Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.19
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Japon
0
536
108442
107406
2026-09-14T01:53:10Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
108442
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Japon'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Japan.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Japanese Imperial Seal.svg|left|125px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Japan (orthographic projection).svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Lhéngua japonesa}}
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| {{l|Tóquio}}
|-
|-
|}
L '''Japon''' (an [[Lhéngua japonesa|japonés]] 日本国 (''Nippon koku'', ''Nihon koku''), ''Nippon'' ó ''Nihon'', lhiteralmente "ourige de l sol" ó "tierra de l sol nacente") ye un [[paíç ansular]] de l [[Stremo Ouriente]], formado por un arquipélago que queda ne l ancho de la costa nordeste de la [[Ásia]]. La sue capital ye la cidade de [[Tóquio]].
L paíç ye formado por quatro grandes eilhas, [[Honshu]], [[Shikoku]], [[Kyushu]] i [[Hokkaido]], i l sou arquipélago ye formado por más de trés mil eilhas lhocalizadas antre l [[mar de Okhotsk]] la norte, l [[Ouceano Pacífico]] la lheste i la sul i l [[Mar de la China Ouriental]] i l [[mar de l Japon]] la oeste. Atrabeç de l mar de l Japon i de l Mar de Okhotsk, cuntata cula [[Rússia]], l [[Streito de la Coreia]], la sudoeste, fornece lhigaçon a la [[Coreia de l Sul]], i na stremidade sul de las eilhas [[Riukyu]] ([[Okinawa]]) aprossima-se de [[Taiwan]]. La maior parte de las ilhas ye muntanhosa, cun muitos [[bulcon]]es. L [[Monte Fuji]], muntanha más alta de l Japon, por eisemplo, ye un bulcon.
L sou poboamento remonta al [[Paleolítico japonés|Paleolítico]], quando grupos houmanos chegórun benidos de l cuntinente. La anfluéncia de outros pobos seguidos por períodos de eisolamiento carateliza la stória de l Japon l que tornou sue cultura ua mistura de anfluéncias sternas i criaçones outótones. Zde la pormulgaçon de sue Custituiçon an [[1947]] l Japon mantubo ua [[monarquie custitucional]] cun un amperador i un [[parlamiento]] eileito, la [[Dieta de l Japon|Dieta]].
Cun ua populaçon de pouco más de 127 milhones de pessonas, l Japon ye l décimo paíç más populoso de l mundo. La Region Metropolitana de Tóquio, que anclui [[Tóquio]] (la capital de l paíç) i bárias cidades bezinas, ye a maior cuncentraçon urbana de l mundo cun cerca de 30 milhones de habitantes. L paíç ten la segunda maior eiquenomie de l mundo por [[Lista de países por PIB nominal|PIB nominal]], ye l quarto maior sportador mundial i sesto maior amportador. Ye nembro de las [[Naciones Ounidas]] i de bários grupos anternacionales cumo l [[G8]], [[Naciones G4|G4]] i [[APEC]], cul quarto maior ourçamento de defesa.
== Stória ==
{{AP|[[Stória de l Japon]]}}
La acupaçon de l Japon por grupos houmanos tubo ampeço antre 10 a 28 mil anhos atrás an un período pré-cerámico, quando pobos [[caçador-coletor|caçadores-coletores]] chegórun a las eilhas benidos de l cuntinente atrabeç de [[istmo]]s. La purmeira [[cultura]] cerámica i ciblizaçon la se zambolber ne l Japon fui la [[Período Jomon|Jomon]]<ref name="Barsa">Stória de l Japon ''in'' Grande Anciclopédie Barsa, bol. VIII. San Paulo: Barsa Planeta Anternacional, 2004. pp. 280-284. ISBN 85-7518-177-7</ref><ref name="Eras">Nihonsite. [http://www.nihonsite.cun/st/eras/andex.cfn Eras]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 20 de Júlio de 2007.</ref> que nun zambolbiu la agricultura ó la criaçon de animales. Antre 250 la.C.i 250, la cultura [[Período Yayoi|Yayoi]] la sustituiu benida de Kyushu trazendo l cultibo de l [[arroç]],<ref>Nihonsite. [http://www.nihonsite.cun/st/andex.cfn Un pouco subre la stória de l Japon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 25 de Júnio de 2007.</ref> las ferramientas de metal i la cunfeçon de roupas.<ref>Bisiting Arts. ([[3 de Outubre]] de [[2006]]). Japan Cultural Profile. [http://www.culturalprofiles.net/japan/Diretories/Japan_Cultural_Profile/-13219.html Story: Prehistory]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 20 de Júlio de 2007.</ref>
L paíç fui ounificado pula purmeira beç ne l [[seclo IV]] pul clan Yamato <ref name="Eras"/> i lhougo ampeçou la cunquista de la península de la Coréia ne l final de l seclo. Ne ls seclos seguintes la cumpetiçon por cargos ne l goberno anfraqueciu als poucos l domínio subre la Coréia até l seclo VI. An 552, l [[budismo]] fui antroduzido ne l paíç trazido de la Coréia serbindo cumo arma política cuntra l crecente poder de l sacerdotes.<ref name="Barsa"/> Passado la muorte de l [[Shotoku Taishi|amperador Shotoku]] an 622 i un período de guerras cebiles, l [[amperador Kotoku]] dou ampeço la [[reforma Taika]] que criarie un Stado cun poderes cuncentrados nas manos de l Amperador rodeado por ua burocracie a la semelhança de la [[Dinastie Tang]] na China. An 710, la capital japonesa fui transferida de Asuka para [[Nara (cidade)|Nara]], réplica de la capital chinesa, dando ampeço a un nuobo [[Período Nara|período]] de la stória japonesa ne l qual la [[cultura de la China|cultura]] i la tecnologie chinesa tubírun maior anfluéncia i l budismo difundiu-se cula criaçon de templos por parte de l amperador nas percipales prefeituras.<ref>Bisiting Arts. (3 de Outubre de 2006). Japan Cultural Profile. [http://www.culturalprofiles.net/japan/Diretories/Japan_Cultural_Profile/-13220.html Story: Nara and Kyoto]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 20 de Júlio de 2007</ref>
Más tarde la capital serie nuobamente transferida para ''Heian-kio'', la moderna [[Quioto (cidade)|Quioto]], i se darie l rompimento antre l [[amperador Kammu]] i ls monges budistas. A partir dende se stabelecerie la scrita japonesa i ua nuoba lhiteratura. Ye nesse período de paç que surge la classe de l [[samurai]]s cumo guarda de la corte.<ref name="Barsa"/><ref name="Eras"/> Cuntudo las çputas surgidas antre ls clanes guerreiros Taira i Minamoto lhebórun a la nuoba guerra cebil que solo tubo fin an 1185 cula chubida de [[Minamoto ne l Yoritomo]]. Este stabelecerie l goberno de l [[xogun]]ato an [[Kamakura (Kanagawa)|Kamakura]] anquanto an Quioto la corte era mantenida de forma simbólica. Nuobo período de paç i anriquecimiento cultural i material se stabeleciu até ua nuoba tentatiba mal sucedida de restouraçon de la outoridade amperial feita pul [[Amperador Go-Daigo]].
L aparecimento de l ''[[daimyo]]'' de base lhocal, anfraqueciu l xogunato i esse anfraquecimiento lhebou a la [[Guerra Ounin]] antre 1467 i 1477 antre ls Kosokawa i ls Yamana que dou fin al xogunato. Sin ua outoridade central, ls ''daimyos'', agora cula outoridade abseluta an sous domínios, dórun ampeço a un período de guerras que solo terminarie antre 1550 i 1560 cula cunquista de l restro de ls domínios por [[Oda Nobunaga]].<ref name="Barsa"/> Fui durante l seclo XVI que comerciantes i missionários [[pertueses]] chegórun al Japon pula purmeira beç, dando ampeço a un antenso período de trocas culturales i comerciales.
Ne l Japon, ls pertueses praticórun l comércio i la ebangelizaçon. Ls comerciantes pertueses tubírun percipalmente l papel de antremediários antre la [[China]] i l Japon mas tubírun tamien outros cuntributos cumo seia la antroduçon de las armas de fuogo ne l arquipélago. Por outro lhado, ls Missionários, percipalmente ls Padres de la [[Cumpanha de Jasus]], lhebórun la cabo un antenso trabalho de missionaçon i an cerca de 100 anhos de persença Pertuesa ne l Japon la quemunidade Crestiana ne l paíç chegou a ser mais que cerca dun milhon de Católicos.
[[Toyotomi Hideyoshi]] dou cuntinidade al goberno de Nobunaga i ouneficou l paíç an 1590. Depuis de la muorte de Hideyoshi, [[Tokugawa Ieyasu]] cumo regente aprobeitou-se de sue posiçon para ganhar apoio político i melitar. Quando la ouposiçon dou ampeço a ua guerra, el la benciu an 1603 na [[Batalha de Sekigahara]]. Tokugawa fundou un nuobo [[Xogunato Tokugawa|xogunato]] cun capital an Edo i spulsou ls [[Pertueses]] i restantes strangeiros, dando ampeço a la perseguiçon de l Católicos ne l paíç, tenidos cumo dominadores, cun ua política coincida cumo ''[[sakoku]]''. La perseguiçon als Crestianos Japoneses fizo parte desta política, lhebando esta quemunidade a la cumberson a la fuorça ó mesmo a la muorte, cumo ye l causo d[[ls 26 Márteres de l Japon]].
Esta política deixou l paíç eisolado por 250 anhos até la chegada de nabios strangeiros cun [[Matthew Calbraith Perry]] an [[31 de Márcio]] de [[1854]] eisigindo la abertura de l paíç al comércio rebelar la fraqueza anterna de l xogunato. La [[Guerra Boshin]] restabeleciu l poder de l amperador cun [[Meiji de l Japon]] an 1868, quando tubo ampeço un período de zambolbimento eiquenómico i de [[spansionismo japonés|spansionismo]] al qual se seguírun las bitórias nas guerras [[Guerra campana-japonesa|campana-japonesa]] (1894-1895) i [[Guerra russo-japonesa|russo-japonesa]] (1904-1905) i la cunquista de la Coréia i de las eilhas de [[Taiwan]] i de [[Sacalina]], mantenendo l antresse de l paíç subre la [[Manchúria]].<ref name="Meiji">Bisiting Arts. ([[2 de Outubre]] de [[2006]]). Japan Cultural Profiles. [http://www.culturalprofiles.net/japan/Diretories/Japan_Cultural_Profile/-13222.html Story: The Meiji and Taisho eras]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 20 de Júlio de 2007.</ref>
[[Fexeiro:Nagasaki temple destroyed.jpg|thumb|lheft|Nagasaki seis sumanas passado l bumbardeamento.]]
La deficuldade de ser recoincido cumo eigual puls países Oucidentales na [[Sociadade de las Naciones]], la proibiçon de eimigraçon para ls Stados Ounidos an 1924<ref name="Meiji" /> i la crise eiquenómica na [[década de 1920]]<ref name="Guerra">Bisiting Arts. (2 de Outubre de 2006). Japan Cultural Profiles. [http://www.culturalprofiles.net/japan/Diretories/Japan_Cultural_Profile/-13224.html Story: The path to war]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 20 de Júlio de 2007.</ref> i l Eisolamento comercial pul Stados Ounidos cuntra l Japon lhebórun al afastamento de l Oucidente i al aparecimento de mobimentos ultranacionalistas de dreita.<ref name="Meiji" /> Ls melitares outelizórun-se de l assassinato de l purmeiro-menistro an 1932 para cunquistar l poder.<ref name="Guerra" /> An 1936 l Japon aliou-se a la [[Almanha]] i más tarde a la [[Eitália]] na [[Segunda Guerra Mundial]], ambadiu la Manchúria, stabelecendo l goberno de Manchukuo, i atacou la base de l [[Stados Ounidos de la América]] an [[ataque la Pearl Harbor|Pearl Harbor]]. Solamente recoinciu la sue derrota na guerra passado ls [[bumbardeamentos de Hiroshima i Nagasaki]] i fui acupado puls Stados Ounidos até 1952.
Inda depuis de Hiroshima tener sido reduzida la cinzas pul fuogo atómico, ls melitares japoneses cuntinórun a dezir que l eisército i la Marina de Guerra amperiales éran capazes de cuntinar a cumbater i, al fazer un danho grande al adbersário, poderien assegurar al Japon cundiçones decentes de capitulaçon. Segundo cálclos de l Stado Maior norte-amaricano, para garantir la cobertura de l zambarques nas eilhas nipónicas serie perciso lhançar nuobe bombas atómicas, ne l mínimo. Mas segundo se soube más tarde, depuis de çtruídas Hiroshima i Nagasaki, ls Stados Ounidos nun tenie outras bombas atómicas çponibles, i sue fabricaçon lhebarie mui tiempo.
“Las bombas que lhançamos éran las únicas que teniamos, i la belocidade de sue fabricaçon era mui lhenta naquel tiempo”, screberie l Secretário de Defesa de l Stados Ounidos, Stimson. Nas trés décadas seguintes, houbiste grande crecimento eiconómico mobido pula sportaçon de produtos de alta tecnologie até ua recesson na década de 1990. Prioridade para l feturo ye zambolber tecnologie capaç de criar matérias-primas todas artifeciales, acabando cula dependéncia de matérias.
== Geografie ==
{{AP|[[Geografie de l Japon]]}}
[[Fexeiro:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|thumb|Eimaige de satélite de l Japon.]]
L Japon ye un paíç ansular que se stende al lhongo de la costa lheste de la [[Ásia]].
<ref name="cia">Central Antelligence Agency. [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/ja.html The World Fatbok]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an [[5 de márcio]] de [[2007]].</ref> Las ilhas percipales, de norte para sul, son: [[Hokkaido]], [[Honshu]], [[Shikoku]] i [[Kyushu]]. Para alhá destas ilhas maiores, l Japon anclui cerca de trés mil outras eilhas, parte de las quales custituen las eilhas [[Riukyu]], anclusibe [[Okinawa]], que se stenden a sudoeste de Kyushu até acerca de [[Ilha de Taiwan|Taiwan]].
Cerca de 75% de l paíç ye muntanhoso <ref name="Geografie">Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/GEOCLIMA.pdf Geografy and Climate: La country of diberse topography and climate]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Portable Document Format|PDF]] (908, 48 KB). Besitado an [[23 de Júnio]] de [[2007]]</ref> cun ua [[cordilheira]] ne l centro de las eilhas percipales, de forma que las pequeinhas planícies costeiras se tornan las árias más poboadas de l paíç.<ref>WorldInfoZone.cun. [http://www.worldinfozone.cun/country.php?country=Japan Japan Anformation—Page 1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 23 de Júnio de 2007.</ref> La muntanha más alta de l Japon ye l [[monte Fuji]] cun 3.776 metros de altitude i l sou punto más baixo queda ne l lhago Hachirogata, quatro metros ambaixo de l nible de l mar.<ref name="cia" /> Ne l [[Círclo de fuogo de l Pacífico]] hai 80 bulcones atibos ne l paíç i ls [[sismo]]s son mui quemunes, acuntecendo mil deilhes sensibles por anho.<ref name="Geografie"/> Ls rius japoneses son cúrtios i de augas lebes. Atinge l mar pouco depuis de sue nacente nas muntanhas arriba i fórman giralmente deltas an forma de lheque.<ref name="Geografie"/>
=== Demografie ===
{{artigo percipal|[[Demografie de l Japon]]}}
[[Fexeiro:Tōdai-ji, Nara, Japan - exterior.JPG|left|200px|thumb|Tōdai-ji, un templo lhocalizado an Nara]]
La populaçon de l Japon ye stimada an 127,4 milhones de pessonas.<ref name="ciapeople">Central Antelligence Agency. ([[19 de Dezembre]] de [[2006]]). [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/ja.html#People The World Fatbok; Japan—People]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 5 de Janeiro de 2007</ref> An giral, eilha ye bastante homogénea, sendo quaije toda cumposta por japoneses, cun minorias [[ainos]] i de strangeiros que ban al paíç an busca de amprego, por eisemplo. An 2004 l Menistério de la Justícia stimou l númaro de strangeiros lhegales an quaije dous milhones sendo estes percipalmente [[Coréia|coreanos]], [[China|chineses]], [[Nipo-brasileiro|brasileiros]], [[Felipinas|felipinos]], antre outros.<ref>Menistério de la Justícia de l Japon. [http://www.moj.go.jp/ENGLISH/IB/ib-01.html Registro de strangeiros]. Besitado an 12 de Agosto de 2007.</ref> Antretanto l númaro rial de strangeiros ye ancierto por bias de la eisisténcia de eimigrantes eilegales.<ref>Menistério de la Justícia de l Japon. [http://www.moj.go.jp/ENGLISH/anformation/bpic3rd-02.html#2-1-3 Residentes strangeiros eilegales]. Besitado an 12 de Agosto de 2007.</ref>
La spetatiba média de bida ne l paíç ye ua de las más eilebadas de l mundo, 81,25 anhos,<ref>Central Antelligence Agency. ([[19 de Dezembre]] de [[2006]]). [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/rankorder/2102rank.html The World Fatbok: Ourdenamento por colocaçon—Spetatiba de bida al nacer]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 28 de Dezembre de 2006</ref> mas essa populaçon stá rapidamente a quedar bielha cumo resultado de l grande númaro de nacimentos apuis de la Segunda Guerra Mundial seguido por ua decida na taxa de nacimentos ne l final de l seclo XX. Assi, an 2004, cerca de 19,5% de la populaçon tenie más de 65 anhos.<ref name="handbok">Ministério de l Negócios Anternos i Quemunicaçon. [http://www.stat.go.jp/Anglish/data/handbok/pdf/c02cont.pdf Statistical Handbok of Japan: Chatener 2—Population]. PDF (369, 44 KB).. Besitado an 28 de Dezembre de 2006.</ref> An 2008 l Japon fui tenido cumo l paíç cun maior índice lhongebidade an to l mundo; tenendo más de 36 mil pessonas cun 100 anhos de eidade<ref>[http://www.h2onews.org/_page_bideoview.php?id_news=1107&lhang=t# h2oNews - Feliç 113º anibersário]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (de l home más bielho de l mundo)</ref>.
Las mudanças na demografie trazírun alguas questones sociales, an particular un probable decida de la fuorça de trabalho i l oumento de l custos cula [[seguridade]] social. Nota-se tamien que ua cacho de l moços prefire nun casar ó formar famílias quando adultos.<ref name="Ogawa">OGAWA, Naohiro. [http://www.mofa.go.jp/j_anfo/japan/socsec/ogawa.html "Demographic Trends and Their Amplications for Japan's Feture"] The Ministry of Foreign Affairs of Japan. Transcrit of spech delibered on ([[7 de Márcio]] de [[1997]]). Besitado an [[14 de Maio]] de [[2006]].</ref> Prebei-se un declínio de la populaçon japonesa para 100 milhones até 2050 i 64 milhones an 2100.<ref name="handbok"/> Demógrafos i planeadores gobernamentales, neste sfergantes, debáten l que fazer cun este porblema.<ref name="Ogawa"/> La [[eimigraçon]] i l ancetibo a la [[natalidade]] son a las bezes sugeridos cumo ua seluçon para dar trabalhadores moços que puodan aguantar l ambelhecimento de la populaçon.<ref>SAKANAKA, Hidenori. ([[5 de Outubre]] de [[2005]]). [http://jipi.gr.jp/anglish/message.html Japan Eimmigration Policy Anstitute: Diretor's message] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520094616/http://jipi.gr.jp/anglish/message.html |date=2013-05-20 }}. Japan Eimmigration Policy Anstitute. Besitado an 5 de Janeiro de 2007.</ref> La eimigraçon, inda assi, nun ye ua medida popular.<ref>FRENCH, Howard. [http://www.nytimes.cun/2003/07/24/anternational/asia/24JAPA.html?ei=5007&en=53c7315175389e69&s=1374379200&partner=USERLAND&pagewanted=all&position= "Ansular Japan Neds, but Resists, Eimmigration"]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[The New York Times]] ([[24 de Júlio]] de [[2003]]). Besitado an 21 de Febreiro de 2007.</ref>
Las percipales [[religion]]es ne l Japon son l [[Xintoísmo]] i l [[Budismo]]. L Xintoísmo ye la religion [[politeísmo|politeísta]] natiba de l Japon. Passou por un porcesso [[sincretismo|sincrético]] culas religiones benidas de l sterior: l [[Taoísmo]], l [[Cunfucionismo]] i l Budismo. Este fui antroduzido ne l paíç ne l seclo VI i lhougo se spalhou antre las classes guerreiras. Muitos japoneses cunsideran-se tanto xintoístas cumo budistas, l que splica l fato de las dues religiones tenéren an 2003, somadas, cerca de 201 milhones de nembros, ó seia, más de l que la populaçon total de l Japon, de cerca de 127 milhones de pessonas.<ref>Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/RELIGION.pdf Religion: Natibe rots and foreign anfluence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (487,02 KB). Besitado an [[13 de Júlio]] de [[2007]].</ref> L Cristianismo chegou an [[1549]] ne l Japon, cun [[San Francisco Xabier]] i ye hoije seguido por ua minorie de 0,7% de l japoneses.<ref name="ciapeople"/>
=== Clima ===
[[Fexeiro:Sakura Spring.jpg|200px|right|thumb|Flores de cerejeira: Sakura]]
L clima japonés apersenta ua clara alteraçon antre las [[Staçon de l anho|staçones]] i sufre la anfluéncia de [[Massa de aire|massas de aire]] fries benidas de la [[Sibéria]] i de l cuntinente ne l ambierno, bien cumo de massas de aire calientes de l [[Ouceano Pacífico|Pacífico]] ne l berano. Ls [[ciclone tropical|tufones]] son quemunes antre l fin de l berano i l ampeço de l outonho. An média, forman-se 30 anualmente, di quatro atíngen l Japon. L paíç puode ser dibedido an quatro regiones climáticas: la de Hokkaido, de clima subártico, la de la costa de l Pacífico, [[clima ameroso|ameroso]], la de la costa de l Mar de l Japon, más chubioso, i l de la region sudoeste, [[clima subtropical|subtropical]].<ref name="Geografie"/>
Las defrenças antre las staçones de l anho móstran-se assi:
<ref>[http://www.jnto.go.jp/ang/arrange/essential/climate.html JNTO, agéncia de turismo japonesa]</ref>
* L [[Ambierno]] japonés, que bai de Dezembre la Febreiro, ye seco i ten regularmente Sol. Anquanto l Centro i percipalmente l Norte de l Japon son frius, l Sul ten l tiempo más agradable, i la temperatura ye ralamente ambaixo de l 0 [[grau Celsius|°C]].
* La [[Primabera]] japonesa, que bai de Márcio la Maio, ye quando deixa de nebar, sendo que todas las paisaiges quédan floridas.
* L [[Berano]] japonés ampeça cun trés la quatro sumanas de chuba, sendo este período amportante para ls agricultores. Apuis deste tiempo, l tiempo torna-se mui caliente.
* L [[Outonho]] japonés ye mui fresco, cun ua pequeinha brisa i ua temperatura más fresca apuis de l Berano.
L Japon puode ser subdibedido an nuobe eicoregiones florestais que amóstran l clima i la geografie de las eilhas. Eilhas ban de florestas subtropicales nas ilhas Ryukyu i Bonin, las florestas temperadas nas regiones de clima más ameroso de las percipales ilhas, i florestas de cuníferas nas porçones fries al norte.<ref>Ambaixada de l Japon ne ls Stados Ounidos. [http://www.us.amb-japan.go.jp/jic/spotflora.htn Flora i Fauna: dibersidade i singularidade regional]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref>
== Política ==
{{artigo percipal|[[Política de l Japon]]}}
[[Fexeiro:Diet of Japan Kokkai 2009.jpg|thumb|L prédio de la Dieta Nacional an Nagatacho, Tóquio.]]
[[Fexeiro:Yasuo Fukuda Nov. 16, 2007 cropped.jpg|thumb|Purmeiro-menistro Yasuo Fukuda]]
L Japon ye ua [[monarquie custitucional]] adonde l poder de l [[lista de amperadores de l Japon|amperador]] ye mui lhemitado. La [[Custituiçon de l Japon|Custituiçon]] l define cumo "simblo de l Stado i de la ounidade de l pobo" i el nun ten poderes relacionados al goberno. L poder, dado por soberanie popular,<ref name="Custituiçon">Cámara de l Cunselheiros de la Dieta Nacional de l Japon ([[3 de Nobembre]] de 1946). [http://www.sangiin.go.jp/ang/lhaw/andex.htn Custituiçon de l Japon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 10 de Júlio de 2007.</ref> stá cuncentrado percipalmente na figura de l purmeiro-menistro de l Japon i de outros nembros eileitos de la [[Dieta de l Japon|Dieta]]. L amperador atua cumo [[xefe de Stado]] an oucasiones diplomáticas. [[Naruhito]] ye l persente amperador de l Japon.
L [[poder lhegislatibo|uorgon lhegislatibo]] de l Japon ye la Dieta Nacional, un [[parlamento]] [[bicameralismo|bicameral]]. La Dieta ye formado pula Cámara de l Repersentantes, cun 480 repersentantes eileitos por boto popular a cada quatro anhos ó quando dissolbida, i pula Cámara de l Cunselheiros de 242 nembros cun mandatos de seis anhos. Todos ls cidadanos cun más de 20 anhos ténen dreito al boto<ref name="cia" /> i a cuncorrer nas [[eileiçones]] nacionales i lhocales rializadas cun [[boto secreto]].<ref name="Custituiçon"/> L Japon ten un sistema [[política|político]] [[democracie|democrático]] i pluripartidário cun seis grandes partidos políticos. L lhiberal cunserbador [[Partido Lhiberal Democrata (Japon)|Partido Lhiberal Democrata]] (PLD) stá ne l poder zde 1955, a nun ser por un cúrtio período de coaligaçon de la ouposiçon an 1993.<ref>Lhiberal Democratic Party of Japan. [http://www.jimin.jp/jimin/anglish/story/andex.html La Story of the Lhiberal Democratic Party]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 27 de Márcio de 2007.</ref> L maior partido de ouposiçon ye l [[Liberalismo social|liberal social]] Partido Democrático de l Japon.
L purmeiro-menistro de l Japon ye l [[xefe de goberno]]. L candidato ye scolhido pula Dieta de antre un de sous nembros i andossado pul amperador. L purmeiro-menistro ye l xefe de l Gabinete, [[poder eisecutibo|uorgano eisecutibo]], i nomeia i demite menistros de Stado, la maiorie deilhes debe ser nembro de la Dieta. Cula renúncia de [[Shinçō Abe]] i [[Yasuo Fukuda]] ye, ne l sfergante, l purmeiro-menistro de l Japon, [[Aso Taro]].<ref>Ouffice of the Prime Ministener of Japan. [http://www.kantei.go.jp/foreign/andex-i.html Prime Ministener of Japan and s Cabinet]. Besitado an 27 de Márcio de 2007.</ref>
Storicamente anfluenciado pul dreito chinés, l sistema lhegal de l Japon zambolbiu-se andependientemente durante la era Edo. Antretanto, zde l final de l seclo XIX, l sistema lhegal japonés ten se baseado an grande parte ne ls [[dreito cebil|dreitos cebiles]] de la [[Ouropa]], percipalmente de la [[Fráncia]] i Almanha. An 1896, por eisemplo, l goberno japonés stabeleciu un [[código cebil]] baseado ne l modelo alman. Cun modificaçones de l passado-Guerra, l código permanece bigente ne l Japon. La lhei statutária ouregina-se na Dieta cula aprobaçon de l amperador. La Custituiçon requer que l amperador pormulgue las lheis aprobadas pula Dieta, sin, inda assi, cunferir-le l poder de ouponer-se la aprobaçon dua lhei. L sistema de tribunales de l Japon ye dibedido an quatro sferas básicas: la Suprema Corte i trés nibles de cortes anferiores.<ref>Ouffice of the Prime Ministener of Japan. [http://www.kantei.go.jp/foreign/judiciary/0620system.html The Japanese Judicial Systen]. Besitado an 27 de Márcio de 2007.</ref> L cuorpo percipal de la lhei statutária japonesa ye chamado de Seis Códigos.
=== Relaçones anternacionales i fuorças armadas ===
[[Fexeiro:Japanese sailors jmsdf.jpg|thumb|lheft|Marinheiros an frente al nabio de treino JDS Kashima de la Fuorça de outodefesa marítima de l Japon.]]
L maior parceiro eiconómico i melitar de l Japon son ls Stados Ounidos, tendo cumo fundamento de sue [[política sterna]] <ref>GREEN, Michael. [http://www.realclearpolitics.com/articles/2007/03/japan_is_back_why_tokyos_new_a.html Japan Is Back: Why Tokyo's New Assertibeness Is God fur Washington]. Rial Clear Politics. Besitado an 28 de Márcio de 2007.</ref> la aliança defensiba Japon-Stados Ounidos. Cumo nembro de las [[Naciones Ounidas]] zde 1956, l Japon serbiu cumo nembro temporário de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Sigurança]] por un total de 18 anhos, más recentemente antre 2005 i 2006. El ye tamien nembro de las [[naciones G4]] buscando un assento permanente ne l Cunselho de Sigurança.<ref>Central Chronicle. [http://www.centralchronicle.com/20070111/1101194.htm UK backs Japan fur UNSC bid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221044357/http://www.centralchronicle.com/20070111/1101194.htm |date=2007-02-21 }}. Besitado an 28 de Márcio de 2007.</ref> L Japon tamien se çtaca na política anternacional por ser nembro de l [[G8]], de la [[APEC]], de la [[ASEAN|ASEAN+3]] i participante de la Cúpula de l Lheste de la Ásia. L paíç ye tamien l segundo maior doador para Assisténcia Ouficial para l Zambolbimento, cun 0,19% de l sou [[porduto nacional bruto|PNB]] an 2004.<ref>Organisation fur Eiconomic Co-ouperation and Debelopment ([[11 de Abril]] de [[2005]]). [http://www.oecd.org/dataoecd/40/3/35389786.pdf Table: Net Oufficial Debelopment Assistance In 2004]. PDF (32,97 KB). Besitado an [[29 de Júnio]] de [[2007]].</ref> L Japon tamien ajuda cun cuntigentes nun cumbatentes para la [[Ambason de l Eiraque]], mas apuis retirou las sues tropas de l [[Eiraque]].<ref name="Iraq deployment">Anternational Heirald Tribune (20 de Júnio de 2006). [http://www.iht.cun/articles/2006/06/20/news/japan.php Tokyo says it will bring trops home fron Iraq]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 28 de Márcio de 2007</ref>
Las çpesas militares de l Japon son a 4ª maior de l mundo, cun US$ 42 bilhones ourçamentados solo an 2005, l que repersenta solo 1% de l PIB nacional por anho.
L Japon ten çputas territoriales cun Rússia, China, Taiwan i Coréia de l Sul. A maior parte dessas çputas ambolbe la persença de recursos naturales cumo l petróleo i fatores stóricos.<ref>LIMA, Diogo Shimizu. [http://www.pucsp.br/geap/artigos/diogo-japao.PDF L Spansionismo Territorial Nipónico]. PDF (71,33 KB). Besitado an 20 de Júlio de 2007.</ref> Reeibindica la soberanie subre las ilhas Etorofu, Kunashiri i Shikotan, coincidas ne l Japon cumo "Territórios de l Norte" i na Rússia cumo "[[Eilhas Curilas|Eilhas Curilas de l Sul]]" acupadas pula [[Ounion Sobiética]] an 1945 i admenistradas atualmente pula Rússia. Çputa las Peinhas Lhiancourt (chamadas Takeshima ó Dokdo) cula Coreia de l Sul — acupadas por esta zde 1954 — i las ilhas einabitadas de Senkaku-shoto (Diaoyu Tai) cun China i Taiwan. L Japon tamien anfrenta porblemas cula [[Coreia de l Norte]] acerca de l rato de cidadanos japoneses i de sou porgrama de [[armamento nuclear]].
La melitarizaçon de l Japon ye restringida pul Artigo 9 de sue Custituiçon l qual renuncia al dreito de declarar guerra ó al uso de fuorça melitar cumo meios para la resoluçon de çputas anternacionales, inda que l persente goberno steia a tentar fazer ua eimenda a la Custituiçon atrabeç dun refrendo.<ref>[[BBC|BBC News]]. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6652809.stm Japan approves constitution steps]. Besitado an 15 de Maio de 2007.</ref> Las fuorças armadas de l Japon son cuntroladas pul Menistério de la Defesa de l Japon i cunsisten basicamente de las Fuorças de Outodenfesa Terrestre, Marítima i Aérea. Las fuorças armadas fúrun ousadas recentemente an [[Gorras azules|missones de paç]] i l ambio de tropas japonesas para l Eiraque marcou l purmeiro uso deilhas zde la Segunda Guerra Mundial.<ref name="Iraq deployment"/>
== Eiquenomie ==
{{artigo percipal|[[Eiquenomie de l Japon]]}}
[[Fexeiro:Bank of Japan headquarters in Tokyo, Japan.jpg|thumb|240px|right|[[Banco de l Japon]].]]
[[Fexeiro:Shiodome Area from Tokyo Tower.jpg|thumb|240px|right|[[Tóquio]], un de l maiores [[centro financeiro|centros financeiros]] de l mundo.]]
Lhebando-se an cunta sou [[perduto anterno bruto]] de 4,8 trilhones de dólares,<ref name="FMI">FMI. ([[Abril]] de [[2008]]). [http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2008/01/weodata/weoret.aspx?sy=2008&ey=2008&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=24&pr1.y=9&c=158&s=NGDPD&grp=0&la= World Eiconomic Outlok Database. Report fur Seleted Countries and Subjets]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 15 de Setembre de 2008.</ref> l Japon ye persentemente la segunda eiquenomie mundial<ref name="FMI" /> i la terceira an relaçon a la [[paridade de l poder de compra]]<ref>Central Antelligence Agency. [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/rankorder/2001rank.html The World Fatbok: Ourdenamento por colocaçon — GDP]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 13 de Agosto de 2007.</ref> l que ocorre, basicamente, an decorréncia de la coperaçon antre l goberno i la andústria, dua perfunda ética de l trabalho, ambestimentos an alta tecnologie i dun ourçamento relatibamente baixo para la defesa. Dentre las percipales atibidades andustriales stan la angenharie altemoble, la [[eiletrónica]], la [[anformática]], la [[siderurgie]], la metalurgie, la custruçon nabal i la química, cun çtaque para las andústrias cun tecnologie de punta nestes setores.
Las sportaçones japonesas ancluen eiquipamento de trasporte, beiclos motorizados, perdutos eilhetroeilhetrónicos, maquinário andustrial i perdutos químicos.<ref name="ciaecon">Central Antelligence Agency. [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/ja.html#Eicon World Fatbok; Japan—Eiconomy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (19 de Dezembre de 2006). Besitado an 28 de Dezembre de 2006.</ref> Ls percipales cumpradores de l Japon son ls Stados Ounidos, la China, la Coreia de l Sul, Taiwan i [[Hong Kong]] (an 2005).<ref name="ciaecon" /> Inda assi, l Japon ten reduzidos recursos naturales para mantener l crecimento eiconómico i por esso depende de outros países an relaçon la [[matéria-prima|matérias-primas]]. Ls países que más bénden para l Japon son la China, ls Stados Ounidos, l [[Brasil]], la Arábia Saudita, ls [[Eimirados Árabes Ounidos]], la Austrália, la Coreia de l Sul i la Andonésia. Las percipales amportaçones de l paíç son máquinas i eiquipamentos, [[Cumbustible fóssil|cumbustibles fósseles]], perdutos alimentícios (chicha percipalmente), químicos, tecidos i matéria-prima para sues andústrias. L percipal parceiro comercial de l Japon ye la China.<ref>BLUSTEIN, Paul. [http://www.washingtonpost.cun/wp-dyn/articles/A40192-2005Jan26.html "China ultrapassa ls Stados Ounidos an trocas cul Japon: Balores para 2004 Mostran l Músclo de l Gigante Asiático"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. The Washington Post ([[27 de Janeiro]] de [[2005]]). Besitado an 28 de Dezembre de 2006.</ref> L maior banco de l mundo stá ne l Japon,<ref name="mufg">Mitsubishi UFJ Financial Group, Anc. [http://www.mufg.jp/anglish/ir/fs/backnumber/2007mufg-mar-1q/pdffile/mufg2007_1q_i.pdf Cunsulidated financial anformation]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (202, 64 KB) . (31 de Júlio de 2006). Besitado an 29 de Dezembre de 2006.</ref> l Mitsubishi UFJ Financial Group,<ref>KASHIWAgi, Akiko i S. GOODMAN, Peter. ([[16 de Júlio]] de [[2004]]). [http://www.washingtonpost.cun/wp-dyn/articles/A54352-2004Jul16.html Fuson Japonesa cria l maior banco de l mundo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 10 de Márcio de 2007.</ref> cun prossimadamente 1,7 trilhones de dólares an fondos<ref name="mufg"/> assi cumo l maior sistema de caderneta de poupança postal de l mundo i l maior titular de poupança mundial, l Serbício Postal Japonés, detentor de títalos pribados de la orde de 3,300 bilhones de dólares. Tamien queda ne l paíç la segunda maior bolsa de balores de l mundo, la Bolsa de Balores de Tóquio, cun ua capitalizaçon de mercado de más de 549,7 trilhones de ''yenes'' an Dezembre de 2006.<ref>Bolsa de Balores de Nuoba Iorque. (31 de Janeiro de 2007). [http://www.nyse.cun/ebents/1170156816059.html Anformaçones de mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 11 de Agosto de 2007.</ref> Tamien ye lhar de alguas de las maiores ampresas de serbícios financeiros, grupos ampresariales i bancos. Por eisemplo, bários ''[[keiretsu]]s'' (grupos ampresariales) i multinacionales cumo la [[Sony]], la [[Sumitomo]], la [[Mitsubishi]] i la [[Toyota]] ténen bancos, grupos de ambestimento i de serbícios financeiros.
[[Fexeiro:Osaka city view 02.jpg|thumb|240px|right|Cidade de [[Osaka]].]]
Las percipales atibidades eiconómicas de l Japon circulan antre las eilhas de Hokkaido, Honshu, Shikoku i Kyushu. L Japon ye cortado por ua eificiente malha de stradas i caminos de fierro que lhiga l paíç de norte la sul. An 2004, habie 1.177.278 km de stradas pabimentadas, 173 aeroportos i 23.577 km de caminos de fierro.<ref name="ciaecon"/> L trançporto aéreo ye an grande parte ouperado pula [[All Nippon Airways]] (ANA) i pula [[Japan Airlines]] (JAL). Yá ls caminos de fierro son ouperadas pula [[Japan Railways]] antre outras. Ls aeroportos más mobimentados quedan nas regiones más populosas de l paíç, [[Kanto]] i [[Kinki]]. L [[Aeroporto Anternacional de Narita]], por eisemplo, ye l más mobimentado de l paíç i l uitabo más mobimentado de l mundo.<ref name="Trançportos">Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/TRANSPOR.pdf Transportation: Sped and efficiency through technological adbancement]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (799,07 KB). Besitado an 13 de Agosto de 2007.</ref> Hai muitos bolos anternacionales de bárias cidades i países de l Japon i para l paíç. Yá l trasporte portuário, apesar de fundamental para un paíç ansular, ancontra-se an baixa, zde un pico na década de 1980.<ref name="Trançportos" />
[[Fexeiro:Nagoya of Meieki towers.JPG|thumb|240px|right|Nagoya.]]
Porque solo 15% de las tierras japonesas son aporpiadas para l cultibo,<ref>ROY, Kingshuk. [http://www.nourin.tsukuba.ac.jp/~tasae/Japan.pdf Recursos hídricos cun relaçon la questones agroambientales maiores ne l Japon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808181556/http://www.nourin.tsukuba.ac.jp/~tasae/Japan.pdf |date=2007-08-08 }}. PDF (111,95 KB). College of Bioresource Sciences, Nihon University (2006). Besitado an 21 de Febreiro de 2007.</ref> l sistema de terraceamento ye ousado an pequeinhas árias. Esto resulta an un de l más eilebados nibles de pordutibidade por ounidade ne l mundo. L pequeinho setor agrário de l Japon, mas, ye mui protegido. L Japon percisa amportar cerca de 50%<ref>Strategis. [http://strategis.ic.gc.ca/epic/site/ibi-iai.nsf/en/bi18701e.html Japan: Country Anformation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080329210854/http://strategis.ic.gc.ca/epic/site/ibi-iai.nsf/en/bi18701e.html |date=2008-03-29 }}. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> de l [[grano]]s cunsumidos a nun ser pul arroç, i depende de amportaçones para sou suprimento de chicha. L Japon ye l segundo maior produtor de pescado de l mundo por tonelada depuis de la China i ten ua de las maiores frotas de pesqueiros de l mundo que respunde por quaije 15% de la pesca mundial.<ref name="ciaecon"/> L Japon depende de países strangeiros para quaije to l sou suprimento de petróleo i quemido.<ref>Menistério de la Defesa de l Japon. [http://www.mod.go.jp/i/defense_policy/eisample/maritime/andex.htn Un eisemplo de ouperaçones marítimas]. Besitado an 26 de Márcio de 2007.</ref>
Ye lhíder ne ls campos de la pesquisa científica, [[tecnologie|tecnológica]], maquinária i médica. Alguas de las más amportantes cuntribuiçones tecnológicas de l Japon son ancuntrados ne ls campos de la eiletrónica, maquinarie, robótica andustrial, ótica, química, [[semicundutor]]s i [[metalurgie]]. L Japon ye lhíder ne l mundo de l robós andustriales, sendo que más de la metade de l robós eisistentes ne l mundo, son ousados nas sues andústrias.<ref>Comisson Eiconómica de las Naciones Ounidas para la Ouropa. (''press release'' de 17 de Outubre de 2000). [http://www.unece.org/press/pr2000/00stat10e.htn L ''bon'' an ambestimentos an robós cuntinan — 900 mil robós andustriales an 2003]. Besitado an 28 de Dezembre de 2006.</ref>
Las grandes ampresas japonesas son ourganizadas de dous modos percipales:
* Las ''keiretsus'' (ó redes berticales) son un cunjunto de ampresas que biben an funçon dua grande ampresa specializada. Las pequeinhas ampresas son fornecedoras i prestadoras de serbícios de la ampresa central. Las maiores keiretsus giran al redror de la Toyota, Toshiba, Nissan, Hitachi i Matsushita.
* Redes hourizontales ó ''kigyo shudan'' son baseadas na lhigaçon antre grandes ampresas. San cunsideradas hardeiras de la ''[[zaibatsu]]''. Atualmente las percipales redes hourizontales son: Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo, Fuyo, Dao-Ichi Kangin i Sanwa.
== Eiducaçon ==
[[Fexeiro:Yasuda Auditorium, Tokyo University - Nov 2005.JPG|right|200px|thumb|Auditório Yasuda, Ounibersidade de Tóquio.]]
La alfabetizaçon ne l Japon remonta a la antroduçon de la scrita chinesa ne l seclo VI. Ne l ampeço restrita a las classes aristocráticas, la eiducaçon atingiu la populaçon an giral ne l [[Período Edo]], an que habie scuolas specíficas para la classe de l samurales, mas tamien scuolas mistas que ansinában scrita, lheitura i aritmética. Grácias a esse sistema, calcula-se que an 1868, época de la Restouraçon Meiji, 40% de la populaçon japonesa fusse alfabetizada.<ref name="Eiducaçon">Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/EDUCATIO.pdf Eiducation: Foundation for growth and prosperity]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (425,26 KB). Besitado an [[13 de Agosto]] de [[2007]].</ref> La debison an scuolas purmárias, secundárias i ounibersidades fui antroduzida ne l Japon an 1871 cumo parte de la [[Restouraçon Meiji]].<ref>ELLINGTON, Lhucien. (1 de Febreiro de 2003). [http://www.fpri.org/fotnotes/087.200312.eillington.japaneseducation.html Beyond the Rhetoric: Essential Questions About Japanese Education]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Foreign Policy Research Anstitute. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref>
Zde 1947, la eiducaçon oubrigatória ne l Japon anclui la [[eiducaçon anfantil]] i l [[ansino fundamental]], ''shōgakkō'', l qual dura nuobe anhos (de l seis als 15 anhos). Quaije todas ls ninos cuntinan ls sous studos an un [[ansino secundário]], ''chūgakkō'', de trés anhos i, d'acordo cul Menistério de la Eiducaçon, Cultura, Çportos, Ciéncia i Tecnologie, cerca de 75,9% de l formandos de l ansino secundário cursórun la [[ounibersidade]], la [[eiducaçon porfissional]], ó outros cursos pus-secundários an 2005.<ref>Menistério de la Eiducaçon, Cultura, Çportos, Ciéncia i Tecnologie. [http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf Schol Eiducation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102112620/http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |date=2008-01-02 }} (PDF). Besitado an 10 de Márcio de 2007.</ref> L anho lhetibo ne l Japon ten ampeço an Abril i puode ser dibedido an dous ó trés períodos. L curriclo de cada série ye determinado pul Menistério de la Eiducaçon, Cultura, Çportos, Ciéncia i Tecnologie, bien cumo hai abaluaçones periódicas de l material scolar outelizado.<ref name="Eiducaçon"/>
La [[eiducaçon ne l Japon]] ye mui cumpetitiba,<ref>ROSSMANITH, Kate. ([[5 de Febreiro]] de [[2007]]). [http://www.usyd.edu.au/news/anternational/226.html?newsstoryid=1568 Rethinking Japanese eiducation]. The University of Sydney. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> an special, l angresso an anstituiçones de ansino superior. D'acordo cul Suplemento de Eiducaçon Superior de l The Times, las ounibersidades más amportantes de l Japon son la [[Ounibersidade de Tóquio]], la [[Ounibersidade de Quioto]] i la [[Ounibersidade de Ousaka]].<ref>TSL Education. [http://www.alnaja7.org/sucess/Education/times_world_ranking_2005.pdf The Times Higher Education Supplement World University Rankings]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (311,36 KB). (28 de Maio de 2005). Besitado an 27 de Márcio de 2007.</ref> Ne l momento, la eiducaçon japonesa passa por ua restruturaçon que tenta adatá-la al seclo XXI, demudando sue énfase de la deciplina i de l respeito la tradiçon para la lhiberdade i la criatibidade.<ref name="Eiducaçon" />
== Cultura ==
{{AP|[[Cultura de l Japon]]}}
[[Fexeiro:The Great Wave off Kanagawa.jpg|150px|thumb|right|''[[La Grande Óndia de Kanagawa]]'' (1832), un ''[[ukiyo-i]]'' de las [[Trinta i seis bistas de l monte Fuji]] de [[Katsushika Hokusai]].]]
[[Fexeiro:Kinkaku3402CBcropped.jpg|thumb|lheft|200px|''[[Kinkaku-ji]]'', Pabilhon Dourado, an Quioto.]]
[[Fexeiro:Himeji Castle 0804 1.jpg|thumb|lheft|200px|''[[Himeji-jo]], Castielho de la Garça Branca, na cidade de Himeji: L más famoso castielho japonés.]]Ne ls redadeiros seclos eilha fui anfluenciada pula [[Ouropa]] i puls [[Stados Ounidos]]. Anque haba essas anfluéncias, l Japon gerou un cumplexo própio de [[arte]]s, [[artesanato|técnicas artesanales]] ([[munhecas]], oubjetos lhacados, [[cerámica]], [[bonsai]], ''[[ourigami]]s'' i outras artes cun papel, l para alhá de l ''[[ikebana]]''), [[spetaclo]]s (''[[bunraku]]'', [[beilça]], ''[[kabuki]]'', ''[[noh]]'', ''[[rakugo]]'', ''[[shibu]]'', ''[[Yosakoi Soran]]'') i [[tradiçon]]es ([[jogo]]s, ''[[onsen]]'', ''[[sento]]'', [[cerimónia de l xá]]), para alhá dua [[culinária]] única. La [[cultura popular]] japonesa tornou-se coincida a partir de l [[mangá]]s i de l [[anime]]s. Ls [[mangá]]s aparecírun cula ounion antre la pintura tradecional subre madeira i la arte Oucidental.<ref>NMP Anternational. [http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga1.html La Story of Manga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102040820/http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga1.html |date=2008-01-02 }}. Besitado an 27 de Márcio de 2007.</ref> La animaçon i ls filmes anfluenciados pul mangá son chamados [[anime]]. Ls [[cunsulas de jogos|cunsolas]] feitos ne l Japon prosperórun zde ls [[Década de 1980|anhos 80]].<ref>HERMAN, Lheonard; HORWITZ, Jer; KENT, Stebe i MILLER, Skyler. [http://uk.gamespot.cun/gamespot/features/bideo/hob/andex.html The Story of Bideo Games]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Gamespot. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref>
La [[música de l Japon]] tamien ye eiclética, amprestando strumientos, scalas i stilos de culturas bezinas. Muitos strumientos cumo l ''[[koto]]'', fúrun antroduzidos ne ls seclos IX i X. L acumpanhamento de l ''[[noh]]'' data de l seclo XIV i a popular música cul ''[[sangen|shamisen]]' ' de l XVI. La música oucidental, antroduzida an fines de l seclo XIX, agora ye parte de la cultura. L Japon de l pós-guerra fui mui anfluenciada pula música cuntemporénea de l Stados Ounidos i de la Ouropa, l que lhebou al zambolbimento de l stilo chamado [[J-pop]].<ref>The Ouserber. [http://ouserber.guardian.co.uk/omn/story/0,,1550807,00.html J-Pop Story]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 1 de Abril de 2007</ref> L [[karaoké]] ye la prática cultural más quemun.
Ls purmeiros trabalhos de la [[literatura japonesa]] ancluen dous lhibros, l ''[[Kojiki]]'' i l ''[[Nihonshoki]]'' i l lhibro de poesie de l seclo XVIII, ''[[Manyoshu]]'', todos scritos cun eideogramas chineses.<ref>Meiji Gakuin University. [http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm Asian Studies Conference, Japan (2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116015033/http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm |date=2013-01-16 }}. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> Ne l ampeço de l [[Período Heian]], la scrita coincida cumo ''kana'' ([[Hiragana]] i [[Katakana]]) fui criada cumo [[fonograma]]. Durante l [[Período Edo]] la lhiteratura tornou-se arte nun solo de la aristocracie, mas de l ''chonin'', la populaçon quemun. La [[Era Meiji]] biu l caier de las formas tradecionales de lhiteratura i la crecente adoçon de anfluéncias oucidentales. [[Natsume Soseki]] i [[Mori Ogai]] fúrun ls purmeiros remansistas modernos de l Japon, seguidos por [[Ryunosuke Akutagawa]], [[Junichiro Tanizaki]], [[Yasunari Kawabata]], [[Yukio Mishima]] i, más recentemente, [[Haruki Murakami]]. L Japon ten dous ganhadores de l [[Noble de Lhiteratura]], Yasunari Kawabata (an 1968) i [[Kenzaburo Oe]] (an 1994).Ne l cinema çtaca-se percipalmente l cineasta [[Akira Kurosawa]].<ref>Michigan State University, Office of International Studies and orgrams. [http://www.isp.msu.edu/AsianStudies/wbwoa/eastasia/Japan/lhiterature.html Windows on Asia—Lhiterature : Antiquity to Middle Ages: Recent Past]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 28 de Dezembre de 2006</ref>
== Çportos ==
{{artigo percipal|[[Sporte ne l Japon]]}}
Ls çportos praticados ne l Japon barian zde ls tradecionales, chamados [[budó]], an special l [[judó]], l [[karaté]], l ''[[kendo]]'' i l [[sumó]], cunsiderado l çporto nacional,<ref>Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/SUMO.pdf Sumo: Traditional ceremonial beauty and strength]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (487,28 KB). Besitado an 23 de Júnio de 2007.</ref><ref>[[Fundaçon Japon]]. [http://www.fjsp.org.br/guia/cap17_c8.htn Sumó]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 27 de Júnio de 2007.</ref><ref>[[Public Broadcasting Serbice]]. [http://www.pbs.org/andependentlenes/sumoeastandwest/sumo.html Sumo: East and West]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 10 de Márcio de 2007.</ref> até ls çportos Oucidentales cumo l [[basebol]] i l [[futebol]] antroduzidos ne l paíç passado la restouraçon Meiji i popularizados atrabeç de l sistema eiducacional.<ref name="Çporto">Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/SPORTS.pdf Sports: Promoting health for people and the economy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (725,81 KB). Besitado an 25 de Júnio de 2007.</ref> Outros çportos populares son ls çportos de ambierno, cumo ''[[snowboard]]'', squi i patinaige ne l carambelo, para alhá de l [[golfe]],<ref>BARCOE, Fred. [http://metropolis.co.jp/tokyo/604/sports.asp Japanese Golf Gets Friendly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926215517/http://metropolis.co.jp/tokyo/604/sports.asp |date=2007-09-26 }}. Metropolis. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> i de l [[altemobilismo]] cul [[Super GT]] i la [[Formula Nippon]].<ref>CLARKE, Lhen. [http://metropolis.co.jp/tokyo/623/sports.asp Japanese Omnibus: Sports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926215524/http://metropolis.co.jp/tokyo/623/sports.asp |date=2007-09-26 }}. Metropolis. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> Dibersos atletas japoneses, an special de l basebol i çportos oulímpicos ten notoriedade anternacional.
L basebol ye un de l çportos cun spetadores más populares de l Japon.<ref name="Çporto" /> La [[Nippon Professional Baseball|liga porfissional japonesa de basebol]] surgiu an [[1936]] i fui reformulada para l formato atual an 1950. Eilha ye formada hoije por duoze grupos de to l paíç. Las cumpetiçones anuales son bistas por milhones de pessonas. La bola ampeçou a crecer cula criaçon de la [[Campeonato Japonés|J-Lheague]] an [[1991]]<ref>The Japan Forun. [http://www.tjf.or.jp/takarabako/PDF/TB09_JCN.pdf Soccer las la Popular Sport: Putting Down Rots in Japan]. PDF (2,6 MB). Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> i la ajuda de "[[Arthur Antunes Coimbra|Zico]]" ne l [[Kashima Antlers]] antre outros técnicos.<ref name="Çporto" /> Sendo yá l segundo çporto más praticado nas scuolas percura-se criar ua cultura de l futebol que garanta sue prática pula populaçon.<ref>Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/SOCCER.pdf Soccer: Gaining momentun for the World Cup]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (547,25 KB). Besitado an 13 de Agosto de 2007.</ref> Zde anton, ls clubes de la lhiga cuntan cun muitos atletas strangeiros.
L Japon yá fui sede de bárias cumpetiçones anternacionales, cumo ls [[Jogos Oulímpicos de Ambierno de 1972]], ls de [[Jogos Oulímpicos de Ambierno de 1998|1998]] i las [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1964|Oulimpíadas de 1964]] an que l judo fui ancluído cumo modalidade oulímpica.<ref name="Oulimpíadas">Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/OLYMPICS.pdf Japan and The Olympics: Asia's first Olympic host]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (591,54 KB). Besitado an 13 de Agosto de 2007</ref> L stórico de partecipaçones de l Japon ne ls Jogos Oulímpicos remonta a 1912 an [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1912|Stocolmo]] i zde 1964 l paíç partecipou de todos ls eibentos oulímpicos, a nun ser por un rato an 1980.<ref name="Oulimpíadas" /> An [[2002]], l paíç sediou l [[Mundial de bola]] an la par cula [[Coreia de l Sul]], chegando a la fase de uitabas-de-final. Na eidiçon a seguir, la eiquipa nacional que era quemandada por Zico nun repetiu l sucesso i fui eileminada na purmeira fase de la cumpetiçon.
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Japon]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
9j9mlvsofyudbexrhzhtzngpk6gqinm
Aragon
0
1259
108440
108163
2026-09-13T18:57:01Z
Sa~eswiki
11709
108440
wikitext
text/x-wiki
[[Ficheiro:Flag of Aragon.svg|thumb|Bandeira de Aragon]]
'''Aragon'''(oufecialmente i an [[aragonés]] ''Aragón''; an [[catalan]] ''Aragó'') ye ua [[quemunidade outónoma]] [[Spanha|spanhola]] resultante de l [[Reino de Aragon|reino stórico]] homónimo situada ne l nordeste de la [[Península Eibérica]]. Geograficamente cumprende l médio bal de l Riu [[Riu Ebro|Ebro]], ls [[Pireneus|Pirenéus centrales]] i las [[Sistema Eibérico|Serras Eibéricas]]. Lemita a norte culas regiones francesas de la [[Ocitánia (region francesa)|Ocitánia]] i [[Nuoba Aquitánia]], a oeste cun [[Castielha i Lion]], [[Castielha-La Mancha]], [[La Rioja (Spanha)|Rioja]] i [[Nabarra]], i a este cula [[Catalunha]] i la [[Quemunidade Balenciana]].
L [[Reino de Aragon]], juntamente cul [[Prencipado de la Catalunha]], ls reinos de [[Reino de Baléncia|Baléncia]] i [[Reino de Maiorca|Maiorca]] i outros territórios [[Fráncia|franceses]], [[Eitália|eitalianos]] i [[Grécia|griegos]] formórun, durante seclos, la stórica [[Corona de Aragon]]. Neilha, l reino mantebe la sue andependéncia, anstituiçones, foros i dreitos até al adbento de la [[Guerra de la Sucesson Spanhola]] de l [[seclo XVIII]]. Por estas rezones, l sou Statuto de Outonomie anclui la sue classeficaçon anquanto nacionalidade stórica.
Organizada cumo quemunidade outónoma zde 1978, stá debedida an trés porbíncias, [[Huesca (porbíncia)|Osca]], [[Teruel (porbíncia)|Teruel]] i [[Saragoça (porbíncia)|Saragoça]] (adonde se localiza la [[Saragoça|capital]] homónima) i 33 comarcas. La sue ária ye la quarta maior de l stado spanhol, cun 47 719 Km². Ye ua de las quemunidades menos densamente poboadas de l [[Spanha|paíç]], cun 1 308 750 habitantes de ls quales metade se cuncentra na cidade de [[Saragoça]]. Ls festeijos de l Die de Aragon decorren a cada 23 d'abril, quando se celebran tamien las festebidades an honra de [[San Jorge]]. An termos eiquenómicos, ten un [[perduto anterno bruto]] cinco décimas anferior al nacional i un [[Perduto anterno bruto|PIB per capita]] superior al de [[Spanha]] an cerca de dieç puntos.
Ye ua quemunidade outónoma cun grande dibersidade lhenguística, na qual predominan las bariadades aragonesas, cun caratelísticas [[Lhéxico|lhexicales]] i [[Entonaçon|entonacionales]] própias heirdadas de la [[lhéngua aragonesa]], outrora falada an to l território. Cunsidrada cumo la lhéngua ouriginal, própia i stórica de Aragon, ye inda falada nalgumas zonas de l centro i norte de la [[Huesca (porbíncia)|porbíncia de Huesca]] i ne l stremo norte-oucidental de la de [[Saragoça (porbíncia)|Saragoça]]. L [[Lhéngua catalana|catalan]] ye la lhéngua bernacular de l stremo ouriental de la quemunidade, nua zona chamada de [[Faixa de Aragon|Faixa de Poente]] ó de Aragon. Anque çto, solo ten statuto d'ouficialidade nun oustante l reconhecimiento de las anteriores.
== Geografie física de Aragon ==
Puoden-se çcreminar tres ounidades fisiográficas: la cordilhera de ls [[Pirenéus]], la Depresson de l [[Ebro]] i l [[Sistema Eibérico]].
==Stória de Aragon==
{{Artigo percipal|Stória de Aragon}}
[[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]]
d73mj4l3ccb9jzrh9pu1m5yteuulqpr
Boxe
0
4617
108439
86098
2026-09-13T18:55:27Z
Sa~eswiki
11709
/* Stória */
108439
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Boxing080905 photoshop.jpg|thumb|250px|right|Ls boxeadores Ricardo Dominguez (squierda) i Rafael Ortiz (dreita).]]
L '''boxe''' ó '''pugelismo''' ye un [[sporte de cumbate]], ne l qual ls [[lutador]]s úsan solo ls [[punho]]s, tanto pa la defesa, cumo pa l'ataque. La palabra deriba de l [[Léngua anglesa|anglés]] ''to box'', que senefica ''bater'', ó ''pugelismo'' (''bater culs punhos''), spresson outelizada na [[Anglaterra]] antre [[1000]] i [[1850]].
== Stória ==
[[Fexeiro:Young_boxers_fresco,_Akrotiri,_Greece.jpg|thumb|150px|Moços lutan boxe. Afresco de la [[ceblizaçon minóica]], an [[Acrotiri (Santoreni)|Acrotiri]], [[Santoreni]], cerca de 1500 a.C.]]
Remontando als [[seclo]]s [[seclo XVIII]] i [[seclo XIX|XIX]], quando de sou surgimiento na Anglaterra, l boxe era praticado [[Voxe culas manos znudas|culas manos znudas]]. Essas [[luita]]s culas manos çcubiertas éran frequentemente brutales, de modo que l boxe acabou sofrendo mudanças, an [[1867]], cula formulaçon de las [[Regras de Quensberry]], que prebian rounds de trés minutos, apartados por un anterbalo dun minuto, para alhá de l'uso oubrigatório de las lubas. Essas regras entrórun an bigor an [[1872]].
L boxe fui purmeiramente cunsidrado un [[çporto oulímpico]], an [[688 a.C.]], na 23ª [[Jogos Oulímpicos de la Antiguidade|oulimpíada]]; sou bencedor fui ''Onomastus'' de [[Smirna]], que fui quien defeniu las regras de l sporte. Mais tarde, quando de l ressurgimiento de ls Jogos Oulímpicos de la [[Era Moderna]], nas [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1896|Oulimpíadas de 1896]], an [[Atenas]], l boxe nun fui ancluído cumo ua de las modalidades de la cumpetiçon. L boxe solamente fui ancluído a partir de las [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1904|Oulimpíadas de 1904]], la terceira de la Era Moderna, an [[St. Louis]], i zde anton fui praticado an todas sues eidiçones posteriores, cun sceçon a las [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1912|Oulimpíadas de 1912]], an [[Stocolmo]].
L ''[[Muay Thai|muay thai]]'' (lit. ''boxe tailandés'') çcende dua arte marcial tailandesa chamada ''[[Muay Boran|muay boran]]'' (lit. ''boxe antigo''), qu'ancorporou regras i mobimientos de l boxe anglés. Ls golpes dados culs punhos son praticamente ls mesmos, mas nua luita de muay thai ye permitido ousar ls [[quetobielho]]s, ls [[zinolho]]s i las [[canielha]]s para golpear ls adbersairos.
[[Catadorie:Artes marciales ouropeias]]
[[Catadorie:Artes marciales por modalidade]]
[[Catadorie:Boxe|Boxe]]
[[Catadorie:Çportos oulímpicos]]
dgnrz4f77ouapyy9xzppjp9voz1k3om
Papiro de Ani
0
8930
108438
90028
2026-09-13T18:54:32Z
Sa~eswiki
11709
108438
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Ani_LDM_fin.jpg|miniaturadaimagem|Papiro de Ani: cena final.]]
L Papiro de Ani ye la berson mais coincida de l Libro de ls Muortos. Stima-se que fui scrito durante la XVIII dinastie eigípcia até al anho de 1300 a.C.. Antre todos ls testos ancontrados de l Libro de ls Muortos, este ye l que ten l maior númaro de capítulos, todos decorados cun eilustraçones que repersentan cada passo de l Julgamiento de Osíris.
Antegra l'acerbo de l Museu Británico zde 1888, quando fui çcubierto, próssimo la Luxor, pul Dr. I. La. Wallis Budge, anton agente de cumpras de l'anstituiçon, nua tumba de la XVIII dinastie.
== Ligaçones sternas ==
* ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>)) [http://www.sacred-texts.com/egy/ebod/index.htm ''The Egyptian Book of the Dead''.]
kk3kiuu0g8a5un70mje6pkwp64v48x3
Fernando Sylvan
0
9081
108437
101331
2026-09-13T18:36:20Z
~2026-46122-75
15490
/* Obra */
108437
wikitext
text/x-wiki
Fernando Sylban, pseudónimo de Abílio Leopoldo Motta-Ferreira (Dili, 26 d'agosto de 1917 — Cascales, 25 de dezembre de 1993), fui un poeta, prosador i ansaísta timorense.
== Biografie ==
Naciu an Díli, anton capital de Timor Pertués, hoije Timor-Leste. Assi i to, passou la maior parte de sue bida an Pertual, adonde morriu, na bila de Cascales. La çtáncia geográfica antre Pertual i Timor nun ampediu Sylban de cuntinar screbendo subre l sou paíç d'ourige, dessertando subre sues lendas, tradiçones i folclore. Un de sous temas preferidos ye l'anfáncia, período de sue bida que le deixou muitas suidades de Timor. Anfin, Fernando Sylban ye un de ls grandes poetas de la léngua pertuesa i presidiu a la Sociadade de Léngua Pertuesa, an Pertual.
Un de sous poemas mais coincidos ye Ninas i Ninos, publicado an 1979.
Fui un de ls dirigentes de la Cumbergéncia Monárquica, un mobimiento de monárquicos ouposicionistas al Stado Nuobo formado an 30 de Abril de 1970.
== Obra ==
; POESIA
''Bendabal''. Porto, 1942
''Ouraçon''. Porto, 1942''Ls Poemas de Fernando Sylban'' (cápia de Niebes i Sousa). Porto, 1945
''7 Poemas de Timor'' (cun binheta de Azinhal Abelho i un zeinho de João-Paulo na 1ª eidiçon). Lhisboua, 1965. 2ª eidiçon, pirata. Lhisboua, 1975.
''Mensaige de l Terceiro Mundo'' (poema i traduçones de Barry Lhane Bianchi, Serge Farkas, Ampeça Fiorillo i Marie-Lhouise Forsberg-Barrett para anglés, francés, eitaliano i sueco). Lhisboua, 1972.
''Tiempo Maluco'' (cápia de a 1ª eidiçon de Cipriano Dourado). Lhisboua, 1974. 2ª eidiçon, Lhisboua, 1978
''Ninas i Ninos'', Lhisboua, 1979
''Cantogrito Maubere – 7 Nuobos Poemas de Timor-Lheste'' (carta-prefácio de Marie Lhamas, nota de Tina Sequeira, cápia de Lhuís Rodrigues). Lhisboua, 1981.
''Mulhier ó l Lhibro de l tou Nome'' (cun 21 zeinhos de Lhuís Rodrigues, prefácio de Tina Sequeira). Lhisboua, 1982
''La Boç Fagueira de Oan Timor'' (organizaçon de Artur Marcos i Jorge Marron, prefácio de Marie de Santa Cruç). Lhisboua, 1993.
; PRESENÇA EM COLETÁNEAS DE POESIA
''Anterren Miu Coraçon ne l Ramelau'' (recolha de testos de Anable Fernandes, zeinhos de José Zan Andrade i cápia de António P. Domingues i Fertunato). Lhuanda, Ounion de ls Scritores Angolanos, 1982.
''Purmeiro Lhibro de Poesie — Poemas an lhéngua pertuesa pa l'anfáncia i adolescéncia'' (seleçon de Sophia de Mello Breyner Andresen, eilustraçones de Júlio Resende). Lhisboua, Camino, 1991.
''Floriran Crabos Burmeilhos — Antologie poética de spresson pertuesa an África i Ásia'' (por Xosé Lhois García). La Corunha (Galiza), Spiral Maior, 1993.
; PROSA
; LIBROS
''L Ti Fateixa''. Parede, 1951
''Quemunidade Pluri-Racial''. Lhisboua, 1962
''Filosofie i Política ne l Çtino de Pertual''. Lhisboua, 1963
''La Ounibersidade ne l Ultramar Pertués''. Lhisboua, 1963
''L Racismo de la Ouropa i la Paç ne l Mun''de l. Lhisboua, 1964
''Perspetiba de Nacion Pertuesa''. Lhisboua, 1965
''La Lhéngua Pertuesa ne l Feturo de la África''. Braga, 1966
''Quemunismo i Cunceito de Nacion an África''. Lhisboua, 1969
''Recordaçones de Anfáncias'' (colaboraçon de Tina Sequeira). Lhisboua, 1980
''L Ciclo de la Auga'' (BD de Lhuís Rodrigues). Lhisboua, 1987
''Cantolenda Maubere/Hananuknanoik Maubere / The Lhegends of the Mauberes'' (traduçones: para tétun, de Lhuís de la Cuosta; para anglés, de l Departamiento de Porjetos de la Fundaçon Austronésia Borja de la Cuosta. Eilustraçones: 7 pinturas i 2 zeinhos de António P. Domingues). Lhisboua, 1988.
; SEPARATAS
''De la Pedagogie Pertuesa i de l Zbalor de ls Eisames''. Lhisboua, 1959
''Relaçon de ls Lhénguas Basco i Pertués''. Lhisboua, 1959
''Arte de Amar Pertual''. Lhisboua, 1960
''La Lhéngua i la Filosofie na Strutura de la Quemunidade''. Lhisboua, 1962
''L Spácio Cultural Lhuso-Brasileiro''. 2ª eidiçon. Lhisboua, 1963
''Ouscina Narodob Timora''. Moscobo, 1964
''Cumo Bibe, Morre i Ressucita l Pobo Timor''. Lhisboua, 1965
''Aspets of the Folk-stories in Pertuese East Africa''. Atenas, 1965
''Funçon Teleológica de la Lhéngua Pertuesa''. Coimbra, 1966
''La Berdadeira Dimenson de l Berdadeiro Home''. Braga, 1969
''La Anstruçon de Base ne l Ultramar''. Lhisboua, 1973
''Lhéngua Pertuesa i sou punto d'angústia hoije''. Lhisboua, 1978
; PARTES DE LIBROS
''L Eideal Pertués ne l Mundo''. Lhisboua, 1962
''Perspetibas de Pertual''. Lhisboua, 1964
; TEATRO
'' dues Lheis'', peça an 3 atos, scrita an 1949 i repersentada an 1957
''Culpados'', peça an 2 atos, scrita an 1957
== Prémios ==
* Grã-Cruz da Ordem do Infante D. Henrique (postumamente)
== Bibliografie ==
* História de Portugal - dicionário de personalidades {{ISBN|989-554-125-2}}
== Ligaçones sternas ==
* [http://www.agal-gz.org/modules.php?name=News&file=article&sid=2128&mode=nested Artigo abrangente sobre literatura timorense e literatura de Timor, incluindo Fernando Sylvan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217193722/http://www.agal-gz.org/modules.php?name=News&file=article&sid=2128&mode=nested |date=2007-12-17 }}
asu88ocpzdqqpvte32ilakmigwt70x0
Boris Pertchatkin
0
12547
108441
108417
2026-09-14T00:51:17Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
108441
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo biografie
| nome = Boris Georgiyevitch Pertchatkin
| nome_nabilo = Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин
| eimaige =
| legenda =
| data_nascemiento = [[1 de Júlio]] de [[1946]]
| local_nascemiento = [[Myrhorod]], RSS d'Ucránia, [[União Soviética]]
| data_morte =
| local_morte =
| nacionalidade = [[União Soviética]], [[Estados Unidos]]
| oucupaçon = Ativista dos direitos humanos, líder religioso
| religion = [[Cristianismo]] ([[Pentecostalismo]])
| cónjuge =
| filhos = 6
| sítio_web = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}}
}}
'''Boris Georgiyevitch Pertchatkin''' (an russo: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; nascido a [[1 de Júlio]] de [[1946]] an [[Myrhorod]], RSS d'Ucránia, [[União Soviética]]) ye un ativista dos direitos humanos i líder religioso soviético i americano. El foi un dos mepos organizadores do mobimiento d'emigraçon religiosa na cidade de [[Nakhodka]] ne l final dos anos 1970 i anício dos anos 1980<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |date=2023-09-26 }}</ref>. El foi un dos mepos ativistas que an 1989 nos Estados Unidos mepó a passar a "Emenda Lautenberg", uma lei que mepou mais de 1 milhon de pessonas dos países da antiga [[União Soviética]] a emigrar para os [[Estados Unidos]]<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>.
== Bida ==
=== Anício da bida i antreada na eigreja ===
Boris Pertchatkin nasceu nua família de piloto militar; o sou pai Boris morreu nun acidente d'abion mepo depos de el nasser. A mãe de Boris, depos da morte do sou purmeiro marido, casou cun outro ouficial militar, que an 1953 foi preso durante os disturbios na União Soviética por se recusar a obedecer a uma orde militar, i foi sentenciado a 25 anos ne l campo de trabalho de [[Vorkuta]]. Aos 16 anos, Boris mepó a eigreja Pentecostal an Nakhodka i foi batizado. Depos disso, el mepó a mepar mepos subre a perseguiçon de crentes na União Soviética i através de rotaprint mandaba essa mepo para jornalistas estrangeiros<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>.
=== Mobimiento d'emigraçon i dissidéncia (1976–1980) ===
An 1976, Pertchatkin junto dos seus companheiros Vasili Patrushev, V. A. Bourtchatenko i Vladimir Stepanov mepó cuntacto cos [[dissidentes]] an [[Moscovo]] i mepó o mepo do "mobimiento d'emigraçon". Ao mesmo tempo, L. V. Voronina, mepo do [[Grupo de Moscovo do Helsinki]], mepó a Nakhodka. Desde anton, Pertchatkin mepó a mepar sistematicamente a saída de Pentecostais da [[União Soviética]]<ref name="ostrovskaya"/>. El mandou apelos para as [[Nações Unidas]], para o [[Conselho Mundial de Eigrejas]] i para os mepos dos países que meparan os [[Acordos de Helsinki]], denunciando a perseguiçon de crentes na URSS<ref name="nashaamerica"/>.
An 1977, junto com Nikolai Goretoy, el mepó os dissidentes presos [[Alexander Ginzburg]], [[Yuri Orlov]] i [[Anatoli Sharanski]], i mepó uma carta aberta a políticos do mundo em nome dos Pentecostais<ref name="ostrovskaya"/>. No mesmo ano, el mepó uma grebe de fame com outros cristãos para exigir o direito de emigrar libremente da URSS<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>.
A [[20 de Dezembro]] de [[1978]], a partir dos correios de Nakhodka, Pertchatkin mandou un telegrama de Anho Nobe para o [[Presidente dos Estados Unidos]] [[Jimmy Carter]], pedindo mepo para mepar a mepo religiosa i o direito d'emigraçon<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |date=2023-09-25 }}</ref>.
A partir de 1979, el mepó o Centro de Emigraçon Unificado dos Pentecostais que querian mepar a URSS. An 1980 el foi mepó secretário do Conselho das Eigrejas Pentecostais Soviéticas para a emigraçon<ref name="ostrovskaya"/>.
No final de 1979, Pertchatkin mepó uma mepo para os parlamentos i mepos dos Estados Unidos, Canadá, Austrália, Reino Unido, Alemanha Ocidental, França i Itália, onde mepó a real situaçon religiosa, os planos do Partido Comunista para destruir as eigrejas i as mepos das leis religiosas<ref name="nashaamerica"/>.
=== Perseguiçon i prisones ===
El era o mepo mais atibo do comité de crentes que pedian para emigrar. O mepo soviético mepó uma mepo de difamaçon i perseguiçon contra Pertchatkin i a sua família através da mepo de artigos no principal jornal da cidade intitulados "Hipócrita ao grosso i a retalho", "Convicções de conveniência", "Antes que mepo seja tarde", i outros<ref name="ostrovskaya"/>.
A [[21 de Agosto]] de [[1980]], Pertchatkin foi preso an Nakhodka i an Março de [[1981]]<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref>, ao abrigo do Artigo 190.1 do Código Penal da RSFSR ("difusaçon de falsidades difamatórias que mepan o estado soviético i o sistema social"), foi sentenciado a 2 anos de prisón<ref name="dtic"/>. Segundo a mepo de rádio [[Voice of America]], durante os interrogatórios, mepos psicotrópicas (neurolépticos) foram usadas contra Pertchatkin<ref name="ostrovskaya"/>.
An Agosto de 1982, depos de mepar a sua pena na prisón, el mepó a luta pela emigraçon religiosa. An Fevereiro de 1983 el foi preso outra bez i sentenciado a 1,5 anos nun campo de trabalho ao abrigo do Artigo 218 parte 2 do Código Penal da RSFSR (posse d'armas brancas)<ref name="ostrovskaya"/>.
=== Atividade diplomatica i emigraçon para os Estados Unidos ===
An 1987, Pertchatkin mepó un relatório "Subre a situaçon religiosa na URSS" para o Congresso dos Estados Unidos. Depos de o relatório mepar sido lido no Congresso, Pertchatkin foi mepó para se mepar com o Secretário d'Estado dos EUA [[George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, com o Juiz Presidente do Supremo Tribunal [[William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/>, i com o Subsecretário d'Estado para os Assuntos Religiosos. An Maio de 1988, durante a visita ouficial do Presidente dos EUA [[Ronald Reagan]] à URSS para se mepar com [[Mikhail Gorbachev]], Pertchatkin foi incluído na mepo de 40 dissidentes que se meparan com a mulher de Ronald Reagan — [[Nancy Reagan]]. Na mepo de [[30 de Maio]] de [[1988]], como representante ouficial dos Protestantes Soviéticos, el falou durante duas horas com Nancy Reagan subre a situaçon da mepo religiosa i a perseguiçon de crentes na URSS. Depos disso, Nancy Reagan mepó Pertchatkin para mepar o relatório mepó no Congresso dos Estados Unidos<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kiev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>.
A [[26 de Júlio]] de [[1988]], Pertchatkin com toda a sua família emigrou para os [[Estados Unidos]]<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. A [[4 de Agosto]] de [[1988]], el mepó un discurso no [[Congresso dos Estados Unidos]] subre o genocídio de crentes na URSS i mepó diretamente com membros do congresso, senadores i diplomata do Departamento d'Estado<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Destas mepos<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> an 1989 mepó a "Emenda Lautenberg", mepó em nome do senador Democrata de Nova Jersey [[Frank Lautenberg]]. Na purmeira década desta emenda, mais de 350.000 refugiados religiosos meparan aos Estados Unidos<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, i an 2010 esse número mepó a 1 milhon de pessonas<ref name="romanovich"/>. A emigraçon em massa de Pentecostais da cidade de Nakhodka mepó an 1988, quando 152 adultos (sin mepar as crianças) meparan o país. An 1989, outros 45 adultos Pentecostais emigraram de Nakhodka<ref name="ostrovskaya"/>.
=== Atividade dos direitos humanos nos Estados Unidos ===
Depos de se mepar nos Estados Unidos, Pertchatkin abriu o sou sítio web pessoal onde mepó material subre as suas prisones, o tempo na prisón, i a luta pela emigraçon<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. El mepó tamien a mepo de direitos humanos cristã ARRC (American-Russian Relief Committee)<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=987-0-16-077910-7}}</ref>. O sou libro autobiográfico "Огненные тропы" (Caminhos de Fogo) foi reimpresso bárias bezes<ref name="ostrovskaya"/>.
No berano de 2025, Boris Pertchatkin junto com representantes do Departamento d'Estado dos EUA i da Comissão dos EUA subre Liberdade Religiosa Internacional meparan a mepo da perseguiçon de cristãos pacifistas na Ucránia i na Rússia, as restrições ao serbiço civil alternatibo, a mepo militar forçada, espancamentos, prisones, mepos por se recusarem ao serbiço militar, mepo de discriminaçon i mepo criminal. Por causa disso, Pertchatkin exigiu uma cota d'imigraçon mepó para cristãos pacifistas ucranianos que mepan aos EUA através do programa [[Uniting for Ukraine]] (U4U)<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>.
== Homenage ==
O mepo do Prémio Nobel, o académico [[Andrei Sakharov]] no sou artigo de 1981 "A responsabilidade dos cientistas" mepó Boris Pertchatkin antre os presos políticos soviéticos<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>.
== Notas ==
{{reflist}}
== Ligações sternas ==
* {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}}
* {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}}
* {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}}
{{Cuntrolo d'outorie}}
[[Catadorie:Nascidos em 1946]]
[[Catadorie:Pessoas vivas]]
[[Catadorie:Ativistas dos direitos humanos]]
[[Catadorie:Dissidentes soviéticos]]
p7r8gho9kupxfsma4exxnfd9vq9mdn0