Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.20
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Houmano
0
522
108461
101426
2026-09-18T16:00:34Z
~2026-50119-78
15540
108461
wikitext
text/x-wiki
{{Taxocaixa
| quelor = pink
| nome = Ser houmano
| stado = LC
| eimaige = Human.png
| eimaige_legenda = Zeinho dun home i ua mulhier, cunforme serien bistos sin las roupas, [[Eilustraçon]] por [[Guapa Salzman Sagan]], outelizada an<br />placas lebadas puls [[nabios]] [[Pioner 10]] i [[Pioner 11|11]]
| reino = [[Animalia]]
| filo = [[Chordata]]
| subfilo = [[Bertebrata]]
| classe = [[Mammalia]]
| orde = [[Primates]]
| família = [[Hominidae]]
| subfamília = [[Homininae]]
| género = ''[[Homo]]''
| spece = '''''H. sapiens'''''
| binomial = ''Homo sapienes''
| binomial_outoridade = [[Lineu]], 1758
}}
L '''ser houmano''' puode ser defenido an tenermos [[biologie|biológicos]], [[social|sociales]] i [[cuncéncia]]. Biologicamente, ls '''houmanos''' son classeficados cumo la [[spece]] '''''Homo sapiens''''' (latin para '''home sábio''', '''home racional'''), un [[pirmata]] [[bípede]] de la superfamília [[Hominoidea]] tamien cun outros [[símio]]s: [[chimpanzé]]s, [[bonobo]]s, [[gorila]]s, [[ourangotango]]s i [[gibon|gibones]], para alhá de outras speces atualmente zaparecidas. L Homo sapienes tamien pertence a la família [[hominidae]], família que tamien pertence l chimpanzé i outros.
Ls houmanos adotan ua postura eireta que dá la libartaçon de l [[nembro]]s anteriores para la manipulaçon de [[oubjeto]]s, ténen un [[cérebro]] bien zambolbido que les dá las capacidades de [[raciocínio]] abstrato, [[lenguaige]] i [[antrospeçon]].
La [[mente]] houmana ten bários atributos çtintos. Ye respunsable pula cumplexidade de l [[cumportamiento]] houmano, specialmente la lenguaige. La [[curjidade]] i la ouserbaçon científica lebórun al aparecimiento dua bariadade de splicaçones pa la [[cuncéncia]] i la relaçon antre l [[cuorpo]] i la miente. La [[Psicologie]] (percipalmente la [[Neuropsicologie]]) tenta studar estas manifestaçones i relaçones zde l punto de bista científico. Las perspetibas religiosas giralmente dan amportança la eisisténcia dua [[alma]] cumo sendo la eisséncia de l [[ser]], normalmente ligada a la crença i adoraçon de [[Dius]], diuses ó [[sprito]]s. La [[Filosofie]] tenta studar las perfundezas de cada ua destas perspetibas. La [[Arte]], la [[Música]] i la [[Literatura]] son muitas bezes ousadas cumo forma de spresson deste cunceitos i [[sentimiento]]s.
L ser houmano ye ua spece eiminentemente [[social]]. Crian [[strutura social|struturas sociales]] cumplexas, cumpuostas de muitos grupos [[coperaçon|coperantes]] i [[cumpetiçon|cumpetidores]]. Estas struturas barian zde las naciones até al nible de la [[família]], zde la [[quemunidade]] até al [[you]]. La tentatiba de antencer i mudar l mundo al sou redror, possiblitou als houmanos zambolbir [[tecnologie]] i [[ciéncia]] cumo un porjeto quemun i nun andebidual. Estas anstituiçones lebórun al aparecimiento de [[artefato]]s cumpartidos, [[crença]]s, [[mito]]s, [[ritual|rituales]], [[balor]]es i [[norma social|normas sociales]] que, ne l cunjunto, forman ua [[cultura]] de grupo.
==Treminologie==
[[Fexeiro:Inuit women 1907.jpg|thumb|left|Mulhier [[inuit]] (1907)]]
Ne l giral, la palabra ''pessonas'' ye outelizada quando se quier falar dun grupo specífico de [[andebíduo]]s. Inda assi, quando se quier falar dun grupo que ten parecenças [[Grupo étnico|étnica]], [[cultura]]l ó de [[nacionalidade]], outeliza-se l termo ''pobo'' (eisemplos: ''pobo índio'', ''pobo falante de pertués'').
L [[macho]] [[jubenil]] desta spece ye chamado [[rapaç]]. A la [[fémea]] jubenil dá-se l nome de [[rapaza]], . L termo '''''Home''''',ye giralmente outelizado para referir l cunjunto de todos ls [[ser]]s houmanos (an cuntraste cun ''home'', l macho de la spece), tal cumo l termo ''[[houmanidade]]'', ''raça houmana'' ó ''género houmano''. L termo ''houmano'' ye outelizado cumo sinónimo de ser houmano. Cumo [[Adjetibo|adjetibo]], l termo ''houmano'', ten segneficado neutro, mas poderá ser outelizado para chamar la atençon de ls aspetos positibos de la [[natureza houmana]] i ser sinónimo de [[beneboléncia]] (an cuntraposiçon cul termo ''[[zoumano]]'').
A las bezes, an [[Filosofie]], ye mantenida ua çtinçon antre las noçones de ''ser houmano'' (ó ''Home'') i de ''pessona''. L purmeiro trata la spece biológica anquanto que l segundo trata un agente [[rezon|racional]] (ber, por eisemplo, la obra de [[John Locke]], ''Ansaio subre l Antendimiento Houmano'' II 27, i la obra de [[Emmanuel Kant]], ''Antroduçon a la Metafísica de la Moral''). Segundo la perspetiba de John Locke, la noçon de pessona passa a ser la dua coleçon de açones i ouperaçones mentales. L termo ''pessona'' poderá assi ser outelizado para falar de animales para para alhá de l Home, para falar de seres [[mito|míticos]], ua [[anteligéncia arteficial]] ó un ser [[straterrestre]]. Ua amportante queston an [[Teologie]] i na [[Filosofie de la religion]] cuncerne an saber se [[Dius]] ye ua pessona.
An [[latin]], ''houmanus'' ye la forma [[Adjetibo|adjetibal]] de l nome ''homo'', traduzido cumo Home (para ancluir machos i fémeas).
==Biologie==
===Anatomie i Fisiologie===
{{AP|[[Cuorpo houmano]]}}
[[Fexeiro:Skeleton diagram.svg|thumb|200px|right|Eilustraçon antiga representando un [[scaleto houmano]]]]
L ser houmano apersenta locomoçon bípede cumpleta. Este fato premite la outelizaçon de ls nembros anteriores para la manipulaçon de oubjetos.
Ls houmanos barian an relaçon la [[altura (medida)|altura]] i [[peso]] médio, cunsante la localizaçon i aspetos stóricos. Inda que l peso séia mui anfluénciado puls [[gene]]s, ye tamien, mui anfluenciado pula [[Dieta (nutriçon)|dieta]] i [[eisercício]].
An cumparaçon cula [[piel]] d'outros primatas, la piel houmana ten menor [[pelaige]]. La [[quelor]] de l [[pelo]] i de la piel ye anfluénciada pula persença de [[pigmento]]s, chamados [[melanina]]s. La maiorie de ls outores acradita que l scurecimiento de la piel fui ua adataçon que eiboluiu cumo ua defesa cuntra la [[radiaçon solar]] [[ultrabioleta]] (UV); la melanina ye ua sustáncia eificaç cuntra esta [[radiaçon]]. La quelor de la piel, an houmanos atuales, puode bariar zde l [[castanho]] scuro até al [[rosa]] pálido. La çtrebuiçon geográfica de la quelor de la piel relaciona culs nibles ambientales de centeilhas UV. La quelor de l pelo i de la piel houmana ye cuntrolada, an parte, pul gene [[MC1R]]. Por eisemplo, l [[pelo ruibo]] i piel pálida de alguns ouropeus ye l resultado de [[mutaçon|mutaçones]] ne l gene MC1R. La piel houmana ten la capacidade de scurecer ([[bronzeamiento]]) an repuosta a la sposiçon la centeilhas UV. La bariaçon na capacidade de bronzeamiento tamien ye mui cuntrolado pul gene MC1R.
[[Fexeiro:Anatomical Man.jpg|thumb|left|200px|Anatomie houmana, Museu Conde, [[Chantilly]]]]
Porque ls houmanos son [[bípede]]s, la region [[pélbis|pélbica]] i la [[coluna bertebral]] ténden a sofrer zgaste, criando deficuldades locomotoras an andebíduos más bielhos.
La necidade andebidual dua regular admenistraçon de [[comida]] i [[bubida]] ye bien amostrada na cultura houmana. La falha na oubtençon de quemido lieba al stado de [[fame]] i eibentualmente al de [[einaniçon]], anquanto que la falha na oubtençon de bubida lieba a la [[zeidrataçon]] i al stado de [[sede]]. Tanto la einaniçon cumo la zeidrataçon poderán liebar a la [[muorte]], se nun fúren cumbatidas: l ser houmano puode subrebibir para alhá de dous meses sin comida, mas solamente cerca de trés dies sin bubida (se nun tubir acesso a quemido que heidrate).
L tiempo médio de [[suonho]] que l home percisa ye de antre siete i uito horas por die, para un [[adulto]], i de nuobe la dieç horas por die nun [[nino]]. Andebíduos más bielhos normalmente ténen suonhos de seis la siete horas i ls recén-nacidos puoden percisar de 18 a 20 horas diárias de suonho. Ye quemun, nas sociadades modernas, las pessonas drumiren menos que l neçairo. (Ber [[pribaçon de l suonho]].)
L cuorpo houmano stá sujeito a la [[malina]]s i al porcesso de [[ambelhecimento]]. La [[Medecina]] ye la ciéncia que splora métodos para perserbar la [[salude]] houmana.
===Aparecimiento de la spece===
[[Fexeiro:World map of prehistoric human migrations.jpg|thumb|right|300px|Mapa de las purmeiras migraçones houmanas, de acordo cun análezes afatuadas al DNA mitocondrial (ounidades: milénios até al persente).<br />La perspetiba deste planisfério centra-se ne l pólo norte, para facelitar la cumprenson de las rotas de las migraçones.]]
D'acordo culas teories más quemumente aceites antre ls [[antropologie|antropólogos]] atuales, l ''Homo sapienes'' tubo ourige nas [[sabanas]] de [[África]] antre 130.000 a 200.000 anhos atrás<ref>[http://www.mnh.si.edu/anthro/houmanorigines/ha/sap.htm Houman Ancestors Preça de casa: ''Homo Sapienes'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - URL cunsultado la [[1 de Febreiro]] de [[2007]]</ref>, çcendendo de l ''[[Homo eretus]]'', i tenerá colonizado la [[Eurásia]] i la [[Ouceanie]] hai 40.000, colonizando las [[Américas]] solo hai 10.000 anhos <ref>Templeton, Alan (2002). [http://cogweb.ucla.edu/ep/Templeton_02.html "Out of Africa again and again"] ''Nature'' 416: 45 - 51.</ref>.
Tenendo an cunta que eisiste bida na Tierra hai más de 3,5 bilhones (10<sup>9</sup>) d'anhos, puode-se dezir que esta spece ye mui recente. Para ua abaluaçon más clara, poderie fazer-se l seguinte paralelo: Se eisistisse bida hai 10 dies, l home tenerie aparecido ne l redadeiro minuto na África, hai un segundo na Eurásia i Ouceania, i solo hai 1/4 de segundo nas Américas.
L ''Homo sapienes'' acupou l lugar de l ''[[Homo neanderthalensis]]'', de l ''[[Homo floresiensis]]'' i de outras speces çcendentes de l ''Homo eretus'' (que colonizou la Eurasie hai yá 2 milhones de anhos) por bias de la maior capacidade de reproduçon i maior cumpetitibidade puls recursos naturales.
La ourige de l ''Homo sapienes'', cumo an todas las speces animales, ancontra-se hoije an die splicada pula teorie de la [[eiboluçon]] de las speces, baseada ne ls trabalhos de [[Charles Darwin]] i mui suportada por fatos científicos.
Nun cuntesto [[religion|religioso]], la ourige de l Home ye splicada cun frequéncia cun algua forma de anterbençon debina, baseada solamente na fé de l crentes. De antre estas corrientes, çtácan-se, ne l [[Mundo Oucidental]], l [[Criacionismo]], an sue forma más tradecional, i l [[Zeinho Anteligente]].
{{ref-section}}
=={{Ber tamien}}==
*[[Pré-Stória]]
*[[Paleolítico]]
*[[Neolítico]]
*[[Antropologie]]
*[[Arqueologie]]
{{rabisco}}
{{Eiboluçon Houmana}}
cyeotop9yenhzs1qnueuw2zsabmk8b2
Charles Darwin
0
951
108462
106428
2026-09-18T16:37:10Z
~2026-50119-78
15540
108462
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Hw-darwin.jpg|thumb|190px|Yá an dies de sue bida, Charles Darwin tornou-se afamado anternacionalmente cumo un anfluente cientista studando assuntos mui çcutidos.]]
'''Charles Robert Darwin''' ([[Shrewsbury]], [[12 de Febreiro]] de [[1809]] — [[Downe]], [[Kent]], [[19 de Abril]] de [[1882]]) fui un [[naturalismo|naturalista]] [[Reino Ounido|británico]] que alcançou fama al cumbencir la quemunidade científica de la eisistença de la [[eiboluçon]] i aperponer ua teorie para splicar cumo eilha se dá por bias de la [[seleçon natural]] i [[Seleçon sexual|sexual]].<ref name=JbW>{{Harbnb|van Wyhe|2008}}</ref> Esta teorie zambolbiu-se ne l que ye agora cunsiderado l paradigma central pa la splicaçon de dibersos fenómenos na [[Biologie]].<ref>[https://darwin-online.org.uk/biography.html The Complete Works of Darwin Online - Biography.] ''darwin-online.org.uk''. Bejitado an [[2006-12-15]]<br />{{Harbnb|Dobzhansky|1973}}</ref> Fui premiado cun la [[medalha Wollaston]] dada pula [[Sociadade Geológica de Londres]], an [[1859]].
Darwin ampeçou-se a antressar por stória natural na ounibersidade anquanto era studante de [[Medecina]] i, depuis, [[Teologie]].<ref name=whowas>{{Harbnb|Leff|2000|p=[http://www.aboutdarwin.com/darwin/WhoWas.html About Charles Darwin]}}</ref> La sue biaige de cinco anhos ne l barco [[HMS Beagle|Beagle]] i l que screbiu apuis deilha traírun-le recoincimiento cumo [[geologie|../geólogo]] i fama cumo scritor. Las sues ouserbaçones de la natureza lhebórun nel al studo de la dibersificaçon de las spécies i, an 1838, al zambolbimiento de la teorie de la [[Seleçon Natural]].<ref>{{Harbnb|Desmond|Moore|1991|p= 210, 263–274, 284–285}}</ref> Cunciente de que outros antes del habien sido mui castigados por amentar an eideias cumo aqueilha, el solo se las dixo a amigos próssimos i cuntinou la sue ambestigaçon todo fazendo por antecipar possibles críticas. Assi i todo, la anformaçon de que [[Alfred Russel Wallace]] habie zambolbido ua eideia aparecida oubrigou a la publicaçon cunjunta de las [[On the Tendency of Species to forn Barieties; and on the Perpetuation of Barieties and Species by Natural Meanes of Seletion|sues teories]] an 1858.<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/darwin/work/last.php Darwin - At last.] [[American Museum of Natural History]]. Bejitado an [[2007-03-21]]</ref>
Ne l sou libro de 1859, "[[La Ourige de las Speces]]" (de l oureginal, an [[Lhéngua anglesa|anglés]], ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or The Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life''), el antroduziu la eideia de [[eiboluçon|eiboluçon zde un atrepassado quemun]], por meio de [[seleçon natural]].<ref name = JbW/> Esta tornou-se la splicaçon científica dominante pa la dibersidade de speces na natureza. El antrou pa la [[Royal Society]] i cuntinou la sue ambestigaçon, screbindo bários lhibros subre plantas i animales, ancluindo la spece houmana, an special "[[La decendéncia de l Home i la Seleçon an relaçon cul Sexo]]" (''The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex'', 1871) i "[[La Spresson de la Eimoçon an Homes i Animales]]" (''The Expression of the Emotions in Man and Animals'', 1872).
An recoincimiento pula amportança de l sou trabalho, Darwin fui anterrado na [[Abadie de Westminster]], an pie de [[Charles Lyell]], [[William Herschel]] i [[Isaac Newton]].<ref name=DarwinsBurial>{{Harbnb|Leff|2000|p=[http://www.aboutdarwin.com/darwin/burial.html Darwin's Burial]}}</ref> Fui ua de las cinco pessonas nun lhigadas a la família rial anglesa a tener un antierro de Stado ne l seclo XIX.<ref name=BBCstatefuneral>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7538482.stm |title=BBC NEWS : Politics : Thatcher state funeral undecided |date=2008-08-02 |acessdate=2008-08-10}}</ref>
== Biografie ==
=== Anfáncia i eiducaçon ===
[[Fexeiro:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|190px|Charles Darwin cun siete anhos, an 1816, un anho antes de se morrer la mai.]]
Charles Darwin naciu na casa de la família an Shrewsbury, [[Shropshire]], Anglaterra, an 12 de febreiro de 1809.<ref>{{cite web |url=http://darwin.baruch.comy.edu/biography/shrewsbury/mount/ |title=The Mount House, Shrewsbury, England (Charles Darwin) |author=John H. Wahlert |date=11-06-2001 |work=Darwin and Darwinism |publisher=[[Baruch College]] |acessdate=2008-11-26}}</ref> El fui l quinto de ls seis filhos de l doutor Robert Darwin i de la sue mulhier Susannah Darwin. L abó pul lhado de l pai fui [[Erasmus Darwin]] i sou abó pul lhado de la mai, l afamado ceramista [[Josiah Wedgwood]], dambos a dous pertencientes a la mui coincida i rica família Darwin-Wedgwod i a la eilite anteletual de l sou tiempo. La mai morriu-se quando el tenie solo uito anhos. Al anho apuis, an 1818, Darwin fui mandado pa la scuola Shrewsbury.<ref name=skol>{{Harbnb|Desmond|Moore|1991|p= 12–15}}<br />{{harbnb|Darwin|1958|pp=[https://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=21 21–25]}}</ref> Eilhi, el solo se antressaba an colecionar [[mineral]]es, [[anseto]]s i [[uobo]]s de páixaros, caça, perros i ratos.
An 1825, depuis de passar l berano cumo médico daprendiç ajudando l pai ne l tratamiento de ls probes de Shropshire, Darwin fui a studar medecina na Ounibersidade de [[Eidimburgo]]. Mas cumo era cuntra la brutalidade de la [[cirugie]] daquel tiempo acabou por dar pouca atençon als studos médicos. Na ounibersidade, daprendiu [[taxidermie]] cun [[John Edmonstone]], un antigo scrabo negro, que le cuntaba muita cuonta antressante subre las florestas tropicales na [[América de l Sul]].<ref name=eddy>{{harbnb|Darwin|1958|pp=[https://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=48 47–51]}}</ref> Ne l segundo anho, Darwin fizo-se un atibo partecipante de sociadades studantiles para naturalistas. Partecipou, por eisemplo, na [[Sociadade Pliniana]], adonde se lien quemunicaçones subre stória natural. Nesta altura, fui aluno de [[Robert Edmund Grant]], un pioneiro ne l zambolbimiento de las teories de [[Jean-Baptiste Lamarck]] i de l abó del [[Erasmus Darwin]] subre la eiboluçon de caratelísticas adqueridas.<ref>{{Harbnb|Browne|1995|pp=72–88}}</ref> Darwin partecipou nas ambestigaçones de Grant a respeito de l ciclo de bida de animales marinos. Essas ambestigaçones cuntrebuírun pa la criar teorie de que todos ls animales ténen uorganos aparecidos i se defréncian solo an cumplexidade. Ne l curso de stória natural de [[Robert Jameson]], el daprendiu [[stratigrafie|geologie stratigráfica]]. Mais tarde, fui treinado na classeficaçon de plantas anquanto ajudaba an trabalhos de las grandes coleçones de l [[Royal Museum|Museu de la Ounibersidade de Eidimburgo]].<ref>{{Harbnb|Desmond|Moore|1991|p=42–43}}</ref>
An 1827, l pai, zeiludido cula falta de antresse de Darwin pula medecina, matriculou-lo nun curso de Bacharelado an Artes na [[Ounibersidade de Cambridge]] para que se tornasse un [[clérigo]].<ref>{{Harbnb|Browne|1995|pp=47–48}}</ref> Nesta altura, ls clérigos tenien ua renda que le premitie ua bida cunfortable i muitos éran naturalistas yá que, para eilhes, "splorar las marabilhas de la criaçon de Dius" era ua de sues oubrigaçones. An [[Cambridge]], nesse antretiempo, Darwin mais querie andar de cabalho i als tiros do que quedar a studar. Tamien passaba muito de l sou tiempo a ajuntar besouros cul primo William Darwin Fox. Este apersentou-se-lo al reberendo [[John Stevens Henslow]], porsor de [[botánica]] i specialista an besouros que, mais tarde, se habie de tornar l tutor del. Darwin antrou pa l curso de stória natural de Henslow i fizo-se un de sous alunos faboritos. Nessa altura, Darwin antressou-se pulas eideias de [[William Paley]], an special, la eideia de porjeto debino na natureza.<ref name=dar57>{{Harbnb|Darwin|1958|p=[https://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=59 57–67]}}</ref> Ne ls sous eisames finales, an janeiro de 1831, saliu-se mui bien an teologie i, mesmo solo habendo feito l bastante para passar ne l studo de clássicos, an matemática i an física, quedou cumo l décimo antre 178 aprobados.<ref>{{Harbnb|Browne|1995|p=97}}</ref>
Seguindo ls cunseilhos i l eisemplo de Henslow, Darwin nun tubo priessa an se ourdenado. Anspirado puls scritos de [[Alexander von Humboldt]], treminou ajuntar-se a alguns colegas i besitar [[Tenerife]] para studar la stória natural de l trópicos. Cumo perparaçon, Darwin antrou pa l curso de [[Geologie]] de l reberendo [[Adan Sedgwick]], un fuorte defensor de la teorie de porjeto debino, i biajou cul cumo assistente ne l [[stratigrafie|mapeamiento stratigráfico]] pul [[Paíç de Gales]].<ref name=db>{{Harbnb|Darwin|1958|p=[https://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=69 67–68]}}<br />{{Harbnb|Browne|1995|pp=128–129, 133–141}}</ref> Ls sous planos de biaige a la [[Ilha de la Madeira]] fúrun nistante çfeitos al recebir ua carta que lo anformaba la muorte dun de ls sous probables colegas de biaige. Outra carta recebida al retornar a casa, iba a lhebá-lo outra beç a biajar. Henslow habie recumendado que Darwin fusse l acumpanhante de [[Robert FitzRoy]], capitan de l barco anglés [[HMS Beagle]], nua spediçon de dous anhos para mapear la cuosta de la América de l Sul.<ref>{{cite web |url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-105.html |title=Darwin Correspondence Porject - Letter 105 — Henslow, J. S. to Darwin, C. R., 24 Aug 1831 |acessdate=2008-12-29}}</ref> Esto darie-le la ouportunidade de zambolber la sue carreira cumo naturalista. Esta acabarie por ser ua spediçon de quaije cinco anhos que tenerie un fonda anfluença an muitas árias de la Ciéncia.
=== La biaige de l Beagle ===
{{Artigo percipal|[[La Biaige de l Beagle]]}}
[[Fexeiro:HMSBeagle.jpg|thumb|340px|[[HMS Beagle]] na [[Austrália]] (centro), augarielha pintada por [[Owen Stanley]] an 1841.]]
La biaige de l [[HMS Beagle|Beagle]] durou quatro anhos i nuobe meses, i nas dues terças partes deilhes Darwin stubo an tierra firme.<ref name=JbW/><ref name=kix>{{harbnb|Keynes|2000|pp=[https://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1840&pageseq=12 ix–xi]}}</ref> El studou ua rica bariadade de caratelísticas geológicas, [[fóssiles]], ourganismos bibos i coninciu muita giente, antre natibos i quelonos. Darwin ajuntou metodicamente un einorme númaro de spécimes, muitos deilhes nuobos para la ciéncia. Esto stabeleciu la sue fama cumo naturalista i fizo del un de l precursores ne l campo de la [[Eiquelogie]], an special la eideia de [[Biocenose]]. Las sues menudicas anotaçones amostrában la sue facelidade de teorizaçon i formórun la base pa ls sous trabalhos mais tardiegos, i tamien traírun bisiones sociales, políticas i antropológicas de las regiones que el besitou.<ref>{{Harbnb|van Wyhe|2008b|p=18–21}}</ref>
Pula biaige, Darwin liu l lhibro "[[Percípios de la Geologie]]" de [[Charles Lyell]], que çcrebie las caratelísticas geológicas cumo l resultado de porcessos graduales que se dában al lhargo de muito tiempo. El screbiu para casa que bie formaçones naturales cumo se fura atrabeç de l uolhos de Lyell: scaleiras prainas de piedra cul speto caratelístico de la eiroson por auga i conchas na [[Patagónia]] éran seinhas claras de praias que se habien oupido;<ref>{{Harbnb|Browne|1995|pp=183–190}}</ref> ne l Chile, el spurmentou un terramoto i ouserbou pilhas de [[mexilhon]]es a subertir porriba la maré alta l que amostraba que to la ária habie sido lhebantada; i até ne ls altos picos de ls [[Andes]] el fui capaç de achar conchas. Darwin inda teorizou que pequeinhas ilhas de [[coral]] se íban formando als poucos an muntanhas bulcánicas al modo que estas se afundien ne l mar, ua eideia cunfirmada mais tarde quando l Beagle stubo nas ilhas Cocos (keeling).<ref>{{Harbnb|Desmond|Moore|1991|p= 160–168, 182}}<br />{{Harbnb|Darwin|1887|p= [https://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1452.1&viewtype=text&pageseq=278 260]}}</ref><ref name=atolls>{{Harbnb|Darwin|1958|loc=[https://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&viewtype=text&pageseq=100 p 98–99]}}</ref>
Na [[América de l Sul]], el çcubriu fósseles de animales yá zaparecidos cumo l [[megaterium]] i l [[glitodonte]] an camadas que nun amostrában qualesquiera seinhas de catástrofe ó mudanças climáticas. Naquel tiempo, el pensaba que aqueilhes éran spécimes aparecidos als que achou an [[África]] mas, apuis de tornar, [[Richard Owen]] biu que ls [[fósseles]] ancuntrados éran mais aparecidos a animales nun zaparecidos que bibien na mesma region ([[Bicho-preguícia|preguícias]] i [[tatu]]s).<ref>{{Harbnb|Browne|1995|p= 223–235}}<br />{{Harbnb|Darwin|1835|p=[https://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1&viewtype=text&pageseq=7 7]}}<br />{{Harbnb|Desmond|Moore|1991|p= 210}}</ref> Na [[Argentina]], dues speces de [[ema]] bibien an sítios apartados mas cumpartilhában árias quemuns. Nas ilhas [[Galápagos]], Darwin çcubriu que las [[quetobie]]s (''mockingbirds'') éran defrentes dua ilha pa la outra. Al tornar pa la [[Anglaterra]], çcubriu que l mesmo se daba culas [[tartarua]]s i [[Fringillidae|tentilhones]]. L [[Sciurognathi|rato-cangaru]] i l [[ornitorrinco]], ancuntrados na [[Oustrália]], éran animales tan stranhos que lhebórun Darwin a pensar que "Un ancrédulo… poderie dezir que 'pula cierta dous criadores defrentes stubírun an açon'". Todas estas ouserbaçones l deixórun mui pensatible i, na purmeira eidiçon de "[[La Biaige de l Beagle]]", el splicou la çtribuiçon de las speces a la lhuç de la teorie de Charles Lyell de "centros de criaçon". An eidiçones mais tardiegas, el yá daba andicaçones de cumo bie la fauna ancuntrada nas Ilhas [[Galápagos]] cumo eibidéncia pa la eiboluçon: "ye possible eimaginar que alguas speces de abes neste arquipélago bénen dun númaro pequeinho de speces de abes que habie i que se modificórun para defrentes finalidades".
Trés natibos fúrun traídos pul Beagle pa la [[Tierra de l Fuogo]]. Eilhes habien sido "cibelizados" na Anglaterra ne ls dous anhos atrás, inda que ls parientes deilhes le parecíran a Darwin salbaiges pouco arriba de outros animales.<ref>{{Harbnb|Darwin|1845|pp= [https://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F14&viewtype=text&pageseq=218 205–208]}}</ref> Mas an un solo anho aqueilhes missionários tornórun al que éran i scolhírun esta cundiçon yá que nun quejirun retornar a Anglaterra.<ref>{{harbnb|Keynes|2001|p=[https://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1925&pageseq=258 226–227]}}</ref> Esta spriéncia ajuntada a Darwin era contra la [[scrabidon]]<ref>{{harbnb|Darwin|1958|pp=[https://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1497&pageseq=75 73–74]}}</ref> i outros abusos que biu an muito sítio, cumo tal l tratamiento zoumano de ls natibos por quelonos angleses na Tasmánia, l cumbencírun de que nun hai justeficaçon moral para maltratar outros homes cun assento ne l cunceito de raça. Antoce, el passou a acraditar que la houmanidade nun se ancontraba tan loinge de l outros animales cumo dezien ls sous amigos de l clero.
Andrento de l barco, Darwin andaba siempre agoniado. An outubre de 1833 el agarrou un febre na Argentina i an júlio de 1834, anquanto benie de ls [[Andes]] para [[Balparaíso (Chile)|Balparaíso]], puso-se malo i quedou un més de cama. De 1837 an delantre, Darwin passou a sufrir amenudadas bezes de delores de l stómado, aguemitos, fuortes tembraduros, palpitaçones, i outros seinhas de males. Estas seinhas amalinában-se an special an tiempos de muito stress, cumo quando tenie que ancarar culas çcuçones subre la sue teorie. La rezon de l mal de Darwin fui çcoincida an dies de sue bida i tentatibas de tratamiento tubírun pouco resultado. Ua eideia apersentada por Kettlewell i Julian Huxley, al ampeço de la década de 1960, defende que el agarrou l [[Mal de Chagas]] al ser picado por un mosco na América de l Sul. Inda assi, ls outores reconhécen que specialistas nesse mal andícan que nun hai cuncordáncia de las seinhas de Darwin culs de l mal. Outras possibles rezones ténen tamien a ber cun porblemas psicológicos i cul [[mal de Ménière]].
=== Carreira cumo cientista i çcubierta de la teorie ===
[[Fexeiro:Charles Darwin by G. Richmond.jpg|thumb|left|Inda moço, Charles Darwin passou a fazer parte de la eilite científica.]]
Anquanto Darwin inda staba an biaige, Heinslow tratou cun muito cuidado de la nomeada de l sou antigo aluno fornecendo a bários naturalistas las speces fósseles i cópias ampressas de las çcriçones geológicas que Darwin fazie.<ref>{{Harbnb|Darwin|1835|loc=[https://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_LettersOnGeology.html eiditorial antrodution]}}</ref> Quando l Beagle bolbiu an 2 de outubre de 1836, Darwin era ua celebridade ne l meio científico. El besitou la sue casa an Shrewsbury i çcubriu que l pai habie feito bários ambestimientos de modo a que Darwin podisse tener ua bida tranquila. Mais que esto, el poderie tener ua carreira científica sien porblemas de denheiro. Darwin fui anton a Cambridge i cumbenciu a Henslow a fazer çcriçones botánicas de las plantas que el habie ajuntado. Depuis fui-se a Londres adonde fui a asaber de ls melhores naturalistas para çcrebir las sues outras coleçones de modo a poder publicá-las apuis. Un antusiasmado Charles Lyell ancuntrou Darwin an 29 de outubre i l apersentou-lp al moço i pormissor anatomista Richard Owen. Adepuis de trabalhar na coleçon de uossos fosselizados de Darwin ne l Royal College of Surgeons, Owen fizo-le admirança a todos al amostrar que alguns de l uossos éran de tatus i preguícias gigantes yá zaparecidas. Esto melhorou la fama de Darwin. Cula ajuda antusiasmada de Lyell, Darwin apersentou l sou purmeiro artigo na [[Geological Society]] de Londres an 4 de janeiro de 1837, dezindo que la massa terrestre de la América de l Sul se staba a oupir debagarico. Ne l mesmo die, Darwin apersentou sous spécimes de [[mamíferos]] i [[abes]] a la [[Zoological Society]]. Ls mamíferos quedórun als cuidados de [[George R. Waterhouse]]. Anque, an percípio, ls páixaros parecíssen merecer menos atençon, l [[ornitólogo]] [[John Gould]] amostrou que l que Darwin pensara séren [[Troglodytidae|corruíras]] (''wrens''), [[mielro]]s i [[Fringillidae|tentilhones]] un nadixa modificados de [[Galápagos]] éran de berdade [[Fringillidae|tentilhones]], mas cada un dua spece çtinta. Outros ne l Beagle, ancluindo l capitan Fitz Roy, tamien habien ajuntado estes páixaros mas habien sido más cuidadosos nas sues anotaçones, l que le premitiu a Darwin çcubrir la spece de que cada un habie benido.<ref>{{Harbnb|Sulloway|1982|pp=20–23}}</ref>
An Londres, Darwin quedaba cul armano i lhibre pensador [[Erasmus]] i, an cenas, eilhes ancuntrában-se culs outros pensadores que eimaginában un Dius guiando la sue criaçon solo por meio de leis naturales. Antre eilhes, staba la scritora [[Harriet Martineau]], que cun sues stórias pormobie la reforma de las leis de porteçon social al son de las eideias de [[Malthus]]. Ne ls meios científicos, eideias cumo la streformaçon dua spece an outra (trasmutaçon) éran associadas cun radicalismo político. Por esto, Darwin mais querie la respeitablidade de sous amigos mesmo quando nun cuncordaba an todo culas eideias deilhes, cumo tal cumo la crença de que la stória natural tubisse que justeficar religiones ó orde social.
An 17 de febreiro de 1837, Lyell aporbeitou l sou çcurso persidencial na [[Geological Society]] para apersentar las çcubiertas de Owen an relaçon als fósseles de Darwin, chamando atençon pa l que resultaba de la speces zaparecidas ancuntradas nua region stubíssen relacionadas cun outras que agora bibien na mesma region.<ref>{{Harbnb|Desmond|Moore|1991|p= 207–210}}<br />{{Harbnb|Sulloway|1982|pp=20–23}}</ref> Neste mesmo ancontro, Darwin fui eileito pa l cunseilho de la Geological Society. El yá habie sido cumbidado por FitzRoy para cuntrebuir cul sou diário i notas pessonales pa la seçon de stória natural de l lhibro que l capitan staba a screbir subre la biaige de l Beagle. Darwin tamien staba a trabalhar nun lhibro subre la geologie de la América de l Sul. Al mesmo tiempo, el speculaba subre la trasmutaçon de speces ne l caderno de anotaçones que el habie ampeçado ne l Beagle. Outro porjeto que el ampeçou na mesma altura fui la Ourganizaçon de ls relatórios de ls bários specialistas que habien trabalhado nas sues coleçones nun lhibro de muitos ambelumes chamado "[[Zoologie de la biaige de l H.M.S. Beagle]]" (''Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle''). Darwin acabou l sou diário an 20 de júnio i, an júlio, ampeçou l sou libro secreto subre trasmutaçon, adonde zambolbiu la heipótese de que, anque cada ilha de las Galápagos tubisse la sue própia spece de tartarua, todas eilhas éran oureginárias dua sola spece que se habie afeito a la bida nas defrentes ilhas de defrentes modos.
Cula pression para acabar Zoologie i para corregir las rebisones de sou diário, la salude de Darwin amalinou-se. An 20 de setembre de 1837, el sofriu palpitaçones de l coraçon i fui a passar un més al campo para tener melhoras. El besitou Maer la preça de casa adonde la tie ambálida staba antregue als cuidados de l'armana [[Emma Wedgwod]] i antretubo ls parientes culas cuontas de sues biaiges. Apuis de bolber de l campo, el fazie por nun tomar parte an atos ouficiales que le poderien roubar un tiempo percioso. Inda assi, arrimado a márcio de 1838, [[William Whewell]] chamou-lo para secretairo de la [[Geological Society]]. Mas lhougo l sou mal l oubrigou a deixar outra beç l trabalho i el fui-se pa la [[Scócia]] para "fazer geologie". Eilhi, besitou [[Glen Roy]] para ber un fenómeno coincido cumo "stradas" (''roads'') que el (ancorretamente) cunsidrou cumo praias que se oupírun.
[[Fexeiro:Emma Darwin.jpg|thumb|left|Charles casou-se cula prima Emma Wedgwood.]]
Cumpletamente sano, el tornou a Shrewsbury. Pensando cientificamente subre la sue carreira i ambiçones, el fizo ua lista culas quelunas "Casar" i "Nun casar". Antradas na coluna a fabor de l casamiento metien "cumpanha custante i un amigo na belheç … melhor que un perro de qualquiera modo," anquanto na lista de las zbantaiges stában "menos denheiro para lhibros" i "terrible perda de tiempo". Las rezones a fabor bencírun. El çcutiu la eideia de se casar cul pai i ende fui a besitar la prima Emma an 29 de júlio de 1838. El nun le aperpuso casamiento mas, cuntreriando ls cunseilhos de l pai, cuntou-le subre las sues eideias de trasmutaçon de las speces. Anquanto ls sous pensamientos i trabalho cuntinában an Londres, por to l outonho, la sue salude tornou a piorar i el passou a sufrir amenudadas crises. L 11 de nobembre pediu Emma an casamiento i, ua beç mais, falou de las sues eideias. Eilha aceitou mas cuntinarie siempre preacupada que las falhas de fé de Darwin acabarien por poner an risco la possiblidade de, cumo eilha acraditaba, se ancuntráren apuis la muorte.
Darwin cunsidrou l pensar de [[Malthus]] de que la populaçon houmana oumenta mais debrebe do que la produçon de quemido, lhebando-la a ua cumpetiçon i tornando qualquiera sfuorço de caridade einútele. El biu naqueilha eideia ua forma de splicar (a) sues çcubiertas subre speces zaparecidas que se relacionában mais cun outras nun zaparecidas achadas na mesma region, (b) la parecéncia antre speces próssimas uas de las outras, (c) sues dúbedas deribadas de la criaçon de animales i (d) sue ancerteza quanto a la eisisténcia dua "lei de harmonie" na natureza. Na fin de nobembre de 1838, el ampeçou a acumparar l porcesso de seleçon de caratelísticas feito por criadores de animales cun ua natureza Malthusiana selecionando bariantes al calhas de modo que "to la parte dua nuoba caratelística adquirida ye puosta an prática i apurfeiçada", i pensou nesto cumo "la más guapa parte de la mie teorie" de cumo nuobas speces ténen ourige. El andaba a saber dua casa i acabou por ancuntrar "Macaw Cottage" na rue Gower, Londres, i anton mudou l sou "museu" para alhá an dezembre. El yá amostraba seinhas de canseira i Emma screbiu-le aperponendo-le que çcansasse, comentando quaije profeticamente "Nun quédedes malo outra beç miu querido Charley até que you steia ende para tratar de bós". An 24 de janeiro de 1839, Darwin fui eileito nembro de la [[Royal Society]] i apersentou l sou artigo subre las "stradas" de [[Glen Roy]]
=== Casamiento i filhos ===
[[Fexeiro:Charles and William Darwin.jpg|thumb|185px|Darwin an 1842 cul filho mais bielho, William Erasmus Darwin.]]
L 29 de janeiro de 1839, Darwin casou-se cun sue prima [[Emma Wedgwood]] an Maer. Adepuis de purmeiro morar an Gower Street, Londres, l matrimónio mudou para Down House an Downe an 17 de setembre de 1842. Ls Darwin tubírun dieç filhos, i trés deilhes morrírun-se de garoticos. Muitos deilhes i de ls sous nietos alcançórun la celebridade.
* [[William Erasmus Darwin]] (27 de dezembre de 1839–1914)
* [[Anne Elizabeth Darwin]] (2 de márcio de 1841 – 22 de abril de 1851)
* [[Mary Eleanor Darwin]] (23 de setembre de 1842 – 16 de outubre de 1842)
* [[Henrietta Emma "Etty" Darwin]] (25 de setembre de 1843–1929)
* [[George Howard Darwin]] (9 de júlio de 1845 – 7 de dezembre de 1912)
* [[Elizabeth "Bessy" Darwin]] (8 de júlio de 1847–1926)
* [[Francis Darwin]] (16 de agosto de 1848 – 19 de setembre de 1925)
* [[Leonard Darwin]] (15 de janeiro de 1850 – 26 de márcio de 1943)
* [[Horace Darwin]] (13 de maio de 1851 – 29 de setembre de 1928)
* [[Charles Waring Darwin]] (6 de dezembre de 1856 – 28 de júnio de 1858)
Muitos de ls sous filhos sufrírun de malinas ó fraquezas i l miedo de Darwin de que esto fura por bias de el i Emma séren primos quedou falado ne ls sous testos subre ls eifeitos de l acasalamiento antre andebíduos de lhinhaiges muais achegadas (''inbreeding'') ó mais fastadas (''crossing'').
== Eiboluçon por seleçon natural ==
[[Fexeiro:Charles Darwin.jpg|left|205px|thumb| Tanto cun miedo de las críticas científicas cumo de las relegiosas, Darwin passou décdas a zambolber las sues teories de la eiboluçon quaijeque siempre an segredo.]]
Darwin era agora un mui afamado geólogo ne l meio científico formado por clérigos naturalistas, cun ua renda sigura i trabalhando secretamente na sue teorie. El tenie muito que fazer, screbindo subre todos ls sous achados i bejiando la purparaçon de l bários ambelumes de la "Zologie" que deberien de çcrebir las sues coleçones. El staba cumbencido de la eisisténcia de la eiboluçon mas, zde yá muitá, siempre stubo cunciente de que la eideia de trasmutaçon de speces era bista cumo ua blasfémia, i era associada culs agitadores democráticos radicales na Anglaterra; portanto, la publicaçon de las sues eideias poderie traier botar abaixo la sue reputaçon i, por bias desso, la sue ruína. Assi, el fazie spurmentaçones menudicas cun plantas i cunsultaba muitos criadores de animales, ancluindo criadores de [[palombos]] i [[cochino]]s, cula eideia de ancuntrar repuostas seguras para todos ls contra-argumientos que el cunseguie manginar.
Quando FitzRoy publicou l sou libro subre la biaige de l Beagle an maio de 1839, l diário i comentairos de Darwin fúrun un grande sucesso. Mais tarde, naquel anho, l diário fui publicado d'aparte nun lhibro que se tornou un sucesso de bendas, hoije coincido cumo "[[La Biaige de l Beagle]]" (''The Voyage of the Beagle''). An Dezembre de 1839, na purmeira prenheç de Emma, la salude de Darwin tornou a quedar andeble i el cunseguiu abançar mui pouco ne ls sous trabalhos ne l anho apuis.
Darwin fizo por le splicar la sue teorie als amigos mais achegados, mas eilhes tardórun a amostrar antresse i pensában que ua seleçon eisige un selecionador debino. An 1842 la família mudou-se pa la sue casa ne l campo (Down House) para scapar a la presson de Londres. Eilhi, Darwin screbiu un pequeinho testo sboçando la sue teorie que, an 1844, serie alhargada para un decumiento de 240 páiginas antitulado "Ansaio". Darwin cumpletou l sou terceiro lhibro subre geologie an 1846. Ajudado por un amigo, l moço botánico [[Joseph Dalton Hooker]], el ampeçou un studo aperfundado subre [[craca]]s. An 1847, Hooker liu l "Ansaio" i fizo comentairos que le dórun a Darwin la oupenion sterna que el percisaba.
Darwin tenie miedo de publicar la teorie de modo ancumpleto yá que las sues eideias subre eiboluçon poderien ser mui çcutibles se ua pouca de atençon le fusse dada. Outras eideias subre eiboluçon - specialmente l trabalho de [[Jean-Baptiste Lamarck]] - habien sido cunsistentemente atacadas pula quemunidade científica británica i fúrun associadas a la eideia de radicalismo político. La publicaçon anónima de "[[Bruxedos de la Stória Natural de la Criaçon]]" (''Vestiges of the Natural History of Creation'') an 1844 stubo na ourige de outra çcuçon subre radicalismo i eiboluçon i fui mui atacada puls amigos de Darwin, l que amostraba que nanhun cientista afamado iba a querer star associado cun tales eideias.
Para tratar l sou mal, Darwin fui a un spa an Malbern an 1849 i, para sue surpresa, dou-se de cuonta que ls dous meses de tratamiento cun auga l ajudórun. Ne l sou studo subre [[craca]]s el çcubriu "houmologies" que stában a fabor de la sue teorie por amostrar que partes dun cuorpo lhebemente demudadas poderien serbir a funciones defrentes an nuobos cuntestos. Fui ende que la sue querida filha Annie quedou mala spertando outra beç ls sous miedos de que la sue malina podisse ser heireditária. Apuis un lhargo sufrimiento, eilha morriu-se i Darwin perdiu to la sue fé nun Dius benebolente.
Neste tiempo, el coinciu l moço naturalista, i lhibre pensador, [[Thomas Huxley]] que se habie de tornar un amigo próssimo i grande aliado. L trabalho de Darwin subre [[craca]]s (Cirripedie) baliu-le la medalha rial de la [[Royal Society]] an 1853, stabelecendo definitibamente la sue reputaçon cumo biólogo. El cumpletou este estudo an 1854 i bolbiu la atençon pa la sue teorie de trasmutaçon de speces.
== Darwin contra Mendel ==
[[Mendel]] fui l purmeiro geneticista coincido. Culs sous studos, por muito que cunténgan fatores alienígenas ancuntrolables, Mendel cumprobou que geneticamente (termo inda nun referido por este) ls fatores i caratelísticas passában de pais para filhos, heireditariamente, na regra de 3:1. Esta splicaçon era la justeficaçon neçaira na teorie [[eibolucionista]] de Darwin, para splicar la maneira cumo algues caratelísticas "eiboluien" i outras se stinguien.
Mas, inda que las teories de Mendel se anquadrássen purfeitamente nas eideias de Darwin, na altura an que Mendel las ampeçou a studar, an nada ajudarie la teorie eibolutiba. Inda nun eisistien meios de cumprobar cumpletamente ls dados que Mendel sacaba nas sues spurmentaçones (l que splica ls quaije 35 anhos an que las sues çcubiertas quedórun na scuridon), i l própio Mendel nun lhigaba las sues teories cun algo relacionado cun eiboluçon (hai que poner las cousas naquel tiempo, Mendel era un monge mui deboto, por esso cumpletamente criacionista). Para nun falar an que nessa altura, era ampossible Mendel aliar las sues çcubiertas a Darwin, ó Darwin aceitar las çcubiertas de Mendel. Nun ye por un cientista star a screbir ua teorie eibolucionista, que el bai a anglobar neilha todas las eideias "boubas" de la altura. Inda porriba se Darwin metisse la teorie de Mendel na sue, ó se agarrasse dados desta, era más un argumiento ampossible de cumprobar, i mais ua rezon de çcuçon i de çcrédito pa l sou nome antre la [[quemunidade científica]] (algo de que Darwin tenie miedo).
La genética i la eiboluçon Darwiniana fúrun einimigos zde l ampeço de ambos ls cunceitos. Al mesmo tiempo que Darwin afirmaba que ls seres podien "eiboluir" para outros seres, Mendel demunstraba que caraterísticas andibiduales mantenian-se custantes. Anquanto las eideias de Darwin se baseában an fundamientos errados i nun testados subre heireditariedade, las cunclusones de Mendel fúrun fundadas an spurmentaçon cuidada."
Se Darwin podisse assomá-se als trabalhos de Mendel yá cumprobados, esso poderie lhebar a que mudasse la sue teorie, ajuntando fatos i argumientos que se enquádran bien na teorie eibolutiba, mas anquanto ls cunceitos de Darwin assentában an "bariaçon, mutaçon, i "delgeira" heireditariedade", ls de Mendel assentában an "bariaçon çcuntínua i [[heireditariedade]] stremamente acentuada, sin mutaçones".
Anton, se Darwin tubisse tomado coincimiento de las teories de Mendel na altura, pouco poderie demudar, ó ajudar na teorie eibolutiba. Poderie haber ancuntrado algua repuosta pa las sues preguntas, mas nun eisistie nessa altura maneira de cumprobar la genética que solo ampeçou a ganhar la sue amportáncia na fin de l [[seclo XIX]], bistas cumprobadas las teories de Mendel. Nun eisistirie ua teorie tan fuorte cumo la que apareciu apuis (neo-Darwinismo) aliando la eiboluçon a la genética, cun cumprobaçones científicas i bases an spurmentaçones cuidadosas. Na altura an que la teorie eibolutiba fui publicada, mesmo cula ajuda de ls trabalhos de Mendel, Charles Darwin nunca haberie cunseguido anterpretar tantos fatores, nun atingindo ua teorie tan fuorte cumo l Neo-Darwinismo, que ajuntou todas las árias de la [[Biologie]], tornando la [[Genética]] i la [[Eiboluçon]] armanos de manos dadas.
== Anúncio i publicaçon de la teorie ==
[[Fexeiro:Origin of Species.jpg|thumb|270px|left|Cápia de l lhibro ''La Ourige de las Speces'', de 1859.]]
Darwin ancuntrou ua repuosta pa l porblema de cumo [[Género (biologie)|géneros]] aparta al fazer ua analogie culas eideias de la debison de trabalho na andústria. Bariadades specializadas dun género, al ancuntráren nixos adonde la specializaçon ye mais útele, forçarien la diberseficaçon an spécies. El spurmentou cun semientes, bendo alblidade para subrebibir a la auga salgada, para cuncluir se ua spece se poderie trasferir para ua ilha eisolada pul mar. El tamien passou a criar palombos para ber la heipótese de que la seleçon natural era cumparable a la "seleçon arteficial" ousada por criadores de palombos.
Fui ende que, na primabera de 1856, Lyell liu un artigo subre la antroducion de speces screbido por [[Alfred Russel Wallace]], un naturalista a trabalhar ne l [[Bornéu]]. Ciente de la acumparança antre este trabalho i l de Darwin, Lyell pressionou-lo para publicasse quanto antes la sue teorie de modo a stablecer la primazie. Anque stubira malo, Darwin ampeçou l lhibro de trés ambelumes antitulado "Seleçon Natural" ("Natural Selection"), agarrando spécimes i anformaçones de naturalistas cumo [[Asa Gray]] i l própio Wallace. An dezembre de 1857, quando trabalhaba ne l sou lhibro, Darwin recebiu ua carta de Wallace a preguntá-le se el iba a aperfundarie la question de las ouriges de l home. Sabendo de l temores de Lyell, Darwin respundiu-le: "You acho que bou a eibitar cumpletamente este assunto, ua beç que el stá circado de precunceitos, anque you admita que este ye l mais grande i mais antressante porblema para un naturalista". El anton animou Wallace a teorizar subre l tema, dezindo-le "nun hai ouserbaçones buonas i oureginales sin speculaçon". Quando l sou manuscrito yá iba cun 250 mil palabras, an júnio de 1858, Darwin recebiu de Wallace l artigo an que aquel çcrebira l mecanismo eibolutibo que cuncebira. Wallace tamien le pediu a Darwin que se lo ambiasse a Lyell. Darwin assi fizo, anque stubisse barado por el haber sido "prebenido" de l fato. Anque Wallace nun tubisse pedido la publicaçon, Darwin oufreciu-se para ambiar l artigo a qualquiera rebista que el deseasse. El çcrebiu l que se passaba para [[Lyell]] i [[Hooker]]. Estes cuncordórun nua apersentaçon cunjunta na [[Lynnean Society]], an 1 de júlio, de l artigo chamado "Subre la Tendéncia de las Speces de formáren Bariadades; i subre la Perpetuaçon de las Bariadades i Speces por Meios Naturales de Seleçon" (''On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection''). Anfeliçmente, l filho de Darwin morriu-se i el nun pudo ir a la apersentaçon.
L anúncio einicial de la teorie atraiu pouca atençon. Eilha fui falada muitop por alto an alguns resumes, mas pa l mais de ls rebisores era solo mais ua antre muitas bariaçones de l pensamiento eibolutibo. Ne ls treze meses apuis Darwin sofriu cula sue andeble salude i fizo un einorme sfuorço para screbir un resume de l sou "grande lhibro subre las speces". Recebindo custante ancorajamiento de ls sous amigos cientistas, el alhá acabou l testo i Lyell tratou de todo para que fusse publicado por John Murray. L lhibro recebiu l títalo "[[La Ourige de las Speces|Subre la ourige de las speces por meio de seleçon natural]]" (''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'') i, quando fui puosto a la benda an 22 de nobembre de 1859, nistante sgotou las 1250 cópias. Naquel tiempo, l termo "eibolucionismo" lhebaba a criaçon sin anterbençon debina i, por esso, Darwin eibitou ousar las palabras "eiboluçon" ó "eiboluir", anque l lhibro acabasse por anunciar que "un númaro ancuntable de las mais guapas i marabilhosas formas eiboluírun i stan a eiboluir". L lhibro solo amentaba mui debrebe na eideia de que ls seres houmanos tamien deberien de eiboluir tal i qual cumo ls outros ourganismos. Darwin screbiu de forma perpositadamente froixa que "lhuç será lhançada ne l que ten a ber cula ourige de l home i sue stória".
== Reaçon ==
[[Fexeiro:Darwin ape.jpg|thumb|left|Caricatura publicada na rebista ''Hornet'', adonde Darwin ye retratado cumo un macaco.]]
L lhibro de Darwin ampeçou ua çcuçon pública que el acumpanhou cun atento, recebindo cortes de jornales de miles de resumes, críticas, artigos, sátiras, paródias i caricaturas. Ls críticos fúrun rápidos a apuntar las amplicaçones nun çcutidas ne l libro de que ls "homes fússen decendientes de macacos" ("men from monkeys"). Nesse antretiempo, houbo resumes faborables, antre eilhes, un publicado ne l ''[[The Times]]'' screbido por Huxley que tenie tamien críticas a Richard Owen, un home afamado de l meio científico que Huxley staba a tentar "çtronar". Owen pareciu al ampeço neutro mas ende screbiu un artigo a cundanar l lhibro.
L cuorpo científico de la Eigreija de Anglaterra, ancluindo ls antigos tutores de Darwin an Cambridge, [[Sedgwick]] i [[Henslow]], botou-se a contra l libro, anque el tenga sido bien recebido por ua nuoba giraçon de moços naturalistas. Fui quando siete ansaios i resumes feitos por siete teólogos anglicanos lhibarales declarórun que ls milagres éran eirracionales i atraírun la atençon para eilhes, zbiando-la Darwin.
L çcuçon mais afamada dou-se nun ancuontro de la Associaçon Británica pa l Abanço de la Ciéncia an [[Oxford]]. L porsor [[John William Draper]] fizo ua lharga apersentaçon subre Darwin i l porgresso social i, anton, [[Samuel Wilberforce]], l bispo de [[Oxford]], atacou las eideias de Darwin. Nua acalorada çcuçon, [[Joseph Hooker]] defendiu Darwin cun toda la fuorça i [[Thomas Huxley]] apuso-se cumo l "bulldog de Darwin" – l mais fuorte defensor de la teorie eibolutiba ne l palco Bitoriano. Cunta-se que habendo sido preguntado por Wilberforce se el decendie de macacos por parte de l pai ó de la mai, Huxley dixo: "L Senhor deixou esso nas mies manos" i respundiu que "mais querie ser decendiente dun macaco que dun home eiducado que ousaba la sue cultura i eiloquéncia al serbício de l precunceito i de la mintira " (esto ye cuntestado, beia-se [https://web.archive.org/web/20060206161532/http://users.ox.ac.uk/~jrlucas/legend.html Wilberforce and Huxley: A Legendary Encounter]. Lhougo se spalhou pul paíç la cuonta de que Huxley haberie dezido que mais querie ser un macaco do que un bispo.
Muitas pessonas sentien que la bison de Darwin de la natureza acababa cula amportante çtinçon antre home i animales. L própio Darwin nun defendie las sues eideias an público, anque el lisse todo subre la çcuçon. El ponie-se nistante mui malo i solo fazie comentairos atrabeç de cartas i correspundéncia. L sou córrio central de amigos cientistas – [[Huxley]], [[Hooker]], [[Charles Lyell]] i [[Asa Gray]] – atibamente ponien l sou trabalho an çcusson ne ls palcos científico i público, defendendo-lo de sous muitos críticos i ajudando-lo a ganhar l respeito que le baliu la medalha Copley de la [[Royal Society]] an 1864. La teorie de Darwin tamien fui ousada cumo assento para bários mobimientos desse tiempo i tornou-se parte de la cultura popular. L lhibro fui traduzido para muitas lhénguas i tubo muitas re-ampressones. Tornou-se un testo científico acessible tanto pa ls nuobos i curjidosos cidadanos de la classe média como pa ls trabalhadores i fui aclamado cumo l más cuntroberso i çcutido lhibro científico de todos ls tiempos.
== Redadeiros anhos de bida ==
[[Fexeiro:Charles Darwin 1880.jpg|thumb|Eimaige clássica de Darwin an 1880, inda fazendo ambestigaçon i screbindo bários lhibros.]]
Mesmo culs muitos porblemas de salude que le benírun a Darwin ne ls sous redadeiros binte i dous anhos de bida, el cuntinou a trabalhar cun to la gana. Passou-se a dedicar a las partes mais çcutibles de l sou "grande lhibro" que inda stában por acabar: la eiboluçon de la spece houmana zde animales más premitibos, l macanismo de seleçon sexual que poderie splicar caratelísticas de nó tan tanta tan coicida outelidade para alhá de la simpres beleza decoratiba, i inda sugestiones pa las possibles rezones de l zambolbimiento de la sociadade i de las albelidades mentales houmanas. Sues spurmentaçones, la ambestigaçon i la scrita cuntinórun.
Quando la filha de Darwin quedou mala, el deixou de lhado l trabalho i l'ambestigaçon cun semientes i animales pa la acumpanhar ne l sou tratamiento ne l campo. Eilhi, el iba a ampeçar l sou antresse por [[ourquídea]]s salbaiges que se zambolberie nun studo einobador subre l modo cumo las [[flor]]es serbien para cuntrolar la [[polinizaçon]] feita puls ansetos i garantir la fertilizaçon cruzada. Cumo yá ouserbara culas cracas, partes homólogas serbien a defrentes funciones an defrentes speces. Apuis de bolber para casa, el quedou outra beç malo nun quarto cheno de sprienças i plantas angarradeiras. Assi i todo, cuntinou l sou trabalho ne l lhibro "[[Bariaçon]]" (''Variation''), que creciu até acupar dous ambelumes, l que l oubrigou a deixar de lhado "[[La decendéncia de l Home i la Seleçon an relaçon al Sexo]]". Apuis de ampresso, l lhibro tubo muita salida.
La question de la eiboluçon houmana habie sido mui çcutida puls sous simpatizantes (i críticos) lhougo depuis de la publicaçon de la "[[Ourige de las Speces]]" mas la cuntribuiçon de l própio Darwin pa l tema solo bieno ua década mais tarde culs dous ambelumes de "[[La decendéncia de l Home i la Seleçon an relaçon al Sexo]]" an 1871. Ne l segundo ambelume, Darwin antroduziu por cumpleto l sou cunceito de seleçon sexual i splicou la eiboluçon de la cultura houmana, las defrenças antre ls sexos, la defrenciaçon antre raças i la guapa prumaige de l páixaros. Un anho mais tarde, Darwin publicou l sou redadeiro grande trabalho, "[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]", que era centrado na eiboluçon de la psicologie houmana i sue cuntinidade an relaçon al cumportamiento animal. El zambolbiu la eideia de que la mente houmana i las culturas fúrun zambolbidas por meio de seleçon natural i sexual, ua abordaige que fui rebibida cul aparcimiento de la [[psicologie eibolutiba]]. Cumo el cuncluiu an la "Decendéncia de l Home", Darwin achaba que inda tenendo an cuonta todas las "qualidades nobres" i "capacidades sublimes" de la houmanidade:
{{quote2|L home inda trai an sue strutura fisica la marca fuorte de sue ourige primitiba.|Darwin}}
Sous sprienças relacionadas cula eiboluçon dórun an cinco lhibros subre plantas, i l redadeiro lhibro del tornou a la çcusson subre l eifeito que bichas tenien na tierra.
Darwin morriu-se an Downe, Kent, Anglaterra, an 19 de abril de 1882. El deberie de haber sido anterrado ne l jardin de la eigreija de St Mary an Downe, mas atendendo al pedido de sous colegas cientistas, [[William Spottiswoode]] (Persidente de la Royal Society) tratou-se para que tubisse un antierro de stado i Darwin fui anterrado na [[abadie de Westminstener]] acerca a [[Charles Lyell]], [[William Herschel]] i [[Isaac Newton]].
== Bison religiosa ==
Anque bários nembros de la família de Darwin fússen pensadores lhibres, faltando-le, a las claras, crenças relegiosas cumbencionales, el al ampeço nun dubidaba de la berdade lhiteral de la [[Bíblia]]. El andaba nua scuola de la eigreija de Anglaterra i, más tarde, an Cambridge, studou teologie [[Anglicana]]. Neste tiempo, el staba cumpletamente cumbencido de l argumiento de [[William Paley]] de que l porjeto purfeito de la natureza era ua proba einequíboca de la eisistença de Dius. Assi i todo, las sues crenças ampeçórun a demudar na sue biaige ne l Beagle. Para el, la bison dua biespra a paralisar un coco de paixarina para que esta serbisse de quemido bibo als sous uobos parecie cuntradezir la bison de Paley de porjeto benebolente ó harmonioso de la natureza. Anquanto staba ne l Beagle, Darwin era bastante ourtodoxo i poderie citar la [[Bíblia]] cumo ua outoridade moral. Assi i todo, el bie las stórias de l bielho teçtamiento cumo falsas i amprobables.
[[Fexeiro:Annie Darwin.jpg|thumb|left|La muorte de la filha de Darwin, Annie, an 1851, fui l causo que minou defenitibamente la fé de Darwin nun Dius benebolente.]]
Al tornar, el ambestigou la question de la trasmutaçon de speces. Sabie que ls amigos naturalistas i clérigos pensában an trasmutaçon cumo ua heiresie que anfraquecie las justeficaçones morales pa la orde social i sabien que tales eideias rebolucionárias éran specialmente peligrosas nun tiempo an que la posiçon stabelecida de la eigreija de Anglaterra staba siempre a ser atacada por dessidentes radicales i ateus. Anquanto zambolbie an segredo la sue teorie de la Seleçon Natural, Darwin chegou mesmo a screbir subre la [[relegion]] cumo ua strateija tribal de subrebibença, inda que acraditasse que Dius era l lhegislador supremo. La sue fé cuntinou zmenuindo cul passar de l tiempo i, cula muorte de la filha Annie an 1851, Darwin acabou por perder toda la sue fé na cristandade. El cuntinou a ajudar la eigreija lhocal i colaborar ne l trabalho quemunitário associado a la eigreija mas, als demingos, iba a caminar anquanto la família iba pa l culto. An sous redadeiros anhos de bida, quando le preguntában subre la bison que tenie a respeito de la relegion, el screbiu que nunca habie sido un [[ato]] ne l sentido de negar la eisisténcia de Dius i, portanto, se çcrebirie mais corretamente cumo un [[agnóstico]].
Charles Darwin cuntou na sue biografie que éran falsas las afirmaçones de que l abó Erasmus Darwin haberie chamado por Jasus an sou lheito de muorte. Darwin cuncluiu dezindo que "Era tal l stado de sentimiento crestiano neste paíç [an 1802].... Nun podemos solo sperar que nada deste tipo eisista hoije". Mesmo cun esta crença, stórias mui aparecidas circulórun lhougo apuis la muorte de Darwin, an particular, ua que dezie que el se habie cumbertido mesmo antes de se morrer. Estas cuontas fúrun spalhadas por alguns grupos crestianos até al punto de se tornáren [[lhiendas ourbanas]], inda que ls dezires háian sido fastados puls filhos de Darwin i séian cunsidrados falsas por storiadores.
== Ardança ==
La teorie de Darwin de que la eiboluçon se dou por meio de seleçon natural mudou l modo de pensar an muitos campos de studo de la [[Biologie]] a la [[Antropologie]]. L trabalho del stabeleciu que la "[[eiboluçon]]" se habie dado: nun neçairamente por meio de la [[Seleçon natural|seleçones natural]] i [[Seleçon sexual|sexual]] (esto, an special, solo fui recoincido apuis la reçcubierta de l trabalho de [[Griegor Mendel]] ne l ampeço de l seclo XX i de l zambolbimiento de la [[Síntese Moderna]]). Outros antes del yá habien sboçado la eideia de seleçon natural: an sue bida, Darwin recoinciu cumo tal ls trabalhos de William Charles Wells i Patrick Matthew que el (i praticamente todos ls outros naturalistas de l tiempo) çcoincien quando el publicou la sue teorie. Inda assi, ye claramente recoincido que Darwin fui l purmeiro a zambolber i a publicar ua [[teorie|teorie científica]] de Seleçon Natural i que trabalhos anteriores al sou nun cuntrebuírun pa l zambolbimiento ó sucesso de la Seleçon Natural cumo ua teorie testable.
Mesmo cula grande çcuçon que marcou la publicaçon de l trabalho de Darwin, la eiboluçon por seleçon natural probou ser un argumiento fuorte cuntrairo a las eideias de criaçon debina i [[porjeto anteligente]] quemuns na ciéncia de l seclo XIX. La eideia de que nun mais habie ua clara separaçon antre homes i animales fazerie cun que Darwin fusse lhembrado cumo aquel que sacou l home de la posiçon priblegiada que acupaba ne l ouniberso. Para alguns de ls sous críticos, antretanto, el cuntinou a ser bisto cumo l "home macaco" muita beç zenhado cun un cuorpo de macaco.
== Recoincimiento ==
Inda durante la bida de Darwin, muitas speces de seres bibos i eilemientos giográficos fúrun batizados an sue houmenaige, antre eilhes, l Monte Darwin, ne ls Andes, para comemorar ls sous binte i cinco anos. La capital de l Northern Territory na Austrália tamien fui batizada cul sou nome para comemorar la passaige de l Beagle por eilhi, an 1839. Ne l mesmo território, fúrun batizados cul nome del ua ounibersidade i un parque nacional.
Las 14 speces de tentilhones que el studou nas Galápagos son chamadas "tentilhones de Darwin" an honra a la sue ardança. An 1964, fui einougurado an Carmbridge l Darwin College an honra a la sue família i, an parte, porque ls Darwin éran ls duonhos de l terreno ousado. An 1992, Darwin fui puosto an décimo sesto lugar an [[Las 100 maiores personalidades de la Stória]], feito pul storiador Michael H. Hart. Darwin tamien aparece na nota de dieç lhibras antroduzida pul banco de Anglaterra an 2000 an sustituiçon de Charles Dickens. La sue barba ampressionante i defícele de ser copiada fui apuntada cumo ua de las rezones que cuntribuiu pa la scuolha. Darwin tamien aparece an quarto lhugar ne ls [[100 Greatest Britons]], ua lista feita cul boto popular pula [[BBC]].
== Ougenie ==
Apuis la publicaçon de la "[[Ourige de las Speces]]", l primo de Darwin, [[Francis Galton]], aplicou las eideias de Darwin a la sociadade, de modo a pormober la eideia de "melhories heireditárias". El anunciou este trabalho an 1865, cumpletando-lo an 1869. An "[[The Descent of Man]]", Darwin cuncordou que Galton tubisse amostrado que "talento" i "genialidade" an houmanos éran probablemente ardados mas acraditaba que las mudanças sociales que el aperponie éran muito [[Outopie|outópicas]]. Nin Galton nin Darwin cuncordában que l Stado debisse anterferir nestas questiones. Acraditában que, quando muito, la heireditariadade deberie de ser cunsidrada na scuolha de casados. An 1883, depuis de la muorte de Darwin, Galton ampeçou a chamar la sue filosofie social de [[Ougenie]]. Ne l seclo XX, mobimientos de ougenie ganhórun popularidade an bários países i fúrun associados a porgramas de cuntrole de reperduçon tales cumo leis de sterilizaçon oubrigatória. Tales mobimientos acabórun por ser cundanados apuis de séren ousados na reitólica de la [[Almanha Nazista]] an oujetibos de alcançar la "pureza" racial.
== Darwinismo Social ==
{{AP|[[Darwinismo social]]}}
An 1944 l storiador amaricano [[Richard Hofstadtener]] aplicou l termo "[[Darwinismo Social]]" para çcrebir l pensamiento zambolbido ne ls seclos XIX i XX zde las eideias de [[Thomas Malthus]] i [[Herbert Spencer]], que aplicórun las nociones de eiboluçon i subrebibença de l más purparado a las sociadades i naciones. Estas eideias caírun an çcrédito apuis de séren associadas al [[racismo]] i al [[amperialismo]]. Tenga-se an cuonta que al tiempo de Darwin la defrença antre l que mais tarde serie chamado de "darwinismo social" i simplesmente "darwinismo" nun era clara. Inda assi, Darwin nun acraditaba que la sue teorie científica disse ourige a qualquiera teorie special de gobierno ó orde social.
L uso de l termo "Darwinismo Social" para çcrebir las eideias de Malthus nun ye mui a la própia ua beç que Malthus se morriu an 1834, portanto antes que la teorie de Darwin tubisse sido cuncebida. Para alhá desso, la teorie de Darwin ye que fui anspirada nun ansaio de Malthus de 1838, ''Percípio de la Populaçon''. L "porgressismo" eibolutibo de Spencer i sues eideias políticas i sociales tamien fúrun mui anfluenciadas pulas eideias de Malthus i ls sous lhibros subre eiquenomie (de 1851) i eiboluçon (de 1855) son dambos a dous de antes de la publicaçon de la "Ourige de las Speces" (de 1859).
== Trabalhos publicados (an anglés) ==
* 1836: ''A LETTER, Containing Remarks on the Moral State of TAHITI, NEW ZEALAND, &c. – BY CAPT. R. FITZROY AND C. DARWIN, ESQ. OF H.M.S. 'Beagle.''' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/tahiti.html]
* 1839: ''Journal and Remarks'' ([[A Viagem do Beagle|The Voyage of the Beagle]])
* ''Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle'': publicado antre [[1839]] i [[1843]] an cinco ambelumes por bários outores, eiditado i bejiado por Charles Darwin: [https://web.archive.org/web/20060215011419/http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/zoology.html]
* 1842: ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' [https://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2690]
* 1844: ''Geological Observations of Volcanic Islands'' [https://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=3054], [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/observations-geologiques-sur-les-iles-volcaniques/ (berson an Francés)]
* 1846: ''Geological Observations on South America'' [https://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=3620]
* 1849: ''Geology'' from ''A Manual of scientific enquiry; prepared for the use of Her Majesty's Navy: and adapted for travellers in general.'', John F.W. Herschel ed. [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/geology.html]
* 1851: ''A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes.'' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/liv_lepadidae/lepadidae01.html]
* 1851: ''A Monograph on the Fossil Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes of Great Britain'' [https://web.archive.org/web/20060212045754/http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/fos_lepadidae/fos.lep.html]
* 1854: ''A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Balanidae (or Sessile Cirripedes); the Verrucidae, etc.'' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/liv_balanidae/balanidae_fm.html]
* 1854: ''A Monograph on the Fossil Balanidæ and Verrucidæ of Great Britain'' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/fos_balanidae/fos.balanidae.html]
* 1858: ''On the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection''[http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/jpls.html]
* 1859: ''[[A Origem das Espécies|On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life]]''
* 1862: ''On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects'' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/orchids/orchids_fm.htm]
* 1868: ''Variation of Plants and Animals Under Domestication'' [http://www.esp.org/books/darwin/variation/facsimile/title3.html (PDF format)], [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/variation-of-animals-and-plants-under-domestication-v1/ Vol. 1], [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/variation-of-animals-and-plants-under-domestication-v2/ Vol. 2]
* 1871: ''[[La Decendéncia de l Home i la Seleçon an Relação al Sexo|The Descent of Man and Selection in Relation to Sex]]''
* 1872: ''The Expression of Emotions in Man and Animals'' [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-expression-of-emotion-in-man-and-animals/]
* 1875: ''Movement and Habits of Climbing Plants'' [https://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2485]
* 1875: ''Insectivorous Plants'' [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/insectivorous-plants/]
* 1876: ''The Effects of Cross and Self-Fertilisation in the Vegetable Kingdom'' [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-effects-of-cross-and-self-fertilisation/]
* 1877: ''The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species'' [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-different-forms-of-flowers-on-plants/]
* 1879: "Preface and 'a preliminary notice'" em ''Erasmus Darwin'' de Ernst Krause [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/erasmus.html]
* 1880: ''The Power of Movement in Plants'' [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-power-of-movement-in-plants/]
* 1881: ''The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms'' [https://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2355] [https://books.google.com/books?&id=IHcQHUAXg3oC&pg=PA1&dq=Vegetable+Mould]
* 1887: ''Autobiography of Charles Darwin'' (eiditado pul filho Francis Darwin) [https://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2010]
=== Cartas (an anglés) ===
* 1887: ''Life and Letters of Charles Darwin'', (ed. [[Francis Darwin]]). [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-life-and-letters-of-charles-darwin-volume-i/ Belume I], [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-life-and-letters-of-charles-darwin-volume-ii/ Belume II]
* 1903: ''More Letters of Charles Darwin'', (ed. [[Francis Darwin]] and A.C. Seward). [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/more-letters-of-charles-darwin-volume-i/ Belume I], [https://charles-darwin.classic-literature.co.uk/more-letters-of-charles-darwin-volume-ii/ Belume II]
{{Ref-section|quel=2}}
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
{{Portal-Eiboluçon}}
{{Portal-st-cien}}
* {{Link|t|2=http://www.geocities.com/gilson_medufpr/darwin2.html|3=Charles Darwin (1809-1882)}}
* {{Link|t|2=http://www.biociencia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=60&Itemid=47|3=Charles Darwin - ua brebe biografie}}
* {{Link|t|2=http://www.ubb.br/heliosantos/fotosdarwin.htm|3=Retratos de l naturalista Charles Darwin}}
* {{Link|en|2=http://www.darwin-online.org.uk|3=Oubras cumpletas, cun todos ls testos i zeinhos coincidos}}
* {{Link|en|2=http://www.classicistranieri.com/english/indexes/othd.htm|3=Testos de Charles Darwin}}
* {{Link|en|2=https://www.linnean.org|3=The Linnean Society of London}}
{{Eiboluçon}}
{{Biografies}}
{{ref-section}}
{{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}}
[[Catadorie:Biografies]]
[[Catadorie:Biologie]]
kpc84ddguul4cuqnwuzx9ja14m4ufwu
Reino de las Stúrias
0
1021
108460
108282
2026-09-18T15:47:23Z
~2026-50119-78
15540
/* Religiosidade i spiritualidade ne l Reino de las Stúrias */
108460
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Map Iberian Peninsula 750-es.svg|thumb|250px|L reino de las Stúrias (a amarielho) ne l anho [[750]], ne l fin de l [[califado]] [[Omíadas|Omíada]].]]
L '''Reino de las [[Stúrias]]''' fui la purmeira region de la [[Península Eibérica]] que se lhibertou de l domínio de l [[Mouros]] aquando de la [[Ambason muçulmana de la península Eibérica|ambason por estes de la Península Eibérica]]. Protegidos por ua [[Cordilheira Cantábrica|amponente cadeia montanhosa]], ls crestianos que scapórun a la cumberson eislámica amposta pula [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambason de l Mouros]] refugiórun-se naquel pequeinho território de l norte de la península, a partir de l qual darien ampeço al porcesso de ''[[Recunquista|Recunquista Crestiana]]' ', einicialmente mediante pequeinhas scaramuças, até als cunfrontos diretos cun ls standartes de l [[Tabela cronológica de ls reinos de la Península Eibérica|bários reinos crestianos]] que se fúrun formando.
Fui, antoce, la purmeira antidade política crestiana stablecida na península depuis de la capitulaçon de l [[Bisigotie|Reino Bisigodo de Toledo]], na sequéncia de la muorte de [[Rodrigo]], redadeiro [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]], na [[batailha de Guadalete]]. La zeignaçon de '''Reino de las Stúrias''' fui einicialmente ostentada por [[Pelágio de las Stúrias]]. A partir deste pequeinho território, surgiran ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Lhion|Lion]] (de adonde deribou mais tarde l [[Cundado Portucalense]] i, susequentemente, [[Pertual]]), [[Reino de Nabarra|Nabarra]], i [[Reino de Aragon|Aragon]]. L reino durou de [[718]] la [[925]], altura an que [[Fruela II]] ascendiu al trono de l [[Reino de Lhion]].
== Andígenas de la region ==
{{quote2|Eilhi bibian dous pobos mui poderosos, [[Cantabros]] i Astures, que nun stában submetidos al nuosso Ampério|[[Lucius Anneus Florus]]}}
[[Fexeiro:Emblema del Reino de Asturias.svg|thumb|130px|Simblo del reino de las Astúrias.]]
L Reino Asturiano tubo cumo region ls territórios oucidentales i centrales de la [[Cordilheira Cantábrica]], particularmente ls [[Picos de Ouropa]] i la ária central de las Astúrias, zonas adonde tubírun lhugar ls percipales acuntecimientos político-melitares durante las purmeiras décadas de eisisténcia de l reino. Segundo las çcriçones de [[Strabon]], [[Cassius Dio]] i outros geógrafos greco-romanos, estas zonas stában habitadas yá antes de la era crestiana por defrentes pobos, antre ls quales se puoden citar ls seguintes: ''[[Badinienses]]'', que habitában ls [[Picos de Ouropa]] i cuja ária de assentamiento se fui çlocando lhentamente an direçon al Sul durante ls purmeiros seclos de la nuossa era, tal cumo l testemunhan las numerosas [[Stela (monumiento)|stelas]]; ls ''[[Orgenomescos]]'', fixados na cuosta ouriental asturiana; ls ''[[Selmas|Selinos]]' ' que, cumo l própio nome andica, se çtribuían por to l bal de l [[riu Sela|Sella]] (''Salia''); ls ''[[Lugones]]'', cujo território se stendia antre ls rius Sella i [[riu Nalón|Nalón]] i cuja capital se situaba an ''[[Lucus Asturun]]'' ([[Lugo de Llanera]]); ls ''[[Astures]]'' propiamente ditos, que habitában la zona anterior de las Astúrias, situada antre ls atuales cunceilhos de [[Piloñla]] i [[Cangas del Narcea]]; i ls ''[[Pésicos]]'', que morában na zona costeira de Astúrias Oucidental, antre la foç de l [[riu Nabie|Nabie]] i la atual cidade de [[Gijón]].
[[Fexeiro:Somiedo.jpg|thumb|left|300px|Eimaige de l lhado de l Valle ([[Somiedo]]). Eiqui puode-se ouserbar las coincidas ''cabanhas de teito'', nun mui defrentes de las residéncias de ls antigos [[Astures]].]]
Las anformaçones que ne ls dan ls geógrafos clássicos acerca de la filiaçon étnica destes pobos son cunfusas: [[Ptolomiu]] assinala que ls Astures habitában la zona central de la atual [[Astúrias]], la que se stende antre ls rius Nabie i Sella, situando-se la ouriente deste riu la frunteira cul território de l [[Cantabros]]. Inda assi, yá ne l [[seclo IV]], la ''Cosmographia'' de [[Júlio Honório]] posiciona la nacente de l [[riu Ebro|Ebro]] an território de ls Astures (''sub asturibus''). An qualquiera causo, i deixando de lhado ls detalhes relatibos a las frunteiras antre las defrentes etnias cantábricas, l própio Strabon assinala an ''Geographia'' que todos ls pobos de l Norte de la [[Spania]], zde ls [[Galaicos]] als [[Bascones]], tenien cultura i stilos de bida similares.
Outros testemunhos manifestan que nin ls Lhugones nin ls Pésicos se eidantificában oureginalmente cun ls Astures; assi, ne l [[Paroquial Suébico]], berifica-se la çtinçon antre Astures i Pésicos, cumo se fússen tribos defrenciadas, i nua [[lápide]] ancontrada ne l cunceilho de Piloñla - la ''piedra de los Ungones'' - assinala-se la frunteira antre ls Lhugones i ls Astures. Parece, antoce, que nun eisistia nanhue eidantidade supratribal de adonde dibergissen las tribos de l feturo território asturiano.
Assi i todo, este cenário ampeçou a modificar-se cula [[queda de l Ampério Romano]] i durante las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones de ls pobos germánicos]]: la lhuita, purmeiro contra ls [[Roma Antiga|Romanos]] i mais tarde contra ls [[Bándalos]] [[Asdingos]] i [[Bisigodos]], fui fraugando ua eidantidade quemun antre ls pobos de la fetura Astúrias. Neste cuntesto, dibersas scabaçones arqueológicas ancontrórun restos de fortificaçones al redror de l [[castro]] de [[Carisa]] (cunceilho de [[Lena (Spanha)|Lena]]) . Ls peritos cunsidírun que la dita lhinha defensiba, çposta strategicamente na [[bacie hidrográfica|bacie]] de l [[riu Caudal]] — bie de antrada natural nas Astúrias zde la [[Meseta Central|Meseta]] —, proba la eisisténcia dua resisténcia ourganizada, ne l teta de la qual debiran tener coperado todos ls habitantes de las Astúrias central. Neste sentido, ls ditos specialistas çcubriran an Carisa dous nibles arqueológicos çtintos, un de ls quales corresponde a las Guerras Cantábricas i un segundo período [[675]]-[[725]] an que se dórun la spediçon de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] [[Wamba]] contra ls Astures i la cunquista de las Astúrias por [[Musa ibn-Nusair]].
La eidantidade asturiana, que progressibamente se iba fraugando, cristalizarie de maneira definitiba passado la coroaçon de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], la bitória an [[Batailha de Cobadonga|Cobadonga]] i la susequente cunsulidaçon de l Reino de las Astúrias. Neste sentido, la [[crónica Albeldense]], al narrar patrioticamente ls sucessos de Cobadonga, afirma que, passado essa batailha, «''naciu por debina probidéncia l Reino de las Astúrias''»<ref name="Albeldense">«''Asturorun Regnun divina providentie soritur''»</ref>.
== Eiboluçon stórica ==
=== Acupaçon islámica i rebolta astúrica ===
{{quote2|Diç-me ls Isa bin Ahmad Al-Razi que ne l tiempo de Anbasa ben Suhain Al-Qalbi se lhebantou an tierras de la Galiza un asno salbaige chamado Pelágio|Crónica de [[Al Maqqari]]}}
Ne l decorrer de la [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica]], las percipales cidades i centros admenistratibos de la península fúrun caindo nas manos de las tropas muçulmanas. L domínio de las regiones centrales i meridionales, cumo ls bales de l [[riu Guadalquibir|Guadalquibir]] ó de l [[riu Ebro|Ebro]] apersentou poucos porblemas als recén chegados, que se fazirun baler de la ajuda de las struturas admenistratibas bisigodas eisistentes, de ourige romana. Inda assi, nas muntanhas de l Norte, ls centros ourbanos éran praticamente ineisistentes i la submisson de la nacion far-se-iba de forma progressiba, praticamente de bal la bal. Por bezes, ls muçulmanos fazien refénes para se assegurar de la pacificaçon de l terreno recén cunquistado.
Passado la purmeira ancurson de [[Tárique]], que ne l anho [[711]] chegou até [[Toledo]], l bice-rei de l [[Iémen]] de [[Ifriqiya]], [[Musa ibn-Nusair]], cruzou ne l anho seguinte l [[Streito de Gibraltar]] i lhebou a cabo ua maciça ouparaçon de cunquista que l lhebarie a caturar, antre outras, las cidades de [[Mérida]], Toledo, [[Saragoça]] i [[Lérida]]. Na redadeira fase de la sue campanha melitar chegou al noroeste de la península, adonde cunseguiu apoderar-se de las poboaçones de [[Lugo (Spanha)|Lugo]] i [[Gijón]]. Nesta redadeira cidade anstalou un pequeinho çtacamiento [[berbere]], ancabeçado por un gobernador, [[Munuza]], cuja misson cunsistirieb an cunsulidar l domínio muçulmano subre las Astúrias. Cumo garantie de la submisson de la region, alguns nobres, antre eilhes [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], fúrun lhebados cumo refénes para [[Córdoba]].
Mas, segundo ne ls relatan tanto la [[Crónica Rotense]] cumo la de [[Al-Maqqari]], Pelágio cunseguiu eibadir-se de la cidade durante l gobierno de l [[Wali|bali]] [[Al Hurr]] (717-718) i, ne l regresso a las Astúrias, anstigou ua rebolta contra las outoridades muçulmanas de Gijón. L caudilho de ls Astures — cuja ourige ye çcutida puls storiadores<ref>San atribuídas ouriges stúricas, bisigóticas, galhegas, cantábricas, cordobesas, i mesmo británicas</ref> — tenerie anton residéncia an Bres (cunceilho de [[Piloñla]]) i para alhá fúrun ambiadas las tropas de Munuza, a mando de l general [[Al Qama]]. Tan cedo fui recebida la ambora de la chegada de l muçulmanos, Pelágio i ls sous cumpanheiros cruzórun apressadamente l [[riu Piloñla]] i dirigiran-se al monte Auseba, adonde se refugiórun nua de las sues fóias, [[Cobadonga]], i ende cunseguiran amboscar l çtacamiento sarraceno, que fui aniquilado. La bitória — relatibamente pequeinha, yá que neilha solo anterbiírun poucas cientos de suldados berberes — outorgou un grande prestígio la Pelágio i probocou la ansurreiçon maciça de l Astures. Munuza, al deparar-se bulnerable cula region progressibamente hostil, decidiu abandonar Gijón i dirigir-se a la Meseta atrabeç de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Camino de la Mesa]]. Assi i todo, serie antercetado i muorto puls Astures an Olalíes (atual cunceilho de [[Grado (Spanha)|Grado]]) .
[[Fexeiro:Campamento-romano-carisa 01-2006.jpg|thumb|left|300px|Bista de l reserbatório de l monte Curiechos, an [[Castro de La Carisa|La Carisa]].]]
Recentemente, ne l Pico Homón — próssimo de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Puerto de la Mesa]] — i an [[Carisa]] (situada uns 15 quilómetros mais la Este, ne l cunceilho de [[Lena (Espanha)|Lena]], dominando ls bales de l Huerna i Pajares), fúrun lhebadas a cabo scabaçones por ua eiquipa de arqueólogos, adonde se ancontrórun fortificaçones cuja dataçon, segundo ls dados proporcionados pul [[Carbono 14]], queda ne ls finales de l [[seclo VII]] i percípios de l [[seclo VIII]]: Eiqui fúrun ancontradas [[atalaia]]s i fossos de quaije dous metros, an cuja custruçon i bigiláncia tubírun que partecipar miles de suldados, l que requerie un grande nible de ourganizaçon i lhiderança firme, probablemente de l própio Pelágio<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1295&pIdSecion=38&pIdNoticia=412025|3=Ls peritos crénen que La Carisa albergou ls choques bélicos prébios a la batailha de Cobadonga}}</ref>. Por esse motibo, ls specialistas cunsidírun mui probable que la custruçon de la dita lhinha defensiba tenga tenido cumo oubjetibo ampedir la antrada de l muçulmanos nas Astúrias atrabeç de ls portos de la Mesa i Pajares<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1336&pIdSecion=39&pIdNoticia=424603|3=La binculaçon de ls restos de la muralha al rei Pelágio ye «ua heipótese séria»}}</ref>.
Decorrida la bitória de D. Pelágio na [[batailha de Cobadonga]] ([[722]]) subre ls muçulmanos, stablece-se ua pequeinha antidade territorial nas muntanhas asturianas que dará lhugar mais tarde al Reino de las Astúrias. La lhiderança de Pelágio nun era cumparable a la de ls reis bisigodos: cun eifeito, ls purmeiros reis de las Astúrias se outotitulában alternatibamente antre ''princeps'' ([[príncepe]]s) i ''rex'' ([[rei]]s) i nun serie senó na época de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] que este títalo se cunsulidarie definitibamente. De salientar que l títalo de ''princeps'' tenie ua grande tradiçon ne ls pobos andígenas de l norte de la península i l sou uso custata-se na eipigrafie cantábrica, na que aparecen spressones cumo ''[[Stela de Nícer|princeps albionun]]' '<ref>''[[Stela de Nícer|Nícer]], Príncepe de l Albiones''. L scritor asturiano João Noriega fizo del un de ls protagonistas percipales na sue nobela stórica ''[[La Noche Celta]]'', ambientada ne l castro de Coañla.</ref> (nua anscriçon ne l cunceilho de [[Coañla]]) i ''princeps cantabrorun''<ref>''Dobiderio, Príncepe de l Cantabros''.</ref> (subre ua lhápide badiniense ne l munecípio de [[Cistierna]], an Lhion). Na rialidade, l reino de las Astúrias surgiu cumo ua caudilhaige subre ls pobos de La Cornisa cantábrica que habien resistido tanto als Romanos cumo als Bisigodos i que nun stában çpuostos a submeter-se al gobierno de l [[Omíadas|Ampério Omíada]]. La anfluéncia de ls eimigrantes probenientes de l Sul, an fuga de l [[Al-Andalus]], eirá ampregnando l reino asturiano de goticismo. Note-se, assi i todo, que inda ne l percípio de l [[seclo IX]], ne l testamiento de Afonso II, se renegában ls bisigodos, culpando-los de la perda de la [[Spánia]]. Las crónicas nas que se baseia l coincimiento desta época, scritas todas ne l tiempo de Afonso III quando la anfluéncia eideológica goticista era yá amportante, son la [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]], [[Crónica Albeldense|Albeldense]] i [[Crónica Rotense|Rotense]].
[[Fexeiro:Roman bridge near Covadonga Spain.jpg|thumb|300px|right|La famosa Puonte Romana de la lhocalidade de [[Cangas de Onís]], purmeira capital de l Reino de las Astúrias.]]
Durante las purmeiras décadas, l cuntrolo asturiano subre las defrentes regiones de l reino era inda bastante froixo, i por esso debie ser fortalecido cuntinamente atrabeç de alianças matrimoniales cun outras famílias poderosas de l norte de la península: ye desta forma que [[Ermesinda]], la filha de Pelágio, cuntraiu casamiento cun [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], filho de [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro, Duque de la Cantábria]]. I, por sue beç, ls filhos de Afonso, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela]] i [[Adosinda]] fazirun respetibamente l mesmo cun Munia, ua basca oureginária de Álaba i [[Silo de las Astúrias|Silo]], un xefe lhocal pésico de la ária de Flabionabie ([[Prabie]]).
Passado la muorte de Pelágio, ne l anho [[737]], l sou filho [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ye eileito monarca. Fábila ye muorto, segundo las crónicas, por un urso, durante probas de balor normalmente eisigidas a la nobreza de la época.
=== Spanson einicial ===
[[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] sucediu la Fábila, heirdando l [[Lista de reis de las Astúrias|trono de las Astúrias]] grácias al casamiento cuntraído cula filha de Pelágio, Ermesinda. Afonso terá nacido probablemente an ''[[Tritiun Magallun]]'' ([[Tricio]], [[La Rioja]]), sede de l sou progenitor, Pedro, duque de la Cantábria: la crónica Albeldense narra que Afonso partiu de tierras riojanas para las Astúrias para cuntrair casamiento cun Ermesinda. La muorte de Fábila possiblitou-le l acesso al trono, assi cumo la chegada al poder dua de las famílias que se tornarie de las mais poderosas ne l Reino de las Astúrias: la [[Ducado de la Cantábria|Casa de Cantábria]]. Cul passar de l tiempo, i cula progressiba çpoboaçon de la Meseta i de l Bal Médio de l Ebro, adonde se situában las percipales praças fuortes de l Ducado de la Cantábria, cumo [[Amaya]], Tricio, ó la Cidade de la Cantábria<ref>La Crónica del Biclarense ye ua de las purmeiras a citar la eisisténcia desta cidade, quando çcribe la campanha de l Cántabros lhebada a cabo pul rei bisigodo [[Leobigildo]], cujas tropas arrasórun la poboaçon ne l anho [[574]].</ref>, ls çcendentes de l Duque Pedro fúrun-se progressibamente trasladando para la region cantábrica i ende se misturórun cun ls çtinos de l Reino de las Astúrias.
Terá sido Afonso quien ampeçou la spanson territorial de l pequeinho reino crestiano zde l sou purmeiro solar ne ls [[Picos de Ouropa]], abançando an direçon la Oeste, para la [[Galiza]], i para Sul, cun sistemáticas ancursones ne l [[bal de l Douro]], tomando cidades i poboaçones i rialojando ls sous habitantes nas zonas mais siguras, la Norte. Esta medida probocou l çpoboamiento stratégico de la Meseta, criando l ''[[Deserto de l Douro]]'' cumo proteçon contra feturos ataques muçulmanos.
Este çpoboamiento, defendido por Claudio Sáncheç-Albornoç, ye atualmente colocado an dúbeda, pul menos ne l que se refree a la sue magnitude. Las percipales eideias para refutá-lo son, por un lhado, la cunserbaçon de la toponímia menor an múltiplas comarcas, bien cumo l fato de que hoije an die inda persistan grande defrenças, tanto pul punto de bista de la antropologie biológica cumo de la cultural, antre ls habitantes de la zona cantábrica i de l de la Meseta Central. L que parece afetabamente anquestionable ye l fato de na purmeira metade de l [[seclo VIII]] tener-se assistido a un porcesso de ruralizaçon de l bal de l Douro, que trarie cunsigo l abandono de la bida ourbana i la reorganizaçon de las poboaçones an pequeinhas quemunidades de pastores. De las possibles causas deste porcesso puoden citar-se las seguintes: la quebra definitiba de l sistema de porduçon sclabagista eisistentes zde ls tiempos de l Baixo Ampério, la propagaçon cuntinada de grandes eipidemias nesta zona i, por redadeiro, l abandono de l [[Al-Andalus]] por parte de las guarniçones berberes passado la rebolta de ls anhos 740 i 741. Todo esto possiblitou l aparecimiento dun spácio pouco poboado i mal ourganizado que isolou l reino asturiano de las ambestidas muçulmanas i le permitiu zambolber-se progressibamente.
De resto, las campanhas de ls reis Afonso I i Fruela ne l bal de l Douro nun deberian ser mui defrentes de las ''[[razies]]'' que ls Astures rializában nessa zona na época pré-romana: einicialmente la sue spanson zamrola-se fundamentalmente atrabeç de l território cantábrico (zde la Galiza até [[Biscaia]]) i será neçairo asperar até als reinados de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III]] para que l Reino de las Astúrias afetabe la possesson de l territórios situados la Sul de la Cordilheira.
Fruela I, filho de Afonso I, cunsulida i amplia ls domínios de l sou pai, mas morrerie assassinado puls nembros de la sue nobreza binculados a la Casa de la Cantábria.
=== Trasformaçones sociales i políticas ===
Las fuontes scritas relatan mui pouco subre ls reinados de [[Aurélio de las Astúrias|Aurélio]], [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]]. Dua forma giral, este período de duraçon de binte i trés anhos ([[768]]-[[791]]) quedou cunsidrado cumo ua ancha etapa de ouscuridade i reorganizaçon de l Reino. Esta perspetiba, sustentada por alguns storiadores, que anclusibe chaman esta fase cumo la de l ''{{NT|Reyes holgazanes|Reis Folgazones}}'', debe-se al fato de que, aparentemente, nesse período, nun téngan ocorrido açones bélicas seneficatibas contra l [[Al-Andalus]]. Nun oustante, essas mesmas fuontes scritas permiten afirmar que durante esses anhos se porduziran relebantes i decisibas trasformaçones ne l que diç respeito a las questones anternas de l Reino. Todas eilhas preparórun i serbiran de base, an todos ls aspetos, pa l sou posterior zambolbimiento i spanson.
An purmeiro lhugar, terá sido nesses anhos que se berifica la purmeira reblion anterna de l Astures, protagonizada pul própio Mauregato, que spulsou de l trono [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]. Por bias desso, ampeçou-se nas Astúrias ua série de rebliones protagonizadas por grupos aristocráticos an ascenson i por grandes propietários que, ouserbando l crecente zambolbimiento eiquenómico de la zona, tratában de subtrair l poder de la família reinante de Pelágio. Las amportantes rebliones de Nepociano, Aldroito i Piniolo, durante l posterior reinado de [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]], forman parte deste porcesso de trasformaçon eiquenómico, social, político i cultural de l Reino de las Astúrias, ocorrido antre ls seclos VIII i IX.
Por outro lhado, fracassan las sublebaçones periféricas de [[Galaicos]] i [[Bascones]], amóbitadas puls reis asturianos. Estas reboltas aprobeitórun-se de las rebliones anternas de la zona central i ouriental de la region; i, an ciertas ocasiones, dórun l sou cuntributo a uns ó outros cuntendentes de la aristocracie asturiana: refúgio la Afonso II an tierras alabesas, durante la sue fuga; apoio a la sublebaçon de Nepociano an alguas zonas asturianas, ó l alinhamiento de ls Galaicos na causa de Ramiro I.
Por redadeiro, outros dados refíren amportantes trasformaçones anternas de l reino asturiano nesse período. San las sublebaçones de ls lhibertos (''serbi'', ''serblis ourico'' i ''lhibertini'', segundo las Crónicas) ocorridas durante l reinado de Aurélio. Las relaçones de propiadade antre ''duonho'' i ''scrabo'' fúrun-se rompendo pouco a pouco. Este fato, aliado al progressibo papel de l andebíduo i de la família restringida an detrimiento de l papel que la família zampenhaba até anton, torna-se mais un andício de que ua nuoba sociadade se formaba nas Astúrias ne l final de l [[seclo VIII]] i ampeços de l [[seclo IX]].
La Fruela I sucede Aurélio, çcendente de [[Pedro, duque de la Cantábria]], que anstalará la corte an tierras de l que ye atualmente l cunceilho de [[San Martín del Rey Aurelio]], antigamente pertencente la [[Langreo]], antre ls anhos [[768]] i [[774]]. Fruela I morre i sucede-le [[Silo de las Astúrias|Silo]], que traslada la corte para [[Prabie]]. Silo staba casado cun Adosinda, armana de Afonso I (i, antoce, de la lhinhaige de Pelágio).
[[Fexeiro:Europe 814.jpg|thumb|400px|L Reino de las Astúrias na Ouropa, ne l anho 814.]]
Al morrer l rei Silo, ye eileito Rei l moço Afonso II (que, mais adelantre, an [[791]], buoltarie a recuperar l trono). Mas Mauregato, filho bastardo de l rei Afonso I, ourganiza ua fuorte ouposiçon i cunsegue forçar la retirada de l nuobo rei para tierras alabesas (la sue mai, Munia, era basca), usurpando l trono asturiano. Este rei, anque de la mala fama que la Stória le adjudica, mantebe buonas relaçones cul [[Veato de Lhiébana]], talbeç la figural cultural mais amportante de l reino, i apoiou-lo na sue lhuita contra l [[adopcionismo]]. Diç-me ls ua lhenda que este rei era filho bastardo de Afonso I i dua moura, i ye-le atribuído l [[tributo de las cien donzelas]]. Sucede-le [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]], filho de Aurélio. Tornou-se coincido cumo ''l Diácono'', ambora probablemente solo tenho feito botos menores. Na sequéncia dua derrota melitar, Bermudo abdica de l trono i acaba ls sous dies nun mosteiro.
=== Progresso i spanson ===
Passado la abdicaçon de Bermudo I, [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II, ''l Casto'']] regressou a las Astúrias para se proclamar Rei, treminando l período de relatiba paç cun ls muçulmanos. Durante l sou reinado, rializa spediçones de castigo ne l Sul, chegando mesmo até [[Lisboua]] an [[798]], i an [[825]] bence tamien ls muçulmanos ne l [[riu Nalón]]. Fixa la capital de l Reino an [[Obiedo]] i procede al repoboamiento de la [[Galiza]] i zonas setentrionales de [[Region stórica de Castielha|Castielha]] i [[Porbíncia de Lhion|Lion]]. Fui un reinado sposto la cuntinos ataques de l muçulmanos. Inda assi, cunsegue spandir l reino i surge l [[Arte pré-románica|pré-románico]] asturiano, dando lhugar la obras-primas de la arquitetura mediebal ouropeia. Afonso II anstaura l [[culto jacobiu]] i torna-se la purmeira figura de l [[Camino de Santiago]], que bincula las Astúrias cula [[Ouropa]] (specialmente cul reino de [[Carlos Magno]]), cun quien partilhaba un einimigo quemun ne l Sul, de cultura ouriental. Afonso II era filho de mai alabesa, pul que yá se prebia la aprossimaçon de l reino asturiano als bezinos Bascos. Na [[batailha de Lhutos]] (''Llodos'' an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]) , ye anfligida ua dura derrota als árabes i berberes que querie acabar cula crecente amenaça que se tornaba l yá Reino de las Astúrias. An [[808]], manda fraugar la [[Cruç de l Anjos]]. Este rei ancarrega l arquiteto [[Tioda]] de la custruçon de bários eidifícios de caráter régio i relegioso para ambelezamiento de [[Obiedo]], de ls quales poucos subrebibírun até als dies de hoije.
[[Fexeiro:Santa Maria del Naranco.jpg|left|thumb|Ermita de Santa Marie de l Naranco, obra-prima de la arte ramirense.]]
Ls reis seguintes, [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] (filho de Bermudo que se proclama Rei ne l seguimiento dua guerra cebil) i [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho]], biben nun período de guerra cuntina contra ls muçulmanos. Ne l tiempo de Ramiro I, zambolbe-se la arte ramirense, l apogeu pré-románico asturiano. Este rei lhibra la [[batailha de Clabijo]], na qual, segundo la lhenda, l apóstolo [[Santiago Maior|Santiago]], la monte nun cabalho branco, ajuda l eisército asturiano contra las tropas islámicas. Ne l anho [[844]], surge na cuosta de [[Gijón]] ua frota de [[Normandos]]; nun se sabe cun certeza se ende zambarcórun, mas nun se detibírun, yá que prosseguiran an direçon al que las Crónicas refíren de ''Faro de Brigantio'' ([[Corunha]]), de adonde fúrun spulsos, prosseguindo la ancurson la Spanha (las crónicas asturianas chamában ''Spanha'' al ''[[Al-Andalus]]'').
Ourdonho procede al repoboamiento de [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], [[Tui]] i [[Amaya (Espanha)|Amaya]]. Stablece relaçones próssimas cul [[reino de Nabarra]], possiblemente ajudando na lhibertaçon de l rei [[García Íñeigueç de Pamplona|García Íñeigueç]], sequestrado puls Normandos. Inda ne l decorrer de la aneixaçon de l bal de l Ebro, stablece alianças cun ls [[Banu Qasi]] de [[Saragoça]], cun quien tamien cumbatiu an oscilaçones de la aliança. Ourdonho tamien trata de ajudar, sin sucesso, als [[moçárabes]] toledanos an reblion contra l [[Califado de Córdoba|emir de Córdoba]]. Na sequéncia de la sue muorte, sucediu-le l filho, [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]].
=== Apogeu i final ===
[[Fexeiro:Pt-Reconquista2.jpg|thumb|250px|A amarielho, la stenson aprossimada de ls reinos de Astúrias i Nabarra an anhos de la muorte de Afonso III.]]
Afonso III atinge l spoente mássimo de l poderio de l Reino de las Astúrias. Stablece relaçones mui próssimas cul [[Reino de Nabarra]], lhuita i alia-se repetidas bezes cun ls [[Banu Qasi]] de [[Taifa de Saragoça|Saragoça]] i lhuita al lhado de l moçárabes de [[Toledo (Spanha)|Toledo]] contra l poder emiral.
[[Fexeiro:Oviedo croix Victoire.jpg|thumb|150px|left|Eimaige de l berso de la [[Cruç de la Bitória]].]]
Ne l anho de [[908]], un seclo depuis de Afonso II fazé-lo cula Cruç de l Anjos, manda fraugar la [[Cruç de la Vitória]], simblo de Astúrias zde anton. Afonso casa-se cun Jimena, nobre nabarra, possiblemente filha de Garcia Iñeigueç. Cul apoio de ls nobres galegos, cumo [[Heirmenegildo Guterres]], cunquista l norte de l atual Pertual. Tamien se adentra pul [[riu Douro|Douro]], cunquistando [[Çamora]] i [[Burgos (Spanha)|Burgos]]. Ne l momiento de l apogeu, l reino asturiano acupaba to l noroeste peninsular, zde l [[Porto]] até [[Álaba]].
[[Garcia I de Lhion|Garcia I]], filho de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III, ''l Grande'']], depuis de lhutar contra l sou pai i armanos, [[Ourdonho II de Lhion|Ourdonho II]] i [[Fruela II de las Astúrias i Lhion|Fruela II]], traslada la capital de l reino para [[León (Spanha)|Lion]], criando un nuobo reino que se fundirieb cul asturiano, l [[Reino de Lhion]].
== La articulaçon territorial de l Reino de las Stúrias ==
=== La zona nuclear de l reino: las Stúrias i Lhiébana ===
Las Stúrias fui la region adonde se forjou l purmeiro stado crestiano de la [[Recunquista]]. Ye neste território oureginal que se situan las quatros capitales que l Reino fui tenendo sucessibamente ([[Cangas de Onís]], [[Prabie]], [[San Martín del Rey Aurelio]] i [[Obiedo]]) assi cumo las percipales demunstraçones de la [[arte pré-románica]] sturiana.
La [[Crónica Rotense]], al mencionar las campanhas de [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], diç-me ls que "''neste tiempo se poboórun las Stúrias, [[Primorias]], [[Liébana]], [[Trasmiera]], [[Sopuerta]], [[Carranza]], [[Bardulia]], que agora se chaman [[Region stórica de Castielha|Castielha]], i la parte marítima de la [[Galiza]]''"<ref>An [[Latin]]: "''eo tempore populantur Asturias , Primorias, Lhiuena, Trasmiera, Subporta, Carrantie, Bardulies qui nunc uocitatur Castella eit pars maritiman [eit] Gallecie''".</ref>. Oufrece-me ls inda la çcriçon de las defrentes antidades regionales i comarcales eisistentes ne l território cantábrico.
An percípio, i cumo se puode deduzir pul testamiento de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]<ref>La passaige ye la seguinte: "''Totas scilicet Asturias per Pirineos montes usque Sumrostrun (Somorrostro) eit usque Trasmera (Trasmiera) eit usque ad lhitus maris eit usque in Obe (Eo) flumine''"</ref> (anho [[842]]), l reino oureginal de Pelágio stendia-se antre ls rius [[riu Eo|Eo]] i [[riu Miera|Miera]], cujos territórios mais tarde se conhecírun puls nomes de Astúrias de Obiedo i Stúrias de Santillana. Inda assi, ls sucessores de Pelágio fúrun progressibamente stendendo ls sous domínios, aneixando territórios cumo Trasmiera ó El Bierzo que, nun oustante, cunserbórun la sue outonomie sob la forma de [[ducado]]s ó [[cundado]]s registos por ''comtes'' binculados a la aristocracie lhocal, cumo [[Rodrigo de Castielha]] ó Gatón de Bierzo.
La este de l riu Miera situában-se las comarcas de [[Trasmiera]], [[Sopuerta]] i [[Carranza]]. Estes dous redadeiros territórios fúrun aneixados la [[Biscaia]] ([[1285]] i mais tarde al [[Paíç Basco]] ([[1979]]), ambora inda hoije cunserben buona parte de la sue cultura montanhesa oureginal <ref>Detesto esse spanhol ye un lixo</ref>: L dialeto tradecional de [[Ancartaçon|Ancartaciones]] apersenta rasgos asturoleoneses<ref>MIRONES, Txomin Etxeberria, ''La fala montanhesa ó cantábrica''</ref> i la sue mitologie anclui refréncias la criaturas cumo Ojáncano ó l Trenti que tan familiares son ne l folclore de [[La Montañla]] de la [[Cantábria]].
=== L Deserto de l Douro, la cidade de Lhion i l antigo Ducado Asturiense ===
Passado la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|cunquista islámica]] de [[Spánia]], l território de la sub-Meseta norte bibiu un porcesso de çpoboamiento, acentuado antretanto pula reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] i pula seca que afetou essa ária durante las décadas centrales de l [[seclo VIII]], trazendo cumo resultado la desertificaçon de la bacie de l [[riu Douro|Douro]], agora trasformado an tierra de naide habitada por pequeinhas quemunidades de pastores i agricultores ourganizados al nible de aldés, al redror dun senhor ó [[mosteiro]] lhocal.
Na storiografie spanhola çcute-se an torno de la natureza i antensidade de l çpoboamiento de l Bal de l Douro. Alguns outores, cumo Sáncheç Albornoç, afirman que esta terá sido total i, mais de l que esso, fui potenciada puls própios reis asturianos para desta forma isolar-se strategicamente de l [[emirado de Córdoba]] i dedicultar la antrada de las ''[[razies]]'' muçulmanas nas Astúrias. Outros outores, cumo Ablio Barbero i Marcelo Bigil, cunsidírun que, mais de l que un çpoboamiento, l que acunteciu fui ua desorganizaçon política i eiquenómica de l território que, lhoinge de tener ampeçado ne l seclo VIII, trazie raízes yá de la crise lhatifundiária tardo-romano i de l sistema sclabagista. Para alhá desso, etnólogos cumo Julio Caro Baroja chaman la atençon subre l fato de eisistiren grandes defrenças antre las culturas cantábricas (galega, asturiana) i las de la Meseta (cumo la castelhana).
La zona oucidental de la sub-Meseta Norte, la que corresponde als bales de l Eilsa, Órbigo i [[riu Sil|Sil]], stubo an tiempos pré-romanos poboada por tribos de [[léngua céltica]], cumo ls ''astures'' ó ls ''baceos''. Cula [[ambason romana de la Península Eibérica|cunquista romana]], estes territórios fúrun ancorporados ne l ''[[Cumbentus]] Asturiensis'' que, passado la debison probincial de [[Caracala]], fui aneixado a la [[Porbíncia romana|porbíncia]] de la [[Galécia]]. Ne l [[Bisigotie|período bisigodo]], la ária passou a formar parte de l Ducado de las Astúrias (ó Ducado Asturiense), cujas percipales cidades éran [[Astorga (Spanha)|Astorga]] (''Asturica Augusta'', capital de ls Astures cismontanos) i [[León (Spanha)|Lion]] (''Legio VIII'', fundada puls romanos na sequéncia de las [[Guerras Cantábricas]]).
Zde la segunda metade de l seclo VIII, estas regiones passórun a ser progressibamente absorbidas pul Reino de las Astúrias. Inda assi, este porcesso rializou-se de defrentes maneiras, dependendo de l território. Assi, por un lhado, parece que las regiones de la muntanha lheonesa, [[Bierzo]] i [[Maragatería]] nunca chegórun la çpoboar-se de to, cunserbando to la sue personalidade étnica: deste modo, ye mui probable que ls territórios de [[Baldeón]], [[Laciana]] i [[Babie]] téngan pertencido a la monarquia asturiana zde ls tiempos de Pelágio. Mesmo assi, custata-se la eisisténcia dun [[cundado de Bierzo]] zde ls tiempos de l rei Afonso II, i ye mui probable que seia bastante anterior al sou reinado. Por outro lhado, ls studos etnográficos rializados subre l pobo [[maragato]] rebelan ua possible ourige asturiana, spressada de maneira poética pul folclorista asturiano Custantino Cabal<ref>(Trad.) "''La Maragatería ye tierra nuossa, de las Stúrias de outros tiempos, armana de las tierras de baqueiros i guardion tamien de l segredo de la raça''", in Mitologie sturiana: l sacerdócio de l Diabo, Oubiedo, 1925.</ref>. An todas estas comarcas fúrun preserbadas modalidades lhenguísticas asturoleonesas i rasgos culturales mui próssimos als asturianos. An ouposiçon, la colonizaçon de l Paúl lheonés, [[Coyanza]] i [[Tierra de Campos]], tubo ua fuorte cumponente moçárabe: por todas estas comarcas abundan formas toponímicas correspondentes la tal lhéngua, nas que predominan ls sufixos "''-el''" i "''-iel''", al ambés de l asturoleonés "''-iellu''". Inda hoije ye possible çcernir l cuntreste cultural antre estas dues árias de la [[porbíncia de Lhion]].
De qualquiera forma, cierto ye que la cidade de Lhion (''Lheón'') se cumbertiu ne l percipal bastion asturiano de la Meseta Central, chegando, passado la muorte de l rei Afonso III, a assumir la capitalidade de l Reino, que passou a chamar-se [[Reino de Lhion]]. Outro marco ne l abanço asturiano an direçon al Sul fui la fortificaçon i repoboamiento de [[Çamora]], berdadeira guardiana de l riu Douro i que, pula sue amportança, chegou a ser classeficada por alguns storiadores árabes cumo la ''capital de l Galegos''<ref>Por ocasion dua spediçon de Muhammad ne l anho [[939]].</ref>. La spanson lheonesa articular-se-iba durante ls seclos seguintes an torno de la antiga [[Strada romana|calçada romana]] que ounie ''[[Asturica]]'' cun ''[[Emerita Augusta]]'', que darie lhugar mais tarde a la [[Bie de la Prata]].
=== Las marcas oucidentales: Galiza i l Cundado Portucalense ===
{{Artigo percipal|[[Cundado Portucalense]]}}
L bínclo antre l Norte de la Galiza i las Astúrias custata-se yá ne l [[Paroquial Suébico]], decumiento de l [[seclo VI]] adonde se fala de la sede eipiscopal de ''Britonia'', que se stendia puls territórios de la [[porbíncia de Lhugo]] i Astúrias.
Ne l decorrer de la cunquista muçulmana de la Spánia, ls muçulmanos cunquistórun [[Tui]], i ende stablecírun un senhorio cun base ne l baixo bal de l [[Riu Minho]]. La reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] trarie, cumo cunsequéncia, l abandono por parte de las guarniçones berberes de todas las sues posiçones al norte de la [[Serra de Gredos]]. Deste modo, l Sul de la Galiza tornaba-se lhibre de l domínio muçulmano, ambora sofrendo un porcesso de çpoboamiento semelhante al de l Bal de l Douro que lhebou al abandono de to l tipo de bida ourbana.
Por outro lhado, l Norte de la Galiza fui ancorporado al florescente reino asturiano pul rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], que anstalou l bispo [[Odoário]] na cidade de [[Lugo (Spanha)|Lugo]]. La débil posiçon asturiana fui antretanto cunsulidada pul sou sucessor, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]], que dominou ua ansurreiçon de ls galegos i derrotou an [[Pontubia]] ua spediçon de castigo ambiada pul [[emir de Córdoba]] [[Abderramon I]]. Décadas depuis, outra ansurreiçon de ls galegos fui derrotada pul rei [[Silo de las Astúrias|Silo]] na [[batailha de Montecubeiro]], próssimo la [[Castroberde]].
De qualquiera forma, la çcubierta de l sepulcro de l [[Santiago Maior|apóstolo Santiago]], durante l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]], i l susequente aparecimiento de l [[Caminos de Santiago|Caminos que heirdórun l sou nome]], assegurórun la antegraçon spritual de la Galiza ne l Reino de las Astúrias i mais tarde ne ls de [[Reino de Lhion|Lion]] i [[Reino de Castielha|Castielha]].
La spanson an direçon al Sul fui ampeçada por [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]], que repobou Rui. An décadas posteriores, [[Bímara Peres]], bassalo de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]], chegou até [[Porto]] (tomado an [[868]]), assentando las bases de l [[Cundado Portucalense]], que mais tarde darie lhugar al [[Reino de Pertual]].
=== La frunteira ouriental: Ducado de la Cantábria, Castielha i l alto bal de l Ebro ===
Ne ls finales de l [[seclo VIII]], las zonas mais ourientales de la Sub-Meseta Norte stában poboadas por pequeinhas quemunidades rurales de dibersas ouriges étnicas. L pobo andígena era çcendente de las defrentes tribos que habitában na region ne ls [[Pobos eibéricos pré-romanos|tiempos pré-romanos]], cumo ls [[Bárdulos]], [[Báceos]], ls [[Turmogos]] i ls [[Celtíberos]], i dedicaba-se fundamentalmente al pastoreio. A estes pobos juntou-se ua óndia migratória procedente de la ária cantábro-pirenaica, antegrada subretodo por clanas pertencentes la dous pobos defrentes: ls [[Cantabros]] i ls [[Bascones]].
La spanson que decorreu mais cedo terá sido la de l Cantabros. La [[Cantábria]] çcrita puls geógrafos romanos stendia-se quaije sclusibamente puls territórios de la Cordilheira, ambora yá a partir de l [[seclo II]], probablemente fruito de la sedentarizaçon deste pobo, ampeça la sue spanson para las tierras de la Meseta, testemunhada arqueologicamente pula anfinidade de lhápides badinienses que registan un mobimiento migratório antenso de ls habitantes de la zona de l [[Picos de Ouropa]] an direçon a la zona de [[Cisterna]] (Lhion). Assi i todo, la colonizaçon mais antensa fui lhebada a cabo ne l bal médio-alto de l [[riu Ebro]], nas atuales porbíncias de [[Porbíncia de Vurgos|Burgos]] i [[La Rioja (Spanha)|La Rioja]].
Deste modo, de la lheitura de la obra de [[João de Biclaro|Crónica de l Biclarense]]<ref>Crónica de l Biclarense: ''"Leoviguldus Rex Cantabriam ingressus, provinciae pervasores interficit, Amaiam occupat, opes eorum pervadit, et provincia in suam revocat dictionem"''</ref> ([[seclo VI]]), adonde se çcriben las campanhas de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] an tierras cantábricas, deduç-se que la Cantábria bisigoda nun coincidie cula çcrita puls geógrafos romanos, mas que se stendia por tierras de La Rioja i Riberra Nabarra. Ye çcrita cumo ua region aneixa al território de l Bascones, i cuja capital era ua urbe batizada cul mesmo nome, la [[Cidade de la Cantábria]], a un quilómetro la norte de la atual cidade de [[Logroño]] i cujas ruínas inda hoije son bisibles. La dita cidade recebiu admoestaçones de [[Millán|San Millán]], que sortou ls sous habitantes a la cumberson, sob amenaça de séren çtruídos pulas fuorças de l Mal. Adberténcia esta que terá sido eignorada puls lhocales, que ne l anho seguinte berian ls sous lhugares çtruídos pulas tropas de l rei ariano [[Leobigildo]]<ref>[http://www.1romanico .com/004/foto1.asp?CODF=00015448 Detalhe de la arca de San Millán (Mosteiro de Yuso)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Na eimaige arriba, l santo adberte ls habitantes de la Cidade de la Cantábria. Na eimaige anferior stá repersentada la cunquista de la cidade pulas tropas bisigodas.</ref>. Mais tarde, este lhugar tornou-se sede de l [[Ducado de la Cantábria]], criado por [[Erbígio]] ne ls finales de l [[seclo VI]], cul oubjetibo de pacificar ls Cantabros i cunter la spanson basca. Cunhece-se l nome dun de ls sous duques, [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro]], que fui pai de l rei asturiano [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] i tamien alguas de las sues anstituiçones — la ''Bida de San Millán'', scrita por [[San Bráulio]], cita la eisisténcia dun ''Senado de la Cantábria'' que tenerie sede na cidade homónima.
Todabie, ne l [[seclo XI]], l [[bispo de Astorga]] [[Sampiro]] chama [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, ''l Maior'']] de Nabarra ''Rex Cantabriensis'' i, yá ne l reinado de Garcia IV, un nobre nabarro, Fortún Ochoiç, recibe l títalo de Senhor de Cameros, Senhor de la Bal de Arnero i ''Senhor de la Cantábria''.
La spanson basca tubo lhugar ne ls percípios de la [[Recunquista]]. A toponímia demunstra que la [[Lhéngua basca|lhéngua ''euskara'']] fui falada an buona parte de La Rioja i de Burgos i an [[Glosas Emilianenses]] cunserban-se alguas frases an basco que fúrun anotadas probablemente por monges falantes natibos desta lhéngua. Assi, heirdou de la basca l sou sistema fonológico i buona parte de la sue antroponímia (Garcia, Sancho, Jimeno) i anclusibamente ne l poema de l Mio Cid i nas obras de Gonzalo de Berceo<ref>Ua de las sues personanges, D. Bildur, carrega un nome euskérico, "''miedo''" ([[miedo]]).</ref> alguas de las sues personaiges ampregan spressones bascas.
De qualquiera forma, la zona ampeçou a ser alcançada puls reis de las Astúrias a partir de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]] que, cula ajuda de ls sous bassalos [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]] i [[Diego Rodrígueç Porcelos]] repoboórun la [[Amaya|Peñla de Amaya]] i fundórun la cidade de [[Burgos]].
[[Fexeiro:Amaya-plano.jpg|left|300px|thumb|Praino arqueológico de [[Amaya|Peñla Amaya]]. L poboado i l castielho son de ourige mediebal, i neilhes passou probablemente muitas temporadas [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo de Castielha]], l purmeiro [[cunde de Castielha]].]]
Ls purmeiros abanços seneficatibos a partir de la Cordilheira Cantábrica an direçon a la Meseta fúrun protagonizados puls ''[[Foramontano]]s'', nome cul qual se zeignan ls quelonos que abandonában ls territórios montanhosos de l Norte i se dirigian an direçon al Sul: uas bezes la colonizaçon daba-se por einiciatiba de la pequeinha nobreza i mosteiros i, noutras ocasiones, debian-se a migraçones de amplos grupos de parentesco, nun mobimiento nun mui defrente al que ls [[Badinienses]] rializórun ne ls purmeiros seclos de la nuossa era. Durante l reinado de Afonso II, fúrun acupadas la region de Campo, l território de las fuontes de l Ebro, bien cumo las zonas mais setentrionales de la bacie de l Douro. Este era un território defícel de colonizar, dado que l flanco ouriental de l reino era çtintamente mais çprotegido: las ''[[razie]]s'' an direçon a la Galiza i Lhion tenerien que atrabessar l Deserto de l Douro, un lhugar pouco propício pa l aprobisionamiento de las tropas, i, por esso, las sues bases situában-se an [[Toledo]], [[Coria]] [[Talamanca]] i [[Coimbra]], poboaçones que çtában de mais de 400 quilómetros de ls sous oubjetibos. Assi i todo, la zona de La Rioja, relatibamente poboada, ancontraba-se ne l poder dua poderosa família de senhores lhocales, ls [[Vanu Qasi]], i era atrabessada por ua [[strada romana]] que passaba por Amaya i chegaba até Astorga. Esta mesma strada yá tenerie sido outelizada por Lheobigildo durante las sues campanhas contra ls Cantabros ne l anho [[574]] i por Muza, durante la sue [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica|stensa ouparaçon de cunquista]] lhebada a cabo ne ls anhos [[712]]-[[714]].
L rei [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] rializou ua tentatiba de colonizaçon i fortificaçon de la cidade de [[León (Spanha)|Lion]], ambora frustrada por ua ''razie'' muçulmana. Inda assi, l sou sucessor, Ourdonho, aprobeitou l crecente poderio melitar asturiano, bien cumo ls porblemas anternos de l [[Emirado de Córdoba|Emirado]], para stablecer i fortificar praças stratégicas na bacie de l Douro. [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]], purmeiro [[Conde de Castielha]] (anstituído por Ourdonho I) repobou Peñla de Amaya, assegurando la persença asturiana na borda dreita de l riu Ebro.
L sou sucessor, [[Diego Rodrígueç Porcelos]], procediu, yá an tiempos de Afonso III, a ua política inda mais spansiba: fixa la frunteira ouriental de l cundado ne l [[riu Arlanzón]] i [[Montes de Oca]]<ref>Desta época, refree-se un coincido remanse que cuntaba: (trad.)''Era anton Castielha un pequeinho lhugareijo, i tenie ls Montes de Oca cumo marco (lhemite).''</ref>. Atiradeira [[Burgos]] i arrebata ls muçulmanos de alguas fortalezas frunteiriças, cumo [[Pancorbo]], que serbian de base para las ''razies'' cun que ls emires de Córdoba assolában estas comarcas. Para proteger la frunteira ouriental de l Reino de las Astúrias, tubírun que custruir-se ua panóplia de castielhos, dende adbindo l nome de la region: [[Region stórica de Castielha|Castielha]]<ref>La purmeira mençon deste chamadeiro ancontra-se nua doaçon feita pul abade Bitulo i outorizada pul notário Lhope, ne l anho [[800]]: "''...eit S. Martini, quien sub subbicionen Mene manibus nostris fundabimus ipsan basilican in cibitate de Area Patriniani in territorio Castelle...".''</ref>.
Nas décadas seguintes a la muorte de Diego Porcelos, outros nobres cumo [[Bela Jiméneç]], [[cunde de Álaba]], ó [[Nuñl Amplacheñeç]], [[cunde de Castielha]], prosseguiran ne l abanço asturiano an direçon al Sul, alcançando l bal de l Douro ne ls percípios de l [[seclo X]]. Procediu-se a la acupaçon de la cidade de [[Osma]] i a la penetraçon na region de [[Sepúlbeda]]. Todas estas tierras, pertencentes al bal alto de l [[riu Douro]], stubírun habitadas puls [[Celtíberos]] i puls [[Arébacos]], i neilhas se anclabában poboaçones de renome, cumo ''Numantie'' (çtruída pulas tropas de [[Cipion]]), i ''Uxama'' (Osma), que, segundo todos ls andícios, permaneciu poboada inda depuis de la cunquista islámica. La carta de Veato la Etério, [[bispo de Osma]], demunstra que, ne ls finales de l [[seclo VIII]], esta cidade cunserbaba anclusibamente la sue sede eipiscopal. L filólogo spanhol [[Rafael Lhapesa]] spone na sue obra «''Las lhénguas circumbizinhas''» la sue tese de que l castelhano falado an Soria, bien cumo l de la zona de Montes de Oca, tenerie un sustrato moçárabe, l que parecie dar argumientos als que afirman que houbo cuntinidade demográfica i cultural an detreminadas zonas de la bacie de l Douro.
=== Ls territórios de ls Bascones ===
Ne ls percípios de la era crestiana, ls territórios de la depresson basca stában poboados fundamentalmente por trés pobos çtintos: ls [[Bárdulos]], ls [[Caristios]] i ls [[Outrígones]]. Alguns outores, cumo l lhenguista [[Koldo Mitxelena]], cunsidírun que estes pobos falarian ua lhéngua antepassada de l basco atual.
Por outro lhado, outros storiadores i filólogos, cumo Claudio Sáncheç Albornoç ó Jurgen Untermann, cunsidírun que la depresson basca (ls antigos ''saltus'' i ''ager basconun'') fui colonizada tardiamente ne ls seclos [[seclo V|V]] i [[seclo VI|VI]] pulas gientes procedentes de la [[Aquitánia]]. Neste sentido, çtaca-se l fato de que tanto l ''ager'' cumo l ''saltus basconun'' stában perfundamente romanizados, i que se preserbou até als dies de hoije toponímia andoeuropeia nun basca (Deba, Durango), nas atuales porbíncias bascas. La yá citada spanson de l euskera mediebal, bien cumo la ineisisténcia de eipigrafie protobasca fura de l território aquitano, parecerian ser argumientos de peso nesse sentido (cumo dado curjidoso, ne l solo sítio adonde se cunhában monedas na Nabarra, an [[Barscunes]], ouserba-se que la moneda fura cunhada an [[eibérico|léngua eibérica]]) . Se cierto ye que ne l sítio arqueológico de [[Iruñla-Beleia]] se ancontrórun anscriçones an lhéngua basca, ouserba-se mas que estas son relatibamente tardies, de ls seclos III la V i, segundo alguns outores, nun ambalidarian la tese de la basconizaçon tardie de la depresson basca, mas solo la adiantarian por dous ó trés seclos.
[[Fexeiro:Cellorigo.La.Rioja.España.jpg|250px|thumb|right|Vista de [[Cellorigo]], adonde se ancontraba la fortaleza inexpugnable de l [[cunde de Álaba]], [[Bela Jiméneç]].]]
De qualquiera forma, berifica-se que la lhéngua basca nunca se stendiu para alhá de l [[riu Nerbión]], na época de la Monarquia Asturiana. Nesses tiempos, ls Bascones de l territórios mais oucidentales quedórun na órbita asturiana durante ls reinados de ls reis Afonso I i Fruela. L segundo casou cun ua alabessa, Munia, que le darie un filho, l feturo rei Afonso II. Durante l reinado de Mauregato, l moço príncepe Afonso fui fuorçado a refugiar-se, cun ls sous parientes maternos, na zona de [[Álaba]], até que por fin, passado la muorte de Bermudo I, pudo ascender definitibamente al trono asturiano. La custituiçon de l [[Cundado de Álaba]] remonta a la reblion de l conde Eiglyón contra l rei Afonso III. Depuis de sufocar la reblion, l monarca nomeou un nobre lheal a la sue causa, [[Bela Jiméneç]], cumo Conde de Álaba. Este amprendedor rebelou-se de amportança fundamental para la repoboaçon i fortificaçon de Castielha, specialmente na defesa de [[Cellorigo]], ne l anho [[882]], contra las tropas de [[Almundir]] de [[Emir de Córdoba|Córdoba]]. L Cundado de Álaba stendia-se por todos ls territórios de la [[porbíncia de Álaba|porbíncia homónima]]<ref>Esta anformaçon deduç-se de la seguinte passaige de la [[Crónica de Afonso III]]: ''"Alabanque, Biscai, Alaone eit Urdunia, la suis reperitur senper esse possessas, sicut Pampilonia, Degius st atque Berroza"''</ref>, cun scepçon de la Tierra de Ayala, que solo serie antegrada ne l território ne l [[seclo XV]], i mui probablemente de l bal de [[Aramayona]]. Por outro lhado, ancluía ls territórios frunteiriços de las atuales porbíncias de [[Porbíncia de Burgos|Burgos]] i [[La Rioja]]. Este cundado susistiu cumo antidade andependiente até a la muorte de Álvaro Herrameliz, passado la qual Álaba passou a formar parte de l domínios de [[Fernán González]].
L cronista biscaio Lhope García de Salazar situa-me ls, nas sues obras ''"Crónicas de Bizcaya"'' (de l anho 1454) i ''"Bienandanzas i fortunas"'' (1471), l nacimiento de l [[senhorio de Biscaia]] nesta época. Ende se menciona la eisisténcia dun heirói fundador, Jaun Zuría, de teç branca i pelos ruibos, que criou l senhorio na sequéncia de la sue bitória subre las tropas asturianas na lhendária [[batailha de Arrigorriaga]] (anho [[840]]). Inda assi, la falta de documentaçon la este respeito deixa todas las questones an terreno speculatibo: aqueilho que custatan las crónicas cuntemporáneas ye solo que Afonso III fui bien sucedido frente a ua reblion de Bascones.
== Cultura i sociadade ==
L reino tenie ua eiquenomie de susisténcia puramente agrícola i pecuária, eminentemente rural, cun Obiedo cumo solo núcleo ourbano na atual Astúrias. Inda assi, habie ua série de cidades amportantes nas outras partes de l reino, cumo [[Braga]], [[Lugo]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], i [[Çamora]]. La sociadade, nun purmeiro momiento de l tipo eigualitário, fui-se [[feudalismo|feudalizando]] progressibamente, subretodo cula chegada de gientes [[moçárabe]]s de cultura bisigoda. Paradoxalmente, este pobo fui crestianizando l reino, que einicialmente assentaba nua zona de dibersos eilemientos pagones (la [[eigreija de Santa Cruç]], an [[Cangas de Onís]], purmeiro bruxedo arquitetónico, stá custruída subre un [[dólmen]]).
Ambora se cunsidere tradecionalmente que la atibidade cultural tenga sido mui scassa, ls trabalhos de Beato, l acróstico dedicado la Silo, las custruçones pré-románicas, etc., ampelen la que este punto de bista se steia alterando.
La ourganizaçon territorial staba lhigada la ''comtes'', que stában al mando de las partes mais afastadas, stando l núcleo einicial astur sob mandato direto de l rei. La strutura de la corte, l ''oufício palatino'', era mui mais simples que l de l Bisigodos.
== Arte sturiana ==
L '''pré-románico sturiano''' ye ua arte anglobada drento de l [[Arte pré-románica|pré-románico]] i que se lhocaliza na [[Península Eibérica]] adjacente al [[Mar Cantábrico]], lhibre de la acupaçon muçulmana ne l final de l [[seclo VIII]] (depuis de la derrota de [[Guadalete]] i posterior ambason [[Sarracenos|sarracena]] i até ampeços de l [[seclo X]], an que ye absorbida pula arte románica benida de [[Fráncia]].
[[Fexeiro:SanSalvadorValdedios-1.jpg|thumb|right|250px|Eimaige de [[San Salbador de Baldediós]].
La natureza frondosa i la çtáncia de l mundo de ls homes fazien de ls bales asturianos un lhugar eideal pa l recolhimiento, la ouraçon, i l ancontro cul debino. La proliferaçon de chamadeiros cumo Baldediós ó Ribera Sacra faç refréncia àqueles tiempos an que comarcas anteiras fúrun colonizadas por mosteiros.]]
Ls monumientos de [[arte pré-románica]] nas Astúrias son spoentes de la pequeinha ceblizaçon que se iba fraugando na region cantábrica. Neste sentido, la arte asturiana ye, junto cula [[Catalunha|catalana]], ua de las percipales refréncias de l pré-románico na Spanha; se bien que, nesta redadeira, las anfluéncias [[Lombardia|lombardas]] son eibidentes, na arte pré-románica asturiana faç-se sentir, subretodo, la anfluéncia [[arte carolíngie|carolíngie]].
Inda assi, anque que, tradecionalmente, se fússen {{NT|subrayando|acentuando}} ls bínclos antre l stilo asturiano i l bisigótico, alguns outores nun deixan de salientar l fato de que probablemente buona parte de las sues caratelísticas deriben de la [[arte romana]] i [[arte paleocristana|paleocristana]] de ls quales eisisten alguns spoentes an território asturiano. Tamien hai ciertas anfluéncias outótones, puramente ''astures'' i, neste sentido, nalguns monumientos pré-románicos, cumo [[San Miguel de Lhillo]], puoden ouserbar-se medalhones adonde surge grabados motibos pagones cumo la ''heixapétala'' ó la spiral solar, que inda hoije se ampregan para decorar ls {{NT|hórreos|spigueiros}} asturianos.
== Religiosidade i spiritualidade ne l Reino de las Stúrias ==
=== Restos de l paganismo celta i megalítico ===
{{Artigos percipales|[[Paraísos celtas]], [[mitologie asturiana]]}}
{| width="100%"
|-
| align="left" | {{quote2|La Xana<ref>La [[Xana (mitologie)|Xana]] ye ua de las personaiges mais coincidas de la [[mitologie asturiana|mitologie lheonesa i asturiana]]. Ye ua pequeinha diusa de grande beleza (un paralelo cun las [[fada]]s) que habita an zonas de augas puras i cristalinas (''auga biba'')</ref> galante i formosa<br />coronada de pérolas de ourbalheira,<br />bestida de galas de Maio<br />i calçada de pétalas de rosa<br />|(trad.) ''Nel i Flor'', Pin de Pría<ref name="poemaast">an [[lhéngua asturiana|asturiano]].</ref>}}
|-
| align="right" |{{quote2|Cheguei a la tua hai tierra dous mil anhos<br />pus antes passeaba-me por cima de las streilhas<br />i al ancontrar-me nua ilha de stranhos<br />alguien se decidiu a seguir-me las pegadas.<br />|(trad.) ''El Cuintu la Xana'', Francisco Gonzáleç Prieto<ref name="poemaast" />}}
|}
Ambora ls purmeiros testemunhos crestianos nas Astúrias daten de l [[seclo V]]<ref>Lhápides de ''Dobidena'', ''Magnentie'' i ''Norenus'', todas eilhas atualmente ne l [[Museu Arqueológico de Obiedo]].</ref>, la berdadeira progresson de l cristandade na region solo tubo lhugar a partir de meados de l [[seclo VI]], quando to ua série de monges, cumo [[Toríbio de Lhiébana]] i outros monges pertencentes a la Orde de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], se fúrun assentando an territórios de la cordilheira cantábrica, ampeçando la predicaçon de la doutrina crestiana antre ls lhocales.
La crestianizaçon de las Astúrias abançou de maneira mui lhenta, podendo-se mesmo afirmar que jamales se ampós subre las [[mitologie asturiana|antigas dibindades]]. Tal cumo sucediu an muitos outros lhugares (ambora ende, talbeç, an maior medida), estas perdurórun nas fés populares, coeisistindo sincreticamente cula nuoba religion. Ye neste cuntesto que [[Martico de Dume|San Martico de Braga]] reprendia, na sue obra ''De corretione rusticorun'', ls camponeses de la [[Galécia]] pul sou apego als cultos pagones:
[[Fexeiro:Rio cares deva.JPG|thumb|250px|left|L [[Riu Deba]], que ne l sou auge stubo cunsagrado a la [[Deba|diusa pagana homónima]].]]
:«''Muitos demónios de l [NT: que fúrun] spulsos de l cielo presiden ne l mar, ne ls rius, nas fuontes ó nas selbas i se fázen adorar puls eignorantes cumo diuses. A eilhes fázen sacrifícios: ne l mar ambocan [[Netuno]]; ne ls rius, las [[Lámia]]s; nas fuontes, las [[Ninfa]]s; nas selbas, las [[Diana]]s.<ref>An [[Lhéngua lhatina|lhatin]]: ''"Eit in mare quiden Netunun appellant, in fluminibus Lhamias, in fontibus Nymphas, in silbis Dianas, quae omnia maligni daemones eit spiritus nequan sunt, qui homines anfideles, qui signaclo crucis nesciunt se munire, nocent eit bexant"''.</ref>''».
L folclorista asturiano [[Custantino Cabal]] fui quien defendiu pula purmeira beç la eisisténcia de parentesco eitimológico - hoije yá giralmente aceite puls filólogos<ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", Oubiedo, 2003, pág. 266 n.12</ref>Rovo<ref>Ana María Canho, "Eiboluçon stórica de la lhéngua sturiana", seçon de l catálogo de la sposiçon "Orígenes", Obiedo 1993</ref> - antre l bocábulo lhatino ''diana'', que surge ne ls testos de San Martico de Braga, i l asturiano ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]' ', que zeigna la coincida criatura de la [[mitologie asturiana]], l que poderie andicar la eisisténcia de algua cuntinidade antre la antiga religion asturiana i las fés míticas persentes na atualidade nas zonas rurales de las Astúrias. Nun será por acauso que la rieira que brota de l [[santuário de Cobadonga]] inda hoije ye coincida pul nome de la antiga diusa celta [[Deba]], a cujo culto staba cunsagrado l lhugar antes de la sue crestianizaçon. Segundo outros outores<ref>''Toponimia de ourigen andoeuropeu prelatino an Stúrias'', Oubiedo 1980, ISBN 84-00-05572-1</ref>, ''deba'' ye ua palabra celta i andoeuropeia que quier dezir simplesmente ''diusa'', pul que serie possible que las refréncias la este nome ancluíssen outras i çtintas dibindades femininas cumo Nabie ó Briga. De qualquiera forma, ''Deba'' era ua eibocaçon que, segundo la oupinion de storiadores de renome<ref>Rmekjonson</ref><ref>J.M. Gonzáleç y Fernándeç-Ballés, "Storia de Asturias, 2", 1977, pág. III (an sturiano non castelhano)</ref>, etnólogos<ref>Idra Tcha Tch Lague</ref> i filólogos<ref>M. Sebilla, "Toponimia de ourigen prelatino en Asturias", 1980, p.45</ref><ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", 2003, pág. 431</ref>, gozaba de grande statuto na época pré-crestiana, tal cumo l testemunhan chamadeiros cumo ''La Isla de Deba'' (an [[Castrillón]]) ó l poço de Gueyu la Deba ([[Gijón]]). Diç-se inda hoije que, de la purmeira, bénen las rapazas que nacen ne l território de l cunceilho citado. De Gueyu la Deba, que l burmeilho de las sues augas se debe al sangre de ls mouros derrotados na [[batailha de Cobadonga]].
Ne l bal médio de l [[riu Sella]], na zona adonde se ancontra [[Cangas de Onís]], eisistia ua ária [[dólmen|dolménica]] datada de la [[megalitismo|época megalítica]], probablemente de l período [[4000 a.C.|4000]]- [[2000 a.C.]]. Ende, particularmente ne l [[dólmen de Santa Cruç]], se rializában ls rituales funerários de ls xefes tribales de la comarca. Esta prática resistiu a las cunquistas [[Ambason romana de la Península Eibérica|romana]] i [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|bisigótica]], i staba de tal forma anraizada que, inda ne l [[seclo VIII]], l rei [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ende terá sido anterrado, ne l mesmo lhocal adonde repousában ls restos de caudilhos ancestrales. Inda que la crestianizaçon de la region tenga sido patrocinada pula monarquia asturiana (atrabeç de la eidificaçon dua eigreija), cierto ye que inda hoije eisisten lhendas paganas que afirman que l dólmen de Santa Cruç ye habitado por ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]s'' i que a tierra que se strai de l sou tierra ten propiadades curatibas.
[[Fexeiro:Eibe.jpg|right|thumb|250px|L [[Taxus]] repersenta l bínclo de ls asturianos pagones cula Tierra, ls antepassados i la religion antiga.]]
Segundo la lhápide ancontrada ne l túmulo de Fábila, l anterro de l rei fui oufeciado por Asterio, qualificado de ''bate'', palabra lhatina que quier dezir "adebino, profeta", cun [[cognato]]s nas [[léngua celta|lénguas célticas]], cumo l [[gaélico irlandés]] ''oaith'', que zeignaba ls [[bardo]]s que rializában profecies i adebinaçones (por eisemplo, l mago [[Suibhne]], eiquibalente irlandés de [[Merlin]]). Esta treminologie cuntrasta cula que ancontramos ne ls testos crestianos mais quemuns, adonde ye hábito ancontrar refréncias a sacerdotes cumo ''presbyterus'' (de l [[léngua griega|griego]] Πρεσβυτερος, "armano maior"). Neste cuntesto, nun será demales recordar que la crestianizaçon de las Astúrias nó fui necessariamente lhebada a cabo por bias ourtodoxas: l [[Paroquial Suébico]] atribuía la sede de l [[Bretones]] a las paróquias eisistentes ne l território asturiano, pul que ye probable que las primitibas formas de cristandade típico nas Astúrias nun dibergissen mui de las eisistentes nas eigreijas celtas de las [[ilhas británicas]], antre eilhas la [[tonsura]] de ls sous monges que, pulas sues reminiscéncias paganas, fui cundenada pul [[Quarto Cuncílio de Toledo|IV Cuncílio de Toledo]]<ref>Esse instrupício solo ambenta nomes an mirandés</ref>. Hoije an die, inda restan na [[Galiza]] numerosas lhendas relatibas a relegiosos que biajórun por mar an direçon a las cuostas de l [[Paraíso]], cumo por eisemplo [[Amaro|San Amaro]], [[Trezenzonio]] ó [[Ero de Armenteira]]: lhendas que stablecen grande paralelismo cun las stórias de [[Brandon|San Brandon, l Nabegante]], San Maclóbio de Gales ó ls [[Paraísos celtas|''eimramma'' irlandeses]]. Por outro lhado, l cierto ye que l paganismo anfluenciou anclusibamente las práticas de la [[Eigreija Católica]] nas Astúrias: nun era pouco frequente que ls sacerdotes partecipassen ne ls cunjuros para ampedir la chegada de [[Nuberu]] a ua detreminada paróquia, i na figura de l ''freiros'' se cunserban ls redadeiros bruxedos de la poesie mitológica<ref>La Grande Anciclopédia Sturiana, na sue antrada dedicada als ''freiros'' diç-me ls: ''"L freiro era depositário de todas las tradiçones relegiosas i lhendas fantásticas de l paíç; relataba ls sucessos mais stranhos i amberossímeis. Referie que habie bisto Nuberu cunjurando a tormenta zde l alto de l monte, cumo se le anterpunha an sou camino ua alma penada solicitando-le missas ne l sou sufrágio, {{NT|cumo había ancontrado la guestia al pasar próssimo a un cementerio|[...]}}; falaba de ls amanhos de las bruxas i las trabessuras de l trasgos. Rializaba tamien milagres subretodo an fabor daquelas pessonas que habien cuntribuído cun las sues smolas ne l sustento de ls gastos de l sou ermita"''</ref> nas Astúrias tradecional.
L porcesso de crestianizaçon fui fomentado puls reis de Astúrias que, oupostamente als [[Lista de monarcas de Anglaterra|monarcas de la Anglaterra]] pagana (cumo [[Penda de Mércia]]), a la [[Irlanda]] gaélica ([[Cunn Cétchathach|Cunn, l de las Cien Batailhas]]) ó als [[Saxones]] de l [[seclo VIII]] (l duque [[Witikindo]]), nun cimentórun l sou poder subre las tradiçones relegiosas andígenas, mas si tomando ls sous mitos fundacionales a partir de ls testos de las [[Sagradas Scrituras]] crestianas (particularmente de l [[Apocalipse]], i de ls lhibros proféticos de [[Ezequiel]] i [[Daniel]]) i de ls testos de ls Padres de la Eigreija, cumo beremos na seçon seguinte.
=== Religiosidade crestiana: Milenarismo i culto jacobiu ===
{{Artigos percipales|[[Beato de Lhiébana]], [[Crónica Profética]], [[Milenarismo]], [[Camino de Santiago]]}}
{{quote2|I haberá senhales ne l sol, na lhuna i nas streilhas, i na tierra, angústia de las gientes, perplexas pul strondo de l mar i de las óndias [...] i anton bereis regressar l Filho de l Home nua nubre cun grande poder i glória|Lc, 21:25-27}}
Durante ls reinados de [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Mauregato de las Astúrias|Mauregato]] stablecírun-se las bases de la cultura de l Reino de las Astúrias i de la Spánia crestiana de la [[Alta Eidade Média]]. Neste período aparentemente calmo, ne l qual ls reis de las Astúrias se submetírun als caprichos de l [[Emirado de Córdoba|emires de Córdoba]], bibiu [[Beato de Lhiébana]], que ye probablemente la maior figura anteletual de l Reino de las Astúrias, i cuja obra marcou inegablemente la cultura crestiana de la [[Recunquista]].
[[Fexeiro:ApocalypseStSeverFolios45v46rWorldMap.jpg|thumb|300px|right|[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]]. Defrentemente de l que sucede na cartografie moderna, l mapa nun stá ourientado la Norte, mas si la Ouriente. Diç-se, por esso, que stá ''ourientado'' (i dende adbén la palabra).]]
Beato biu-se diretamente ambolbido na quezila [[adopcionismo|adopcionista]], ne l teta de la qual cumbatiu afincadamente contra [[Eilipando]], [[bispo de Toledo]]. Ls adopcionistas defendian que Jasus Cristo tenerie nacido home i que solo passado la muorte i ressurreiçon fui aporfilhado pul Pai, adquirindo la qualidade debina. L adopcionismo tenie raízes ne l [[arianismo]], que negaba la dibindade de Cristo, i ne l paganismo greco-romano, adonde custában alguns eisemplos de heiróis, cumo [[Hércules]], que depuis de la muorte alcançórun la [[apoteose]]. Nun se çcarta, mas, la anfluéncia muçulmana ne l aparecimiento de l adopcionismo, bisto que anclusibamente Eilipando fui ampuosto ne l sou cargo pulas outoridades muçulmanas, cuja religion negaba la dibindade de Jasus, que era cunsidrado profeta mas nun Filho de Dius. Nun oustante, la heiresie adopcionista fui cumbatida por Beato a partir de l sou [[mosteiro de Santo Toríbio de Lhiébana]], a la par que defendia la andependéncia de la eigreija asturiana relatibamente a la de Toledo, streitando laços cun Roma i cul [[Ampério Carolíngio]]: Beato recebiu apoio na sue lhuita contra la eigreija toledana pul Papa, bien cumo por [[Alcuíno de Iorque]], un ampenhado académico anglo-saxon de [[Aachen|Aquisgron]], cun quien cultibou ua grande amisade.
[[Fexeiro:B Valladolid 120.jpg|thumb|200px|left|'''El Ángel de la Quinta Trompeta''': "''I l quinto anjo tocou la sue trompeta, i bi streilhas caer de l cielo an direçon a a tierra i a el le fúrun antregues las chabes de l abismo''" (Apocalipse, 9.1)]]
La obra de maior trascendéncia criada por Beato fúrun ls sous ''Comentairos al Apocalipse'', copiados para manuscritos ne ls seclos posteriores (giralmente chamados [[Veatos]]) i de ls quales l scritor eitaliano [[Umberto Retombo]] chegou a afirmar: "''Las sues faustosas eimaiges dórun lhugar al maior acuntecimiento iconográfico de la stória de la houmanidade''"<ref>La estas obras Umberto Retombo dedicou ua de las sues monografies, ''Beato di Lhiebana'' (1976)</ref>. Neilhes, Beato spone ua anterpretaçon pessonal de l relato apocalítico, cumplementada cun citaçones de l [[Antigo Testamiento]] i de ls Pais de la Eigreija, todo esto acumpanhado de magistrales eilustraçones.
[[Fexeiro:B Facundus 224vdét.jpg|thumb|200px|right|"''A mulhier staba bestida de púrpura i scarlate, resplandecie de ouro, piedras preciosas i pérolas; lhebaba na mano ua copa de ouro chena de abominaçones, i tamien las ampurezas de la sue prostituiçon i, delantre, un nome scrito - un mistério -: «La '''Grande Babilónia''', mai de las rameiras i de las abominaçones de la tierra''»". (Apocalipse, 17.4-5)]]
[[Fexeiro:B Facundus 186v.jpg|thumb|200px|right|"''Un grande senhal apareciu ne l cielo: '''Ua mulhier, bestida de Sol''', cula lhuna la sous pies, i ua corona de duoze streilhas subre la cabeça; stá prenha i grita cun las delores de parto i cul tormiento de dar a la luç. I apareciu outro senhal ne l cielo: '''un grande Dragon burmeilho, cun siete cabeças i dieç cornos''' i, subre las sues cabeças, siete diademas''". (Apocalipse, 12.1)]]
[[Fexeiro:B Pierpont 112.jpg|thumb|200px|left|'''La abiertura de l Sexo Selo''': "''I bi cumo se abria l sesto selo, i dou-se un einorme terramoto, i l sol tornou-se negro cumo l [[cilício]]''(NT: tecido)'', i la lhuna tornou-se to quelor de sangre''" (Apocalipse, 6,12)]]
[[Fexeiro:B Facundus 6v.jpg|thumb|200px|left|"''You sou '''l Alfa i l Omega''', l percípio i l fin, diç l Senhor Dius, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''" (Apocalipse, 1.8)]]
[[Fexeiro:B Facundus 240.jpg|thumb|200px|right|"''Anton bi l cielo abierto, i habie un '''cabalho branco''': quien l monta chama-se «Fiel» i «Beras»; i julga i cumbate cun justícia. L sous uolhos, chama de fuogo; subre la cabeça, muitos diademas; lheba scrito un nome que solo el conhece; beste un manto ampapado an sangre i l sou nome ye: La Palabra de Dius''". (Apocalipse, 19.11)]]
Ne ls ''Comentairos'' daba-se ua nuoba anterpretaçon als simblos de l [[Apocalipse]]: [[Babilónia]] yá nun repersentaba la [[Stória de Roma|cidade de Roma]], mas si [[Córdoba]], sede de ls emires de l [[Al-Andalus]]; la [[Béstia]], antigo simblo de l [[Ampério Romano]], ancarnaba agora l ambasor islámico que amenaçaba çtruir la cristandade oucidental i que nessa época atribulaba cun las sues frequentes ''[[razie]]s'' ls territórios de l Reino de las Astúrias.
Ne l prólogo al segundo lhibro desta obra ancontra-se un de l ''[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana|Mapa Mundi]]' ' mais coincidos de la cultura alto-mediebal ouropeia. L oubjetibo deste mapa nun era la repersentaçon geográfica de l mundo, mas si serbir cumo eilustraçon de la [[diáspora]] eibangelizadora de l Apóstolos durante las purmeiras décadas de l cristandade. Para cunfecioná-lo, Beato baseou-se ne ls dados proporcionados por [[Isidoro de Sebilha|San Isidoro de Sebilha]], [[Ptolomiu]], i nas [[Sagradas Scrituras]]. L mundo surge repersentado cumo un disco de tierra rodeado pul Ouceano, que se debide an trés partes: Ásia (semicírclo superior), Ouropa (quadrante anferior squerdo) i África (quadrante anferior dreito). L [[Mar Mediterráneo|Mar Mediterránico]] (Ouropa-África), l [[Riu Nilo]] (África-Ásia) i l [[Mar Eigeu]] i l [[Bósforo]] (Ouropa-Ásia) separában las massas cuntinentales.
Beato staba cumbencido de la eiminéncia de la chegada de l Fin de l Tiempos, que benerien precedidos pul reinado de l [[Anticristo]], cujo ampério durarie 1290 anhos. Baseando-se ne l squema proposto por [[Agostico de Heipona|Santo Agostico]] na sue obra [[Cidade de Dius]], l criador de l ''Comentairos'' cunsidraba que la stória de l mundo se struturaba an seis eidades: las cinco purmeiras stendian-se antre la criaçon de [[Adon]] i la crucificaçon de Jasus Cristo, anquanto que la sesta, posterior la Cristo i cuntemporánea als nuossos dies, deberie culminar cul zamcadeamiento de ls eibentos profetizados pul Apocalipse.
Ls mobimientos de caráter milenarista éran quemuns na Ouropa de anton: Ne l período 760-780 porduziran-se nas [[Gálias]] to ua série de fenómenos astrales que porbocórun l pánico na populaçon; un monge bisionário, João, antebiu la chegada de l Fin de l Mundo yá ne l reinado de [[Carlos Magno]]. Surge inda neste período l [[Apocalipse de Daniel]], un testo scrito an [[Aramaico|léngua síria]] durante l reinado de la amperatriç [[Irene de Bizáncio|Irene]] an Bizáncio ne l qual se profetizában to ua série de guerras antre árabes, bizantinos i pobos de l Norte, que finalizarian cula chegada de l Anticristo.
Para Beato, ls acuntecimientos que ocorrian na Spánia (l domínio islámico, la heiresie adopcionista, la progressiba assimilaçon de l moçárabes) éran senhales que andicában la prossimidade de l auge apocalítico. Segundo relata Eilipando na sue ''Carta de ls bispos de Spania als sous armanos de la Gália'', l abade de Santo Toríbio chegou a anunciar als sous paisanos de Lhiébana la chegada de l Fin de l Mundo para la Páscoa de l anho 800: na béspera desse die, cientos de aldeanos agrupórun-se al redror de l Mosteiro de Santo Toríbio, sperando - aterrados - l prodígio. Ende quedórun durante quaije die i meio an ayuno até que un deilhes, de nome Ourdonho, sclamou: "''Comamos i bebamos, para se chegar l fin de l mundo stéiamos fartos!''".
Las bisones proféticas i milenaristas de Beato de Lhiébana tubírun ua anfluéncia marcante ne l zambolbimiento de l Reino de las Astúrias: La [[Crónica Profética]], redigida por buolta de [[década de 880|880]], antebé la capitulaçon de l [[Emirado de Córdoba]] i la cunquista i redençon de to la Spánia pul rei [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]]. Desta forma, l ícone de la [[Cruç de la Bitória]], que acabou por se cumberter ne l amblema de l Reino de las Astúrias, debe la sue ourige a ua passaige de l Apocalipse an que [[San João Eibangelista|San João]] ten la seguinte bison de la [[segunda benida de Cristo]]: Bé Jasus Cristo sentado majestosamente acumpanhado de nubres i afirmando "''You sou l Alfa i l Omega, l percípio i l fin, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''"<ref>Apocalipse, 1.8</ref>. L uso de l [[lábaro]] remonta als tiempos de [[Custantino I|Custantino, l Grande]], que l ampregou durante la célebre [[batailha de la Puonte Mílbio]]. Nun oustante, nas Astúrias, l uso de la Cruç de la Bitória adquiriu statuto de beneraçon. An quaije todas las eigreijas pré-románicas surge grabado este ícone<ref>[http://www.eiducastur.princast.s/asturias/spacio/150recursos/recursos/eimagenes/47.jpg La Cruç de la Bitória grabada an piedra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.comarcabaqueira .com/scrits/museoprerromanico.asp Museu Pré-románico de San Martín (Salas)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, por bezes acumpanhado de la spresson "''Hoc signo tuetur pius, in hoc signo bincitur inimicus''"<ref>Cun este simblo se protege l pio, cun este simblo ye bencido l einimigo''</ref> que se tornarie ne l lhema de ls monarcas asturianos.
Outro de ls lhegados sprituales de l Reino de las Astúrias fui l aparecimiento dua de las bias de trasmisson cultural mais fascinantes de la Ouropa: l [[Camino de Santiago]]. L purmeiro testo que faç refréncia a la predicaçon de [[Santiago Maior]] ye l ''Brebiário de l Apóstolos'', testo de l [[seclo VI]] que refree un lhugar chamado ''Aca Marmárica'' cumo l sou lhugar de çcanso definitibo. San Isidoro de Sebilha ansistiu nesta mesma eideia ne l sou tratado ''De ortu eit oubitu patriun''. Seclo i meio depuis, yá ne l tiempo de l reinado de Mauregato, fui cumpuosto l hino ''L Dei Berbun'', ne l qual se qualifica l apóstolo de "''áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional''"<ref>"''Oh berdadeiramente dino i mais Santo Apóstolo que refulge cumo áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional, eibitando la peste, sei de l cielo salbaçon, afasta todas las anfermidades, calamidades i crime. Mostra-te piedoso, protegendo l ganado a ti ancomendado, sei manso pastor pa l rei, l clero i l pobo, que cun tua ajuda çfrutemos de ls gozos de l Alto, que ne ls rebistamos de la glória de l reino cunquistado, que por ti ne ls lhibremos de l anferno eiterno''".</ref>, i se faç refréncia a la sue predicaçon na Península durante las purmeiras décadas de l cristandade<ref>Alguns outores atribuen l hino citado la Beato, ambora seia cuntroberso.</ref>.
Mas serie solo ne l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] quando, zde la Galiza, chegórun amboras dua acuntecimiento prodigioso: na diocese de [[Eirie Flabie]] (poboaçon próssima de [[Padrón]], na Galiza) un ermita chamado Pelágio tenerie assistido durante bárias nuites sucessibas resplendores misteriosos subre l bosque de Lhibredón. Cançones de anjos acumpanhában l beile de lhuzes. Ampressionado por este fenómeno, Pelágio ancontrou-se cul bispo de Eirie Flabie, Teodomiro, que acudiu àquele lhugar cul sou séquito. Ne l meio de l bosque ancontrórun un sepulcro de piedra cun trés cuorpos, que fúrun eidantificados cumo sendo de l apóstolo [[Santiago Maior]] i sous dous çcípulos, Teodoro i Atanásio. Segundo la lhenda, l rei Afonso fui l purmeiro peregrino la çlocar-se a ber l apóstolo: durante las nuites que passou ne l trajeto, fui guiado pul curso de la [[Bie Lhátea]], que a partir desse momiento tomarie l nome popular de ''Camino de Santiago''.
Ls rumores subre la tumba de Santiago acarretou un éxito político sustancial pa l Reino de las Astúrias: Spánia poderie reclamar para si la honra de albergar ls restos dun de l apóstolos de Jasus Cristo, un galardon solo cumpartido cula Ásia (cuncretamente Éfeso), adonde repousaba l cuorpo de [[San João Eibangelista|San João]], i cun Roma, adonde fúrun anterrados ls restos mortales de [[San Pedro]] i [[Paulo de Tarso|San Paulo]]. A partir desse momiento, [[Santiago de Cumpostela]] cumbertirieb-se, junto cun [[Roma]] i [[Jarusalen]], nua de las trés cidades santas de la Cristandade. A la cunta de ls Caminos de Santiago entrórun na Península Eibérica multidones de anfluéncias procedentes de la Ouropa central durante ls seclos seguintes, zde ls stilos [[stilo gótico|gótico]] i [[estilo románico|románico]] a la [[trobadorismo|troba probençal]].
Nun oustante, la stória al redror de la ''çcubierta'' de ls restos mortales de l apóstolo deixou ciertos aspetos enigmáticos. La sepultura fui ancontrada nun lhugar que yá era coincido cumo [[necrópole]] zde l [[Vaixo Ampério]], pul que ye possible que se tratasse de ls restos dun notable de la zona: l storiador británico Heinry Chadwick lhançou la heipótese que eidantifica l sarcófago ancontrado an Cumpostela cun las relíquias de Prisciliano. Outros outores, cumo Custantino Cabal, rialçan que muitos lhugares na Galiza, cumo Pico Sacro, la Piedra de la Barca ([[Muxía]]) ó San Andrés de Teixido, éran oubjetibo de peregrinaçones de fiéis pagones, que cunsiderában aqueilhes lhugares, eidantificados cul Fin de l Mundo, cumo puortas de antrada pa l [[Paraísos celtas|Outro Mundo]]. Cula çcubierta de l túmulo de Santiago, antensificou-se la progressiba crestianizaçon nestas rotas de peregrinaçon.
=== Mitos i lhendas ===
[[Fexeiro:ErcinaLake.JPG|thumb|250px|left|Lhago de Ercina. Segundo la lhenda, neste lhugar se arguia ua aldé ó mesmo - quien sabe - ua cidade que fui çtruída por un dilúbio debino.]]
Bisto que las Crónicas de l Reino de las Astúrias fúrun redigidas seclo i meio depuis de la [[batailha de Cobadonga]], quedan por çcortinar muitas de las facetas de ls purmeiros reis de Astúrias, abandonadas al nebuloso território de l mito i de la lhenda.
Se bien que la storicidade de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]] ye andiscutible, an torno de la sue figura se teciu ua multitude de tradiçones i relatos. Un deilhes afirma que antes de la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica]] terá ido an peregrinaçon la Jarusalen, la cidade santa de la Cristandade.
Inda assi, afirma-se que la [[Cruç de la Vitória]] fui formada por un centeilha que, al caer subre un carbalho, talhou la sue figura ne l tronco<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç, "''Simbologie mágico-tradicional''", pág. 147</ref>. Neste mito antrelaçan-se tamien dous eilemientos de amportança fundamental na tradiçon asturiana: por un lhado, l ''centeilha'', simblo de l antigo dius asturiano Taranis i que, na mitologie asturiana, ye fraugado pul Ñuberu, senhor de las nubres, de la chuba i de l bentos. Por outro lhado, l ''carbalho'' era l simblo de la rialeza asturiana, tal cumo testemunhan graburas an piedra cumo ls de la [[Eigreija de Abamia]], ne ls quales surge fuolhas dessa spece arbórea.
[[Fexeiro:Kyffhaeuser Tilleda.jpg|thumb|250px|right|Eimaige de l Kyffhäuser, na [[Almanha]], adonde, dun modo similar al de Fruela i Bernardo de l Cárpio, lhanguesce l amperador [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico Barbarossa]], rodeado de ls sous cabalheiros i nanos.]]
Para alhá desso, la zona de [[Cobadonga]] fui sendo pródiga an relatos assombrosos, cumo l que se afirma que, subre l lhugar que hoije acupan ls lhagos de Enol i de la Ercina, se alçaba un poboado de pastores que fui bejitado pula Birge quien, çfarçada de peregrina, pediu quemido i habitaçon pulas casas de l poboado. An todas eilhas terá sido rejeitada bruscamente, ancontrando refúgio solo na houmilde moradie dun pastor, que carinhosamente cumpartiu culha todo l que possuía. Cumo castigo ante la inospitalidade de l habitantes, la poboaçon fui arrasada por un dilúbio debino, zaparecendo para siempre, a la scepçon de la choça de l pastor. A la sue frente, a misteriosa hóspede chorou i, las lhágrimas caindo ne l tierra, cumbertírun-se an pequeinhas i marabilhosas flores. I fui ende que l pastor se dou cunta que la debina peregrina era la Birge.
Este ye un mito pan-céltico que se ancontra repersentado an numerosas stórias de outros países de l Arco Atlántico, cumo aqueilha que afirma que na lhagona de Antela (Galiza) se ancontran ls restos de la antiga cidade de [[Antioquia]], arrasada de l mapa por un dilúbio noturno cumo castigo pula bida pecaminosa de ls sous habitantes. Inda hoije ye possible oubir durante la Nuite de San João las badaladas de la eigreija de la cidade, bien cumo l cantar de l galhos. De l outro lhado de l golfo de Biscaia, na Bretanha, susisten tradiçones relatibas a la cidade de Ker-Ys, que se situaba ne ls territórios de la baía de Douarneneç, roubados al mar i protegidos por un poderoso dique. La filha de l rei de la cidade, Dahud, antregou las chabes de l dique a un demónio çfarçado de príncepe, permitindo la este inundar la cidade.
[[Fexeiro:Folio 103v - Hezekiah's Canticle.jpg|thumb|200px|left|Eilustraçon de l Canto de Ezequias straída de la obra [[Las Trés Mui Ricas Horas de l Duque de Berry]]. Era frequente ls reis asturianos tomáren cumo modelo ls monarcas judius de l Antigo Testamiento.]]
Mas tamien eisisten mitos al redror de la monarquia asturiana que se mesclan cula tradiçon judaica i crestiana: la [[Crónica Sebastianense]] narra que, quando faleciu l rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], dou-se an Cangas de Onís un acuntecimiento straordinário. Anquanto ls notables belában l sou cadáber na corte, oubian-se cánticos celhestriales de anjos. Entoában l seguinte testo de Isaías que por senhal era outelizado na [[liturgie spánica]] durante la Bigília de l Sábado de Glória:
{{quote2|{{NT|Yo dije: En el medio de mis días iré á las puertas del sepulcro: Pribado soy del resto de mis lañls.<br /> Dije: Ne l beré al señor en a tierra de los que biben: Ya ne l beré malas hombre cun los moradores del mundo.<br /> Mi morada ha sido mobida y traspasada de mí, cumo tienda de pastor. Cumo el tejedor corté mi bida; cortaráme cun la anfermedad; Me cunsumirás antre el día y la noche.<br /> Cuntaba yo hasta la mañana. Cumo un lheón molió todos mis huesos: De la mañana á la noche me acabarás.<br /> Cumo la grulla y cumo la golondrina me queijaba; Gemía cumo la paloma: alzaba en lo alto mis ojos: Jehobá, biolencia padezco; cunfórtame.|You dixe: A meio de ls mius dies eirei a las puortas de l sepulcro: pribado sou de l resto de ls mius anhos.<br />Dixe: Nun berei l Senhor na tierra de l que biben: Yá nun berei mais homes cun ls moradores de l mundo.<br />A mie morada fui mobida i trespassada de mi, cumo cabanha de pastor. Cumo el tecelon cortei a mie bida; cortar-me-á cula anfermidade; Cunsumir-me-ás antre l die i la nuite.<br />Cuntaba you até de manhana. Cumo un lhion moeu todos ls mius uossos: De manhana a la nuite acabarás cumigo...}}|[[Libro de Isaías|Is. 38,10-14]]}}
Trata-se de l cántico entoado por [[Ezequias]], [[Reino de Judá|rei de Judá]], passado la sue cura dua anfermidade mortal por Yahbé, grácias a la antercesson de Isaías: Neste cántico, l Rei, al ber-se a las puortas de la muorte, lhamenta angustiado la sue partida pa l [[Seol]], l anframundo judaico, un lhugar ouscuro i tenebroso adonde nun mais berá nin Dius nin ls homes.
[[Fexeiro:EildonScottsView.jpg|thumb|right|250px|Las colinas de Eildon, na [[Scócia]]. Redadeira morada de l [[Rei Artur]], un de ls mais famosos heiróis de la tradiçon ouropeia, a la que tamien pertence, eibidentemente, l folclore asturiano.]]
Inda assi, ancontran-se nas Astúrias spoentes de l mito de l Rei Drumido: segundo la lhenda, ye possible inda hoije ber l rei [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]] baguear pul Jardin de ls Reis Caudilhos de la [[Catedral de Obiedo]]<ref>Este i outros mitos relatibos a la monarquia sturiana fúrun recolhidos pul Arsénio F. Dacosta ne l sou ansaio ''Relatos lhendários subre las ouriges políticas de Stúrias i Biscaia na Eidade Média'', cumpilado ne l belume II de las Atas de l BII Cungresso Anternacional de la Associaçon Spanhola de Semiótica.</ref> i diç-se que l sou nieto, l notable cabalheiro [[Bernardo del Carpio]], drume tamien nua fóia de ls montes asturianos. La tradiçon relata que, nua ocasion, un camposino perdiu ua de las sues bacas, i quando çceu a ua fóia para percurá-la oubi ua boç que afirmaba ser Bernardo del Carpio, bencedor contra ls Francos an [[Roncesballes]]<ref>Na Eidade Média pensaba-se que tenien sido ls sturianos, ls mouros a derrotar las tropas de [[Rolando|Roldon]] na dita batailha.</ref>. Depuis de le cuntar que bibia hai seclos naqueilha fóia, dixe al camposino: "''Dá-me la tua mano, que quiero saber cumo son ls homes de agora''". L pastor, assustado, sticou-le un corno dua baca que, al ser agarrado pul gigante, se çfeç ne l mesmo anstante. L pastor fugiu grimado, nun sin antes oubir Vernardo dezir: "''Ls homes de agora nun son cumo ls que me ajudórun a matar franceses an Roncesballes''"<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç</ref><ref>LOBO, João, "''Ls mestres sturianos''", 1931.</ref>
San eibidentes ls paralelismos antre estas lhendas i las de outras figuras de outros heiróis mediebales ouropeus, cumo [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Barbarossa]], ó l [[Rei Artur]]. De l purmeiro se afirma que nun morriu<ref>"''Cuntos de ls armanos Grimn''"</ref>, mas si que se retirou al anterior de l monte Kyffhäuser, de adonde retornará para restablecer la antiga glória de la Almanha quando ls corbos deixen de bolar. De l segundo se afirma que bibe, junto cun ls sous cabalheiros, spalhados por ua multitude de grutas i colinas de la ilha de la [[Grana-Bretanha]]. La sue morada mais famosa ye aqueilha que le atribuiu [[Walter Scott|Sir Walter Scott]]: las colinas de Eildon, na Scócia, adonde se refugiou Artur passado la sue redadeira batailha, i adonde drumirá até que l çtino le outorgue l nuobo gobierno de la [[Británia]].
== Genealogia de la dinastie Stur ==
[[Arble genealógica de ls reis de las Stúrias]]
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhista de reis de las Astúrias]]
== Las Crónicas de l Reino de las Stúrias ==
=== Crónicas crestianas ===
Crónicas redigidas an território andaluç:
:*Crónica bizantino-árabe de 741 (tamien zeignada ''[[Cuntinatio Spana]]'')
:*Crónica moçárabe (754)
Crónicas redigidas durante l reinado de Afonso III:
:*[[Crónica Albeldense]]
:*[[Crónica Rotense]]
:*[[Crónica Sebastianense]]
:*[[Crónica Profética]]
Crónicas de l seclo XI:
:*[[Crónica de Sampiro]]
Crónicas de l seclo XII:
:*[[Crónica Silense]] ó de l monge anónimo de [[Mosteiro de Santo Demingo de Silos|Santo Demingo de Silos]]
:*Crónica de [[Pelayo, Vispo de Obiedo|Pelaio, bispo de Obiedo]]
:*[[Crónica de l Amperador Afonso BII]]
:*Crónica de l monge anónimo de [[Nájera]]
Crónicas redigidas durante l reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III, ''l Santo'']]:
:*''[[Chronicon mundi]]'', de [[Lucas, bispo de Tuy]]
:*[[Crónica Lhatina de ls reis de Castielha]], de [[João, bispo de Osma]]
:*''[[De rebus Spaniae]]'', de [[Rodrigo Jimeneç de Rada]], [[arcebispo de Toledo]]
Crónicas redigidas durante l reinado de [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, ''l Sábio'']]:
:*''[[Storia de Españla]]'', tamien zeignada ''[[Crónica Giral de Spanha]]'', la purmeira scrita an castelhano.
=== Crónicas muçulmanas ===
:*Crónica de [[Al-Maqqari]]
== Lhegado ==
{{quote2|Ne l sopé desta gigantesca fortaleza natural de ls Picos de Ouropa, que argue a poucos quilómetros de l Cantábrico, cumbatírun astures i cántabros contra Roma, yá senhora de l mundo. Nua de las antradas dessa fortaleza resistiu Pelágio (718-722) als muçulmanos que dominában yá zde la Índia até al Atlántico. Sob l sou amparo naciu, antoce, Spanha.|C. Sáncheç Albornoç}}
{{quote2|Santi Yague (Santiago) será antronizado anti-Mahoma i l sou santuário cumpostelon cumberter-se-á na anti-Caaba. Esta mutaçon cunfree a la lhenda l sou caráter definitibo. Cumpostela passa a ser l punto de cumbergéncia de la cristandade melitante an ouposiçon la Meca, i a popular romarie de l Camino de Santiago la réplica franca i galaico-lheonesa al haÿÿ (la santa peregrinaçon muçulmana). La Santa Probidéncia cuncederá dorabante la bitória al ginete [...] nun solo subre ls mouros de la Península, mas tamien, nun straordinário bóo trasoceánico, subre ls Aztecas [...], an fabor de Heirnán Cortés i ls sous.|João Goytisolo}}
L Reino de las Stúrias cuntempla-se, tradecionalmente, cumo la ourige de la [[Recunquista]]. Se bien que, ne ls purmeiros momientos, fui solo ua lhuita andígena contra pobos strangeiros (cumo yá ls Stures i ls Cántabros tenien feito contra Romanos i Bisigodos), a spetacular spanson posterior i l fato de carregar cunsigo l gérmen de la coincida [[Corona de Castielha]] (ounion de ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Reino de Lhion|Lion]]) amputórun ua relebáncia stória que na época nun se cunseguia bislumbrar.
[[Fexeiro:Escudo de España (mazonado).svg|190px|thumb|right|Amblemas heiráldicos de l Quatro Reinos custituintes de Spanha: [[Reino de Lhion|Lion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]]. Ls dous purmeiros surgiran de l Reino de las Astúrias.]]
[[Fexeiro:Vimaraperes.jpg|190px|thumb|left|Na eimaige, [[Bímara Peres]], l nobre galego fundador de l [[Cundado Portucalense]], de l qual surgiu posteriomente l [[Reino de Pertual]].]]
De l Reino de las Stúrias surgiran trés antidades políticas defrenciadas: Ls reinos de Lhion, Castielha i Pertual. Na sequéncia de la trasladaçon de la corte de Lhion por [[Fruela II de las Stúrias|Fruela II]], l centro de grabidade de l Reino birou-se para Sul; i ye a partir desse momiento que se ampeça a falar de l Reino de Lhion, cujos monarcas se cunsidírun heirdeiros de la monarquia asturiana. Se bien que nas purmeiras décadas de eisisténcia la outoridade de ls reis asturoleoneses era bastante definida, a partir de meados de l [[seclo X]] surgiran tendéncias separatistas, particularmente an Castielha i Pertual.
Ls cundados castelhanos aglutinórun-se a meados de l seclo IX an torno de la dinastie cundal fundada por [[Fernán Gonzáleç]]. Nun oustante l fato de, ne l ampeço, l [[cundado de Castielha]] nun tener atingido la andependéncia formal de l Reino de Lhion, debrebe antrou na órbita de l rei [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, l Maior]], que acabou definitibamente cula dependéncia jurídica relatibamente als reis lheoneses. Ye l sou filho, [[Fernando I de Castielha|Fernando I]], que, tenendo heirdado l cundado de Castielha, derrota l soberano de Lhion i aneixa l sou reino. Passado la muorte de [[Afonso VII de Castielha|Afonso BII]], ls reinos de Lhion i Castielha boltórun a apartar-se, assi permanecendo durante 70 anhos, até séren outra beç - i definitibamente - unificados por [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III l Santo]]. La mimória de la monarquia asturiana persistiu nas cortes de ls reis de Castielha i de Spanha. [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, l Sábio]], na sue ''[[Storia de Españla]]'', cunsidraba l Reino de las Astúrias cumo l lhugar adonde tenerie ampeçado la Recunquista i recrestianizaçon de la Península. Seclos depuis, l purmeiro parque nacional de Spanha, l de la ''Muntanha de Cobadonga'' (atual [[Parque Nacional de ls Picos de Ouropa]]), fui fundado por [[Afonso XIII]] an [[1918]] an comemoraçon de l 1200º anibersário de la coroaçon de l sou predecessor, Pelágio, i de la [[batailha de Cobadonga]]. Ne l Ultramar, la lhenda pia afirma que [[Santiago Maior|Santiago Matamouros]], protetor de l Reino Asturiano, surgiu na [[batailha de Otumba]], zamquilibrando l cumbate a fabor de l spanholes. Muitas cidades amaricanas, cumo [[Santiago de Cuba]] ó [[Santiago de l Chile]], heirdórun l nome deste apóstolo cujo cadáber se ancontrou an tiempos de Afonso II, ne ls cunfines de la monarquia asturiana.
[[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|left|350px|Ampério quelonial pertués, 1410-1999.]]
[[Fexeiro:Spanish Empire-World Map.png|thumb|left|350px|Ls reinos ibérios formados a partir de ls asturianos - Lhion, Castielha - spurmentórun ua grande spanson, quier durante l período de la Recunquista, cumo na posterior [[Era de l Çcubrimientos|posterior etapa quelonial]]. Na eimaige reproduç-se la stenson de l domínios de Spanha na sue época de maior splendor. Quaije todos ls territórios spanholes reproduzidos pertencian a la Corona de Castielha i Lhion, fuora las tierras de la Corona de Aragon i ardança borgonha.]]
Ne l que se refree la [[Pertual]], fui [[Afonso III de las Astúrias]] quien ourdenou, an [[868]], a un de ls sous bassalos, l conde galhego [[Bímara Peres]], tomar i repoboar la cidade de l [[Porto]] i ls territórios portucalenses antre l [[riu Minho|Minho]] i l [[riu Douro|Douro]] (fui el quien fondou la cidade de [[Guimarães]]). Desta forma, a la par que nacie, ne l centro spánico, l [[Cundado de Castielha]], bassalo de ls reis asturoleoneses i nabarros, surgie tamien, na frunteira galaico-asturiana sudocidental, l [[Cundado de Portucale]], que tamien se mantebe bassalo de ls reis de Astúrias i Lhion durante ls seclos IX la XII. Simultaneamente, nacie ne l stremo sudoriental l [[Cundado de Aragon]], ancialmente bassalo de l [[Lista de reis francos|reis francos]]. Durante l seclo XI, ls cundados de Castielha i Aragon fúrun eilebados a reinos, passando-se l mesmo ne l seclo seguinte cul Cundado de Portucale. Zde la sue fundaçon pul nobre Vímara Peres i repoboaçon por galegos, ne l seclo IX, l Cundado de Portucale mantebe-se un território outónomo drento de l [[Reino de la Galiza]]. An [[1071]], l conde [[Nuno Mendes]] (que se habie rebelado) fui derrotado na [[batailha de Pedroso]] pul rei [[Garcia de la Galiza]], que tomou para si l títalo de Rei de la Galiza i Portucale, ounindo efemeramente galegos i pertueses. Unes meses mais tarde, Garcia, filho de [[Fernando I de Lhion i Castielha|Fernando, ''l Grande'']], fui derrotado puls sous dous armanos, [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]], quedando prisioneiro até al final de ls sous dies. Anque recuperar l trono an [[1072]], na sequéncia de la muorte de Sancho de Castielha, fui atraiçoado por Afonso de Lhion (yá tamien Rei de Castielha pula muorte de Sancho) i feito prisioneiro definitibamente, ne l [[castielho de Lhuna]], até falecer, an [[1090]]. Afonso BI de Lhion, Castielha, i agora tamien de la Galiza i Pertual, bendo ls sous armanos afastados de l poder, antitula-se anton '''amperador de las Spánias'', pensa-se, por anfluéncia bizantina. Pouco tiempo depuis, separou de nuobo la Galiza i Pertual, cujo gobierno fui antregue als sous genros, [[Raimundo de la Borgonha]] i [[Anrique de la Borgonha]]. Este redadeiro gobernou cumo regente de Pertual até a la sue muorte, i, debido a la menoridade de la cundessa propietária, [[Teresa de Lhion]], que tomou l gobierno solo quando quedou biúba. La anfanta-cundessa era çcendente de ls antigos cundes portucalenses por bie paterna, yá que la sue bisabó Eilbira Mendes de Pertual era cundessa soberana de Pertual i mulhier de [[Afonso B de Lhion]], cunforme sposto pul storiador Lhuís de Mello Baç de San Payo na sue obra. Tanto l Conde Anrique cumo depuis la Reina Teresa ancaminhórun l cundado de Pertual por un nuobo porcesso de andependéncia gradual que culminarie cula outo-proclamaçon de l príncepe sou heirdeiro [[Afonso I de Pertual|Afonso Anriqueç]] cumo Rei, passado la bitória na [[batailha de Ourique]], an [[1139]], an que, segundo la lhenda, tener-le-á aparecido ne l cielo la cruç, l sangre i l rostro de Jasus Cristo, acumpanhados de las palabras an ouro IN HOC SIGNO BINCES (sob este simblo bencerás). Esta lhenda surge decumentada solo a partir de l [[seclo XIV]], época de la fundaçon de la [[Orde de Cristo]], que tomou para si estas palabras cumo lhema, al lhado de l scudo burmeilho i cruciforme.
[[Fexeiro:Treaty_of_Tordesillas.jpg|thumb|Decumiento oureginal de l [[Tratado de Tordesilhas]] ([[1494]]), que delineaba a las corona de Pertual i de Castielha i Lhion ls lhemites de las respetibas árias de anfluéncia: ls sucessores de Pelágio debedian l mundo antre si.]]
Ne l praino stritamente asturiano, l Reino ye l lhugar de l nacimiento de l [[léngua asturiana|sturiano]], [[Lhéngua sturiana central|bable]] ó [[asturo-lheonés]], lhéngua tamien falada ne l Reino de Lhion. Yá an testos tan recentes cumo ls de la lhápide [[Pizarra de Carrio]] puoden çtinguir-se rasgos que ban adebinando un dialeto proto-romanche asturo-lheonés, cumo por eisemplo la [[ditongaçon]] de l ''i'' brebe lhatino (''bostras'' -> ''buestras'') ó la [[palatalizaçon]] de l grupo ''c'l'' (''obecula'' -> ''obeya''). Ambora ls decumientos de la época de l Reino stéian redigidos quaije na sue totalidade an lhatin, nun restan dúbedas de que na corte se ampregaba cumo lhéngua habitual ua forma primitiba de l asturiano. Neste sentido, ls purmeiros decumientos oufeciales scritos an asturo-lheonés ampeçan a aparecer ne l seclo XI i, antre eilhes, çtacan-se l ''[[Código Visigótico|Forun Iudiciun]]' ' i defrentes dreitos municipales. Ne l purmeiro parlamiento de la stória de la Ouropa<ref>Antendendo-se cumo parlamiento ua assemblé statal adonde custan ls nobres, l clero i l terceiro stado. Este modelo fui aporfilhado pul Parlamiento anglés i tamien puls [[Stados Gerales]] franceses, que stubírun bigentes até [[1789]]. Outros parlamientos nó-statales son anteriores, cumo l [[Alþangi]] eislandés, que surgiu ne l seclo X.</ref>, las [[Cortes de Lhion de 1188]], la lhéngua ousada tanto pul rei cumo puls percuradores fui a asturo-lheonesa. Este lhéngua gozaba anton de einorme prestígio, deribado de la sue prática puls reis de Lhion, sucessores de Pelágio. Ye de rialçar l fato de que an Pertual, nas refréncias als sous própios monarcas, se outelizaba l títalo ''El-Rei'' que, cumo se puode ouserbar, nun era [[galaico-pertués]] (an cujo causo corresponderie ua forma de l tipo ''L-Rei''), mas si asturo-lheonés.
Seclos depuis de l reinado de l redadeiro de ls monarcas asturianos, an [[1388]], fui criado l [[Prencipado de las Astúrias]] i l títalo [[Príncepe de las Astúrias]] que, zde anton, zeignarie l heirdeiro de ls reinos de la Corona de Castielha i, mais tarde, de to la Spanha.
[[Fexeiro:Flag of Asturias.svg|thumb|left|Bandeira de l [[Stúrias|Percipado de las Stúrias]]]]
L território de l Prencipado quedou custituído pula comarca de [[Stúrias de Oubiedo]]. La comarca [[Stúrias de Santillana]], que mantenien esse nome zde l seclo XII, passórun a formar la ''[[merindad]]'' (outro tipo de debison admenistratiba) chamada a partir de l seclo XV de ''Muntanha de Burgos'' i, zde [[1778]], cumo [[Porbíncia de Cantábria]]. Passado la ancluson de [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] an [[1833]] na nuoba [[Porbíncia de Obiedo]], esta passou a chamar-se [[Porbíncia de Santander]] i, zde [[1982]], custitiu la [[Lista de quemunidades outónomas de la Spanha|Quemunidade Outónoma]] de la [[Cantábria]].
[[Fexeiro:Escudo de Asturias.svg|thumb|100px|right|Brason de l Prencipado de las Astúrias]]
Anque de l prencipado manter-se cumo antidade territorial durante to l Antigo Regime, la [[Subdibisones de la Spanha|debison territorial de la Spanha an 1833]] formou la [[Porbíncia de Oubiedo]], que ancluía ls [[cunceilho]]s de las antigas Asturias de Obiedo, als quales se juntórun [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] de las antigas Asturias de Santillana. An [[1983]], la Porbíncia de Obiedo fui renomeada para Porbíncia de las Astúrias, tornando-se na sola porbíncia de la Quemunidade Outónoma de l Prencipado de las Astúrias.
La [[Bandeira i scudo de las Astúrias|bandeira i l brason]] de l atual Prencipado de las Astúrias anclui la eimaige de la [[Cruç de la Bitória]].
== Curjidades ==
* Ls soberanos andaluzos gustában de antegrar ne ls sous [[harén]]es mulhieres de piel clara procedentes de l Norte de la Península. Cumo cunsequéncia, ls emires i califas de Córdobas, cujas mais i abós éran asturianas ó bascas, éran geneticamente nordispanos. Cun eifeito, l califa [[Abderramon III]] tenie la teç pálida i ls uolhos claros, i questumaba pintar la sue farta cableira ruiba de quelor morena. Paradoxalmente, ls reis asturianos Silo i Mauregato, nacírun de mais muçulmanas (berberes).
* Durante to l período de eisisténcia de l Reino de las Astúrias i durante buona parte de la Eidade Média spanhola outelizou-se l calendário de la ''[[Era Spánica]]'', que se ampeça ne l anho [[38 a.C.]], passado la pacificaçon de la [[Spánia]] por decreto de [[Otábio Augusto]]. Desta forma, nas crónicas asturianas, diç-se que Pelágio fui coronado ne l anho 756 EH (718 d.C.), i que Afonso II subiu al trono asturiano an 829 EH (791 d.C.).
* L [[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]] ye la purmeira obra cartográfica que mostra la eisisténcia de la ''[[Tierra Australis]]''. Anque desta heipotética tierra yá tener surgido citada nas obras de [[Ptolomiu]] ó [[Agostico de Heipona|Santo Agostico de Heipona]], cierto ye que l mapa cuntido ne ls ''Comentairos al Apocalipse'' ye l purmeiro que reflete la eisisténcia deste cuntinente austral, que a partir deste momiento aparecerá repetidamente nua miríade de mapas i oureginará einúmeras spediçones an sue busca, cumo las de Fernándeç de Quirós i [[Abel Tasman]], que culminaran ne l çcubrimiento de la [[Oustrália]].
<references />
[[Catadorie:Reis de las Astúrias| ]]
[[Catadorie:Reino de las Astúrias]]
eg1b6aly72au52gk01loo4zx2rz3uqj
José Saramago
0
4142
108459
108177
2026-09-18T15:43:04Z
~2026-50119-78
15540
/* Biografie */
108459
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo biografie
|nome =José Saramago
|nobel =si
|eimaige =JSJoseSaramago.jpg
|eimaige_tamanho =200px
|nacimiento_data ={{nacimiento|16|11|1922}}
|nacimiento_lhocal =[[Azinhaga, Golegã]], [[Pertual]]
|muorte_data ={{muorte2|18|06|2010|16|11|1922}}
|muorte_lhocal =[[Lhanzarote]], [[Canárias]], [[Spanha]]
|nacionalidade ={{PRTb}} [[Pertual|Pertués]]
|acupaçon = Remansista, cuntista, dramaturgo, poeta
|mobimiento =
|percipales_trabalhos ={{nowrap|[[Memorial de l Cumbento]]}}; {{nowrap|[[L Eibangeilho segundo Jasus Cristo]]}}; {{nowrap|[[Ansaio subre la Cegueira]]}} …
|website =http://www.josesaramago.org
|prémios ={{nowrap|{{Ícone/Medalha Nobel}} [[Nobel de Lhiteratura|Nobel de Lhiteratura (1998)]]}}<br />{{nowrap|[[Prémio Camões|Prémio Camões (1995)]]}}
}}
'''José de Sousa Saramago''' ([[Azinhaga, Golegã]], [[16 de Nobembre]] de [[1922]] — [[Lhanzarote]], [[18 de Júnio]] de [[2010]]) fui un [[scritor]], [[argumentista]], [[jornalista]], [[dramaturgo]], [[cuntista]], [[remansista]] i [[poeta]] [[Pertual|pertués]].
Fui galardonado cul [[Nobel de Lhiteratura]] de [[1998]]. Tamien ganhou l [[Prémio Camões]], l mais amportante prémio lhiterairo de la [[lhéngua pertuesa]]. Saramago fui cunsidrado l respunsable pul afetabo recoincimiento anternacional de la prosa an lhéngua pertuesa.<ref>{{citar libro |sobrenome1=Tierra |nome1=Ernani |sobrenome2=De Nicola |nome2=José |títalo=Pertués: D'uolho ne l mundo de l trabalho |anho=2004 |eiditora=Scipione |lhocal=San Poulo |paigina=463 |ISBN=}}</ref>
L sou lhibro [[Ansaio Subre la Cegueira]] fui adatado pa l [[Ansaio Subre la Cegueira (filme)|cinema]] i lhançado an [[2008]], porduzido ne l Japon, Brasil i Canadá, derigido por [[Fernando Meirelles]] (rializador de ''[[L Jardineiro Fiel]]'' i ''[[Cidade de Dius]]''). An 2010 l rializador pertués [[António Ferreira (cineasta)|António Ferreira]] adata un cunto retirado de l lhibro [[Oubjeto Quaije]], cunto esse que benerie dar nome al filme ''[[Ambargo (filme)|Ambargo]]'', ua porduçon pertuesa an co-porduçon cul Brasil i Spanha.
Naciu na porbíncia de l [[Ribateijo]], ne l die 16 de Nobembre, ambora l registro oufecial apersente l die 18 cumo l de l sou nacimiento. Saramago, coincido pul sou [[ateísmo]] i [[eiberismo]], fui nembro de l [[Partido Quemunista Pertués]] i fui diretor de l [[Diário de Notícias (Pertual)|Diário de Notícias]]. A la par cun [[Luiz Francisco Rebello]], [[Armindo Magalhães]], [[Manuel da Fonseca]] i [[Urbano Tavares Rodrigues]] fui, an 1992, un de ls fundadores de la [[Frente Nacional pa la Defesa de la Cultura]] (FNDC). Casado cula [[Spanha|spanhola]] Pilar del Río, Saramago bibiu na ilha [[Spanha|spanhola]] de [[Lhanzarote]], nas [[Ilhas Canárias]].
== Biografie ==
Saramago naciu an [[Azinhaga (Golegã)|Azinhaga]], ne l [[Ribateijo]], dua família de pais i abós probes. La bida simples, passada an grande parte an [[Lhisboua]], para adonde la família se muda an [[1924]] – era un nino de solo dous anhos d'eidade – ampede-lo d'antrar na ounibersidade, anque de l gusto que demunstra zde cedo puls studos. Para garantir l sou sustento, formou-se nua scuola técnica. L sou purmeiro amprego fui serralheiro macánico. Antretanto, fascinado puls lhibros, a la nuite bejitaba cun grande frequéncia la Biblioteca Munecipal Central - [[Palácio Galbeias]] na capital pertuesa.
Outodidata, als 25 anhos publica l purmeiro remanse ''Tierra de l Pecado'' ([[1947]]), mesmo anho de nacimiento de la sue filha, ''Violante'', fruito de l purmeiro casamiento cun ''Ilda Reis'' – cun quien se casou an [[1944]] i quedou até [[1970]] - nessa época, Saramago era funcionairo público; an 1988, iba a casar-se cula jornalista i tradutora spanhola ''María del Pilar del Río Sánchez'', que conheciu an [[1986]], al lhado de la qual cuntinou a bibir até sue muorte. An [[1955]], ampeçou a fazer traduçones para oumentar ls rendimientos – [[Hegel]], [[Tolstói]] i [[Baudelaire]], antre outros outores als quales se dedicou.
Depuis de ''Tierra de l Pecado'', Saramago apersentou al sou eiditor l lhibro ''Clarabóia'', que depuis de rejeitado, queda einédito até la data d'hoije, sendo que depuis desso, l mesmo persiste ne ls sfuorços lhiterairos i dezanuobe anhos depuis – anton funcionairo de la ''Eiditorial Studos Quelor'' - troca la [[prosa]] pula [[poesie]] lhançando ''Ls Poemas Possibles''. Nun spácio de cinco anhos, depuis, publica sin alarde mais dous lhibros de poesie, ''Probablemente Alegrie'' (1970) i ''L Anho de 1993'' ([[1975]]). Ye quando troca tamien d'amprego, abandonando la ''Studos Quelor'' para trabalhar ne l ''Diário de Notícias'', depuis ne l ''Diário de Lhisboua''. An 1975, retorna al ''Diário de Notícias'' cumo diretor-adjunto, adonde queda por dieç meses, até 25 de Nobembre de l mesmo anho, quando ls melitares pertueses anterbénen na publicaçon (reagindo al que cunsidrában ls eicessos de la [[Reboluçon de ls Crabos]]) demetindo bários funcionairos. Demetido, Saramago resulbe dedicar-se solo a la lhiteratura, sustituindo de beç l jornalista pul ficionista: ''"(…) Staba a la spera de que las piedras de l puzzle de l çtino – suponendo-se qu'haba çtino, nun creio qu'haba – se ourganizássen. Ye perciso que cada un de nós ponga la sue própia piedra, i la que you pus fui esta: "Nun bou percurar trabalho"'', dixo Saramago an antrebista a la rebista Playboy, an [[1988]].<ref>{{citar web |url=http://www.revista.agulha.nom.br/1saramago4.html |títalo=José Saramago, nosso Nobel!!! |lhéngua=pertués |obra=Jornal de la Poesie |acessodata=26-11-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071119230134/www.revista.agulha.nom.br/1saramago4.html |arquibodata=19-11-2007}}</ref>
De la spriéncia bebida ne ls jornales, restórun quatro [[crónicas]]: ''Deste Mundo i de l Outro'', [[1971]], ''La Bagaige de l Biajante'', [[1973]], ''Las Oupeniones que l DL Tubo'', [[1974]] i ''Ls Apuntamientos'', [[1976]]. Mas nun son las crónicas, nin las [[cuontas]], nin l [[triato]] ls respunsables por fazer de Saramago un de ls outores pertueses de maior çtaque - misson reserbada als sous [[remanses]], género a que retorna an [[1977]].
Trés décadas depuis de publicado ''Tierra de l Pecado'', Saramago retornou al mundo de la prosa ficional cun ''Manual de Pintura i Caligrafie''. Mas, inda nun fui ende que l'outor defeniu l sou stilo. Las marcas caratelísticas de l stilo saramaguiano solo aparecerian cun ''Albantado de l Suolo'' (1980), lhibro ne l qual l'outor retrata la bida de pribaçones de la populaçon pobre de l Alanteijo.
Dous anhos depuis de ''Albantado de l Suolo'' (1982) aparece l trabalho ''Memorial de l Cumbento'', lhibro que cunquista defenitibamente l'atençon de lheitores i críticos. Nel, Saramago misturou fatos riales cun personaiges ambentados: l rei [[D. João V]] i [[Bartolomeu de Gusmon]], cula misteriosa Blimunda i l'ouperairo Baltazar, por eisemplo.
De 1980 a 1991, l'outor trouxo a lhume mais quatro remanses que reméten a fatos de la rialidade material, porblematizando l'anterpretaçon de la "stória" oufecial: ''L Anho de la Muorte de Ricardo Reis'' (1984) - subre las andanças de l'heiterónimo de Fernando Pessona por Lhisboua; ''La Jangada de Piedra'' (1986) - quando la Península Eibérica sulta-se de l restro de la Ouropa i nabega pul Atlántico; ''Stória de l Cerco de Lhisboua'' (1989) - adonde un rebisor ye tentado a antroduzir un "nuolo" ne l testo stórico que corrige, mudando-le l sentido; i ''L Eibangeilho Segundo Jasus Cristo'' (1991) - adonde Saramago rescribe l lhibro sagrado na ótica dun Cristo houmanizado (sendo esta la sue obra mais cuntrobersa).
Ne ls anhos seguintes, antre 1995 i 2005, Saramago publicou mais seis remanses, dando ampeço a ua nuoba fase an que ls anredos nun se zanrólan mais an lhocales ó épocas detreminados i personaiges de ls anales de la stória se ouséntan: ''Ansaio Subre la Cegueira'' (1995); ''Todos ls Nomes'' (1997); ''La Caberna'' (2001); ''L Home Duplicado'' (2002); ''Ansaio Subre la Lhucideç'' (2004); i ''Las Antermiténcias de la Muorte'' (2005). Nessa fase, Saramago penetrou de maneira mais ambestigadora ls caminos de la sociadade cuntemporánia.
L mesmo morriu ne l die 18 de Júnio de 2010,<ref>{{citar web |url=http://diariodigital.sapo.pt/news.asp?section_id=188&id_news=455847 |títalo=Morriu José Saramago |publicado=Diário Digital |acessodata=18-06-2010}}</ref> als 87 anhos d'eidade, na sue casa an Lhanzarote adonde morada cula mulhier Pilar del Riu, bítema de lheucemie crónica.<ref>rovo Idra Idre Idri</ref> L scritor staba malo hai algun tiempo i l sou stado de salude agrabou-se na sue redadeira sumana de bida.
== Obra ==
{{Quadrocitaçon|Deficílemo ato ye l de screbir, respunsablidade de las maiores.(…) Bonda pensar ne l stenuante trabalho que será poner por orde temporal ls acuntecimientos, purmeiro este, depuis aquel, ó, se tal mais cumbén a las necidades de l'eifeito, l sucesso d'hoije puosto antes de l'eipisódio d'onte, i outras nun menos arriscadas acrobacies(…)|Saramago, ''La Jangada de Piedra'', 1986}}
Saramago fui coincido por outelizar [[frase]]s i [[período]]s cumpridos, ousando la pontuaçon dua maneira nun cumbencional. Ls [[diálogo]]s de las personaiges son anseridos ne ls própios [[parágrafo]]s que ls antecéden, de forma que nun eisisten trabessones ne ls sous [[lhibro]]s: este tipo de marcaçon de las falas propicia ua fuorte sensaçon de fluxo de cuncéncia, a punto de l lheitor chegar a cunfundir-se se un cierto diálogo fui rial ó solo un pensamiento. Muitas de las sues frases (e.i. ouraçones) acúpan mais dua [[páigina]], ousando bírgulas adonde la maiorie de ls scritores ousarie puntos finales. De la mesma forma, muitos de ls sous parágrafos acuparian capítalos anteiros d'outros outores. Anque desso l sou stilo nun torna la lheitura mais defícele, se ls sous lheitores se habituáren facilmente al sou [[ritmo]] própio.
Estas caratelísticas tórnan l stilo de Saramago único na lhiteratura cuntemporánea, sendo cunsidrado por muitos críticos un mestre ne l tratamiento de la [[lhéngua pertuesa]]. An [[2003]], l crítico norte-amaricano [[Harold Bloom]], ne l sou lhibro ''Genius: A Mosaic of One Hundred Exemplary Creative Minds'' ("Génio: Un Mosaico de Cien Eisemplares Mentes Criatibas"), cunsidrou José Saramago "l mais talentoso Remansista bibo ne ls dies d'hoije" (traduçon lhibre de ''the most gifted novelist alive in the world today''), referindo-se a el cumo "l Mestre". Declarou inda que Saramago ye "un de ls redadeiros titans dun género lhiterairo que se stá a zbanecer".
=== Obras publicadas ===
{{col-begin}}
{{col-3}}
; Remanses
* ''[[Tierra de l Pecado]]'', 1947
* ''[[Manual de Pintura i Caligrafie]]'', 1977
* ''[[Albantado de l Suolo]]'', 1980
* ''[[Memorial de l Cumbento]]'', 1982
* ''[[L Anho de la Muorte de Ricardo Reis]]'', 1984
* ''[[La Jangada de Piedra]]'', 1986
* ''[[Stória de l Cerco de Lhisboua]]'', 1989
* ''[[L Eibangeilho Segundo Jasus Cristo]]'', 1991
* ''[[Ansaio Subre la Cegueira]]'', 1995
* ''[[Todos ls Nomes]]'', 1997
* ''[[La Caberna]]'', 2000
* ''[[L Home Duplicado]]'', 2002
* ''[[Ansaio Subre la Lhucideç]]'', 2004
* ''[[Las Antermiténcias de la Muorte]]'', 2005
* ''[[La Biaige de l Alifante]]'', 2008
* ''[[Cain (lhibro)|Cain]]'', 2009
{{col-3}}
; Pieças tiatrales
* ''[[La Nuite (lhibro)|La Nuite]]''
* ''[[Que Fazerei cun Este Lhibro?]]''
* ''[[La Segunda Bida de Francisco de Assis]]''
* ''[[In Nomine Dei]]''
* ''[[Don Giovanni ó L Dissoluto Absolbido]]''
{{col-3}}
; Cuontas
* ''[[Oubjeto Quaije]]'', 1978
* ''[[Poética de ls Cinco Sentidos - L Oubido]]'', 1979
* ''[[La Cuonta de la Ilha Çcoincida]]'', 1997
|}
{{col-begin}}
{{col-3}}
; Poemas
* ''[[Ls Poemas Possibles]]'', 1966
* ''[[Probablemente Alegrie]]'', 1970
* ''[[L Anho de 1993]]'', 1975
{{col-3}}
; Crónicas
* ''[[Deste Mundo i de l Outro]]'', 1971
* ''[[La Bagaige de l Biajante]]'', 1973
* ''[[Las Oupeniones que l DL Tubo]]'', 1974
* ''[[Ls Apuntamientos]]'', 1977
{{col-3}}
; Diário i Mimórias
* ''[[Cadernos de Lhanzarote|Cadernos de Lhanzarote (I-B)]]'', 1994
* ''[[Las Pequeinhas Mimórias]]'', 2006
|}
{{col-begin}}
{{col-2}}
; Biaiges
* ''[[Biaige la Pertual]]'', 1981
{{col-2}}
; Anfantil
* ''[[La Maior Flor de l Mundo]]'', 2001
|}
=== Prémios ===
D'antre ls prémios çtácan-se l Prémio Camões (1995) - çtinçon mássima ouferecida als scritores de lhéngua pertuesa; l Nobel de Lhiteratura (1998) - l purmeiro cuncedido a un scritor de lhéngua pertuesa.
== Polémicas ==
{{Quadrocitaçon|"Marx nunca tubo tanta rezon cumo hoije."<ref>{{citar web |url=http://ultimahora.publico.clix.pt/noticia.aspx?id=1332328 |títalo=Rebista d'amprensa: Çtaques de l PÚBLICO |obra=Público |acessodata=28-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20081204031342/ultimahora.publico.clix.pt/noticia.aspx?id=1332328 |arquivodata=04-12-2008}}</ref>|José Saramago, Público, 15/06/2008}}
La carreira de Saramago fui acumpanhada de dibersas polémicas. Las sues oupeniones pessonales subre religion ó subre la lhuita anternacional contra l terrorismo son çcutidas i alguas resultan mesmo an acusaçones de dibersos quadrantes.
=== Críticas la Eisrael i acusaçones d'anti-semitismo ===
Un causo que ten tenido algua repercusson relacionou-se cula posiçon crítica de l'outor an relaçon a la posiçon de Eisrael ne l cunflito contra ls palestenianos. Por eisemplo, la [[13 de Outubre]] de [[2003]], nua bejita a [[San Paulo]], an antrebista al jornal ''L Globo'', afirmou que ls [[Judius]] nun merécen la ''simpatie pul sofrimiento por que passórun durante l [[Houlocausto]]… Bibindo sob las trebas de l Houlocausto i sperando ser perdonados por todo l que fázen an nome de l qu'eilhes sofrírun parece-me ser abusibo. Eilhes nun daprendírun nada cul sofrimiento de ls sous pais i abós''. La Anti-Defamation League (ADL) (Lhiga Anti-Difamaçon), un grupo judaico de defesa de ls dreitos cebiles, caratelizou estes comentairos cumo sendo [[Anti-Semitismo|anti-semitas]]. Segundo las palabras de Abraham Foxman, diretor de la ADL, "ls comentairos de José Saramago son ancendiairos, perfundamente oufensibos i amóstran ua eignoráncia destes assuntos, l que sugere un precunceito contra ls Judius".
An defesa de Saramago, dibersos outores dízen qu'el nun se ansurgiu contra ls judius, mas contra la política de Eisrael, cumo, por eisemplo, nun artigo publicado a 3 de Maio de 2002 ne l jornal ''[[Público]]'', adonde, cumparando l'atual cunflito cula cena bíblica de David i Golias, l'outor diç que David, repersentando Eisrael, "''se tornou nun nuobo Golias''" i qu'aquel "''lhírico David que cantaba lhoas a [[Betsavé]], ancarnado agora na figura gargantuesca dun creminoso de guerra chamado [[Ariel Sharon]], lhança la "poética" mensaige de que purmeiro ye necessairo smagar ls palestenianos para depuis negociar cul que deilhes restar''".
=== Antegraçon de Pertual nua Federaçon Eibérica ===
An antrebista al jornal [[Diário de Notícias (Pertual)|Diário de Notícias]] an 15 de Júlio de 2007, Saramago afirmou que l'antegraçon antre Spanha i Pertual ye ua fuorte porbablidade i que ls pertueses solo tenerien a ganhar se Pertual fusse antegrado na Spanha, paíç ne l qual se outo-eisilou (na ilha de Lhanzarote) i que biu cumo sou l'atribuiçon de l Nobel de la Lhiteratura.<ref>[http://dn.sapo.pt/2007/07/15/artes/nao_profeta_portugal_acabara_integra.html]</ref>
L'ida para Lhanzarote cunta mais subre l scritor de l que deixa trasparecer la justificatiba corriente (la medida censória pertuesa). Cul géstio d'afastamiento rumo a l'ilha mais ouriental de las Canárias, Saramago nun solo protesta ante l cerceamiento, cumo finca raízes nun lhocal de geografie inóspita (trata-se dua ilha bulcánica, cun pouca begetaçon i nanhue fuonte d'auga potable). La decison ten un caráter rebelador, tanto mais se se lhebar an cunta que, neste causo, "mais ouriental" senefica dezir mais próssimo de Pertual i de l cuntinente ouropeu.
Mesmo an dies d'heigemonie de l pensamiento pró-mercado, Saramago guarda un mirar abrigado nua ilha ouropeia mais próssima de la [[África]] que de l bielho centro de la ceblizaçon capitalista. Siempre atento a las anjustiças de l'era moderna, bigilante de las mais dibersas causas sociales, Saramago nun se cansaba d'ambestir, ousando l'arma que le coube ousar, la palabra. ''"Eiqui na Tierra la fame cuntina, / La miséria, l lhuto, i outra beç la fame."'', diç l you lhírico de l poema saramaguiano ''"Fala de l Bielho de l Restelo al Astronauta"'' (de l lhibro ''[[Ls Poemas Possibles]]'', eiditado an 1966).
=== Cronologie de l'atribuiçon dun prémio Nobel ===
* Setembre de 1997 - L'agéncia publicitária sueca, Jerry Bergström AB, de Stocolmo, cuntratada pul [[Agéncia pa l Ambestimiento i Quemércio Sterno de Pertual|ICEP]] - (uorgano statal pertués pa la promoçon de l quemércio i turismo nacional), ourganizou ua bejita de José Saramago la Stocolmo, ancluindo:
* Un seminairo na Heidengrenes, la percipal cadeia de lhibraries sueca
* Çcurso na Ounibersidade de Stocolmo
* Bárias antrebistas la jornales, rebistas i rádios suecas
* Nesses mesmos dies, la telbison statal sueca porduziu un porgrama special dedicado a Saramago
* Outubre de 1997 - La Feira Anternacional de l Lhibro de Frankfurt ten neste anho Pertual cumo paíç an çtaque
* 10 de Dezembre de 1998 - Saramago recibe l Prémio Nobel an Stocolmo
Segundo l "Diário de Notícias", l diretor de l'ampresa sueca Jerry Bergström AB afirmou: "Pertual nunca tenie tenido un Prémio Nobel de la lhiteratura i ua parte de la nuossa misson cunsistie an mudar essa situaçon".
Comentando esta atribuiçon, Sture Allén, anton secretairo de la Academie Sueca, negou que la decison tenga sido afetada por "campanhas publicitárias, comentairos d'académicos ó scritores, ó qualquiera outro tipo de presson".
Cuntradezindo Allén, Knut Ahnlund i Lars Gyllensten, nembros de l'academie afirmórun que serie rediclo afirmar que ls nembros de l'academie séian "eimunes a agéncias publicitárias".
Segundo l Dagens Nyheter haberie probas de qu'ua campanha apareceida fui ourganizada pula Almanha.
[[Knut Ahnlund]], nembro de l'academie sueca, fui crítico de l'atribuiçon de l prémio Nobel la Saramago, que segundo el fui l culminar dua campanha profissional de relaçones públicas.
=== Críticas a Joseph Ratzinger (Papa Bento XVI) ===
Na sue passaige por [[Roma]] an [[14 de Outubre]] de [[2009]], Saramago chamou [[Joseph Alois Ratzinger]], atualmente coincido cumo [[Papa]] [[Bento XVI]], de "cínico", dezindo que la "ansoléncia reacionária" de la [[Eigreija Católica]] percisa ser cumbatida cula "ansoléncia de l'anteligéncia biba".<ref>{{citar web |url=http://br.noticias.yahoo.com/s/14102009/40/entretenimento-saramago-chama-igreja-reacionaria-acusa.html |títalo=Saramago chama Eigreija de "reacionária" i acusa Bento XVI de "cenismo" |obra=Yahoo! Notícias |data=14-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=16-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091017070552/http://br.noticias.yahoo.com/s/14102009/40/entretenimento-saramago-chama-igreja-reacionaria-acusa.html |arquibodata=17-10-2009}}</ref>
D'antre las sues percipales declaraçones, stában la de "que [[Ratzinger]] tenga la coraige d'ambocar Dius para reforçar l sou neomediebalismo ounibersal, un Dius qu'el nunca biu, cul qual nunca se sentou para tomar un café, mostra solo l'abseluto cenismo anteletual" del. Dixo tamien que "[la]s ansoléncias reacionárias de la [[Eigreija Católica]] percisan de ser cumbatidas cula ansoléncia de l'anteligéncia biba, de l bun senso, de la palabra respunsable. Nun podemos premitir que la berdade seia oufendida todos ls dies por supuostos repersentantes de Dius na Tierra, ls quales, na berdade, solo ténen antresse ne l [[poder]]".<ref name=autogenerated1>''Ibidem''.</ref>
Afirmando inda que la Eigreija nun se amporta cul çtino de las almas i que siempre percurou solo cuntrolar ls sous cuorpos, i que l pouco cumpromisso de ls scritores i anteletuales poderie ser ua de las causas de la crise de la democracie, l scritor alertou que l [[fascismo]] stá a crecer na [[Ouropa]] i mostrou-se cumbencido de que, ne ls próssimos anhos "atacará cun fuorça". Por esso, ressaltou, "tenemos que mos preparar para anfrentar l rábia i la sede de bingança que ls [[fascistas]] stan a alimentar".<ref name=autogenerated1 />
=== Ouposiçon de la Eigreija Católica ===
Por frequentemente fazer uso de ls sous [[dreitos fundamentales]] de [[lhibardade relegiosa]] i de [[lhibardade de spresson]], Saramago ancuontrou siempre fuortes críticas i ouposiçon na [[Eigreija Católica]], que nun aceita l'eisercício dessa lhibardade [[democrática]] de Saramago (dende l fato d'el se referir a esta cumo "[[fascista]]" cun frequéncia). Ls [[protestantes]] (ó [[eibangélicos]]) yá declarórun publicamente apoiar la lhibardade de spresson de l'outor.<ref>{{citar web |url=http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1395941&seccao=Livros |títalo=Eibangélicos defénden lhibardade de spresson |obra=Diário de Notícias |data=20-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=23-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091025101704/http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1395941&seccao=Livros |arquibodata=25-10-2009}}</ref> I essa relaçon de tenson cula Eigreija Católica ye agrabada debido a l'ourige pertuesa de Saramago, lhocal adonde l [[catolicismo]] inda ye mui fuorte i çcuti-lo inda ye un tabu.<ref name=autogenerated3>{{citar web |ultimo=Céu e Silva |purmeiro=João |url=http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1396506&seccao=Livros |títalo=Eigreija Católica yá lei 'Cain' |obra=Diário de Notícias |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=23-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091024074519/http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1396506&seccao=Livros |arquibodata=24-10-2009}}</ref>
Debido la sue ourige pertuesa i to l'anfluéncia cultural eisercida pul catolicismo an tal cuntesto, Saramago sinte la necidade d'abordar la [[Bíblia]] ne l sou trabalho de scritor – esse testo faç parte de l sou patrimonho cultural, al cuntrairo de l Alcoran, que Saramago antende nun ser la sue tarefa abordá-lo.<ref name="publico.pt">{{citar web |url=http://publico.pt/Sociadade/saramago-ha-muita-coisa-na-biblia-que-vale-a-pena-ler_1406198 |títalo=Saramago: Hai muita cousa na Bíblia que bal la pena lher |obra=Público.PT |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=22-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091024035919/http://www.publico.pt/Sociedade/saramago-ha-muita-coisa-na-biblia-que-vale-a-pena-ler_1406198 |arquibodata=24-10-2009}}</ref>
L'anterpretaçon que Saramago faç de la Bíblia ye la de qu'eilha ye un "manual de malos questumes", cheno de "un catálogo de crueldade i de l pior de la natureza houmana", i que para ua pessona quemun a decifrar, percisarie de tener "un teólogo al lhado". I cita para aguantar esso ls eipisódios de bioléncia relatados na Bíblia, cumo sacrefício de Isaac, la çtruiçon de Sodoma ó la bida de Job, por eisemplo. Para Saramago, todos eilhes rebélan que "Dius nun ye de fiar". I Saramago diç, subre la necidade, que ten que "anterpretar la lhetra" de l testo – un porcesso que, na anterpretaçon bíblica, ye chamado de lhiteralista.<ref name="publico.pt"/> I esso de modo algun ampide qu'outra pessona tenga la sue anterpretaçon, ó qu'el tente amponer la sue anterpretaçon cumo berdade cumo abseluta. Muito pul cuntrairo, el até mesmo stimula la lheitura bíblica: "Subre l lhibro sagrado, you questumo dezir: lei la Bíblia i pirde la fé!", diç Saramago. Na berdade, el solo quier tener l [[dreito]] de spressar la sue oupenion.
Mas, Saramago nun deixa de recoincer que la "Bíblia ten cousas admirables de l punto de bista lhiterairo" i "muita cousa que bal la pena lher", stando, dentre eilhas, ls Salmos, cun páiginas "belíssemas", l Cántico de ls Cánticos, i la parábola de l sembrador cuntada por Jasus.<ref name="publico.pt"/>
La relaçon de tenson de Saramago cula Eigreija Católica creciu fuortemente passado la publicaçon de l lhibro "[[L Eibangeilho Segundo Jasus Cristo]]" an [[1991]], que fui adatado pa l triato an [[2001]]. L lhibro fui motibo de fuortes críticas por parte de católicos que se cunsidrórun oufendidos pula lheitura secular que Saramago faç de la personaige Jasus.<ref>{{citar web |url=http://www.longislandpress.com/2010/06/18/nobel-winning-portuguese-novelist-saramago-dies/ |títalo=Nobel-winning Portuguese novelist Saramago dies |obra=Long Island Press |data=19-06-2010 |lhéngua=anglés |acessodata=18-06-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100620031636/longislandpress.com/2010/06/18/nobel-winning-portuguese-novelist-saramago-dies/ |arquibodata=20-06-2010}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www.hojelusofonia.com/lusofonia/jose-saramago/ |títalo=José Saramago |obra=Hoije Lhusofonie |lhéngua=pertués |acessodata=19 de Júnio de 2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100828222909/hojelusofonia.com/lusofonia/jose-saramago/ |arquibodata=28-08-2010}}</ref>
Ye até por esso que, quando ua jornalista le preguntou porque sentie essa necidade de smiuçar la Bíblia, Saramago dixo: "Nun se ponga na posiçon de la Eigreija, que nun se toca na Bíblia."<ref name="publico.pt"/>
La [[Eigreija Católica]] nun gustou de l'atribuiçon de l Prémio Nobel a Saramago i publicou ne l diairo de l Baticano, [[L'Osservatore Romano]]: “Saramago ye, eideologicamente, un quemunista ambeterado”.<ref>{{citar web |ultimo=Braga |purmeiro=Isabel |url=http://www.publico.pt/Cultura/e-saramago-chorou_1442576 |títalo=I Saramago chorou |obra=Público |data=18-06-2010 |lhéngua=pertués |acessodata=19-06-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100621052403/http://www.publico.pt/Cultura/e-saramago-chorou_1442576 |arquibodata=21-06-2010}}</ref>
L lhançamiento de l lhibro Cain ([[2009]]) bultou a suscitar "ancumprensones, resisténcia, rábias bielhas", cunforme Saramago. "Çperto muitos anticorpos an ciertas pessonas", acrecenta, acusando bárias bezes respunsables de la Eigreija Católica (mas nó [[protestantes]] ó [[judius]]) de tenéren comentado l lhibro qu'inda nó lhírun – de fato, las pessonas fúrun anstadas a comentar las declaraçones subre la Bíblia, feitas por Saramago.<ref name="publico.pt"/>
I, rialmente, passado l lhançamiento de [[Cain]], bárias bozes [[católicas]] se ansurgírun contra Saramago. El fui acusado (cumo se el fusse un "[[heirege]]", i nó un [[scritor]]) pul padre José Tolentino Mendonça, diretor de l Secretariado Nacional de la Pastoral de la Cultura, de fazer ua lheitura angénua, eideológica i manipuladora de la Bíblia. L bispo de l Porto, D. Manuel Clemente, afirmou que José Saramago "rebela ua angenuidade cunfrangedora quando faç ancursones bíblicas" i, cumo "eisigéncia anteletual, deberie anformar-se antes de screbir". Yá l diretor de la Faculdade de Teologie de la Ounibersidade Católica de Lhisboua, Peter Stilwell, cunsidra que "serie spantoso" que José Saramago ancuntrasse algo debino na Bíblia i sublinhou que l scritor scolhiu l fratricida Cain i nó Abel, la bítima. Tal diretor que cundena Saramago por tener scrito subre Cain, debe tamien zaprobar tanto [[Byron]] quanto l tamien Nobel [[John Steinbeck]] (que trata la personaige de Cain an [[La Lheste de l Paraíso]] - ''East of Eden'') por tenéren scrito subre tal personaige.
L teólogo Anselmo Borges einicialmente afirmou que Saramago fizo ua lheitura "cumpletamente ounilateral" de la Bíblia, que ten, cumo qualquiera lhibro, de ser lhida cumo un to.<ref>{{citar web |url=http://www.ionline.pt/conteudo/28591-teologo-acusa-saramago-fazer-leitura-completamente-unilateral-da-biblia |títalo=Teólogo acusa Saramago de fazer lheitura "cumpletamente ounilateral" de la Bíblia |obra=Agéncia Lhusa |data=19-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=23-10-2009}}</ref>
Mais tarde, tal teólogo declarou tener oupenion formada subre Cain: "Gustei de l lhibro i até digo que ye amportante." Dá trés rezones para justeficar la sue oupenion: la "Bíblia ye un lhibro abierto; hai lhibardade d'anterpretaçon i oubriga ls crentes a refletir".<ref name=autogenerated3 /> Pa l biblista Fernando Vintura, José Saramago tenie l'eisigéncia anteletual de se anformar antes de screbir. L relegioso capuchinho referiu que "la Bíblia puode ser lhida por alguien que nun ten fé, mas supone algua hounestidade anteletual de quien l lei", i acusou Saramago de "ua falta gigantesca" dessa hounestidade.
Subre tales oupeniones, Saramago, cun sarcasmo, dixo: "Dízen que li la Bíblia cun angenuidade porque ye necessairo fazer ua anterpretaçon simbólica, ó seia, aqueilho qu'eilhi stá scrito nun ten sentido por si. I lhebou mil anhos a ser scrito!"<ref>{{citar web |ultimo=Céu e Silva |purmeiro=João |url=http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1397812&secao=Lhibros |títalo=Saramago quier 'Cain' lhibro an beç dun causo político |obra=Diário de Notícias |data=22-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=23-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091024100647/http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1397812&seccao=Livros |arquibodata=24-10-2009}}</ref> Inda subre l'alegaçon de "angenuidade", respundiu: "Abençoada angenuidade que me permitiu lher l qu'alhá stá i nun qualquiera ouparaçon de prestidigitaçon, dessas an que la segese ye pródiga, fuorçando las palabras la dezíren solo l qu'antressa a la Eigreija. Lheio i falo subre l que lheio".<ref>{{citar web |url=http://www.ionline.pt/cunteudo/28868-saramago-e-igreja-storia-amor-e-odio |títalo=Saramago i la Eigreija: stória d'amor i rábia |obra=iOnline |data=21-10-2009 |lhéngua=pertués |acessodata=19-06-2010}}</ref>
Essas críticas cunfírman tamien l'oupenion de Saramago de que muitos que comentórun l lhibro inda nun l lhírun – esso stá splícito ne l própio teor de las críticas.
Ye tamien por esses comentairos que Saramago diç que ls católicos "nun lheien la Bíblia".<ref>{{citar web |url=http://zerohora.clicrbs.com.br/zerohora/jsp/default.jsp?section=Estilo%20de%20Vida&newsID=a2691381.xml |títalo=An nuobo remanse, Saramago zafie la Eigreija |obra=Zero Hora |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=22-10-2009}}</ref>
Debido als acuntecimientos, nua cumbersa cul teólogo católico José Tolentino de Mendonça ne l final de [[outubre]] de [[2009]], Saramago declarou: "A mi, l que me bal, miu caro Tolentino, ye que yá nun hai fogueiras an San Demingos".<ref>{{citar web |url=http://aeiou.expresso.pt/gen.pl?p=stories&op=view&fokey=ex.stories/543404 |títalo=José Saramago: "L que me bal, caro Tolentino, ye que yá nun hai fogueiras an San Demingos!" |obra=Spresso |data=25-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=26-10-2009}}</ref>
[[Joseph Ratzinger]], l [[Papa Bento XVI]], qu'an abril de 2009 yá habie afirmado que "ls studiosos católicos nun puoden anterpretar la Bíblia dua maneira andependiente, nin dun punto de bista científico ó andebidual",<ref>{{citar web |url=http://www.tribunadaconquista.com.br/v1/2009/04/23/papa-adverte-sobre-interpretacoes-da-biblia/ |títalo=Papa adberte subre anterpretaçones de la Bíblia |obra=Tribuna de la Cunquista |data=23-04-2009 |lhéngua=pertués |acessodata=19-06-2010}}</ref> passado l'eipisódio ne l lhançamiento de [[Cain (lhibro)|Cain]] boltou a afirmar publicamente que solo la [[Eigreija Católica]] puode anterpretar la [[Bíblia]].<ref>{{citar web |url=http://www.estadao.com.br/noticias/vidae,papa-reafirma-que-so-igreja-catolica-pode-interpretar-a-biblia,456614,0.htm |títalo=Papa reafirma que solo Eigreija Católica puode anterpretar la Bíblia |obra=Stadon |data=26-10-2009 |lhéngua=pertués |acessodata=19-06-2010}}</ref>
=== Perseguiçon relegiosa de católicos a Saramago ===
Passado tener anfrentado fuorte [[perseguiçon relegiosa]] cul lhançamiento de l lhibro "[[L Eibangeilho Segundo Jasus Cristo]]" an [[1991]], l que culminou cula sue mudança de [[Pertual]] pa la [[Spanha]] pouco depuis,<ref>{{citar web |url=http://br.noticias.yahoo.com/s/afp/091019/entretenimento/portugal_literatura_religi__o |títalo=Eigreija critica nuobo lhibro de Saramago |obra=Yahoo! Notícias |data=19-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=24-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091022115959/http://br.noticias.yahoo.com/s/afp/091019/entretenimento/portugal_literatura_religi__o |arquibodata=22-10-2009}}</ref> l lhançamiento de [[Cain (lhibro)|Cain]] an [[2009]], mesmo an pleno [[seclo XXI]], boltou a render-le mais perseguiçon relegiosa.
Saramago sofriu perseguiçon tanto por parte de nembros de la [[Eigreija Católica]], quanto de [[católicos]]. L [[ourodeputado]] [[Mario David]], por eisemplo, falando an nome pessonal i assumindo-se católico nó-praticante, dixo tener bergonha de ser cumpatriota de l scritor, i screbiu ne l sou [[blogue]] de la [[Anterneta]], tendo-lo repetido depuis als meios de quemunicaçon, que Saramago debie renunciar a la nacionalidade pertuesa<ref>{{citar web |url=http://tsf.sapo.pt/PaginaInicial/Vida/Interior.aspx?content_id=1396797 |títalo=Saramago debie renunciar a la nacionalidade pertuesa, diç ourodeputado Mário David |obra=TSF Rádio Notícias |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=24-10-2009}}</ref> (anque tales declaraçones, l scritor sclareciu que nunca pensou an abandonar la [[cidadanie]] pertuesa<ref name=autogenerated2>{{citar web |url=http://tsf.sapo.pt/PaginaInicial/Vida/Interior.aspx?content_id=1399865 |títalo=José Saramago propone dreito a la dissidéncia i heiresie |obra=TSF Rádio Notícias |data=23-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=24-10-2009}}</ref>).
L'ourodeputada [[Edite Estrela]] declarou que tales palabras de Mario David son [[Anquisiçon|anquesitórias]].<ref>{{citar web |url=http://tsf.sapo.pt/PaginaInicial/Internacional/Interior.aspx?content_id=1396936 |títalo=Mário David rebela atitude «anquesitória», diç Edite Estrela |obra=TSF Rádio Amboras |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=24-10-2009}}</ref>
Yá '''Sousa Lara''', l Sub-Secretairo de Stado adjunto de la Cultura de Pertual an [[1991]], qu'anton betou l lhibro de Saramago [[L Eibangeilho segundo Jasus Cristo]] dua lhista de remanses pertueses candidatos a un prémio lhiterairo ouropeu, un de ls motibos qu'ocasionórun la mudança de Saramago de Pertual na época, por cunsidrar tal ato censório, an outubre de [[2009]] cumparou Saramago cun [[Berlusconi]] (político [[Dreita política|dreitista]] eitaliano coincido por sue fé [[católica]]<ref>{{citar web |url=http://www.mg.co.za/article/2009-09-07-berlusconi-rift-with-catholic-church-a-lie |títalo=Berlusconi: Rift with Catholic Church 'a lie' |obra=Carta eiletrónica & Guardian Online |data=07-09-2009 |lhéngua2=en |acessodata=30-10-2009}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www.newskit.it/politica/berlusconi-e-il-vero-leader-morale-dei-cattolici-parola-di-baget-bozzo.html |títalo=Berlusconi è eil bero lheader morale dei cattolici": parola di Baget Bozzo |obra=News Kit |data=10-02-2009 |lhéngua=eitaliano |acessodata=30-10-2009}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www.uaar.it/news/2009/09/14/berlusconi-super-cattolico-anti-risorgimentale |títalo=Un Berlusconi super-cattolico e anti-risorgimentale |obra=UAAR |data=14-09-2009 |lhéngua=eitaliano |acessodata=30-10-2009}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www.lifeinitaly.com/node/7316+berlusconi+is+a+catholic&cd=5&hl=pt-BR&ct=clnk&gl=br |títalo=Berlusconi Expected at Catholic Indulgence Mass |obra=Life in Italy |data=25-08-2009 |lhéngua2=en |acessodata=19-09-2009}}</ref><ref>{{citar web |ultimo=White |purmeiro=Hilary |url=http://www.catholic.org/international/international_story.php?id=34386 |títalo=Vatican Corrects Priests Over Eluana Englaro Euthanasia |obra=Catholic Online |data=09-09-2009 |lhéngua2=en |acessodata=30-10-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100507080917/http://www.catholic.org/international/international_story.php?id=34386 |arquibodata=07-05-2010}}</ref> – el yá até mesmo betou publicaçon de lhibro de Saramago na [[Eitália]] chamando l'obra de "anticatólica", l que rendiu ua repuosta de Saramago que dixo que "L Stado de Berlusconi ye católico i reacionario"<ref>{{citar web |url=http://www.xornal.com/artigo/2009/06/03/cultura/saramago-%C5%93o-capitalismo-fixonos-durmir-deixou-esquerda-ideas/2009060322152251653.html |títalo=Saramago: "O capitalismo fíxonos durmir e deixou a esquerda sen ideas" |obra=Xornal de Galicia |data=09-06-2009 |lhéngua=galego |acessodata=30-10-2009}}</ref>–, un quaije qu'ouposto de Saramago), sugerindo qu'el deberie recebir ua '''puniçon''' (nun solo debina) pul que fui scrito an '''Cain''', declarando l que segue:
<blockquote>"Este senhor atingiu, nun se percebe mui bien porquei, un patamar d'ampunidade que l'houmanidade cuncede, tipo Berlusconi. Hai uas pessonas que puoden dezir todo, que puoden fazer las cousas mais absurdas i las pessonas habituan-se a esso i nun lhieban a mal. Solo tengo pena que nun anxobalhe, de la mesma forma qu'anxobalhe l patrimonho católico, por eisemplo ls muçulmanos, porque esses nun perdónan i bérgan-les pula piel. Ende ye mais defícele ansistir muito nua piada reiterada contra la religion muçulmana. Calculo que depuis nun le corra bien l feturo depuis".<ref>{{citar web |url=http://espbr.com/noticias/sousa-lara-compara-saramago-berlusconi |títalo=Sousa Lara compara Saramago a… Berlusconi |obra=ESPBR |data=22-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=30-10-2009}}</ref></blockquote>
L [[poeta]] [[Manuel Alegre]], subre tales acuntecimientos, declarou: "Esto ye ua stória pertuesa chena de precunceitos i fantasmas. An purmeiro lhugar ye perciso lher l lhibro de José Saramago. El ye un grande scritor, mas parece que nun se perdona la Saramago, ser un grande scritor de la lhéngua pertuesa, ser un [[Prémio Nobel]] i nun ser un home relegioso". "El screbiu un lhibro, mas nun beio naide çcutir l lhibro. Solo beio çcutir las oupeniones que cun todo l dreito el spressou subre la Bíblia". Cunforme questiona Alegre, "las pessonas puoden nun star d'acuordo cun aqueilho qu'el diç, mas cumo ye que se puode poner an causa la seriadade dun home que diç aqueilho que pensa". El cunsidra tales acuntecimientos cumo "un [[precunceito]]" i "feitiços de [[dogmatismo]]". "Nun le puoden negar l dreito de screbir un lhibro i tamien nun se puode curceficar l Saramago por sprimir las sues oupeniones i menos inda por ser un grande scritor, i menos inda por ser un Prémio Nobel". Finalizando, dixo que "al Saramago nun se perdona ser un pertués que se atrebiu a ganhar l Prémio Nobel de la Lhiteratura i que diç que nun acradita an [[Dius]]".<ref>{{citar web |url=http://tsf.sapo.pt/PaginaInicial/Vida/Interior.aspx?content_id=1397395 |títalo=Alegre cunsidra que Pertual nun perdona «grandeza» |obra=TSF Rádio Notícias |data=21-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=24-10-2009}}</ref>
Debido la tales acuntecimientos, Saramago chegou até mesmo a aperponer dous nuobos dreitos a la [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos]]: l dreito a la dissidéncia i a l'heiresie<ref name=autogenerated2 /> (que, na berdade, yá stan cuntidos ne l'artigo XVIII de tal carta que spressa que "toda pessona ten dreito a la lhibardade de pensamiento, cuncéncia i religion", i ne l'artigo XIX, tamien de la DUDH, que spressa que "[t]oda pessona ten dreito a la lhibardade d'oupenion i spresson", bien cumo drento de l dreito de [[lhibardade relegiosa]] quando spresso na [[Custituiçon]] dun Stado [[Lhaico]], cumo ye l causo de [[Pertual]] i de l [[Brasil]], ambora muitas pessonas nun téngan cuncéncia desso debido la postura de la [[Eigreija Católica]] i de la [[amprensa]] an tales países - algo que cunfirma essa afirmaçon ye l fato dun jornalista chegar a declarar, an clara ouposiçon a ua eideia de [[democracie]], que "ó quien acradita que la Bíblia ten algua relaçon cula palabra de Dius stá halbelitado para subre eilha fazer cunsidraçones éticas".<ref>{{citar web |outor=João Miguel Tabares |url=http://dn.sapo.pt/inicio/openiao/interior.aspx?content_id=1402126&secao=Jo%E3o%20Miguel%20Tabares&tag=Oupeni%E3o%20-%20En%20Foco |títalo=Las afirmaçones relegiosas de l'atiu José Saramago |obra=Diário de Notícias |data=27-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=27-10-2009}}</ref> Claramente, nun ye necessairo acraditar nun "poder ético" daquel lhibro para poder criticá-lo, basta tener cuncéncia de ls sous eifeitos sociales, i esso afeta a todos, até quien ye atiu cumo Saramago. Cunforme l própio Saramago declarou, "cumo nun sou anteiramente burro, ganhei muito ciedo la cuncéncia de l peso de la religion na bida houmana. I cumo, depuis, quando se entra an lheituras stóricas i se ancontra cul zastre, dígamos, de l'alargamiento de l'anfluéncia de l cristandade, qu'esso custou cidades çtruídas, miles de pessonas muortas, assassinadas, degoladas, queimadas… Las Cruzadas fúrun qualquiera cousa que la Eigreija debie pedir perdon!"<ref name=autogenerated4>{{citar web |url=http://dn.sapo.pt/inicio/artes/interior.aspx?content_id=1400654&seccao=Livros |títalo="L Papa Bento XVI parece-me un heipócrita" |obra=Diário de Notícias |data=25-10-2009 |lhéngua2=pt |acessodata=25-10-2009}}</ref>).
An antrebista quando de la publicaçon de l lhibro [[Cain (lhibro)|Cain]] an [[2009]], l'antrebistador ouserbou que l lhibro habie sido publicado an Pertual, ne l [[Brasil]] i an [[Spanha]], países maioritariamente [[católicos]], i preguntou se Saramago achaba qu'essa reaçon eirie cuntinar. Saramago, respundiu l seguinte: "Nó, an Spanha, nó. Publicou-se alhá recentemente un lhibro de l [[Fernando Balleijo]], [[La puta de Babilonia]], que se fusse you a screbir aqueilho acá an Pertual tenien-me pindurado nun desses candieiros de l'abenida. Ye dua bioléncia de denúncia i de crítica que ye un outéntico bota-abaixo".<ref name=autogenerated4 />
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhiteratura]]
* [[Lhiteratura pertuesa]]
* [[Remanse]]
{{Refréncias|col=2}}
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = José Saramago
|commonscat = José Saramago
|wikisource =
|wikiquote = José Saramago
|wikiquotecat =
|wikelibros =
|wikinoticias = Falece l scritor i Nobel de Lhiteratura José Saramago
|wikinoticiascat =
|wikcionario =
|wikispecies =
|wikibersidade =
|meta =
}}
* {{Link|en|2=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1998/|3=Perfil ne l sítio oufecial de l Nobel de Lhiteratura 1998}}
* {{Link||2=http://www.caleida.pt/saramago |3=Sítio cun material biográfico i bibliográfico}}
* {{Link||2=http://web.archive.org/web/20090413091230/www.citi.pt/cultura/literatura/romance/saramago/ |3=Saramago ne l C.I.T.I.}}
* {{Link||2=http://web.archive.org/web/20050805084654/www.alfarrabio.um.geira.pt/vercial/saramago.htm |3=Saramago ne l Porjeto Bercial}}
* {{Link||2=http://web.archive.org/web/20100301083237/www.revista.agulha.nom.br/1saramago4.html |3=Jornal de la Poesie}}
* {{Link||2=http://caderno.josesaramago.org/ |3=Blog em que o próprio Saramago scribe diariamente}}
* {{Link||2=http://sincronia.cucsh.udg.mx/saramago.htm |3=Female characters in Saramago’s works: a study of the symbolism of sight}}
* {{Link||2=http://sincronia.cucsh.udg.mx/carreira1.htm |3=A (des)custruçon de la eidentidade na obra de José Saramago}}
* {{Link||2=http://web.archive.org/web/20091024070618/www.geocities.com/ail_br/entreovereoolhar.html |3=Antre l ber i l olhar: a recorréncia de temas i eimagens na obra de José Saramago}}
* {{Link||2=http://publicacoes.unigranrio.edu.br/index.php/reihm/article/view/63/67 |3=Antre Eros i Tánatos: ua anterpretaçon de la muorte na obra de José Saramago}}
* {{Link||2=http://sincronia.cucsh.udg.mx/onao.htm |3=L Nó-Lhugar de la scritura: Ua lheitura d'ansaio subre la cegueira, de José Saramago}}
* {{Link||2=http://sincronia.cucsh.udg.mx/memor.htm |3=Memorial de l cumbento: L Passado rebejitado}}
<br />
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo=[[Prémio Camões]]
|anhos=[[1995]]
|antes=[[Jorge Amado]]
|depuis=[[Eduardo Lourenço]]
}}
{{Caixa de sucesson
|títalo=[[Nobel de Lhiteratura]]
|anhos=[[1998]]
|antes=[[Dario Fo]]
|depuis=[[Gunter Grass]]
}}
{{Caixa de sucesson
|títalo={{nowrap|[[Fexeiro:Lorberkranz.png|20px]] [[Aneixo:Lhista de nembros de la Academie Brasileira de Lhetras|Sócio correspondente de la ABL - sétimo acupante de la cadeira 16]]}}
|anhos=[[2009]] — [[2010]]
|antes=[[Maurice Druon]]
|depuis=—
}}
{{Tremina caixa}}
{{Bloco de nabegaçon
|José Saramago
|Prémio Camões
|Prémio Nobel de Lhiteratura/1976-2000
|Sócios Correspondentes de la Academie Brasileira de Lhetras}}
{{Portal3|Pertual|Lhiteratura}}
{{DEFAULTSORT:Saramago, José}}
{{Cuntrolo d'outorie}}
[[Catadorie:José Saramago| ]]
[[Catadorie:Scritores de Pertual]]
[[Catadorie:Prémio Camões]]
[[Catadorie:Marxistas]]
[[Catadorie:Nobel de Lhiteratura]]
[[Catadorie:Atius de Pertual]]
[[Catadorie:Quemunistas de Pertual]]
[[Catadorie:Argumentistas de Pertual]]
[[Catadorie:Dramaturgos de Pertual]]
[[Catadorie:Cuntistas de Pertual]]
[[Catadorie:Remansistas de Pertual]]
[[Catadorie:Poetas de Pertual]]
enjsn1i09rk6srb6oonxaj8nkt0vaqe
Biqui:Gadgets-definition
8
4451
108463
96030
2026-09-18T21:17:12Z
NguoiDungKhongDinhDanh
11631
Remove deprecated option. See [[:phab:T298199|T298199]] for more information. ([[:m:GS|global sysop]] action)
108463
wikitext
text/x-wiki
== Gadgets d'eidiçon ==
* refToolbar[dependencies=user.options]|refToolbar.js
* wikEd[dependencies=jquery.client]|wikEd.js
* HotCat|HotCat.js
* highlightRedirects|highlightRedirects.css
* Zambiguacon[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api]|zambiguacon.js|zambiguacon.css
* EilemientosScundidos[default|type=general]|EilemientosScundidos.js|EilemientosScundidos.css
* charinsert[default]|charinsert.js
* RTRC|RTRC.js
* OngletPurge[dependencies=mediawiki.util]|OngletPurge.js
* UTCLiveClock[dependencies=mediawiki.util]|UTCLiveClock.js
* mobile-sidebar|mobile-sidebar.js
* ScunderCentralNoticeDelMeta|ScunderCentralNoticeDelMeta.js|ScunderCentralNoticeDelMeta.css
* Direct-link-to-Commons[dependencies=mediawiki.util]|Direct-link-to-Commons.js
== Módulos ==
* charinsert-core[hidden|dependencies=mediawiki.toolbar,jquery.textSelection]|charinsert-core.js|charinsert-core.css
sphlwqnkgui79werfac8pozkg2jbg39
Pertués oulibentino
0
8286
108458
108104
2026-09-18T15:41:00Z
~2026-50119-78
15540
/* Ansino */
108458
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués oulibentino
| nomenatibo = Português oliventino
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]]
| falantes = 3.600
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]]
| scrita =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 =
| sil =
| mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]]
}}
L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">[http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html http://www.hoy.es/v/20120723/sociedade/portugues-oliventino-conserva-20120723.html]</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref>
Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref>
== Cuntesto stórico ==
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion ===
L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" />
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual ===
Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref>
Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref>
Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenca-silencia-portugues_555273.html</ref>
[[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]]
=== Oulibença i Talega na Spanha ===
A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" />
== Caratelísticas ==
L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" />
Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son:
Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" />
Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" />
Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" />
Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" />
L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> Falado na region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref>
== Situaçon lhenguística ==
=== Domínio pertués ===
L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa.
=== Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX ===
L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" />
L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" />
=== Franquismo ===
[[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]]
Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" />
L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" />
Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Seçon Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" />
Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" />
=== Atualidade ===
Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" />
L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l pertués ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" />
== Ansino ==
L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref>idra lague rovo</ref>
Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" />
== Associaçones i atores políticos ==
Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes.
=== Anstituto Camões ===
O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" />
=== Para alhá Guadiana ===
An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref>
A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" />
=== Grupo de ls Amigos de Oulibença ===
L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>mirandesinho lindo</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença.
=== Partido Quemunista Pertués ===
L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" />
Las preguntas fúrun:<br />
# Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br />
# Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br />
# Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br />
# Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br />
{{Refréncias|col=2}}
[[Catadorie:Oulibença]]
[[Catadorie:Talega]]
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]]
5p9r2225g5mxyte7uc9c71crj3atyjs
Stúrias
0
10417
108454
108161
2026-09-18T15:36:54Z
~2026-50119-78
15540
108454
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Localización de Asturias.svg|thumb|Mapa de Spanha a amostrar las Stúrias na quelor burmeilha.]]
L '''Percipado de las Stúrias'''<ref>{{Citar dicionairo mirandés|Stúrias|Stúrias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018}}</ref> (an sturiano: ''Principáu d'Asturies'', an galhego-sturiano: ''Principao d'Asturias'') ye ua quemunidade outónoma i porbíncia de [[Spanha]], que queda ne l noroeste de la [[Península Eibérica]], a norte cul mar Cantábrico, a oeste cula [[Galízia]], a leste cula Cantábria, i al sul cun [[Castielha i Lhion]].
Recibe l nome de percipado por rezones stóricas, yá que l hardeiro de la corona de Spanha ten l títalo de nobreza de «Príncepe de las Stúrias».
Stúrias ten ua populacion de 1 081 487 habitantes, i acupa ua ária total de 10.603,57 km², debedida de forma admenistratiba an 78 cunceilhos.<ref>Idra rovo</ref> La sue capital ye la cidade de Uviéu, mentes que Xixón ye l cunceilho más poblado. Ls outros cunceilhos cun grandes pobaçones son Avilés, Siero, Mieres i Llangréu.
D'acuordo cul sou Statuto de Outonomie, Stúrias ye cunsidrada ua quemunidade stórica ne l sou artigo 1. Ten un uorgano d'outogobierno d'ourige mediabal chamado de Junta General, que fui fundado ne l anho de 1388, cumo cunsequéncia de la sue trasformaçon an percipado por orde de Juan I de Castielha. Tamien ten dues lhénguas própias, l sturiano i l galhego-sturiano, que nó son cunsidradas oufeciales, mas ténen l statuto jurídico de porteçon. L sturiano ye la sue única lhéngua oufecial. La parte mais oucidental de la quemunidade, coincida cumo Tierra de l Navia-Eo, tamien fala galhego.
== Galarie ==
<gallery>
Flag of Asturias.svg|Bandeira.
Escudo de Asturias (oficial).svg|Brason.
Himnoasturias 4 julio 2010.ogg|Hino.
</gallery>
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
{{Correlatos
|títalo = Stúrias
|commons = Asturias
|commonscat = Asturias
|wikisource = Astúrias
|wikiquote = :
|wikiquotecat = :
|biquiamboras = Astúrias
|biquicionairo = Astúrias
|wikivoyage = Astúrias
|wikidata = Q3934
|scunder = 1
}}
*[https://www.asturias.es/ Sítio oufecial de l gobierno de l Percipado de las Stúrias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201211010827/https://www.asturias.es/ |date=2020-12-11 }} (an sturiano)
{{Portal3|Stúrias|Spanha}}
[[Catadorie:Stúrias]]
cdidr57i5zzb5if0emmb3w0w3k5tndz
Academie de la Lhéngua Sturiana
0
10620
108455
108374
2026-09-18T15:37:31Z
~2026-50119-78
15540
108455
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]]
La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Lague rovo</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Ispe Tcha Tchu Idra Idre Idri</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref>
Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref>
Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano.
{{Refréncias|quel=2}}
== Lhigaçones sternas ==
*[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano)
{{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Lhéngua sturiana]]
[[Catadorie:Stúrias]]
6tvtrni5okj2uh2getps5ehyp9wjyqy
Narf
0
10708
108457
108215
2026-09-18T15:39:25Z
~2026-50119-78
15540
108457
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Creatividad musical de Galicia MICSUR Narf (cropped).jpg|thumb|Narf ne l MICSUR, Mar del Plata, Argentina, an 17 de maio de 2014.]]
'''Francisco Xavier Pérez Vázquez'''<ref name="faro">{{citar web|redadeiro=Graña|purmeiro=A.|títalo=Falece o compositor e cantante galego Narf|url=http://galego.farodevigo.es/sociedad/2016/11/15/fallece-compositor-cantante-gallego-narf/1570518.html|obra=Faro de Vigo|data=15 de nobembre de 2016|lhéngua=galhego}}</ref><ref>Tá i' tá</ref> (Silleda, 24 de abril<ref name="abril">{{citar web|títalo=Premio Ari[t]mar da Amizade Galego-Lusófona para Narf|url=http://www.sermosgaliza.gal/articulo/cultura/premio-ari-t-mar-da-amizade-galego-lusofona-narf/20170425203551056906.html|obra=Sermos Galiza|data=25 de abril de 2017|lhéngua=galhego}}</ref> de 1968<ref name=faro /><ref name="imaxinario">{{citar web|redadeiro=Ro|purmeiro=Santiago|títalo=Morre Fran Pérez 'Narf', un dos grandes da música galega|url=http://www.elcorreogallego.es/portada/ecg/morre-fran-perez-narf-un-dos-grandes-da-musica-galega/idEdicion-2016-11-16/idNoticia-1027332/|obra=El Correo Gallego|data=16 de nobembre de 2016|lhéngua=galhego}}</ref><ref>Lomito</ref> — [[Santiago de Compostela]],<ref name=abril /> 15 de nobembre de 2016),<ref>{{citar web|redadeiro=Lombao|purmeiro=David|títalo=Falece o músico Fran Pérez, Narf|url=http://praza.gal/falase/29996|obra=Praza Pública|data=15 de nobembre de 2016|lhéngua=galhego}}</ref> mais coincido cumo '''Narf''',<ref>L pseudónimo ben de l sou hipocorístico Fran scrito alrobés.</ref> i tamien cumo '''Fran Pérez''',<ref name="nindiola">Idra Idre Idri rovo</ref><ref name="barullo">Uy saiga</ref><ref name="XRon">{{citar web|redadeiro=Gómez|purmeiro=Lupe|títalo="Compartir unha aventura"|url=http://www.galiciahoxe.com/mare/gh/compartir-unha-aventura/idNoticia-473919/|obra=Galicia Hoxe|data=5 de outubre de 2009|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="psicofoncx">{{citar web|redadeiro=Beceiro|purmeiro=M.|títalo=Novos sons de Psicofónica e Chouteira|url=https://galego.lavozdegalicia.es/noticia/santiago/2000/05/17/nuevos-sonidos-psicofonica-chouteira/0003_34950.htm|obra=La Voz de Galicia|data=15 de maio de 2000|lhéngua=galhego}}</ref> fui un cantador i cumpositor galhego recoincido pula fuorte personalidade i oureginalidade de la sue obra,<ref name="sintonia">{{citar web|títalo=A beleza dos sons de Uxía e Narf únense nas Baladas da Galiza imaxinaria e visitan o Verán Cultural|url=http://xornalgalicia.com/galicia/1678-a-beleza-dos-sons-de-uxia-e-narf-unense-nas-baladas-da-galiza-imaxinaria-e-visitan-o-veran-cultural|obra=Xornal Galicia|data=11 de agosto de 2016|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="africa">{{citar web|títalo=Fran Pérez 'Narf' e Manecas Costa abren no Salón Teatro o Ciclo Novas Músicas|url=http://centrodramatico.xunta.gal/novas/nova.php?id=399&lg=gal|publicado=Axencia Galega das Industrias Culturais|data=11 de júnio de 2008|lhéngua=galhego}}</ref> que percurou acrecentar a las struturas de l rock çtintas anfluenças de sonidos.<ref>{{citar web|títalo=Biografia|url=https://www.last.fm/pt/music/NARF/+wiki|publicado=Last.fm|cunsultadata=3 de abril de 2018|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="douto">{{citar web|títalo=Narf|url=http://www.dotgalicia.com/Dot-Magazine-narf-1058.php?pagina=400&tag=1&at=1&ab=0&user=10&id=1058&fecha=2012-05-07&plb=|obra=Dotgalicia|data=4 de nobembre de 2011|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="cancionista">{{citar web|redadeiro=Iglesias|purmeiro=Óscar|títalo=O retorno de Narf|url=https://elpais.com/diario/2007/11/23/galicia/1195816709_850215.html|obra=El País|data=23 de nobembre de 2007|lhéngua=galhego}}</ref> Fui cumpositor de bandas de sonidos pa triato i outros spetáclos, cumbinando este calantriç cul de ator an çfrentes funçones de triato.<ref name="galeguía">{{citar web|títalo=Fran Pérez|url=http://galegos.galiciadigital.com/gl/fran-perez|publicado=Galicia Dixital|cunsultadata=3 de abril de 2018|lhéngua=galhego}}</ref> Quelaborou cun muitos outros artistas i libou la sue cançon al redror de l mundo, amostrando l sou cumpremisso cula cultura galhega,<ref name="alma">{{citar web|redadeiro=Dopico|purmeiro=Montse|títalo='A cultura e o idioma son o maior activo que temos. Creo que descoidalos é un erro'|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2011/03/26/galicia/1301162021.html|obra=O Mundo|data=27 de márcio de 2017|lhéngua=galhego}}</ref> i sentindo eigualmente ua perfunda atraçon pula cançon africana.<ref name=africa /><ref name=alma /><ref>{{citar web|redadeiro=Torres|purmeiro=Ramiro|títalo=Entrevista a Fran Pérez, Narf|url=http://palavracomum.com/entrevista-a-fran-perez-narf/|publicado=Palavra Comum|data=3 de dezembre de 2014|lhéngua=galhego}}</ref><ref>{{citar web|títalo=A fusom entre a Guiné Bissau e a Galiza|url=https://www.diarioliberdade.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4193:a-fusom-entre-a-guine-bissau-e-a-galiza&catid=15:cultura-e-desportos&Itemid=45|obra=Diário Liberdade|data=27 de júnio de 2010|lhéngua=galhego}}</ref>
Tamien fui nembro de la banda Os Quinindiolas, de Nicho Varullo, de la cumpanhie de triato Chévere i de Psicofónica de Conxo.
{{Refréncias|quel=2}}
{{Commonscat|Fran Pérez Narf}}
{{Portal3|Galízia|Spanha}}
{{Rabisco}}
{{NM|1968|2016|Narf}}
[[Catadorie:Galízia]]
7jywft1zdiga0714lwvkv2sh6rzqldt
Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana
0
10950
108456
108366
2026-09-18T15:38:13Z
~2026-50119-78
15540
108456
wikitext
text/x-wiki
L '''Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana''' (an sturiano: ''Premiu "Alfonso Iglesias" de cómic en llingua asturiana'') ye un prémio dado pula Junta de Eiducaçon, Cultura i Çporto de las Stúrias zde 2009.<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=7721 Crease'l premiu Alfonso Inglesias de cómic dotáu con 7.000 €] </ref>
== Bincedores ==
{| class="wikitable"
!Anho!! Eidiçon!! Bincedor !! Obra
|-
| [[2009]]
| I Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-musicu-dibuxante-ruma-barbero-ganal-premiu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-cola-obra-manzaju-20091112175430.html]</ref>
| [[Ruma Barbero]]
| ''Manzajú''
|-
| [[2010]]
| II Cuncurso<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf |accessdate=2019-02-07 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304133153/https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf }}</ref>
|
| <center>—</center>
|-
| [[2011]]
| III Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-adaptacion-obra-dona-berta-clarin-ganal-concursu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-20111107173917.html]</ref>
| [[Isaac del Rivero]]
| ''Doña Berta''
|-
| [[2012]]
| IV Cuncurso<ref>[http://asturies.com/noticies/marinas-gana%E2%80%99l-premiu-alfonso-iglesias-de-c%C3%B3mic-por-%E2%80%98homes%E2%80%99]</ref>
| [[Javier Antonio Marinas]]
| ''Homes''
|-
| [[2013]]
| V Cuncurso<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=13526 Alfonso Zapico gana'l "Alfonso Iglesias" con "Cuadernos d'Ítaca"] Asturnews. Consultáu'l 21.11.2013</ref>
| [[Alfonso Zapico]]
| ''Cuadernos d'Ítaca''
|-
| [[2014]]
| VI Cuncurso<ref>[https://elfielato.es/picos-europa/pilona/enrique-carballeira-gana-el-premio-alfonso-iglesias-de-comic-en-asturianu-680 Enrique Carballeira gana el Premio Alfonso Iglesias de Cómic en Asturianu] elfielato.es Consultáu'l 20.04.2018</ref>
| [[Enrique Carballeira]]
| ''L'arume de la tierra''
|-
| [[2015]]
| VII Cuncurso<ref>Idra Lague rovo</ref>
| [[Ruma Barbero]]
| ''El viaxe a la lluz''
|-
| [[2016]]
| VIII Cuncurso<ref>Saiga</ref>
| [[Luis Navazo]]
| ''Indianu''
|-
| [[2017]]
| IX Cuncurso<ref>. 20.04.2018</ref>
| [[Alberto Vázquez García]]
| ''Los llazos coloraos''
|-
| [[2018]]
| X Cuncurso<ref>{{citar web |url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-anxelu-gonzalez-fernandez-lleval-premiu-alfonso-iglesias-comic-cacique-blancu-20181002180916.html |títalo=Anxelu González Fernández lleva'l X Premiu Alfonso Iglesias de Cómic con 'Cacique blancu' |data=2 de outubre de 2018 |lhéngua=sturiano}}</ref>
| [[Anxelu González]]
| ''Cacique blancu''
|}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Cuontas an zenhicos]]
[[Catadorie:Lhéngua sturiana]]
962i39tme6ndamknlcfsrwq6w514pya