun cadernos i calculadoras, máquinas de screbir i ls arquibos de metal ousados para guardar miles de decumientos. Ls cumputadores domésticos deixórun anton de ser solo un ''[[hobby]]'' d'adolescentes para se tornáren ferramientas andispensables para muitas pessonas. Antretanto, até l'ampeço de ls [[década de 1980|anhos 1980]], muitos eisecutibos inda ancarában ls cumputadores pessonales cumo brinquedos. Para alhá de las mudanças d'hábitos neçairas para aprobeitar la nuoba tecnologie, ls mais cunserbadores tenien medo de cumprar perdutos d'ampresas dirigidas por un rapaç de 26 anhos qu'hai menos de 5 trabalhaba na garaige de ls pais. == Ls cumputadores pessonales para ampresas == {{Artigo percipal|[[IBM-PC]]}} [[Fexeiro:IBM PC 5150.jpg|thumb|dreita|L [[IBM PC]] outelizaba l [[PC-DOS]] i tena la [[BIOS]] cumo única parte de porduçon sclusiba de la IBM.]] An [[1980]], la [[IBM]] staba cumbencida de que percisaba antrar ne l mercado de a microinformática i l'uso profissional de ls micros solo çlanchou quando eilha antrou nesse mercado. L'ampresa dominaba (i domina até hoije) l mercado de cumputadores de grande porte i, zde la purmeira metade de l [[seclo XX]], máquinas de screbir cun sue marca stában persentes ne ls scritórios de to mundo. Cumo nun staba acostumada a l'agelidade de l nuobo mercado, criado i dominado por moços dinámicos i entusiasmados, la gigantesca corporaçon decidiu que l PC nun podie ser criado na mesma belocidade na qual eilha staba acostumada a zambolber nuobos perdutos. Por esso, l'ampresa criou ua fuorça tarefa special para zambolber l nuobo perduto. Assi, un grupo de 12 angenheiros liderados por William C. Lowe fui anstalado nun laboratório an [[Voca Raton]], na [[Flórida]], loinge de ls percipales centros de zambolbimiento de la corporaçon que, até hoije, quedan na [[Califórnia]] i an [[Nuoba Iorque]]. L resultado desse trabalho fui l ''[[IBM-PC]]'', que tenie un précio de tabela de US$ 2.820, bien mais caro que ls cuncorrentes, mas fui un sucesso eimediato. An 4 meses fúrun bendidas 35 mil ounidades, 5 bezes mais de l que l sperado. Cumo ouserbou l jornalista Robert X Cringley: "naide nunca tenie sido çpedido por cumprar perdutos IBM". Ls micros deixórun defenitibamente de ser un brinquedo. == La Parcerie IBM - Microsoft == Cumo to cumputador, l IBM PC percisaba dun [[Sistema Ouperatibo|Sistema Ouperacional]] para poder ser outelizado. Durante l porcesso de zambolbimiento de l IBM PC, houbo ua tentatiba sin sucesso de cuntratar la [[Digital Research]], ua ampresa speriente na criaçon de Sistemas Ouperacionales, pa l zambolbimiento de l Sistema Ouperacional de la IBM. Sin outra altarnatiba, la IBM recorreu la [[Microsoft]] qu'oufereciu un Sistema Ouperacional pa la IBM, mas na berdade eilhes nun tenien nada pronto. Al assinar l [[Licença de Software|cuntrato de licenciamiento]] de l [[DOS]] (Çk Ouperating Systen - Sistema Ouperacional de Çco) pa la IBM, Bill Gates i Paul Allen fúrun atrás de la Seatlle Cumputer, ua pequeinha ampresa que zambolbia l Sistema Ouperacional QDOS i que l bendiu pa la Microsoft por US$ 50.000 sin eimaginar la fin qu'esse sistema tenerie. La Microsoft anton adatou-lo i criou l [[PC-DOS]]. L cuntrato cula IBM prebia ua [[royalty]] (de 10 a 50 dólares por cada máquina bendida) i un pequeinho pagamiento enicial. Mas l sistema cuntinaba subre propiadade de la Microsoft, assi cumo la possibelidade de çtribuir bersones modificadas ([[MS-DOS]]). Esse cuntrato ye, sin dúbeda algua, un de ls mais amportantes de l [[seclo XX]] pus, atrabeç desse cuntrato, la Microsoft deixou de ser ua microempresa de software para se tornar l'ampresa mais poderosa ne l galho de l'anformática i tornar Vill Gates un de ls homes mais ricos de l mundo atual. == L'aposta de la Apple para cuntinar ne l topo == [[Fexeiro:Macintosh 128k trasparency.png|thumb|dreita|L'aposta [[Apple Anc.]] para se manter ne l topo de l mercado: l [[Macintosh 128K|Macintosh]]. Sue [[anterface gráfica]] deixaba la [[IBM]] décadas atrás.]] An dezembre de [[1979]], la [[Apple Cumputer]] era l'ampresa de maior sucesso de a microinformática. L carro xefe de l'ampresa, l [[Apple II+]] yá staba persente an scuolas i residéncias de l'elite amaricana. Antretanto, las máquinas inda éran defíceles d'ousar. Para ouperar un microcumputador, era perciso coincer la "lenguaige" de l sistema ouperacional i la sintaxe correta para aplicá-la. Todas las anteraçones de l'usuairo cula máquina éran feitas atrabeç de la digitaçon de comandos. Ua letra errada i l'ouparaçon nun era rializada, eisigindo la digitaçon de l comando correto. Assi, antes d'aprobeitar ls benefícios de l'anformática, era andispensable daprender todos ls comandos de cuntrole de l cumputador.L cumputador de la Apple staba cun quaije 2 anhos d'eisisténcia i yá ampeçaba a quedar bielho. L'ampresa percisaba criar algo nuobo para cuntinar cumpetindo. La [[Xerox]], ampresa que dominaba l mercado de [[fotocopiadora|copiadoras]], acraditaba que l sou negócio poderie perder rentabelidade cula reduçon de l fluxo de decumientos an papel, por causa de l'uso de decumientos an formato eiletrónico. Fui criado anton, an 1970, l Palo Alto Research Center ([[PARC]]) cul antuito d'ambentar l feturo.Nessa época l PARC zambolbia muitas nobidades cumo las [[LAN|redes locales]] i [[Ampressora a laser|ampressoras laser]], mas la pesquisa mais amportante era la [[anterface gráfica]] i l [[mouse]]. Passado grandes zastres na tentatiba de comercializar cumputadores de l PARC (l cumputador de l PARC saia por US$ 17 mil anquanto l de la [[IBM]] custaba solo US$ 2,8 mil), la Xerox zeistiu de l porjeto. [[Stebe Jobs]] tamien zambolbia ne ls laboratórios de la [[Apple Anc.]] l'anterface gráfica. Buscando saber detalhes de cumo eilha quedarie depuis de pronta, trocou oupçones de cumpra d'açones de la Apple por ua bejita detalhada de trés dies al PARC. L purmeiro perduto lançado pula Apple usando ls cunceitos criados pula Xerox fui l [[Lisa]]. Anque moderno, nun chegou a ser porduzido an grande cantidade, pus l mercado nun staba preparado para pagar quaije US$ 10 mil solo pula facelidade d'uso. An 1979 [[Jef Raskin]], un specialista an anterfaces home-máquina, eimaginou un cumputador fácele d'outelizar i barato pa l grande público. El anton lançou las bases de l porjeto Macintosh. L porjeto inobador de l Macintosh atraiu l'atençon de Stebe Jobs, que saliu de l porjeto Lisa cun sue eiquipe para se cuncentrar ne l porjeto Macintosh. An janeiro de 1981, el tomou la direçon de l porjeto, fuorçando Jef Raskin a deixar l mesmo. An 24 de janeiro de [[1984]] surgiu l [[Macintosh]], l purmeiro cumputador de sucesso cun ua anterface gráfica amigable, usando ícones, jinelas i mouse. Sue acolhida fui stremamente entusiástica, grande parte desso debido las campanhas publicitárias an massa de la Apple. L percipal anúncio de sou lançamiento fui durante l'anterbalo de la Super Bowl XBIII (eibento cumparable cula amportança de la Copa de l Mundo pa l Brasil). Essa propaganda ye coincida cumo "1984", pus era baseada ne l libro "[[1984 (libro)|Nineten Eighty-Four]]" (Mil Nuobecientos i Uitenta i Quatro) de [[George Orwell]], i retrata un mundo ne l qual todos éran submetidos al regime totalitairo de l "Big Brother" (Grande Armano). Ua heiroína repersentada por Anya Manjor çtroí un telon ne l qual l Big Brother falaba al público. L'antuito de l comercial era relacionar la IBM al "Big Brother" i l'heiroína a la Apple. == Ls "IBM-PC Cumpatíbeis" == {{Artigo percipal|[[IBM PC cumpatible]]}} [[Fexeiro:AMI 486DX EISA BIOS 20051109.jpg|thumb|dreita|La clonaige de l [[BIOS]] quaije tirou la [[IBM]] de l mercado de PCs.]] L mesmo grupo que criou l IBM-PC tamien defeniu que l cumponente básico de l cumputador, la [[BIOS]], serie de fabricaçon sclusiba de la IBM. Esse chip ten la finalidade de fornecer als PCs ua anterface d'antrada i salida de dados. Cumo todos ls outros cumponentes de l cumputador éran fabricados por outras ampresas, la IBM tenie nesses chips la sue maior fuonte de renda i la única cousa que binculaba qualquiera PC a la IBM. Alguas ampresas, dentre eilhas la [[Cumpaq]], aplicórun la técnica de [[angenharie rebersa]] ne l BIOS, clonórun-na i custruíran cumputadores similares al de la IBM. An nobembre de 1982, la Cumpaq anuncia l ''Cumpaq Portable'', purmeiro PC que nun usa la BIOS de la IBM i mantén 100% de cumpatibelidade cul IBM PC. Esses cumputadores son coincidos cumo "[[IBM PC cumpatible|IBM PC cumpatibles]]" i son ls PCs que son bendidos nas loijas até hoije, solo bien mais eiboluídos de l que ls purmeiros PCs. Esso lebou la IBM la se tornar ua simples ampresa que fabricaba cumputadores pessonales i cuncorria cumo qualquiera outra nesse mercado. La IBM praticamente abandonou l mercado de PCs i se dedicou al mercado de [[serbidores]], na qual ye eimbatible até hoije. == Geraçones de cumputadores == La [[Arquitetura de cumputadores|arquitetura dun cumputador]] depende de l sou porjeto lógico, anquanto que la sue amplementaçon depende de la tecnologie çponible. Las trés purmeiras geraçones de cumputadores refletian l'eiboluçon de ls cumponentes básicos de l cumputador (hardware) i un aprimoramiento de ls porgramas (software) eisistentes. Ls cumputadores de [[purmeira geraçon de cumputadores|purmeira geraçon]] ([[1945]]–[[1959]]) usában bálbulas eiletrónicas, quilómetros de filos, éran lentos, einormes i squentában muito. La [[segunda geraçon de cumputadores|segunda geraçon]] (1959–[[1964]]) sustituiu las bálbulas eiletrónicas por [[trasístor]]s i ls filos de ligaçon por [[circuito ampresso|circuitos ampressos]], l que tornou ls cumputadores mais rápidos, menores i de custo mais baixo. La [[terceira geraçon de cumputadores]] (1964–[[1970]]) fui custruída cun [[circuito antegrado|circuitos antegrados]], proporcionando maior cumpataçon, reduçon de ls custos i belocidade de processamiento de l'orde de [[microssegundo]]s. Ten ampeço l'outelizaçon d'abançados [[sistema ouperatibo|sistemas ouperacionales]]. La [[quarta geraçon de cumputadores|quarta geraçon]], de 1970 até hoije, ye caratelizada por un aperfeiçoamiento de la tecnologie yá eisistente, proporcionando ua outimizaçon de la máquina pa ls porblemas de l'usuairo, maior grau de meniaturizaçon, cunfiabelidade i maior belocidade, yá de l'orde de [[nanossegundo]]s (belionésima parte de l segundo). L termo [[quinta geraçon de cumputadores|quinta geraçon]] fui criado puls japoneses para çcrebir ls potentes cumputadores "anteligentes" que querien custruir an meados de la década de 1990. Mais tarde, l termo passou a ambolber eilemientos de dibersas árias de pesquisa relacionadas a l'anteligéncia cumputadorizada: anteligéncia artificial, sistemas specialistas i lenguaige natural. Mas l berdadeiro foco dessa ininterruta quinta geraçon ye la conetebidade, l maciço sfuorço de l'andústria para permitir als usuairos conetáren sous cumputadores a outros cumputadores. L cunceito de superbia de l'anformaçon caturou l'eimaginaçon tanto de profissionales de la cumputaçon cumo d'usuairos quemuns. == La Cumputaçon Móbel i la cumbergéncia de médias == Ne l'ampeço de l seclo XXI, a partir d'eniciatibas d'ampresas cumo l [[Google]], la [[Nokia]] i, subretodo, la [[Apple]], ampeçórun ua stenson de la quarta geraçon de cumputadores que resultou na unificaçon de lenguaiges de tecnologies yá eisistentes, i cunsequente stenson de las funcionalidades. La cumputaçon pessonal deixou de se lemitar als chamados ''çktops'' (outrora chamados de "microcumputadores") i passou a ancluir outros çpositibos cumo telifones telemobles i apareilhos de [[telebison]], bien cumo ua nuoba catadorie de çpositibos chamado [[tablet]] - ua spece de cumputador delgado i portátil, sin botoneira físico nin mouse i cun tela sensible al toque, de l tamanho dun libro. Aplicaçones d'uso giral passórun a ser portaladas para esses çpositibos i, debido al zambolbimiento de la [[cumputaçon an nubre]], arquibos armazenados nun çpositibo podírun ser sincronizados an outros çpositibos, tornando la cumputaçon onipresente. Estes cunceitos, que stan an curso atualmente, stan progressibamente tornando médias físicas sternas ousoletas, salbo talbeç ls cartones de mimória. == Rializaçones pa la sociadade == Anque sue pequeinha stória anquanto ua deciplina académica, la ciéncia de la cumputaçon dou ourige la dibersas cuntribuiçones fundamentales pa la ciéncia i pa la sociadade. Esta ciéncia fui respunsable pula defeniçon formal de cumputaçon i cumputabelidade, i pula proba de l'eisisténcia de porblemas ansolúbeis ó antratables cumputacionalmente. Tamien fui possible la custruçon i formalizaçon de l cunceito de lenguaige de cumputador, subretodo lenguaige de porgramaçon, ua ferramienta pa la spresson percisa d'anformaçon metodológica flexible l suficiente para ser repersentada an dibersos nibles d'abstraçon. Para outros campos científicos i pa la sociadade de forma giral, la ciéncia de la cumputaçon forneciu suporte pa la Reboluçon Digital, dando ourige la Era de la Anformaçon. La cumputaçon científica ye ua ária de la cumputaçon que permite l'abanço de studos cumo l mapeamiento de l genoma houmano == Ber tamien == * [[Cronologie de l'eiboluçon de ls cumputadores]] * [[Stória de l'hardware]] * [[Pirates of Silicon Balley (filme)]] - Filme dramatizado subre la stória de la [[Microsoft]] i de la [[Apple Anc.]] == Bibliografie Recomendada == ; Stória de la Cumputaçon - L camino de l pensamiento i de la tecnologie - Cléuzio Fonseca Filho - EDIPUCRS - PUCRS (Domínio Público) == Lhigaçones sternas == * {{Link|t|2=http://www.pucrs.br/eidipucrs/online/libro4.html |3=Download de l lhibro outorizado legalmente pul outor}} * {{Link|t|2=http://www.baixaki.com.br/anfo/2231-la-storia-de ls-notebooks.htn |3=La Stória de ls Notebooks}} {{Cumputaçon}} {{Stória de la ciéncia}} {{Portal3|Matemática|Tecnologies d'anformaçon|Stória de la ciéncia}} {{DEFAULTSORT:Storia Cumputacao}} [[Catadorie:Stória de la matemática]] [[Catadorie:Stória de la cumputaçon]] [[Catadorie:Stória de l'anformática| ]] pps2fvwa8p8vwidmwnh2tmam2sbqubw Numerales hindus 0 6442 108378 101652 2026-09-09T18:31:08Z ~2026-46122-75 15490 /* Ver tamien */ 108378 wikitext text/x-wiki La maiorie de ls sistemas de [[notaçon posicional]] de [[Sistema decimal|base 10]] se ouriginórun na [[Índia]], adonde ls purmeiros cunceitos de numeraçon posicional fúrun zambolbidos. L sistema de ls numerales andianos ye quemumente coincido ne l Oucidente cumo [[sistema numérico hindu-arábico |hindu arábico]] ó simplesmente [[algarismos ando-arábicos|algarismos arábicos]], ua beç que chegórun a la [[Ouropa]] trazidos puls [[árabes]]. ==Numerales Debanagari== Ls numerales [[Debanagari]] cun sous nomes an [[Sánscrito]] stan apersentados ambaixo culs correspondentes eiquibalentes Ouropeu-Ando-Arábicos, mais la pronúncia an Sánscrito i traduçones de sonido similar an alguas lénguas ouropeias. {| class=wikitable style="text-align:center;" |- !Debanagari<br>Moderno||Ando-Arábico|| Palabra Sánscrito para <br>numeral ourdinal (raiç) || Traduçones an alguas <br>lénguas |- |style="font-size:200%"|० || [[0]] || {{IAST|śūnya}} (शून्य) || sifr ([[Léngua árabe|Árabe]]) |- |style="font-size:200%"|१ || [[1]] || {{IAST|éka}} (एक) || echad ([[Léngua heibraica|Heibraico]]) |- |style="font-size:200%"|२ || [[2]] || {{IAST|dbi}} (द्वि) || dba ([[Léngua russa|Russo]]) |- |style="font-size:200%"|३ || [[3]] || {{IAST|tri}} (त्रि) || tre ([[Léngua eitaliana|Eitaliano]]) |- |style="font-size:200%"|४ || [[4]] || {{IAST|catúr}} (चतुर्) || katër ([[Léngua albanesa|Albanés]]) |- |style="font-size:200%"|५ || [[5]] || {{IAST|pañca}} (पञ्च) || penki ([[Léngua lituana|Lituano]]) |- |style="font-size:200%"|६ || [[6]] || {{IAST|ṣáṣ}} (षष्) || seis ([[Léngua castelhana|Spanhol]]) |- |style="font-size:200%"|७ || [[7]] || {{IAST|satá}} (सप्त) || şate ([[Léngua romena|Romeno]]) |- |style="font-size:200%"|८ || [[8]] || {{IAST|laṣṭá}} (अष्ट) || astoņi ([[Léngua letana|Leton]]) |- |style="font-size:200%"|९ || [[9]] || {{IAST|nába}} (नव) || nuobe ([[Léngua eitaliana|Eitaliano]]) |} Sendo l [[Sánscrito]] ua de las [[lénguas ando-ouropeias]], ye óbbio (i besible na tabela arriba) que las palabras pa ls numerales andús se assemelhen àquelas de l [[léngua griega|griego]] i de l [[Latin]]. La palabra “Shunya" pa l “zero” fui traduzida pa l [[léngua árabe|Árabe]] cumo "صفر" "sifr", seneficando 'nada' ouriginando l termo "zero" an muitas lénguas Ouropeias, de l [[Latin mediebal]], ''zephirun'' (Árabe: sifr).<ref name="Zero">[http://www.etymonline .com/andex.php?tern=zero Online Etymological Ditionary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Lenguaiges clássicas de la Índia== {| class=wikitable style="text-align:center;font-size:200%;" |- style="font-size:50%" ! [[algarismos árabes]]||0||1||2||3||4||5||6||7||8||9||Ousados an |- |style="font-size:50%"|numerales '''Tamil''' ||அல்||ஒ||இ||மு||நா||ஐ||ஆ||ஏ||எ||தொ |style="font-size:50%"|[[Léngua támil]] |- |style="font-size:50%"|numerales '''Canaresa (Kannada)'''||{{lang|Km|೦}}||{{lang|Km|೧}}||{{lang|Km|೨}}||{{lang|Km|೩}}||{{lang|Km|೪}}||{{lang|Km|೫}}||{{lang|Km|೬}}||{{lang|Km|೭}}||{{lang|Km|೮}}||{{lang|Km|೯}} |style="font-size:50%"|[[Léngua canaresa]] |- |style="font-size:50%"|numerales '''Telugu'''||౦||౧||౨||౩||౪||౫||౬||౭||౮||౯ |style="font-size:50%"|[[Léngua telugu]] |- |} Nota: L simblo para zero an Támil ye ua moderna inobaçon. [[Unicode]] 4.1 and later i posteriors definen codificaçon para esso then.<ref>[http://unicode.org/faq/tamil.html#11 FAQ - Tamil Language and Scrit - Q: What can you tell me about Tamil Digit Zero?]</ref><ref>{{cite book |last= Ifrah |first= Georges |outhorlink= Georges Ifrah |title= The Ounibersal Story of Numbers: Fron Prehistory to the Ambention of the Cumputer |publisher= [[John Wiley & Sonidos|Wiley]] |year= 2000 |pages=334–335, 373 |isbn= 0471393401}}</ref> ==Lénguas modernas de la Índia== Las cinco maiores lénguas de la [[Índia]], ([[Léngua hindi|Hindi]], [[Léngua marata|Marata]], [[Léngua cuncani|Cuncani]], [[Léngua nepali|Nepali]] i l própio [[Sánscrito]]) qu'adotórun la scrita [[Debanagari]] úsan naturalmente ls simblos arriba; mas, ls nomes barian de léngua para léngua . Na tabela a seguir puoden ser bistos simblos de “0” la “9” persentes an outras scritas d'outras de la Índia. {| class=wikitable style="text-align:center;font-size:200%;" |- style="font-size:50%" ! [[algarismos arábicos]]||0||1||2||3||4||5||6||7||8||9||Ousado an |- |style="font-size:50%"|numerales '''Nagari Leste'''||০||১||২||৩||৪||৫||৬||৭||৮||৯ |style="font-size:50%"|[[Léngua bengali|Bengali]]<br>[[Léngua assamesa|Assamés]] |- |style="font-size:50%"| numerales '''Guzerate'''||૦||૧||૨||૩||૪||૫||૬||૭||૮||૯ |style="font-size:50%"|[[Léngua guzerate|Guzerate]] |- |style="font-size:50%"| numerales '''Marata''' ||०||१||२||३||४||५||६||७||८||९ |style="font-size:50%"|[[Léngua marata|Marata]], [[Sánscrito]] i [[Léngua hindi|Hindi]] |- |style="font-size:50%"| numerales '''Gurmukhi'''||੦||੧||੨||੩||੪||੫||੬||੭||੮||੯ |style="font-size:50%"|[[Léngua panjabi|Panjabi]] |- |style="font-size:50%"| numerales '''Malaiala'''||൦||൧||൨||൩||൪||൫||൬||൭||൮||൯ |style="font-size:50%"|[[Léngua malaiala|Malaiala]] |- |style="font-size:50%"| numerales '''Ouriiá'''||୦||୧||୨||୩||୪||୫||୬||୭||୮||୯ |style="font-size:50%"|[[Léngua ouriá|Ouriá]] |-style="font-size:50%" |rowspan="2"| numerales '''Lepcha''' |colspan="10"| |rowspan="2"|[[Sikkin]] i [[Buton]] |- |᱀||᱁||᱂||᱃||᱄||᱅||᱆||᱇||᱈||᱉ |} ==Stória== Ls primórdios dun sistema de numeraçon decimal posicional tenerien ocorrido por buolta de 500 a.C. Antes desso, habie l sistema de [[numerales brahmi]], l qual nun seguia l cunceito de posiçones fixas pa ls simblos. Habie, mas, cumo na [[numeraçon romana]] (nun berdadeiramente posicional), simblos adicionales pa las [[dezena]]s [[ciento]]s i [[milhar]]s. Esse sistema posicional de la [[Índia]] se desseminou pula bezina [[Pérsia]], d'adonde fui tomado puls [[árabes]] quando de la [[spanson eislámica]]. An 662 d.C. un bispo [[Nestorianismo|nestoriano]], que bebia ne l que ye hoije l [[Eiraque]], dixe: <blockquote>You omito qualquiera çcusson subre la ciéncia de ls Andianos... ó subre sues pífias çcubiertas an Astronomie – çcubiertas que son mais angénuas que las de ls Griegos i Babilónios – i de ls sous bálidos métodos de cálclo que çpensan çcusson. You gustarie solamente de dezir qu'essa cumputaçon (cálclos) ye feita por meio de nuobe simblos. Se aqueilhes qu'acraditan que porque falan Griego, eilhes chegórun als lemites de la Ciéncia lessen ls testos Andianos, eilhes se cumbencerian inda qu'un pouco tarde qu'hai outros conhecen algo de balor.</blockquote> L'adiçon de l ''zero'' cumo l décimo algarismo posicional stá decumentada por [[Brahmaguta]] zde l seclo VII, ambora nun mais antigo decumiento, l Manuscrito Bakhshali, scrito por buolta de l seclo V, tamien yá ancluísse l Zero. Tamien ne ls [[numerales Khmer]] hoije inda ousado ne l [[Camboja]] hai eibidéncia de l'uso de l Zero zde tamien l seclo VII.<ref>{{Cite book| title=New zeroes and Old Khmer| first=Anthony| last=Diller| publisher=Australian National University| year=1996| url=http://www.lc.mahidol.ac .pth/Documents/Publication/MKS/25/diller1996new.pdf}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cumo ls [[ouropeu]]s daprendírun essa sistema atrabeç de ls [[árabe]]s, ls purmeiros ls chamórun de [[algarismos arábicos]], anquanto que ls árabes ls chaman de ''numerales Andianos''. An círclos académicos eilhes son chamados de ''Hindu-Arábicos'' ó ''Ando-Arábicos''.. La grande seneficáncia de la numeraçon puramente posicional tubo probabelmente sue melhor çcriçon pul matemático [[Fráncia|francés]] [[Pierre Simon Laplace]] (1749–1827) que screbiu: <blockquote>Fui la Índia que ne ls dou l'angenhoso método de spressar todos ls númaros pula seneficaçon de dieç simblos, cada [[simblo]] recebindo un balor por posiçon, bien cumo un balor absoluto; ua eideia perfunda i amportante que parece tan simples para nós que nós eignoramos sou berdadeiro mérito, mas sue berdadeira simplicidade, la grande facelidade que probiu a todas cumputaçones, colocou nuossa aritmética ne l purmeiro puosto antre las mais úteles ambençones, a nós debemos apreciar la grandeza dessa cunquista quando lembramos qu'esso scapou al génio de Arquimedes la Apolónio, dous de las maiores mintes porduzidas pula antiguidade.</blockquote> [[Tobias Dantzig]], pai de [[George Dantzig]] tubo esso a dizes an sue obra ''Númaro'': <blockquote> Esse longo período de cinco mil anhos biu crecíren i caíren dibersas ceblizaçones, cada ua deixando un legado de literatura, arte, filosofie i religion. Mas qual serie la final rializaçon nun campo de cálclo, la mais antiga arte praticada pul home? Ua numeraçon anflexible tan básica cujo progresso serie quaije ampossible i un çpositibo de cálclo tan lemitado an scopo que, mesmo ls mais eilementares cálclos percisassen de l serbício dun specialista [...] L'home usou esses çpositibos antigos de cálclo por miles d'anhos sin cuntribuir cun ua única eideía para melhorar tales sistemas [...] Mesmo se cumprado cul lento crecimiento d'eideias durante las eras ouscuras, la stória de ls cálclos apersenta un quadro de stagnaçon desolada. Quando se mira a essa luç, las rializaçones d'algun Hindu çconhecido, l qual an algun tiempo de ls purmeiros seclos de nuossa Era (Crestiana) çcubriu l percípio de las posiçones, assume ua amportança d'eibento mundial.</blockquote> ==Ber tamien== * [[Sistema de numeraçon andú]] * [[Numerales khmer]] * [[Numerales Tai]] ==Notas== {{reflist}} ==Refréncias== An [[léngua anglesa]] *Georges Ifrah, ''The Ounibersal Story of Numbers.'' John Wiley, 2000. *[http://www.mandalar.com/ÇplayJ/Bonji/andex6_I.html Sanskrit Siddhan (Bonji) Numbers] *Karl Menninger, ''Number Words and Number Symbols - La Cultural Story of Numbers'' ISBN 0-486-27096-3 [http://books.gogle .com.br/books?id=BFJHzSIj2u0C&pg=PA335&lpg=PA335&dq=Wagner+%22Bamberg+Arithmetic%22&source=bl&ots=EE1lhBC_31&sig=Pb7m3uZB7clx4eEqsKq5oK0Zou0&hl=t-BR&ei=7lqgSdTeCNWDtwfd_umYDQ&sa=X&oi=book_result&resnun=1&t=result#PPA393,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *David Eugene Smith i Louis Charles Karpinski, ''The Hindu-Arabic Numerals'' (1911) [http://gwydir.demon.co.uk/PG/Numerals/Numerals.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Catadorie:Sistemas de scrita]] 8o57ha8k4hdg5abozozf6fqhorgssgh Leonel Neto de Lima Vieira 0 7267 108397 101506 2026-09-10T11:51:12Z ~2026-46122-75 15490 108397 wikitext text/x-wiki {{sin-eimaige|data=Nobembre de 2012}} {{Ber zambig|este=l melitar pertués|l cineasta pertués|Leonel Vieira}} {{Anfo/Biografie |nome = Leonel Nieto de Lima Vieira |eimaige = |eimaige_tamanho = |eimaige_legenda = |nacimiento_data = {{dni|19|12|1891|sin eidade}} |nacimiento_local = [[Lagos (Pertual)|Lagos]] |muorte_data = |muorte_local = |nacionalidade = {{PRT}} |acupaçon = [[Melitar]] |nome_mai = |nome_pai = |casamiento_progenit = |pseudónimo = |percipales_trabalhos = |prémios = Medalha de [[prata]] de las [[Medalha comemoratiba de las campanhas|Campanhas de l Eisército Pertués]]<br>Medalhas de [[ouro]] i [[prata]] de [[Medalha de Serbícios Çtintos|Buonos Serbícios]]<br>Medalhas de [[prata]] i [[ouro]] de [[Medalha de Cumportamiento Eisemplar|Cumportamiento Eisemplar]]<br>Medalha d'agabon de la [[Medalha de Cumportamiento Eisemplar|Sociadade Pertuesa de la Cruç Burmeilha]]<br>Grau de Comendador, Grande Oufecial i Grana-Cruç de la [[Orde Melitar de Abis]]<br>Grau de Grande Oufecial de la [[Orde de l Mérito Melitar]] de l [[Brasil]] |patente = [[General]]<br>Comandante Çtrital de la [[Legion Pertuesa (Stado Nuobo)|Legion Pertuesa]]<br>2.º Comandante de la [[Guarda Nacional Republicana]]<br>Gobernador Melitar de [[Lisboua]] |cargo = Anstrutor, porsor |cónjuge = |filhos = |outros_nomes = General Leonel Vieira }} '''Leonel Nieto de Lima Vieira''', tamien coincido por '''General Leonel Vieira''' <small>[[Orde Melitar de Abis|ComA]] • [[Orde Melitar de Abis|GOA]] • [[Orde Melitar de Abis|GCA]] • [[Medalha de Buonos Serbícios|MPBS]] • [[Medalha de Buonos Serbícios|MOBS]] • [[Medalha de Cumportamiento Eisemplar|MPCE]] • [[Medalha de Cumportamiento Eisemplar|MOCE]]</small> ([[Lagos (Pertual)|Lagos]], 19 de Dezembre de 1891) — (local i data de falecimiento çconhecidos), fui un [[melitar]] [[Pertual|pertués]]. == Biografie == === Nacimiento === Naciu na cidade de [[Lagos (Pertual)|Lagos]], an 19 de Dezembre de 1891.<ref name=Ferro2007/> === Carreira profissional i melitar === An 1913, cuncluiu l curso de [[Anfantarie]] na [[Scuola de l Eisército]], sendo promobido la [[Alferes]] an 16 de Nobembre de 1914, [[Tenente]] an 29 de Nobembre de 1917, [[Capitan (melitar)|Capitan]] an 15 de Márcio de 1919, [[Manjor]] an 9 de Setembre de 1939, Tenente-Coronel an 14 de Agosto de 1943, [[Coronel]] an 28 de Márcio de 1946, [[Brigadeiro]] an 15 de Febreiro de 1950 i [[General]] an 23 de Janeiro de 1951.<ref name=Ferro2007/> Durante la [[Purmeira Guerra Mundial]], partiu para [[Fráncia]], adonde angressou nas scuolas de l Eisército Anglés an [[Étaples]] i [[Le Touquet-Paris-Plage|Le Touquet]], cul oubjetibo d'anstruir las tropas de l [[Cuorpo Spedicionário Pertués]].<ref name=Ferro2007>Fierro, p. 450, 451</ref> Durante bários meses, ansinou ne l campo de Marthes, tenendo, an seguida, sido çlocado pa las linhas de la frente cula Brigada de l Minho, ancorporado ne l Batalhon de Anfantarie m.º 8.<ref name=Ferro2007/> De regresso la [[Pertual]], cuntinou ne l serbício melitar, tenendo eisercido, a la par, cumo porsor particular de l'ansino secundairo an [[Lagos (Pertual)|Lagos]]; colaborou, eigualmente, an bários periódicos i rebistas subre assuntos cumo turismo, eiducaçon, antrisses eiquenómicos de l Algarbe.<ref name=Ferro2007/> Tamien screbiu pa la ''Rebista de Anfantarie'' i l jornal ''L Eisército''.<ref name=Ferro2007/> Publicou, an colaboraçon cul Capitan Oon, l ''Manual de Baioneta i Granadas'', an 1920.<ref name=Ferro2007/> Durante la [[Reboluçon de 28 de Maio de 1926]], comandou l [[Regimiento de Anfantarie]] m.º 33.<ref name=Ferro2007/> Passado l mobimiento, fui nomeado persidente de la [[Cámara Municipal de Lagos]] i, por dues bezes, cumo [[Gobierno Cebil|Gobernador Cebil]] de l [[Çtrito de Faro]].<ref name=Ferro2007/> An 1936, ourganizou i tornou-se Comandante Çtrital de la [[Legion Pertuesa (Stado Nuobo)|Legion Pertuesa]] ne l [[Algarbe]]; antre 22 de Janeiro de 1940 i 21 de Agosto de 1943, serbiu cumo comandante de l Grupo de Alunos na [[Scuola de l Eisército]], i, antre 28 de Agosto de 1943 i 30 de Maio de 1945, comandou l [[Regimiento de Anfantarie]] m.º1.<ref name=Ferro2007/> Tamien eiserceu cumo porsor ne l [[Anstituto de Altos Studos Melitares]] i cumo comandante de la [[Scuola Prática de Anfantarie]] antre 4 de Nobembre de 1949 i 8 de Márcio de 1950.<ref name=Ferro2007/> Antre 9 de Márcio de 1950 i 22 de Janeiro de 1951, fui 2.º Comandante de la [[Guarda Nacional Republicana]]; fui promobido la General, i, antre 12 de Setembre de 1951 i 2 de Márcio de 1953, comandou a 3.ª [[Region Melitar]] de [[Lisboua]].<ref name=Ferro2007/> A partir de 1953, fui Gobernador Melitar de [[Lisboua]], posiçon que mantebe até a la sue passaige a la reserba.<ref name=Ferro2007/> An 1938, ancontraba-se a eisercer cumo bice-persidente de la Comisson Municipal de Turismo de Lagos.<ref>{{citar web|url=http://www.fcastelo.net/cemal/marco.html|títalo=Lagos ne l Anuário Comercial de Pertual: Anho de 1938|acessodata=27 de Maio de 2010|outor=SILBA, Marco|publicado=Centro de Studos Marítimos i Arqueológicos de Lagos}}</ref> === Cundecoraçones i houmenaiges === Fui houmenageado cun ua Medalha de [[Prata]] de las [[Medalha comemoratiba de las campanhas|Campanhas de l Eisército Pertués]] pula sue participaçon na [[Purmeira Guerra Mundial]], Medalhas de [[Prata]] i de [[Ouro]] de [[Medalha de Buonos Serbícios|Buonos Serbícios]], Medalhas de [[Prata]] i de [[Ouro]] de [[Medalha de Cumportamiento Eisemplar|Cumportamiento Eisemplar]] i ua Medalha de Agabon de la [[Cruç Burmeilha Pertuesa|Sociadade Pertuesa de la Cruç Burmeilha]].<ref name=Ferro2007/> Fui, eigualmente, houmenageado culs graus de Comendador (10 de Setembre de 1941), Grande-Oufecial (23 de Janeiro de 1948), i Grana-Cruç (28 de Janeiro de 1955) de la [[Orde Melitar de Abis]],<ref>http://www.ordes.persidencia{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .pt/</ref> i Grande-Oufecial de la [[Orde de l Mérito Melitar]] de l [[Brasil]].<ref name=Ferro2007/> An 1987, ua rue na [[Santa Marie (Lagos)|freguesie de Santa Marie]], an [[Lagos (Pertual)|Lagos]], fui-le dedicada.<ref>{{citar web|url=http://www.cn-lagos .pt/NR/rdonlyres/9941CA98-47C5-45FD-AC1F-DFC22B79DC9B/0/Esta_Marie.pdf|títalo=Freguesie de Santa Marie|acessodata=27 de Júnio de 2010|publicado=Cámara Municipal de Lagos}}</ref><ref name=Ferro2007/> {{Refréncias}} == Bibliografie == * {{Citar libro|nome=Silbestre Marchon|subrenome=FERRO|títalo=Bultos na Toponímia de Lagos|local=Lagos|eiditora=Cámara Municipal de Lagos|anho=2007|páiginas=358|id=ISBN 972-8773-00-5|eidiçon=2.ª}} {{rabisco-melitar}} [[Catadorie:Naturales de Lagos (Algarbe)]] [[Catadorie:Generales de Pertual]] [[Catadorie:Beteranos de la I Guerra Mundial de Pertual]] [[Catadorie:Persidentes de la Cámara Municipal de Lagos]] [[Catadorie:Gobernadores cebiles de l çtrito de Faro]] [[Catadorie:Medalhas de Prata de Serbícios Çtintos]] [[Catadorie:Medalhas de Prata de Cumportamiento Eisemplar]] [[Catadorie:Medalhas de Ouro de Serbícios Çtintos]] [[Catadorie:Medalhas de Ouro de Cumportamiento Eisemplar]] [[Catadorie:Comendadores de la Orde Melitar de Abis]] [[Catadorie:Grandes-Oufeciales de la Orde Melitar de Abis]] [[Catadorie:Grana-Cruzes de la Orde Melitar de Abis]] f8ktjb8u4d1ti7krszog0ysyvk81hz0 Carolus Linnaeus 0 7599 108379 101193 2026-09-09T18:31:40Z ~2026-46122-75 15490 /* Ver tamien */ 108379 wikitext text/x-wiki {{Ber zambig|este=l pai, mais coincido|l filho|Carl bon Linné (filho)}} {{Links ambíguos}} {{Formatar refréncias|data=febreiro de 2013}} {{Anfo/Cientista |nome =Carolus Linnaeus |eimaige =Carl bon Linné.jpg |tamanho =300px |legenda =Carl bon Linné |nome_natibo =Carlos Lineu |data_nacimiento ={{dni|lang=br|23|5|1707|si}} |local_nacimiento =[[Råshult]], [[Kronoberg (cundado)|Kronoberg]], [[Suécia]] |data_muorte ={{muorte|lang=br|10|1|1778|23|5|1707}} |local_muorte =[[Uppsala]], [[Suécia]] |causa_muorte =Cumplicaçones debido a la [[Pinga (malina)|Pinga]] i [[Acidente bascular cerebral]] |pais_de_residencia =[[Suécia]], [[Países Baixos]] |nacionalidade =[[Fexeiro:Flag of Sweden.sbg|22px]] [[Suecos|sueco]] |etnicidade = caucasóide ando-ouropeu |campo =[[Biologie]], [[zologie]] |anstituicao_trabalho=[[Academie Rial de las Ciéncias de la Suécia]] |alma_mater =[[Ounibersidade de Uppsala]]<br />[[Ounibersidade de Lund]] |tese = |ourientador = |ourientado = |coincido_por =[[Nomenclatura binomial]], [[classeficaçon científica]] |anfluenciado = |anfluencia = |premio = |cunjuge = |religiao =[[Catolicismo]] |assinatura =Linne outograph.png.sbg |notas =[[Fexeiro:Linne CoA.jpg|center|240px]]<center>[[Brason d'armas]] de Carolus Linnaeus.</center> }} '''Carolus Linnaeus''', an [[léngua pertuesa|pertués]] '''Carlos Lineu''', i an [[léngua sueca|sueco]] passado [[títalo nobeliárquico|nobelitaçon]] '''Carl bon Linné''' ([[Råshult]], [[Kronoberg (cundado)|Kronoberg]], [[23 de maio]] de [[1707]] — [[Uppsala]], [[10 de janeiro]] de [[1778]]) fui un [[botánico]], [[zoólogo]] i [[médico]] [[Suécia|sueco]], criador de la [[nomenclatura binomial]] i de la [[classeficaçon científica]], sendo assi cunsidrado l "pai de la [[taxonomie]] moderna". Fui un de ls fundadores de la [[Academie Rial de las Ciéncias de la Suécia]]. Lineu participou tamien ne l zambolbimiento de la scala [[Celsius]] (anton chamada [[centígrada]]) de [[temperatura]], ambertendo la scala que [[Anders Celsius]] habie proposto, passando l balor de 0° pa l [[punto de fuson]] de l'auga i 100° pa l punto de [[ebuliçon]]. Lineu era l botánico mais reconhecido de la sue época, sendo tamien coincido puls sous dotes literairos. L [[filósofo]] [[Suíça|suíço]] [[Jean-Jacques Rousseau]] ambiou-le la mensaige: "Diga-le que nun conheço maior home ne l mundo."<ref name=quotes>[http://www.linnaeus.uu.se/online/life/8_3.html "What people habe said about Linnaeus"], páigina de la Ounibersidade de Uppsala "''Linné on line"'', berson anglesa.</ref>; l [[scritor]] [[Almanha|alman]] [[Johann Wolfgang bon Goethe]] screbiu: "Para alhá de [[William Shakespeare|Shakespeare]] i [[Baruch Spinoza|Spinoza]], nun conheço naide antre ls que yá nó se ancontran antre nós que me tenga anfluenciado mais".<ref name=quotes/> L'outor sueco [[August Strindberg]] screbiu: "Lineu era na rialidade un poeta que por acauso se tornou un [[naturalista]]".<ref name=quotes2>[http://www.linnaeus.uu.se/online/life/9_0.html Linnaeus deceased] páigina de la Ounibersidade de Uppsala "''Linné on line"'', berson anglesa.</ref> Ye inda l [[cientista]] de la ária de las [[ciéncias naturales]] mais famoso de la Suécia<ref name="CL">{{Citar libro|outor=BROBERG, Gunnar |títalo=Carl Linnaeus|local = [[Stocolmo]]|eiditora =Swedish Anstitute|anho=1992|isbn= 978-91-520-0912-3}}</ref> i la sue figura puode ser ancontrada nas atuales notas suecas de cien ''kronor''. == Biografie == === Purmeiros studos === Lineu era l mais bielho de cinco armanos (trés mulhieres i un rapaç, Samuel) i l sou pai, Nils, era l [[bigairo]] de Stenbrohult, an [[Kronoberg (cundado)|Kronoberg]]. Quando nino, Lineu fui criado para ser de la Eigreija, cumo sou pai i sou abó materno habien sido, mas el tenie mui pouco entusiasmo pula profisson. Nils passou, inda assi, l sou antresse an [[plantas]] pa l sou filho.<ref name="NE">'''Nationalencyklopedin''', Bookförlaget Bra Böcker, [[Malmö]], [[2000]], ISBN 91-7024-619-X</ref> An [[?]], an [[Bäxjö]] i passou pa l [[ansino secundairo]] an [[?]]. Ls sous resultados [[scuola]]res éran ansuficientes para prosseguir studos [[clérigo]]s; inda assi, sou antresse an [[Botánica]] ampressionou un médico de sue cidade, Johan Rothman, i Lineu fui anton mandado para studar [[Medecina]] na [[Ounibersidade de Lund]] an [[1727]].<ref name="CL"/> An [[Lund (Suécia)|Lund]], anstalou-se na casa de l médico Kilian Stobaeus, de quien adquiriu coincimientos an Medecina i [[ciéncias naturales]].<ref name="CL"/><ref name="NE"/> Trasferiu-se pa la [[Ounibersidade de Uppsala]] un anho depuis.<ref name=brit>[[Ancyclopædie Britannica]], 11ª eidiçon, artigo subre Linnaeus.</ref><ref>http://ancyclopedie.jrank.org/LEO_LOB/LINNAEUS.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La sue stada an Uppsala tornou-se biable grácias al apoio financeiro de l [[clérigo]] [[Olof Celsius]] (tio de l cientista [[Anders Celsius]]), que l'apersentou la [[Olof Rudbeck filho]], porsor de medecina na ounibersidade; este acuolheu Lineu na sue casa.<ref name="NE"/> Lineu tomou coincimiento tamien cul porsor de medecina [[Lars Roberg]]. Lineu passou ls siete anhos seguintes an [[Uppsala]], anterrompendo la stada solo pa las sues biaiges a la [[Lapónia]] ([[1732]]) i [[Dalarna]] ([[1734]]).<ref name="CL"/> Durante esse tiempo, tomou cuntato cun ua obra de [[Sebastien Baillant]], ''Sermo de Strutura Florun'' ([[Leiden]], [[1718]]), passado l qual se cumbenceu que ls [[stame]]s i [[pistilo]]s de las [[flor]]s serien las bases pa la classeficaçon de las [[plantae|plantas]] i el screbiu un cúrtio studo subre l'assunto que le permitiu oubter la posiçon de porsor adjunto. Ampeçou anton a lecionar an 1730.<ref name=brit/> An [[1732]], la [[Academie de Ciéncias de Uppsala]] cediu todos ls sous fondos para financiar la sue spediçon para splorar la [[Lapónia]], anton praticamente çconhecida.<ref name="NE"/> L resultado dessa biaige fui l libro ''[[Flora lapponica]]'', publicado an [[1737]]. Durante sue biaige a la Lapónia, Lineu conheciu i çcrebiu an sous diairos un jogo tradecional de la família [[tafl]], l [[Tablut]], sendo por esse motibo l Tablut l'eisemplo melhor decumentado de to essa família de jogos. Lineu ampeçou la biaige, que durou cinco meses i an que percorreu mais de dous mil quilómetros, ando até [[Luleå]] i atrabessando l sistema muntanhoso anterior até chegar a la cuosta [[Ouceano Atlántico|atlántica]] [[Noruega|norueguesa]], buoltando depuis pula mesma bie i çcendo pula cuosta de l [[golfo de la Bótnia]] na [[Finlándia]]; regressou anton la Uppsala biajando atrabeç de l'arquipélago de [[Åland]].<ref name="CL"/> Tanto la biaige a la Lapónia cumo la biaige la Dalarna, dous anhos depuis, tenien oubjetibos científicos, cumo l d'ambentariar recursos naturales d'outelidade al reino. Na biaige la Dalarna, Lineu fizo-se acumpanhar dun grupo de studantes, que l'assistian nas sues salidas de campo i recebien tutoria de l sou porsor.<ref name="CL"/> === Biaiges na Ouropa === Depuis desso, Lineu se mudou pa ls [[Países Baixos]], an [[1735]], de modo a oubter la qualificaçon neçaira pa l'oubtençon de l grau de doutor.<ref name="CL"/> Era usual l'ida de suecos pa ls Países Baixos zde meados de l [[seclo XVII]] para oubter [[doutoramiento]]s, debido a l'anfluéncia cultural deste paíç na Suécia dessa época. Passado solo alguns dies na pequeinha ounibersidade de Harderwijk, oubtebe l grau de [[doutor]] an medecina, cun un trabalho subre la [[malária]].<ref name="NE"/> Cunheciu [[Jan Frederick Gronobius]] i mostrou-le l rascunho de sou trabalho an [[Taxonomie]], l "[[Systema Naturae]]". Nel, las zajeitadas çcriçones ousadas antes - ''physalis amno ramosissime ramis angulosis glabris foliis dentoserratis'' - habien sido sustituídas puls cuncisos i hoije fameliares nomes "Género-spece" - ''Physalis angulata'' - i nibles superiores éran custruídos dua maneira simples i ourdenada. Ambora esse sistema, [[nomenclatura binomial]], tenga sido criado puls armanos [[Johann Bauhin|Johann]] i [[Gaspard Bauhin]], Lineu quedou cul crédito de té-lo popularizado. [[Fexeiro:Wrocław - Popiersie Karola Linneusza 01.jpg|thumb|squierda|200px| Busto de Lineu ne l Jardin Botánico de [[Wroclaw]]]] Lineu nomeou ls ''[[taxa]]'' an formas que le parecian pessonalmente de l senso-quemun, por eisemplo, seres houmanos son ''Homo sapienes'' (de "sapiéncia"), mas el tamien çcrebiu ua segunda spece houmana, ''Homo troglodytes'' ("home de las cabernas", nome dado por el al [[chimpanzé]], hoije an die mais quemumente colocado an outro género, ''Pan''). La classe [[Mammalia]] fui nomeada por sues [[Glándula mamária|glándulas mamárias]] porque ua de las defeniçones de mamíferos ye qu'eilhes amamentan sous filhotes. Lineu permaneciu ne ls [[Países Baixos]] durante un anho, tenendo ido anton la [[Londres]] an [[1736]]. Besitou la [[Ounibersidade de Oxford]] i conheciu dibersas personalidades de la quemunidade científica, cumo l médico [[Hanes Sloane]] i ls botánicos [[Phelip Miller]] i [[Johann Jacob Dillenius]]. Passado alguns meses, Lineu boltou la [[Amsterdon]], adonde cuntinou l'ampresson de l sou libro ''[[Genera Plantarun]]'', l punto de partida pa l sou sistema de taxonomie. [[Fexeiro:Hartekamp cropped.jpg|dreita|thumb|250px|Bista de Hartekamp de l canhal Leiden-Haarlen, cul jardin de George Clifford in Heiemstede na atualidade.]] An [[1737]], ampeçou a trabalhar i studar ne l jardin de [[George Clifford]] an [[Heiemstede]], na [[Houlanda de l Norte]]. Clifford colecionou plantas de to l mundo grácias a las sues ligaçones comerciales cun [[mercador]]s houlandeses i l sou jardin era famoso. Lineu çcrebiu l jardin na obra ''Hortus Cliffortianus''. Ne l'anho seguinte, tenendo cuncluído este trabalho, Lineu ampeçou la sue biaige de regresso a la Suécia: permaneciu an [[Leiden]] durante un anho, anquanto amprimiu la sue obra ''Classes Plantarun''; biajou anton até [[Paris]], antes de nabegar até Stocolmo.<ref name=brit/> === Regresso a la Suécia === Boltou a la Suécia an [[1738]], adonde praticou medecina (specializando-se ne l tratamiento de la [[sífelis]]) i lecionou an [[Stocolmo]] até ser nomeado porsor an Uppsala an [[1741]]. Ne l [[jardin botánico]] de la Ounibersidade de Uppsala, Lineu ourganizou las plantas d'acuordo cul sou sistema de classeficaçon, cula ajuda de l [[arquiteto]] [[Carl Hårleman]]. L jardin botánico ouriginal de Lineu inda puode ser bisto an Uppsala. El tamien ouriginou la prática de se ousar ls [[glifo]]s de ♂ - (lança i scudo) [[Marte (mitologie)|Marte]] i ♀ - (speilho de mano) [[Bénus (mitologie)|Bénus]] cumo simblos de [[macho]] i [[fémea]]. [[Fexeiro:CarlbonLinne Garden.jpg|thumb|250px|L jardin botánico de Lineu, an Uppsala.]] Fizo depuis mais trés spediçones la dibersas partes de la Suécia, pagas pul Parlamiento: an 1741 fui la Stora Albaret, an [[Öland]] i la [[Gotland]]; an 1746 la [[Bästergötland]]; i an [[1749]] a la [[Scánia]]. Estas biaiges tenien cumo motibaçon "la necidade de splorar l própio paíç" i las sues çcriçones serien publicadas an [[léngua sueca|sueco]].<ref name="CL"/> L sou trabalho ''Systema naturae'' cuntinou a sofrer rebisones que l fazirun crecer dua pequeinha obra a un trabalho cun bários belumes, a la medida que las sues eideias se zambolbian i el recebie mais i mais [[spécimen]]s animales i begetales de dibersos lugares de l mundo. L sou ourgulho ne l sou trabalho lebou-l'a afirmar "''Dius creabit, Linnaeus çposuit''" ("Dius criou, Lineu ourganizou", an [[latin]]). Essa sue percepçon pessonal ye eibidente na cápia de l ''Systema naturae'', an que ye repersentado un home dando nomes de l sistema de Lineu la nuobas criaturas de l [[Jardin de l Éden]]. An [[1739]], Lineu se casou cun Sara Lisa Moraea, filha dun médico, cun quien habie noibado cinco anhos. De l casamiento nacírun siete filhos: Carolus, Eilisabeth, Sara Magdalena, Lobisa, Sara Christina, Johannes i Sophie. Destes, solo cinco chegórun a l'eidade adulta, quatro rapazas i Carolus, l único la quien fui permitido studar i formar-se an botánica. Nesse mesmo anho, Lineu co-fondou la Academie Rial de las Ciéncias de la Suécia (''Kungliga betenskapsakademien''). El cunseguiu la cadeira de Medecina an [[Uppsala]] dous anhos depuis, lougo a trocando pula cadeira de Botánica.<ref name=brit/> El cuntinou a trabalhar an sues classeficaçones, stendendo-las pa l reino de ls [[Animalia|animales]] i de ls [[minerales]]. La [[teorie de l'eiboluçon]] inda nun eisistia, i Lineu staba solo tentando categorizar l mundo natural dua forma cumbeniente. Durante este período, Lineu tomou cunta de ls jardines botánicos de la Ounibersidade i fui por dibersas bezes bice-chanceler desta, para alhá de persidente de la Academie Rial qu'habie ajudado a fundar.<ref name="CL"/> [[Fexeiro:CarlbonLinne grabestone.jpg|right|thumb|250px|Sepultura de Lineu i de l sou filho Carolus Linnaeus na [[catedral de Uppsala]].]] An [[1745]], Lineu decidiu ambertir la [[scala de Celsius]], zenhando l termómetro de la forma cumo ye coincido na atualidade: 0° correspondendo al [[punto de fuson]] de l [[carambelo]] i 100° al [[punto d'ebuliçon]] de la [[auga]] ([[Anders Celsius]] habie ambentado la scala, mas de forma ambertida, cul punto d'ebuliçon mais baixo que l de fuson).<ref>http://www.linnaeus.uu.se/online/lib/6_32.html</ref> L rei [[Adolfo Frederico de la Suécia|Adolfo Frederico]] cuncediu un [[títalo nobeliárquico]] la Lineu an [[1757]], tenendo Lineu tomado l nome ''bon Linné'' an [[1761]], i assinando frequentemente ''Carl Linné''. ===Radadeiros anhos=== Lineu cuntinou ls sous studos botánicos depuis de l'oubtençon de l sou títalo nobre, tenendo mantido correspondéncia cun dibersas personalidades de to l mundo. Por eisemplo, [[Catarina II de la Rússia]] ambiou-le semientes de l sou paíç.<ref name=Linneonline>[http://www.linnaeus.uu.se/online/life/8_0.html Ounibersidade de Uppsala, Linné Online], berson an anglés</ref> Ls radadeiros anhos de bida de Lineu fúrun afetados por [[malina|porblemas de salude]]: sofria de [[pinga (malina)|pinga]] i delores de [[dientes]].<ref name=Linneonline/> Sofriu un purmeiro [[acidente bascular cerebral]] an [[1774]] i un segundo un anho mais tarde, qu'inutelizou l lado dreito de l sou cuorpo. Faleciu an [[10 de Janeiro]] de [[1778]], durante ua cerimónia relegiosa na catedral de Uppsala, adonde fui sepultado. Passado la sue muorte, las coleçones de Sinbaldo fúrun bendidas pula sue mulhier a un [[angleses|anglés]], Sir James Edward Smith, an [[1784]], sendo atualmente mantidas pula Linnean Society, an Londres.<ref name=quotes2/> == Nome == Lineu ye coincido na Suécia pul nome Carl bon Linné i an [[léngua anglesa|anglés]] por Carl Linnaeus. L sou nome totalmente [[latin|latenizado]], Carolus Linnaeus, fui-le atribuído passado [[títalo nobeliárquico|nobelitaçon]] an 1757, debido al sou statuto académico,<ref name="CL"/> ye traduzido para [[léngua pertuesa|pertués]] cumo Carlos Lineu. Sin esse statuto, Lineu tener-se-iba chamado Carl Nilsson ("filho de Nils"). Na literatura científica, ye outelizada la [[abrebiatura]] "L." para [[Aneixo:Lista d'abrebiaturas de l nome de botánicos i micologistas|eidantificar Lineu]] cumo l'outor de la çcriçon de detreminado [[taxon]]. Nua cumpetiçon, Lineu eidantificou-se cumo "Carl Nelin", un critónimo de "Carl Nilsson/Linné".<ref name="CL"/> Al longo de ls tiempos, Lineu recebiu dibersas alcunhas, cumo "''Princeps botanicorun''" ("l príncepe de ls botánicos"), "l segundo [[Adon i Eiba|Adon]]" ó "l [[Caio Plínio Segundo|Plínio]] de l Norte".<ref name="CL"/> Eesisten cerca de duzientos çcendentes de Lineu, mas nanhun cul nome "bon Linné" por çcendíren solo de dues filhas (Carl bon Linné filho nun tubo çcendentes).<ref name="LH"/> L género botánico ''[[Linnaea]]'' fui nomeado an houmenaige la Lineu por [[Johan Frederik Gronobius]]. ==Obras== [[Fexeiro:Linnaeus1758-title-page.jpg|thumb|200px|Cápia de ''Systema naturæ'' (1758), l'obra an que Lineu delineou la classeficaçon de las speces d'animales.]] Lineu screbiu las sues percipales obras científicas an [[latin]], mas ls sous diairos de biaige i cartas an [[léngua sueca|sueco]] son cunsidrados ls sous melhores trabalhos de l punto de bista [[literatura|literairo]].<ref name="LH">OLSSON, Bernt; ALGULIN, Angemar, '''Litteraturenes Storia i Sberige''', 3ª eidiçon, Norstedts Förlag, Stocolmo, 1994, ISBN 91-1-943412-X</ref> Antre estes ancontran-se ls relatórios de las biaiges la Öland i Gotland (''Öländska och Gothländska resor'', [[1745]]), la Bästergötland (''Wästgöta Resa'', [[1747]]) i a la Scánia (''Skånska resa'', [[1751]]). Lineu ambiou [[studante]]s sous a dibersos locales ne l mundo, ancluindo las [[Índias Ourientales]], [[China]], [[Japon]] i [[Ártico]]; ls moços ambiórun çcriçones de speces animales i begetales, para alhá d'amostras de [[spécimen]]s, de buolta. Alguns desses ambiados nun buoltórun, tenendo falecido de [[malina]]s ó an assaltos an zonas porblemáticas, i sofrido porblemas mentales i físicos qu'ampossibelitórun l sou regresso a la Suécia.<ref name="CL"/> Inda assi, muitos de ls relatórios chegórun la Lineu i este custruíu i spandiu las sues percipales obras científicas tamien cun base nesses relatos.<ref name="LH"/> Ne l total, Lineu screbiu mais de setenta libros i trezientos artigos científicos.<ref name=Linneonline/> Alguas de las sues obras científicas mais relebantes son: *''[[Systema naturae]]'' (1735) *''[[Fundamenta botanica]]'' (1736) *''[[Flora lapponica]]'' (1737) *''[[Genera plantarun]]'' (1735-1737) *''[[Hortus Cliffortianus]]'' (1737) *''[[Flora Suecica]]'' (1745) *''[[Fauna Suecica]]'' (1746) *''[[Philosophia botanica]]'' (1751) *''[[Species plantarun]]'' (1753) *''[[Clabis medicinae duplex]]'' (1766) *''[[Mundus ambesibelis]]'' (1767) Lineu cuncebiu l'eideia de ''debesio eit chamatio'', "debison i chamaçon", cumo forma d'ourganizar ls ourganismos bibos, algo que trasparece na sue obra ''[[Systema naturae]]'', cunsidrado l punto de partida de la moderna nomenclatura binomial.<ref name="CL"/> Pa las plantas, Lineu outelizou las caratelísticas sexuales recentemente çcubiertas nestas. Ls [[animales]] i [[minerales]], ls outros dous reinos de l sistema "animal-begetal-mineral" eidealizado por Lineu, fúrun ourganizados pula sue aparéncia sterna. Ourientou teses de studantes na Ounibersidade de Uppsala, superbesionando (i screbendo grande parte de) 186 dessertaçones.<ref name="CL"/> Lineu screbiu inda quatro outobiografies, ancaradas nessa época mais cumo ''[[Curriculun bitae|curricula bitae]]'' de l que cumo beiclo d'outo-eilogio.<ref name="CL"/> L stilo çcritibo [[prosa poética|poético]] de Lineu, an particular ne ls relatos de las sues biaiges, anfluenciou la literatura sueca de l [[seclo XVIII]], tenendo este tipo d'obra sido predominante na Suécia an particular na segunda metade de l seclo.<ref name="LH"/> Ls relatos de las sues biaiges son, por esta rezon, ls libros mais populares de Lineu na Suécia.<ref name="CL"/> Lineu ampregou tenermos cumo "[[Nicho ecológico|nicho]]" i "eiquilíbrio antre speces" i çcrebiu la [[Natureza]] cumo "recheada de marabilhas i segredos", mostrando ua preocupaçon [[ecologie|ecológica]] cun alguns cuntornos modernos.<ref name="LH"/> {{refréncias}} ==Ber tamien== *[[Systema Naturae]] *[[Taxonomie de Lineu]] *[[Taxonomie de ls seres bibos]] ==Ligaçones sternas== {{Correlatos |wikiquote = Carolus Linnaeus |commons = Carolus Linnaeus}} *{{IPNI|L.}} *[http://www.linnaeus.uu.se/LTeng.html Linnaeus Botanical Garden] *Biografies de Lineu: **[http://www.systbot.uu.se/story/linnaeus.html Ounibersidade de Uppsala], **[http://www.linnean.org/html/story/linnaeus_biography.htn The Linnean Society of London]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} **[http://www.ucmp.berkeley.edu/story/linnaeus.html Museu de Paleontologie de la Ounibersidade de la Califórnia] {{Botánico|L.}} {{Portal3|Stória de la Ciéncia|Suécia}} {{DEFAULTSORT:Linnaeus, Carolus}} [[Catadorie:Cientistas de la Suécia]] [[Catadorie:Botánicos de la Suécia]] [[Catadorie:Entomólogos de la Suécia]] [[Catadorie:Aracnólogos de la Suécia]] [[Catadorie:Ex-alunos de la Ounibersidade de Uppsala]] [[Catadorie:Porsores de la Ounibersidade de Uppsala]] [[Catadorie:Stória de la biologie]] ae5i9l2bqt9oktwjfets84wssy2b1dt 108380 108379 2026-09-09T18:35:49Z ~2026-46122-75 15490 108380 wikitext text/x-wiki {{Ber zambig|este=l pai, mais coincido|l filho|Carl bon Linné (filho)}} V {{Links ambíguos}} {{Formatar refréncias|data=febreiro de 2013}} {{Anfo/Cientista |nome =Carolus Linnaeus |eimaige =Carl bon Linné.jpg |tamanho =300px |legenda =Carl bon Linné |nome_natibo =Carlos Lineu |data_nacimiento ={{dni|lang=br|23|5|1707|si}} |local_nacimiento =[[Råshult]], [[Kronoberg (cundado)|Kronoberg]], [[Suécia]] |data_muorte ={{muorte|lang=br|10|1|1778|23|5|1707}} |local_muorte =[[Uppsala]], [[Suécia]] |causa_muorte =Cumplicaçones debido a la [[Pinga (malina)|Pinga]] i [[Acidente bascular cerebral]] |pais_de_residencia =[[Suécia]], [[Países Baixos]] |nacionalidade =[[Fexeiro:Flag of Sweden.sbg|22px]] [[Suecos|sueco]] |etnicidade = caucasóide ando-ouropeu |campo =[[Biologie]], [[Zoologie|zologie]] |anstituicao_trabalho=[[Academie Rial de las Ciéncias de la Suécia]] |alma_mater =[[Ounibersidade de Uppsala]]<br />[[Ounibersidade de Lund]] |tese = |ourientador = |ourientado = |coincido_por =[[Nomenclatura binomial]], [[classeficaçon científica]] |anfluenciado = |anfluencia = |premio = |cunjuge = |religiao =[[Catolicismo]] |assinatura =Linne outograph.png.sbg |notas =[[Fexeiro:Linne CoA.jpg|center|240px]]<center>[[Brason d'armas]] de Carolus Linnaeus.</center> }} '''Carolus Linnaeus''', an [[lhéngua pertuesa|pertués]] '''Carlos Lineu''', i an [[lhéngua sueca|sueco]] passado [[títalo nobeliárquico|nobelitaçon]] '''Carl bon Linné''' ([[Råshult]], [[Kronoberg (cundado)|Kronoberg]], [[23 de maio]] de [[1707]] — [[Uppsala]], [[10 de janeiro]] de [[1778]]) fui un [[botánico]], [[zoólogo]] i [[médico]] [[Suécia|sueco]], criador de la [[nomenclatura binomial]] i de la [[classeficaçon científica]], sendo assi cunsidrado l "pai de la [[taxonomie]] moderna". Fui un de ls fundadores de la [[Academie Rial de las Ciéncias de la Suécia]]. Lineu participou tamien ne l zambolbimiento de la scala [[Celsius]] (anton chamada [[centígrada]]) de [[temperatura]], ambertendo la scala que [[Anders Celsius]] habie proposto, passando l balor de 0° pa l [[punto de fuson]] de l'auga i 100° pa l punto de [[ebuliçon]]. Lineu era l botánico mais reconhecido de la sue época, sendo tamien coincido puls sous dotes lhiterairos. L [[filósofo]] [[Suíça|suíço]] [[Jean-Jacques Rousseau]] ambiou-le la mensaige: "Diga-le que nun conheço maior home ne l mundo."<ref name=quotes>[http://www.linnaeus.uu.se/online/life/8_3.html "What people habe said about Linnaeus"], páigina de la Ounibersidade de Uppsala "''Linné on line"'', berson anglesa.</ref>; l [[scritor]] [[Almanha|alman]] [[Johann Wolfgang bon Goethe]] screbiu: "Para alhá de [[William Shakespeare|Shakespeare]] i [[Baruch Spinoza|Spinoza]], nun conheço naide antre ls que yá nó se ancontran antre nós que me tenga anfluenciado mais".<ref name=quotes/> L'outor sueco [[August Strindberg]] screbiu: "Lineu era na rialidade un poeta que por acauso se tornou un [[naturalista]]".<ref name=quotes2>[http://www.linnaeus.uu.se/online/life/9_0.html Linnaeus deceased] páigina de la Ounibersidade de Uppsala "''Linné on line"'', berson anglesa.</ref> Ye inda l [[cientista]] de la ária de las [[ciéncias naturales]] mais famoso de la Suécia<ref name="CL">{{Citar libro|outor=BROBERG, Gunnar |títalo=Carl Linnaeus|local = [[Stocolmo]]|eiditora =Swedish Anstitute|anho=1992|isbn= 978-91-520-0912-3}}</ref> i la sue figura puode ser ancontrada nas atuales notas suecas de cien ''kronor''. == Biografie == === Purmeiros studos === Lineu era l mais bielho de cinco armanos (trés mulhieres i un rapaç, Samuel) i l sou pai, Nils, era l [[bigairo]] de Stenbrohult, an [[Kronoberg (cundado)|Kronoberg]]. Quando nino, Lineu fui criado para ser de la Eigreija, cumo sou pai i sou abó materno habien sido, mas el tenie mui pouco entusiasmo pula profisson. Nils passou, inda assi, l sou antresse an [[plantas]] pa l sou filho.<ref name="NE">'''Nationalencyklopedin''', Bookförlaget Bra Böcker, [[Malmö]], [[2000]], ISBN 91-7024-619-X</ref> An [[?]], an [[Bäxjö]] i passou pa l [[ansino secundairo]] an [[?]]. Ls sous resultados [[scuola]]res éran ansuficientes para prosseguir studos [[clérigo]]s; inda assi, sou antresse an [[Botánica]] ampressionou un médico de sue cidade, Johan Rothman, i Lineu fui anton mandado para studar [[Medecina]] na [[Ounibersidade de Lund]] an [[1727]].<ref name="CL"/> An [[Lund (Suécia)|Lund]], anstalou-se na casa de l médico Kilian Stobaeus, de quien adquiriu coincimientos an Medecina i [[ciéncias naturales]].<ref name="CL"/><ref name="NE"/> Trasferiu-se pa la [[Ounibersidade de Uppsala]] un anho depuis.<ref name=brit>[[Ancyclopædie Britannica]], 11ª eidiçon, artigo subre Linnaeus.</ref><ref>http://ancyclopedie.jrank.org/LEO_LOB/LINNAEUS.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La sue stada an Uppsala tornou-se biable grácias al apoio financeiro de l [[clérigo]] [[Olof Celsius]] (tio de l cientista [[Anders Celsius]]), que l'apersentou la [[Olof Rudbeck filho]], porsor de medecina na ounibersidade; este acuolheu Lineu na sue casa.<ref name="NE"/> Lineu tomou coincimiento tamien cul porsor de medecina [[Lars Roberg]]. Lineu passou ls siete anhos seguintes an [[Uppsala]], anterrompendo la stada solo pa las sues biaiges a la [[Lapónia]] ([[1732]]) i [[Dalarna]] ([[1734]]).<ref name="CL"/> Durante esse tiempo, tomou cuntato cun ua obra de [[Sebastien Baillant]], ''Sermo de Strutura Florun'' ([[Leiden]], [[1718]]), passado l qual se cumbenceu que ls [[stame]]s i [[pistilo]]s de las [[flor]]s serien las bases pa la classeficaçon de las [[plantae|plantas]] i el screbiu un cúrtio studo subre l'assunto que le permitiu oubter la posiçon de porsor adjunto. Ampeçou anton a lecionar an 1730.<ref name=brit/> An [[1732]], la [[Academie de Ciéncias de Uppsala]] cediu todos ls sous fondos para financiar la sue spediçon para splorar la [[Lapónia]], anton praticamente çconhecida.<ref name="NE"/> L resultado dessa biaige fui l libro ''[[Flora lapponica]]'', publicado an [[1737]]. Durante sue biaige a la Lapónia, Lineu conheciu i çcrebiu an sous diairos un jogo tradecional de la família [[tafl]], l [[Tablut]], sendo por esse motibo l Tablut l'eisemplo melhor decumentado de to essa família de jogos. Lineu ampeçou la biaige, que durou cinco meses i an que percorreu mais de dous mil quilómetros, ando até [[Luleå]] i atrabessando l sistema muntanhoso anterior até chegar a la cuosta [[Ouceano Atlántico|atlántica]] [[Noruega|norueguesa]], buoltando depuis pula mesma bie i çcendo pula cuosta de l [[golfo de la Bótnia]] na [[Finlándia]]; regressou anton la Uppsala biajando atrabeç de l'arquipélago de [[Åland]].<ref name="CL"/> Tanto la biaige a la Lapónia cumo la biaige la Dalarna, dous anhos depuis, tenien oubjetibos científicos, cumo l d'ambentariar recursos naturales d'outelidade al reino. Na biaige la Dalarna, Lineu fizo-se acumpanhar dun grupo de studantes, que l'assistian nas sues salidas de campo i recebien tutoria de l sou porsor.<ref name="CL"/> === Biaiges na Ouropa === Depuis desso, Lineu se mudou pa ls [[Países Baixos]], an [[1735]], de modo a oubter la qualificaçon neçaira pa l'oubtençon de l grau de doutor.<ref name="CL"/> Era usual l'ida de suecos pa ls Países Baixos zde meados de l [[seclo XVII]] para oubter [[doutoramiento]]s, debido a l'anfluéncia cultural deste paíç na Suécia dessa época. Passado solo alguns dies na pequeinha ounibersidade de Harderwijk, oubtebe l grau de [[doutor]] an medecina, cun un trabalho subre la [[malária]].<ref name="NE"/> Cunheciu [[Jan Frederick Gronobius]] i mostrou-le l rascunho de sou trabalho an [[Taxonomie]], l "[[Systema Naturae]]". Nel, las zajeitadas çcriçones ousadas antes - ''physalis amno ramosissime ramis angulosis glabris foliis dentoserratis'' - habien sido sustituídas puls cuncisos i hoije fameliares nomes "Género-spece" - ''Physalis angulata'' - i nibles superiores éran custruídos dua maneira simples i ourdenada. Ambora esse sistema, [[nomenclatura binomial]], tenga sido criado puls armanos [[Johann Bauhin|Johann]] i [[Gaspard Bauhin]], Lineu quedou cul crédito de té-lo popularizado. [[Fexeiro:Wrocław - Popiersie Karola Linneusza 01.jpg|thumb|squierda|200px| Busto de Lineu ne l Jardin Botánico de [[Wroclaw]]]] Lineu nomeou ls ''[[taxa]]'' an formas que le parecian pessonalmente de l senso-quemun, por eisemplo, seres houmanos son ''Homo sapienes'' (de "sapiéncia"), mas el tamien çcrebiu ua segunda spece houmana, ''Homo troglodytes'' ("home de las cabernas", nome dado por el al [[chimpanzé]], hoije an die mais quemumente colocado an outro género, ''Pan''). La classe [[Mammalia]] fui nomeada por sues [[Glándula mamária|glándulas mamárias]] porque ua de las defeniçones de mamíferos ye qu'eilhes amamentan sous filhotes. Lineu permaneciu ne ls [[Países Baixos]] durante un anho, tenendo ido anton la [[Londres]] an [[1736]]. Besitou la [[Ounibersidade de Oxford]] i conheciu dibersas personalidades de la quemunidade científica, cumo l médico [[Hanes Sloane]] i ls botánicos [[Phelip Miller]] i [[Johann Jacob Dillenius]]. Passado alguns meses, Lineu boltou la [[Amsterdon]], adonde cuntinou l'ampresson de l sou libro ''[[Genera Plantarun]]'', l punto de partida pa l sou sistema de taxonomie. [[Fexeiro:Hartekamp cropped.jpg|dreita|thumb|250px|Bista de Hartekamp de l canhal Leiden-Haarlen, cul jardin de George Clifford in Heiemstede na atualidade.]] An [[1737]], ampeçou a trabalhar i studar ne l jardin de [[George Clifford]] an [[Heiemstede]], na [[Houlanda de l Norte]]. Clifford colecionou plantas de to l mundo grácias a las sues ligaçones comerciales cun [[mercador]]s houlandeses i l sou jardin era famoso. Lineu çcrebiu l jardin na obra ''Hortus Cliffortianus''. Ne l'anho seguinte, tenendo cuncluído este trabalho, Lineu ampeçou la sue biaige de regresso a la Suécia: permaneciu an [[Leiden]] durante un anho, anquanto amprimiu la sue obra ''Classes Plantarun''; biajou anton até [[Paris]], antes de nabegar até Stocolmo.<ref name=brit/> === Regresso a la Suécia === Boltou a la Suécia an [[1738]], adonde praticou medecina (specializando-se ne l tratamiento de la [[sífelis]]) i lecionou an [[Stocolmo]] até ser nomeado porsor an Uppsala an [[1741]]. Ne l [[jardin botánico]] de la Ounibersidade de Uppsala, Lineu ourganizou las plantas d'acuordo cul sou sistema de classeficaçon, cula ajuda de l [[arquiteto]] [[Carl Hårleman]]. L jardin botánico ouriginal de Lineu inda puode ser bisto an Uppsala. El tamien ouriginou la prática de se ousar ls [[glifo]]s de ♂ - (lança i scudo) [[Marte (mitologie)|Marte]] i ♀ - (speilho de mano) [[Bénus (mitologie)|Bénus]] cumo simblos de [[macho]] i [[fémea]]. [[Fexeiro:CarlbonLinne Garden.jpg|thumb|250px|L jardin botánico de Lineu, an Uppsala.]] Fizo depuis mais trés spediçones la dibersas partes de la Suécia, pagas pul Parlamiento: an 1741 fui la Stora Albaret, an [[Öland]] i la [[Gotland]]; an 1746 la [[Bästergötland]]; i an [[1749]] a la [[Scánia]]. Estas biaiges tenien cumo motibaçon "la necidade de splorar l própio paíç" i las sues çcriçones serien publicadas an [[lhéngua sueca|sueco]].<ref name="CL"/> L sou trabalho ''Systema naturae'' cuntinou a sofrer rebisones que l fazirun crecer dua pequeinha obra a un trabalho cun bários belumes, a la medida que las sues eideias se zambolbian i el recebie mais i mais [[spécimen]]s animales i begetales de dibersos lugares de l mundo. L sou ourgulho ne l sou trabalho lebou-l'a afirmar "''Dius creabit, Linnaeus çposuit''" ("Dius criou, Lineu ourganizou", an [[lhéngua lhatina|lhatin]]). Essa sue percepçon pessonal ye eibidente na cápia de l ''Systema naturae'', an que ye repersentado un home dando nomes de l sistema de Lineu la nuobas criaturas de l [[Jardin de l Éden]]. An [[1739]], Lineu se casou cun Sara Lisa Moraea, filha dun médico, cun quien habie noibado cinco anhos. De l casamiento nacírun siete filhos: Carolus, Eilisabeth, Sara Magdalena, Lobisa, Sara Christina, Johannes i Sophie. Destes, solo cinco chegórun a l'eidade adulta, quatro rapazas i Carolus, l único la quien fui permitido studar i formar-se an botánica. Nesse mesmo anho, Lineu co-fondou la Academie Rial de las Ciéncias de la Suécia (''Kungliga betenskapsakademien''). El cunseguiu la cadeira de Medecina an [[Uppsala]] dous anhos depuis, lougo a trocando pula cadeira de Botánica.<ref name=brit/> El cuntinou a trabalhar an sues classeficaçones, stendendo-las pa l reino de ls [[Animalia|animales]] i de ls [[minerales]]. La [[teorie de l'eiboluçon]] inda nun eisistia, i Lineu staba solo tentando categorizar l mundo natural dua forma cumbeniente. Durante este período, Lineu tomou cunta de ls jardines botánicos de la Ounibersidade i fui por dibersas bezes bice-chanceler desta, para alhá de persidente de la Academie Rial qu'habie ajudado a fundar.<ref name="CL"/> [[Fexeiro:CarlbonLinne grabestone.jpg|right|thumb|250px|Sepultura de Lineu i de l sou filho Carolus Linnaeus na [[catedral de Uppsala]].]] An [[1745]], Lineu decidiu ambertir la [[scala de Celsius]], zenhando l termómetro de la forma cumo ye coincido na atualidade: 0° correspondendo al [[punto de fuson]] de l [[carambelo]] i 100° al [[punto d'ebuliçon]] de la [[auga]] ([[Anders Celsius]] habie ambentado la scala, mas de forma ambertida, cul punto d'ebuliçon mais baixo que l de fuson).<ref>http://www.linnaeus.uu.se/online/lib/6_32.html</ref> L rei [[Adolfo Frederico de la Suécia|Adolfo Frederico]] cuncediu un [[títalo nobeliárquico]] la Lineu an [[1757]], tenendo Lineu tomado l nome ''bon Linné'' an [[1761]], i assinando frequentemente ''Carl Linné''. ===Radadeiros anhos=== Lineu cuntinou ls sous studos botánicos depuis de l'oubtençon de l sou títalo nobre, tenendo mantido correspondéncia cun dibersas personalidades de to l mundo. Por eisemplo, [[Catarina II de la Rússia]] ambiou-le semientes de l sou paíç.<ref name=Linneonline>[http://www.linnaeus.uu.se/online/life/8_0.html Ounibersidade de Uppsala, Linné Online], berson an anglés</ref> Ls radadeiros anhos de bida de Lineu fúrun afetados por [[malina|porblemas de salude]]: sofria de [[pinga (malina)|pinga]] i delores de [[dientes]].<ref name=Linneonline/> Sofriu un purmeiro [[acidente bascular cerebral]] an [[1774]] i un segundo un anho mais tarde, qu'inutelizou l lado dreito de l sou cuorpo. Faleciu an [[10 de Janeiro]] de [[1778]], durante ua cerimónia relegiosa na catedral de Uppsala, adonde fui sepultado. Passado la sue muorte, las coleçones de Sinbaldo fúrun bendidas pula sue mulhier a un [[angleses|anglés]], Sir James Edward Smith, an [[1784]], sendo atualmente mantidas pula Linnean Society, an Londres.<ref name=quotes2/> == Nome == Lineu ye coincido na Suécia pul nome Carl bon Linné i an [[lhéngua anglesa|anglés]] por Carl Linnaeus. L sou nome totalmente [[lhéngua lhatina|latenizado]], Carolus Linnaeus, fui-le atribuído passado [[títalo nobeliárquico|nobelitaçon]] an 1757, debido al sou statuto académico,<ref name="CL"/> ye traduzido para [[lhéngua pertuesa|pertués]] cumo Carlos Lineu. Sin esse statuto, Lineu tener-se-iba chamado Carl Nilsson ("filho de Nils"). Na lhiteratura científica, ye outelizada la [[abrebiatura]] "L." para [[Aneixo:Lista d'abrebiaturas de l nome de botánicos i micologistas|eidantificar Lineu]] cumo l'outor de la çcriçon de detreminado [[taxon]]. Nua cumpetiçon, Lineu eidantificou-se cumo "Carl Nelin", un critónimo de "Carl Nilsson/Linné".<ref name="CL"/> Al longo de ls tiempos, Lineu recebiu dibersas alcunhas, cumo "''Princeps botanicorun''" ("l príncepe de ls botánicos"), "l segundo [[Adon i Eiba|Adon]]" ó "l [[Caio Plínio Segundo|Plínio]] de l Norte".<ref name="CL"/> Eesisten cerca de duzientos çcendentes de Lineu, mas nanhun cul nome "bon Linné" por çcendíren solo de dues filhas (Carl bon Linné filho nun tubo çcendentes).<ref name="LH"/> L género botánico ''[[Linnaea]]'' fui nomeado an houmenaige la Lineu por [[Johan Frederik Gronobius]]. ==Obras== [[Fexeiro:Linnaeus1758-title-page.jpg|thumb|200px|Cápia de ''Systema naturæ'' (1758), l'obra an que Lineu delineou la classeficaçon de las speces d'animales.]] Lineu screbiu las sues percipales obras científicas an [[lhéngua lhatina|lhatin]], mas ls sous diairos de biaige i cartas an [[lhéngua sueca|sueco]] son cunsidrados ls sous melhores trabalhos de l punto de bista [[literatura|literairo]].<ref name="LH">OLSSON, Bernt; ALGULIN, Angemar, '''Litteraturenes Storia i Sberige''', 3ª eidiçon, Norstedts Förlag, Stocolmo, 1994, ISBN 91-1-943412-X</ref> Antre estes ancontran-se ls relatórios de las biaiges la Öland i Gotland (''Öländska och Gothländska resor'', [[1745]]), la Bästergötland (''Wästgöta Resa'', [[1747]]) i a la Scánia (''Skånska resa'', [[1751]]). Lineu ambiou [[studante]]s sous a dibersos locales ne l mundo, ancluindo las [[Índias Ourientales]], [[China]], [[Japon]] i [[Ártico]]; ls moços ambiórun çcriçones de speces animales i begetales, para alhá d'amostras de [[spécimen]]s, de buolta. Alguns desses ambiados nun buoltórun, tenendo falecido de [[malina]]s ó an assaltos an zonas porblemáticas, i sofrido porblemas mentales i físicos qu'ampossibelitórun l sou regresso a la Suécia.<ref name="CL"/> Inda assi, muitos de ls relatórios chegórun la Lineu i este custruíu i spandiu las sues percipales obras científicas tamien cun base nesses relatos.<ref name="LH"/> Ne l total, Lineu screbiu mais de setenta libros i trezientos artigos científicos.<ref name=Linneonline/> Alguas de las sues obras científicas mais relebantes son: *''[[Systema naturae]]'' (1735) *''[[Fundamenta botanica]]'' (1736) *''[[Flora lapponica]]'' (1737) *''[[Genera plantarun]]'' (1735-1737) *''[[Hortus Cliffortianus]]'' (1737) *''[[Flora Suecica]]'' (1745) *''[[Fauna Suecica]]'' (1746) *''[[Philosophia botanica]]'' (1751) *''[[Species plantarun]]'' (1753) *''[[Clabis medicinae duplex]]'' (1766) *''[[Mundus ambesibelis]]'' (1767) Lineu cuncebiu l'eideia de ''debesio eit chamatio'', "debison i chamaçon", cumo forma d'ourganizar ls ourganismos bibos, algo que trasparece na sue obra ''[[Systema naturae]]'', cunsidrado l punto de partida de la moderna nomenclatura binomial.<ref name="CL"/> Pa las plantas, Lineu outelizou las caratelísticas sexuales recentemente çcubiertas nestas. Ls [[animales]] i [[minerales]], ls outros dous reinos de l sistema "animal-begetal-mineral" eidealizado por Lineu, fúrun ourganizados pula sue aparéncia sterna. Ourientou teses de studantes na Ounibersidade de Uppsala, superbesionando (i screbendo grande parte de) 186 dessertaçones.<ref name="CL"/> Lineu screbiu inda quatro outobiografies, ancaradas nessa época mais cumo ''[[Curriculun bitae|curricula bitae]]'' de l que cumo beiclo d'outo-eilogio.<ref name="CL"/> L stilo çcritibo [[prosa poética|poético]] de Lineu, an particular ne ls relatos de las sues biaiges, anfluenciou la literatura sueca de l [[seclo XVIII]], tenendo este tipo d'obra sido predominante na Suécia an particular na segunda metade de l seclo.<ref name="LH"/> Ls relatos de las sues biaiges son, por esta rezon, ls libros mais populares de Lineu na Suécia.<ref name="CL"/> Lineu ampregou tenermos cumo "[[Nicho ecológico|nicho]]" i "eiquilíbrio antre speces" i çcrebiu la [[Natureza]] cumo "recheada de marabilhas i segredos", mostrando ua preocupaçon [[ecologie|ecológica]] cun alguns cuntornos modernos.<ref name="LH"/> {{refréncias}} ==Ber tamien== *[[Systema Naturae]] *[[Taxonomie de Lineu]] *[[Taxonomie de ls seres bibos]] ==Lhigaçones sternas== {{Correlatos |wikiquote = Carolus Linnaeus |commons = Carolus Linnaeus}} *{{IPNI|L.}} *[http://www.linnaeus.uu.se/LTeng.html Linnaeus Botanical Garden] *Biografies de Lineu: **[http://www.systbot.uu.se/story/linnaeus.html Ounibersidade de Uppsala], **[http://www.linnean.org/html/story/linnaeus_biography.htn The Linnean Society of London]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} **[http://www.ucmp.berkeley.edu/story/linnaeus.html Museu de Paleontologie de la Ounibersidade de la Califórnia] {{Botánico|L.}} {{Portal3|Stória de la Ciéncia|Suécia}} {{DEFAULTSORT:Linnaeus, Carolus}} [[Catadorie:Cientistas de la Suécia]] [[Catadorie:Botánicos de la Suécia]] [[Catadorie:Entomólogos de la Suécia]] [[Catadorie:Aracnólogos de la Suécia]] [[Catadorie:Ex-alunos de la Ounibersidade de Uppsala]] [[Catadorie:Porsores de la Ounibersidade de Uppsala]] [[Catadorie:Stória de la biologie]] nyi1csqjsga629y8nwidz6mkgbst1jb Alma 0 7689 108377 108334 2026-09-09T18:30:31Z ~2026-46122-75 15490 /* Modelo:Ver tamien */ 108377 wikitext text/x-wiki {{mais notas|data=márcio de 2013}} {{anfobox |title = <big>''Alma''</big> |eimage = [[Fexeiro:SoulCarriedtoHeaben.jpg|200px]] |cation = <br />Ua alma carregada por dous anjos, na pintura ''Soul Carried To Heiaben'', de [[William-Adolphe Bouguereau]]. |label1 = Ourige de l nome |data1 = [[Heibraico]] i [[Latino]] |label3 = Anfluéncias |data3 = [[Teologie]], [[Filosofie]] |label6 = Defeniçon |data6 = Un ser bibo çtinto de l cuorpo. |label7 = Coincida por |data7 = ser eimortal }} {{ber zambiguaçon}} '''Alma''' ye un termo deribado de l'heibraico ''nephesh'', que senefica [[bida]] ó [[criatura]]<ref name="AC">{{citar web |url=http://www.bibos .com.br/198.htn |títalo=Bibos! - Alma & Sprito |acessodata=13 de dezembre de 2011 |outor=Bibos! }}</ref>, i tamien de l latin ''animu'', que senefica "l qu'anima"<ref>{{citar web |url=http://ateus.net/artigos/filosofie/alma/ |títalo=Alma |acessodata=13 de dezembre de 2011 |outor=Ateus.net |coautores= |data= |anho= |mes= |formato= |obra= |publicado= |páiginas= |léngua= |léngua2= |léngua3= |lang= |citaçon= }}</ref>. Na religion ten grande amportança, sendo l motibo d'haber capacidade al andibíduo a fazer i bibir cousas i momientos cumplexos. Fui çcutida i citada na [[filosofie]]<ref>{{citar web |url=http://www.know.net/ciencsociaishuman/filosofie/alma.htn |títalo=Cunceito de Alma |acessodata=13 de dezembre de 2011 |outor=Eiquipa know.net |data=05 de nobembre de 2010 }}</ref>. == Alma i las Religiones == ===[[Cristandade]]=== {{Quote2|I pula palabra alma antendo ua eissencia eimortal, assi i todo criada, que le ye de las dues la parte mais nobre.|La defeniçon d'alma para João Calbino.<ref name="JC">{{citar web|url=http://www.i-cristandade .com.br/t/joao-calbino/81-calbino-i-la-eimortalidade-de la-alma|títalo=Calbino i l'eimortalidade de l'alma||lhéngua=pertués|acessodata=20 de dezembre de 2011}}</ref>}} [[João Calbino]], l fundador de l [[calbenismo]],<ref>{{citar web |url=http://www.beritatis .com.br/apologetica/120-protestantismo/937-lo-reformador-joao-calbino-que-poucos-conhecen |títalo=L reformador João Calbino que poucos conhecen |acessodata=20 de dezembre de 2011 |outor=Beritatis }}</ref> defendiu que l [[sprito]] i l'alma son çtintos, i qu'eilha ye eimortal.<ref name="JC" /> Segundo la [[Bíblia]], l'alma puode perder-se, ser salba i eisistir passado a la muorte de l cuorpo. Eilha tamien ye citada cumo la fuonte de todas las sensaçones i sentimientos houmanos, para alhá de ser la respunsable de la quemunhon houmana cun [[Dius]].<ref name="AC" /> == [[Teosofia]] == Na Teosofia, l'alma ye associada al 5º [[ siete percípios de l'home (teosofia)|percípio]] de l Home, [[Manas]], la Alma Houmana ó Minte Debina. Manas ye l'eilo antre l sprito (la díade [[Atman]]-[[Budhi]]) i la matéria (ls percípios anferiores de l Home). Assi, la [[ siete percípios de l'home (teosofia)|custituiçon sétupla]] de l Home, aceita na Teosofia, adata-se facilmente a un sistema cun trés eilemientos: [[Sprito]], alma i cuorpo. Sendo l'alma l'eilo antre l Sprito i l cuorpo. == Ciéncia moderna == Dua forma giral, la ciéncia moderna studa l'home sin fazer refréncias a ua alma eimaterial, ua beç que, se eisiste, nun puode ser ouserbada nin medida puls strumientos atuales. Anque desso, alguns cientistas ténen tentado ancontrar eibidéncias de l'eisisténcia i de la natureza de l'alma houmana. Muitas de las pesquisas científicas nesse assunto ban an direçon de las [[spriéncia de quaije-muorte|spriéncias de quaije-muorte]], mas nun eisisten probas cunclusibas pa la ciéncia moderna de que rialmente ls pacientes saíran de l própio cuorpo, ó se sofrírun d'alucinaçones. Hai tamien alguns cientistas cumo [[Ian Stebenson]] i [[Brian Weiss]] que cunduziran studos de causo subre [[nino]]s narrando spriéncias anteriores al nacimiento, i que poderien sugerir ua possibelidade de [[rencarnaçon]] (antoce, eisisténcia de l'alma), ambora nun téngan demunstrado pul porcesso ciéntifico cumo esto poderie ocorrer. == Neurociéncia == La [[neurociéncia]] ye un termo que reúne las deciplinas biológicas que studan l [[sistema nerboso]]. Muitas çcubiertas de la neurociéncia trazen antrigantes fatos a respeito de la [[minte]]. === Calosotomie cumpleta === L studo de pessonas que tubírun ls dous [[heimisférios cerebrales]] apartados (l que se chama de calosotomie, resultado de cirurgie para tratar causos grabes de [[eipilepsia]], ó debido a traumatismos ó derrames) ténen trazido amportantes amplicaçones pa l'antendimiento de l funcionamiento de a minte. Ls heimisférios dreito i squerdo son an muitos aspetos simétricos. L'heimisfério dreito cuntrola l lado squerdo de l cuorpo i l'heimisfério dreito cuntrola l lado squerdo i las funçones mentales son çtribuidas ne ls dous. Inda assi, na maiorie de las pessonas, alguas funçones mentales son mais cuncentrados ne l'heimisfério squerdo (lenguaige, pensar linear), anquanto outras son mais cuncentradas ne l dreito (emoçones antensas, antuiçon spacial de l própio cuorpo, spresson emocional ne l rostro), ambora essas funçones nun séian sclusibas de cada heimisfério. Para alhá desso, l campo bisual squerdo de cada uolho ye recebido pul heimisfério dreito i l campo bisual dreito ye recebido pul squerdo. L [[cuorpo caloso]] permite la quemunicaçon antre ls dous heimisférios. Ocorre que ne ls pacientes que tubírun sou cuorpo caloso cumpletamente debedido (calosotomie), ls heimisférios perden la quemunicaçon antre si (ambora cul tiempo l cérebro tenda a ancontrar outras maneiras de stablecer quemunicaçon antre ls dous heimisférios atrabeç d'outras conexones nerbosas qu'eisisten ne l cérebro para alhá de l cuorpo caloso). Cun esso, l'heimisfério squerdo, que cuntrola l lado dreito de l cuorpo i ye especializado na lenguaige, passa a funcionar de modo apartado de l'heimisfério dreito, que cuntrola l lado squerdo de l cuorpo i ye especializado nas emoçones.<ref>Gazzaniga, M. S. (2005). Forty-fibe years of split-brain research and still going strong. [Rebiew]. Nature Rebiews Neuroscience, 6(8), 653-U651.</ref> Ambora l'heimisfério dreito nun tenga acesso als centros de lénguaige i, antoce, nun puoda falar, el puode rearranjar cartas cun letras çpostas nua mesa cula mano squierda. Por eisemplo, nun studo, a un sujeito qu'habie sofrido calosotomie fui preguntado subre qual ye sue profisson eideal. Berbalmente (ó seia, usando l'heimisfério squerdo), l paciente respundiu qu'el gustarie de ser zamhista. Inda assi, cula mano squierda (esto ye, usando l'heimisfério dreito), el rearranjou las letras formando las palabras "corrida outomobilística" ("car race", an anglés) sin que sou heimisfério squerdo (l que fala) tubisse cuncéncia desso.<ref>Hock, Roger. Forty Studies That Changed Psychology. Prentice Preça de casa: 2002</ref> [[Roger Sperry]], subre nua pesquisa cun pacientes cul cérebro debedido, relata que, quando fui mostrada al heimisfério dreito de l paciente (por meio d'oclos speciales que bloqueian l campo bisual dreito de cada uolho) ua foto dua pessona fameliar, a mano squierda apuntou la purmeira letra de l nome dessa pessona, ambora l paciente dezisse (l'heimisfério squerdo) que nun bie foto algua i que tampouco mobia l braço esquerdo. Quando ua foto de l própio paciente fui mostrada al heimisfério dreito, l paciente respundiu cun reaçones emocionales tales cumo gargalhadas i sorriso outoconsciente, para alhá de frases emocionales simples cumo "Oh, nó! Oh, Dius!". L'heimisfério dreito tamien respundiu cun polegar para cima ó para baixo de modo socialmente correto para fotos de personalidades famosas tales cumo Winston Churchill i Hitler. Todo esso cul paciente dezindo (sou heimisfério squerdo) que nun bie foto nanhue.<ref>Neurology of cognitibe and behabioral çorders By Orrin Debinsky, Mark D'Sposito [http://books.gogle .com.br/books?id=eCXgtBIsUYkC&pg=PA89&lpg=PA89&dq=callosotomy+%22Alien+hand+syndrome&source=bl&ots=bsh2IbzrB5&sig=hsWjnXgbYu0lxkBc0Jn-S3oTMGY&hl=en&ei=87crTOqZJoaDuAf85eisCQ&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=3&bed=0CBsQ6AEwAg#b=onepage&q=callosotomy%20%22Alien%20hand%20syndrome&f=false]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'heimisfério dreito de l cérebro, funcionando andependientemente i eisolado de l squerdo, demostra anteligéncia. El puode perceber, analisar, lembrar, rializar pensar cumplexo, cumprender emoçones i spressá-las, demostrar coincimiento cultural i respunder criatibamente la nuobas situaçones.<ref>Neurology of cognitibe and behabioral çorders By Orrin Debinsky, Mark D'Sposito</ref> Essas pesquisas mostran que, an alguns causos de cérebro debedido, l cérebro gera l que parece ser dues cuncéncias apartadas. La pesquisa subre pacientes cun cérebro debedido lebou l neurocientista i ganhador de l prémio Nobel [[Roger Sperry]] a cuncluir: "Todo l que benimos andica que la cirurgie deixou essas pessonas cun dues mintes çtintas, esto ye, dues sferas apartadas de cuncéncia. L que ye spurmentado ne l'heimisfério dreito parece star totalmente fura de l ámbito de l que ye spurmentado pul heimisfério squerdo."<ref>Newberg, Andrew and D'Aqueli, Eugene. Why God Won't Go Away: Brain Science and the Biology of Belief. Ballantine, 2001</ref> Ua de las cunsequéncias mais dramáticas i eibitadas de la calosotomie ye la [[síndrome de a mano alheia]]. Ua de las manos "ganha buntade própia" (an giral la squierda) passado la cirurgua i se oupone al que l paciente zeia, çfazendo l que a mano dreita faç (cunflito antermanual). Por eisemplo, tarefas cumo abrir ua puorta cula mano dreita ye çfeita pula squierda. Al se bestir, a mano squierda puode se oupor, i luita para tirar la roupa que a mano dreita por sue beç luita para poner. An outro causo, a mano squierda (heimisfério dreito) dun paciente preferie alimientos defrentes i até mesmo porgramas de telebison defrentes, anterbindo contra la buntade spressa pulas açones de a mano dreita que ye berbalizada pul paciente. Hai inda l causo dun paciente cuja mano squierda se oupunha siempre que l paciente tentaba acender un cigarro i fumar, a mano squierda frequentemente arrincaba l cigarro ó l squeiro i ls atiraba loinge. Outro causo relatado ye la dun paciente cuja mano stranha ampalpaba l teta de todas las mulhieres que se aprossimában del, probocando un grande cuntrangimiento para el.<ref>Neurology of cognitibe and behabioral çorders By Orrin Debinsky, Mark D'Sposito [http://books.gogle .com.br/books?id=eCXgtBIsUYkC&lpg=PA89&ots=bsh2IbzrB5&dq=callosotomy%20%22Alien%20hand%20syndrome&hl=en&pg=PP1#b=onepage&q=callosotomy%20%22Alien%20hand%20syndrome&f=false]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> D'acuordo cun alguns eideales ateístas, esses studos científicos colocan sérias questones al [[dualismo]], pus sous resultados parécen anconceliables cula eideia de l'eisisténcia dua alma andebidual (esto ye, andebesible) andependiente de l cérebro, yá que fornecen fuortes eibidéncias de qu'ua debison física de l cérebro porduç cumo que dues almas defrentes que possuen propósitos, gustos, oupeniones, personalidade i pensamientos dibersos, ambora cumpartilhen lembranças de fatos anteriores a la separaçon de ls heimisférios. Se a minte se torna dues mintes al nible físico de l cérebro debedido an dous, cumo nun cuncluir que, durante l momiento de la muorte física de l cérebro i la rutura cada beç maior de las conexones nuronales, l que chamamos de minte se multiplica an numerables mintes cada beç mais çpersas até que todas las conexones se çfazen?<ref>[http://www.ebonmusings.org/atheisn/ghost.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mas, de l punto de bista de defensores de l'alma, esto amplica solo ne l resultado dun eifeito fesiológico de l cuorpo. Sendo l cuorpo l'ambólucro temporairo de l'alma, esta queda sujeita las cundiçones qu'este le ouferece para se spressar. Sendo l'alma de l ser houmano cundizente cul sou grau d'eiboluçon, esta tamien nun ye purfeita i esta sujeita las sues buntades anquanto ne l cuorpo, seguindo ls percípios de l [[libre-arbítrio]], i tamien las sues lemitaçones. Acuntecimientos cumo estes puoden ser parte de porcessos rencarnatórios, segundo ls principíos de la [[rencarnaçon]]. I tamien simplesmente splicados cul fato de l cuorpo ser la dualidade d'emoçon i pensar. Se l sou cérebro, uorgon cundutor i comandante de l sistema nerboso, stá debedido, l cuorpo queda passible de sues cunsequéncias. L fato d'aparente dues cunsciencias surgiren, nada mais ye de l que l'emocional i l racional, que normalmente trabalhan an cunjunto, quando nun an harmonia mas an acuordo quando un supera l'outro, neste causo quedan totalmente apartados, spondo talbeç, cousas qu'un deixaba scondido de l'outro, quando spresso na atitude de l ser houmano albo de la [[Calosotomie]]. == Stória eibolutiba de l cunceito == Chegou a ua altura na stória de l'houmanidade an que l Home ampeçou berdadeiramente a assumir l'eisisténcia dua '''alma'''. La '''Alma''' siempre fui motibo de cuntrobérsia antre las defrentes chamaçones relegiosas i fés, mesmo porque nunca fui totalmente cumprendida, splicada ó ouserbada. Antes que l'home cuncluísse que la possibelidade dua '''alma''' an eiboluçon an cunjunto cula minte dun andibíduo i cula paternidade dun [[sprito]] debino, julgou-se qu'eilha residie an defrentes uorgones físicos – ne ls [[uolhos]], ne l [[fígado]], ne ls [[rines]], ne l [[coraçon]] i, mais tarde, ne l [[cérebro]]. Ls salbaiges associában la '''alma''' al [[sangre]], a la [[respiraçon]], a las [[selombra]]s i als [[reflexo]]s de l sou you na [[auga]]. Mais tarde ls [[hindus]] cuncebírun l [[atman]]. Ls mestres hindus rialmente aprossimórun-se dua abaluaçon de la natureza i de la persença dun sprito, mas houbo ua falha probable quando nun çtinguiran a co-persença de la '''alma''' an eiboluçon, potencialmente eimortal. Ls chineses, assi i todo, reconhecírun dous aspetos nun ser houmano, l [[yang]] i l [[yin]], la '''alma''' i l '''sprito'''. Ls [[Antigo Eigito|eigípcios]] i muitas tribos [[africa]]nas tamien acraditában an dous fatores, l [[ka]] i l [[ba]]; i nun acraditában giralmente que la '''alma''' fusse preisistente, solo l sprito. Ls antigos habitantes de las tierras que circundában l bal de l [[Nilo]] acraditában que to andibíduo faborecido tenie recebido a la nacença, ó pouco depuis, un sprito protetor la que chamában ka. Eilhes ansinában qu'esse sprito guardion permanecie cul sujeito mortal al longo de la bida i que passaba, antes del, pa l stado feturo. Nas paredes dun templo an [[Luxor]], adonde stá eilustrado l nacimiento de [[Amenófis III]], l pequeinho príncepe stá retratado ne ls braços de l dius de l Nilo i, próssimo a el, stá ua outra nino, idéntica al príncepe na aparéncia, que ye l simblo daquela antidade la que ls eigípcios chamában ka. Essa scultura fui treminada ne l décimo quinto seclo antes de [[Cristo]]. Julgaba-se que l ka era un [[génio]] de sprito superior, que zeiaba guiar l mortal ligado a el an caminos melhores na bida temporal; mas, mais specialmente, el zeiaba anfluenciar la suorte de l sujeito houmano na próssima bida. Quando un eigípcio desse período morria, era sperado que l sou ka stubisse aguardando por el de l'outro lado de l Grande Riu. La percípio, supunha-se que solo ls reis tubíssen kas, mas afinal, acraditou-se que todos ls homes retos possuían-mos. To esta rica eideologie creciu, fomentando las raízes que deribórun mais tarde ne ls cunceitos atuales de l'alma, base de muitas religiones cujos seguidores acraditan tenr almas, ó séren acumpanhados por eilhas i mesmo até '''séren eilhes própios las almas.''' {{Refréncias}} == {{Ber tamien}} == {{Wikiquote|Alma}} * [[Alma penada]] * [[Atman]] * [[Brahman]] * [[Budismo]] * [[Cunscienciologie]] * [[Doutrina Sprita]] * [[Sprito]] * [[Miente|Minte]] * [[Projeciologie]] * [[ siete percípios de l'home (teosofia)]] * [[Teosofia]] * [[Waldo Bieira]] * [[Eimortalidade]] == {{Ligaçones sternas}} == * {{link|t|2=http://www.paginaoriente .com/santos/almasdopurgatorio.htn|3=Almas de l Purgatório segundo la doutrina católica}} {{Portal3|Filosofie|Religion}} [[Catadorie:Cunceitos relegiosos]] [[Catadorie:Metafísica]] [[Catadorie:Teosofia]] 7mfgln41lto4qy8n9b52p4tmxnui1co Pan 0 7694 108375 96608 2026-09-09T18:28:26Z ~2026-46122-75 15490 /* Modelo:Ver tamien */ 108375 wikitext text/x-wiki {{ber zambiguaçon}} {{sin-fuontes|data=maio de 2009}} [[Fexeiro:Bread in a traditional oven.JPG|thumb|300px|thumb|Pan tradecional pertués]] '''Pan''' ye un [[alimiento]] eilaborado cun [[farinha]], giralmente de [[trigo]] ó outro [[cereal]], [[auga]] i [[sal de cozina|sal]], formando ua [[massa (alimiento)|massa]] cun ua cunsisténcia elástica que permite dar-le bárias formas. L'esta mistura básica puoden acrecentar-se bários angredientes, zde [[gordura]] la [[speciarie]]s, passando por [[chicha]] (giralmente [[cura]]de la), [[fruita]]s secas ó [[fruita]]s [[cristal]]izadas, etc. Eesisten dous tipos básicos de pan: # L ''pan lebedado'', la que se acrecientou a la massa [[lebedura]] ó [[furmiento]] giralmente ''cozido'' (''assado'') nun [[forno]], porduzindo panes mais ó menos macios, an que la massa cozida ten spácios cun aire. # L ''pan ázimo'', nun fermentado, que porduç panes giralmente achatados, mais cunsistentes; estes puoden ser cozidos ne l forno ó [[assadura|assados]] nua chapa (ó [[frigideira]]), ó mesmo [[fritura|fritos]]. == Eitimologie == "Pan" ourigina-se de l [[latin]] ''pane''<ref>FERREIRA, La. B. H. ''Nuobo Dicionário de la Léngua Pertuesa''. Segunda eidiçon. Riu de Janeiro: Nuoba Frunteira, 1986. p.1 258</ref>. == Stória de l Pan == [[Fexeiro:work dough.jpg|thumb|right|Amassar l pan manualmente]] L pan ye un perduto [[alimiento|alimentício]] resultado de l [[cozimiento]] de [[farinha]] cun [[auga]] i [[sal de cozina]]. L pan fui porduzido pula purmeira beç hai 6000 anhos. === Surgimiento de l pan === Segundo ls storiadores l pan tenerie surgido juntamente cul cultibo de l [[trigo]], na region de la [[Mesopotámia]], adonde atualmente stá situado l [[Eiraque]]. Supone-se que la percípio l trigo fusse solo mastigado.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Acradita-se que ls purmeiros panes fússen feitos de farinha misturada al fruito de l [[carbalho]] (chamado belhotra, lande ó [[nuoç]]). Serien alimientos achatados, duros, secos i que tamien nun poderien ser comidos lougo depuis de prontos por séren bastante amargos. Assi, talbeç fusse necessairo labá-los an auga ferbente por dibersas bezes antes de se fazer las [[broa]]s que éran spostas al sol para secar. Tales broas éran assadas de la mesma forma que ls [[bolho]]s, subre piedras calientes ó ambaixo de cinzas .{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} === La Fermentaçon === La [[fermentaçon]] ye l segredo de l pan. L pan lebedado fui ambentado ne l [[Eigito]], adonde, hai cerca de 6 000 anhos atrás, serie çcubierta la fermentaçon. L'aire cuntén ua cantidade einorme de [[microrganismo]]s, nomeadamente [[sporo]]s de [[fungo]]s de [[lebedura]] ([[Sacharomyces cerebesiae]]), qu'ancontran nas [[massa]]s de pan las cundiçones adequadas para se alimentar de l [[amido]] de la [[farinha]]. An cunsequéncia de l'açon desses [[microrganismo]]s, l [[amido]] debede-se an [[anidrido carbónico]] (CO<sub>2</sub>) i [[álcol]]. Las [[bolha]]s de l [[Gáç carbónico|gáç carbónico]] nun cunseguen scapar atrabeç de la [[superfice]] i fázen anchar (crecer) la massa, tornando-la fofa. Durante la cozedura ácido carbónico i [[álcol]] cunseguen scapar, mas l sou eifeito queda, na [[porosidade]], [[sabor]] i [[aroma]] de l pan. L purmeiro pan fermentado tenerie sido çcubierto por acauso. Se ua massa (sin qualquiera furmiento adicionado) fur deixada al aire, eilha eirá lebedar. An funçon de las cundiçones de temperatura i houmidade, l tiempo necessairo pa la fermentaçon natural puode bariar d'antre 4 a 8 horas, mas la massa acabará por lebedar. Se antes de cozer la massa se retirar ua porçon de la massa lebedada, oubten-se l furmiento pa la próssima fornada. L'esta forma de fermentaçon chama-se fermentaçon natural ó "massa bielha". L pan fermentado cun massa bielha queda cun un [[sabor]] i [[aroma]] caratelísticos, a las bezes cun un ligeiro trabo ácido ó [[Binagre|abinagrado]]. An Pertual, inda se porduç muito "pan de massa bielha". L "pan alanteijano" i muitas "broas [[Minho (porbíncia)|minhotas]]" son eisemplos desso. Nas grandes superfices comerciales i nas casas de perdutos naturales/saudables, tamien se ancontra pan de "massa bielha" ó furmiento natural. Inda assi, l'andustrializaçon trouxe formas mais rápidas de porduzir pan. L furmiento de panadeiro, que, na grande maiorie, ye outelizado pa la fermentaçon de l nuosso pan, ye un cuncentrado de lebeduras ([[Sacharomyces cerebesiae]]). Cumo cuncentrado que ye, torna la fermentaçon mais rápida i mais antensa. Inda assi, ls mais atentos al paladar de l pan detentan la falta de ls sabores i aromas que l furmiento de panadeiro nun cunsegue "eimitar". === L Pan ne l Antigo Eigito === L pan fermentado, semelhante al que comemos hoije, yá era cunsumido puls [[eigípcio]]s por buolta de 4000 anhos a.C. Ne l Antigo Eigito, l pan pagaba salairos i ls camponeses ganhában trés panes i dous cántaros de [[cerbeija]] por die de trabalho. L sistema de fabricaçon de ls eigípcios era mui simples – piedras moían l trigo que, adicionado a l'auga, formaba ua massa dóndio – i fúrun mostradas an pinturas ancontradas subre tumbas de reis que bibiran por buolta de 2500 a.C. === An Eisrael === Las purmeiras [[panadarie]]s surgiran an [[Jarusalen]], passado l cuntato culs eigípcios, cun quien ls heibreus daprendírun melhores técnicas de fabricaçon i oubtibírun la receita. Pouco tiempo depuis, yá eisistia na cidade ua famosa rue de panadeiros. [[Fexeiro:Pão de centeio.jpg|thumb|<center>Pan de centeno de [[Chabes (Pertual)|Chabes]]</center>]] === Na Antiguidade Clássica === L pan tamien tubo sue stória na [[Grécia]] i an [[Roma]]. Na Grécia, acunteciu na mesma época que ne l Eigito. Yá an Roma, fui bien mais tarde (800 anhos a.C.), mas cun grande amportança. Fui an Roma, por buolta de 500 a.C., que fui criada la purmeira scuola para panadeiros, tenendo se tornado l percipal alimiento daquela ceblizaçon preparado an panadaries públicas. Puode-se dezir que, cula spanson de l [[Ampério Romano]], l'hábito de cunsumir pan fui difundido por grande parte de la [[Ouropa]]. === Na Eidade Média === Cul ampeço de la [[Eidade Média]], por buolta de l'anho 476 de l'era quemun, las panadaries acabórun i la porduçon de pan boltou a ser caseira. Assi, las pessonas buoltórun a comer pan sin furmiento. A partir de l [[seclo XII]], na [[Fráncia]], la panificaçon buolta a ser cumo antes. === Na Eidade Moderna === Ne l [[seclo XVII]], la Fráncia torna-se un çtaque mundial na fabricaçon de panes, zambolbendo técnicas aprimoradas de panificaçon. === La Andustrializaçon de l Pan === L'aparecimiento de la máquina ocorre solamente ne l [[seclo XIX]], cun amassadeiras (heidráulicas ó manuales), cun un custo mui alto i tamien cun grande rejeiçon. Ls cunsumidores amostrórun-se “hostis” cul pan feito mecanicamente. Pouco tiempo depuis surge l motor eilétrico i la reclamaçon passa a ser de ls panadeiros. Cada máquina sustituía dous panadeiros. Hoije, l trigo ye tratado an [[molino]]s, ye labado, scorrido i passado por cilíndricos que sepórun l grano de la casca. == Cumo fazer pan == L pan ye mui simples de fazer. Puoden outelizar-se las seguintes proporçones básicas: 40% de peso an auga; 58% de peso an farinha (este puode-se çdobrar an 75% de farinha de trigo+25% de farinha antegral a la scolha); 1% de peso an furmiento de panadeiro; i 1% de peso an sal. Amassa-se todo i deixa-se lebedar durante 2 a 3 horas nun local ameno, cubierta cun un panho, i bai al forno Las cundiçones eideales para fermentar la massa son 26&nbsp;°C (24 a 27&nbsp;°C) de temperatura i ua umidade relatiba de l'aire antre 70 a 75%. Cun aire mais seco, forma-se ua costra subre la massa fermentada prejudicando la fermentaçon i reduzindo la culidade de l pan. La temperatura de refréncia para amassar ye de 240&nbsp;°C. Inda assi, la temperatura deberá ser ajustada an funçon de l tamanho de ls panes a cozer. Panes grandes cun temperaturas altas eiran formar ua costra spessa antes de cozer l'anterior. Ua temperatura mais baixa (200&nbsp;°C) permite cozer mais uniformemente. Panes pequeinhos cun temperaturas altas perden to l'auga i l pan queda seco cumo las "carcaças". Mais recentemente surgiran ne l mercado máquinas caseiras de fazer pan. Eilhas amassan, lebedan i cozen l pan, solicas i permiten porgramar l'hora de pan caliente. La perparaçon lieba menos de 5 minutos, l tiempo necessairo pa la colocaçon de ls angredientes. L porcesso outomático d'amassar, lebedar i cozer puode liebar cerca de trés horas. Las máquinas de fazer pan son un pequeinho [[eiletrodoméstico]] cun ua forma amobible rebestida la material antiaderente. Essa forma ten ua ó dues [[pala]]s ne l fondo (amobible rebestida l'antiaderente) para batíren la massa. Ne l'anterior de la máquina hai ua resisténcia eilétrica para cozer l pan. Ténen inda un [[reloijo]] para porgramar l'hora de pan pronto. == Tipos de pan == * [[Pita (pan)|Pan árabe]] * [[Pan de forma]] * [[Pan ázimo]] * [[Pan francés]] * [[Pan antegral]] * [[Pan de queiso]] * [[Pan de centeno]] === Pan antegral === L [[pan antegral]] ye pan cumpuosto cun farinhas antegrales, ó seia, cun farinhas cumpletas a las quales nun fúrun retirados qualesquiera custituintes. Durante l porcesso de moaige i an funçon de l tipo de peneiraçon i de l grau de moaige (farinha mais ó menos fina) oubténen-se farinhas mais ó menos cumpletas. Las farinhas oubtidas por porcessos de moaige menos agressibos i sin qualquiera tipo de peneiraçon son las berdadeiras farinhas antegrales. Eesisten ne l mercado falsos perdutos antegrales, custituídos cun farinha refinada a la qual ye acrecentado [[farelo]]. Antretanto, este tipo de farinha nun ye antegral porque les faltan un cunjunto de custituintes que se perdírun. Por eisemplo, ua mistura de farinha de trigo refinada cun farelo, nun cuntén gérmen de trigo, que ye l'eilemiento mais rico de l grano de trigo. == Cunsumo de pan == La [[Organizaçon Mundial de la Salude]] recomenda que las pessonas coman 50&nbsp;kg de pan nun anho. L paíç que mais come pan ye [[Marrocos]], sendo qu'an média cada marroquino come 100&nbsp;kg de pan por anho. L paíç que mais se aprossima de l'eideal ye l [[Uruguai]], comendo an média 55&nbsp;kg/pessona/anho. == {{Ber tamien}} == {{Correlatos | commons = Bread | wikiquote = Pan | wikcionario = Pan }} * [[Aneixo:Lista de tipos de panes|Lista de tipos de panes]] {{refréncias}} {{DEFAULTSORT:Pao}} [[Catadorie:Panes]] rblibiip2x06qnywrovnbjmx2lf32th 108376 108375 2026-09-09T18:29:34Z ~2026-46122-75 15490 108376 wikitext text/x-wiki {{ber zambiguaçon}} {{sin-fuontes|data=maio de 2009}} [[Fexeiro:Bread in a traditional oven.JPG|thumb|300px|thumb|Pan tradecional pertués]] '''Pan''' ye un [[alimiento]] eilaborado cun [[farinha]], giralmente de [[trigo]] ó outro [[cereal]], [[auga]] i [[sal de cozina|sal]], formando ua [[massa (alimiento)|massa]] cun ua cunsisténcia elástica que permite dar-le bárias formas. L'esta mistura básica puoden acrecentar-se bários angredientes, zde [[gordura]] la [[speciarie]]s, passando por [[chicha]] (giralmente [[cura]]de la), [[fruita]]s secas ó [[fruita]]s [[cristal]]izadas, etc. Eesisten dous tipos básicos de pan: # L ''pan lebedado'', la que se acrecientou a la massa [[lebedura]] ó [[furmiento]] giralmente ''cozido'' (''assado'') nun [[forno]], porduzindo panes mais ó menos macios, an que la massa cozida ten spácios cun aire. # L ''pan ázimo'', nun fermentado, que porduç panes giralmente achatados, mais cunsistentes; estes puoden ser cozidos ne l forno ó [[assadura|assados]] nua chapa (ó [[frigideira]]), ó mesmo [[fritura|fritos]]. == Eitimologie == "Pan" ourigina-se de l [[latin]] ''pane''<ref>FERREIRA, La. B. H. ''Nuobo Dicionário de la Léngua Pertuesa''. Segunda eidiçon. Riu de Janeiro: Nuoba Frunteira, 1986. p.1 258</ref>. == Stória de l Pan == [[Fexeiro:work dough.jpg|thumb|right|Amassar l pan manualmente]] L pan ye un perduto [[alimiento|alimentício]] resultado de l [[cozimiento]] de [[farinha]] cun [[auga]] i [[sal de cozina]]. L pan fui porduzido pula purmeira beç hai 6000 anhos. === Surgimiento de l pan === Segundo ls storiadores l pan tenerie surgido juntamente cul cultibo de l [[trigo]], na region de la [[Mesopotámia]], adonde atualmente stá situado l [[Eiraque]]. Supone-se que la percípio l trigo fusse solo mastigado.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Acradita-se que ls purmeiros panes fússen feitos de farinha misturada al fruito de l [[carbalho]] (chamado belhotra, lande ó [[nuoç]]). Serien alimientos achatados, duros, secos i que tamien nun poderien ser comidos lougo depuis de prontos por séren bastante amargos. Assi, talbeç fusse necessairo labá-los an auga ferbente por dibersas bezes antes de se fazer las [[broa]]s que éran spostas al sol para secar. Tales broas éran assadas de la mesma forma que ls [[bolho]]s, subre piedras calientes ó ambaixo de cinzas .{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} === La Fermentaçon === La [[fermentaçon]] ye l segredo de l pan. L pan lebedado fui ambentado ne l [[Eigito]], adonde, hai cerca de 6 000 anhos atrás, serie çcubierta la fermentaçon. L'aire cuntén ua cantidade einorme de [[microrganismo]]s, nomeadamente [[sporo]]s de [[fungo]]s de [[lebedura]] ([[Sacharomyces cerebesiae]]), qu'ancontran nas [[massa]]s de pan las cundiçones adequadas para se alimentar de l [[amido]] de la [[farinha]]. An cunsequéncia de l'açon desses [[microrganismo]]s, l [[amido]] debede-se an [[anidrido carbónico]] (CO<sub>2</sub>) i [[álcol]]. Las [[bolha]]s de l [[Gáç carbónico|gáç carbónico]] nun cunseguen scapar atrabeç de la [[superfice]] i fázen anchar (crecer) la massa, tornando-la fofa. Durante la cozedura ácido carbónico i [[álcol]] cunseguen scapar, mas l sou eifeito queda, na [[porosidade]], [[sabor]] i [[aroma]] de l pan. L purmeiro pan fermentado tenerie sido çcubierto por acauso. Se ua massa (sin qualquiera furmiento adicionado) fur deixada al aire, eilha eirá lebedar. An funçon de las cundiçones de temperatura i houmidade, l tiempo necessairo pa la fermentaçon natural puode bariar d'antre 4 a 8 horas, mas la massa acabará por lebedar. Se antes de cozer la massa se retirar ua porçon de la massa lebedada, oubten-se l furmiento pa la próssima fornada. L'esta forma de fermentaçon chama-se fermentaçon natural ó "massa bielha". L pan fermentado cun massa bielha queda cun un [[sabor]] i [[aroma]] caratelísticos, a las bezes cun un ligeiro trabo ácido ó [[Binagre|abinagrado]]. An Pertual, inda se porduç muito "pan de massa bielha". L "pan alanteijano" i muitas "broas [[Minho (porbíncia)|minhotas]]" son eisemplos desso. Nas grandes superfices comerciales i nas casas de perdutos naturales/saudables, tamien se ancontra pan de "massa bielha" ó furmiento natural. Inda assi, l'andustrializaçon trouxe formas mais rápidas de porduzir pan. L furmiento de panadeiro, que, na grande maiorie, ye outelizado pa la fermentaçon de l nuosso pan, ye un cuncentrado de lebeduras ([[Sacharomyces cerebesiae]]). Cumo cuncentrado que ye, torna la fermentaçon mais rápida i mais antensa. Inda assi, ls mais atentos al paladar de l pan detentan la falta de ls sabores i aromas que l furmiento de panadeiro nun cunsegue "eimitar". === L Pan ne l Antigo Eigito === L pan fermentado, semelhante al que comemos hoije, yá era cunsumido puls [[eigípcio]]s por buolta de 4000 anhos a.C. Ne l Antigo Eigito, l pan pagaba salairos i ls camponeses ganhában trés panes i dous cántaros de [[cerbeija]] por die de trabalho. L sistema de fabricaçon de ls eigípcios era mui simples – piedras moían l trigo que, adicionado a l'auga, formaba ua massa dóndio – i fúrun mostradas an pinturas ancontradas subre tumbas de reis que bibiran por buolta de 2500 a.C. === An Eisrael === Las purmeiras [[panadarie]]s surgiran an [[Jarusalen]], passado l cuntato culs eigípcios, cun quien ls heibreus daprendírun melhores técnicas de fabricaçon i oubtibírun la receita. Pouco tiempo depuis, yá eisistia na cidade ua famosa rue de panadeiros. [[Fexeiro:Pão de centeio.jpg|thumb|<center>Pan de centeno de [[Chabes (Pertual)|Chabes]]</center>]] === Na Antiguidade Clássica === L pan tamien tubo sue stória na [[Grécia]] i an [[Roma]]. Na Grécia, acunteciu na mesma época que ne l Eigito. Yá an Roma, fui bien mais tarde (800 anhos a.C.), mas cun grande amportança. Fui an Roma, por buolta de 500 a.C., que fui criada la purmeira scuola para panadeiros, tenendo se tornado l percipal alimiento daquela ceblizaçon preparado an panadaries públicas. Puode-se dezir que, cula spanson de l [[Ampério Romano]], l'hábito de cunsumir pan fui difundido por grande parte de la [[Ouropa]]. === Na Eidade Média === Cul ampeço de la [[Eidade Média]], por buolta de l'anho 476 de l'era quemun, las panadaries acabórun i la porduçon de pan boltou a ser caseira. Assi, las pessonas buoltórun a comer pan sin furmiento. A partir de l [[seclo XII]], na [[Fráncia]], la panificaçon buolta a ser cumo antes. === Na Eidade Moderna === Ne l [[seclo XVII]], la Fráncia torna-se un çtaque mundial na fabricaçon de panes, zambolbendo técnicas aprimoradas de panificaçon. === La Andustrializaçon de l Pan === L'aparecimiento de la máquina ocorre solamente ne l [[seclo XIX]], cun amassadeiras (heidráulicas ó manuales), cun un custo mui alto i tamien cun grande rejeiçon. Ls cunsumidores amostrórun-se “hostis” cul pan feito mecanicamente. Pouco tiempo depuis surge l motor eilétrico i la reclamaçon passa a ser de ls panadeiros. Cada máquina sustituía dous panadeiros. Hoije, l trigo ye tratado an [[molino]]s, ye labado, scorrido i passado por cilíndricos que sepórun l grano de la casca. == Cumo fazer pan == L pan ye mui simples de fazer. Puoden outelizar-se las seguintes proporçones básicas: 40% de peso an auga; 58% de peso an farinha (este puode-se çdobrar an 75% de farinha de trigo+25% de farinha antegral a la scolha); 1% de peso an furmiento de panadeiro; i 1% de peso an sal. Amassa-se todo i deixa-se lebedar durante 2 a 3 horas nun local ameno, cubierta cun un panho, i bai al forno Las cundiçones eideales para fermentar la massa son 26&nbsp;°C (24 a 27&nbsp;°C) de temperatura i ua umidade relatiba de l'aire antre 70 a 75%. Cun aire mais seco, forma-se ua costra subre la massa fermentada prejudicando la fermentaçon i reduzindo la culidade de l pan. La temperatura de refréncia para amassar ye de 240&nbsp;°C. Inda assi, la temperatura deberá ser ajustada an funçon de l tamanho de ls panes a cozer. Panes grandes cun temperaturas altas eiran formar ua costra spessa antes de cozer l'anterior. Ua temperatura mais baixa (200&nbsp;°C) permite cozer mais uniformemente. Panes pequeinhos cun temperaturas altas perden to l'auga i l pan queda seco cumo las "carcaças". Mais recentemente surgiran ne l mercado máquinas caseiras de fazer pan. Eilhas amassan, lebedan i cozen l pan, solicas i permiten porgramar l'hora de pan caliente. La perparaçon lieba menos de 5 minutos, l tiempo necessairo pa la colocaçon de ls angredientes. L porcesso outomático d'amassar, lebedar i cozer puode liebar cerca de trés horas. Las máquinas de fazer pan son un pequeinho [[eiletrodoméstico]] cun ua forma amobible rebestida la material antiaderente. Essa forma ten ua ó dues [[pala]]s ne l fondo (amobible rebestida l'antiaderente) para batíren la massa. Ne l'anterior de la máquina hai ua rejisténcia eilétrica para cozer l pan. Ténen inda un [[reloijo]] para porgramar l'hora de pan pronto. == Tipos de pan == * [[Pita (pan)|Pan árabe]] * [[Pan de forma]] * [[Pan ázimo]] * [[Pan francés]] * [[Pan antegral]] * [[Pan de queiso]] * [[Pan de centeno]] === Pan antegral === L [[pan antegral]] ye pan cumpuosto cun farinhas antegrales, ó seia, cun farinhas cumpletas a las quales nun fúrun retirados qualesquiera custituintes. Durante l porcesso de moaige i an funçon de l tipo de peneiraçon i de l grau de moaige (farinha mais ó menos fina) oubténen-se farinhas mais ó menos cumpletas. Las farinhas oubtidas por porcessos de moaige menos agressibos i sin qualquiera tipo de peneiraçon son las berdadeiras farinhas antegrales. Eesisten ne l mercado falsos perdutos antegrales, custituídos cun farinha refinada a la qual ye acrecentado [[farelo]]. Antretanto, este tipo de farinha nun ye antegral porque les faltan un cunjunto de custituintes que se perdírun. Por eisemplo, ua mistura de farinha de trigo refinada cun farelo, nun cuntén gérmen de trigo, que ye l'eilemiento mais rico de l grano de trigo. == Cunsumo de pan == La [[Organizaçon Mundial de la Salude]] recomenda que las pessonas coman 50&nbsp;kg de pan nun anho. L paíç que mais come pan ye [[Marrocos]], sendo qu'an média cada marroquino come 100&nbsp;kg de pan por anho. L paíç que mais se aprossima de l'eideal ye l [[Uruguai]], comendo an média 55&nbsp;kg/pessona/anho. == {{Ber tamien}} == {{Correlatos | commons = Bread | wikiquote = Pan | wikcionario = Pan }} * [[Aneixo:Lista de tipos de panes|Lista de tipos de panes]] {{refréncias}} {{DEFAULTSORT:Pao}} [[Catadorie:Panes]] 2upp50a8kana00v7qx9c35yfl8bzwq5 Antônio Prado 0 8179 108381 102422 2026-09-09T18:37:04Z ~2026-46122-75 15490 /* Ver tamien */ 108381 wikitext text/x-wiki {{Ber zambig|l político brasileiro|António de la Silba Prado}} {{Anfo/Munecípio de l Brasil <!-- GeoID=4300802 --> <!-- Cabeçalho --> | nome = António Prado | foto = Eigreija Matriç de António Prado.jpg | leg_foto = Eigreija Matriç de la cidade (final de l sec. XIX) | apelido = <!-- Dados gerales --> | brason = Antonio_Prado_Brasao.jpg | bandeira = Bandeira António Prado.png | link_brason = | link_bandeira = | link_hino = | anibersairo = | fundaçon = {{dtlink|lang=br|11|2|1899|eidade}} | gentílico = pradense | lema = La cidade mais eitaliana de l Brasil<ref>''António Prado - la cidade mais eitaliana de l Brasil''. Çponíbel an http://www.anaamelialemos .com.br/municipios/eisibir/antonio-prado-la-cidade-mais-eitaliana-de l-brasil. Acesso an 16 de janeiro de 2013.</ref> | prefeito = Bernado Montilli | partido = [[Partido de l Mobimiento Democrático Brasileiro|PMDB]] | fin_mandato = 2012 <!-- Localizaçon --> | mapa = RioGrandedoSul Municip AntonioPrado.sbg | latP = S | latG = 28 | latM = 51 | latS = 28 | lonP = L | lonG = 51 | lonM = 16 | lonS = 58 | stado = [[Riu Grande de l Sul]] | mesorregion = [[Mesorregion de l Nordiste Riu-Grandense|Nordiste Riu-grandense]] | data_mesorregion = [[IBGE]]/[[2008]]<ref name="IBGE_DTB_2008">{{citar web |url=ftp://geoftp.ibge.gob.br/Organizacao/Dibisao_Territorial/2008/DTB_2008.zip |titulo=Debison Territorial de l Brasil |data=1 de júlio de 2008 |obra=Debison Territorial de l Brasil i Lemites Territoriales| publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE) |acessodata=11 d'outubre de 2008}}</ref> | microrregion = [[Microrregion de Caxias de l Sul|Caxias de l Sul]] | data_microrregion = [[IBGE]]/[[2008]]<ref name="IBGE_DTB_2008" /> | region_metropolitana = [[Region Metropolitana de la Serra Gaúcha|Serra Gaúcha]] | bezinos = [[Flores de la Cunha]], [[Ipé (Riu Grande de l Sul)|Ipé]], [[Nuoba Pádua]], [[Nuoba Roma de l Sul]], [[Protásio Albes (Riu Grande de l Sul)|Protásio Albes]], [[San Marcos (Riu Grande de l Sul)|San Marcos]], [[Bila Flores]], [[Beranópolis]] | çt_capital = 184 <!-- Caratelísticas geográficas --> | ária = 347.616 | ária_ref =<ref name ="IBGE_Ária">{{citar web |url=http://www.ibge.gob.br/home/geociencias/cartografie/default_territ_area.shtn |títalo=Ária territorial oufecial |outor=IBGE |acessodata=5 dieç. 2010|data=10 out. 2002|outor=IBGE |publicado=Resoluçon de la Persidéncia de l IBGE de m° 5 (R.PR-5/02)}}</ref> | populaçon = 12833 | data_pop = Censo [[IBGE]]/[[2010]]<ref name="IBGE_Pop_2010">{{citar web |url = http://web.archibe.org/web/20110220214941/http://www.ibge.gob.br/home/statistica/populacao/censo2010/populacao_por_municipio.shtn|títalo=Censo Populacional 2010| obra = Censo Populacional 2010 |publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE) |data=29 de nobembre de 2010 |acessodata = 11 de dezembre de 2010}}</ref> | altitude = 658 | clima = | sigla_clima = <!-- Andicadores --> | Índice de Eiducaçon = 0,926 | idh = 0.841 <!--fabor manter l formato--> | data_idh = [[PNUD]]/[[2000]]<ref name="PNUD_IDH_2000">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/IDH-M%2091%2000%20Ranking%20decrecente%20(puls%20dados%20de%202000).htn |titulo=Ranking decrecente de l IDH-M de ls munecípios de l Brasil |data=2000 |obra=Atlas de l Zambolbimiento Houmano|publicado=Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento (PNUD) |acessodata=11 d'outubre de 2008}}</ref> | pib = {{formatnun:220544.503}} mil | data_pib = [[IBGE]]/[[2008]]<ref name="IBGE_PIB">{{citar web |url=http://www.ibge.gob.br/home/statistica/eiquenomie/pibmunicipios/2004_2008/ |titulo=Perduto Anterno Bruto de ls Munecípios 2004-2008 |publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística |acessodata=11 dieç. 2010}}</ref> | pib_per_capita = 15576.28 | data_pib_per_capita = [[IBGE]]/[[2008]]<ref name="IBGE_PIB"/> |CEP = 95250-000 |site=http://www.antonioprado .com.br/}} {{commonscat|António Prado}} '''António Prado''' ye un [[Munecípios de l Brasil|munecípio]] localizado na Serra Gaúcha. La cidade faç parte de l [[Ounidades federatibas de l Brasil|stado]] de l [[Riu Grande de l Sul]], ne l sul de l [[Brasil]]. == Stória == La [[Serra Gaúcha]] yá era habitada por [[Pobos andígenas de l Brasil|índio]]s [[caigangues]] zde tiempos eimemoriales, mas estes fúrun zalojados biolentamente puls chamados "bugreiros", drento dua política oufecial de l gobierno brasileiro de "ambranquecimiento" de la populaçon brasileira<ref>BUENO, I. ''Brasil'': ua stória. Segunda eidiçon rebista. San Paulo. Ática. 2003. p. 267.</ref>. Esto abriu spácio, ne l final de l seclo XIX, para que l gobierno de l [[Ampério de l Vrasil]] colonizasse la region cun ua populaçon [[ouropeia]]. Desta forma, miles de [[eimigrante]]s, an António Prado fui la radadeira [[Eimigraçon eitaliana ne l Riu Grande de l Sul|colónia eitaliana]] criada pula [[Brasil Ampério|gobierno amperial]]. An 1886, ls purmeiros [[eitalianos]] se anstalan na region, dedicando-se a la pequeinha agricultura. Atualmente, ye cunsidrada la cidade cun maior anfluéncia eitaliana ne l Brasil<ref>''António Prado - la cidade mais eitaliana de l Brasil''. Çponíbel an http://www.anaamelialemos{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/municipios/eisibir/antonio-prado-la-cidade-mais-eitaliana-de l-brasil. Acesso an 16 de janeiro de 2013.</ref>. Sou nome ye ua houmenaige al cunselheiro [[António de la Silba Prado]], eidealizador de la [[eimigraçon eitaliana ne l Brasil]]<ref>''La cidade''. Çponíbel an http://www.antonioprado{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/storico.php. Acesso an 16 de janeiro de 2013.</ref>. == Geografie == António Prado queda a ua [[latitude]] 28º51'30" [[sul]] i a ua [[longitude]] 51º16'58" [[oeste]], stando a ua altitude de 658 metros. Ten ua ária de 343,28&nbsp;Km² i sue populaçon stimada an 2004 era de 13 908 habitantes. Densidade demográfica rial ye 37 hab/Km² === Etnias === António Prado ye un cidade formada an sue eimensa maiorie por brasileiros d'ascendéncia [[ouropa|ouropeia]], tenndo ua de las maiores porcentaiges de [[ítalo-brasileiro]]s de l paíç. Las outras etnias ouropeias cumponen ua pequeinha minorie, anquanto que pessonas d'ourige [[afro-brasileiro|africana]], [[mestiço|mestiça]] i [[Pobos andígenas de l Brasil|andígena]] cumponen l restante. {|class="wikitable" |- style="background:#009966;" colspan="2" !Quelor ó raça !Porcentaige (IBGE 2000) |- |Brancos |91,8% |- |Negros |2,3% |- |Pardos |5,2% |- |Andígenas |0,6% |} == Ourige de l Nome == Quedou stablecido an 1885 pul Amperador de l Brasil i por outras outoridades, que durante l período de 1886/87, serie criado un núcleo de colonizaçon na borda dreita de l Riu de las Antas. Este núcleo nun tenie nome, por esso, l Bacharel Manoel Barata Góis, angenheiro-xefe de la Comisson de Madiçon de Lotes, sugeriu i solicitou que fusse dado a la nuoba colónia l nome de António Prado, an houmenaige la António de la Silba Prado, fazendeiro paulista que cumo Menistro de la Agricultura de la época, promobiu la benida de ls eimigrantes eitalianos al Brasil, i anstalou núcleos coloniales ne l Riu Grande de l Sul. == Cultura == {{Artigo percipal|[[Centro Stórico de António Prado]]}} La cidade ten l maior i l mais cumpleto [[arquitetura colonial eitaliana ne l Riu Grande de l Sul|cunjunto arquitetónico de la colonizaçon eitaliana]] ne l Brasil, cun 48 eimobles de l [[Zona ourbana|centro ourbano]] tombados pul [[Anstituto de l Património Stórico i Artístico Nacional]] zde la [[década de 1980]]. Outros eimobles na [[zona rural]] de António Prado eigualmente subrebibírun al tiempo i se rebesten de grande balor stórico i arquitetónico, cumo marcos de la colonizaçon eitaliana ne l sul de l Brasil. An [[1995]], la cidade recebiu l'eiquipe de filmaiges de [[L Quatrilho]]<ref>''Stória - António Prado''. Çponíbel an http://www.rsbirtual.net/cgi-bin/dados/webdata_pro.pl?_cgifuntion=search&_layout=Municipios_Storia1&municipios.municipios=Ant%F4nio+Prado{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso an 16 de janeiro de 2013.</ref>, l segundo filme brasileiro a ser andicado al [[Óscar|Oscar]]. Alguas rues de la ária central tubírun ls [[paralelepípedo]]s cubiertos de tierra i ls postes d'eiluminaçon fúrun retirados para que fússen recriadas las rues de la cidade de [[Caxias de l Sul]] ne l'ampeço de l [[seclo XX|seclo]]21. {{Refréncias}} ==Ber tamien== *[[Lista de munecípios de l Riu Grande de l Sul por data de criaçon]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.antonioprado .com.br Site de la Prefeitura Municipal]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Mesorregion de l Nordiste Riu-Grandense}} {{Region Metropolitana de la Serra Gaúcha}} {{Rabisco-munecípiosbr/Riu Grande de l Sul}} {{Portal3|Brasil}} {{DEFAULTSORT:Antonio Prado}} [[Catadorie:António Prado| ]] d6uoucbbcvqjkm6gjb924a7loykt6dd Academie de la Lhéngua Sturiana 0 10620 108373 108174 2026-09-09T12:18:39Z ~2026-46122-75 15490 108373 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]] La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Lague Dicio</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Ispe Tcha Tchu Idra Idre Idri</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref> Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano. {{Refréncias|quel=2}} == Lhigaçones sternas == *[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano) {{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] [[Catadorie:Stúrias]] 9dmnf150haag5h8muh1uu2llkdhc6ed 108374 108373 2026-09-09T12:28:00Z ~2026-46122-75 15490 108374 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]] La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Lague</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Ispe Tcha Tchu Idra Idre Idri</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref> Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano. {{Refréncias|quel=2}} == Lhigaçones sternas == *[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano) {{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] [[Catadorie:Stúrias]] lscnytko717l49u714ivah2zmnj34yk Engkala 0 11832 108394 99997 2026-09-10T11:27:12Z ~2026-46122-75 15490 108394 wikitext text/x-wiki '''Litsea garciae''' (engkala) ye ua spece de lhoureiro que fui çcrita por António José Rodrigo Bidal . Lhitsea garciae faç parte de l género Lhitsea i de la familha lhouros . Nanhue subespece stá lhistada ne l Catálogo de la Bida. [[File:Kalangkala.JPG|thumb|engkala]] [[File:Litsea garciae 3zz.jpg|thumb|engkala ]] {{Commons|Litsea garciae}} 324rin9chuj9ja75qioh4t84b1y7mhj