Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.20
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Dante Alighieri
0
392
108493
106360
2026-09-23T00:17:28Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
108493
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Portrait de Dante.jpg|thumb|<center>Dante Alighieri<br /> por [[Sandro Botticelli]]</center>]]
'''Dante Alighieri''' ([[Florença]], [[29 de maio]] de [[1265]] — [[Rabena]], [[13 de setembre|13]] ó [[14 de setembre]] de [[1321]]) fui un [[scritor]], [[poeta]] i [[político]] [[Eitália|eitaliano]].<ref>[https://www.britannica.com/biography/Dante-Alighieri Dante-Alighieri, Encyclopaedia Britannica.]</ref> Ye cunsiderado l purmeiro i maior poeta de la [[léngua eitaliana]], definido cumo ''il sommo poeta'' ("l sumo poeta").
Sou nome, segundo l testemunho de l filho, Jacopo Alighieri, era un [[heipocorístico]] de "Durante".<ref>''Durante, olim vocatus Dante.''</ref> Ne ls decumientos, era seguido de l [[patronímico]] "Alagherii" ó de l [[gentílico]] "de Alagheriis", anquanto la bariante "Alighieri" afirmou-se cul adbento de [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]].
Fui mui más de l que solo un lhiterato: nua época adonde solo ls scritos an [[latin]] éran balorizados, redigiu un poema, de biés [[épico]] i [[teologie|teológico]], ''La Divina Commedia'' (''[[La Debina Comédia]]''), que se tornou la base de la [[léngua eitaliana]] moderna i culmina a afirmaçon de l modo mediebal de antender l mundo. Naciu an [[Florença]], adonde bibeu la purmeira parte de la sue bida até ser anjustamente eisilado. L eisílio fui inda maior de l que ua simples separaçon física de sue tierra natal: fui abandonado por sous parientes. Apesar dessa cundiçon, sou amor ancundicional i capacidade besionária l transformórun ne l más amportante pensador de sue época.
== Bida ==
=== Purmeiros anhos de bida i família ===
[[Fexeiro:DanteFresco.jpg|thumb|200px|lheft|Fresco transferido de la [[Madeira (material)|madeira]], por Andrea del Castagno.]]
Nun hai registro oufecial de la data de nacimento de Dante. El anforma tener nacido subre l signo de [[Mielgos]], antre fin de maio i meados de júnio. La refréncia más cunfiable ye la data de [[29 de maio]] de [[1265]]. Dante, na berdade, ye ua abrebiaçon de sou rial nome, Durante. Naciu nua amportante família [[Florença|florentina]] (cujo apelido era, na rialidade, Alaghieri) cumprometida politicamente cul partido de l [[Guelfo]]s, ua aliança política ambolbida an lhuitas cun outra façon de florentinos: ls [[Gibelino]]s. Ls Guelfos stában inda debedidos an "Guelfos Brancos" i "Guelfos Negros". Dante, ne l ''Anfierno'' (XV, 76), pretende dezir que la sue família ten raízes na Roma Antiga, inda que l familiar más antigo que se le conhece (citado pul própio Dante, ne l lhibro ''Paraíso'', (XV, 135), seia Cacciaguida de l Eiliseu, que terá bibido, quando muito, a la bolta de l anho [[1100]] (l que, relatibamente al própio Dante, nun ye mui antigo).
L sou pai, Alighiero di Bellincione, fui un "Guelfo Branco'. Nun sofriu, mas, qualquier represália passado la bitória de l partido Gibelino na Batailha de la Montaperti. Essa cunsideraçon por parte de l própios einimigos denota, cun algua sigurança, l prestígio de la família.
La mai de Dante chamaba-se Dona Bella degli Abati, nome algo comentado por segneficar "la guapa de ls abades", inda que Bella seia ua cuntraçon de Gabriella. Muorre quando Dante cunta solo cun 5 ó 6 anhos de eidade. Alighiero debrebe se casa cun Lapa di Chiarissimo Cialuffi. (Hai algua cuntrobérsia quanto a esse casamento, proponendo alguns outores que ls dous se téngan ounido sin cuntrair [[casamiento]], grácias a deficuldades albantadas, na época, al casamiento de biúdos). Deilha nacírun l armano de Dante, Francesco, i Tana (Gaetana), sue armana.
Cula eidade de 12 anhos, an [[1277]], sue família ampuso l casamiento cun Gemma, filha de Messe Manetto Donati, prática quemun—tanto ne l arranjo quanto na eidade—na época. Era dada ua amportança eicepcional a la cerimónia que decorrie nun ambiente mui formal, cula persença dun notário. Dante tubo bários filhos de Gemma. Cumo acuntece, giralmente, cun pessonas famosas, aparecírun muitos supuostos filhos de l poeta. Ye probable, inda assi, que Jacopo, Pietro i Antonia fússen, rialmente, sous filhos. Antonia tomou l hábito de freira, cul nome de Armana Beatriç. Un outro home, chamado Giovanni, reclamou tamien la filiaçon mas, anque tener stado cun Dante ne l eisílio, réstran alguas dúbedas quanto a la pretenson.
=== Eiducaçon i Poesie ===
[[Fexeiro:Dante Luca.jpg|right|thumb|250px|Fresco por [[Luca Signorelli]].]]
Pouco se sabe subre la eiducaçon de Dante, presumindo-se que tubisse studado an casa, de forma outodidata. Sabe-se que studou la poesie toscana, talbeç cula ajuda de [[Brunetto Latini]] (nua eidade posterior, cumo se dezirá de seguida). La poesie toscana centraba-se na "Scuola poetica siciliana", un grupo cultural de la [[Sicília]] que se daba a coincer, na altura, na [[Toscánia]]. Esse antresse depressa se alhargou a outros outores, de que se çtácan ls [[Menestrel|menestréis]] i poetas [[probençal]]es, para alhá de ls outores de la Antiguidade Clássica lhatina (de antre ls quales eilegie, prefrencialmente, [[Bergílio]], inda que tamien tubisse coincimiento de la obra de [[Hourácio]], [[Oubídio]], [[Cícero]] i, de forma más superficial, [[Tito Lhíbio]], [[Séneca]], [[Plínio]] i outros de que ancuntramos bastantes refréncias na Debina Comédia.
Ye amportante referir que durante estes seclos scuros (an [[lhéngua eitaliana|eitaliano]] "Secoli Bui", spresson ousada por alguns para referir-se a la [[Eidade Média]], zeignando-la cumo "[[Eidade de las trebas]]" - noçon que hoije an die ye rebatida por muitos storiadores que demónstran que essa época fui mui más rica culturalmente de l que aqueilho que la tradiçon pretende demunstrar), la [[Península Eitálica]] era politicamente debedida nun cumplexo mosaico de pequeinhos stados, de modo que la [[Sicília]] staba tan lhoinge, cultural i politicamente, de Florença quanto la [[Probença]]. Las regiones de l que hoije ye la Eitália inda nun cumpartilhában la mesma lhéngua nin la mesma cultura, tamien an birtude de las bias de quemunicaçon deficitárias. Nun oustante, ye notório l sprito curjidoso de Dante que, sin dúbeda, pretendia star a par de las amboras culturales a un nible anternacional.
Als dezoito anhos, cun [[Guido Cavalcanti]], [[Lapo Gianni]], [[Cino da Pistoia]] i, pouco depuis, Brunetto Latini, Dante lhança l ''Dolce Stil Nuovo''. Na Debina Comédia (Anfierno, XV, 82), faç-se ua refréncia special la Brunetto Latini, adonde se diç que terá anstruído Dante. Tanto na ''Debina Comédia'' cumo na ''Bita Nuoba'' deprende-se que Dante se tenerá antressado por outros meios de spresson cumo la [[pintura]] i la [[música]].
Inda moço (18 anhos), coinciu [[Beatrice Portinari]], la filha de Folco dei Portinari, inda que, crendo ne l própio Dante, la tenga fixado na mimória quando la biu pula purmeira beç, cun nuobe anhos (tenerie Beatrice, nessa altura, 8 anhos). Hai quien diga, inda assi, que Dante la biu ua sola beç, nunca tenendo falado culha. Nun hai eilemientos biográficos que cumpróben l que ye que seia.
[[Fexeiro:Dante Doré.jpg|lheft|thumb|150px|[[Retrato]] por [[Gustabe Doré]].]]
Ye defícel anterpretar ne l que cunsistiu essa peixon, mas, ye cierto, fui de amportança fulcral para la cultura eitaliana. Ye subre l signo desse amor que Dante deixa la sue marca perfunda ne l ''Dolce Stil Nuovo'' i an to la [[poesie lhírica]] eitaliana, abrindo camino als poetas i scritores que se le seguírun para zambolbíren l tema de l [[amor]] que, até anton, nun tenie sido tan anfatizado. L amor por Beatrice (tal cumo l amor que [[Petrarca]] demunstra por Laura, inda que nua perspetiba defrente) aparece cumo la justificatiba de la poesie i de la própia bida, quaije se cunfundindo cun las peixones políticas, eigualmente amportantes para Dante.
Quando Beatrice muorre, an [[1290]], Dante percura refúgio spritual na filosofie de la [[Literatura lhatina]]. Pul ''Cumbíbio'', sabemos que liu la "''De cunsulatione philosophiae''", de [[Boécio]], i la "''De amicitia''", de [[Cícero]]. Dedicou-se, pus, al studo de la filosofie an scuolas relegiosas, cumo la [[Dominicano|Dominicana]] de [[Santa Maria Novella]], tanto más que el própio era nembro de la [[Orde Terceira de San Demingos]]. Participou nas çputas antre [[místicos]] i [[dialéticos]], que se trabában, anton, an Florença ne ls meios académicos, i que se centrában an torno de las dues ordes relegiosas más relebantes. Por un lhado, ls [[Franciscano]]s, que defendian la doutrina de ls místicos ([[San Boabentura]]), i, por outro, ls [[Dominicanos]], que se socorrian de las teories de San [[Tomás de Aquino]]. La sue peixon "scessiba" pula filosofie ye criticada por Beatrice (repersentando la [[Teologie]]), ne l ''Purgatório''.
=== Carreira política an Florença ===
[[Fexeiro:Dante Alighieri01.jpg|right|thumb|150px|[[Státua]] de Dante na [[Gallerie degli Uffizi]], an [[Florença]].]]
Dante participou, tamien, na bida melitar de la época. An [[1289]] cumbatiu al lhado de l cabalheiros florentinos, contra ls de [[Arezzo]], na [[batailha de Campaldino]], an [[11 de Júnio]]. An [[1294]], staba cun ls soldados que scultában [[Carlos Martel]] (filho de [[Carlos de Anjou]] i heirói de [[Poitiers]]) quando este staba an Florença.
Fui, tamien, [[médico]] i farmacéutico; nun pretendia eisercer essas porfissones mas, segundo ua lhei de [[1295]], to [[nobre]] que pretendisse tomar un cargo público debie pertencer a ua de las [[Guilda]]s (''Corporazioni di Arti i Mestieri'' - ó seia, "Corporaçon de Artes i Oufícios"). Al antrar na guilda de l boticários, Dante podie, assi, aceder a la bida política. Esta profisson nun era, de todo, einadequada para Dante, yá que, na época, ls lhibros éran bendidos ne ls boticários. De 1295 la [[1300]], fizo parte de l "Cunseilho de l Cien" (l Cunseilho de la Quemuna de Florença), adonde fizo parte de l seis [[prior]]es que gobernában la cidade.
L ambolbimento político de Dante acarretou-le bários porblemas. L Papa [[Bonifácio VIII]] tenie la antençon de acupar melitarmente Florença. An 1300, Dante staba an [[San Gimignano]], adonde preparaba la resisténcia de l guelfos toscanos contra las antrigas papales. An [[1301]], l papa ambiou [[Carlos IV de Fráncia|Carlos de Balois]], (armano de [[Filipe IV (Fráncia)|Felipe l Guapo]], rei de [[Fráncia]]), cumo pacificador de la Toscánia. L gobierno de Florença, inda assi, yá recebira mal ls ambaixadores papales, sumanas antes, de modo a repelir qualquiera anfluéncia de la [[Santa Sé]]. L Cunseilho de la cidade ambiou, anton, ua delegaçon la Roma, cul fin de saber al cierto las antençones de l Sumo Pontífice. Dante xefiaba essa delegaçon.
=== Eisílio i muorte ===
[[Fexeiro:Dante.png|lheft|thumb|200px|Dante Alighieri]]
Bonifácio debrebe ambiou ls outros repersentantes de [[Florença]] de buolta, retendo solo Dante an [[Roma]]. Antretanto, a [[1 de Nobembre]] de [[1301]], [[Carlos IV de Fráncia|Carlos de Balois]] antraba an Florença cun ls Guelfos Negros que, por seis dies, debastórun la cidade i massacrórun grande númaro de partidários de la fraçon branca. Anstalou-se, anton, un gobierno apoiante de l Guelfos Negros, i Cante dei Gabrielli di Gubbio fui nomeado "''Podestà''" (funcionário público zeignado pulas famílias más anfluentes de la cidade). Dante fui cundenado, an Florença, al eisílio por dous anhos, para alhá de ser cundanado a pagar ua eilebada multa an denheiro. Stando inda an Roma, l papa "sugeriu-le" que se mantubisse, sendo cunsiderado, a partir de anton, un proscrito. Nun tenendo pago la multa, fui, por cunsequéncia, cundenado al eisílio perpétuo. Se fusse, antretanto, caturado por soldados de Florença, serie sumariamente eisecutado, queimado bibo.
L poeta participou an bárias tentatibas para repor ls Guelfos Brancos ne l poder; an Florença, inda assi, debido la dibersas traiçones, todas falhórun. Dante, amargurado cul tratamiento de que fui albo por parte de l sous inimigos, afligie-se tamien cula einaçon de l sous antigos aliados. Declarou solenemente, na altura, que pertencie a un partido cun un solo nembro. Fui nesta altura que ampeçou a fazer l sboço de l que benerie a ser la "Debina Comédia", poema custituído por 100 cantos, debedidos an 3 lhibros ("Anfierno", "Purgatório" i "Paraíso") cun 33 cantos cada (eicetuando l purmeiro lhibro que, de ls sous 34 cantos, l purmeiro ye cunsiderado solo cumo Canto antrodutório).
Fui para [[Berona]], adonde fui hóspede de [[Bartolomeo Della Scala]]; mudou-se para [[Sarzana]] ([[Ligúria]]), i, depuis, supone-se que terá bibido algun tiempo an [[Luca]] cun Madame Gentuca, que l acuolhiu de forma calorosa (l que, más tarde, será referido de forma agradecida ne l Purgatório XXIV,37). Alguas fuontes chégan a abançar que terá stado an [[Paris]], antre [[1308]] i [[1310]]. Outras fuontes, menos credibles, mas, dízen que terá ido até [[Oxford]].
An [[1310]], [[Anrique VII (Sacro Ampério)|Arrigo VII]] de l [[Luxemburgo]] ambadie Eitália. Dante biu nel la heipótese de se bingar. Screbiu-le, bien cumo la bários príncepes eitalianos, cartas abiertas adonde ancitaba biolentamente a la çtruiçon de l poderio de l Guelfos Negros. Misturando religion i assuntos pribados, ambocou la rábia debina subre la sue cidade, sugerindo cumo albo percipal de l zagrado de Dius ls sous más tanazes einimigos pessonales.
An Florença, Baldo d'Aguglione perdiu la maior parte de l Guelfos Brancos que stában ne l eisílio, permitindo-les l sou regresso. Dante, inda assi, tenie ultrapassado lhargamente ls lhemites tolerables para l partido negro nas sues cartas la Arrigo VII, pul que l sou regresso nun fui premitido.
[[Fexeiro:Dante exile.jpg|right|thumb|230px|"Dante ne l eisílio", outor çconhecido.]]
An [[1312]], Arrigo assalta Florença, derrotando ls "Guelfos Negros". Nun hai, inda assi, qualquiera eibidéncia dua possible participaçon de Dante ne l eibento. Hai quien diga que Dante se recusou a participar nun ataque a la sue cidade al lhado dun strangeiro. Outros sugírun que l sou nome se tenie tornado moléstia para ls própios "Guelfos Brancos", pul que qualquiera traço de la sue passaige fui prontamente apagado para la posteridade. An [[1313]], cula muorte de Arrigo, muorre tamien la spráncia de Dante de reber la sue cidade. Bolta para Berona adonde Cangrande Della Scala le premite bibir siguro, cunfortable i, presume-se, cun algua prosperidade. Cangrande ye ua de las personaiges admitidas por Dante ne l sou Paraíso (XVII, 76).
An [[1315]], Florença fui oubrigada, por Ugucione della Faggiuola (oufecial melitar que cuntrolaba la cidade) a outorgar amnistie a todos ls eisilados. Dante custaba na lista daqueilhes que deberian recebir l perdon. Inda assi, era eisigido que estes pagássen ua determinada multa i, arriba de todo, que aceitássen partecipar nua cerimónia de cariç relegioso adonde se retratarian cumo oufensores de la orde pública. Dante recusou-se a semelhante houmilhaçon, preferindo l eisílio.
Quando Ugucione derrota, finalmente, Florença, a sentença de muorte que recaía subre Dante fui quemutada nua pena de prison, subre la sola cundiçon de que tenerie de ir la Florença jurar solenemente que nunca antrarie na cidade. Dante nun fui. Cumo resultado, la pena de muorte stendiu-se als sous filhos.
Dante inda sperou, más tarde que fusse possible ser cumbidado por Florença a un regresso honrado. L eisílio era cumo que ua segunda muorte, pribando-lo de mui de l que formaba la sue eidantidade. Ne l Canto XVII de l Paraíso, Dante diç l quanto era dolorosa para si la bida de eisilado, quando l sou trisabó, Caciaguida, le "profetiza" aqueilho que l spera:
:: ''. . . Tu lascerai ogne cosa diletta
:: ''più caramente; e questo è quello strale
:: ''che l'arco de lo essilio pria saetta.
:: ''Tu proverai sì come sa di sale
:: ''lo pane altrui, e come è duro calle
:: ''lo scendere e 'l salir per l'altrui scale . . .»
(la traduçon an mirandés):
:: ''". . . Deixarás todo aqueilho que te agrada
:: ''más perfundamente; ye esta seta la tal
:: ''lhougo ne l arco de l eisílio çparada.
:: ''I probarás cumo ye falto de sal
:: ''l pan d'outros, i cumo ye dura strada
:: ''chubir i salir pulas scaleiras d'outros."
Paraíso, XVII, 55-60. Quanto a la spráncia dun die tornar la Florença, Dante çcribe l sou sentimiento melancólico, cumo se yá stubisse resignado a essa ampossibilidade, ne l Canto XX de l ''Paraíso'':
:: ''Se mai continga che 'l poema sacro
:: ''al quale ha posto mano e cielo e terra,
:: ''sì che m'ha fatto per molti anni macro,
:: ''vinca la crudeltà che fuor mi serra
:: ''del bello ovile ov'io dormi' agnello,
:: ''nimico ai lupi che li danno guerra;
:: ''con altra voce omai, con altro vello
:: ''ritornerò poeta, e in sul fonte
:: ''del mio battesmo prenderò 'l cappello . . .
(la traduçon an mirandés):
:: ''Se acuntencir que l poema sagrado,
:: ''an que cielo i tierra punírun mano,
:: ''(magro me fizo, de tanto anho passado)
:: ''Bencer la crueldade que an prison
:: ''me eisila de l redil adonde, cordeiro,
:: ''drumi, ouposto als lhobos que l atácan;
:: ''Boç i pul çtinto de l purmeiro
:: ''tenerei, chegando poeta, i me fágan
:: ''a tiesta anfeitar cun fuolha de lhoureiro …
[[Fexeiro:Dante tomb.jpg|right|thumb|220px|[[Tumba]] de Dante, sculpida por [[Pietro Lhombardo (artista)|Pietro Lhombardo]]. ]]
Paraíso, XXV, 1-9. Ye claro que esto nunca acunteciu. Ls sous restros mortales manténen-se an [[Rabenna|Rabena]], nó an Florença.
Guido Nobello de la Polenta, príncepe de [[Rabena]], cumbidou-lo para morar, an [[1318]]. Dante aceitou la ouferta. Fui an Rabena que treminou l "Paraíso" i, pouco depuis, falecie, talbeç de [[malária]], an [[1321]], cun 56 anhos, sendo sepultado na Eigreija de San Pier Maggiore (más tarde chamada Eigreija de San Francesco). Bernardo Bembo, pretor de Beneza, decidiu honrar ls restros mortales de l Poeta, albantando-le un menumiento funerário d'acordo cula denidade de Dante Alighieri.
Na fóia, stan alguns bersos de Bernardo Canacio, amigo de Dante, adonde se fala de Florença cun ls seguintes termos:
: ''parvi Florentia mater amoris''
: "Florença, mai de pequeinho amor"
== Obras ==
[[Fexeiro:La Barque de Dante (Delacroix 3820).jpg|lheft|thumb|250px|[[Pintura la ólio|Ólio]] de [[Delacroix]] repersentando Dante i [[Bergílio]].]]
[[La Debina Comédia]] çcribe ua biaige de Dante atrabeç de l [[Anfierno de Dante Alighieri|Anfierno]], [[Purgatório]], i [[Paraíso]], purmeiramente guiado pul poeta romano Bergílio, outor de l poema épico [[Eneida]], atrabeç de l Anfierno i de l Purgatório i, depuis, ne l Paraíso, pula mano de la sue amada Beatriç (cun quien, presumen muitos outores, nunca tenga falado i, solo bisto, talbeç, dues a trés bezes). An termos girales, ls lheitores modernos prefíren la çcriçon bíbida i psicologicamente antressante a la sensibilidade cuntemporánea de l "Anfierno", adonde las peixones se agítan de forma angustiada nun ambiente quaije cinematográfico. Ls outros dous lhibros, l ''Purgatório'' i l ''Paraíso'', yá eisigen outra abordaige por parte de l lheitor: cunténen subtilezas al nible filosófico i teológico, metáforas deficilmente cumprensibles pa la nuossa época, requerendo algua pesquisa i pacéncia. L Purgatório ye cunsiderado, de ls trés lhibros, l más lhírico i houmano. Ye antressante berificar que ye, tamien, aquel adonde aparécen más poetas. L Paraíso, l más pesadamente teológico de todos, stá repleto de bisones místicas, raiando l éxtase, adonde Dante tenta çcrebir aqueilho que, cunfessa, ye ancapaç de sprimir (cumo acuntece cun muitos testos místicos que fázen la stória de la lhiteratura relegiosa). L poema apersenta-se, cumo se puode ber nun de ls cachos arriba, cumo "poema sagrado" l que amostra que Dante lhieba mui a sério l lhado teológico i, talbeç, profético, de la sue obra.
L poema chama-se "Comédia" nó por ser angraçado mas porque tremina bien (ne l Paraíso). Era esse l sentido oureginal de la palabra Comédia, an cuntraste cula Tragédia, que treminaba, an percípio, mal para ls personaiges.
Dante screbiu la "Comédia" ne l sou dialeto lhocal. Al criar un poema de strutura épica i cun propósitos filosóficos, Dante demunstraba que la lhéngua toscana (mui aprossimada de l que hoije ye coincido cumo lhéngua [[eitaliano (lhéngua)|eitaliana]], ó lhéngua bulgar, an ouposiçon al [[lhatin]], que se cunsideraba cumo la lhéngua apropiada para çcursos más sérios) era adequada para l más eilebado tipo de spresson, al mesmo tiempo que stabelecie l Toscano cumo dialeto padron para l eitaliano.
[[Fexeiro:Dante Nápoles.jpg|right|thumb|250px|Státua de Dante na [[Piazza Dante]], [[Nápoles]].]]
Outras obras amportantes de l outor son:
* ''[[De Vulgari Eloquentia]]'' ("Subre la Lhéngua Bulgar", screbida, curjidosamente, an [[lhatin]]);
* ''[[Vita Nova]]'' ("Bida Nuoba"), adonde ansere sonetos, comentados, adonde narra la stória de l sou amor por Beatriç. La lhéngua outilizada ye a toscana, tanto para ls poemas (l que nun ye grande nobidade, yá que muitas obras lhíricas tenien sido scritas an lhéngua bulgar) cumo para ls comentairos que, pul sou carátener más teórico, yá inoban al prescindir de l lhatin.
* [[Le Rime]] - "Las rimas", tamien chamadas de "Canzoniere", adonde aparecen bários testos de cariç lhírico ([[soneto]]s, [[cançon]]es, [[balada]]s, [[sextina]]s…), adonde, outra beç, canta l amor eidealizado ([[amor platónico]]), Beatriç, bien cumo la Ciéncia, la Filosofie, la Moral (nun sentido alargado de l termo);
* [[Il Convivio]] - "L Cumbíbio", de carátener filosófico, ye apersentado pul poeta cumo un banquete cun 14 pratos (simbolizando las cançones), acumpanhados de l pan (ls comentairos). Faç parte de las obras que pretenden dignificar la lhéngua bulgar, tanto más que Dante chega eiqui a citar outores tan amportantes cumo [[Aristóteles]] ó San [[Tomás de Aquino]];
* [[Monarchia]] - "Monarquie", adonde spone las sues eideias políticas;
* Outras obras, cunsideradas menores, cumo "Las Eipístolas", "Éclogas" i "''Quaestio de aqua eit tierra''".
Nota: Quando mos referimos a cachos de la Debina Comédia, andicamos purmeiro l lhibro (por eisemplo, "Anfierno"), depuis l Canto, an numeraçon romana; i, finalmente, an numeraçon árabe, ls bersos (que aparécen numerados na maior parte de las eidiçones de la obra).
== Curjidades ==
[[Fexeiro:De vulgari eloquentia.tif|thumb|''De vulgari eloquentia'', 1577]]
An [[2007]], cientistas eitalianos de la Ounibersidade de Bologna recriórun la face de Dante. Acradita-se que l [http://www.bbc.co.uk/portuguese/especial/1630_dante/page5.shtml modelo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070128072205/http://www.bbc.co.uk/portuguese/especial/1630_dante/page5.shtml |date=2007-01-28 }} seia l más próssimo possible de sue berdadeira aparéncia. Un sou retrato, feito por [[Botticelli]] fui ousado cumo base, junto al cránio.<ref>[http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/01/070112_dante_face_crg.shtml Cientistas eitalianos recrian face de Dante Alighieri] BBCBrasil.com, besitado an 9 de febreiro de 2007</ref>
Dante, cumo spoente de la lhiteratura ounibersal fui outelizado cumo refréncia cultural i [[didática]] ançpensable pula outora pertuesa [[Sophia de Mello Breyner Andressen]], que l outelizou cumo personaige ne l lhibro anfanto-jubenil "[[L Cabalheiro de la Dinamarca]]", adonde ye apersentado a las moços geraçones cumo alguien que terá tenido cuntato cun rialidades [[transcendente]]s ó que, nun las tenendo tenido, deixou, inda assi, ua obra por si mesma transcendente.
== Reabilitaçon ==
An júlio de [[2008]] l Comité Cultural de Florença rebogou l eisílio i cuncediu a sous hardeiros, cumo forma de cumpensaçon la más alta honrarie de la cidade, ''Il Fiorino D'Oro''. La perpuosta, aprobada na Cámara de Bereadores de la cidade, fui apersentada pul bereador Enrico Bosi, de l [[Partido Pobo de la Lhibardade]], tenendo sido aprobada por solo un boto arriba de l quórun mínemo, ua beç que recebiu ouposiçon de muitos bereadores de la squierda, que la cunsiderórun solo ua forma de beneficiar l solo hardeiro bibo de Dante, Peralvise Serego Alighieri, un pordutor de bino de la region de [[Valpolicella]].<ref>L Globo, 5 de júlio de 2008, páigina 35</ref>
{{ref-section}}
{{DEFAULTSORT:Alighieri, Dante}}
[[Catadorie:Scritores]]
[[Catadorie:Políticos]]
[[Catadorie:Políticos de la Eitália]]
eqfylwpwv0t0kqvccf7hp1d7i9w8h96
Eisrael
0
443
108494
106926
2026-09-23T00:19:35Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
108494
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Flag of Israel.svg|miniaturadaimagem|dreita]]
L '''Stado de Eisrael''' (an [[léngua heibraica|heibraico]] מדינת ישראל, trasl. ''Medīnát Isra'él''; an [[Léngua árabe|árabe]] دولة إسرائيل, trasl. ''Daulát Isrā'īl'') ye un paíç ne l [[Ouriente Médio]], na stremidade sudeste de l [[mar Mediterráneo]]. Ye ua [[república]] [[Democracie parlamentar|democrática parlamentar]] fundada an [[14 de Maio]] de [[1948]]. Ye l solo stado [[judaísmo|judiu]] an to l [[mundo]]<ref>[http://www.fredomhouse.org/template.cfn?page=22&year=2006&country=6985 Country Report, Eisrael (2006)]. [[Fredon House]]. Besitado an 17/10/2006.</ref><ref>{{PDFlink|[http://www1.cbs.gob.eil/shnaton57/st02_07x.pdf] |2=130 [[Kibibyte|KiB]]< !-- application/pdf, 134058 bytes -->}}, Bureau Central Eisraelita de Statísticas, Besitado an 2 de outubre de 2006.</ref>. Ambora Eisrael nunca tenga definido oufecialmente las sues frunteiras, atualmente debide cul [[Líbano]] la norte, [[Síria]] i [[Jordánia]] al lheste i [[Eigito]] ne l sudoeste.<ref>[http://www.mfa.gob.eil/mfa/fats%20about%20israel/lhand/ MFAarea]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besitado an 11 de maio de 2007. (an anglés)</ref> La [[Cisjordánia]] i la [[Faixa de Gaza]] tamien son cunfrontantes.
La capital declarada (mas nun reconhecida pula [[quemunidade anternacional]]) de l paíç i sede de l gobierno ye [[Jarusalen]], que ye tamien la residéncia de l persidente de la nacion, repartiçones de l goberno, suprema corte i l [[Knesset]] (parlamento). La [[Lei de Jarusalen|Lei Básica]] stablece que "''Jarusalen, cumpleta i ounida, ye la capital de Eisrael''" anque la [[Outoridade Palestina]] ber [[Jarusalen Ouriental]] cumo fetura capital de la Palestina i las [[Naciones Ounidas]] i la maiorie de l países nun aceitáren la Lhei Básica, argumentando que l status final debe asperar feturas negociaçones antre Eisrael i la Outoridade Palestina. La maiorie de l países mantén sue ambaixada an [[Tel Abib]].<ref name = "CIA FtBk">[https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/is.html Eisrael]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, CIA Fatbok.</ref><ref name = "UN">[http://www.un.org/Dets/Cartographic/map/profile/israel.pdf Mapa de Eisrael], ONU.</ref><ref name = "WP">[[Posiçones subre Jarusalen]].</ref> Eisrael ye cunsidrada tamien l paíç mais abançado de la region an tenermos de [[liberdade de amprensa]],<ref>[[Repórteres Sin Frunteiras]]</ref> regulamentaçones ampresariales,<ref>[[Ease of Doing Business Andex]]</ref> [[eiquenomie|cumpetiçon eiquenómica]],<ref name="eiquen">[[Relatório de Cumpetitibidade Global]]</ref> lhiberdade eiquenómica<ref>[http://www.heiritage.org/research/features/andex/country.cfn?id=israel Índice de Lhiberdade Eiquenómica de 2007—Eisrael]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (an anglés)</ref> i [[índice de zambolbimiento houmano]] médio.<ref>{{citar web|publicado=[[PNUD]]|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|títalo=Houman debelopment andices|acessodata=15-03-2009}}</ref>
L cunflito antre Eisrael i la Palestina an andamiento cuntina a ser ua fuonte de tenson drento i fura de Eisrael.<ref>[http://www.pbs.org/newshour/andeth_coberage/middle_east/cunflit/ The Online NewsHour: Cunflito Eisrael-Palestina]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, PBS (an anglés)</ref><ref name = Tessler>Tessler, Mark ''La Story of the Eisraeli–Palestinian Cunflit'' (Andiana University Press, 1994). ISBN 0-253-20873-4.</ref> An particular, esto causou tensones cun ls bezinos [[árabes]] de Eisrael, cun alguns de ls quales Eisrael tamien antrou an [[Cunflito árabe-eisraelita|cunflito]]<ref name="Tessler"/>. Grupos cumo la [[Anistia Anternacional]]<ref name="Amnesty">{{en}}[http://www.amnesty.org/en/region/israel-and-ocupied-territories Eisrael/ Ocupied Palestinian Territories] Besitado an 19 de abril de 2009.</ref> i ''[[Houman Rights Watch]]''<ref name = "HRW">[https://web.archive.org/web/20100910101312/http://www.hrw.org/doc?t=mideast&c=isrlpa Eisrael/Outoridade Palestina] Besitado an 3 de setembre de 2006.</ref> ténen sido críticos de las políticas de Eisrael, anquanto outras ourganizaçones cumo la [[Fredon House]]<ref name="Fredon House">{{PDFlink|[http://www.fredomhouse.org/uploads/pdf/Charts2006.pdf Lhiberdade ne l Mundo 2006 de 16 de dezembre de 2005]}} Besitado an 27 de júlio de 2006. (an anglés)<br />Ber tamien [[Liberdade ne l Mundo 2006]] i [[Lista de índices de lhiberdade]].</ref>, l gobierno de l [[Stados Ounidos]]< ref name="Mark">[https://web.archive.org/web/20060411231956/http://www.fas.org/sgp/crs/mideast/IB85066.pdf Eisrael: US Foreign Assistance]. Clyde R. Mark, Foreign Affairs Defense and Trade Dibision, Cungressional Research Serbice, Biblioteca de l Cungresso de ls Stados Ounidos.] 26/04/2005.</ref> i alguns países de la [[Ouropa]], cumo l [[Reino Ounido]]<ref name = "UK"/> i la [[Almanha]],<ref name = "Almanha"/> giralmente apoian bélico i financeiramente Eisrael.<ref>[http://noticias.uol .com.br/ultnot/afp/2008/05/05/ult34u204554.jhtn Lhobby judiu, pedamiego de l apoio político i financeiro de l Stados Ounidos la Eisrael]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ''[[UOL]]'' Redadeiras amboras</ref>
Segundo las scrituras bíblicas, Eisrael ye a tierra prometida por [[Dius]] als [[heibreus]] i l brício de la religion i de la cultura judaicas.<ref>[http://www.cilisboa.org/nil_gen.htn ''Eisrael an Foco'' - Centro Eisraelita de Lhisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>
== Etimologie ==
L nome ''Eisrael'' (ישראל), que an heibraico quier dezir ''aquel que lhuita cun [[Dius]]'' (ישר-אל; "Issar-El"), ten sue ourige na passaige de l lhibro de l [[Génesis]] (Gen 32:28), purmeiro de la [[Tanach|Bíblia heibraica]] ([[Torá]]), na qual [[Jacó]] lhuita contra un [[anjo]] i recibe deste l nome de Eisrael.<ref name="israelname">Este adbersairo era "un home" i mais tarde "Dius" de acordo cul [[Génesis]] 32:24-30; ó "l anjo", de acordo cun [[Oséias]] 12:4</ref> La nacion que tenerie sido fundada por Jacó, ye chamada alternatibamente de "Ls Filhos de Eisrael", "L Pobo de Eisrael", ó "israelitas". Tamien ye de la tradiçon judaica l ansinamiento que ye la formaçon de l nome atrabeç de las einiciales (an heibraico) de ls patriarcas de l pobo heibreu: [[Isaac]] i [[Jacó]] ("י"), [[Sara]] ("ש"), [[Raquel]] ("ר"), [[Abraon]] ("א"), [[Léia]] ("ל").{{sin fuontes|data=maio de 2009}}
L purmeiro registro stórico de la palabra "Eisrael" ben dua [[Stela de Merenta|stela]] [[eigípcia]] documentando campanhas melitares an [[Canaana]]. Anque desso, esta estela se refree a un pobo (l detreminatibo para '[[território]]' staba ausente) ye datado la aprossimadamente 1211 [[Anno Domini|a.C.]].<ref>[http://www.ebonmusings.org/atheisn/otarch2.html#mernetah Las Piedras Falan: La Stela de Merenta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besitado an 8 de abril de 2006 (an anglés)</ref>
Outros nomes rejeitados propunhan ''[[Eretç Eisrael]]'', ''[[Sion]]'' i ''[[Judéia]]''.<ref name=PalestinePost>Ne l ''[[The Palestine Post]]'' 7 de dezembre de 1947, p. 1. Coluna "Oupinion Popular", l nome Nuoba Judéia fui anclusibe çcutido.</ref> L uso de la palabra "israeli" para se referir a un cidadano de Eisrael fui decidido pul Gobierno de Eisrael nas sumanas eimediatamente passado la andependéncia i anunciado pul anton [[Menistro de las Relaçones Steriores]], [[Moshe Sharett|Moshe Shertok]]<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html [[Eiquipa Magazine]] ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} "On the Mobe", 31/05/1948.</ref>.
An [[Lhéngua mirandesa|mirandés]], ls habitantes de l moderno ''Stado de Eisrael'' son chamados "eisraelitas". La palabra "eisraelita" puode tamien ser outelizada para se referir als adetos de la religion judaica.{{sin fuontes|data=maio de 2009}}
== Stória ==
{{Artigo percipal|[[Stória de Eisrael]]}}
=== Raízes stóricas ===
{{Artigos percipales|[[Tierra de Eisrael]] i [[Las ouriges stóricas de l antigo pobo de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Masada Roman Ruines by David Shankbone.jpg|thumb|left|[[Guarniçon]] [[Ampério Romano|romana]] an [[ruína]]s al pie de [[Massada]].]]
La tradiçon judaica defende que la [[Tierra de Eisrael]] ten sido ua [[Tierra Santa]] judaica i ua [[Tierra prometida]] por quatro mil anhos, zde l tiempo de l patriarcas. La tierra de Eisrael guarda un lhugar special nas oubrigaçones relegiosas judaicas, anglobando ls mais amportantes lhocales de l judaísmo (cumo ls restos de l [[Templo de Salomon|Purmeiro]] i [[Segundo Templo]]s de l pobo judiu). Conetado cun estas dues bersones de l templo stan ritos relegiosos seneficatibos que simbolizan la ourige de muitos aspetos de l judaísmo moderno.<ref name="lhand">[http://www.jewfaq.org/israel.htn La Tierra de Eisrael] Besitado an 8 de abril de 2006 (an anglés)</ref> A partir de l [[seclo X a.C.]]<ref>Richard, 2003, p. 374.</ref> ua série de reinos i stados judaicos stablecírun un cuntrole antermitente subre la region que durou cerca de 150 anhos, pa l [[Reino de Eisrael]], até a la sue cunquista puls [[assírios]] an [[721 a.C.]], i quatro seclos pa l [[Reino de Judá]], até a la sue cunquista por [[Nabucodonosor]] an [[586 a.C.]] i çtruiçon de l [[Templo de Salomon]] puls [[babilónios]].<ref>Stearnes, 2001, p. 34 i 35.</ref> An [[140 a.C.]] la [[rebolta de l Macabeus]] lhebou al stablecimiento de l [[Reino Hasmoneu de Eisrael]], cuja eisisténcia anquanto reino andependiente durou 77 anhos, até a la cunquista de Jarusalen por [[Pompeu]] an [[63 a.C]], altura an que se tornou un reino tributário de l [[Ampério Romano]].<ref>Tessler, 1994, p.12.</ref>
[[Fexeiro:Sack of jarusalen.JPG|thumb|La [[menorá]] sequeada de Jarusalen, eimaige de l [[Arco de Tito]].]]
Sob l domínio assírio, babilónico, [[persas|persa]], [[Heilenismo|griego]], romano, [[Ampério Vizantino|bizantino]] i (brebemente) [[Dinastie Sassánida|sassánido]], la persença judaica na region deminuiu por causa de spulsones an massa. An particular, l fracasso na [[rebolta de Bar Kokhba]] contra l [[Ampério Romano]] an [[132]] resultou nua spulson de ls judius an ancha scala. Fui durante este tiempo que ls romanos dórun l nome de [[Palestina|Syria Palæstina]] a la region geográfica, nua tentatiba de apagar laços judaicos cula tierra.<ref>University of South Dakota: The On-lhine Ancyclopedie of the Roman Probinces. [http://www.usd.edu/erp/Palestine/story.htn#135-337 Palestine: Story: 135-337: Syria Palaestina and the Tetrarchy, 1998]. Besitado an 19 de júlio de 2006. (an anglés)</ref> Inda assi, la persença judaica na Palestina permaneciu custante. La percipal cuncentraçon de populaçon judaica trasferiu-se de la [[Judéia]] para [[Galiléia]]. La [[Mishná]] i l [[Menahen, l essénio#Talmud de Jarusalen|Talmud de Jarusalen]], dous de ls testos judaicos mais amportantes, fúrun cumpuostos na region durante esse período. La tierra fui cunquistada de l Ampério Bizantino an [[638]] durante l período einicial de las cunquistas [[islamismo|muçulmanas]]. L [[niqqud]] [[alfabeto heibraico|heibraico]] fui ambentado an [[Tiberíades]] nessa época. La ária fui dominada puls [[omíadas]], anton puls [[abássidas]], [[cruzados]], ls [[corésmios]] i [[mungóles]], antes de se tornar parte de l ampério de l [[mamelucos]] ([[1260]]-[[1516]]) i l [[Ampério Otomano]] an [[1517]].<ref>{{cite ancyclopedie |url=http://www.britannica .com/eb/article-45064/Palestine |ancyclopedie=Ancyclopedie Britannica |title=Palestine: The Crusades |acessdate=2007-09-19 |year=2007}}</ref>
=== Sionismo i l Mandato Británico ===
{{Artigos percipales|[[Sionismo]] i [[Mandato Británico de la Palestina]]}}
Ls judius que bibian la [[Diáspora judaica|Diáspora]] aspirában hai mui tiempo an retornar la Sion i la [[Tierra de Eisrael]].<ref>{{harbnb|Rosenzweig|p=1}}. "Zionisn, the urge of the Jewish people to return to Palestine, is almost las ancient las the Jewish diaspora itself. Some Talmudic statements… Almost a millenniun lhater, the poet and philosopher Yehuda Halebi… In the 19th century…"</ref> Essa spráncia i anseio fui articulada na [[Bíblia]]<ref>De la berson de la Bíblia de João Ferreira de Almeida, atualizada: "porque de Sion salirá la lhei, i de Jarusalen la palabra de l Senhor" (Isaias, 2:3)</ref> i ye un tema central ne l ''[[Sidur]]''. La [[Anti-judaísmo|perseguiçon]] [[católica]] als judius, yá notória passado la cumberson de l [[bisigodos]] al catolicismo ne l final de l [[seclo VI]],<ref>Orlandis, 2003, p. 69</ref> lhebou un fluxo custante a deixar la [[Ouropa]] rumo a la [[Tierra Santa]]{{sin fuontes|data=maio de 2009}}, oumentando seneficatibamente passado ls judius séren [[Decreto de Alhambra|spulsos de la Spanha]] an [[1492]].<ref>{{harbnb|Gilbert|2005|p=2}}. "Jews sought la new homeland heire after their spulsiones fron Spain (1492)…"</ref> Durante l [[seclo XVI]] grandes quemunidades judaicas fúrun formadas nas ''Quatro Cidades Santas'' (Jarusalen, [[Heibron]], [[Tiberies]] i [[Safed]]), i na segunda metade de l [[seclo XVIII]], bárias quemunidades [[Judaísmo chassídico|hassídicas]] benirun de la [[Ouropa Ouriental]] rumo la [[Tierra Santa]].<ref>{{harbnb|Ausubel|1964|pp=142–4}}</ref>
[[Fexeiro:Heirzl-balcony.jpg|thumb|left|[[Theodor Herzl]], bisionário de l Stado judiu, an [[1901]].]]
La purmeira grande óndia de [[eimigraçon]] moderna, coincida cumo la [[purmeira Aliyah|purmeira ''Aliyah'']] ([[Léngua heibraica|heibraico]]: עלייה), ampeçou an [[1881]], quando ls judius fugiran de l [[pogron]]s na [[Ouropa Ouriental]].<ref name="aliyot">{{cite web|url=http://www.jewishbirtuallibrary.org/jsource/Eimmigration/eimmigtoc.html |publisher=The Amarican-Eisraeli Coperatibe Enterprise |work=Jewish Birtual Lhibrary |acessdate=2007-07-12 |title=Eimmigration}} The source probides anformation on the First, Second, Third, Fourth, and Fifth Aliyot in their respetibe articles. The White Paper lheading to Aliyah Bet is çcussed [http://www.jewishbirtuallibrary.org/jsource/Eimmigration/Aliyah_during_war.html]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Anquanto l mobimiento sionista yá eisistia, an teorie, [[Theodor Heirzl]] fui creditado cumo l fundador de l [[sionismo]] político,<ref>{{harbnb|Kornberg|1993}} "How did Theodor Heirzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionisn?"</ref> un mobimiento que pretendia stablecer un [[Stado]] judaico na [[tierra de Eisrael]], lhebando la [[queston judaica]] pa l praino anternacional.<ref>{{harbnb|Heirzl|1946|p=11}}</ref> An [[1896]], Herzl publicou ''[[L Stado Judiu|Dar Judenstaat]]' ' (L Stado Judiu "), que oufrece la sue bison dun feturo Stado judiu, ne l anho a seguir el presidiu l purmeiro [[Cungresso Mundial Sionista]].<ref>{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/Anglish/Jewish+Eiducation/Cumpelling+Cuntent/Eye+on+Eisrael/120/Chater+One+The+Heiralders+of+Zionisn.htn |publisher=Jewish Agency fur Eisrael |title=Chater One: The Heiralders of Zionisn |acessdate=2007-07-12}}</ref>
La [[segunda Aliyah|segunda ''Aliyah'']] ([[1904]]-[[1914]]), ampeçou passado l [[pogron de Kishineb]]. Cerca de 40.000 judius stablecírun-se na Palestina.<ref name="aliyot" /> Tanto la purmeira quanto la segunda óndia de eimigrantes fui percipalmente de [[Judaísmo ourtodoxo|judius ourtodoxos]],<ref>{{harbnb|Stein|2003|p=88}}. "Las with the First Aliyah, most Second Aliyah migrants were non-Zionist orthodox Jews…"</ref> mas na ''Segunda Aliyah'' tamien benirun alguns [[socialista]]s pioneiros que criórun l mobimiento ''[[kibbutç]]''.<ref>{{harbnb|Romano|2003|p=30}}</ref>
La [[2 de nobembre]] de [[1917]], durante la [[Purmeira Guerra Mundial]], l Menistro Británico de Relaçones Steriores, [[Arthur Balfour]] emitiu l que quedou coincido cumo la [[Declaraçon de Balfour]], que diç "L goberno de Sue Majestade ancara faborablemiente l stabelecimiento na Palestina dun lhar nacional pa l Pobo Judiu…". A pedido de [[Edwin Samuel Montagu]] i de [[George Nathaniel Curzon|Lord Curzon]], ua lhinha fui anserida na declaraçon afirmando "que seia claramente antendido que nada será feito que puoda prejudicar ls dreitos cebiles i relegiosos de las quemunidades nó-judaicas na Palestina, ó ls dreitos i statuto político usufruídos puls judius an qualquier outro paíç".<ref name=macintyre>{{Cite news
| lhast = Macintyre
| first = Donald
| title = The birth of modern Eisrael: La scrap of paper that changed story
| work = The Andependent
| acessdate = 2009-01-07
| date = 2005-05-26
| url = http://www.andependent.co.uk/news/world/middle-east/the-birth-of-modern-israel-la-scrap-of-paper-that-changed-story-492084.html
}}</ref> La [[Legion Judaica]], un grupo de batalhones cumpuostos subretodo de boluntários sionistas, habie assistido ls británicos na cunquista de la Palestina.<ref>http://us.geocities{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/fusaoracial/jabotinsky_zeb.htn</ref> La outelizaçon de la palabra ambíguo "lhar nacional" alarmou ls árabes i, por forma la aplaca-los, la [[7 de nobembre]] de [[1918]] l Reino Ounido assinou cula Fráncia la [[Declaraçon Anglo-Francesa]],<ref name="Thomas13">Thomas, 1999, p.13</ref> declarando cumo oubjetibo quemun a ambos ls países "la lhibertaçon final i cumpleta de ls pobos que hai mui bénen sendo ouprimidos puls turcos, i l stabelecimiento de gobernos nacionales i admenistraçones [na [[Síria]], [[Eiraque]] i [[Palestina]]] cuja outoridade deriba de l lhibre eisercício de la einiciatiba i scolha por parte de las populaçones andígenas".<ref>[http://en.wikisource.org/wiki/Anglo-French_Declaration Declaraçon Anglo-Francesa] na [[Wikisource]].</ref> Inda assi, an [[1919]], nun memorandun gobernamental anterno, Balfour declarou que nun tenie antençon de cunsultar ls habitantes de la Palestina subre las sues aspiraçones, cuntreriando assi la Declaraçon de 1918 i la Declaraçon de Balfour na sue promessa de nun prejudicar ls dreitos cebiles i relegiosos de las quemunidades nó-judaicas de la Palestina.<ref name="Thomas13" /> La ouposiçon árabe la este praino lhebou als [[motines de 1920 na Palestina]] i a la formaçon de la ourganizaçon judaica coincida cumo ''[[Haganah]]'' ("la Defesa", an heibraico), de la qual mais tarde se separórun ls grupos ''[[Irgun]]'' i ''[[Lehi]]''.<ref>{{harbnb|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements… In 1920, [[Hashomer]] was çbanded and [[Haganah]] ("The Defense") was stablished."</ref>
An [[1922]], la [[Liga de las Naciones]] cuncediu al [[Reino Ounido]] un [[Mandato Británico de la Palestina|mandato na Palestina]] an cundiçones semelhantes a la Declaraçon Balfour.<ref>{{cite web |url=http://www.fordhan.edu/halsall/mod/1922mandate.html |publisher=Fordhan University |title=Lheague of Nationes: The Mandate fur Palestine, July 24, 1922 |work=Modern Story Sourcebok |date=1922-07-24 |acessdate=2007-08-27}}</ref> La populaçon de la ária neste momiento era predominantemente [[muçulmana]], anquanto na maior ária ourbana de la region, Jarusalen, era maioritariamente judaica.<ref>J. B. W. Shaw , "La Surbey of Palestine, Bol 1: Prepared in December 1945 and January 1946 fur the Anformation of the Anglo-Amarican Committe of Anquiry", Reprinted 1991 by The Anstitute fur Palestine Studies, Washington, D.C., p.148</ref>
La [[terceira Aliyah|terceira]] ([[1919]]-[[1923]]) i la [[quarta Aliyah|quarta ''Aliyah'']] ([[1924]]-[[1929]]) trouxírun 100.000 judius para la Palestina.<ref name="aliyot" /> A partir de 1921 ls británicos sujeitórun la eimigraçon judaica la quotas, i la maiorie de l território zeignado pa l stado judaico fui alocado a la [[Trasjordánia]].<ref>{{harbnb|Lhiebreich|2005|p=34}}</ref>
La ascenson de l [[nazismo]] na [[década de 1930]] lhebou a la [[quinta Aliyah|quinta ''Aliyah'']], cun un fluxo dun quarto de milhon de judius. Este fluxo probocou la [[rebolta árabe de 1936-1939]], i lhebou ls británicos a cunter la eimigraçon atrabeç de l [[White Paper de 1939]]. Cun países de to l mundo recebindo refugiados judius fugidos de l [[Houlocausto]], un mobimiento clandestino coincido cumo [[Aliyah Bet]] fui ourganizado para trasportar judius para la Palestina.<ref name="aliyot" /> Pul final de la [[Segunda Guerra Mundial]], ls judius repersentában 33% de la populaçon de la Palestina, quando éran 11% an [[1922]].<ref>{{cite web|url=http://www.mideastweb.org/palpop.htn |title=The Population of Palestine Prior to 1948 |acessdate=2007-07-12 |publisher=MidEastWeb}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html |publisher=Eisraeli — Palestinian ProCon.org |acessdate=2007-07-12 |title=Population Statistics}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref>
=== Andependéncia i purmeiros anhos ===
[[Fexeiro:King dabid hotel bombing1.jpg|thumb|200px|L [[Atentado de l Hotel King Dabid|atentado terrorista al Hotel King Dabid]] marcou l ampeço de la lhuita pula andependéncia judaica na [[Palestina]]]]
{{Artigos percipales|[[Guerra árabe-eisraelita de 1948]] i [[Declaraçon de Andependéncia de l Stado de Eisrael]]}}
Passado [[1942]], cula rejeiçon de l White Paper de 1939 por parte de l lhíderes sionistas, l Reino Ounido tornou-se cada beç mais ambolbido nun cunflito biolento cun ls judius..<ref>{{harbnb|Fraser|2004|p=27}}</ref> Bários ataques armados fúrun lhebados a cabo puls sionistas contra albos británicos, de ls quales se çtacan l assassinato de l menistro de stado británico [[Lord Moyne]] na cidade de l [[Cairo]] an nobembre de [[1944]] pul [[Stern Gang]], lhiderado por [[Yitzak Shamir]], i la [[Atentado de l Hotel King Dabid|spluson de l Hotel King Dabid]] pul [[Irgun]], lhiderado por [[Menachin Begin]], an [[1946]]. Ne l ampeço de [[1947]], l gobierno británico, percebendo l ancargo político i eiquenómico que staba a ser l cunflito na Palestina, decidiu acabar cun Mandato, declarando que era ancapaç de chegar a ua seluçon aceitable para ambos ls lhados, árabes i judius.<ref name="Gibney468" /><ref>{{cite paper|url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0a2a053971cb56885256cef0073c6d4/2248af9a92b498718525694b007239c6!OupenDocument |publisher=United Nationes |date=1949-04-20 |acessdate=2007-07-31 |title=Background Paper Ne l. 47 (ST/DPI/SER.La/47)}}</ref>
La recén-criada [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] recomendou la aplicaçon de l [[Praino de la ONU para la partiçon de la Palestina de 1947|Praino de partiçon de la Palestina]], aprobado pula [[Assembléia Giral de las Naciones Ounidas]] atrabeç de la Reseluçon 181 de [[29 de nobembre]] de [[1947]], propondo la debison de l paíç an dous Stados, un árabe i un judiu. Segundo esta perpuosta, la cidade de Jarusalen serie ua cidade anternacional - un ''corpus separatun'' - admenistrada pula [[ONU]] para eibitar un possible cunflito subre l sou statuto, durante un período de 10 anhos.<ref>{{en}}[http://domino.un.org/unispal.nsf/357668878a81e92785256df9005c23c2/7f0af2bd897689b785256c330061d253!OupenDocument Reseluçon 181 de la AGONU de 29 de nobembre de 1947].</ref> La [[Agéncia Judaica]] aceitou l praino, ambora nunca tubisse afirmado que lhemitarie l feturo Stado Judaico a la ária perpuosta pula Reseluçon 181. La [[30 de nobembre]] de [[1947]] la la [[Alta Comisson Árabe]] rejeitou l praino, na spráncia que l assunto fusse rebisto i ua perpuosta alternatiba apersentada. Nesta altura, la [[Liga Árabe]] nun cunsidraba inda ua anterbençon armada na Palestina, a la qual se oupunha la Alta Comisson Árabe.<ref>Quigley, 1990, p.38</ref>
Ne l die a seguir a la rejeiçon de l praino, l cunflito armado stendiu-se a to la Palestina. Las ourganizaçones [[paramelitares]] sionistas, an special l Haganah i ls boluntários anternacionales que se les juntórun, ampeçórun l que [[David Ben Gurion]] chamou de "defesa agressiba", na qual qualquiera ataque árabe serie respundido de forma decisiba, cun çtruiçon de l lhugar, spulson de ls sous moradores i catura de la posiçon. An márcio de 1948 fui colocado an prática l [[Praino Dalet]], cul oubjetibo de caturar aldés, bairros i cidades árabes. Ne l més seguinte, dous amportantes acuntecimientos gerórun óndias de choque atrabeç de la Palestina i de to l mundo árabe: La muorte de [[Abd al-Qader al-Husseini]] defendendo la aldé árabe de [[Al-Qastar]], i l [[massacre de Deir Yassin|massacre de la aldé de Deir Yassin]], perpetrado pul Irgun i pul Stern Gang. Estes acuntecimientos lhebórun ls países árabes, reunidos na Lhiga Árabe, a cunsidrar ua anterbençon na Palestina cun ls sous eisércitos regulares.<ref name="Gibney468">Gibney, 2005, p.468.</ref> La eiquenomie árabe-palestina çmoronou i 250.000 árabes-palestinos fugiran ó fúrun spulsos.<ref>[[Benny Morris]] 1948: La Story of the First Arab-Eisraeli War, Yale University Press, 2008.</ref>
[[Fexeiro:Declaration of State of Eisrael 1948.jpg|200px|thumb|[[David Ben-Gurion]] çcursa, an [[14 de maio]] de [[1948]], na [[Declaraçon de Andependéncia de l Stado de Eisrael|Declaraçon de l Stado de Eisrael]] cun un retrato de [[Theodor Heirzl]] al fondo.]]
An [[14 de maio]] de [[1948]], un die antes de l fin de l Mandato Británico, la Agéncia Judaica proclamou la andependéncia, nomeando l paíç de Eisrael. Ne l die seguinte, cinco países árabes - Eigito, Síria, Jordánia, Lhíbano i [[Eiraque]], ambadiran Eisrael, ampeçando la [[Guerra árabe-eisraelita de 1948]].<ref name="npr">{{cite web |url=http://www.npr.org/news/specials/mideast/story/story3.html |publisher=National Public Radio |title=Part 3: Partition, War and Andependence |work=The Mideast: La Century of Cunflit |acessdate=2007-07-13 |date=2002-10-02}}</ref> [[Marrocos]], [[Sudan]], [[Iémen]] i [[Arábia Saudita]] tamien ambiórun tropas para ajudar ls ambasores. Passado un anho de cumbates, un cessar-fuogo fui declarado i ua frunteira temporária, coincida cumo [[Linha Berde (Eisrael)|Linha Berde]], fui stablecida. Ls territórios aneixados de la [[Jordánia]] tornórun-se coincidos cumo Cisjordánia i [[Jarusalen Ouriental]], l [[Eigito]] i assumiu l cuntrole de la Faixa de Gaza. Eisrael fui admitido cumo nembro de las [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] an [[11 de maio]] de [[1949]].<ref>{{cite paper |url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/1ce874ab1832a53e852570bb006dfaf6/0b3ab8d2a7c0273d8525694b00726d1b |publisher=The United Nationes |title=Two Hundred and Sebenth Plenary Meting |date=1949-05-11 |acessdate=2007-07-13}}</ref> Durante l cunflito 711.000 árabes, d'acuordo cun stimatibas de las Naciones Ounidas, ó cerca de 80% de la populaçon árabe anterior, fugiran de l paíç.<ref name="un">{{cite paper|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/93037e3b939746de8525610200567883 |title=General Progress Report and Supplementary Report of the United Nationes Cunciliation Commission fur Palestine, Cobering the Period fron December 11, 1949 to Otober 23, 1950 |acessdate=2007-07-13 |publisher=The United Nationes Cunciliation Commission |date=1950-10-23}} (U.N. General Assembly Oufficial Records, Fifth Session, Supplement Ne l. 18, Document La/1367/Reb. 1)</ref> L çtino de ls refugiados palestinos de hoije ye un grande punto de çcórdie ne l [[cunflito eisraelo-palestino]].<ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/cis/pdf/BanEbera_flashpointsinwar.pdf |format=PDF |publisher=Massachusetts Anstitute of Technology |lhast=Ban Eibera |first=Stephen |acessdate=2007-09-11 |title=Nature of the Flashpoint |work=Center fur Anternational Studies}}</ref><ref>{{harbnb|Reberon|Murer|2006}}</ref>
Ne ls purmeiros anhos de l Stado, l [[Sionismo trabalhista]], mobimiento sionista lhiderado pul anton Purmeiro-menistro [[David Ben-Gurion]] dominaba la política eisraelita.<ref>{{harbnb|Lhustick|1988|pp=37–9}}</ref><ref>{{cite web |url=http://lcweb2.lhoc.gob/frd/cs/eiltoc.html |publisher=Lhibrary of Cungress |title=Eisrael (Lhabor Zionisn) |work=Country Studies}}</ref> Esses anhos fúrun marcados pula [[Aliá|eimigraçon maciça]] de ls subrebibentes de l [[Houlocausto]] i un anfluxo de judius perseguidos an tierras árabes. La [[populaçon]] de Eisrael oumentou de 800.000 para dous milhones antre [[1948]] i [[1958]].<ref>{{cite web |url=http://www1.cbs.gob.eil/reader/shnaton/templ_shnaton_i.html?nun_tab=st02_01&CYear=2006 |publisher=Eisrael Central Bureau of Statistics |acessdate=2007-08-07 |year=2006 |title=Population, by Religion and Population Group}}</ref> La maiorie de ls refugiados que chegórun sin posses i fúrun alojados an campos temporários coincidos cumo ''[[Maabara|ma'abarot]]''. An [[1952]], mais de 200.000 eimigrantes bibian nestas "cidades tenda". La necidade de resulber la crise lhebou Ben-Gurion a assinar un acuordo cula [[Almanha Oucidental]] que zamcadeou protestos an massa de judius que éran cuntrários la eideia de Eisrael "fazer negócios" cula [[Almanha]].<ref>{{harbnb|Shindler|2002|pp=49–50}}</ref>
Durante la [[década de 1950]], Eisrael fui atacado cuntantemente por melitantes, percipalmente a partir de la Faixa de Gaza, que staba sob cuntrole eigípcio.<ref>{{harbnb|Gilbert|2005|p=58}}</ref> An [[1956]], Eisrael criou ua aliança secreta cul Reino Ounido i la [[Fráncia]] çtinada a recaturar l [[canhal de l Sueç]], que ls eigípcios tenien nacionalizado (ber [[Guerra de l Sueç]]). Anque de la catura de la [[Península de l Sinai]], Eisrael fui fuorçado a recuar debido a la presson de l [[Stados Ounidos]] i de la [[Ounion Sobiética]], an troca de garanties de dreitos marítimos de Eisrael ne l [[Mar Burmeilho]] i ne l Canhal.<ref>{{cite web|url=http://story.sandiego.edu/GEN/20th/sueç.html |publisher=University of San Diego |title=The Sueç Crisis |acessdate=2007-07-15 |date=2005-12-05}}</ref>
Ne l ampeço de la década seguinte, Eisrael caturou [[Adolf Eichmann]], un de ls criadores de la [[Seluçon Final]] scondido na [[Argentina]], i l trouxe para julgamento.<ref>{{cite web |url=http://www.jewishbirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/eichmann.html |title=Adolf Eichmann |publisher=Jewish Birtual Lhibrary |acessdate-2007-09-18}}</ref> L julgamiento tubo un ampato amportante subre la cunscientizaçon de l público subre l [[Houlocausto]],<ref>{{harbnb|Cole|2003|p=27}}. "…the Eichmann trial, which did so much to raise public awareness of the Holocaust…"</ref> Eichmann fui sola pessona eisecutada por Eisrael,<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/Gobernment/Lhaw/Lhegal%20Issues%20and%20Rulings/JUSTICE%20MINISTRY%20REPLY%20TO%201995%20AMNESTY%20INTERNATION |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |title=Justice Menistry Reply to Amnesty Anternational Report |acessdate=2007-08-10 |date=1995-07-05}}</ref> ambora John Demjanjuk tubisse sido cundenado a morrer antes de sue cundenaçon ser anulada pula [[Suprema Corte de Eisrael]].<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/magazine/article/0,9171,978969,00.html Eiquipa: Iban the Not-So-Terrible, Monday, Aug. 02, 1993]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Cunflitos i tratados de paç ===
{{Artigos percipales|[[Cunflito árabe-eisraelita]] i [[Cunflito eisraelo-palestino]]}}
Al lhongos de ls anhos ls [[Mundo árabe|países árabes]], recusórun-se a manter relaçones diplomáticas cun Eisrael nun reconhecendo la eisisténcia de l stado judiu, para alhá desso, árabes nacionalistas lhiderados por [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] lhutórun pula çtruiçon de l Stado judiu.<ref>[http://ancarta.msn .com/ancnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761570433 Ancarta - Six-Day War]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[1967]], l [[Eigito]], la [[Síria]] i la [[Jordánia]] mandórun sues tropas até las frunteiras eisraelita, spulsando las [[Fuorças de manutençon de la paç de las Naciones Ounidas|fuorças de paç]] de la [[ONU]] i bloqueando l acesso de Eisrael al [[Mar Burmeilho]]. Eisrael biu essas açones cumo un ''[[casus belli]]'' para un cunflito, ampeçando la [[Guerra de ls Seis Dies]], Eisrael cunseguiu ua bitória decisiba nesta guerra i caturou ls territórios árabes de la Cisjordánia, Faixa de Gaza, [[Península de l Sinai]] i las [[Colinas de Golana]].<ref>{{harbnb|Smith|2006|p=126}}. "Nasser, the Eigytian persident, decided to mass trops in the Sinai…casus belli by Eisrael."</ref> Zde 1949 la chamada [[Linha Berde]] passou a ser la [[frunteira]] admenistratiba antre Eisrael i ls territórios acupados. Las frunteiras de Jarusalen fúrun ampliadas por Eisrael que ancorporou [[Jarusalen Ouriental]]. La [[Lei de Jarusalen]], promulgada an [[1980]], reafirmou esta medida i [[Reseluçon 478 de l Cunseilho de Sigurança de la ONU|reascendiu polémica anternacional]] subre l [[Posiçones subre Jarusalen|statuto de Jarusalen]].<ref>http://www.dw-world.de/dw/article/0,,319710,00.html</ref>
[[Fexeiro:Golda Meir 03265u.jpg|left|thumb|Purmeira-Menistra [[Golda Meir]], que renunciou passado la [[Guerra de l Yon Kippur]].]]
L fracasso de ls Stados Árabes na guerra de [[1967]] lhebou al surgimiento de ourganizaçones nó-statales árabes ne l cunflito, sendo la mais amportante la [[Organizaçon de Lhibertaçon de la Palestina]] (OLP), que fui cuncebida sob l lhema "la lhuita armada cumo sola forma de lhibertar l pátria.".<ref>{{Citation |title=.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html?pagewanted=2 NYTimes - The Anterregnun |url=http://www.nytimes/ |accessdate=2021-09-23 |archivedate=2013-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ }}</ref><ref>[http://www.mfa.gob.eil/MFA/Foreign+Relations/Eisraels+Foreign+Relationes+since+1947/1947-1974/33+The+Palestinian+National+Cobenant-+July+1968.htn Eisrael Menistry of Foreign Affairs - The Palestinian National Cobenant- July 1968]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l final de la [[década de 1960]] i ampeço de la [[década de 1970]], grupos palestinos lhançórun ua óndia de ataques<ref>[http://www.palestinefats.org/pf_1967to1991_terrorisn_1970s.php Ma'alot, Kiryat Shmona, and Other Terrorist Targets in the 1970s<!-- Bot generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> contra albos eisraelita al redror de l mundo,<ref>Andrews, Edmund L. and John Kifner.[http://www.nytimes .com/2008/01/27/world/middleast/27habash.html?pagewanted=2&ei=5088&en=9767c2c5b87668e6&s=1359090000&partner=rssnyt&emc=rss "George Habash, Palestinian Terrorisn Tatician, Dies at 82."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} ''[[The New York Eiquipas]]''. January 27, 2008. May 12, 2008.</ref> ancluindo un [[Massacre de Munique|massacre de atletas eisraelitas]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1972]], an [[Munique]] na [[Almanha]]. Eisrael reagiu cula [[Cólera de Dius|Ouperaçon Cólera de Dius]], ne l qual ls respunsables pul massacre de Munique fúrun ancontrados i eisecutados.<ref>{{harbnb|Crowdy|2006|p=333}}</ref>
An [[6 de outubre]] de [[1973]], ne l [[Yon Kippur]], die mais santo de l [[calendário judaico]], ls [[eisército]]s de l [[Eigito]] i de la [[Síria]] lhançórun un ataque surpresa contra Eisrael. La guerra treminou an [[26 de outubre]] cul éxito eisraelita, que cunseguiu repelir las fuorças eigípcias i sírias, mas sofrendo grandes perdas.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/otober/6/newsid_2514000/2514317.stn |publisher=The BBC |title=1973: Arab states attack Eisraeli forces |work=On This Day |acessdate=2007-07-15}}</ref> Un anquérito anterno sonerou l gobierno eisraelita de la respunsablidade pul cunflito, mas un ato de la rábia público de la anton Purmeira-Menistra [[Golda Meir]], forçou-la a renunciar.<ref>http://www.maozisrael{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/curjidades/golda_meir.htn</ref>
Las eileiçones de [[1977]] de l [[Knesset]] marcórun ua birada amportante na stória política eisraelita, quando [[Menachen Begin]] de l Partido [[Likud]] assumiu l cuntrole de l [[Partido Trabalhista (Eisrael)|Partido Trabalhista]].<ref>{{harbnb|Bregman|2002|pp=169–70}} "In hindsight we can say that 1977 was la turning point…"</ref> Mais tarde, ne l mesmo anho, l anton Persidente Eigípcio [[Anwar El Sadat]] fizo ua bejita la Eisrael i falou delantre l [[Knesset]], esta fui a purmeira beç an que un Xefe de Stado árabe reconhecie l estado de Eisrael.<ref>{{harbnb|Bregman|2002|pp=171–4}}</ref> Ne ls dous anhos que se seguiran, Sadat i [[Menachen Begin]] assinórun l [[Acordo de Camp Dabid]]] i de la Tratados de Paç Eisrael-Eigito.<ref>{{harbnb|Bregman|2002|pp=186–7}}</ref> Eisrael retirou-se de la [[Península de l Sinai]] i cuncordou an ampeçar negociaçones subre ua possible [[Region outónoma|outonomie]] para palestinos an to la [[Linha Berde]], un praino que nunca fui eisecutado. L gobierno eisraelita ampeçou a ancorajar assentamientos judius ne l território de la Cisjordánia, criando atritos cun ls palestinos que bibian nessas árias.<ref>http://www.pedalnaestrada{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/pages.php?recid=456</ref>
An [[7 de júnio]] de [[1981]], Eisrael bumbardeou pesadamente l [[reator nuclear]] ''[[Osirak]]'' ne l [[Eiraque]] durante la chama [[Ouperaçon Ópera]], cun fin de zablitá-lo. La [[Mossad|anteligéncia eisraelita]] tenie ua suspeita de que l Eiraque pretenda outelizar este reator pa l zambolbimiento de [[Bomba atómica|armas nucleares]]. An [[1982]], Eisrael anterbeio na [[Guerra Cebil Lhibanesa]], çtruindo las bases de la [[Organizaçon de Lhibertaçon de la Palestina]], que, an repuosta, lhançou ataques i mísseis al norte de Eisrael. Esse mobimiento se zambolbiu para la [[Guerra de l Lhíbano de 1982]].<ref>{{harbnb|Bregman|2002|p=199}}</ref> Eisrael retirou la maior parte se sues tropas de l Lhíbano, an [[1986]], mas mantebe ua "zona de sigurança" até [[2000]]. La [[Purmeira Antifada]], un lhebante palestino contra Eisrael,<ref>{{cite ancyclopedie |ancyclopedie=Ancarta |publisher=Microsoft |url=http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761579974/Antifada.html |title=Antifada |acessdate=2007-09-16 |year=2007}}</ref> eclodiu an [[1987]], cun óndias de bioléncia ne ls territórios acupados. Al lhongo de ls seis anhos seguintes, mais dun milhon de pessonas fúrun muortas, muitas de las quales por atos anternos de bioléncia de l palestinos.<ref>{{harbnb|Stone|Zenner|1994|p=246}}. "Toward the and of 1991,… were the result of anternal Palestinian terror."</ref> Durante la [[Guerra de l Golfo]] an [[1991]], la OLP i muitos palestinos apoiados pul lhíder eiraquiano [[Saddan Hussein]] lhançórun ataques de mísseis contra Eisrael.<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes .com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DB173EF93AA35751C1A967958260|title=After 4 Years, Antifada Still Smolders |publisher=The New York Eiquipas |date=1991-12-09 |acessdate=2008-03-28 |lhast=Haberman |first=Clyde}}</ref><ref>{{harbnb|Mowlana|Gerbner|Schiller|1992|p=111}}</ref>
[[Fexeiro:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|thumb|220px|[[Yitzhak Rabin]] i [[Yasser Arafat]] dan las manos, acumpanhados por [[Bill Clinton]], quando acunteciu la assinatura de l [[Acordos de Oslo]], an [[13 de setembre]] de [[1993]].]]
An [[1992]], [[Yitzhak Rabin]] torna-se Purmeiro-Menistro [[Yitzhak Rabin]] i sou partido promobe cumpromissos cun ls bezinos de Eisrael.<ref>{{harbnb|Bregman|2002|p=236}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bc.edu/research/cjl/meta-eilements/texts/cjrelationes/resources/eiducation/Eisrael_Palestine/cold_war_ands.htn |publisher=Boston College |title=Fron the And of the Cold War to 2001 |acessdate=2007-07-16}}</ref> Ne l anho seguinte, [[Shimon Peres]] i [[Mahmoud Abbas]], an nome de Eisrael i de la OLP, assinórun ls [[Acordos de paç de Oslo]], que dou a la [[Outoridade Nacional Palestina]] l dreito de outo-gobernar partes de la Cisjordánia i de la Faixa de Gaza.<ref>{{cite web |url=http://www.state.gob/p/nea/rls/22602.htn |publisher=U.S. Department of State |title=Declaration of Principles on Anterin Self-Gobernment Arrangements |date=1993-09-13 |acessdate=2007-07-16}}</ref> La antençon era l reconhecimiento de l dreito de l stado de Eisrael eisistir i ua forma de dar fin al [[terrorismo]]. An [[1994]], l [[Tratado de paç Eisrael - Jordánia]] fui assinado, sendo la [[Jordánia]] l segundo paíç árabe que normalizou sues relaçones cun Eisrael.<ref>{{harbnb|Harkaby|Neuman|2001|p=270}}. "Eiben though Jordan in 1994 became the second country, after Eigyt to sign la peace treaty with Eisrael…"</ref>
L apoio público de l árabes als Acuordos fui danificado pul Massacre de la Gruta de l Patriarcas, pula cuntinaçon de ls assentamientos judius,<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/settler_population_growth/sources_population_growth_1991-2003.html |title=Sources of Population Growth: Total Eisraeli Population and Settler Population, 1991 - 2003
|acessdate=2007-12-12 |first=[http://www.fmep.org/about/oberbiew.html Foundation fur Middle East Peace] |lhast=Settlements anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> i a la deterioraçon de las cundiçones eiquenómicas. L apoio de la oupinion pública eisraelita als Acuordos deminuiu quando Eisrael fui atingido por ataques suicidas palestinos. An [[nobembre]] de [[1995]] pul assassinato de [[Yitzhak Rabin]] por un melitante de strema-dreita judiu, chocou l paíç.<ref>http://blog.stadao{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/blog/chacra/?title=radicalismo_judaico_bate_de_frente_cun_i&more=1&c=1&tb=1&pb=1</ref>
Ne l final de la [[década de 1990]], Eisrael, sob la lhiderança de [[Benjamin Netanyahu]], zeistiu de [[Heibron]],<ref>{{harbnb|Bregman|2002|p=257}}</ref> assinando l [[Memorando de Wye Riber]], dando maior cuntrole de la region para la [[Outoridade Nacional Palestina]].<ref>{{cite web|url=http://www.state.gob/p/nea/rls/22694.htn |publisher=U.S. Department of State |title=The Wye Riber Memorandun |date=1998-10-23 |acessdate=2007-07-16}}</ref>
[[Ehud Barak]], eileito purmeiro-menistro an [[1999]], ampeçou l nuobo [[milénio]], retirando fuorças eisraelita de l Sul de l [[Líbano]] i rializando negociaçones cula Outoridade Palestina [[Yasser Arafat]] i l [[Persidente de ls Stados Ounidos]] [[Bill Clinton]] durante la [[Cúpula de Camp David de 2000]]. Durante la cúpula, Barak oufreciu un praino pa l stablecimiento dun Stado palestino na Faixa de Gaza i 91% de la Cisjordánia, retendo mas l cuntrolo subre todas las frunteiras i percipales cursos de auga, i aneixando definitibamente 12% de l [[Bal de l Jordan]], la region mais fértil de la Cisjordánia, a fabor de Eisrael, reserbando-se inda l dreito de permanecer antre 12 a 30 anhos an outros 10% dessa region.<ref>Anderlin, 2003, p. 211</ref> Yasser Arafat rejeitou l acuordo, eisigindo cumo pré-cundiçon para las negociaçones la retirada de Eisrael para las frunteiras de Júnio de 1967.<ref>Anderlin, 2003, p. 195</ref> Passado l colapso de las negociaçones, ampeçou la [[Segunda Antifada]].<ref>http://www.lhibanoshow{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/home/ouriente_medio/preguntas_repuostas.htn</ref>
[[Ariel Sharon]] se tornou l nuobo Purmeiro-Menistro an [[2001]] durante ua eileiçon special. Durante sou mandato, Sharon rializada la sou praino de [[Retirada Eisraelita de la Faixa de Gaza|retirada unilateral de la Faixa de Gaza]] i tamien lhiderou la custruçon de la [[Muro de la Cisjordánia|barreira eisraelita de la Cisjordánia]].<ref>{{cite news |title=West Bank barrier route çputed, Eisraeli missile kills 2 |url=http://www.usatoday .com/news/world/2004-07-29-west-bank_x.htn |publisher=The Associated Press (bie USA Today) |date=2004-07-29 |acessdate=2007-07-16}}</ref> An [[Janeiro]] de [[2006]], depuis de sofrer un grabe [[acidente bascular cerebral]] que l deixou an [[coma]] Ariel Sharon deixa l cargo i sues cumpeténcias son trasferidas pa l gabinete de [[Ehud Olmert]].<ref>{{cite news | title = Premié Ehud Olmert defende nuobas frunteiras para Eisrael | publisher = Fuolha de S. Paulo | url = http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/mundo/ult94u399247.shtml | acessdate = 16 de maio de 2009}}</ref>
==== Zambolbimentos recentes ====
[[Fexeiro:Gazasmoke.JPG|thumb|left|Spluson an [[Gaza]], an [[12 de janeiro]] de [[2009]], depuis dun ataque eisraelita durante la "[[Ouperaçon Chombo Fundido]]".]]
An [[júlio]] de [[2006]], un ataque de la [[artilharie]] de l [[Heizbollah]] a quemunidades de a frunteira norte de Eisrael i un rato de dous [[suldado]]s eisraelita zamcadeou la [[Guerra de l Lhíbano de 2006|Segunda Guerra de l Lhíbano]].<ref name="UN1701">[http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htn 'Permanent Ceasefire to Be Based on Creation Of Buffer Zone Free of Armed Personnel Other than UN, Lhebanese Forces'] [[United Nationes Security Council]], August 11, 2006<br />- scalation of hostilities in Lhebanon and in Eisrael since Hizbollah’s attack on Eisrael on July 12, 2006</ref><ref name="HRTZ_Harel">{{cite web
| url=http://www.haaretç .com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=737825
| title=Heizbollah kills 8 soldiers, kidnaps two in ouffensibe on northern border
| acessdate=2006-08-13
| lhast=Harel
| first=Amos
| date=July 13, 2006
| publisher=[[Haaretç]]}}
</ref> Ls cunfrontos duran por un més até un [[Reseluçon 1701 de l Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|cessar-fuogo (Reseluçon 1701 de la Organizaçõa de las Naciones Ounidas)]] mediado pul [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]].
An [[27 de nobembre]] de [[2007]], l Purmeiro-Menistro eisraelita Ehud Olmert i l Persidente palestino [[Mahmoud Abbas]] cuncordórun an negociar subre todas las questones i lhutar por un acuordo até al final de [[2008]]. An [[Abril]] de [[2008]], Persidente sírio [[Bashar al-Assad]] dixe a un [[jornal]] de l [[Qatar]] que la Síria i Eisrael tenien benido la çcutir un tratado de paç por un anho, cula [[Turquia]] cumo mediador. Esto fui cunfirmado por Eisrael, an [[Maio]] de 2008.<ref>{{cite news | first = Peter| lhast = Walker| coauthors = News Agencies|title = Olmert cunfirms peace talks with Syria| url =http://www.guardian.co.uk/world/2008/may/21/israelandthepalestinianes.syria | publisher = The Guardian | date = 2008-05-21 | acessdate = 2008-05-21 | lhanguage = Anglish| quote = Eisrael and Syria are holding andiret peace talks, with Turkey ating las a mediator…}}</ref>
{{Artigos percipales|[[Ouperaçon Chombo Fundido]] i [[Cunflito eisraelo-palestino]]}}
Ne l final de Dezembre de 2008, l cessar-fuogo antre l [[Hamas]] i Eisrael acabou passado foguetes séren çparados a partir de la Faixa de Gaza, cuntrolada pul Hamas. Eisrael respundiu cun ua série de antensos [[Bumbardeio stratégico|ataques aéreos]]<ref>{{cite news | outhor = Associated Free Press |title = Eisraeli jets pound Hamas | url = http://www.smh .com.au/news/world/israeli-jets-pound-hamas/2008/12/29/1230399085970.html?page=fullpage#cuntentSwap1 | publisher = The Sydney Morning Heirald | date = 2008-12-29 | acessdate = 2008-12-29 | lhanguage = Anglish| quote = ''Eisraeli tanks massed at the Gaza border las warplanes again pounded [[Hamas]] targets in the densely populated anclabe where raids habe killed nearly 300 people in lhess than two days.''}}</ref>. An repuosta, [[protesto]]s eclodiran an to l mundo.<ref>{{cite news | outhor = WA Today | title = Global protests against Eisrael | url = http://www.watoday .com.au/world/global-protests-against-israel-20081229-76ht.html| date = 2008-12-29 | acessdate = 2008-12-29 | lhanguage = Anglish | quote = ''Demunstrators in cities around the world on Sunday marched in protest against the Eisraeli air strikes on the Gaza Strip that habe killed nearly 300 people in the Palestinian territory.'' }}</ref> An [[3 de Janeiro]] de [[2009]], tropas eisraelitas entrórun an Gaza marcando l ampeço dua oufensiba terrestre.<ref>{{cite news | first = Jason | lhast = Koutsoukis | title = Battleground Gaza: Eisraeli ground forces ambade the strip | url = http://www.smh .com.au/news/world/battleground-gaza/2009/01/04/1231003847085.html | publisher = smh .com.au | date = 5/1/9 | acessdate = 5/1/9 | lhanguage = Anglish | quote = ''Lhate on Saturday thousands of Eisraeli trops and tanks ambaded the [[Hamas]]-ruled Gaza Strip after eight days of punishing air strikes failed to halt the group's rocket fire anto Eisrael.'' }}
</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|[[Geografie de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:JerusalemMountaines.jpg|thumb|Las [[Muntanhas Judéias]] centrales]]
Eisrael stá lhocalizado ne l stremo [[leste]] de l [[Mar Mediterráneo]], delimitado la norte pul [[Líbano]], ne l [[noroiste]] pula [[Síria]], pula [[Jordánia]] la [[leste]] i pul [[Eigito]] al [[sudoeste]] . L território soberano de Eisrael, scluindo todos ls territórios caturados por Eisrael durante la [[Guerra de ls Seis Dies]], ye de cerca de 20.770 [[quilómetros quadrados]] de ária, de ls quales dous por ciento son [[auga]].<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/is.html |publisher=Central Antelligence Agency |work=The World Fatbok |acessdate=2007-07-20 |date=2007-06-19 |title=Eisrael}}</ref> La ária total sob poder eisraelita, ancluindo [[Jarusalen Ouriental]] i las [[Colinas de Golana]], ten 22.072 quilómetros quadrados.<ref>{{cite web |url=http://www1.cbs.gob.eil/shnaton57/st01_01.pdf |format=PDF|title=Area of Çtrits, Sub-Çtrits, Natural Regiones and Lhakes |publisher=[[Eisrael Central Bureau of Statistics]] |work=Statistical Abstrat of Eisrael |year=2006 }}</ref>
[[Fexeiro:Yarden 0182.JPG|thumb|left|L [[riu Jordan]].]]
La ária total sob cuntrole eisraelita, ancluindo la ária cuntrolada melitarmente por Eisrael i an parte puls [[palestinos]], l território de la Cisjordánia, ten 27.799 quilómetros quadrados.<ref name="lhoc-geo">{{cite web |url=http://lcweb2.lhoc.gob/frd/cs/eiltoc.html |publisher=The Lhibrary of Cungress |acessdate=2007-07-20 |title=Eisrael (Geography) |work=Country Studies}}</ref>
Anque sue pequeinha ária, Eisrael ye l lhar dua grande bariadade de caratelísticas geográficas, a partir de l [[deserto de Negeb]], ne l sul de [[Cordilheira|cadeias montanhosas]] de la [[Galiléia]], de [[Carmelo]] i de [[Golana]], ne l [[norte]]. La prainada costeira eisraelita subre las bordas de l Mediterráneo ye l lhar de setenta por ciento de la populaçon de l paíç.
La lheste de l praino central, queda l Bal de l Rift Jordaniano, ua pequeinha parte de l 6500 km de l [[Bal de l Rift]]. L [[riu Jordan]] corre al lhongo de l Bal de l Rift Jordaniano, ne l [[Monte Heirmon]] atrabeç de l [[Bal Hulah]] i de l [[Mar de la Galiléia]] al [[Mar Muorto]], l punto mais baixo de la superfice de la [[Tierra]].<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/MFAArchibe/1990_1999/1999/4/FOCUS%20on%20Eisrael-%20The%20Libing%20Dead%20Sea |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2007-07-20 |date=1999-04-01 |title=The Lhibing Dead Sea}}</ref> Mais la sul stá l bal ''Arabah'', treminando cul [[Golfo de Eilat]], ua parte de l [[Mar Burmeilho]].
[[Fexeiro:Dead Sea by David Shankbone.jpg|thumb|L [[Mar Muorto]] bisto a partir de Eisrael.]]
Solos de Eisrael i de la [[Península de l Sinai]] son ls ''[[Makhteshin]]'' ó [[eroson]] [[Circo (geologie)|circo]].<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/tentatibelists/1486/ |publisher=UNESCO |title=Makhteshin Country |acessdate=2007-09-19}}</ref> L maior ''makhtesh'' ne l mundo ye l ''Makhtesh Ramon'' ne l [[Negeb]],<ref>{{harbnb|Jacobs|1998|p=284}}. "The straordinary Makhtesh Ramon – the lhargest natural crater in the world…"</ref> que mede 40 quilómetros por 8 quilómetros.<ref>{{cite web |url=http://www.bgu.ac.eil/desert_ecology/ramon/ |publisher=Ben-Gurion University of the Negeb |title=Ramon R&D Center |acessdate=2007-09-19}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> Un relatório subre l stado ambiental de la [[bacie de l Mediterráneo]] afirma que Eisrael ten l maior númaro de [[spece]]s de [[planta]]s por [[metro quadrado]] de todos ls países de la bacie.<ref name=rinat>{{Cite news
| lhast = Rinat
| first = Zafrir
| title = More andangered than rain forests?
| work = Haaretç
| acessdate = 2008-07-29
| date = 2008-06-02
| url = http://www.haaretç .com/hasen/spages/988204.html
}}</ref>
[[Fexeiro:BotanicoJerusa.jpg|left|thumb|L jardin botánico de la [[Ounibersidade Heibraica]] de [[Jarusalen]] cubierto de [[niebe]].]]
Las [[temperatura]]s barian mui an Eisrael, percipalmente durante l [[ambierno]]. Las regiones montanhosas de l paíç son fries, anclusibe cun ocorréncia de [[niebe]]; l pico de l [[monte Heirmon]] ye cubierto por niebe na maior parte de l anho i Jarusalen recibe pul menos ua queda de niebe por anho.<ref>{{harbnb|Goldreich|2003|p=85}}</ref> Antretanto, cidades costeiras, cumo Tel Abib i [[Haifa]], ténen un [[clima mediterráneo]] típico cun [[friu]], [[chuba]], [[ambierno]]s lhongos i [[Berano|berones]] calientes. La maior temperatura ne l [[cuntinente asiático]] (53.7 [[°C]] ) fui registrada an [[1942]] ne l ''[[kibutç]]'' ''Tirat Zbi'', ne l norte de l bal jordaniano.<ref name=watzman>{{Cite news
| lhast = Watzman
| first = Hain
| title = Lheft fur dead
| acessdate = 2008-07-29
| date = 1997-02-08
| url = http://ambironment.newscientist .com/article/mg15320684.400-left-fur-dead--planes-to-rescue-the-rapidly-shrinking-dead-sea-may-be-god-news-forindustry-and-tourists-but-the-strange-lhife-forms-that-thribe-in-its-supersaltywaters-still-face-la-perilous-feture-says-ithain-watzmanit.html
}}</ref> De [[Maio]] la [[Setembre]], la [[chuba]] an Eisrael ye rala.<ref>{{cite web |url=http://www.weather .com/outlok/trable/businesstrabeler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0026 |publisher=The Weather Channel |acessdate=2007-07-11 |title=Aberage Weather fur Tel Abib-Yafo}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.weather .com/outlok/eibents/weddings/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010
|publisher=The Weather Channel |acessdate=2007-07-11 |title=Aberage Weather fur Jarusalen}}</ref> Cun ls scassos recursos hídricos, Eisrael ten zambolbido dibersas [[tecnologie]]s de eiquenomie de [[auga]], ancluindo [[Eirrigaçon#Goteijamento|eirrigaçon por goteijamento]].<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/mfa/fats%20about%20israel/lhand/focus%20on%20israel-%20debelopment%20of%20limited%20water%20reso |publisher=Eisraeli Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2007-11-07 |title=Debelopment of Lhemited Water Resources- Storical and Technological Aspets |date=2003-09-20 |lhast=Sitton |first=Dob}}</ref> Ls eisraelita tamien aprobeitan la grande ancidéncia de luç solar para la porduçon de [[einergie solar]], tornando la Eisrael, la nacion lhíder an einergie solar an uso ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web |url=http://www.neaman.org.eil/neaman/publicationes/publication_iten.asp?fid=590&parent_fid=490&iid=3639 |title=Solar einergy fur the pordution of heiat |lhast=Grossman |first=Gershon |coauthors=Ayalon, Oufira; Baron, Yifaat; Kaufman, Debby |acessdate=2007-11-07 |publisher=Samuel Neaman Anstitute}}</ref>
== Política ==
{{Artigos percipales|[[Goberno de Eisrael]] i [[Política de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Knesset building (eidited).jpg|thumb|200px|[[Knesset]], l [[parlamento]] eisraelita.]]
Eisrael ye ua [[democracie parlamentar]] cun [[sufrágio ounibersal]].<ref name="cia" /> L [[Persidente de Eisrael]] ye l [[xefe de stado]], mas sues funçones son an grande parte simbólicas.<ref name="cia2">{{cite web|url=https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/fields/2077.html |publisher=Central Antelligence Agency |work=The World Fatbok |title=Field Lhisting — Eisecutibe Branch |acessdate=2007-07-20 |date=2007-06-19}}</ref> Un nembro de l [[Knesset|Parlamento]] apoiado pula maiorie de ls parlamentares torna-se l [[Purmeiro-Menistro]], normalmente l persidente de l maior [[Partido político|partido]]. L Purmeiro-menistro ye l xefe de gobierno i xefe de l Gabinete.<ref name="cia2" /><ref>In the 1990s, diret eiletiones fur Prime Menister were inaugurated but the systen was declared unsatisfatory and the old one was brought back.</ref> Eisrael ye gobernado por un parlamiento cumpuosto por 120 nembros, coincido cumo ''[[Knesset]]''. La cumposiçon de l Knesset ye baseada na repersentaçon proporcional de l [[partidos políticos]].<ref>{{cite web |url=http://www.knesset.gob.eil/çcrition/ang/ang_mimshal_beh.htn |publisher=The Knesset |acessdate=2007-08-08 |title=The Eiletoral Systen in Eisrael}}</ref> Las eileiçones parlamentares son rializadas la cada quatro anhos, mas l Knesset puode dissolber l [[goberno]], a qualquiera momento, por falta de cunfiança na botaçon. La [[Lei de Jarusalen|Lei Básica]] de Eisrael funciona cumo ua [[Custituiçon]] nun scrita. An [[2003]], l Knesset ampeçou a redigir ua custituiçon oufecial baseada nestas lheis.<ref name="cia" /><ref>{{harbnb|Mazie|2006|p=34}}</ref>
[[Fexeiro:Ouffice of the Persident of Eisrael by David Shankbone.jpg|thumb|left|200px|[[Scritório]] de l [[Persidente de Eisrael]] an [[2007]].]]
Eisrael ten trés nibles ne l sistema judicial. L nible mais baixo son magistrados judiciales, situados na maiorie de las [[cidade]]s de l paíç. Arriba deilhes son tribunales de comarca, serbindo simultaneamente cumo tribunales de [[apelaçon]] i tribunales de purmeira anstáncia, stan situados an cinco de ls seis [[çtritos de Eisrael]]. L terceiro nible i l mais eilebado ye la [[Suprema Corte de Eisrael]], situada an Jarusalen. Sirbe un papel duplo cumo l mais alto tribunal de apelaçon i de Supremo Tribunal de Justícia. Nesta redadeira funçon, l Supremo Tribunal dita las [[regra]]s cumo un tribunal de purmeira anstáncia, permitindo que ls andebíduos, ls [[cidadano]]s i nun cidadanos, fágan ua [[petiçon]] contra las decisones de las outoridades statales.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/Gobernment/Branches%20of%20Gobernment/Judicial/The%20Judiciary-%20The%20Court%20Systen |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2007-08-05 |date=2005-08-01 |title=The Judiciary: The Court Systen}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.bostonherald .com/news/oupinion/eiditorial/biew.bg?articleid=1030205 |publisher=The Boston Heirald |title=Eisrael’s high court unique in region |acessdate=2007-09-15 |date=2007-09-09}}</ref> Eisrael nun ye un nembro de l [[Tribunal Penal Anternacional]] pus teme que l tribunal seia tendencioso contra el, debido las pressones políticas de outros países nembros.<ref>{{cite web| url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/MFAArchibe/2000_2009/2002/6/Eisrael%20and%20the%20International%20Criminal%20Court| title=Eisrael and the Anternational Criminal Court| publisher=Ouffice of the Lhegal Adbiser to the [[Eisraeli Menistry of Foreign Affairs]] |date=2002-06-30 |acessdate=2007-07-20}}</ref> Eisrael cumbina ls sistemas jurídicos de ''[[common lhaw]]'' anglés, l [[Sistema romano-germánico|dreito cebil]], i las [[Halachá|leis judaicas]].<ref name="cia" /> esse sistema ye baseado ne l percípio de l ''[[stare decisis]]'' i ye un sistema acusatório, adonde las partes ambolbidas ne l fato trazen probas delantre l [[tribunal]]. Ls precessos de l Tribunal son julgados por [[juíç]]s porfissionales, an beç de [[Júri|jurados]].<ref name="judiciary" /> [[Casamento]] i [[dibórcio]] stan sob la jurisdiçon de ls tribunales relegiosos: [[judiu]]s, [[muçulmano]]s, [[druzo]]s i [[crestiano]]s. Ua comisson de nembros de l Knesset, juízes de l Supremo Tribunal, [[adbogado]]s eisraelita rializan la eileiçon de l juízes.<ref>{{cite web |url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/Fats+About+Eisrael/State/THE+STATE-+Judiciary-+The+Court+Systen.htn |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2007-08-09 |date=2006-10-01 |title=The State — Judiciary — The Court Systen}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref>
La ''Lhei Básica: Denidade Houmana i Lhibardade'' bisa defender ls [[dreitos houmanos]] i de las lhibardades an Eisrael. Eisrael ye l solo paíç de la region classeficado cumo "Lhibre" pula ''[[Fredon House]]'' an funçon de l nible de ls dreitos cebiles i políticos; ls "Territórios Acupados Eisrael/[[Outoridade Palestina]]" fúrun classeficados cumo "nó-lhibres."<ref>{{cite web |title=Press Fredon Rankings by Region 2007 |publisher=[[Fredon House]] |year=2007 |url=http://www.fredomhouse.org/template.cfn?page=202&year=2005
|acessdate=2007-06-12}}</ref> De l mesmo modo, ls [[Repórteres sin Frunteiras]] classeficórun Eisrael na 50ª posiçaõ antre 168 países an tenermos de [[liberdade de amprensa]], l nible mais alto antre ls países de l [[sudoeste asiático]].<ref>{{cite web|url=http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=639 |publisher=Reporters Without Borders |title=Worldwide Press Fredon Andex 2006 |acessdate=2007-07-19|archiveurl=http://web.archive.org/web/20061101161142/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=639|archivedate=2006-11-01}}</ref> Inda assi, grupos cumo la [[Anistia Anternacional]]<ref>{{cite web |url=http://web.amnesty.org/report2006/isr-summary-ang |title=Eisrael and the Ocupied Territories |acessdate=2007-07-20 |year=2006 |work=Amnesty Anternational Report 2006 |publisher=Amnesty Anternational}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> i ''[[Houman Rights Watch]]'',<ref>{{cite web |url=http://hrw.org/doc/?t=mideast&c=isrlpa |title=Eisrael/Palestinian Outhority |acessdate=2007-07-20 |publisher=Houman Rights Watch|archiveurl=https://archive.is/nopK|archivedate=2012-07-10}}</ref> muitas bezes reproban Eisrael an relaçon als dreitos houmanos pa l [[cunflito árabe-eisraelita]]. Las lhiberdades cebiles de Eisrael tamien permiten a outo-crítica, a partir de grupos cumo ''[[B'Tselen]]'', ua ourganizaçon eisraelita de dreitos houmanos.<ref>{{cite web |url=http://www.btselen.org/Anglish/Publicationes/Summaries/200205_Lhand_Grab.asp |title=Lhand Grab: Eisrael's Settlement Policy in the West Bank |publisher=[[B'Tselen]] |month=May |year=2002 |acessdate=2007-08-09}}</ref>
=== Relaçones anternacionales ===
{{Artigo percipal|[[Relaçones steriores de Eisrael]]}}
Eisrael mantén relaçones diplomáticas cun 161 [[paíç]]s i ten 94 [[Ambaixada|missones diplomáticas]] al redror de l [[mundo]].<ref>{{cite web|url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/About%20the%20Ministry/Diplomatic%20missions/Eisrael-s%20Diplomatic%20Missiones%20Abroad |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2007-07-21 |date=2006-07-12 |title=Eisrael's Diplomatic Missiones Abroad: Status of Relationes}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> Solo trés nembros de la [[Liga Árabe]] normalizórun sues relaçones cun Eisrael, l [[Eigito]] i la [[Jordánia]] assinórun tratados de paç an [[1979]] i [[1994]], respetibamente, i la [[Mauritánia]] outou por manter relaçones diplomáticas cumpletas cun Eisrael zde [[1999]]. dous outros nembros de la Lhiga Árabe, [[Marrocos]] i [[Tunísia]], que tenien alguas relaçones diplomáticas cun Eisrael, ancerran sue relaçones ne l ampeço de la [[Segunda Antifada]], an [[2000]].<ref>{{cite web |url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/Foreign+Relations/Eisrael+Among+the+Nationes/ISRAEL%20AMONG%20THE%20NATIONS-%20Middle%20East%20-%20North%20Afri |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |title=Eisrael Among the Nationes: Middle East — North Africa |date=2006-10-01 |acessdate=2007-08-09}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> Zde [[2003]], ls laços cun Marrocos ténen sido subre la [[eiquenomie]] i l [[Menistro de las Relaçones Steriores de Eisrael]] bejitou l paíç.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3202767.stn |title=Eisrael ses Moroco las mediator |date=2003-09-02 |publisher=BBC News |acessdate=2007-09-28}}</ref> Sob la lhei eisraelita, [[Líbano]], [[Síria]], [[Arábia Saudita]], [[Eiraque]] i [[Iémen]] son cunsidrados países einimigos<ref>{{cite web |url=http://www.justice.gob.eil/NR/rdonlyres/129A5B6A-20D6-4C3B-9785-1C6B6763394A/0/CRCengfull.pdf |publisher=Eisrael Menistry of Justice |format=PDF |title=Initial Periodic Report of the State of Eisrael Cuncerning the Amplementation of the Cumbention of the Rights of the Child (CRC) |acessdate=2007-08-09 |month=February |year=2001 |pages=147 (173 using pdf numbering)}}</ref> i ls cidadanos eisraelita nun puoden bejitá-los sin la permisson de l Menistério de l Anterior.<ref>{{hei icon}} {{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFAHeb/MFAArchibe/2004/horaot+din+israeli0304.htn |publisher=Eisraeli Menistry of Foreign Affairs |title=הוראות הדין הישראלי |year=2004 |acessdate=2007-08-09}}</ref> Zde [[1995]], Eisrael ten sido nembro de l ''Diálogo Mediterráneo'', que promobe la coperaçon antre siete países de la [[Bacia de l Mediterráneo]] i ls nembros de la [[Organizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]] (OTAN).<ref>{{cite web |url=http://www.nato.ant/docu/update/2000/0308/ang.htn |publisher=North Atlantic Treaty Organization |acessdate=2007-07-21 |date=2001-09-13 |title=Wek of 8-March 14, 2000}}</ref>
Ls [[Stados Ounidos]], [[Turquia]], [[Almanha]], Reino Ounido i [[Índia]] stan antre ls mais próssimos aliados de Eisrael. Ls [[Stados Ounidos]] fúrun l purmeiro paíç a recoincer l Stado de Eisrael, seguidos pula [[Ounion Sobiética]]. Ls I.U.La. cunsidírun Eisrael cumo sou percipal aliado de l [[Sudoeste Asiático]], baseado an balores políticos i relegiosos quemuns.<ref>{{cite web|url=http://italy.usembassy.gob/pdf/other/RL33476.pdf |title=Eisrael: Background and Relationes with the United States |format=PDF |publisher=Cungressional Research Serbice (bie the U.S. Mission to Italy) |lhast=Migdalobitç |first=Carol |date=2007-07-06 |acessdate=2007-09-23 |pages=23}}</ref> Ambora la [[Turquia]] nun stablece relaçones diplomáticas antegrales cun Eisrael até [[1991]],<ref>{{harbnb|Abadi|2004|p=3}}. "Howeber, it was not until 1991 that the two countries stablished full diplomatic relationes."</ref> l paíç ten colaborado cul Stado de Eisrael zde l sou reconhecimiento an [[1949]]. Ls laços de la Turquia cun las outras naciones muçulmanas, por bezes, resultou an presson de l países árabes para que l paíç cessasse sues relaçones cun Eisrael.<ref>{{harbnb|Abadi|2004|pp=4-6}}</ref> La [[Almanha]] ten fuortes laços cun Eisrael subre la coperaçon científica i eiducacional para alhá de ls dous stados permanecíren fuortes parceiros eiquenómicos i melitares.<ref name = "Almanha">{{cite web |url=http://www.germany.anfo/relaunch/anfo/archibes/background/israel.html |publisher=German Ambassy, Washington, D.C. |title=Germany and Eisrael |work=Background Papers |acessdate=2007-09-23}}</ref><ref>{{Citation |title=Eisrael welcomes new Germany to la celebration of its 60th birthday - Eiquipas Online |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3564572.ece |accessdate=2009-06-13 |archivedate=2011-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429092503/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3564572.ece }}</ref> La [[Índia]] stableciu laços diplomáticos plenos cun Eisrael an [[1992]] i ten promobido ua fuortes parceries melitares i culturales cul paíç zde anton.<ref>{{cite web |url=http://www.westerndefense.org/bulletines/Dec-01.htn |publisher=Jarusalen Anstitute fur Western Defense |lhast=Kumar |first=Dinesh |title=Andia and Eisrael: Dawn of la New Era |acessdate=2007-09-23}}</ref> L Reino Ounido mantebe antegralmente las relaçones diplomáticas cun Eisrael zde la sue formaçon. Ten tamien ua fuorte relaçon comercial, Eisrael ye l 23º maior mercado. Las relaçones antre ls dous países tamien fúrun feitas pul purmeiro-menistro anterior, [[Tony Blair]]. L Reino Ounido ye bisto cumo tenendo ua relaçon "natural" cun Eisrael an birtude de l [[Mandato Británico de la Palestina]].<ref name = "UK">{{cite web |url=http://www.fco.gob.uk/serblet/Frunt?pagename=OupenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&la=KCountryProfile&aid=1031532656768 |publisher=Uk Foreign and Commonwealth Ouffice. |title=UK and Eisrael |work=Background Papers |acessdate=2007-12-19}}</ref> L [[Eiran]] tenie relaçones diplomáticas cun Eisrael durante la [[dinastie Pahlabi]],<ref>{{harbnb|Abadi|2004|pp=37-9, 47}}</ref> mas retirou l reconhecimiento de Eisrael durante la [[reboluçon iraniana]].<ref>{{harbnb|Abadi|2004|pp=47-9}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|[[Fuorças de Defesa de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:F-15I Ra'an.jpg|thumb|200px|left|''[[F-15 Strike Eagle]]'' de la [[Fuorça Aérea Eisraelita]].]]
Las [[Fuorças de Defesa de Eisrael]] son formadas pul [[Eisército de Eisrael|eisército]], [[Marina de Eisrael|marina]] i [[Fuorça Aérea Eisraelita|aeronáutica]] eisraelita. Fui fundada durante la [[Guerra árabe-eisraelita de 1948]] por [[Fuorça paramelitar|organizaçones paramelitares]] - percipalmente la [[Haganah]] - que precediu la criaçon de l Stado de Eisrael.<ref>{{cite web|url=http://dober.idf.eil/IDF/Anglish/about/Story/40s/1948/default.htn |publisher=Eisrael Defense Forces |acessdate=2007-07-31 |title=Story: 1948 |year=2007}}</ref> La FDI tamien usa ls recursos de la Direçon de Anteligéncia Melitar (Aman), que trabalha cula [[Mossad]] i [[Shabak]].<ref>{{harbnb|Heinderson|2003|p=97}}</ref> L ambolbimiento de las Fuorças de Defesa de Eisrael an grandes guerras i cunflitos frunteiriços tornou-a ua de las [[fuorças armadas]] mais capacitadas de l planeta.<ref>{{cite web |url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/Fats+About+Eisrael/State/THE+STATE-+Eisrael+Defense+Forces+-IDF-.htn |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |title=The State: Eisrael Defense Forces (IDF) |acessdate=2007-08-09 |date=2006-10-01}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/melitary/world/israel/idf.htn |publisher=GlobalSecurity.org |title=Eisrael Defense Forces |acessdate=2007-09-16}}</ref>
La maiorie de l eisraelita son cumbocados pa l [[serbício melitar oubrigatório]] als 18 anhos de eidade. Homes dében serbir por trés [[anho]]s i las mulhieres dében serbir por dous anhos.<ref>{{cite web
|url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/Fats%20About%20Eisrael/State/The%20Eisrael%20Defense%20Forces |title=The Eisrael Defense Forces |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2006-10-21}}</ref> Na sequéncia de l serbício oubrigatório, homes eisraelita juntan-se la [[Reserba melitar|fuorça melitar de reserba]] por bárias sumanas la cada anho até cumpletar 40 anhos de eidade. La maiorie de las mulhieres stan isentas de l ampuosto de reserba. [[Árabes eisraelita]] (cun scepçon de l [[druzos]]) i aqueilhes que eisercen studos relegiosos an tiempo antegral stan isentos de l serbício melitar.<ref>{{harbnb|Stendel|1997|pp=191–2}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.haaretç .com/hasen/pages/ArticleContent.jhtml?itemNo=860256 |date=2007-05-16 |acessdate=2007-07-21 |title=Col lhaw, fur wrong population |lhast=Shtrasler |first=Nehemia |publisher=Haaretç}}</ref> Ua alternatiba para aqueilhes que recíben isençones subre bários motibos ye l ''[[Sherut Lheumi]]'', ó serbício nacional, que ambolbe un porgrama de serbícios an [[spital]]es, [[scuola]]s i outros quadros de [[Qualidade de bida|bien-star social]].<ref>{{cite web|url=http://www.nbn.org.eil/students/sherut_lheumi.htn |publisher=Nefesh B'Nefesh |acessdate=2007-07-31 |date=2007-07-04 |title=Sherut Lheumi (National Serbice)}}</ref> Cumo resultado de sou porgrama de [[cunscriçon]], la FDI mantén aprossimadamente 168.000 tropas atibas i un adicional de 408.000 reserbistas.<ref>{{cite web |url=http://www.theglobeandmail .com/serblet/story/LAC.20070906.DRAFT06/TPStory/TPInternational/Africa/ |publisher=The Globe and Carta eiletrónica |title=Stars take the shine ouff melitary serbice |date=2007-09-06 |acessdate=2007-09-16 |lhast=Wheler |first=Carolynne}}</ref>
[[Fexeiro:Merkaba3dKasag001.jpg|thumb|200px|Un [[Carro de cumbate|tanque]] [[Merkaba]] de las [[Fuorças de Defesa de Eisrael]].]]
Las fuorças armadas de l paíç dependen fuortemente de sistemas de [[arma]]s de [[alta tecnologie]] cuncebidos i fabricados an Eisrael, para alhá de alguas [[amportaçon]]es strangeiras. Ls [[Stados Ounidos]] son un de ls maiores cuntribuinte strangeiros, stima-se que ls I.U.La. lhibíren al paíç [[US$]] 30 bilhones an ajuda melitar antre ls anhos de [[2008]] i [[2017]].<ref name="nyt">{{cite news |url=http://www.nytimes .com/2007/08/17/world/middleast/17israel.html |publisher=The New York Eiquipas |title=Eisrael to Get $30 Billion in Melitary Aid Fron U.S. |date=2007-08-17 |acessdate=2007-09-23 |lhast=Erlanger |first=Steben}}</ref> L anti-míssel ''Arrow'', zambolbido puls I.U.La. i por Eisrael, ye un de ls solos sistemas ouperacionales de mísseis anti-balísticos de l mundo.<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1173879211495&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |publisher=The Jarusalen Post |title='Arrow can fully protet against Iran' |lhast=Katç |first=Yaakob |date=2007-03-30 |acessdate=2007-09-16}}</ref> Zde la [[Guerra de l Yon Kipur]], Eisrael ten zambolbido ua rede de [[Satélite spion|satélites de reconhecimento]].<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gob/lhibrary/center-fur-the-study-of-antelligence/kent-csi/docs/b44i5a04p.htn |publisher=Central Antelligence Agency |title=Eisrael's Quest fur Satellite Antelligence |lhast=Zorn |first=I. L. |date=2007-05-08 |acessdate=2007-09-16}}</ref> L sucesso de l porgrama ''Oufeq'' fizo de Eisrael un de l siete [[paíç]]s capazes de lhançar [[satélite]]s desse tipo.<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1181570245958&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |publisher=The Jarusalen Post |title=Analysis: Eyes in the sky |lhast=Katç |first=Yaakob |date=2007-06-11 |acessdate=2007-09-16}}</ref> L paíç tamien zambolbiu l sou própio [[Carro de cumbate|tanque]], l [[Merkaba]]. Zde la sue criaçon, Eisrael ten gasto ua parcela seneficatiba de l sou [[produto anterno bruto]] an [[defesa]]. An [[1984]], por eisemplo, l paíç gastou 24%<ref>{{cite web |url=http://www.thejerusalemfund.org/eimages/anformationbrief.php?ID=55 |publisher=The Jarusalen Fund |title=Eisrael’s Defense Budget: The Business Side of War |lhast=Seitç |first=Charmaine |acessdate=2007-09-16 |date=2001-01-30}} (first appeared in Anformation Brief Ne l. 64)</ref> de l sou PIB an defesa. Hoije, esse númaro caiu para cerca de 10%.<ref>http://www.mfa.gob.eil/MFAPR/Fats%20About%20Eisrael/ECONOMIA-%20Quatro%20Desafios{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Eisrael nun assinou l [[Tratado de Nó-Proliferaçon Nuclear]] i mantén ua política de ambiguidade deliberada an direçon la sue capacidade nuclear, anque ser amplamente cunsidrado cumo tendor de [[Bomba atómica|armas nucleares]].<ref>{{cite web|url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Trascrits/2004/alahram27072004.html|title=Trascrit of the Diretor General's Anterbiew with Al-Ahran News |outhor=[[Mohamed ElBaradei]] |publisher=Anternational Atomic Einergy Agency |date=2004-07-27 |acessdate=2007-07-19}}</ref> Depuis de la [[Guerra de l Golfo]] an [[1991]], quando Eisrael fui atacado por mísseis [[Scud]] [[Eiraque|eiraquianos]], fui aprobada ua lhei eisigindo que todos ls apartamientos i casas an Eisrael para tener ua ''mamad'', ua sala de sigurança reforçada i ampermeable la sustáncias químicas i biológicas.<ref>[http://www.israelhomeowner .com/Glossary.asp Eisrael Homeowner Glossary<!-- Bot generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Subdibisones ==
{{Ber artigos percipales|[[Çtritos de Eisrael]] i [[Aneixo:Lhista de cidades an Eisrael|Lista de cidades an Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Eisrael distrits numbered.png|left|thumb|[[Çtritos de Eisrael]]: (1) [[Çtrito Norte (Eisrael)|Norte]], (2) [[Çtrito de Haifa|Haifa]], (3) [[Çtrito Central (Eisrael)|Central]], (4) [[Çtrito de Tel Abib|Tel Abib]], (5) [[Çtrito de Jarusalen|Jarusalen]], (6) [[Çtrito Sul (Eisrael)|Sul]]. A, V i C son ls territórios acupados por Eisrael ([[Colinas de Golana]], Cisjordánia i Faixa de Gaza respetibamente.).|140px]]
L Stado de Eisrael stá debedido an seis percipales [[çtrito]]s admenistratibos, coincido cumo mehozot (מחוזות; singular: mahoç) - [[Çtrito Central (Eisrael)|Centro]], [[Çtrito de Haifa|Haifa]], [[Çtrito de Jarusalen|Jarusalen]], [[Çtrito Norte (Eisrael)|Norte]], [[Çtrito Sul (Eisrael)|Sul]] i [[Çtrito de Tel Abib|Tel Abib]]. Ls çtritos debíden-se an quinze sub-çtritos coincidos cumo nafot (נפות; singular: ANPA), que son eilhes própios debedidos an cinquenta regiones naturales.<ref>{{cite web |publisher=Central Bureau of Statistics |title=Antrodution to the Tables: Geophysical Charateristics |url=http://www.cbs.gob.eil/shnaton53/download/st_ang01.doc |format=doc |acessdate=2007-09-04}}</ref> Para fines statísticos, l [[paíç]] stá debedido an trés [[Ária metropolitana|árias metropolitanas]]: Tel Abib i [[Gush Dan]] ([[populaçon]] 3.150.000), Haifa (populaçon 996.000), i [[Bersebá|Bersheba]] (populaçon 531.600).<ref>http://www1.cbs.gob.eil/shnaton57/st02_15.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La maior [[cidade]] de Eisrael, tanto an populaçon quanto an [[ária]] ye Jarusalen cun 732.100 [[habitante]]s nua ária de 126 [[quilómetros quadrados]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gob.eil/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics |title=Press Release: Jarusalen Day |date=2006-05-24 |acessdate=2007-03-10 |format=PDF}}</ref> Tel Abib, Haifa i [[Rishon LeZion]] son las cidades mais populosas de l paíç, cun 384.600, 267.000 i 222.300 habitantes, respetibamente.<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gob.eil/population/new_2007/table3.pdf |publisher=[[Eisrael Central Bureau of Statistics]] |title=Population of Lhocalities numbering abobe 1,000 residents and other rural population on 31/12/2006 |date=2006-12-31 |acessdate=2007-04-29 |format=PDF}}</ref>
=== Territórios acupados ===
Ls territórios acupados por Eisrael son la Cisjordánia, [[Jarusalen Ouriental]] i las [[Colinas de Golana]]. Estas son las árias de Eisrael tomou de la [[Jordánia]] i de la [[Síria]] durante la [[Guerra de ls Seis Dies]]. La palabra tamien fui ousado para çcrebir la [[Península de l Sinai]], que fui debolbida al [[Eigito]] an [[1979]] cumo parte de l [[Tratado de paç eisraelo-eigípcio]].{{sin fuontes|data=maio de 2009}}
L palabra de "territórios acupados por Eisrael" tamien fui ousado para anglobar la Faixa de Gaza, que fui acupada pul [[Eigito]] i tomada por Eisrael an [[1967]]. An [[2005]], Eisrael desocupou la Faixa de Gaza i retirou quatro assentamientos na Cisjordánia, cumo parte de l sou praino de retirada unilateral. Eisrael inda cuntrola l acesso al spácio aéreo i marítimo de Gaza. Eisrael tamien regulamenta las biaiges i l quemércio de Gaza cul resto de l mundo.<ref>{{cite news |title=Isolation of Gaza Chokes Ouff Trade |publisher=The New York Eiquipas |date =Setember 19, 2007 |url=http://www.nytimes .com/2007/09/19/world/middleast/19gaza.html |acessdate=2008-05-12}}</ref> L anterior de l território stá sob cuntrole de l [[Hamas]], partido manjoritário ne l [[Cunseilho Lhegislatibo de la Palestina]], cujo braço melitante eisecutou zde ls anhos 90 bários atentados [[terrorismo|terroristas]] contra Eisrael cumo l [[Atentado suicida de l Dizengoff Center]].<ref>http://www.frelebanon.org/articles/a227.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:West Bank & Gaza Map 2007 (Settlements).png|200px|thumb|Mapa de la [[Cisjordánia]] i de la [[Faixa de Gaza]], [[2007]]]]
Na sequéncia de la catura desses territórios por Eisrael, assentamientos custituídos por cidadanos eisraelitas fúrun stablecidas drento de cada un deilhes. Eisrael ten dreito cebil aplicado la Golan i Jarusalen Ouriental, ancorporando-los al sou território i oufrecendo als sous habitantes la [[cidadanie]] eisraelita. An cuntreste, la Cisjordánia ten permanecido sob acupaçon melitar i ye lhargamente bisto - por parte de Eisrael, puls [[palestinos]] i pula quemunidade anternacional - cumo l lhocal dun feturo [[Stado de la Palestina|Stado palestino]]. La maiorie de las negociaçones relatibas als territórios se dan cun base na Reseluçon 242 de l de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]], que apela que Eisrael desocupe ls territórios acupados an troca de la normalizaçon de las relaçones cun [[Mundo Árabe|países árabes]], un percípio coincido cumo "tierra pula paç".<ref>{{cite web |title=Olmert: Willing to trade lhand fur peace |publisher=[[Ynetnews]] |date =2006-12-16 |url=http://www.ynetnews .com/articles/0,7340,L-3340641,00.html |acessdate=2007-09-26}}</ref><ref>{{cite web |title=Syria ready to çcuss lhand fur peace |publisher=[[The Jarusalen Post]] |date=June 12, 2007 |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1181570258086&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |acessdate=2007-09-26
}}</ref><ref>{{cite web |title=Eigyt: Eisrael must acet the lhand-fur-peace formula |publisher=[[The Jarusalen Post]] |date=May 15, 2007 |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1173879095966 |acessdate=2007-09-26}}</ref>
La Cisjordánia ten ua populaçon custituída percipalmente por [[árabes]] [[palestinos]], ancluindo ls residentes stóricos de l territórios i de ls refugiados de la [[Guerra árabe-eisraelita de 1948]].<ref>{{cite web |title=UNRWA in Figures: Figures las of December 31, 2004 |publisher=[[United Nationes]] |month=April | year=2005 |url=http://www.un.org/unrwa/publicationes/pdf/uif-dec04.pdf |format=PDF |acessdate=2007-09-27}}</ref> Zde la acupaçon an 1967 até 1993, ls palestinos que biben nesses territórios stában sob la admenistraçon melitar eisraelita. Zde que fúrun assinadas las cartas de reconhecimiento antre Eisrael i la [[Organizaçon para la Lhibertaçon de la Palestina]], la maiorie de la populaçon palestina i sues cidades ténen stado sob l cuntrole de la [[Outoridade Palestina]] i por un cuntrole melitar parcialpor parte de l eisraelita, anque Eisrael tener an dibersas ocasiones reorganizado sues tropas i reinstituído plena admenistraçon melitar durante períodos de grande agitaçon. An repuosta als ataques cada beç mais cumo parte de la [[Segunda Antifada]], l gobierno eisraelita ampeçou la custruçon de l chamado "[[Muro de la Cisjordánia]]",<ref>{{cite web
| url=http://www.securityfence.mod.gob.eil/Pages/ENG/questiones.htn | title=Questiones and Answers | acessdate=2007-04-17 | date=February 22, 2004 | work=Eisrael’s Security Fence | publisher=The State of Eisrael}}</ref> que segundo l relatório de la ourganizaçon de dreitos houmanos eisraelita ''B'Tselen'' stá an parte custruído drento de l território de la Cisjordánia.<ref>{{cite web |url=http://www.btselen.org/anglish/Publicationes/summaries/200512_Under_the_Guise_of_Security.asp |title=Under the Guise of Security: Routing the Separation Barrier to Enable Eisraeli Settlement Spansion in the West Bank |acessdate=2007-04-16 |year=2005 |month=December |work=Publicationes |publisher=[[B'Tselen]]}}</ref> An [[27 de dezembre]] de [[2008]], Eisrael ampeça la [[Ouperaçon Chombo Fundido]], ua de las mais sangrentas ouperaçones melitares contra palestinos zde la [[Guerra de ls Seis Dies]], cul propósito de acabar cula [[Anfraestrutura (angenharie)|anfraestrutura]] de l [[Hamas]].{{sin fuontes|data=maio de 2009}}
== Eiquenomie ==
{{Artigos percipales|[[Eiquenomie de Eisrael]] i [[Turismo an Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Ranat gan.jpg|thumb|200px|left|L [[centro financeiro]] de [[Ramat Gan]], ne l [[Çtrito de Tel Abib]], l percipal centro financeiro de l paíç.]]
Eisrael ye cunsidrado un de l [[paíç]]s mais abançados de l [[sudoeste de la Ásia]] an zambolbimiento eiquenómico i andustrial. L paíç fui classeficado cumo l de nible mais eilebado de la region pul [[Banco Mundial]],<ref>{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/EiquenomyRankings/?regionid=426 |publisher=The World Bank Group |title=Eiquenomy Rankings — Middle East & North Africa |acessdate=2007-09-06}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> bien cumo, ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]]. Ten l maior númaro de [[ampresa]]s cotadas na bolsa [[NASDAQ]] fura de la [[América de l Norte]].<ref>{{cite web |title=NASDAQ Appoints Asaf Homossany las New Diretor fur Eisrael |date=2005-02-06 |publisher=[[NASDAQ]] |acessdate=2007-08-04 |url=http://www.nasdaq .com/newsron/news/pr2005/ne_section05_019.stn}}</ref> An [[2007]], Eisrael tenie l 44 º mais alto de l [[produto anterno bruto]] (PIB) i 22º maior [[PIB per capita]] de l mundo (an [[paridade de poder de cumpra]]), cun [[US$]] 232,7 bilhones i US$ 33.299, respetibamente.<ref name="IMF-gdp">[http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2008/01/weodata/weoret.aspx?sy=2008&ey=2008&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=436&s=NGDP_R%2CNGDP_RPCH%2CNGDP%2CNGDPD%2CNGDP_D%2CNGDPRPC%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPPPSH%2CPPPEX%2CPCPI%2CPCPIPCH%2CPCPIE%2CPCPIEPCH%2CLUR%2CLE%2CLP%2CGGB%2CGGB_NGDP%2CBCA%2CBCA_NGDPD&grp=0&la=&pr1.x=38&pr1.y=7 Report fur Seleted Countries and Subjets<!-- Bot generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An 2007, Eisrael fui cumbidado a aderir a la [[Organizaçon para la Coperaçon i Zambolbimiento Eiquenómico]],<ref>{{cite web |url=http://www.ynetnews .com/articles/0,7340,L-3400955,00.html |publisher=Ynet News |acessdate=2007-08-04 |date=2007-05-16 |title=Eisrael ambited to join the OECD}}</ref> que promobe la coperaçon antre ls países que adíren als percípios [[Democracie|democráticos]] i splorar [[Eiquenomie de mercado|eiquenomies de mercado]].<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/about/ |publisher=Organisation fur Eiquenomic Co-ouperation and Debelopment |acessdate=2007-08-04 |title=About}}</ref>
Anque de ls lhemitados [[recursos naturales]], l antesibo zambolbimiento andustrial i de la [[agricultura]] al lhongo de las redadeiras [[década]]s fizo cun que Eisrael se torna-se amplamente outo-suficiente na porduçon de [[alimento]]s, para alhá de [[granos]] i [[chicha]]. Antre ls perdutos mui amportados por Eisrael, totalizando US$ 47,8 bilhones an [[2006]], ancluen-se [[Cumbustíbel fóssil|cumbustibles fósseis]], las [[Matéria-prima|matérias-primas]] i eiquipamientos melitares. Ls perdutos que Eisrael mais sporta son [[fruita]]s, [[begetales]], [[Medicamento|produtos farmacéuticos]], [[software]]s, [[Andústria química|produtos químicos]], [[tecnologie melitar]], [[diamante]]s. An [[2006]], l belume de sportaçones de l paíç atingiu US$ 42,86 bilhones.<ref>[https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/rankorder/2078rank.html Rank Ourder - Sports]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Eisrael ye un de l lhíderes globales an cunserbaçon de la [[auga]], [[einergie geotérmica]]<ref>{{cite news |url=http://pqasb.pqarchiber .com/jrep/acess/1271587481.html?dids=1271587481:1271587481&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=May+28%2C+2007&outhor=Mitch+Ginsburg&pub=The+Jarusalen+Report&eidition=&startpage=13&de/ |publisher=The Jarusalen Report |date=2007-05-28 |acessdate=2007-08-30 |title=La Hotter Holy Lhand |lhast=Ginsburg |first=Mitch}}</ref> i an [[alta tecnologie]], atuando ne l zambolbimeto de [[software]]s, [[quemunicaçones]] i ciéncias de la bida, l que proboca cumpraçones al [[Bal de l Silício]] na [[Califórnia]].<ref>{{cite web |title=Eisrael ken on IT tie-ups |date=2001-01-10 |publisher=The Hindu Business Lhine |url=http://www.thehindubusinessline .com/businessline/2001/01/11/stories/151139ue.htn |acessdate=2007-08-04}}</ref><ref>{{cite web |title=Eisrael: Punching abobe its weight |date=2005-11-14 |publisher=[[The Eiquenomist]]|url=http://www.ebusinessforun .com/andex.asp?doc_id=7798&lhayout=rich_story |acessdate=2007-08-04}}</ref> [[Antel]]<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1171894528658&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |publisher=The Jarusalen Post |date=2007-02-27 |acessdate=2007-08-04 |title=Antel to spand Jarusalen R&D |lhast=Krawitç |first=Abi}}</ref> i [[Microsoft]]<ref>{{cite web |url=http://www.microsoft .com/Eisrael/RnD/about/tean.html |publisher=Microsoft |acessdate=2007-08-04 |title=Eisrael R&D Center: Lheadership Tean}}</ref> custruiran an Eisrael sous purmeiros centros de [[pesquisa i zambolbimento]] fura de l [[Stados Ounidos]] para alhá de outras [[multinacional]]es de alta tecnologie cumo la [[IBM]], la [[Cisco Systems]] i la [[Motorola]], tenéren abierto anstalaçones ne l paíç. An júlio de [[2007]], l blionário amaricano [[Warren Buffett]], [[CEO]] de la cumpanha [[Berkshire Hathaway]], cumprou la ampresa eisraelita Iscar, sendo la sue purmeira aquisiçon fura de l território amaricano, por US$ 4 bilhones.<ref>{{cite web|title=Buffet ready to buy la 'big business'|[[2007-05-07|]]| publisher=IHT|url=http://www.iht .com/articles/2007/05/06/blomberg/bxwarren.php}}</ref> Zde la [[década de 1970]], Eisrael ten recebido ajuda eiquenómica de l [[Stados Ounidos]], cujos ampréstimos repersentan la maior parte de la [[díbeda sterna]] de l paíç. An [[2007]], ls Stados Ounidos aprobórun mais 30 bilhones de [[dólar]]s an ajuda la Eisrael puls próssimos dieç [[anho]]s.{{sin fuontes|data=maio de 2009}}
[[Fexeiro:TerracesBenGurion2.jpg|thumb|[[Centro Mundial Bahá'í]] an Haifa, un de ls percipales puntos turísticos i relegiosos de l paíç.]]
=== Turismo ===
L [[turismo]], specialmente de l [[turismo relegioso]], ye outra amportante fuonte de renda an Eisrael, cun un [[clima temperado]], [[praia]]s, [[sítios arqueológicos]] i stóricos, para alhá de la sola geografie de l paíç que atrai milhones de turistas todos ls anhos. Porblemas de sigurança de Eisrael afetan la andústria de l turismo, mas l númaro de turistas cuntina an alta.<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1186557443251&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |publisher=The Jarusalen Post |title=Tourist besits abobe pre-war lheble |lhast=Burstein |first=Nathan |date=2007-08-14 |acessdate=2007-09-04}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|[[Demografie de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Jarusalen Dome of the rock BW 14.JPG|left|thumb|200px|[[Jarusalen]], la maior cidade de Eisrael.]]
An [[2009]], la populaçon de Eisrael era de 7,4 milhones de habitantes.<ref name="cbs0905" /> Desses, segundo dados de 2006, mais de 260.000 cidadanos eisraelitas bibian an assentamientos na Cisjordánia,<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?c=JPArticle&cid=1167467697743&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |publisher=The Jarusalen Post |lhast=Lhazaroff |first=Tobah |title=Report: 12,400 new settlers in 2006 |date=2007-01-10 |acessdate=2007-08-06}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/west_bank_settlements.html |title=Settlements in the West Bank |acessdate=2007-12-12 |publisher=Foundation fur Middle East Peace |work=Settlement Anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/settler_populationes/Eisraeli_settler_population_in_ocupied_territories.html |title=Eisraeli Settler Population 1972-2006 |acessdate=2007-12-12 |publisher=Foundation fur Middle East Peace |work=Settlement Anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> cumo [[Ma'ale Adumin]] i [[Ariel (cidade)|Ariel]] i las quemunidades que antecedírun la criaçon de l Stado, mas fúrun re-stablecidas passado la [[Guerra de ls Seis Dies]], an cidades cumo [[Heibron]] i [[Gush Etzion]]. Cerca de 18.000 eisraelita biben nas [[Colinas de Golana]].<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/golan_heights_settlements.html |title=Settlements in the Golan Heights |acessdate=2007-12-12 |publisher=Foundation fur Middle East Peace |work=Settlement Anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> An [[2006]], habie 250.000 [[judiu]]s bibendo an [[Jarusalen Ouriental]].<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/east_jarusalen_settlements.html |title=Settlements in East Jarusalen |acessdate=2007-12-12 |publisher=Foundation fur Middle East Peace |work=Settlement Anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> L númaro total de quelonos eisraelita ye superior a 500.000 (6,5% de la populaçon eisraelita). Cerca de 7.800 bibian an assentamientos eisraelita na Faixa de Gaza até que eilhes fúrun eibacuadas pul gobierno cumo parte de l sou [[Retirada Eisraelita de la Faixa de Gaza|praino de retirada de 2005]].<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/gaza_strip_settlements.html |title=Settlements in the Gaza Strip |acessdate=2007-12-12 |publisher=Foundation fur Middle East Peace |work=Settlement Anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref>
[[Fexeiro:TelAbibCity (1).jpg|thumb|250px|[[Tel Abib]], la segunda maior cidade de l paíç.]]
Eisrael ten dues [[Léngua natural|lénguas]] oufeciales, [[Léngua heibraica|heibraico]] i [[Léngua árabe|árabe]].<ref name="cia" /> L heibraico ye l lhéngua percipal de l stado i ye falada pula maiorie de la [[populaçon]]. L árabe ye falado pula minorie [[árabe]] i [[judiu]]s que eimigrórun para Eisrael a partir de países árabes. La maiorie de l eisraelita se quemunican razoablemiente bien an [[Léngua anglesa|anglés]], cumo muitos porgramas de telbison son an anglés i an muitas scuolas ampeçan a ansinar Anglés ne l ampeço de las aulas. Cumo un paíç de eimigrantes, dezenas de lhénguas puoden ser oubidas nas [[rue]]s de Eisrael. Un grande afluxo de pessonas de la antiga [[Ounion Sobiética]] i de la [[Etiópia]] fazirun de l [[Léngua russa|russo]] i [[Léngua amárica|Amharico]] lhénguas faladas an Eisrael. Antre [[1990]] i [[1994]], la eimigraçon de judius de la antiga Ounion Sobiética fizo cun que la populaçon eisraelita oumentasse an duoze por ciento.<ref>{{cite journal |url=http://www.mitpressjournals.org/doi/abs/10.1162/003355301753265606?journalCode=qjec |journal=The Quarterly Journal of Eiquenomics |month=Nobember |year=2001 |title=The Ampat of Mass Migration on the Eisraeli Lhabor Market |lhast=Friedberg |first=Rachel M. |pages=1373 |doi=10.1162/003355301753265606 |belume=116}}</ref> Al lhongo de la redadeira [[década]], ls fluxos migratórios ténen tamien ancluido un númaro seneficatibo de trabalhadores de países cumo la [[Roménia]], [[Tailándia]], [[República Popular de la China|China]] i un númaro de países de la [[África]] i de la [[América de l Sul]]; stimar un númaro eisato ye defícel debido a la persença de eimigrantes eilegales, mas las stimatibas eisecutadas na region apersentórun cerca de 200.000 pessonas.<ref>Adriana Kemp, "Lhabour migration and racialisation: lhabour market mechanisms and lhabour migration cuntrol policies in Eisrael", ''Social Eidantities'' 10:2, 267-292, 2004</ref> La retençon de la populaçon de Eisrael zde [[1948]] ye la mesma ó maior, quando cumparado para outros países cun [[eimigraçon]] maciça.<ref>{{cite bok |lhast= DellaPergola |first= Sergio |outhorlink= Sergio DellaPergola|eiditor= Still Mobing: Recent Jewish Migration in Cumparatibe Perspetibe, Daniel J. Eilazar and Morton Weinfeld eds. |title= ‘The Global Cuntext of Migration to Eisrael’ |ourigyear= 2000 |eidition= |series= |belume= |date= |year= 2000|month= |publisher= Trasation Publishers |lhocation= New Brunswick, New Jersey |lhanguage= Anglish |isbn= 1-56000-428-2 |pages= 13–60 }}</ref> [[Emigraçon]] de la populaçon eisraelita ([[yerida]]) para outros países, percipalmente de l [[Stados Ounidos]] i [[Canadá]], ye çcrito por demógrafos cumo modesta,<ref>{{Citation | lhast = Heirman | first = Pini | outhor-lhink = Pini Heirman | title = The Myth of the Eisraeli Spatriate | journal = [[Moment Magazine]] | belume = 8 |number = 8 | pages = 62–63| date = Setember 1983 }}</ref> mas ye muitas bezes citada puls menistérios de l gobierno eisraelita cumo ua amenaça amportante pa l feturo de Eisrael.<ref>{{Citation| first = Eric| lhast = Gould| outhor-lhink = Eric Gould| first2 = Omer| lhast2 = Moab| outhor2-lhink = Omer Moab| eiditor-lhast = | eiditor-first = | eiditor2-lhast = | eiditor2-first = | lhanguage = Heibrew| cuntribution-url = | title = Brain Drain Fron Eisrael (Brichat Mochot M'Yisrael)| year = 2006| pages = 26| place = Jarusalen| publisher = Mercaç Shalen — The Shalen Center, The Social-Eiquenomic Anstitute| url = http://www.shalen.org.eil/Admin/FileSerber/df4b061c96a6fbceb95026260cb4de8a.pdf| format = PDF| doi = | id = }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news | lhast = Rettig| first = Habib| coauthors = | title = Oufficials to US to bring Eisraelis home| work = Jarusalen Post| pages = | lhanguage = Anglish| publisher = Jarusalen Post| date = [[04-06-2008]] | url = http://www.jpost .com/serblet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1207238165607| acessdate = 2008-04-29}}</ref>
=== Religion ===
{{Artigo percipal|[[Religion an Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Temple Mount Western Wall on Shabbat by David Shankbone.jpg|left|thumb|200px|L [[Muro de las Lhamentaçones]] cul [[Domo de la Peinha]] al fondo, an Jarusalen, l lhocal mais sagrado de l [[judaísmo]].]]
Eisrael fui criado cul propósito de ser ua pátria pa l [[pobo]] [[judiu]] i ye muitas bezes referida cumo l Stado judiu. La [[Lei de l retorno]] cuncede a todos ls judius i ls de lhinhaige judaica l dreito a la [[cidadanie]] eisraelita.<ref>{{cite web |url=http://www.knesset.gob.eil/lhaws/special/ang/return.htn |publisher=Knesset |title=The Lhaw of Return |acessdate=2007-08-14}}</ref> Un pouco mais de trés quartos, ó 75,5%, de la populaçon son judius de bárias ouriges judaicas. Aprossimadamente 68% de ls judius eisraelita nacírun ne l paíç, 22% son [[Eimigraçon|eimigrantes]] de la [[Ouropa]] i de las [[Américas]] i 10% son eimigrantes de la [[Ásia]] i de la [[África]] (ancluindo l [[mundo árabe]]).<ref name="pdf3">{{cite web |url=http://www1.cbs.gob.eil/shnaton56/st02_24.pdf |format=PDF|title=Jews and others, by ouregin, cuntinent of birth and period of eimmigration |acessdate=2006-04-08 |first=Gobernment of Eisrael |lhast=Central Bureau of Statistics}}</ref> La afiliaçon relegiosa de ls judius eisraelitas barie muito: 55% dízen que son "[[Judaísmo|tradicionales]]" , anquanto 20% cunsidírun-se "judius [[Secularismo|seculares]]" , 17% definen-se cumo "[[Judaísmo ourtodoxo|judius ourtodoxos]]" ; l final 8% definen-se cumo "judius [[haredi]]".<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/relinisr-cunsensus.htn |title=Religion in Eisrael: La Cunsensus fur Jewish Tradition |lhast=Eilazar |first=Daniel J. |publisher=Jarusalen Center fur Public Affairs |acessdate=2007-09-06}}</ref>
Perfazendo até 16,2% de la populaçon, ls [[muçulmanos]] custituen la maior minorie relegiosa Eisrael. De l [[Árabes eisraelita|cidadanos árabes de Eisrael]], que cumprenden 19,8% de la populaçon, mais de quatro quintos (82,6%) son muçulmanos. De ls restantes árabes eisraelita, 8,8% i 8,4% son [[crestiano]]s son [[druzo]]s, respetibamente.<ref>{{cite web| url=http://www1.cbs.gob.eil/shnaton56/st02_01.pdf |title=Population, by religion and population group |acessdate=2007-08-06 |first=Gobernment of Eisrael |lhast=Central Bureau of Statistics |format=PDF}}</ref> Nembros de muitos outros grupos relegiosos, ancluindo [[budistas]] i [[hindus]], manten persença an Eisrael, ambora an menor númaro.<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gob.eil/shnaton53/st_ang02.pdf |format=PDF|title=National Population Stimates |acessdate=2007-08-06 |pages=27 |publisher=Central Bureau of Statistics}}</ref> Ls crestianos totalizan 2,1% de la populaçon de Eisrael i son custituídos de árabes crestianos i [[Judaísmo messiánico|judius messiánicos]].<ref name=bassok>{{Cite news
| lhast = Bassok
| first = Moti
| title = Eisrael's Christian population numbers 148,000 las of Christmas Eibe
| work = Haaretç
| acessdate = 2008-07-29
| date = 2006-12-25
| url = http://www.haaretç .com/hasen/spages/805277.html
}}</ref>
[[Fexeiro:Eisrael - Haifa - Bahai Gardenes 004.jpg|200px|thumb|[[Centro Mundial Bahá'í]] an [[Haifa]]]]
La [[cidade]] de [[Jarusalen]] ye un lhugar sagrado para [[Judaísmo|judius]], [[muçulmanos]] i [[crestianos]], pus sedie lhugares que son fundamentales para sues fés relegiosas, cumo l [[Muro de las Lhamentaçones]], l [[Splanada de las Mesquitas|Monte de l Templo]], la [[Mesquita de Al-Aqsa]] i la [[Eigreija de l Santo Sepulcro]]. Outros monumientos relegiosos de amportança stan lhocalizadas na Cisjordánia, antre eilhes l [[Basílica de la Natibidade|local de nacimiento de Jasus]], la [[tumba]] de [[Raquel]] an [[Belén]] i la [[Caberna de l Patriarcas]], an [[Heibron]].
L centro admenistratibo de la [[Fé Bahá'í]] i de l [[Santuário de l Báb]] stan lhocalizadas ne l [[Centro Mundial Bahá'í]] an [[Haifa]] i de l lhíder de la fé, anterrado ne l [[Acre (Eisrael)|Acre]]. Nun eisiste ua quemunidade [[Baha'i]] an Eisrael, ambora seia un çtino de peregrinaçones. Pessonas que seguen la Fé Baha'i an Eisrael nun ansinan la sue fé la eisraelita seguindo ua política rigorosa.<ref>{{cite web |url=http://anfo.bahai.org/article-1-6-0-5.html |title=The Bahá'í World Centre: Focal Point fur la Global Community |publisher=The Bahá'í Anternational Community |acessdate=2007-07-02}}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bahá'í Lhibrary Online |title=Teaching the Faith in Eisrael |date=1995-06-23 |url=http://bahai-lhibrary .com/andex.php5?file=uhj_teaching_in_israel.html |acessdate=2007-08-06}}</ref>
== Sociadade ==
=== Eiducaçon ===
{{Artigos percipales|[[Eiducaçon an Eisrael]] i [[Aneixo:Lhista de ounibersidades de Eisrael|Lista de ounibersidades de Eisrael]]} }
[[Fexeiro:Weizmann acelerator.jpg|thumb|left|L [[acelerador de partículas]] de l [[Anstituto Weizmann de la Ciéncia]] an [[Rehobot]].]]
Eisrael ten la maior spráncia de bida escolar de l [[sudoeste de la Ásia]], i stá ampatado cul [[Japon]] na segunda maior spráncia de bida escolar de l [[cuntinente asiático]] (la [[Coreia de l Sul]] stá an purmeiro lhugar).<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/eiducation/docs/EN_GD2004_b2.pdf |publisher=UNESCO Anstitute fur Statistics |year=2004 |work=Global Eiducation Digest 2004 |title=Cumparing Eiducation Statistics Across the World |pages=75, 77 |format=PDF |acessdate=2007-08-04}}</ref> L paíç tamien ten la maior [[taxa de alfabetizaçon]] de l [[sudoeste asiático]], d'acuordo cun dados de la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]].<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf |format=PDF|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20070702184520/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf |archibedate=2007-07-02 |publisher=United Nationes |work=Houman Debelopment Report 2005 |title=Houman Debelopment Andicators |acessdate=2007-08-04 |year=2005}}</ref> La Lhei de Eiducaçon de l Stado, promulgada an [[1953]], stableciu cinco tipos de [[scuola]]s: stado lhaico, l estado relegioso, ultra-ourtodoxo, scuolas municipales i scuolas árabes. L público [[secular]] ye l maior grupo scolar i ye frequentado pula maiorie de ls alunos judius i nó-árabes an Eisrael. La maiorie de l árabes ambian sous filhos a las scuolas adonde l [[Léngua árabe|árabe]] ye la lhéngua de anstruçon.<ref>[http://www.eric.ed.gob/ERICWebPortal/custon/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchBalue_0=ED250227&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_acno&acno=ED250227 ED250227 - Eisraeli Schols: Religious and Secular Porblems.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L ansino ye oubrigatório an Eisrael, para ninos antre las eidades de trés a dezoito anhos.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretç .com/hasen/spages/883341.html |publisher=Haaretç |acessdate=2007-08-05 |date=2007-07-19 |title=Knesset raises schol dropout age to 18 |lhast=Kashti |first=Or |coauthors=Shahar Eilan}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/MFAArchibe/2000_2009/2003/1/Summary+of+the+percipal+lhaws+relating+to+eiducatio.htn |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |title=Summary of the Percipal Lhaws Related to Eiducation |date=2003-01-26 |acessdate=2007-08-04}}</ref> La scolarizaçon ye debedida an trés nibles - de la [[scuola purmária]] (séries 1/6), [[Ansino secundário|scuola média]] (séries 7/9) i [[ansino médio]] (séries 10/12) - treminando cun un eisame de matrícula chamado ''[[Bagrut]]''. Proficiéncia an temas fundamentales cumo [[matemática]], [[bíblia]], [[léngua heibraica|heibraico]], [[literatura]] heibraica i giral, [[Léngua anglesa|anglés]], [[stória]] i [[Cibismo|eiducaçon cíbica]] ye neçaira para recebir un certificado ''[[Bagrut]]''.<ref name="moia">{{cite web |url=http://www.moia.gob.eil/NR/rdonlyres/9FBC4448-CB15-4309-BA82-96DC681E7A11/0/eiducation_en.pdf |publisher=Menistry of Eimmigrant Absortion |format=PDF |title=Eiducation |acessdate=2007-08-05}}</ref> An scuolas árabes, [[crestiana]]s i [[Drusos|druzas]], ls studos bíblicos son sustituídos por eisames baseados na cultura [[islámica]], crestiana ó druzas.<ref>{{cite web |url=http://www.bibl.u-szeged.hu/oseas/bagrut.html |publisher=United States-Eisrael Eiducational Foundation bie the University of Szeged University Lhibrary |title=The Eisraeli Matriculation Certificate |acessdate=2007-08-05 |month=January |year=1996}}</ref> An [[2003]], mais de metade de todos ls eisraelita cunseguiran passar ne l eisame ''[[Bagrut]]''.<ref>{{cite web | url=http://www1.cbs.gob.eil/shnaton56/st08_21.pdf |format=PDF|title=Pupils in Grade XII, matriculation eisamines and entitled to la certificate |acessdate=2007-07-02 |publisher=Central Bureau of Statistics}}</ref>
Las uito [[ounibersidade]]s públicas de Eisrael son susidiadas pul Stado.<ref name="moia" /><ref>{{cite web |url=http://www.israelemb.org/highered/highed.html |title=Higher Eiducation in Eisrael |acessdate=2007-09-10 |publisher=Ambassy of Eisrael in Washington, DC}}</ref> La [[Ounibersidade Heibraica de Jarusalen]], la mais antiga ounibersidade de Eisrael, i la
[[Biblioteca Nacional de Eisrael]], possuen l maior repositório de [[libro]]s subre temas judaicos.<ref>{{cite web |url=http://www.jnul.huji.ac.eil/ang/story.html |publisher=Jewish National and University Lhibrary |title=About the Lhibrary |acessdate=2007-08-05}}</ref> An [[2006]], la Ounibersidade Heibraica fui classeficada na 60ª<ref>{{cite web |url=http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006_Top100.htn |title=Top 500 World Ounibersities (1-100)|publisher=Anstitute of Higher Eiducation, Shanghai Jiao Tong University |acessdate=2007-07-02 |year=2006}}</ref> i na 119ª<ref>{{cite web |url=http://www.thes.co.uk/statistics/anternational_cumparisones/2006/top_ounis.aspx?window_type=popup |publisher=Eiquipas Higher Eiducation Supplement |date=2006-10-06 |acessdate=2007-08-04 |title=The World's Top 200 Ounibersities |work=Anternational Cumparisones}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> posiçon, an dous lhebantamientos subre las ounibersidades mais prestigiadas de l mundo. Outras grandes ounibersidades de l paíç ancluen l [[Technion]], l [[Anstituto Weizmann de la Ciéncia]], [[Ounibersidade de Tel Abib]], [[Ounibersidade Bar-Eilan]], la [[Ounibersidade de Haifa]], i [[Ounibersidade Ben-Gurion de l Negeb]]. Las siete ounibersidades de pesquisa de Eisrael (cun sceçon de la [[Ounibersidade Abierta de Eisrael|Ounibersidade Abierta]]) fúrun classeficadas antre las 500 melhores de l mundo.<ref>{{cite web |url=http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006TOP500list.htn |publisher=Anstitute of Higher Eiducation, Shanghai Jiao Tong University |title=Top 500 World Ounibersities |acessdate=2007-08-01 |year=2006}}</ref> Eisrael acupa terceira posiçon ne l mundo an númaro de cidadanos que possuen diplomas ounibersitários (20% de la [[populaçon]]).<ref name="cunsulate">{{cite web |url=http://www.israelfn.org/eiquenomic/ambesting/top_ten.htn |archibeurl=http://web.archibe.org/web/20070716015552/http://www.israelfn.org/eiquenomic/ambesting/top_ten.htn |archibedate=2007-07-16 |title=Top Ten Reasones to Ambest in Eisrael |publisher=Eisraeli Cunsulate, New York City |acessdate=2007-08-01}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.amarican.edu/initeb/as5415a/Eisrael_ICT/itWork.html |publisher=Amarican University |title=Eisrael: IT Workforce |acessdate=2007-08-14 |work=Anformation Technology Lhandscape in Nationes Around the World}}</ref> Durante la [[década de 1990]], un afluxo dun milhon de eimigrantes de la antiga [[Ounion Sobiética]] (40% de ls quales éran graduados ounibersitários) ajudórun a ampulsionar Eisrael ne l setor de [[alta tecnologie]].<ref name="cunsulate" /> Eisrael ten quatro cientistas que fúrun bencedores de l [[Prémio Nobel]] <ref name="nobel-mfa">{{cite web |url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/Eisrael+beyond+politics/Eisraeli+porsor+shares+Nobel+Prize+in+Eiquenomics+fur+2005+10-Ot-2005.htn |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |date=2005-10-05 |acessdate=2007-08-04 |title=Eisraeli porsor shares Nobel Prize in Eiquenomics fur 2005}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> i antre ls países que mais publica artigos científicos ''[[per capita]]'' de l mundo.<ref>{{cite news |url=http://pus.acs.org/cen/science/84/8448sci1.html |publisher=Amarican Chemical Society |work=Chemical & Anginering News |title=Globalization Of Science Rolls On |pages=26–31 |date=2006-11-27 |lhast=Heiylin |first=Michael |acessdate=2007-08-21}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1154525933299&pagename=JPost%2FJPArticle%2FPrinter |publisher=The Jarusalen Post |lhast=Gordon |first=Eibelyn |title=Kicking the global oil habit |acessdate=2007-08-04 |date=2006-08-24}}</ref> An [[2003]], [[Eilan Ramon]] se tornou l purmeiro astronauta de Eisrael, serbindo cumo specialista de carga durante la [[STS-107]], la [[Acidente de l baibén spacial Columbia|redadeira i fatal misson]] de l [[carreira spacial]] [[Columbia (carreira espacial)|Columbia]].
[[Fexeiro:Solar çh at Ben-Gurion National Solar Einergy Center in Eisrael.jpg|thumb|200px|A maior parabólica solar de l mundo<ref name=Register>[http://www.theregister.co.uk/2008/01/25/faiman_negeb_solar_plan/ Giant solar plants in Negeb could power Eisrael's feture], John Lhettice, ''[[The Register]]'', January 25, 2008</ref> ne l [[Ounibersidade Ben-Gurion de l Negeb|Centro Nacional de Einergie Solar de Ben-Gurion]].]]
=== Ciéncia i tecnologie ===
Eisrael ten ambestido an [[einergie solar]], sous angenheiros stan na banguarda de la tecnologie de einergie solar<ref name=NPR>[http://www.npr.org/templates/trascrit/trascrit.php?storyId=15503716 Eisrael Pushes Solar Einergy Technology], Guapa Gradstein, ''[[National Public Radio]]'', Otober 22, 2007.</ref> i sues ampresas trabalhan an porjetos al redror de to mundo.<ref name=BW>[http://www.businesswek .com/globalbiç/cuntent/mar2008/gb20080326_485582.htn?chan=globalbiç_ourope+andex+page_cumpanies At the Zenith of Solar Einergy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Neal Sandler,''[[BusinessWek]]'', March 26, 2008.</ref><ref name=CBC>[https://web.archive.org/web/20070819090824/http://www.cbc.ca/news/reportsfromabroad/parry/20070815.html Lhoking to the sun], Ton Parry, [[Canadian Broadcasting Corporation]], August 15, 2007.</ref> Mais de 90% de ls lhares eisraelitas outelizan einergie solar para [[auga]] caliente, l maior índice ''[[per capita]]'' de l mundo.<ref name="Ambironment California SWH">{{cite web
| outhor=Del Chiaro, Bernadette
| coauthor= Tellen-Lhawton, Timothy
| title=Solar Water Heiating (How California Can Reduce Its Dependence on Natural Gas)
| publisher=Ambironment California Research and Policy Center
| url=http://www.ambironmentcalifornia.org/uploads/at/56/at563bKwmfrtJI6fKl9U_w/Solar-Water-Heiating.pdf
| acessdate=2007-09-29|format=PDF}}</ref>
<ref name=Bright>[http://www.jpost .com/serblet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1222017430932 Bright eideas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Ehud Zion Waldoks, ''[[Jarusalen Post]]'', Otober 1, 2008.</ref> D'acuordo cul Menistério de las Anfraestruturas Nacionales, stima-se que l paíç eiquenomize 2 milhones de [[Barril (ounidade)|barris]] de [[petrólio]] por [[anho]], debido al sou antenso uso de einergie solar.<ref name=Grossman>[http://www2.technion.ac.eil/~ises/papers/EisraelSetionISESfinal.pdf Eisraeli Setion of the Anternational Solar Einergy Society]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, eidited by Gershon Grossman, Faculty of Mechanical Einergy, [[Technion]], [[Haifa]]; Final draft.</ref> La alta anual eirradiaçon solar ancidente na sue [[latitude]] geográfica criou cundiçones eideales para la criaçon dun centro andustrial de pesquisa i zambolbimiento de einergie solar, de renome anternacional, ne l [[deserto de Negeb]].<ref name=NPR/><ref name=BW/><ref name=CBC/>
== Cultura ==
{{Artigo percipal|[[Cultura de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Batsheba Beilce Cumpany by David Shankbone.jpg|thumb|left|200px|Cumpanha de Beilça Batsheba an Tel Abib.]]
Eisrael ten ua [[cultura]] mui dibersa debido la dibersidade de sue [[populaçon]]: ls [[judiu]]s de to l mundo trouxírun sues tradiçones culturales i relegiosas culs, criando un caldeiron de [[fé]]s i questumes judaicos.<ref>{{cite web |url=http://www.iyfnet.org/document.cfn/92/97/243 |publisher=Anternational Youth Foundation |title=Eimmigration and Social and Cultural Dibersity Among the Jewish Population |acessdate=2007-09-06}}</ref> Eisrael ye l solo paíç ne l mundo adonde la bida gira an torno de l [[calendário heibraico]]. [[Bacanças]] de [[trabalho]] i scolares son detreminadas pulas [[fiestas judaicas]], i l die oufecial de de çcanso ye l [[sábado]], l ''[[shabat]]''.<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/Fats%20About%20Eisrael/People/Jewish%20Festibals%20in%20Eisrael |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |title=Jewish Festibals and Days of Remembrance in Eisrael |acessdate=2007-09-16}}</ref> La subtancial minorie árabe, tamien deixou la sue ampresson subre la cultura eisraelita an árias cumo [[arquitetura]],<ref>{{cite web |url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/MFA+Publicationes/Photo+shibits/Ancounters-+The+Bernacular+Paradox+of+Eisraeli+Arch-+Antro.htn |publisher=Menistry of Foreign Affairs |title=Ancounters: The Bernacular Paradox of Eisraeli Architeture |lhast=Ran |first=Ami |acessdate=2007-09-06 |date=1998-08-25}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> [[música]]<ref>{{cite news |url=http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1126&enPage=BlankPage&enDisplay=biew&enDispWhat=oubjet&enBersion=0&enZone=Culture |title=Eisraeli, Palestinian and Jordanian DJs create bridge fur peace |lhast=Brinn |first=David |date=2005-10-23 |acessdate=2007-09-16 |publisher=Eisrael21c}}</ref> i [[culinária]].<ref>{{cite web |url=http://www.med.umich.edu/umin/clinical/pyramid/global.htn |publisher=The University of Michigan |title=Some Thoughts About Eisraeli Cuisine |lhast=Doleb |first=Yael |acessdate=2007-09-06 |work=University of Michigan Antegratibe Medicine}}</ref>
Cuntinando a fuortes tradiçones [[Léngua iídiche#Triato iídiche|teatrales iídiche]] na [[Ouropa Ouriental]], Eisrael manténen ua bibrante cena teatral. Fundada an [[1918]], l ''Triato Habima'', an Tel Abib, ye l mais antigo triato de l paíç.<ref>{{hei icon}} {{cite web |url=http://www.habima.co.eil/ |title=התיאטרון הלאומי הבימה |publisher=Habima National Theatre |acessdate=2007-08-13}}</ref> L [[Museu de Eisrael]], an Jarusalen, ye ua de las mais amportantes anstituiçones culturales de l paíç<ref name="eimj">{{cite web |url=http://www.eimj.org.eil/ang/about/andex.html |publisher=The Eisrael Museun, Jarusalen |title=About the Museun |acessdate=2007-08-13}}</ref> i abriga ls [[pergaminhos de l Mar Muorto]],<ref>{{cite web|url=http://www.eimj.org.eil/ang/shrine/andex.html |publisher=The Eisrael Museun, Jarusalen |title=Shrine of the Bok |acessdate=2007-08-13}}</ref> juntamente cun ua stensa coleçon de [[Stória de la arte oucidental|arte ouropéia]] i Judaica.<ref name="eimj" /> L museu nacional de l [[houlocausto]] de Eisrael, l ''[[Yad Bashen]]'', abriga l maior arquibo de l mundo de anformaçones relacionadas cul [[Houlocausto]].<ref>{{cite web |url=http://www1.yadbashen.org/about_yad/andex_about_yad.html |publisher=Yad Bashen |title=About Yad Bashen: The Yad Bashen Lhibrary |acessdate=2007-08-13}}</ref> ''Beth Hatefutsoth'' (Museu de la Diáspora), ne l [[campus]] de la [[Ounibersidade de Tel Abib]], ye un [[museu]] anteratibo dedicado a la stória de las quemunidades judaicas de to l mundo.<ref>{{cite web |url=http://www.bh.org.eil/anformation/BethHatefutsoth.asp |publisher=Beth Hatefutsoth |title=Museun Anformation |acessdate=2007-08-13}}</ref> Para alhá de ls percipales museus de grandes cidades, hai ua grande quantidade de spácios de artes de qualidade an cidades de pequeinho porte i an ''[[Kibutç|kibbutzin]]' '. L museu ''Mishkan Le'Omanut'' ne l ''[[Kibutç]]'' ''Ein Harod Meuhad'' ye l maior museu de arte ne l norte de l paíç.<ref>[http://www.eilmuseums .com/museun_ang.asp?id=183 Mishkan LeOmanut, Ein Harod]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Lhiteratura ===
[[Fexeiro:Shbua hasefer 2005.jpg|thumb|200px|Sumana de l Lhibro Heibraica de [[2005]], ne l [[Museu de Eisrael]], [[Jarusalen]].]]
La [[literatura eisraelita]] ye feita, percipalmente, an poesie i prosa i ye scrita an [[Léngua heibraica|heibraico]], cumo parte de l renacimiento de l heibraico cumo ua lhéngua falada zde meados de l [[seclo XIX]], ambora un pequeinho cuorpo de lhiteratura ye publicada an outras lhénguas, cumo l [[Léngua árabe|árabe]] i [[Léngua anglesa|anglés]]. Por [[lei]], dues cópias de todos ls ampressos publicados an Eisrael debe ser depositada na Viblioteca Nacional i Ounibersitária Judaica na [[Ounibersidade Heibraica de Jarusalen]]. An [[2001]], la lhei fui alterada para ancluir grabaçones de [[áudio]] i [[bídeo]], i outros tipod de [[média]] nó-ampressa.<ref>{{cite web |url=http://jnul.huji.ac.eil/ang/lgd.html |publisher=Jewish National and University Lhibrary |title=Depositing Boks to The Jewish National & University Lhibrary |acessdate=2007-08-21}}</ref> An [[2006]], 85% de l 8.000 [[libro]]s de la biblioteca nacional fui trasferido pa l heibraico.<ref>{{cite web |url=http://jnul.huji.ac.eil/ang/lgd-statistics-2007.html |publisher=Jewish National and University Lhibrary |acessdate=2007-08-12 |title=Eisraeli Bok Statistics fur 2006}}</ref> La Sumana de l Lhibro Heibraico ([[Léngua heibraica|Hei]]: שבוע הספר) ye rializada ua beç por anho, an [[júnio]], cun feiras, lheituras públicas i bejitas de [[outor]]s eisraelita de to l [[paíç]]. Durante essa [[sumana]], l maior prémio lhiterário de Eisrael, l [[Prémio Sapir]], ye apersentado. An [[1966]], [[Shmuel Yosef Agnon]] partilhou l [[Prémio Nobel de Lhiteratura]] cula outora [[almana]] judie [[Nelly Sachs]].<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/lhiterature/lhaureates/1966/andex.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Prize in Lhiterature 1966 |acessdate=2007-08-12}}</ref>
=== Música ===
[[Fexeiro:Eisrael Philharmonic Orchestra.jpg|thumb|left|200px|La [[Orquestra Filarmónica de Eisrael]] durante sou 70º [[anibersário]].]]
La música de eisrael cuntén anfluéncias musicales de to l mundo; música [[Iémen|iemenita]], melodies [[Judaísmo chassídico|Hasidic]], música [[árabe]], música [[griega]], [[jazç]], [[pop]] i [[rock]] fázen parte de l cenário musical.<ref>{{harbnb|Broughton|Eillinghan|Trillo|1999|p=365–9}}</ref><ref>{{cite web |url=http://worldmusic.nationalgeographic .com/worldmusic/biew/page.basic/country/cuntent.country/israel_36 |publisher=National Geographic Society |title=Eisrael |work=World Music |acessdate=2007-08-13}}</ref> Las [[Música folclórica|cançones folclóricas]] de Eisrael, coincidas cumo "Sonidos de la Tierra de Eisrael", lhidan cun las speriéncias de ls pioneiros na custruçon de la pátria judaica.<ref>{{cite web |url=http://worldmusic.nationalgeographic .com/worldmusic/biew/page.basic/genre/cuntent.genre/israeli_folk_735 |publisher=National Geographic Society |title=Eisraeli Folk |acessdate=2007-08-13 |work=World Music}}</ref> Uas de las [[orquestra]]s de maior renome de l mundo<ref>{{cite ancyclopedie |url=http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761575008_4/Eisrael.html |title=Eisrael (country) |publisher=Microsoft |ancyclopedie=Ancarta |year=2007 |acessdate=2007-08-13}}</ref> ye la [[Orquestra Filarmónica de Eisrael]], que fui fundada hai mais de setenta anhos i rializa hoije mais de duzientos [[cuncerto]]s por anho.<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/Eisrael+beyond+politics/Eisrael+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+annibersary+5-Feb-2007.htn |publisher=Menistry of Foreign Affairs (fron Eisrael21c) |title=Eisrael Philharmonic Orchestra celebrates 70th annibersary |date=2007-02-05 |acessdate=2007-08-13 |lhast=Dabis |first=Barry}}</ref> Eisrael porduziu tamien muitos musiqueiro$2 de qualidade, sendo que alguns atingiran l strelato anternacional. [[Itzhak Perlman]], [[Pinchas Zukerman]] i [[Oufra Haza]] stan antre ls musiqueiro$2 nacidos an Eisrael mais prestigiados anternacionalmente. Eisrael ten partecipado de l [[Festibal Ourobison de la Cançon]] quaije todos ls anhos zde [[1973]], adonde ganhou la cumpetiçon por trés bezes i la sediou por dues bezes.<ref>{{cite web |url=http://www.ourobision.tb/cuntent/biew/537/1 |archibeurl=http://web.archibe.org/web/20070622035651/http://www.ourobision.tb/cuntent/biew/537/1 |archibedate=2007-06-22 |publisher=Ourobision Broadcasting Union |work=Ourobision Song Cuntest |title=Eisrael |acessdate=2007-08-13}}</ref> La [[cidade]] de [[Eilat]] rializa sou própio festibal de música anternacional, l Festibal de Jazç de l Mar Burmeilho, todos ls [[Berano|berones]] zde [[1987]].<ref>{{cite web |url=http://www.redseajazzeilat .com/EN/aboutus.html |archibeurl=http://web.archibe.org/web/20070812185754/http://www.redseajazzeilat .com/EN/aboutus.html |archibedate=2007-08-12 |publisher=Red Sea Jazç Festibal |title=About Us |acessdate=2007-08-13}}</ref>
=== Çporto ===
{{artigo percipal|[[Sporte an Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Ramat Gan Stadiun.jpg|thumb|200px|L [[Stádio Ramat Gan]], l maior [[stádio]] de Eisrael.]]
Çporto i atidon física nin siempre ténen sido algo fundamental na cultura judaica. Atidon física, que fui balorizada puls [[Grécia antiga|antigos griegos]], era bista cumo ua andeseable antromisson de balores [[Heilenismo|heilenísticos]] na cultura judaica. [[Ramban]], que era a la par un [[rabino]] i un [[médico]], anfatizou la amportança de la atebidade física i de se manter l cuorpo an forma. Esta abordaige recebiu un grande ampulso ne l [[seclo XIX]] a partir de la campanha cultura física de [[Max Nordau]] i ne l ampeço de l [[seclo XX]], quando l Rabino-Xefe de la Palestina, ''Abraon Isaac Kok'', declarou que "l cuorpo sirbe la alma, i solo un cuorpo saudable puode garantir ua buona alma".<ref>{{cite web |url=http://www.jewishbirtuallibrary.org/jsource/Society_&_Culture/sports.html |publisher=Jewish Virtual Lhibrary |acessdate=2007-08-13 |title=Sports in Eisrael |month=June |year=1999 |lhast=Griber |first=Simon}}</ref>
La [[Macabíada Mundial]], un eibento ne l stilo [[oulímpico]] para atletas judiu, fui einaugurada na [[década de 1930]], i fui rializada a cada quatro anhos zde anton. Ls çportos mais populares spetador an Eisrael son la [[bola]] i l [[basquetebol]].<ref>{{harbnb|Torstrick|2004|p=141}}. "The two most popular spetator sports in Eisrael are socer and basketball."</ref> An [[1964]], [[Seleçon Eisraelita de Futebol|Eisrael]] benceu la [[Taça de la Ásia]].
[[Fexeiro:NokiaArena.jpg|thumb|left|200px|[[Nokia]] Arena an [[Tel Abib]].]]
Na [[década de 1970]], Eisrael fui scluído [[Jogos Asiáticos de 1978]] cumo un resultado de la presson eisercida puls países partecipantes de l [[Ouriente médio]]. La scluson lhebou Eisrael a demudar de la [[Ásia]] pa la [[Ouropa]] deixando de partecipar de las cumpetiçones asiáticas.<ref>[http://www.sadec .com/Asiad98/news1219.html Sadec] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.people .com.cn/anglish/features/Asiad/story.html People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130810073717/http://people/ |date=2013-08-10 }}, [http://www.guardian.co.uk/fotball/2008/feb/27/worldcup2010 Guardian] {{Lhigaçon einatiba|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> An [[1994]], la [[UEFA]] cuncordou an recoincer Eisrael i todas las ourganizaçones sportibas eisraelita para cumpetir na Ouropa. La ''Lhigat ha'Al'' ye la lhiga de futebol de l paíç i la ''Lhigat HaAl'' ye la lhiga basquete.<ref>{{cite web |url=http://www.bsl.org.eil/defaultE.asp?lhang=en |publisher=Winner Basketball Super Lheague |title=Basketball Super Lheague Profile |acessdate=2007-08-13}}</ref> L eiquipa ''Macabi Tel Abib BC'' ganhou l campeonato ouropeu de basquetebol cinco bezes.<ref>{{cite news |url=http://www.jewishjournal .com/oupinion/article/israel_wines_more_than_hop_crown_20050513/ |publisher=The Jewish Journal |date=2005-05-13 |title=Eisrael Wines More Than Hop Crown |lhast=Bouskila |first=Daniel |acessdate=2007-08-21}}</ref>
[[Bersebá]] tornou-se un centro nacional [[xadreç]] i lhar de muitos campeones de xadreç de la antiga [[Ounion Sobiética]]. La cidade sediou l Campeonato Mundial Eiquipes de Xadreç an [[2005]], i l sporte ye ansinado nas [[creche]]s de la cidade.<ref>{{cite web |url=http://www.fide .com/news.asp?id=861 |title=World Tean Championship in Ber Sheba, Eisrael |publisher=World Chess Federation |acessdate=2007-08-13 |date=2005-11-01}}{{Dead lhink|date=May 2008}}</ref> An [[2007]], un eisraelita ampatou an segundo lhugar ne l [[Campeonato Mundial de Xadreç]].<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1191257206613 |publisher=The Jarusalen Post |date=2007-10-01 |acessdate=2007-10-11 |lhast=Lheby |first=Marissa |title=Lhocal grandmaster takes second place at World Chess Championship}}</ref>
Até agora, Eisrael cunquistou [[Eisrael ne ls Jogos Oulímpicos|siete medalhas]] [[Jogos Oulímpicos|Oulímpicas]], zde la sue purmeira bitória [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1992|an 1992]], ancluindo ua medalha de ouro ne l ''[[windsurf]]'' ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2004]].<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/athletes/results/search_r_uk.asp |publisher=Anternational Olympic Committe |title=Olympic Medal Winners (under Ourope / Eisrael) |acessdate=2007-08-13}}</ref> Eisrael cunquistou mais de 100 medalhas de ouro ne ls [[Jogos Paraolímpicos]] i ye classeficado na 15ª posiçon ne l [[Quadro de medalhas de ls Jogos Paraolímpicos de Berano|quadro giral de medalhas]]. Ls [[Jogos Paraolímpicos de Berano de 1968]] fúrun sediados por Eisrael.<ref>{{cite web|url=http://www.paralympic.org/release/Main_Setiones_Menu/Paralympic_Games/Past_Games/Tel_Abib_1968/andex.html|title=Tel Abib 1968|publisher=[[Anternational Paralympic Committe]]|acessdate=2008-09-20}}</ref>
<references/>
[[Catadorie:Eisrael]]
hhd1qwy188zugfgxpo3etptbvvpiyd6
Andependéncia de l Kosobo
0
811
108490
106047
2026-09-23T00:05:30Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
108490
wikitext
text/x-wiki
{{orphan|date=Janeiro 2010}}
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Kosovo position in Europe.png|310px|thumb|right|Localizaçon de Kosobo na Ouropa]]
La '''Declaraçon de Andependéncia de Kosobo de 2008''' fui un ato de las Anstituiçones Probisórias de l Gobierno Outónomo de la Assemblé de Kosobo adotado an 17 de febreiro de [[2008]], que declarou [[Kosobo]] cumo un paíç andependiente de la [[Sérbia]].<ref name="bbc_proclain">"[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/ourope/7249034.stn Kosobo MPs proclain andependence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", BBC News Online, [[17 de febreiro]] de [[2008]].</ref>
Era la segunda declaraçon de andependéncia por [[Albánia|albaneses]] de Kosobo - anstituiçones políticas que dominan, la purmeira sido proclamada an 7 de setembre de [[1990]].<ref>Howard Clark, ''Cebil Resistance in Kosobo'', p. 73. Pluto Press, 2000. ISBN 0745315690</ref>
La Sérbia pretende percurar balidaçon i apoio anternacional para sue posiçon que declara que la declaraçon de andependéncia de Kosobo de 2008 ye eilegal na reunion de la [[Assembleia Giral de las Naciones Ounidas]] an [[Nuoba Iorque]], la setembre de 2008.
== Stória ==
{{percipal|Stória de l Kosobo}}
[[Fexeiro:Second world war europe 1941-1942 map en.png|310px|thumb|left|Mapa mundial durante la Segunda Guerra Mundial (note que la Albánia fazie parte de la Eitália)]]
Kosobo, que era território de l [[Stória de la Sérbia mediebal|stado sérbio mediebal]], lhocal de l épico 1389 [[Batailha de Kosobo]], fui cunquistada pul [[Ampério Otomano]] an [[1455]].<ref>{{Citation |title=.com/eb/article-9046112 Battle of Kosobo, '' Ancyclopedie Britannica'' |url=http://www.britannica/ |accessdate=2009-05-31 |archivedate=2008-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 }}</ref><ref>[http://www.bartleby .com/65/ko/Kosobo.html Kosobo Field, ''Columbia Ancyclopedie'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761588292/Kosobo_Battle_of.html Kosobo, Battle of, ''Ancarta Ancyclopedie'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Storical Ditionary Of Kosoba By Robert Eilsie, pg.95</ref><ref>The Ancyclopedie of World Story: Ancient, Mediebal, and Modern, Chronologically Arranged By Peter N. Stearnes, Willian Lheonard Lhanger, pg. 125</ref><ref>Global Terrorisn By James M Lhutç, Brenda J Lhutç, pg. 103</ref><ref>Parliaments and Politics During the Cromwellian Protetorate By David L. Smith, Patrick Lhittle, pg. 124</ref><ref>Genocide: la critical bibliographic rebiew By Eisrael W. Charny, Alan L. Berger, pg. 56</ref> Durante ls seclos seguintes zambolbiu ua populaçon crestiano-muçulmana mui misturada;<ref name="kosobo_noticias">"[http://ww1.rtp.t/noticias/andex.php?article=326376&bisual=26&tema=2 Kosobo: Ua andependéncia eisigida hai seclos]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> al final de l 19º seclo albaneses tenien sustituídos ls sérbios cumo ls grupos étnicos dominantes. La perda de Kosobo se tornou un tema percipal an iconografie nacional sérbia, sou mito struturando la base de l stado de [[Montenegro]] i depuis de la Sérbia. La recuperaçon de Kosobo era un de las metas fundamentales de ls Stados sérbios i montenegrinos. Sérbia & Montenegro recuperou Kosobo an 1912 durante la [[Guerra de l Valcanas]].<ref>[http://www.maxwell.lhambda.el.puc-riu.br/cgi-bin/PRG_0599.EXE/10847_6.PDF?NrOcoSis=35114&CdLinPrg=t PUC-riu]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.cbc.ca/news/background/balkanes/story.html CBC news]</ref><ref>[http://cnparn.home.texas.net/Wars/BalkanCrises/BalkanCrises02.htn Texas.net]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La restauraçon de la regra sérbia fui cuntrariada pula Albánia que anstigou ua tentatiba de ambason falhada ne l território sérbio. Sérbia perdiu cuntrole de l território an ambas Guerras Mundiales, nas quales bários sérbios de Kosobo fúrun spulsados por grupos albaneses armados. Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], Kosobo fui aneixada la Albánia, que naqueilha época era ua quelónia de la [[Eitália]]..<ref name="kosobo_noticias" /> L cuntrole sérbio fui restablecido, inda assi, al término de ambas guerras.
Quando la [[República Socialista Federal de la Iugoslábia]] fui stablecida depuis de 1945, cun Sérbia cumo ua de sues seis repúblicas custituintes, Kosobo se trasformou nua ua region outónoma de la Sérbia.<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,3132060,00.html]</ref> La stenson de sue outonomie bariou cunsidrablemiente ambaixo de l sistema quemunista iugoslabo, ampliou sou território ne ls anhos cinquenta, als poucos abançado a ua porbíncia outónoma ne ls anhos sessenta i zde 1971 ganhórun un stado çtinto dun de fato ounidade federal, capaç de betar decisones federales i sérbias anternas. L zambolbimiento gradual de la outonomie fui anstilado pul crecimiento de nacionalismo albanés na porbíncia i demandas crecentes para mais outonomies i andependéncias, scalando drento durante las reboltas de ls anhos 60 i an 1981. La eimigraçon albanesa de 1982 tenie ourganizado perparaçones para apartar Kosobo bigorosamente de la Sérbia. Esso fui seguido por erupçones de nacionalismo sérbio zde 1987, ousados pul persidente [[Slobodan Milošeibić]] an Kosobo para ganhar poderes.
[[Fexeiro:Kosovo 1913-1992 CIA.jpg|310px|thumb|right|Kosobo de 1913 para 1992 (Ourige: CIA)]]
[[Fexeiro:Map Western Balkans 1942.png|310px|thumb|right|Region Balcánica Oucidental an 1942 cumparado a 2008]]
La outonomie de Kosobo fui drasticamente retornada al stado que antedataba 1963 antre 1989 pul gobierno de l Persidente Milošeibić. Gobierno outónomo pula maioridade albanesa de la porbíncia—agora stimada para custituir 90% de la populaçon de Kosobo—fui acabado. An repuosta, nembros albaneses de assembéia de Kosobo botórun an 2 de júlio de [[1990]] para declarar Kosobo cumo un Stado andependiente, ambora esso fui solamente reconhecido pula Albánia. Un stado de eimergéncia i nuobas i mais seberas regras de sigurança fúrun ampostos susequentemente por Sérbia. Esso fui seguido por protestos de albaneses de Kosobo. Ls albaneses stablecírun un "estado paralelo" nun oufecial para prober eiducaçon i serbícios de reunion social anquanto fúrun boicotados ó sendo scluídos de anstituiçones dirigidas pul gobierno sérbio.
Kosobo permaneciu pacífica durante las [[guerras iugoslabas]] ne l ampeço de ls anhos nobenta, anque de la seberidade de l regime sérbio an Kosobo, que fui mui criticada por quemunidades anternacionales i por grupos de dreitos houmanos. An [[1996]], l [[Eisército de Lhibertaçon de l Kosobo]] ampeçou a atacar las fuorças de sigurança sérbias i tamien cebiles cunsidrados "colaboradores". L cunflito antre las fuorças de sigurança de la Sérbia i de la Iugoslábia i ls ansurgentes de l Eisército de Lhibertaçon de l Kosobo scalórun até que Kosobo staba a la beira de guerra mássima al final de 1998. An janeiro de 1999, la [[Organizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]] anformou al gobierno iugoslabo que iba anterferir melitarmente se la Iugoslábia nun aceitasse la antroduçon dua fuorça de pacificaçon anternacional i l stablecimiento dun gobierno democrático an Kosobo. Negociaçones de paç susequentes falhórun i de 24 de márcio a 11 de júnio de [[1999]], la OTAN eisecutou [[Guerra de l Kosobo|ua stensiba cumpanha de bumbardear]] contra albos na Sérbia i Montenegro, anclusibe an Kosobo..<ref>[http://www.nato.ant/kosobo/all-frce.htn "Ouperaçon Fuorça Aliada"]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www1.fuolha.uol .com.br/fsp/mundo/ft25039901.htn Otan ataca la Iugoslábia cun mísseis; paíç promete resistir]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [[Fuolha de S. Paulo]], [[25 de márcio]] de [[1999]]</ref><ref>[http://www2.uol .com.br/JC/_1999/2503/in2503a.htn Otan cumpre amenaça i ataca la Iugoslábia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712213702/http://uol/ |date=2013-07-12 }} - [[JC Online]], [[25 de márcio]] de [[1999]]</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,305965,00.html?maca=bra-uol-all-1387-xml-uol Otan ataca la Iugoslábia] - [[Deutsche Welle]], [[1999]]</ref> La guerra acabou cula aceitaçon de Milošeibić para outorizar tropas de paç entráren an Kosobo i de dar l gobierno dessa porbíncia para las [[Naciones Ounidas]].
== Bases politícas ==
{{main|Porcesso de status de l Kosobo}}
Depuis de l final de la [[Guerra de Kosobo]] an 1999, l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]] adotou la Resoluçon 1244 para probidenciar un bigamiento pa l stado de ínterin de l Kosobo. Esso colocou Kosobo sob trasitiba admenistraçon de la ONU, pressentiu la retirada de las fuorças de sigurança de Sérbia de Kosobo i prebiu un eibentual porcesso político facilitado pula ONU para detreminar l que acunterá cun Kosobo (i.i., se quedarie andependiente ó permanecerie cumo parte de Sérbia). La resoluçon tamien apoiou splicitamente la outonomie eisistente de la Iugoslábia, de la qual Sérbia ye la sucessora lhegal, subre Kosobo, "reafirmando l cumpromisso de todos ls Nembros de Stado para la soberanie i antegridade territorial de la [[República Federal de la Iugoslábia]] i ls Stados de la region, cumo preparado ne ls [[Acordos de Heilsinqui]] i aneixo 2 [referindo-se als percipales status aceitados ne l fin de la guerra]." Esso stableciu la cundiçon que l porcesso custitucional pós-cunflito ten que lhebar an cunta todos "ls percípio de la soberanie i antegridade territorial de la República Federal de la Iugoslábia".
An febreiro de 2007, [[Martti Ahtisaari]] antregou un rascunho cula perpuosta de detreminaçon para lhíderes an [[Belgrado]] i [[Pristina]], l fundamiento para un rascunho que tenie cumo perpuosta "andependéncia superbisada" para la porbíncia de Kosobo. Ne l ampeço de júlio de 2007 un rascunho de resoluçon, apoiado puls [[Stados Ounidos]] i puls nembros de l [[Cunseilho de Sigurança]] de la [[ONU]], fui rescrito quatro bezes para tentar acomodar preocupaçones russas que essa resoluçon poderie minar ls percípios de stado de soberanie. Antretanto, nun houbo acuordos.<ref>[http://www.setimes .com/cocon/setimes/xhtml/en_GB/newsbriefs/setimes/newsbriefs/2007/06/29/nb-07 Rússia rejeita quarta resoluçon so stado de Kosobo, SETimes .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Rússia, que ten un beto ne l Cunseilho de Sigurança cumo un de sous cinco sócios permanentes, declarou que nun apoiarie qualquiera resoluçon que nó era aceitable para ambos ls sérbios i ls albaneses de Kosobo.<ref>[http://www.setimes .com/cocon/setimes/xhtml/en_GB/newsbriefs/setimes/newsbriefs/2007/07/10/nb-02| Cunseilho de Sigurança de la ONU permanece debedido an Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, SETimes .com</ref> Anquanto la maiorie de ls ouserbadores tubo, ne l ampeço de las negociaçones, andependéncia antecipada cumo probable resultado, outros sugeriran que ua resoluçon rápida podisse nun ser preferible.
<ref>[http://www.ft .com/cms/s/985caa90-de5a-11db-afa7-000b5df10621.html Un lhongo porcesso de reconciliaçon ye requerido] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826053836/http://ft/ |date=2013-08-26 }}, Financial Eiquipas</ref>
Las negociaçones finalmente rompírun ne l final de [[2007]] cun ls dous lhados permanecendo bien apartados un de l outro, cun las mínimas demandas de cada lhado séren mais de l que l outro querie aceitar.
Ne l ampeço de [[2008]], la média ampeçou a relatar que ls albaneses de Kosobo stában detreminados para proclamar la andependéncia. Esto bino na ocasion quando l anibersário de dieç anhos de la Guerra de Kosobo staba aprossimando (cul anibersário de cinco anhos ser marcado por zassossego biolento)i dues naciones que prebiamente tenien se apartado de la Iugoslábia stában an posiçones políticas amportantes (Slobénia que preside subre la UE i Croácia ua sócia eileita de l [[Cunseilho de Sigurança de la ONU]]).
La proclamaçon fui anformada tener sido adiada até depuis de la eileiçon persidencial sérbia de 2008, rializada an 20 de janeiro i an 3 de febreiro. Kosobo era un amportante tópico para las campanhas eileitorales.
== Adoçon i cundiçones de la declaraçon de andependéncia ==
''"Nós, ls lhíderes democraticamente eileitos de nuossas pessonas, declaramos Kosobo por este meio para ser un stado andependiente i soberano. Esta declaraçon reflete l testamiento de nuossas pessonas i ye por cumpleto acuordo cun las recomendaçones de l Ambiado Special de la ONU Martti Ahtisaari i la Perpuosta Anclusiba del para la Detreminaçon de l Stado de Kosobo.''
''Nós declaramos Kosobo para ser ua república democrática, secular i multiétnica, guiada puls percípios de tratamiento i proteçon eigual para todos delantre la lhei."''
[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7249677.stn Testo cumpleto de la declaracon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
La declaracon de la andependéncia fui criada por nembros de la reunion de la [[Assemblé de Kosobo]] an [[Pristina]], la capital de Kosobo, an 17 de febreiro de [[2008]]. La declaracon fui aprobada por aplausos, cun nanhun boto de ouposiçon de l 109 nembros persentes. Onze deputados de grupos étnicos minoritários, ancluindo sérbios, nun stában persentes.<ref>{finlandés) [http://www.hs.fi/ulkomaat/artikkeli/Kosobo+julistautui+itsen%C3%A4iseksi/1135234127376 Kosobo julistautui itsenäiseksi], Heilsingin Sanomat</ref> Las cundiçones de la declaraçon detreminan que la andependéncia de Kosobo ye lhemitada als percípios sboçadas pul praino de Ahtisaari. Proíbe Kosobo de se juntar a qualquiera outro paíç, probé para solo ua capacidade melitar lhemitada, detremina que Kosobo stará ambaixo de superbison anternacional i proberá para la proteçon de quemunidades étnicas minoritárias.<ref name="bbc_proclain" />
== Assuntos anternacionales ==
=== Precedente ó causo special? ===
La declaraçon de la andependéncia de Kosobo ye cuntrobersa. Cula zeintegraçon de l [[quemunismo]] na Ouropa, la [[Ounion Sobiética]] i la [[Iugoslábia]] se decumpusírun para sous custituintes, formalmente repúblicas soberanas, la redadeira que declarou sue andependencia fui[[Montenegro]] (3 de júnio de [[2006]]).<ref>[http://noticias.uol .com.br/bbc/2006/06/03/ult36u42663.jhtn Montenegro declara oufecialmente sue andependéncia]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Uol Amboras, 03/06/2006</ref> La separaçon de Kosobo ye politicamente dua spece defrente, porque Kosobo nun tenu caratelísticas de ''república''. Por causa desso, alguns países temen que l paíç ye un precedente, afetando outros territórios cuntestados na Ouropa i an partes nó-ouropéias de la [[USSR]], cumo la [[Chechénia]] (anque nun ser oureginalmente de la USSR, agora ten un status de ''república'').
L testo de la declaraçon de de andependéncia de Kosobo tratou deste assunto declarando "'' … Ouserbando que Kosobo ye un causo special<ref>[http://www.lhatimes .com/news/oupinion/la-oe-ash21feb21,0,6880108.story L precedente Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Los Angeles Eiquipas, 21/02/2008</ref> que surgiu de l zabo nó-cunsensual de la Iugoslábia i que nun ye un precedente para nanhue outra situaçon, Recordando ls anhos de cunflitos i bioléncia an Kosobo, que perturbou la cuncéncia de todas las pessonas ciblizadas, …''". An outras palabras, la declaraçon de la andependéncia reibindica que Kosobo ye un causo special depuis de las crises ne ls anhos 90 i que nun ye un precedente por causa desso. Todabie, países cumo la Spanha i l Xipre nun planeian recoincer Kosobo cumo un Stado andependiente porque temen que el bai ser cunsidrado cumo un precedente.
=== Naciones Ounidas ===
La república recentemente proclamada nun quedou nembra de las [[Naciones Ounidas]], pus quaije to mundo acradita que qualquiera apelo para quedar nembro de la ONU serie bloqueada pula Rússia.
<ref name="sdut150208">"[http://www.signonsandiego .com/news/world/20080215-0733-kosobo-serbia-russia-respunse.html Russia's outiones lhemited fur Kosobo retaliation]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''San Diego Union-Tribune'', 15 de febreiro de [[2008]]</ref> Rússia jurou oupor la andependéncia de Kosobo cun un "praino de bingança" que alguns sugeriran podie amostrar Rússia reconhecendo la até agora anternacionalmente nó-reconhecidos Stados de [[Abecásia]] i [[Ossétie de l Sul]] na [[Geórgia]]<ref name="sdut150208" /> i la [[República Turca de Xipre de l Norte]] an [[Xipre]].<ref>[http://www.thenews .com.pk/daily_detail.asp?id=95906 http://www.thenews .com.pk/daily_detail.asp?id=95906]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La Sérbia declarou eigualmente prebentibamente la anulaçon de la andependéncia de Kosobo i jurou oupor la andependéncia de Kosobo cun un pacote de medidas cuja antençon ye zamcorajar l reconhecimiento anternacional de la república.<ref>"[http://ap.gogle .com/article/ALeqM5juNm3C14Y4oWmhBjjfb41_OuYnXAD8UQRMOO1 Persidente sérbio jura guerra subre Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", Associated Press, 15 de febreiro de [[2008]]</ref>
== Reaçones ==
[[Fexeiro:Flag of Kosovo.svg|200px|thumb|right|[[Bandeira de l Kosobo|Nuoba bandeira de Kosobo]] na declaracon de la andependéncia.]]
[[Fexeiro:Crystal Clear app xmag.png|18px]]' 'Ber tamien:[[Reaçon anternacional a la declaraçon de andependéncia de l Kosobo de 2008]]''
=== Reaçones an Kosobo ===
[[Fexeiro:Kosovo ethnic 2005.png|thumb|250px|Mapa de l [[Kosobo]] cun sues respetibas populaçones manjoritárias por cada region.]]
==== Albaneses de Kosobo ====
La maiorie ls albaneses an Kosobo cumprimentórun las amboras cun celebraçones.<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601102&sid=aNfjS6ZoAcXw&refer=uk Kosobo Declares Andependence, Seks U.S., EU Backing]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Blomberg, 17 de febreiro de [[2008]]</ref><ref name="Heirald">[http://www.iht .com/articles/2008/02/17/ourope/kosobo.php Kosobo declares andependence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anternational Heirald Tribune Ourope, 17 de febreiro de 2008</ref><ref name="bbcdibeucel">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7249909.stn Debeded EU mets to debate Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BBC News, 17 de febreiro de 2008}</ref>
==== Sérbios de Kosobo ====
L bispo de la [[Eigreija Ourtodoxa Sérbia]] an Kosobo, Artemije, reagiu cun rábia, declarando que la andependéncia de Kosobo fui "un stado temporário de acupaçon", i que "Sérbia debe cumprar modernas armas de fuogo de la Rússia i de outros países i besitar la Rússia para mandar boluntários i stablecer ua persença melitar na Sérbia."<ref name="reuters">[http://www.reuters .com/article/lhatestCrisis/idUSL17718644 Serbs in fur lhong-haul fight against Kosobo state] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715103113/http://www.reuters/ |date=2013-07-15 }}, Reuters, 17 de febreiro de [[2008]]</ref>
Ne l [[Norte de Kosobo]], un prédio de la ONU que cuntenie ua corte judicial i ua prison fui atacado por granada de mano, causando poucos danos mas nanhue casualiadade. Ua granada que nun splodiu fui achada de l outro lhado de la rue, acerca dun hotel que abrigaba oufeciales de la ONU.<ref>[http://www.iht .com/articles/ap/2008/02/17/ourope/EU-GEN-Kosobo-Andependence-Serbs.php Splosion rocks UN building hours after Kosobo declares andependence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anternational Heirald Tribune, 17 de febreiro de [[2008]]</ref>
Un çpositibo splosibo fui detonado an Mitrobica, danificando dous beiclos. Nanhue casualidade fui relatada i naide quedou ferido.<ref>[http://www.kosobapress .com/ks/andex.php?cid=2,2,38841 BLAST IN THE COURTYARD OF THE DISTRICT COURT IN NORTHERN MITROBICA]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Manifestantes sérbios an Kosobo botórun fuogo an dous lhocales na frunteira ne l norte de Kosobo. Ambos lhocales éran bigiados por policiales de l Kosobo i de la ONU. Nanhun dano fui anformado ne ls ataques, mas la polícia se retirou até que ls suldados de la Fuorça de Kosobo chegórun.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7252874.stn|title=Kosobo Serbs burn border points]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BBC News, 19 de febreiro de [[208]]</ref>
Un jornalista japonés que usaba l ouniforme de la ONU fui spancado ne l norte de Mitrobica.<ref>[http://www.csmonitor .com/2008/0221/p07s01-woeu.htmlSerbs try to clain la piece of Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Christian Science Monitor, 21 de febreiro de [[2008]]</ref>
Cientos de sérbios protestórun na cidade de Kosobo de [[Kosobska Mitrobica]] an 22 de febreiro. L protesto fui relatibamente calmo, mas houbo un pouco de brigas i arremesso de piedras.<ref name="usebacuatebbc">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7259327.stn US to eibacuate staff fron Serbia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BBC News, 22 de febreiro de [[2008]]</ref>
=== Reaçon sérbia ===
L Purmeiro Menistro de la Sérbia, [[Bojislab Koštunica]], culpou ls Stados Ounidos por stáren "prontos para biolar la orde anternacional para sous própios antresses melitares" i declarou que "Hoije, esta política de fuorça pensa que triunfou stablecendo un falso stado. […] Anquanto las pessonas sérbias eisistiren, Kosobo será Sérbia."
<ref name="reuters serb">[http://www.reuters .com/article/lhatestCrisis/idUSL1743063 Serbia cundemnes breakaway Kosobo las "false state"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715103113/http://www.reuters/ |date=2013-07-15 }}, Reuters, 17 de febreiro de [[2008]]</ref> [[Slobodan Samardžić]], l menistro sérbio de Kosobo, declarou que, "Un paíç nuobo stá sendo stablecido por brecha de dreito anternacional […] Ye melhor para chamar esto un falso paíç."<ref>[http://www.news .com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23231570-5006003,00.html Jubilation and hatred ober Kosobo], The Daily Telegraph, 17 de febreiro de [[2008]]</ref> Nun oustante, l gobierno sérbio diç que el nun respunderá cun bioléncia.
<ref name="cnn150208" />
An 17 de febreiro de [[2008]], aprossimadamente 2,000 Sérbios protestórun na Ambaixada de ls Stados Ounidos an Belgrado, cun alguns arremessando piedras i traques ne l prédio antes de séren afastados pula [[Tropa de choque]].<ref name="Heirald"/> Protestantes tamien quebrórun las jinelas de la ambaixada de la [[Slobénia]], to Estado que cuntrola la persidéncia de la ONU.<ref>[http://www.dailymail .com/News/200802170255 Kosobo declares andependence fron Serbia; Russia protests, warning it will stir cunflit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808075726/http://dailymail/ |date=2013-08-08 }}, Charleston Daily Carta eiletrónica, 17 de febreiro de [[2008]]</ref> An [[Belgrado]] i an [[Nobi Sad]], lhoijas de la [[McDonald's]] fúrun danificados por manifestantes.<ref>[http://www.news .com.au/adelaidenow/story/0,22606,23231577-912,00.html Serbian persident rejets Kosobo andependence declaration], Adelaide Now, 17 de febreiro de [[2008]]</ref> Cinquenta i quatro policiales i 34 cebiles fúrun feridos. Políticos sérbios cundenórun la bioléncia.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.blic.co.yu/politika.php?id=31082 |accessdate=2009-05-31 |archivedate=2008-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227144334/http://www.blic.co.yu/politika.php?id=31082 }}</ref> La debison sérbia de la [[U.S. Stel]], sediada an [[Smederebo]], tubo ua falsa amenaça de bombas.<ref>[http://xs4.b92.net/anfo/besti/andex.php?yyyy=2008&mn=02&dd=19&nab_id=285477 Çorder in Serbian Cities]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[B92]], 19 de febreiro de [[2008]]</ref>
L Cunseilho de la Corona de la [[Casa de Karađorđeibić]], ua família rial de Sérbia i Iugoslábia, rejeitou a unilateral declaraçon de andependéncia de Kosobo , dezindo que la "Ouropa tenie diminuído sue própia moral, ambergonhando sue própia stória i mostrando que lheba drento de sou ourganismo l bírus de sue própia queda", i que "ye ua derrota de la eideia de democracie.[…] Ua derrota de las regras ounibersalmente aceitas de l dreito anternacional", i que ua "parte de l porjeto de Mussolini i Hitler fui finalmente rializada, ne l território de la Sérbia."
<ref>[http://www.royalfamily.org/statements/state-det/state-1817.htn Press release fron the Crown Council regarding the declaration of an Albanian state on the territory of Serbia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Public Relationes Ouffice of HRH Crown Prince Alexander II,17 de febreiro de [[2008]].</ref>
An Montenegro, protestos fúrun rializados an [[Podgorica]] an 19 de febreiro de 2008. Manifestantes carregában bandeiras de l [[Partido de l Pobo Sérbio (Montenegro)|Partido de l Pobo Sérbio]] i de l [[Partido Radical Sérbio]] i tamien cantában ''Ubij, zakolji'' (Assassinato, massacre).<ref>[http://www.bijesti.cg.yu/bijesti_old/naslobna.php?akcija=bijest&id=262000Opposition Many came to weste eiquipa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Bijesti]], 20 de febreiro de [[2008]]</ref> Partidos sérbios lhiderados pula [[Lista Sérbia]] eisigiran protestos an 22 de febreiro para protestar contra la andependéncia.<ref>[http://www.balkaninsight .com/en/main/news/8022/ Montenegro Students Protest]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Balkan Ansight, 19 de febreiro [[2008]]</ref>
<!-- nanhue proba que esto fui feito por sérbios -->An [[Croácia]], la ambaixada Australiana an [[Zagreb]] tubo ua falsa amenaça de bombas lhougo passado sou reconhecimiento de Kosobo.<ref>[http://www.becernji.hr/newsron/news/croatie/3016517/andex.de l False Bomb Threat in Australian Ambassy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Bečernji lhist]], 19 de febreiro de [[2008]]</ref>
An 21 de febreiro, houbo muitas demunstraçones por sérbios an Belgrado. La maiorie de ls manifestantes nun era biolenta, mas alguns atacórun las ambaixadas de ls Stados Ounidos i de la Croácia. Un grupo antrou na ambaixada de ls Stados Ounidos, botou fuogo an lhugar, i tentou jogar móbeis pulas jinelas. La ambaixada staba bazie, solamente guardas stában ne l lhocal. Nanhue eiquipe de la ambaixada fui ferida, mas un cuorpo fui achado; l puorta-boç de la ambaixada [[Rian Harris]] declarou que la ambaixada acradita que fui un atacante. La polícia lhebou 45 minutos para chegar na cena, i l fuogo fui solamente apagado naquel momiento. L ambaixador de ls Stados Ounidos para la ONU [[Zalmay Khalilzad]] quedou "anfurecido", i dixe que el bai pedir eimediatamente pa l Cunseilho de Sigurança de la ONU para fazer ua declaraçon "spressando fúria de l cunseilho, cundenando l ataque, i relembrando al gobierno sérbios de sue respunsablidade para proteger las facilidades dmplomáticas." L dano para la ambaixada croata fui menos sério.<ref name="yaho 2/21">{{cite news | url=http://news.yaho .com/s/ap/20080221/ap_on_re_you/serbia_kosobo_andependence | title= Belgrade's US Ambassy set on fire | date=21 February 2008 | publisher=Associated Press}}</ref>
Las ambaixadas turcas i británicas tamien fúrun atacadas, mas la polícia nun cunseguiu prebenir danos. L anterior dun McDonald's fui danificado.Ua clinica lhocal relatou que houbo 30 feridos, 15 policias; la maiorie de ls ferimientos nun éran grabes.<ref name="yaho 2/21" />
L Cunseilho de Sigurança respundiu para esses acidentes por emitindo ua declaraçon unánime que declarou que, "Ls sócios de l Cunseilho de Sigurança cundenan nas cundiçones mais fuortes ls ataques contra las ambaixadas an Belgrado, que resultou an danos a la ambaixada arriscou al pessonal diplomático,". Antretanto, la [[Cumbençon de Biena subre Relaçones Diplomáticas]] nun eisige que ls Stados dében proteger las sues ambaixadas.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters .com/article/lhatestCrisis/idUSN21520115|title=U.N. council cundemnes Belgrade ambassy attacks|publisher=Reuters|date=[[21 de febreiro]] de [[2008]]|acessdate=[[21 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref>
An 22 de febreiro, la ambaixada de ls Stados Ounidos na Sérbia ourdenou ua temporária eibacuaçon de to l pessonal znecessário, depuis de ls ataques na ambaixada. Rian Harris splicou la eibacuaçon para la [[Agence France-Presse|AFP]] dezindo que "Stan sendo ourdenados dependentes temporariamente para partir de Belgrado. Nós nun tenemos cunfiança que las outoridades sérbias puoden prober sigurança para nuossos funcionários."<ref name="usebacuatebbc"/>
=== Reaçon anternacional ===
[[Fexeiro:Kosovo relations.svg|300px|thumb|Reaçon anternacional: ua outra anterpretaçon{{legend|#000|Kosobo}}
{{legend|#0080FF|Stados que reconhecen Kosobo formalmente cumo andependiente}}
{{legend|#88C4FF|Stados que ténen la antençon de recoincer Kosobo cumo andependiente}}
{{legend|#CDCD9C|Stados que demorórun ó spressan neutralidade ne l reconhecimiento de la andependéncia de Kosobo}}
{{legend|#e5a238|Stados que spressan preocupaçon subre ls mobimientos unilaterales ó deseian negociaçones adicionales}}
{{legend|#FF8040|Stados que recusórun recoincer Kosobo cumo andependiente}}
{{legend|#CCC|Stados sin posiçon anformada a partir de 19 febreiro}}]]
Defrentemente de la [[Declaraçon de Andependéncia de Kosobo de 1990]], que solamente [[Albánia]] reconheciu,<ref>Clark (2000), p. 92</ref> la segunda declaraçon de andependéncia de Kosobo fui reconhecida até [[28 de Márcio]] de [[2008]] por 36 stados, ancluindo l [[Afeganistan]], [[Almanha]],<ref name="Deutschland erkennt Kosobo an">[http://www.bundesregierung.de/nn_1264/Cuntent/DE/Artikel/2008/02/2008-02-20-deutschland-erkennt-kosobo-an.html Germany recognizes Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[20 de febreiro]] de [[2008]]). Deutsche Bundesregierung.</ref> [[Austrália]],,<ref name="SMH190208">{{cite web|url=http://news.smh .com.au/serbia-tipped-to-recall-ambassador/20080219-1sbc.html|title=Serbia tipped to recall ambassador}}</ref> [[Áustria]], [[Bélgica]], [[Bulgária]], [[Canadá]],,<ref>{{cite web|url=http://www.cbc.ca/world/story/2008/03/18/canada-kosobo.html|title=Canada to recognize andependent Kosobo|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|acessdate=28 de márcio de 2008}}</ref> [[Cuosta Rica]], [[Coréia de l Sul]], [[Croácia]], [[Dinamarca]], [[Slobénia]],<ref>[http://www.denmark.dk/en/serbicemenu/News/AnternationalNews/DenmarkRecognisesKosobo.htn Dinamarca reconhece Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Menistério de l Negócios Strangeiros de Dinamarca, 21 de febreiro de 2008</ref> [[Stados Ounidos]],<ref name="cnn150208">[http://www.cnn .com/2008/WORLD/ourope/02/18/kosobo.andependence/index.html Stados Ounidos reconhecen la andependéncia de Kosobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815192651/http://cnn/ |date=2013-08-15 }}, CNN, 18 de febreiro de [[2008]]</ref> [[Stónia]], [[Finlándia]], [[Fráncia]],<ref name="balkaninsight france">[http://www.balkaninsight .com/en/main/news/8001/ Fráncia reconhece Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BalkanInsight .com, 18 de febreiro de 2008</ref> [[Hungria]], [[Islándia]], [[Irlanda]], [[Eitália]], [[Japon]],<ref>[http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2008/3/0318.html Statement by Foreign Menister Masahiko Koumura on the Recognition of the Republic of Kosobo], Menistry fur Foreign Affairs, besitado an 3 de márcio de 2008</ref> [[Letónia]], [[Liechtenstein]], [[Luxemburgo]], [[Malásia]], [[Mónaco]], [[Noruega]], [[Países Baixos]], [[Peru]],,<ref>{{cite web|url=http://www.rre.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdie/C9B70437F80DBAF7052573F700710D15?OupenDocument|title=Perú decide reconocer andependencia de Kósoboe|publisher=Perubian Menistry of Sternal Relationes|date=2 de febreiro de 2008|acessdate=22 de febreiro de 2008}}</ref> [[Polónia]], [[Senegal]], [[Suécia]], [[Suíça]], [[República de la China|Taiwan]], [[Turquia]]<ref name="turkish menistry of foreign affairs">[http://www.mfa.gob.tr/MFA/HomePageTopPart/SM_Kosobo_18February2008.htn Enunciado de H.I. Sr. Eilhi Babacan, Menistro de l Negócios Strangeiros de la República de la Turquia, cun respeito la recogniçon de Kosobo por Turquia, Menistério de l Negócios Strangeiros de República de la Turquia, 18 de febreiro de 2008]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i [[Reino Ounido]] cun un ato de reconhecimiento aguardado de la [[Lituánia]] i [[Arábia Saudita]]. Ls peritos cuncordan que l númaro de países que reconhecírun até agora la República de Kosobo ye anferior que sperado.<ref>{{cite news|url=http://www.b92.net/ang/news/politics-article.php?yyyy=2008&mn=03&dd=15&nab_id=48482|title=Recognition slow, Belgrade could coperate|publisher=B92|date=15 de márcio de 2008|acessdate=8 de abril de 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.b92.net/ang/news/politics-article.php?yyyy=2008&mn=04&dd=07&nab_id=49187|title=Jeremić: Serbia can secure UN manjority|date=7 de abril de 2008|acessdate=8 de abril de 2008}}</ref>
Antretanto, alguns países, ancluindo la [[Argentina]], [[Azerbaijon]], [[Bielorrússia]], [[Bolíbia]], [[Xipre]], [[Casaquiston]], [[Spanha]],<ref name="xinhua">{{cite news|title=
Kosobo's proclaimed andependence probokes mixed respunses fron anternational community |publisher=Xinhua|url=http://news.xinhuanet .com/anglish/2008-02/18/cuntent_7620326.htn|date=[[17 de febreiro]] de [[2008]]|acessdate=[[17 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref> [[Geórgia]], [[Laos]], [[Moldábia]], [[Quirguiston]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]],<ref name="bbc one">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7249034.stn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Nembros de l parlamiento de Kosobo declórun andependéncia, [[BBC]] 17 de febreiro de 2008</ref> [[Sri Lhanka]], [[Tadjiquiston]], [[Turcomeniston]], [[Benezuela]] i [[Bietname]] oufecialmente i splicitamente negórun l reconhecimiento, cun mais spressando preocupaçon ó ancorajando negociaçones. Sérbia declarou que eilhes retiraran l ambaixador deilhes de todos ls Stados que reconhecíren Kosobo,<ref name="SMH190208" /> l que yá fazirun.<ref name="SMH190208" />
==== Reaçon drento de la Ounion Ouropéia ====
[[Fexeiro:Kosovo is serbia protest in vienna 2.jpg|left|thumb|200px|Protestos de ''Kosobo ye Sérbia'' an Biena, Áustria, an 24 de febreiro de 2008]]
La [[Ounion Ouropéia]] mandou 2,000 pessonas de la fuorças de manutençon de la paç de las Naciones Ounidas para ajudar la andependéncia de Kosobo. La Sérbia reibindicou que esta ye ua acupaçon i que l mobimiento de l UE ye eilegal.<ref name="forbes"/>
An 18 de febreiro de 2008 la persidéncia de la UE declarou depuis dun die de antensas çcussones antre menistros de bários países que países-nembros puoden andibidualmente scolher se quieren recoincer ó nun la andependéncia. Alguns países-nembros, cumo la Spanha, stában anfelizes subre l senhal que un reconhecimiento ambiarie.<ref name=BBC1>{{cite news | title=EU splits on Kosobo recognition | date=[[18 de febreiro]] de [[2008]]| publisher=[[BBC news]] | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7249909.stn | acessdate = [[19 de febreiro]] de [[2008]] }}</ref>
==== Fura de la UE ====
L persidente de l [[Stados Ounidos]] [[George W. Bush]] dou las buonas-benidas la declaraçon de andependéncia cumo tamien sue proclamaçon de amisade cula Sérbia, declarando: "Nós apoiamos fuortemente l praino Ahtisaari [ansinuando la andependéncia de Kosobo] […]. Nós somos ancorajados pul fato que l gobierno de Kosobo proclamou sue buntade i sou deseio para apoiar dreitos sérbios an Kosobo claramente. Nós tamien acraditamos que stá ne ls antresses de Sérbia para eilha ser alinhada cula Ouropa i las pessonas sérbias puoden saber que eilhes ténen un amigo na América."<ref name="BBC reation">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/ourope/7249586.stn In quotes: Kosobo reation]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BBC News Online, [[17 February]] [[2008]]</ref>
La [[Rússia]] reagiu cun cundenaçon, declarando que eilhes "spírun a misson de ONU i fuorças OTAN-cunduzidas an Kosobo antrar an açon eimediata para lhebar a cabo l mandato deilhes […] ancluindo la anulaçon de las decisones de ls uorgones outónomos de Pristina i a tomada de medidas admenistratibas duras contra eilhes."<ref name="BBC reation" />
[[Fexeiro:Kosovo Independence Celebration Car with Flags.jpg|thumb|right|upright|Pessonas celebrando la andependéncia de Kosobo an [[Lausanne]], [[Suíça]], cun sou carro segurando las bandeiras de ls Stados Ounidos, de la Albánia i de la Suíça.]]
An [[Tirana]], capital de la [[Albánia]], la andependéncia de Kosobo fui mui celebrada.<ref>{{cite web|url= http://www.b92.net/ang/news/region-article.php?yyyy=2008&mn=02&dd=17&nab_id=47778 |title= Tirana celebrates "Kosobo Day" |publisher= [[B92]]}}</ref>
L [[Lista de purmeiros-menistros de la Turquia|Purmeiro-Menistro]] [[Turquia|turco]] [[Tayyip Erdoğan]] telfonou l Purmeiro-Menistro de Kosobo [[Hashin Thaçi]] i dixe para el que la declaracon de la andependéncia "bai trazer pa ls [[balcanas]] stablidade i paç.".<ref name="zaman">[http://www.zaman .com.tr/haber.de l?haberno=653542 Ankara'dan Kosoba'ya jest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824184121/http://zaman/ |date=2013-08-24 }}, Zaman Newspaper, [[18 February]] 2008 (an turco)</ref>
L Menistério de l Sterior de la [[República de la China]] (giralmente chamada de Taiwan; nó-nembra de la ONU) declarou que "Nós parabenizamos las pessonas de Kosobo na andependéncia premiada deilhes i speramos que eilhes çfrutan las fruitas de la democracie i lhiberdade. […] Democracie i outodetreminaçon son las propiadades andossadas pulas Naciones Ounidas. La República de China siempre apóia ls países soberanos que buscan la democracie, soberanie i andependéncia por meios calmos."<ref>{{cite news|url= http://news.monstersandcritics .com/asiapacific/news/article_1391616.php/Taiwan_cungratulates_Kosobo_on_andependence |title=Taiwan cungratulates Kosobo on andependence|date=[[17 de febreiro]] de [[2008]]|acessdate=[[17 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref> La ribal política de Taiwan, la [[República Popular de la China]], respundiu debrebe, dezindo que "Taiwan, cumo parte de la China, ten nanhun dreito i qualificaçon para fazer l reconhecimiento chamado."<ref>{{cite web | title = Spokesman: Taiwan has ne l right to "recognize" Kosobo's andependence | publisher = Anglish Xinhua
| url=http://news.xinhuanet .com/anglish/2008-02/18/cuntent_7625025.htn | acessdate = [[22 de febreiro]] de [[2008]]| year = [[2008]]}}</ref>
Antre ls países de l [[Suiste asiático]] adonde ourganizaçones separatistas muçulmanos stában atibos an pul menos trés Stados, la [[Andonésia]], cula maior populaçon muçulmana de l mundo, adiou l reconhecimiento de la andependencia de Kosobo,<ref>AP: [http://www.theijakartapost .com/detailgeneral.asp?fileid=20080219125657&irec=13 Philippines prefers negotiated settlement to Kosobo's andependence declaration]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[The Jakarta Post]]''; http://www.nationmultimedie{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/worldhotnews/read.php?newsid=30065701</ref> anquanto las [[Filipinas]] declarórun que nun eirien se oupor al eibento, mas tamien nun eirien apoiá-lo..<ref name="Philippine Daily Anquirer">{{cite news|title=RP: Sek negotiated settlement to Kosobo andependence row|publisher=[[Philippine Daily Anquirer]]|url= http://globalnation.anquirer.net/news/breakingnews/biew/20080219-119821/RP-Sek-negotiated-settlement-to-Kosobo-andependence-row |date=[[19 de febreiro]] de [[2008]]|acessdate=[[19 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref><ref name="Philippine Star">{{cite news|title=RP prefers negotiated settlement to Kosobo's andependence declaration|publisher=[[Philippine Star]]|url= http://www.philstar .com/andex.php?Lhocal%20News&p=54&type=2&sec=2&aid=2008021929 |date=[[19 de febreiro]] de [[2008]] |acessdate=[[19 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref> Ambos países sofren de pressones de ourganizaçones separatistas muçulmanas an sous territórios, percipalmente [[Aceh]] i [[Mindanao]] meridional , respetibamente. L [[Bietname]] spressou ouposiçon,<ref>[http://www.lhimun.hr/en/main.aspx?id=248819 Bietnan Says Against Kosobo Andependence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Lhimun.hr, 17 de febreiro de 2008</ref> anquanto an [[Singapura]] anformórun que stában a studar la situaçon.<ref>{{cite news|url= http://www.channelnewsasia .com/stories/singaporelocalnews/biew/329558/1/.html |title=S'pore studying Kosobo's declaration of andependence fron Serbia |date=[[18 de febreiro]] de [[2008]] |acessdate=[[18 de febreiro]] de [[2008]] |publisher=Channel NewsAsia}}</ref>
L Purmeiro-Menistro [[Austrália|australiano]] [[Kebin Rudd]] apoiou la andependéncia de Kosobo na manhana de 18 de febreiro, dezindo que "Esto parece ser a melhor açon. Por causa desso ye que, diplomaticamente, nós stenderíamos reconhecimiento a la purmeira ouportunidade."<ref>{{cite news|url= http://www.news .com.au/story/0,23599,23231533-29277,00.html |title=Rudd backs andependent Kosobo| date=[[18 de febreiro]] de [[2008]] |acessdate=[[18 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref> La Purmeira- Menistra de [[Nuoba Zelándia]] [[Heilen Clark]] dixe que la Nuoba Zelándia nun reconhecera nin nó reconhecerá la andependéncia de Kosobo.<ref>{{cite web|url= http://www.stuff.co.nç/4406032a6160.html |title=NZ on fence ober Kosobo andependence| date=[[18 de febreiro]] de [[2008]] |acessdate=[[19 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref>
L persidente de la [[República Turca de Xipre de l Norte]] (Un Stado que nun ye reconhecido pula ONU) [[Mehmet Eilhi Talat]] saudou la andependéncia de Kosobo i spera que l Stado fur respeitado i, an ouposiçon fuorte para la posiçon de la [[República de Xipre]].<ref>[http://www.thenewanatolian .com/tna-31302.html Turkish Cypriots salute Kosobo andependence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, TNA, 18 de febreiro de 2008</ref>
Na [[Croácia]], 44 manifestantes fúrun presos depuis que queimórun la [[Bandeira de la Sérbia]], na percipal praça de [[Zagreb]], depuis que manifestantes sérbios atacórun la ambaixada croata an [[Belgrado]], [[Sérbia]].<ref>{{cite news|url= http://www.reuters .com/article/newsMaps/idUSL2248007720080222 |title=Croatie arrests 44 anti-Serb protesters |date=[[22 de febreiro]] de [[2008]]|acessdate=[[22 de febreiro]] de [[2008]]|publisher=[[Reuters]]}}</ref>
==== Naciones Ounidas ====
A pedido de la [[Rússia]], l [[Cunseilho de Sigurança de la ONU]] eisecutou ua sesson de eimergéncia na tarde de 17 de febreiro.<ref name="forbes">{{cite news |title=UN Security Council to met on Kosobo - diplomat UPDATE |url= http://www.forbes .com/markets/feds/afx/2008/02/17/afx4664520.html |work=AFX News Lhemited |publisher=Forbes |date=17 de febreiro|acessdate=17 de febreiro}}</ref> L [[Secretairo-Giral de las Naciones Ounidas]], [[Ban Ki-mon]], fizo ua declaraçon que eibitou tomar partidos i ancorajou partidos "se cunter de qualquier açon de declaraçones que poderien poner an peligro la paç, stimular la bioléncia ó arriscar sigurança an Kosobo ó na region."<ref>[http://www.nytimes .com/2008/02/18/world/ourope/18kosobo.html?_r=1&hp=&oref=slogin&pagewanted=all Kosobo Declares Its Andependence Fron Serbia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }}, ''[[New York Eiquipas]]'', 17 de febreiro de 2008</ref> Falando an nome de seis países oucidentales - [[Bélgica]], [[Croácia]], [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Eitália]] i ls [[Stados Ounidos]] - l ambaixador belga spressou rejeiçon "que l Cunseilho de Sigurança nun puode cuncordar ne l modo remeta, mas este ampasse stubo claro durante muitos meses. Ls eibentos de hoije… repersentan la cuncluson dun porcesso de stado que esbaziou todas las abenidas an perseguiçon dun resultado negociado."<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/18/kosobo.serbia1 Albanian celebrationes lheabe Serbs defiant] {{Lhigaçon einatiba|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[18 de febreiro]] de [[2008]]). ''[[The Guardian]]''.</ref>
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Stória de Kosobo]]
[[Catadorie:Política de Kosobo]]
[[Catadorie:Política de la Sérbia]]
[[Catadorie:2008 na Ouropa]]
[[Catadorie:Declaraçones de andependéncia]]
[[de:Kosovo#Politik]]
46rur2b0ho71ij1sj64oukrhnegiezi
Armanos Grimm
0
841
108486
79351
2026-09-22T17:27:00Z
~2026-50857-55
15557
108486
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Grimm.jpg|thumbnail|dreita|200px|Jacob (purmeiro praino, a la dreita) i Wilhelm Grimm.]] Ls '''armanos Grimm''' (an [[lhéngua almana|alman]] ''Bruder Grimm''), [[Jacob Grimm|Jacob]] i [[Wilhelm Grimm]], nacidos an [[4 de Janeiro]] de [[1785]] i [[24 de Febreiro]] de [[1786]], respetibamente, fúrun dous [[almanha|almanes]] que se dedicórun al registro de bárias [[fábula]]s anfantis, ganhando assi grande notoriedade. Tamien dórun grandes cuntrebuiçones a la [[lhéngua almana]] cun un [[dicionário]] (L Grande Decionário Alman - ''Deutsches Wörterbuch'') i studos de [[lhenguística]], i al studo de l [[fulclore]].
== Anfáncia i estudos ==
La família ye oureginária de la cidade de [[Hanau]] ne l stado de [[Heissen]]. Ls abós i bisabós éran protestantes. Ls pais, Philipp Wilhelm i Dorothea Grimm, tubírun nuobe filhos de ls quales solo Ferdinand, Ludwig Emil, Charlotte, Jacob i Wilhelm Karl subrebibírun. La casa adonde ls armanos nacírun stá lhocalizada na antiga praça de las armas de la cidade de Hanau. An janeiro de 1791, Philipp fui nomeado funcionário na sue cidade natal, Steinau, an [[Main-Kinzig|Kinzing]], adonde la família anstala-se. An 1796 l pai deilhes morre cun 45 anhos de eidade. La mai, la fin de assegurar al filho mais bielho todas las chances de cunseguir abançar na carreira jurídica, ambia ls dous filhos para junto de sue tie an Kassel. Jacob frequenta la Ounibersidade de Marburg i studa Dreito, cumo l pai,anquanto sou armano junta-se a el un anho depuis ne l mesmo curso. Un de ls sous porsores, Friedrich Carl bon Sabigny, abriu sue biblioteca pribada pa ls moços studantes ábidos pul saber i amantes de Goethe i [[Schiller]], para fazé-los çcubrir ls scritores románticos i ls [[minnesang]]. Sabigny que trabalhaba nua Stória de l Ampério Romano, ancaminha-se para Paris an 1804 para sues pesquisas. An janeiro de 1805, el cumbida Jacob a ajudá-lo, l que este faç sin demora. Na calidade de ajudante, el se buolta durante bários meses para la lhiteratura jurídica. Desta época data l sou afastamiento de temas jurídicos. An sue correspundéncia,el fala querer solo cunsagrar-se a la pesquisa subre la "magnífica lhiteratura de la Almanha antiga". Dambos yá se antressában pula lhéngua i pula lhiteratura.
== Purmeiros scritos ==
Ls armanos decidírun dedicar-se als studos de [[stória]] i lhenguística, arrecolhendo diretamente de la mimória popular, las antigas narratibas, lhendas ó sagas germánicas, cunserbadas pula [[tradiçon oural]].
Jacob Grimm retornou la Kassel aonde antrementes sue mai tenie benido se anstalar. Ne l anho de 1806, Wilhelm Grimm tremina sous studos an [[Marburg]]. Eilhes bíben cula mai an [[Kassel]]. Jacob cunsigue un cargo de secretairo na scuola de guerra de Kassel. A seguir a las [[guerras napoleónicas]] contra la [[Prússia]] i la [[Rússia]], que ampéçan pouco depuis de la sue nomeaçon i que pónen Kassel sob la anfluéncia de [[Napoleon]], la scuola de guerra ye reformada i el torna-se l ancarregado de l abastecimiento de las tropas cumbatentes, l que l zagrada i l lheba a abandonar sou puosto. Wilhelm Grimm, de salude andeble, staba na época sin amprego. Desse período nebuloso, mas que ls ancontra mui motibados, datan las purmeiras cumpilaçones de [[cuonta]]s i stórias que ne ls chegórun hoije.
Passado l falecimiento de la mai an [[27 de maio]] de [[1808]], Jacob, na calidade de primogénito, quedou ancarregado de to la família. El aceita anton un cargo de diretor de la biblioteca pribada de Jérome Bonaparte (armano de Napoleon recentemente feito rei de l moço reino de la [[Bestfália]]) i acupa durante l anho de 1809 un cargo de assessor ne l cunseilho de Stado, inda que nun tenga sido oubrigado a essa posiçon i dedicasse grande parte de sou tiempo als studos.
An 1809, por causa de sue malina, Wilhelm faç un tratamiento an [[Halle]] que debe tener sido financiado por Jacob. El passa a residir ne l castielho de ''Gievichenstein'' (que perteneciu al cumpositor [[Johann Friedrich Reichardt]]) i anfin an [[Berlin]] adonde ancontra [[Clemenes Bretano]] atrabeç de quien el conhece scritores i artistas berlinenses cumo, por eisemplo, [[Ludwig Achin von Arnim]]. Durante la buolta para Kassel, Wilhelm ancontra tamien [[Johann Wolfgang von Goethe]] que aproba ls sous "sfuorços an prol dua cultura basta i squecida".
Zde 1806, ls armanos Grimm tenien reunido cuontas i zde 1807 tenien publicado artigos an rebistas subre mestres [[trobador]]s. A partir de 1810, ls armanos Grimm ancóntran-se outra beç juntos an Kassel i an 1811, Jacob publica sue purmeira obra subre ls "mestres cantores almanes" ''(Uber den altdeutschen Meistergesang)''.
Depuis de la batailha de [[Leipzig]] an 1813, l reino de la Bestfália fui çfeito i l coleijo eileitoral de Heisse restaurado. Jacob Grimm perde, por esso, sou cargo de diretor de la biblioteca rial, mas lhougo ancontra un amprego junto al [[príncepe-eileitor]], cumo secretairo de la lhegaçon. Nessas nuobas funçones diplomáticas, el retorna a Paris an 1814, adonde amprega sou tiempo lhibre an nuobas pesquisas na biblioteca. Se el gustaba de las biaiges, sentie, assi i todo l afastamiento de las pesquisas lhiterárias ne l sou paíç por causa de l afazeres.
== Colecionadoresde cuontas i lhendas ==
Wilhelm Grimm nesse meio tiempo habie publicado l sou purmeiro lhibro an 1811,traduçones de lhendas dinamarquesas antigas (Altdänische Heildenlieder). La purmeira obra quemun de ls dous armanos, subre l ''Hildebrandslied'' i l ''Wessobruner Gebet'', fui publicada an 1812 i fui seguida an dezembre de l mesmo anho de la purmeira coletánea, Cuontas de la Nino i de l Lhar (Kinder und Hausmärchen), cun tiraige de 900 eisemplares. L purmeiro manuscrito de la cumpilaçon de stórias data de 1810 i apersentaba 51 narratibas. Ls dous armanos screbian tamien ua eidiçon almana de l [[Eddas]], assi cumo ua berson almana de l [[Remanse de Renart]] (l ''Reineke Fuchs''), un cunjunto de poemas mediebales trabalhos que quedórun, inda assi, durante mui tiempo, ancumpletos. De 1813 á 1816, ls armanos cuntribuíran eigualmente para la rebista Altdutsche Wälder, dedicada a la lhiteratura almana antiga, mas que solo dura trés númaros.
An 1814, Wilhelm Grimm torna-se secretairo de la biblioteca de l museu de Kassel i anstala-se ne l ''Wilhemshöher Tor'' un alojamiento pertenecente a la casa de l príncepe-eileitor de Heisse, adonde Jacob se junta a el quando bolta de Paris. An 1815, Jacob Grimm assiste al [[Cungresso de Biena]] na calidade de secretairo de la delegaçon de Heisse i an seguida, retorna la Paris para ua misson diplomática an setembre de 1815. Lhougo depuis, abandona la carreira diplomática para poder dedicar-se sclusibamente al studo,la classeficaçon i al comentairo de la lhiteratura i de la stória. Neste mesmo anho, al lhado dua obra de studos mitológicos (Armentraβi und Armensäule), el publica ua seleçon de antigos remanses spanholes (Silva de remanses bielhos).
An 1815, ls armanos Grimm pordúzen l segundo belume de las Cuontas de la Nino i de l Lhar, reimpresso an forma oumentada an 1819. Las notas subre las cuontas de ls dous belumes fúrun publicadas an 1822. Ua nuoba publicaçon que cundensaba ls outros trés belumes nun solo surge an 1825 i cuntribui grandemente para la popularidade de l cuontas. Essa eidiçon fui eilustrada pul armano deilhes Ludwig Emil Grimm. A partir de 1823 apareciu ua eidiçon anglesa eilustrada de las Cuontas de la Nino i de l Lhar. Durante la bida de ls dous armanos aparecírun siete ampressones de la eidiçon cumpleta an trés belumes de las cuontas i dieç de la eidiçon reduzida a un belume solo. La quinquagésima eidiçon, redadeira cun ls outores bibos, yá totalizaba 181 narratibas. Alguas dessas stórias son de fondo ouropeu quemun, tenendo sido tamien arrecolhidas por [[Charles Perrault]], ne l seclo XVII, na Fráncia, l que remete a la eisisténcia dua fuonte quemun.
Seguen-se, antre ls anhos de 1816 i 1818, ls dous tomos de lhendas recolhidas (Deutsche Sagen). Ls dous armanos habien recolhido andefrentemente cuontas i lhendas. Ye defícele separá-los sob critérios temáticos i ls armanos nun ls fazírun de maneira seguida. Inda assi, las cuontas remóntan ne l eissencial a fuontes ourales, anquanto las lhendas fúrun treminadas mais ó menos al mesmo tiempo, zde 1812. La demora de seis anhos de la publicaçon se splica pul trabalho de cumposiçon dun testo publicable. L cunjunto de lhendas nun cunseguiu grande sucesso i nó fui, antoce, reampresso durante la bida de l armanos.
Na eidade de 30 anhos, Jacob i Wilhelm yá habien cunseguido ua posiçon de çtaque por sues numerosas publicaçones. Eilhes bibian juntos an Kassel, cul modesto salário de Wilhelm durante un tiempo. Solo an abril de 1816, Jacob tornou-se segundo bibliotecário an Kassel, al lhado de Wilhelm que yá trabalhaba hai dous anhos cumo secretairo. L trabalho deilhes cunsistie an amprestar, percurar i classeficar las obras. A la par a sues funçones oufeciales, eilhes podien rializar las própias pesquisas, que fúrun cundecoradas an 1819 por un doutorado ''honoris causa'' de la Ounibersidade de Marbourg.
Eilhes nun tenerien podido publicar tanto durante estes anhos sin ancurajamiento nin proteçones. Purmeiramente eilhes fúrun sustentados pula princesa Wilhelmine Karoline de Heisse. Depuis de sue muorte an 1820 i la de l príncepe eileitor an 1821, ls armanos mudórun-se cula armana deilhes, Charlotte, para un alojamiento mais simples, antre ua caserna i ua frauga, nun sin cunsequéncias ambaraçosas pa l trabalho deilhes. "Lhotte", que até anton quedaba cula família, se casarie pouco depuis, deixando ls dous armanos que se mudarian bárias bezes i lhebarian ua bida de solteiros durante muitos anhos inda.
== La peixon pula lhéngua ==
[[Fexeiro:Hanau Bruder Grimm.jpg|thumbnail|squierda|Menumiento als armanos Grimm an Hanau.]]
Ye nesse período criatibo que se dá l trabalho de Jacob na sue Gramática Almana. L purmeiro tomo trataba de la flexon, l segundo de la formaçon de las palabras, Jacob trabalha neilha cun furor, sin deixar un manuscrito cumpleto, fazendo amprimir fuolha passado fuolha a la medida que screbie testo suficiente. La ampresson de l purmeiro tomo se stendiu de janeiro de 1818 al berano de 1819, la duraçon eisata de l trabalho del an sue obra. Até 1822, el trabalhará outra beç ne l purmeiro tomo de maneira a ancluir solo studo de l sonidos. Cumo antes, el scribe i faç amprimir las páiginas, percípio que el segue tamien pa l segundo tomo, surgido an 1826. Wilhelm tenie publicado durante esse período bários lhibros subre las runas i ls cantos heiróicos almanes (Deutsche Heildensage), cunsidrados cumo sues obras primas, aparecidos an 1829.
Fui solo passado l casamiento de Wilhelm Grimm cun Heinrietta Dorothea Wild an 1825 que l curso de la bida de ls dous armanos bino a tener algua stablidade. Eilhes cuntinórun a bibir juntos solo até l nacimiento de las ninos de Wilhelm i "Dortchen". An 1829, depuis de respetibamente 13 i 15 anhos de serbício na biblioteca de Kassel, ls dous armanos demíten-se. Depuis de la muorte de l diretor, l príncepe-eileitor de Heisse, Guilherme II de Heisse nun antregou l puosto la Jacob i ls armanos respundírun a la perpuosta de la biblioteca de la [[Ounibersidade de Göttingen]] an Hanóber.
Eilhes bíben outra beç juntos, Jacob trabalhaba cumo porsor titular, Wilhelm cumo bibliotecário i, a partir de 1835,tamien cumo porsor. Jacob publica dous tomos suplementares de sue gramática até 1837. El tamien pudo acabar an 1834 l trabalho ampeçado an 1811 subre l Reineke Fuchs, i cumpuso ua obra subre a mitologie germánica (Deutsche Mythologie, 1835). Wilhelm ancarregou-se solico de la terceira ampresson de l Kinder und Hausmärchen an 1837.
Nesse mesmo anho, l rei de Hanóber, de la Gran-Bretanha i de la Eirlanda, Guilherme IV muorre, i la corona de Hanóber passa para sou armano Ernest August I. De tendéncias outoritárias, este debrebe reboga la custituiçon relatibamente lhiberal que habie sido anstituída pul sou predecessor, a la qual ls funcionários habien prestado juramiento. siete porsores de la ounibersidade de Göttingen, antre ls quales Jacob i Wilhelm, assinan ua carta de solene portesto. L rei replica sonerando ls porsores i eisilando trés deilhes de sou stado, antre ls quales, Jacob Grimm i grácias a esto, Ls siete de Göttingen (l ''Göttinger Sieben'') ganhan grande repercusson na Almanha.
== Grande decionário alman ==
Ls armanos retornan la Kassel adonde quedan sin amprego até que l rei [[Frederico Guilherme IV de la Prússia]] cumbida-los para trabalhar cumo nembros de la academie de ciéncias i porsores na [[Ounibersidade Humboldt]]. Ls dous aceitan essa ouferta i se anstalan defenitibamente an Berlin. Jacob fizo, inda assi dibersas biaiges al strangeiro, i fui depuis deputado ne l Parlamiento de Frankfurt an 1848 junto cun bários de sous antigos colegas de Göttingen.
Durante esse período berlinense, ls dous armanos cunsagrórun-se percipalmente a ua obra colossal: la scrita dun decionário stórico de la lhéngua almana, que apersentarie cada palabra cun sue ourige, sue eiboluçon, sous usos i sue seneficado.
Mas ls dous habien substimado l trabalho a ser feito. Inda que téngan ampeçado essa tarefa an 1838, passado la buolta de Göttingen, l purmeiro belume aparece solo an 1854 i solo alguns belumes podírun ser eiditados durante la bida deilhes. Bárias geraçones de germanistas daran cuntinidade a esta obra, i ciento i binte i trés anhos depuis, an [[4 de janeiro]] de 1961, l trigésimo segundo belume de l decionário fui anfin publicado. An 1957, ua nuoba rebison desta obra gigantesca fui ampeçada i l purmeiro belume de l trabalho, publicado an 1965. An 2004, l cunjunto de l decionário fui eiditado an forma de ''[[CD-ROM]]'' pula Eidiçones Zweitausendeines (Frankfurt an Main).
Wilhelm Grimm morriu an 16 de dezembre de 1859. La academie de Berlin screbie an janeiro de 1860: "''Ne l die 16 de l redadeiro més morriu Wilhelm Grimm, nembro de la Academie, que fizo brilhar sou nome a la zeignaçon de lhenguista alman i coletor de lhendas i poemas. L pobo alman stá tamien habituado a associá-lo la sou armano mais bielho Jacob. Poucos homes son honrados i amados cumo son ls armanos Grimm, que ne l spácio de meio seclo amparórun-se reciprocamente i fazírun-se coincidos por un trabalho quemun''". Jacob solico dou cuntinidade a la obra deilhes até morrer an 20 de setembre de 1863. Ls dous armanos çcánsan juntos ne l çemitério de Matthäus an Berlin-Schöneberg.
== Obras ==
Las obras quemuns mais seneficatibas de Jacob i Wilhelm Grimm son: la reunion de cuontas para ninos, la coleçon de lhendas,assi cumo l decionário. Jacob Grimm trouxo cuntribuiçones de purmeira amportança para la lhenguística almana anton nacente, que ajudórun a fundar la gramática stórica i cumparada. Ye na segunda eidiçon de sue Gramática Almana que Jacob çcribe las lheis de la fonética que regúlan la eiboluçon de las cunsuantes nas lhénguas germánicas, coincidas depuis sob l nome de [[Lei de Grimm]]. El ye tamien l outor dua Stória de la Lhéngua Almana (Geschichte dar deutschen Sprache).
Percurando ancuntrar las ouriges de la rialidade stórica de sou paíç, ls pesquisadores ancóntran la fantasia, l fantástico, l mítico an temas quemuns de la [[Eidade Média|época mediebal]]. Cun sues pesquisas, tenien dous oubjetibos básicos: l lhebantamiento de eilemientos lhenguísticos para fundamentaçon de ls studos filológicos de la lhéngua almana i la fixaçon de ls testos de l fulclore lhiterário germánico, spresson outéntica de l sprito nacional. De qualquiera forma, aparece ua grande [[literatura anfantil]] para ancantar ninos de to l mundo.
L cumpositor [[Richard Wagner]] anspirou-se an bárias lhendas arrecolhidas puls dous armanos para la cumposiçon de sues [[ópera]]s, assi cumo de la Deutsche Mythologie de Jacob Grimm para sue Tetralogie.
=== Caratelísticas de las cuontas ===
Na tradiçon oural, las stórias cumpiladas nun éran çtinadas al público anfantil i si als adultos. Fúrun ls armanos Grimm que las dedicórun a las ninos por sue temática mágica i marabilhosa. Fundírun, assi, esses dous ounibersos: l popular i l anfantil. L títalo scolhido pa la coletánea yá eibidencia ua perpuosta eiducatiba. Alguns temas cunsidrados mais cruéles ó eimorales fúrun çcartados de l manuscrito de 1810.
L [[Romantismo]] trouxi al mundo un sentido mais houmanitário. Assi, la bioléncia persente nas cuontas de Charles Perrault, dá lhugar a un houmanismo, adonde se çtaca l sentido de l marabilhoso de la bida. Pássan pulas stórias, de forma suabe, dues temáticas an special: la solidariedade i l amor al próssimo. A çpeito de ls aspetos negatibos que cuntínan persentes nessas stórias, l que predomina, siempre son la spráncia i la cunfiança na bida. Ye possible ouserbar essa defrença, cunfrontando-se ls finales de la stória de Chapeuzinho Burmeilho an Perrault, que tremina cul lhobo deborando la nina i la abó, i an Grimm, adonde l caçador abre la barriga de l lhobo, deixando que las dues quéden bibas i felizes anquanto l lhobo morrie cula barriga chena de piedras que l caçador eilhi tenie puosto.
Las Cuontas de Grimm nun son propiamente cuontas de fadas, çtribuindo-se an:
# Cuontas de ancantamiento (stórias que apersentan metamorfoses, ó trasformaçones, la maiorie por ancantamento);
# Cuontas marabilhosos (stórias que apersentan l eilemiento mágico, subrenatural, antegrado naturalmente nas situaçones apersentadas);
# Fábulas (stórias bibidas por animales);
# Lhendas (stórias lhigadas al percípio de ls tiempos ó de la quemunidade i adonde l mágico aparece cumo "milagre" lhigado a ua debindade);
# Cuontas de enigma ó mistério (stórias que ténen cumo eixe un einigma a ser zbendado);
# Cuontas jocosos (houmorísticos ó dibertidos).
La caratelística básica de tales narratibas (qualquier que seia sue spece lhiterária) ye la de apersentar ua porblemática simples, un solo núcleo dramático. La repetiçon, ó reiteraçon, juntamente cula semplicidade de porblemática i de la strutura narratiba, ye outro eilemiento custitutibo básico de las cuontas populares. De la mesma forma que la semplicidade de la mente popular, ó de la anfantil, repudie las struturas narratibas cumplexas (debido a la deficuldade de cumprenson eimediata que eilhas aperséntan), tamien se zeantréssan de la matéria lhiterária que apersente scessiba bariadade, ó nobidades que altéren cuntinamente las struturas básicas yá coincidas.
Essa reiteraçon de ls mesmos squemas na lhiteratura popular-anfantil bai, pus, al ancuontro de la eisigéncia anterior de sous lheitores: apreciáren la repetiçon de situaçones coincidas, porque esso premite l prazer de coincer, por antecipaçon, todo l que bai acuntecer na stória. I mais, dominando, la priori, la marcha de ls acuntecimientos, l lheitor sinte-se siguro anteriormente. Ye cumo se podisse dominar la bida que flui i le scapa.
Bários críticos afirman séren las stórias de l Grimm ancentibadoras de l cunformismo i de la submisson. Inda assi, la premanéncia dessas narratibas, ouriundas de la tradiçon popular, justefica l çtaque dado a estes outores almanes.
=== Cuontas mais famosos ===
[[Fexeiro:Bremer Stadtmusikanten.jpg|thumbnail|Státua comemoratiba de la stória ''Ls Musiqueiros de Bremen'', an [[Bremen]] an [[1951]]]]
* [[Branca de Niebe]];
* [[Cinderela]];
* [[Juan i Marie]];
* [[Rapunzel]];
* [[La Protegida de Marie]];
* [[L Ganso de Ouro]];
* [[L Alfaiate Baliente]];
* [[L Lhobo i las siete Cabras]];
* [[Ls siete Corbos]];
* [[Las Abinturas de l Armano Folgazon]];
* [[Ls Musiqueiros de Bremen]].
[[Catadorie:Scritores de la Almanha]]
[[Catadorie:Lhenguistas de la Almanha]]
[[Catadorie:Scritores de lhibros anfantis]]
3ld5rguyz74a9emma2zyf22a5qekz7t
108487
108486
2026-09-22T17:33:01Z
~2026-50857-55
15557
108487
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Grimm.jpg|thumbnail|dreita|200px|Jacob (purmeiro praino, a la dreita) i Wilhelm Grimm.]] Ls '''armanos Grimm''' (an [[lhéngua almana|alman]] ''Bruder Grimm''), [[Jacob Grimm|Jacob]] i [[Wilhelm Grimm]], nacidos an [[4 de Janeiro]] de [[1785]] i [[24 de Febreiro]] de [[1786]], respetibamente, fúrun dous [[almanha|almanes]] que se dedicórun al registro de bárias [[fábula]]s anfantis, ganhando assi grande notoriedade. Tamien dórun grandes cuntrebuiçones a la [[lhéngua almana]] cun un [[dicionário]] (L Grande Decionário Alman - ''Deutsches Wörterbuch'') i studos de [[lhenguística]], i al studo de l [[fulclore]].
== Anfáncia i estudos ==
La família ye oureginária de la cidade de [[Hanau]] ne l stado de [[Heissen]]. Ls abós i bisabós éran protestantes. Ls pais, Philipp Wilhelm i Dorothea Grimm, tubírun nuobe filhos de ls quales solo Ferdinand, Ludwig Emil, Charlotte, Jacob i Wilhelm Karl subrebibírun. La casa adonde ls armanos nacírun stá lhocalizada na antiga praça de las armas de la cidade de Hanau. An janeiro de 1791, Philipp fui nomeado funcionário na sue cidade natal, Steinau, an [[Main-Kinzig|Kinzing]], adonde la família anstala-se. An 1796 l pai deilhes morre cun 45 anhos de eidade. La mai, la fin de assegurar al filho mais bielho todas las chances de cunseguir abançar na carreira jurídica, ambia ls dous filhos para junto de sue tie an Kassel. Jacob frequenta la Ounibersidade de Marburg i studa Dreito, cumo l pai,anquanto sou armano junta-se a el un anho depuis ne l mesmo curso. Un de ls sous porsores, Friedrich Carl bon Sabigny, abriu sue biblioteca pribada pa ls moços studantes ábidos pul saber i amantes de Goethe i [[Schiller]], para fazé-los çcubrir ls scritores románticos i ls [[minnesang]]. Sabigny que trabalhaba nua Stória de l Ampério Romano, ancaminha-se para Paris an 1804 para sues pesquisas. An janeiro de 1805, el cumbida Jacob a ajudá-lo, l que este faç sin demora. Na calidade de ajudante, el se buolta durante bários meses para la lhiteratura jurídica. Desta época data l sou afastamiento de temas jurídicos. An sue correspundéncia,el fala querer solo cunsagrar-se a la pesquisa subre la "magnífica lhiteratura de la Almanha antiga". Dambos yá se antressában pula lhéngua i pula lhiteratura.
== Purmeiros scritos ==
Ls armanos decidírun dedicar-se als studos de [[stória]] i lhenguística, arrecolhendo diretamente de la mimória popular, las antigas narratibas, lhendas ó sagas germánicas, cunserbadas pula [[tradiçon oural]].
Jacob Grimm retornou la Kassel aonde antrementes sue mai tenie benido se anstalar. Ne l anho de 1806, Wilhelm Grimm tremina sous studos an [[Marburg]]. Eilhes bíben cula mai an [[Kassel]]. Jacob cunsigue un cargo de secretairo na scuola de guerra de Kassel. A seguir a las [[guerras napoleónicas]] contra la [[Prússia]] i la [[Rússia]], que ampéçan pouco depuis de la sue nomeaçon i que pónen Kassel sob la anfluéncia de [[Napoleon]], la scuola de guerra ye reformada i el torna-se l ancarregado de l abastecimiento de las tropas cumbatentes, l que l zagrada i l lheba a abandonar sou puosto. Wilhelm Grimm, de salude andeble, staba na época sin amprego. Desse período nebuloso, mas que ls ancontra mui motibados, datan las purmeiras cumpilaçones de [[cuonta]]s i stórias que ne ls chegórun hoije.
Passado l falecimiento de la mai an [[27 de maio]] de [[1808]], Jacob, na calidade de primogénito, quedou ancarregado de to la família. El aceita anton un cargo de diretor de la biblioteca pribada de Jérome Bonaparte (armano de Napoleon recentemente feito rei de l moço reino de la [[Bestfália]]) i acupa durante l anho de 1809 un cargo de assessor ne l cunseilho de Stado, inda que nun tenga sido oubrigado a essa posiçon i dedicasse grande parte de sou tiempo als studos.
An 1809, por causa de sue malina, Wilhelm faç un tratamiento an [[Halle]] que debe tener sido financiado por Jacob. El passa a residir ne l castielho de ''Gievichenstein'' (que perteneciu al cumpositor [[Johann Friedrich Reichardt]]) i anfin an [[Berlin]] adonde ancontra [[Clemenes Bretano]] atrabeç de quien el conhece scritores i artistas berlinenses cumo, por eisemplo, [[Ludwig Achin von Arnim]]. Durante la buolta para Kassel, Wilhelm ancontra tamien [[Johann Wolfgang von Goethe]] que aproba ls sous "sfuorços an prol dua cultura basta i squecida".
Zde 1806, ls armanos Grimm tenien reunido cuontas i zde 1807 tenien publicado artigos an rebistas subre mestres [[trobador]]s. A partir de 1810, ls armanos Grimm ancóntran-se outra beç juntos an Kassel i an 1811, Jacob publica sue purmeira obra subre ls "mestres cantores almanes" ''(Uber den altdeutschen Meistergesang)''.
Depuis de la batailha de [[Leipzig]] an 1813, l reino de la Bestfália fui çfeito i l coleijo eileitoral de Heisse restaurado. Jacob Grimm perde, por esso, sou cargo de diretor de la biblioteca rial, mas lhougo ancontra un amprego junto al [[príncepe-eileitor]], cumo secretairo de la lhegaçon. Nessas nuobas funçones diplomáticas, el retorna a Paris an 1814, adonde amprega sou tiempo lhibre an nuobas pesquisas na biblioteca. Se el gustaba de las biaiges, sentie, assi i todo l afastamiento de las pesquisas lhiterárias ne l sou paíç por causa de l afazeres.
== Colecionadoresde cuontas i lhendas ==
Wilhelm Grimm nesse meio tiempo habie publicado l sou purmeiro lhibro an 1811,traduçones de lhendas dinamarquesas antigas (Altdänische Heildenlieder). La purmeira obra quemun de ls dous armanos, subre l ''Hildebrandslied'' i l ''Wessobruner Gebet'', fui publicada an 1812 i fui seguida an dezembre de l mesmo anho de la purmeira coletánea, Cuontas de la Nino i de l Lhar (Kinder und Hausmärchen), cun tiraige de 900 eisemplares. L purmeiro manuscrito de la cumpilaçon de stórias data de 1810 i apersentaba 51 narratibas. Ls dous armanos screbian tamien ua eidiçon almana de l [[Eddas]], assi cumo ua berson almana de l [[Remanse de Renart]] (l ''Reineke Fuchs''), un cunjunto de poemas mediebales trabalhos que quedórun, inda assi, durante mui tiempo, ancumpletos. De 1813 á 1816, ls armanos cuntribuíran eigualmente para la rebista Altdutsche Wälder, dedicada a la lhiteratura almana antiga, mas que solo dura trés númaros.
An 1814, Wilhelm Grimm torna-se secretairo de la biblioteca de l museu de Kassel i anstala-se ne l ''Wilhemshöher Tor'' un alojamiento pertenecente a la casa de l príncepe-eileitor de Heisse, adonde Jacob se junta a el quando bolta de Paris. An 1815, Jacob Grimm assiste al [[Cungresso de Biena]] na calidade de secretairo de la delegaçon de Heisse i an seguida, retorna la Paris para ua misson diplomática an setembre de 1815. Lhougo depuis, abandona la carreira diplomática para poder dedicar-se sclusibamente al studo,la classeficaçon i al comentairo de la lhiteratura i de la stória. Neste mesmo anho, al lhado dua obra de studos mitológicos (Armentraβi und Armensäule), el publica ua seleçon de antigos remanses spanholes (Silva de remanses bielhos).
An 1815, ls armanos Grimm pordúzen l segundo belume de las Cuontas de la Nino i de l Lhar, reimpresso an forma oumentada an 1819. Las notas subre las cuontas de ls dous belumes fúrun publicadas an 1822. Ua nuoba publicaçon que cundensaba ls outros trés belumes nun solo surge an 1825 i cuntribui grandemente para la popularidade de l cuontas. Essa eidiçon fui eilustrada pul armano deilhes Ludwig Emil Grimm. A partir de 1823 apareciu ua eidiçon anglesa eilustrada de las Cuontas de la Nino i de l Lhar. Durante la bida de ls dous armanos aparecírun siete ampressones de la eidiçon cumpleta an trés belumes de las cuontas i dieç de la eidiçon reduzida a un belume solo. La quinquagésima eidiçon, redadeira cun ls outores bibos, yá totalizaba 181 narratibas. Alguas dessas stórias son de fondo ouropeu quemun, tenendo sido tamien arrecolhidas por [[Charles Perrault]], ne l seclo XVII, na Fráncia, l que remete a la eisisténcia dua fuonte quemun.
Seguen-se, antre ls anhos de 1816 i 1818, ls dous tomos de lhendas recolhidas (Deutsche Sagen). Ls dous armanos habien recolhido andefrentemente cuontas i lhendas. Ye defícele separá-los sob critérios temáticos i ls armanos nun ls fazírun de maneira seguida. Inda assi, las cuontas remóntan ne l eissencial a fuontes ourales, anquanto las lhendas fúrun treminadas mais ó menos al mesmo tiempo, zde 1812. La demora de seis anhos de la publicaçon se splica pul trabalho de cumposiçon dun testo publicable. L cunjunto de lhendas nun cunseguiu grande sucesso i nó fui, antoce, reampresso durante la bida de l armanos.
Na eidade de 30 anhos, Jacob i Wilhelm yá habien cunseguido ua posiçon de çtaque por sues numerosas publicaçones. Eilhes bibian juntos an Kassel, cul modesto salário de Wilhelm durante un tiempo. Solo an abril de 1816, Jacob tornou-se segundo bibliotecário an Kassel, al lhado de Wilhelm que yá trabalhaba hai dous anhos cumo secretairo. L trabalho deilhes cunsistie an amprestar, percurar i classeficar las obras. A la par a sues funçones oufeciales, eilhes podien rializar las própias pesquisas, que fúrun cundecoradas an 1819 por un doutorado ''honoris causa'' de la Ounibersidade de Marbourg.
Eilhes nun tenerien podido publicar tanto durante estes anhos sin ancurajamiento nin proteçones. Purmeiramente eilhes fúrun sustentados pula princesa Wilhelmine Karoline de Heisse. Depuis de sue muorte an 1820 i la de l príncepe eileitor an 1821, ls armanos mudórun-se cula armana deilhes, Charlotte, para un alojamiento mais simples, antre ua caserna i ua frauga, nun sin cunsequéncias ambaraçosas pa l trabalho deilhes. "Lhotte", que até anton quedaba cula família, se casarie pouco depuis, deixando ls dous armanos que se mudarian bárias bezes i lhebarian ua bida de solteiros durante muitos anhos inda.
== La peixon pula lhéngua ==
[[Fexeiro:Hanau Bruder Grimm.jpg|thumbnail|squierda|Menumiento als armanos Grimm an Hanau.]]
Ye nesse período criatibo que se dá l trabalho de Jacob na sue Gramática Almana. L purmeiro tomo trataba de la flexon, l segundo de la formaçon de las palabras, Jacob trabalha neilha cun furor, sin deixar un manuscrito cumpleto, fazendo amprimir fuolha passado fuolha a la medida que screbie testo suficiente. La ampresson de l purmeiro tomo se stendiu de janeiro de 1818 al berano de 1819, la duraçon eisata de l trabalho del an sue obra. Até 1822, el trabalhará outra beç ne l purmeiro tomo de maneira a ancluir solo studo de l sonidos. Cumo antes, el scribe i faç amprimir las páiginas, percípio que el segue tamien pa l segundo tomo, surgido an 1826. Wilhelm tenie publicado durante esse período bários lhibros subre las runas i ls cantos heiróicos almanes (Deutsche Heildensage), cunsidrados cumo sues obras primas, aparecidos an 1829.
Fui solo passado l casamiento de Wilhelm Grimm cun Heinrietta Dorothea Wild an 1825 que l curso de la bida de ls dous armanos bino a tener algua stablidade. Eilhes cuntinórun a bibir juntos solo até l nacimiento de las ninos de Wilhelm i "Dortchen". An 1829, depuis de respetibamente 13 i 15 anhos de serbício na biblioteca de Kassel, ls dous armanos demíten-se. Depuis de la muorte de l diretor, l príncepe-eileitor de Heisse, Guilherme II de Heisse nun antregou l puosto la Jacob i ls armanos respundírun a la perpuosta de la biblioteca de la [[Ounibersidade de Göttingen]] an Hanóber.
Eilhes bíben outra beç juntos, Jacob trabalhaba cumo porsor titular, Wilhelm cumo bibliotecário i, a partir de 1835,tamien cumo porsor. Jacob publica dous tomos suplementares de sue gramática até 1837. El tamien pudo acabar an 1834 l trabalho ampeçado an 1811 subre l Reineke Fuchs, i cumpuso ua obra subre a mitologie germánica (Deutsche Mythologie, 1835). Wilhelm ancarregou-se solico de la terceira ampresson de l Kinder und Hausmärchen an 1837.
Nesse mesmo anho, l rei de Hanóber, de la Gran-Bretanha i de la Eirlanda, Guilherme IV muorre, i la corona de Hanóber passa para sou armano Ernest August I. De tendéncias outoritárias, este debrebe reboga la custituiçon relatibamente lhiberal que habie sido anstituída pul sou predecessor, a la qual ls funcionários habien prestado juramiento. siete porsores de la ounibersidade de Göttingen, antre ls quales Jacob i Wilhelm, assinan ua carta de solene portesto. L rei replica sonerando ls porsores i eisilando trés deilhes de sou stado, antre ls quales, Jacob Grimm i grácias a esto, Ls siete de Göttingen (l ''Göttinger Sieben'') ganhan grande repercusson na Almanha.
== Grande decionário alman ==
Ls armanos retornan la Kassel adonde quedan sin amprego até que l rei [[Frederico Guilherme IV de la Prússia]] cumbida-los para trabalhar cumo nembros de la academie de ciéncias i porsores na [[Ounibersidade Humboldt]]. Ls dous aceitan essa ouferta i se anstalan defenitibamente an Berlin. Jacob fizo, inda assi dibersas biaiges al strangeiro, i fui depuis deputado ne l Parlamiento de Frankfurt an 1848 junto cun bários de sous antigos colegas de Göttingen.
Durante esse período berlinense, ls dous armanos cunsagrórun-se percipalmente a ua obra colossal: la scrita dun decionário stórico de la lhéngua almana, que apersentarie cada palabra cun sue ourige, sue eiboluçon, sous usos i sue seneficado.
Mas ls dous habien substimado l trabalho a ser feito. Inda que téngan ampeçado essa tarefa an 1838, passado la buolta de Göttingen, l purmeiro belume aparece solo an 1854 i solo alguns belumes podírun ser eiditados durante la bida deilhes. Bárias geraçones de germanistas daran cuntinidade a esta obra, i ciento i binte i trés anhos depuis, an [[4 de janeiro]] de 1961, l trigésimo segundo belume de l decionário fui anfin publicado. An 1957, ua nuoba rebison desta obra gigantesca fui ampeçada i l purmeiro belume de l trabalho, publicado an 1965. An 2004, l cunjunto de l decionário fui eiditado an forma de ''[[CD-ROM]]'' pula Eidiçones Zweitausendeines (Frankfurt an Main).
Wilhelm Grimm morriu an 16 de dezembre de 1859. La academie de Berlin screbie an janeiro de 1860: "''Ne l die 16 de l redadeiro més morriu Wilhelm Grimm, nembro de la Academie, que fizo brilhar sou nome a la zeignaçon de lhenguista alman i coletor de lhendas i poemas. L pobo alman stá tamien habituado a associá-lo la sou armano mais bielho Jacob. Poucos homes son honrados i amados cumo son ls armanos Grimm, que ne l spácio de meio seclo amparórun-se reciprocamente i fazírun-se coincidos por un trabalho quemun''". Jacob solico dou cuntinidade a la obra deilhes até morrer an 20 de setembre de 1863. Ls dous armanos çcánsan juntos ne l cemitério de Matthäus an Berlin-Schöneberg.
== Obras ==
Las obras quemuns mais seneficatibas de Jacob i Wilhelm Grimm son: la reunion de cuontas para ninos, la coleçon de lhendas,assi cumo l decionário. Jacob Grimm trouxo cuntribuiçones de purmeira amportança para la lhenguística almana anton nacente, que ajudórun a fundar la gramática stórica i cumparada. Ye na segunda eidiçon de sue Gramática Almana que Jacob çcribe las lheis de la fonética que regúlan la eiboluçon de las cunsuantes nas lhénguas germánicas, coincidas depuis sob l nome de [[Lei de Grimm]]. El ye tamien l outor dua Stória de la Lhéngua Almana (Geschichte dar deutschen Sprache).
Percurando ancuntrar las ouriges de la rialidade stórica de sou paíç, ls pesquisadores ancóntran la fantasia, l fantástico, l mítico an temas quemuns de la [[Eidade Média|época mediebal]]. Cun sues pesquisas, tenien dous oubjetibos básicos: l lhebantamiento de eilemientos lhenguísticos para fundamentaçon de ls studos filológicos de la lhéngua almana i la fixaçon de ls testos de l fulclore lhiterário germánico, spresson outéntica de l sprito nacional. De qualquiera forma, aparece ua grande [[literatura anfantil]] para ancantar ninos de to l mundo.
L cumpositor [[Richard Wagner]] anspirou-se an bárias lhendas arrecolhidas puls dous armanos para la cumposiçon de sues [[ópera]]s, assi cumo de la Deutsche Mythologie de Jacob Grimm para sue Tetralogie.
=== Caratelísticas de las cuontas ===
Na tradiçon oural, las stórias cumpiladas nun éran çtinadas al público anfantil i si als adultos. Fúrun ls armanos Grimm que las dedicórun a las ninos por sue temática mágica i marabilhosa. Fundírun, assi, esses dous ounibersos: l popular i l anfantil. L títalo scolhido pa la coletánea yá eibidencia ua perpuosta eiducatiba. Alguns temas cunsidrados mais cruéles ó eimorales fúrun çcartados de l manuscrito de 1810.
L [[Romantismo]] trouxi al mundo un sentido mais houmanitário. Assi, la bioléncia persente nas cuontas de Charles Perrault, dá lhugar a un houmanismo, adonde se çtaca l sentido de l marabilhoso de la bida. Pássan pulas stórias, de forma suabe, dues temáticas an special: la solidariedade i l amor al próssimo. A çpeito de ls aspetos negatibos que cuntínan persentes nessas stórias, l que predomina, siempre son la spráncia i la cunfiança na bida. Ye possible ouserbar essa defrença, cunfrontando-se ls finales de la stória de Chapeuzinho Burmeilho an Perrault, que tremina cul lhobo deborando la nina i la abó, i an Grimm, adonde l caçador abre la barriga de l lhobo, deixando que las dues quéden bibas i felizes anquanto l lhobo morrie cula barriga chena de piedras que l caçador eilhi tenie puosto.
Las Cuontas de Grimm nun son propiamente cuontas de fadas, çtribuindo-se an:
# Cuontas de ancantamiento (stórias que apersentan metamorfoses, ó trasformaçones, la maiorie por ancantamento);
# Cuontas marabilhosos (stórias que apersentan l eilemiento mágico, subrenatural, antegrado naturalmente nas situaçones apersentadas);
# Fábulas (stórias bibidas por animales);
# Lhendas (stórias lhigadas al percípio de ls tiempos ó de la quemunidade i adonde l mágico aparece cumo "milagre" lhigado a ua debindade);
# Cuontas de enigma ó mistério (stórias que ténen cumo eixe un einigma a ser zbendado);
# Cuontas jocosos (houmorísticos ó dibertidos).
La caratelística básica de tales narratibas (qualquier que seia sue spece lhiterária) ye la de apersentar ua porblemática simples, un solo núcleo dramático. La repetiçon, ó reiteraçon, juntamente cula semplicidade de porblemática i de la strutura narratiba, ye outro eilemiento custitutibo básico de las cuontas populares. De la mesma forma que la semplicidade de la mente popular, ó de la anfantil, repudie las struturas narratibas cumplexas (debido a la deficuldade de cumprenson eimediata que eilhas aperséntan), tamien se zeantréssan de la matéria lhiterária que apersente scessiba bariadade, ó nobidades que altéren cuntinamente las struturas básicas yá coincidas.
Essa reiteraçon de ls mesmos squemas na lhiteratura popular-anfantil bai, pus, al ancuontro de la eisigéncia anterior de sous lheitores: apreciáren la repetiçon de situaçones coincidas, porque esso premite l prazer de coincer, por antecipaçon, todo l que bai acuntecer na stória. I mais, dominando, la priori, la marcha de ls acuntecimientos, l lheitor sinte-se siguro anteriormente. Ye cumo se podisse dominar la bida que flui i le scapa.
Bários críticos afirman séren las stórias de l Grimm ancentibadoras de l cunformismo i de la submisson. Inda assi, la premanéncia dessas narratibas, ouriundas de la tradiçon popular, justefica l çtaque dado a estes outores almanes.
=== Cuontas mais famosos ===
[[Fexeiro:Bremer Stadtmusikanten.jpg|thumbnail|Státua comemoratiba de la stória ''Ls Musiqueiros de Bremen'', an [[Bremen]] an [[1951]]]]
* [[Branca de Niebe]];
* [[Cinderela]];
* [[Juan i Marie]];
* [[Rapunzel]];
* [[La Protegida de Marie]];
* [[L Ganso de Ouro]];
* [[L Alfaiate Baliente]];
* [[L Lhobo i las siete Cabras]];
* [[Ls siete Corbos]];
* [[Las Abinturas de l Armano Folgazon]];
* [[Ls Musiqueiros de Bremen]].
[[Catadorie:Scritores de la Almanha]]
[[Catadorie:Lhenguistas de la Almanha]]
[[Catadorie:Scritores de lhibros anfantis]]
puj61ipi62mvij61lsbxbplvycwrnnu
Quemido
0
1004
108496
79480
2026-09-23T00:38:52Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
108496
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Foods.jpg|300px|thumb|Quemidos begetales]]
'''Quemido''' son todos ls [[alimento]]s que ls [[animal]]es úsan cumo fuonte de [[einergie]] para poder fazer las sues [[funcion]]es [[bida|bitales]], ancluindo l [[crecimiento]], [[mobimiento]], [[reporduçon]], etc. Pa l [[home]], la [[alimentaçon]] anclui inda bárias sustáncias que nun son neçairas pa las funciones [[biologie|biológicas]], mas que fázen parte de la cultura, cumo las [[bubida]]s cun [[álcol]], ó outros [[cumpuosto químico|cumpuostos químicos]], ls [[tempero]]s, bários [[quelorante]]s ousados ne ls [[alimento]]s, etc.
Esta páigina ten a ber cula alimentaçon houmana.
== Hábitos alimentares ==
=== Zambolbimiento stórico ===
Ls seres houmanos son [[animal]]es [[ouníboro]]s que puoden cunsemir tanto perdutos de ourige animal cumo [[begetal]]. An la [[pré-stória]], l home outelizou, tanto [[plantas]] ó cachos deilhas, cumo [[fruito]]s, raízes para se alimentar, mas tamien, percipalmiente cula çcubierta de l [[fuogo]] i de [[strumiento]]s, cumo [[caçador]], passou a quemer tamien animales na sue alimentaçon.
=={{Lhigaçones Sternas}}==
* [http://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm Defeniçon de quemido de ls Stados Ounidos de la América de l Norte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512014151/http://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm |date=2009-05-12 }}
* [http://www.legislation.hmso.gov.uk/acts/acts1990/Ukpga_19900016_en_2.htm#mdiv1 Defeniçon de quemido de l Reino Ounido]
* [http://eur-lex.europa.eu/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=32002R0178&model=guichett Definiçon de quemido de la Ounion Ouropeia]
[[Catadorie:Gastronomie]]
[[Catadorie:Alimentaçon]]
ryzdecykodgtpe728f7t1w1r11hxf67
Reloijo de sol
0
3805
108497
105964
2026-09-23T00:39:53Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
108497
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Relógio-de-Sol-Areia-Preta-Natal.jpg|thumb|right|180px|Reloijo de sol an [[Natal (Rio Grande do Norte)|Natal]]/RN (Brasil).]]
[[Fexeiro:Mocoroh analemmatos01.jpg|thumb|right|180px|Reloijo solar na [http://www.brennand.com.br Oufecina Brennand] (Recife, Pernambuco. Arq. [http://fernandoalmeida.arq.br Fernando Almeida])]]
<!-- [[Fexeiro:Relógio USP.jpg|thumb|right|Reloijo na Cidade Ouniversitária (USP, San Poulo)]] -->
Un '''reloijo de sol''' mede la passaige de l [[tiempo]] pula ouserbaçon de la posiçon de l [[Sol]]. Ls tipos mais quemuns, cumo ls coincidos "reloijos de sol de jardin", son formados por ua superfice praina que sirbe cumo amostrador, adonde stan marcadas linhas qu'andícan las horas, i por un pino ó placa, cuja selombra porjetada subre l mostrador funciona cumo un punteiro d'horas nun reloijo quemun. La medida que la posiçon de l sol baria, la selombra çloca-se pula superfice de l amostrador, passando pulas linhas qu'andícan las horas. Tamien eisísten reloijos de sol mais cumplexos, cun mostradores anclinados i/ó curbos. Ls reloijos de sol normalmente amóstran la [[hora solar aparente]], mas, cun pequeinhas altaraçones, tamien puoden andicar la [[hora padron]], que ye l'hora ne l [[fuso horairo]] an que l reloijo stá giograficamente lhocalizado.
L reloijo de sol
Zde remotos tiempos l'home, al ouserbar l Sol, percebiu qu'este probocaba la selombra de ls oubjetos. Al fazer estas ouserbaçones notou qu'al lhargo de l die l tamanho destas selombras bariában. L'home primitibo, purmeiramente, usou sue própia selombra para stimar las horas (selombras mobentes). Lhougo depuis biu que podie, atrabeç dua bareta fincada ne l suolo na posiçon bertical, fazer estas mesmas stimatibas. Staba criado l pai de todos ls ''reloijos de Sol'', l famoso ''Gnómon''. Al amanhecer la selombra stará bien cumprida, al meidie stará ne l sou tamanho mínemo i a la tardica buolta a sticar-se outra beç.
== Outelidade ne ls dies atuales ==
Motibos para custruir un reloijo de sol ne ls dies atuales:
* Cumo oubjeto de decoraçon i curjidade, an jardins, parques i praças, por eisemplo.
* Cun finalidade eiducacional, gerando antresse por [[astronomie]] antre moços i adultos, an [[scuola]]s, [[museu]]s i outros lhocales públicos.
* Para efetibamente cunsultar las horas, an locales sternos adonde normalmente las pessonas nun stan outelizando [[reloijo]]s de pulso, cumo na [[praia]], an campos de çporto i an [[pecina]]s, por eisemplo.
== Custruçon dun reloijo de sol ==
[[Fexeiro:Saint-remy-de-provence-cadran-solaire.jpg|thumb|right|160px|Reloijo de sol de parede an [[Saint Rémy de Provence]] ([[Fráncia]])]]
[[Fexeiro:Precision sundial in Bütgenbach-Belgium.jpg|right|thumb|Reloijo de sol an Bütgenbach, Bélgica. (Precison = ±30 Segundos)
[http://toolserver.org/~para/GeoCommons/earth.php?latdegdec=50.4231&londegdec=6.2017&scale=10000&&commons=1/ (Google Earth)]]]
L percípio fundamental pa la custruçon dun '''reloijo de sol''' ye l de que l '''punteiro''' (gnómon) qu'eirá porjetar la selombra subre l '''amostrador''' debe ser puosto de forma a quedar [[paralelo]] al eixe de [[rotaçon de la Tierra]].
Un roteiro resumido pa la custruçon dun '''reloijo de sol''' cun mostrador hourizontal ye apersentado a seguir:
=== Anformaçones neçairas ===
* Ancuntrar la direçon de l [[norte]] magnético outelizando un de ls seguintes métodos:
:* Cun ua [[bússola]] i coincendo la [[declinaçon magnética]] de l lhocal.
:* Detreminaçon prática, outelizando un pino bertical fixado ne l centro de circunferéncias cuncéntricas.
* [[Lhatitude]] de l local (puode ser lida nun [[mapa]] ó nesta anciclopédia, ne l'artigo de sue cidade)."
=== Material ===
* '''''Amostrador.''''' Puode ser ua placa praina de piedra, cimiento ó outro material rígido, normalmente ne l formato dun [[circlo]] ó [[retanglo]].
* '''''Pino ó placa para serbir cumo punteiro (gnómon).''''' Ne l causo dua placa, debe ser cortado un [[trianglo retanglo]] cun un de ls anglos agudos de medida eigual a la [[lhatitude]] de l local. L cumprimiento de l pino ó de la [[heipotenusa]] de l [[trianglo]] debe ser un cachico menor ó eigual al [[raio]] de l amostrador.
=== Custruçon ===
* Fixaçon de l pino ó placa ne l amostrador, cun ourientaçon ne l'eixe [[norte]]-[[sul]] i anclinaçon relatiba al praino horizontal eigual a [[latitude]] de l local. Sendo assi, ua de las stremidades de l punteiro stará fixada ne l amostrador i l'outra queda colgada, apuntando pa l [[pólo celhestre]] de l [[heimisfério]] an que se stá (ó seia, pólo sul celhestre para lhocales ne l'heimisfério sul i pólo norte celhestre para lhocales ne l'heimisfério norte).
* Marcar las linhas de las horas outelizando un de ls seguintes procedimientos:
:* Na prática, nun die ansolarado, cun ajuda dun [[reloijo]] cumbencional.
:* Outelizando l zeinho gerado por un porgrama de cumputador (ber ''Lhigaçones sternas''). Esse método ten la bantaige de premetir que las linhas de ls [[eiquinócio]]s i [[solstício]]s séian ancluídas ne l amostrador.
== Eiquaçon de l tiempo ==
[[Fexeiro:Equacao do tempo.gif|320px|right|thumb|La hora lida nun reloijo de sol puode star adiantada an até 16min i 33s (~31 de Outubre) ó atrasada an até 14min i 6s (~11 de febreiro).
]]
:''Ber artigo percipal: [[Eiquaçon de l tiempo]]''
Debido a l'anclinaçon de l [[eixe de rotaçon]] i al formato [[elipse|elítico]] de la [[órbita]] de la [[Tierra]], nun eisiste nanhue ourientaçon fixa pa l gnómon, relatiba a la [[superfice terrestre]], que mantenga ua relaçon giométrica custante cul [[Sol]] durante l'anho anteiro (la melhor ourientaçon possible ye l paralelismo cul eixe de [[rotaçon de la Tierra]]). Por esso, ye ampossible custruir un reloijo de sol rígedo cun mostrador simples que amostre l'hora cierta l'anho anteiro.
Ls zbios antre l'hora amostrada por un reloijo de sol i l'hora cierta puoden ser calculados teoriocamente. La [[fórmula]] matemática que relaciona esses zbios culs dies de l'anho ye chamada "[[Eiquaçon de l tiempo]]".
Cumo qualquiera outra [[funçon matemática]] [[bidimensional]], la "[[Eiquaçon de l tiempo]]" puode ser repersentada graficamente, facelitando l sou uso. Ye recomendable sue apersentaçon an algun local próssimo al reloijo de sol, para que la lehitura de l'hora puoda ser corregida por quien l cunsulte.
== Correçon de longitude ==
[[Fexeiro:Sundial face with analemmatic hour lines.png|thumb|350px| Cara dun reloijo de sol mostrando las rebuoltas [[analema|analemáticas]], esto ye las linhas andicando, para cada época de l'anho, la defrença antre l tiempo solar aparente i l tiempo cebil.]]Un reloijo solar custruído an funçon dua lhocalidade specífica amostrará la ''hora solar aparente'' daquel eisato punto, cumpartida sclusibamente por lhugares co-meridionales, ó seia, por lhugares alinhados nun mesmo [[meridiano]]. Este ye l tipo d'hora amostrado na maior parte de ls reloijos solares, i, até pouco mais dun seclo atrás, ten sido ampregue cumo l tipo de tiempo padron na bida de l die a die.
Essa bariaçon de la 'duraçon de las horas' al lhargo de l'anho, antretanto, fui tolerada até l'apogeu de ls sistemas de trasporte i telquemunicaçones, an meados de 1850. A partir d'anton, fui necessairo stablecer ua hora custante i ouniforme, para alhá dun sistema cronológico genérico que podisse abranger un númaro maior de localidades çtantes antre si que cumpartíssen dua mesma hora local. Este ye un brebe resumo de l'ourige de ls [[fusos hourairos]].
Tomemos cumo eisemplo dous reloijos solares eidénticos, un anstalado an Recife i outro an Brasília. Ambora estas cidades cumpártan ua mesma ''hora lhocal'', l'hora solar de Recife stará cerca de 40 minutos delantre de la de Brasília. Tal defréncia puode ser até tolerable se cunsidrando relaçones comerciales ligadas a trasportes terrestres, mas ne l causo de la [[China]] esta defrença antre cidades puode chegar até a 4 horas.
Un fator que puode benir a ser amplementado a la [[eiquaçon de l tiempo]] (a depender de l percípio de cumposiçon de l reloijo solar) para cumpatiblizar las horas cumbencionales a las horas solares ye, antoce, la '''correçon de longitude'''. Sou balor ye sacado pula simples defrença antre la lhungitude de l punto de l reloijo, i la lhungitude de l meridiano de refréncia. A Lheste deste meridiano, l reloijo solar stará 'adiantado', anquanto la Oeste stará 'atrasado'.
== {{Lhigaçones sternas}} ==
[[Fexeiro:Relogio de sol savassi.JPG|250px|right|thumb|'''Reloijo de Sol''' na [[Savassi]], [[Belo Hourizonte]].]]
* {{PRT}} http://www.numaboa.com.br/relogios/sol {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090328212342/http://www.numaboa.com.br/relogios/sol/ |date=2009-03-28 }} Manual cumpleto an pertués.
* {{((en))}}[http://www.de-zonnewijzerkring.nl/eng/vlakke-zonw-download-zw2000.htm Programa ZW2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326044004/http://www.de-zonnewijzerkring.nl/eng/vlakke-zonw-download-zw2000.htm |date=2010-03-26 }}
Calcula i zeinha mostradores para reloijos de sol an qualquiera lhocalizaçon geográfica i cun amostradores apuntados an qualquiera direçon ([[azimute]] i anglo de anclinaçon bertical bariables).
* {{((en))}}''[http://www.ngdc.noaa.gov/geomagmodels/Declination.jsp Magnetic Declination Calculator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301133348/http://www.ngdc.noaa.gov/geomagmodels/Declination.jsp |date=2013-03-01 }}''
Páigina del ''National Geophysical Data Center'' que premite calcular la [[declinaçon magnética]] de qualquiera sítio nua data scolhida.
{{commons|Reloijo de sol}}
[[Catadorie:Reloijos|Sol]]
alvgkbz1m8222wg0j73xxuzd9nkzpyo
San Poulo (cidade)
0
3898
108498
106813
2026-09-23T00:40:57Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
108498
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Montagem SP.png|thumb|280px|La cidade tamien ye apelidada de "Tierra de la Garoa", ó "Pauliceia"]]
'''San Poulo''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: '''São Paulo''') ye ua [[cidade]] [[brasil]]eira, [[capital]] de l [[stado de San Poulo]] i percipal centro [[Finanças|financeiro]], [[Andústria|andustrial]] i [[Quemércio|comercial]] de l [[Brasil]] i de la [[América Lhatina]]<ref>[http://portalexame.abril.com.br/revista/exame/edicoes/0907/negocios/m0144514.html Esqueça os países. O poder está com as cidades] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322122301/http://portalexame.abril.com.br/revista/exame/edicoes/0907/negocios/m0144514.html |date=2009-03-22 }}, rebista ''Exame''</ref>.
== Stória ==
''"São Paulo dos Campos de Piratininga"'' fui fundada cumo [[Jesuítas|misson jesuítica]], an [[25 de janeiro]] de [[1554]], puls padres [[Manuel da Nóbrega]] i [[José de Anchieta]], reunindo habitantes [[Pertual|pertueses]] i andígenas. Cul tiempo, la poboaçon fui-se tornando un antreposto comercial d'algua amportança regional i fui centro de l'atebidade de ls [[bandeirantes]], que se çpersórun pul anterior de l paíç an busca de [[ouro]] i [[diamante]]s.
La cidade ampeçou a ganhar maior statuto quando muitos de ls lhatifundiairos lhigados a l'eiquenomie de l [[café]] fixórun residéncia na cidade. A partir d'ampeços de l [[seclo XX]], la cidade de San Poulo passou a beneficiar de l [[camino-de-fierro]] qu'ouniu l'anterior de l stado al porto de [[Santos]], ne l lhitoral. La facelidade de sportaçon de l café porporcionou a la cidade i al stado de San Poulo un grande crecimiento eiquenómico.
La cultura de la cidade fui anfluenciada de la cul cuntato d'eimigrantes eitalianos, japoneses i pertueses, l que dou ourige á bários bairros tipicamente anfluenciados por strangeiros, cumo la "Mooca" i la "Bixiga"(eitalianos), la "Libardade"(japoneses) i la "Freguesie de l Ó"(pertueses).
L [[lhema]] de la cidade, persente an sou [[brason]] oufecial, ye custituído pula frase an [[lhatin]] "''Non ducor, duco''" que quier dezir "Nun sou cunduzido, cunduzo"<ref>{{Citation |title=Brasão & Divisa da Cidade de São Paulo |url=http://www.webwriter.jor.br/id_bra/paginasbra/spducobra.htm |accessdate=2010-03-26 |archivedate=2011-10-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111027155201/http://www.webwriter.jor.br/id_bra/paginasbra/spducobra.htm }}</ref>.
== Eiquenomie ==
San Poulo ye la sesta maior cidade de l planeta i décima mais rica de l [[mundo]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/portuguese/noticias/2009/11/091109_ranking_cidades_price_rw.shtml São Paulo será 6ª cidade mais rica do mundo até 2025, diz ranking], publicado por Price Waterhouse & Copers i BBC Brasil, 8 de nobembre de 2009</ref>, l [[munecípio]] repersenta, eisoladamente, 12,26% de l [[Perduto Anterno Bruto]] brasileiro<ref>[http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1061&id_pagina=1 Produto Interno Bruto dos Municípios 2005], 20 de dezembre de 2007</ref>, sendo sede de 63% de las [[multinacionales]] stablecidas ne l Brasil<ref>[http://portal.prefeitura.sp.gov.br/secretarias/relacoes_internacionais/0030 Cidade do Mundo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404225929/http://portal.prefeitura.sp.gov.br/secretarias/relacoes_internacionais/0030 |date=2008-04-04 }}, publicado pula Secretarie de Relaçones Anternacionales de San Poulo</ref>.
== Demografie ==
La region metropolitana de San Poulo, cun 19.223.897 habitantes<ref>[http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/listabl.asp?z=cd&o=17&i=P&c=793 Tabela 793 – Populaçon residente, an 1º d'abril de 2007: Publicaçon Cumpleta], publicado pul Sistema IBGE de Recuperaçon Outomática (SIDRA)</ref>, ye la sesta maior aglomeraçon ourbana de l mundo<ref>{{Citation |title=World Gazetteer – Welt: Ballungsräume |url=http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1132419689&men=gcis&lng=de&gln=xx&dat=32&srt=pnan&col=aohdq&pt=a&va=x |accessdate=2010-03-26 |archivedate=2007-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930180436/http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1132419689&men=gcis&lng=de&gln=xx&dat=32&srt=pnan&col=aohdq&pt=a&va=x}}</ref>. Cidade de cumposiçon heiterogénea i multiétnica, San Poulo ye hoije la cidade cun maior cuncentraçon de pertueses fuora de Pertual, la maior cidade japonesa fuora de l [[Japon]], la maior cidade spanhola fuora de [[Spanha]], la terceira maior cidade lhibanesa fuora de l [[Lhíbano]] i la terceira maior cidade [[Eitália|eitaliana]] de l mundo<ref>{{Citation |title=El PIB paulista supera al de 22 estados de los EUA, indica una investigación |url=http://www.mercosurnoticias.com/index.php?option=com_content&task=view&id=9134&Itemid=34 |accessdate=2010-03-26 |archivedate=2009-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090314202713/http://www.mercosurnoticias.com/index.php?option=com_content&task=view&id=9134&Itemid=34 }}</ref>.
== Turismo ==
La cidade cuonta cun amportantes [[menumiento]]s, [[parque]]s i [[museu]]s, cumo l [[Memorial de la América Lhatina]], l [[Museu de la Lhéngua Pertuesa]], l [[Museu de Arte de San Poulo|MASP]], l [[Parque Ibirapuera]] i la [[abenida Paulista]], i eibentos de grande repercusson, cumo la [[Bienal Anternacional de Arte de San Poulo|Bienal Anternacional de Arte]], l [[Grande Prémio de l Brasil]] de [[Fórmula 1]] i la "São Paulo Fashion Week".
[[Catadorie:San Poulo]]
[[Catadorie:Cidades de l Brasil]]
kdex6gupbhf5qivmarw3w66fmbufxal
Couverture (técnica de cumbate)
0
4258
108492
86860
2026-09-23T00:15:55Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
108492
wikitext
text/x-wiki
[[Image: protection_passive1color.jpg|110px|right|thumb|Couverture sur un [[murro direto a parbo curso|jab]] an [[Boxa burman]] ]]
Ne ls [[sport de cumbate de precusson|sportes de cumbate de precusson]] ([[scerma]], [[boxa]], [[karate]], etc.), la '''''couverture''''' (que an [[lhéngua francesa|francés]] quier dezir '''cubierta''') ye un mobimento de defesa premitente de se proteger dun ataco (colpo) an placiante l'arma ó la parte del cuorpo (pugno, antebracio, cubito, bracio ó spatula) sur l scopo mirado d'este ataco.
Esta forma de defesa, si-nominada "passiba", diferencia se del [[blocage (técnica de cumbate)|blocage]] i de la [[parata (técnica de cumbate)|parata]] que son mobimentos si-nominados "atibos". La couverture ye sinonimo de "proteçon" an particular an [[boxa]] quando ls cumbatentes lheban l bracio para se proteger cuntra un eibentual ataco al facie.
Eilha ye outelizada:
:* de maniera anticipante an caso d'ataco de l'adbersairo, an particular para se proteger an su proprio abanciamento ó ataco (eisemplo: lhebar la spatula ante la maxilla, se coperir cun l bracio i l guanto)
:* de maniera anstantanea quando l'ataco de l'adbersairo ye lhanciado.
== An boxa i [[boxe pieds-poings]] ==
La couverture an boxa ye una forma de defesa muito ousada nas situaçones de cuorpo a cuorpo i quando l cumbatente ye submergido per una multitude de colpos.
<gallery>
Image:couverture_high.jpg|''Couverture lhateral cun l guanto sur un ataco an [[cuntapie circular]] ''
Image:Outside Crescent kick.jpg|''Couverture lhateral cun l bracio i l guanto sur un ataco an [[cuntapie an crescente]] ''
Image:Drop0.jpg|'' Couverture si-nominada "teto del casa" sur un ataco an [[murro descendente|overcut]] ''
Image:bloc_épaule1.jpg|''Couverture cun la spatula sur un ataco an [[murro direto a grande curso|cross]] del bracio posterior ''
</gallery>
== Fontes ==
* Georges Blanchet, ''Boxe et sports de combat en éducation physique'', Ed. Chiron, Paris, 1947
*Alain Delmas, 1. ''Lexique de la boxe et des autres boxes'' (Document fédéral de formation d’entraîneur), Aix-en-Provence, 1981-2005 - 2. ''Lexique de combatique'' (Document fédéral de formation d’entraîneur), Toulouse, 1975-1980.
*[[Jack Dempsey]], ''Championship fighting'', Ed. Jack Cuddy, 1950
*Gabrielle & Roland Habersetzer, ''Encyclopédie des arts martiaux de l'Extrême-Orient'', Ed. Amphora, Paris, 2000
*Louis Lerda, J.C. Casteyre, ''Sachons boxer'', Ed. Vigot, Paris, 1944
*Marcel Petit, ''Boxe: technique et entraînement'', Paris, Ed. Amphora, Paris, 1972
{{Commons|Category: boxing|Boxing}}
== Lhigaçones sternas ==
* {{fr}} [http://www.wka-france.fr Antenna WKA-Francia] - Lhexico de ls ''[[boxe pieds-poings|boxes pieds-poings]]'' (Rúbrica "Formations", onglet "Ceinture noire")
* {{fr}} [http://www.netboxe.com/rep1/lexique.php Lhexico de Netboxe.com]
* {{fr}} [http://www.netboxe.com/rep1/pratique.php Folios práticos de Netboxe.com]
* {{en}} [http://www.boxrec.com/media/index.php/Main_Page BoxRec Boxing Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729120642/http://boxrec.com/media/index.php/Main_Page |date=2012-07-29 }}
[[Catadorie:Técnicas de defesa]]
jq5pqstlrp6zaqg2ai63ey3sftx0c48
Begetarianismo
0
7337
108491
107174
2026-09-23T00:09:48Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
108491
wikitext
text/x-wiki
{{rebison}}
[[Fexeiro:Soy-whey-protein-diet.jpg|thumb|dreita|250px]]
'''Begetarianismo''' ye un regime alimentar que sclui de la dieta todos ls tipos de [[chicha]] ([[bui]], [[peixe]], [[fruitos de l mar]], [[peru]], [[faison]], [[baca]], [[cochino]], [[carneiro]], [[frango]] i qualquiera [[abe]], etc), bien cumo alimientos ó perdutos deribados. Ye baseado fundamentalmente ne l cunsumo d'alimientos d'ourige [[begetal]], cun ó sin l cunsumo de [[laticínios]] i/ó [[uobo]]s.<ref name="begsoc">{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/anfo/whatis.html |títalo=Begetarian Society - What is la begetarian? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.ibu.org/pertuese/faq/defenitiones.html |títalo=Defeniçones - [[Ounion Begetariana Anternacional]] (IBU) |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>. L ''beganismo'', ó begetarianismo strito, sclui de la dieta to i qualquiera cunsumo d'alimientos ó sub perdutos deribados d'ourige animal, assi, sous adetos tamien nun cunsumen [[uobo]]s, [[laticínio]]s (leite, queiso, manteiga) i [[mel]].
==Ouriges oucidentales==
La británica [[Anna Kingsford]] ye cunsidrada la mai de l begetarianismo ne l [[Oucidente]]<ref>[http://www.kingsford .com.br/ Anna Kingsford, The Mother of Begetarianisn]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Depuis de seis anhos de studo cunquistou [[diploma]] an Paris ([[1880]], quando pudo anton eisercer l'adbocacie puls animales cun maior outoridade. La [[tese]] final, ''L'Alimentation Bégétale de l'Homme'' (''L'alimentaçon Begetal Houmana''), fui ua de las obras fundamentales subre ls benefícios de l Begetarianismo, publicada an anglés ''The Perfet Way in Diet''(1881) <ref> Rudacille, Deborah. The Scalpel and the Butterfly. University of California Press, 2000, pp. 31, 46 </ref> <ref>[http://www.anna-kingsford .com/pertues/obras_de_anna_kingsford/testos/01-OAKM-P-PwayDiettxt.htn Librp online]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fondou la ''Fod Reforn Society'' nesse anho, i biajou la [[Ouropa]] para dibulgar la dieta de l begetarianismo, na [[Anglaterra]]; i la [[Paris]], [[Génoba]] i [[Lausanne]] para falar l de l trato cun animales an spurmientos científicos <ref> Rappaport, Heilen. "Kingsford, Anna," Ancyclopedie of Women Social Reformers, 2001 </ref>.
== Eitimologie ==
La [[Begetarian Society]], fundada an [[1847]], rebindica tener ''"criado la palabra begetarian (begetariano) de l latin begetus, que senefica 'bibo' (que ye cumo ls purmeiros begetarianos dezírun se sentir cula dieta) …"''<ref>{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/news/2000/canapes.html |títalo=Begetarian Society, News 2000 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Antretanto, l [[dicionairo]] de [[Léngua anglesa|anglés]] [[Oxford Anglish Ditionary|Oxford]], antre outros dicionairos padrones, afirman que la palabra fui formada de l termo "begetable" (begetal) i l sufixo "-arian".<ref>''OED'' bol. 19, second eidition (1989), p. 476; ''Webster’s Third New Anternational Ditionary'' p. 2537; ''The Oxford Ditionary of Anglish Etymology'', Oxford 1966, p. 972; ''The Barnhart Ditionary of Etymology'' (1988), p. 1196; Colin Spencer, ''The Heiretic's Feast. La Story of Begetarianisn'', London 1993, p. 252.</ref>
L dicionairo d'anglés Oxford tamien apunta l'eibidéncia qu'andica que la palabra yá era ousada antes de la fundaçon de la Begetarian Society:
* [[1839]] - ''"Se you tubisse que cozinar, einebitabelmente me tornarie begetariano."'' (F. La. Kemble, Jrnl. Residence on Georgian Plantation (1863) 251)
* [[1842]] - ''"Dezir a un begetariano saudable que sue dieta ye bastante antipática culs zeios de sue natureza."'' (Heialthian, Apr. 34)
Mas ouserba que: ''"L'uso giral de la palabra aparente oumentou mui debido a la criaçon de la Begetarian Society an Ramsgate an 1847."''
== Formas de begetarianismo ==
Hai percipalmente seis formas de dietas begetarianas, classeficadas d'acuordo culs tipos d'alimientos que son cunsumidos:
{| class="wikitable" style="margin:outo;text-align:center"
|+ '''''Tabela d'alimientos cunsumidos nas percipales dietas begetarianas'''''
! Nome de la dieta !! [[Chicha burmeilha]] i suína!! [[Chicha branca]] !![[Uobo]]s !! [[Laticínios]] !! [[Mel]]
|-
! [[Begetarianismo#Obolatobegetarianismo|Obolatobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Latobegetarianismo|Latobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Obobegetarianismo|Obobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Begetarianismo semiestrito|Begetarianismo semiestrito]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Begetarianismo strito|Begetarianismo strito]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó<ref>{{Citar web |url=http://www.began.org/FAQs/andex.html#7 |títalo=Began Ation FAQ: Is Honey Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.begetus.org/honey/honey.htn |títalo=Why Honey is Not Began |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.americanbegan.org/began.htn |títalo=What is Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
|}
=== Obolatobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, uobos, leite i deribados deilhes. Nesta dieta solo hai la scluson de qualquiera tipo de chicha de l'alimentaçon.
=== Latobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, leite i sous deribados. Ls que la seguen nun comen uobos nin qualquiera tipo de chicha. Essa ye la dieta tradecional de la populaçon [[Índia|andiana]].<ref>DeRose, Mestre. Alimentaçon begetariana: chega d'abobrinha. 2004, Eiditora Nobel</ref>
=== Obobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta solo por alimientos d'ourige begetal i uobos, habendo la scluson de ls perdutos láteos i sous deribados i de chicha.
=== Begetarianismo semiestrito ===
Dieta que sclui quaije todos ls alimientos d'ourige animal, abrangendo solamente l mel.
=== Begetarianismo strito ===
Tamien chamado de '''begetarianismo berdadeiro''', ye ua dieta que sclui todos ls perdutos d'ourige animal. Begetarianos stritos nun comen, assi, qualquiera tipo de [[chicha]], [[uobo]]s, [[laticínios]], [[mel]], etc., retirando de la dieta todos ls perdutos d'ourige [[animal]].
Essa forma de dieta ye frequentemente cunfundida cul [[beganismo]], mas, ambora beganos séian begetarianos stritos, nun son la mesma cousa:
<blockquote>
''"Anque [nutricionalmente] classeficarmos ls 'begetarianos berdadeiros' solo pula alimentaçon, eisiste ua defrença antre l begano i l begetariano strito. Giralmente l begano tamien nun outeliza perdutos nó alimentícios probenientes d'animales, cumo lana, couro, seda i piel. Quando falamos an tenermos [sclusibamente] nutricionales, nun faç defrença essa classeficaçon."''<ref>Slywitch, Eric. Alimentaçon sin Chicha. 2006, Eiditora Palabra Ampressa, San Paulo. Páigina 8. [L'outor ye médico i cordenador científico de la Sociadade Begetariana Brasileira]</ref>
</blockquote>
Anquanto l begetarianismo strito ye solo un regime alimentar, beganismo ye respeito als [[dreitos animales]] - l qu'anclui l begetarianismo strito por rezones [[ética]]s, mas nun solo (circo cun animales, [[rodeio]]s, perdutos testados an animales, i qualquiera outra forma de sploraçon animal ye [[boicote|boicotada]] puls beganos).
Eesiste tamien outras dietas semelhantes cumo l [[Crudiborismo]] i l [[Frugiborismo]].
== Cunfuson de tenermos ==
Begetarianismo ye ua palabra ambígua, ó seia, que ten mais dun sentido. Ne l sentido de género, fala abrangendo todas las formas de begetarianismo. Ne l sentido de spece, zeigna l berdadeiro sentido de la palabra, l begetarianismo strito (que nun cunsume nanhun perduto d'ourige animal).
Nesso faç-se dibersas cunfusones. Las mais quemuns son: simplificar l'obolatobegetarianismo por begetarianismo; i cunfundir begetarianismo strito cun beganismo. Debido a esso se amprega l termo "dieta begana", para andicar la dieta begetariana strita. [[Beganismo]] nun ye dieta alimentar, begetarianismo si. L correto ye siempre "dieta begetariana". Al referir-se a l'alguien que nun se alimenta cun nanhun perduto d'ourige animal, usa-se l termo "dieta begetariana strita".
== Ourige i stória de l begetarianismo ==
{{percipal|Stória de l begetarianismo}}
L begetarianismo ten sue ourige na tradiçon filosófica andiana, que chega al Oucidente na doutrina pitagórica. Nas raízes andianas i pitagóricas de l begetarianismo son ligadas la noçon de pureza i cuntaminaçon, nun correspondendo cula bison de respeito als [[animales]]. L nacimiento dua sensibelidade an relaçon als animales, que cundena l cunsumo d'animales por motibos morales ó solidairos, ye mui recente na stória de la [[houmanidade]] i data a partir de l [[seclo XIX]] an alguns países de la [[Ouropa]].<ref>Carneiro, Anrique. Quemido i Sociadade - Ua Stória de la Alimentaçon - [[Riu de Janeiro]]: Eilsebier, 2003</ref> L begetarianismo ético, que bisa l respeito pula bida animal tubo ourige na [[Antiguidade]], sendo qu'al longo de la Stória de l'houmanidade, einúmaros outores ténen benido a criticar i questionar cunsumo de chicha cun base nesse aspeto, por eisemplo [[Mahabira]], [[Asoka]], [[Pitágoras]], [[Ampédocles]], [[Plutarco]], [[Porfírio]], [[Obídio]], San Ricardo de Wyche, [[Leonardo de la Vinci]], [[John Ray]], [[Thomas Tryon]], [[Bernard Mandebille]], [[Alexander Pope]], [[Isaac Newton]], [[Buoltaire]], [[George Cheyne]], [[David Hartley]], [[Ouliber Goldsmith]], [[Joseph Ritson]], [[Lewis Gompertç]], [[Johnny Applesed]], [[Percy Bysshe Shelley]], [[Alphonse de Lamartine]], [[Amos Bronson Alcott]], [[William Alcott]], [[Gustab Strube]], [[Georg Friedrich Daumer]], [[Richard Wagner]], [[Lieb Tolstoi]],[[George Bernard Shaw]], [[Romain Rolland]], [[Élisée Reclus]], [[Mahatma Gandhi]], [[Franç Kafka]], [[Isaac Bashebis Singer]],[[Albert Einstein]] antre muitos outros. Este fato ye demunstrado por outores cumo Howard Williams,<ref>''The Ethics of Diet: La Catena of Outhorities Deprecatory of the Pratice of Flesh-Eating'', University of Eillinois Press, 2003, ISBN 0252071301</ref> Rod Prece,<ref>''Awe fur the Tiger, Lobe fur the Lamb: La Chronicle of Sensibelity to Animals'', Routledge, 2002, ISBN 0415943639 ; ''Sines of the Flesh: La Story of Ethical Begetarian Thought'', UBC Press, 2009, ISBN 0774815108</ref> Norn Phelps,<ref>''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to Peta'', Lantern Books, 2007, ISBN 1590561066</ref> Walter i Portmess <ref>''Ethical Begetarianisn fron Pythagoras to Peter Singer'', State University of New York Press (January 7, 1999), ISBN 0791440443</ref> i Rynn Berry.<ref>''Famous Begetarianes and Their Faborite Recipes: Libes and Lore fron Buddha to the Beatles'', Pythagorean Books,1993, ISBN 0962616915</ref>
Ua de las passaiges mais antigas a fabor dun begetarianismo ético surgiu quando [[Obídio]], nas [[Metamorfoses]] puso na boca de [[Pitágoras]] estas palabras: ''"Que crime horrible lançar an nuossas entranhas las entranhas de seres animados, nutrir na sue sustancia i ne l sou sangre l nuosso cuorpo! para cunserbar la bida a un animal, porbentura ye mister que morra un outro? Porbentura ye mister qu'an meio de tantos benes que a melhor de las mais, a tierra, dá als homes cun tamanha profuson, prodigamente, se tenga inda de recorrer a la muorte pa l sustento, cumo fazirun [[ciclope]]s, i que solo degolando animales seia possible cebar la nuossa fame? […] Ye desumanidade nun mos comobermos cula muorte de l chibo, cujos gritos tanto se assemelhan als de las ninos, i comermos las abes la que tantas bezes demos de comer. Ah! quon pouco desta dun einorme crime! "''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Begetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, p. 8-9.</ref> Este trecho de Obidio reflete ls ansinamientos de ls [[pitagóricos]] ne l purmeiro seclo.<ref>Norn Phelps, ''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to PETA'', Lantern Voks, Now York, 2007, p. 27.</ref>
Yá na era crestiana [[San João Crisóstomo]] screbiu que l'alimentaçon carníbora ye ua luxúria i que l Home al comer chicha ye pior que ls animales salbaiges, que solo ténen esse forma de se alimentáren.<ref>Howard Williams, pp. 76-81.</ref>
Ne l [[Renacimiento]] ls [[ansaios]] de [[Michel de Montaigne]] eibidencian bastante sensibelidade para culs animales. Eisemplo desso ye la seguinte passaige: ''"Nunca pude ber sin custrangimiento perseguir i matar inocentes animales, quaije siempre andefesos, i de ls quales nunca l'home recebiu la mais pequeinha oufensa."''<ref>citado por Howard Williams, p. 96.</ref> Ó inda: ''"Para alguas mais ye un passatempo ber l filho torcer l cachaço a un frango, bater ó magoar un perro ó un gato […] esso son meios, semientes i raízes de la crueldade, tirania i traiçon."''<ref>{{Citation |title=Animal Rights Story: Michel de Montaigne |url=http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2025-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250123230717/http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn }}</ref>
Poucos anhos depuis, [[Bernard Mandebille]] fui un de ls muitos outores que criticórun l cunsumo de chicha cun base ne ls motibos éticos: ''"You nun puodo cumprender cun un home, que nun stá anteiramente andurecido i habituado a la bista de l sangre i de l massacre, puoda assistir sin remorso al massacre d'animales cumo l bui i l carneiro, ne ls quales l coraçon, l cérebro, ls nerbos, difíren tan pouco de ls nuossos, i cujos uorgones de ls sentidos, i por cunsequéncia de l coraçon, son ls mesmos que ne l ser houmano."''<ref>Bernard Mandebille, ''The Fable of the Bes'', citado por Howard Williams, p. 114.</ref>
Por sue beç, yá ne l seclo XIX [[Alphonse de Lamartine|Lamartine]] staba cumbencido de que ''"matar ls animales para mos aguantarmos cula sue chicha i l sou sangre ye ua de las mais deplorables i de las mais bergonhosas anfermidades de la cundiçon houmana."''<ref>Howard Williams, p. 250.</ref>
== Begetarianismo i nutriçon ==
Dietas begetarianas normalmente son ricas an [[proteína]] <ref>[http://saude .ptierra .com.br/conheca-10-fuontes-de-proteinas-que-puoden-sustituir-la-chicha,bc888c3d10f27310BgnCLD100000bbceb0aRCRD.html Salude, Tierra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[carboidratos]], [[fibras dietéticas]], [[magnésio]], [[potássio]], [[folato]], [[antioxidantes]] (cumo bitaminas C i I) i fitoquímicos, para alhá d'apersentáren baixa angeston de [[gordura saturada]] i [[colesterol]], fornecendo dibersos benefícios nutricionales.<ref>Amarican Dietetic Association, Dietitians of Canada. Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: begetarian diets. Can J Diet Prat Res. 2003; 64(2):62-81.</ref> Por outro lado dietas begetarianas puoden apersentar menor angeston de [[bitamina B12]], [[bitamina D]], [[cálcio]], [[selénio]], [[iodo]], [[fierro]], [[zinco]] l que puode causar eifeitos negatibos subre l'ourganismo. Ls begetarianos dében tener maior atençon ne l que diç respeito a l'angeston de [[bitamina B12]], [[cálcio]], [[zinco]] i [[fierro]], alguns beganos adbogan la necidade de [[Suplemiento alimentar|suplementaçon]] desses nutrientes para sue dieta, sendo amportante rializar eisames de sangre periodicamente. [[begetarianismo strito|Begetarianos stritos]] normalmente apersentan menores angestones de [[cálcio]], [[zinco]], [[bitamina B12]] i [[bitamina D]] quando cumparados cun obolatobegetarianos.<ref>Ferreira, Lucas Guimarães; Bureni, Roberto Carlos; Maia, Adriano Fuortes. Dietas begetarianas i zampenho sportibo. Rebista de Nutriçon. b.19 m.4 Campinas jul./ago. 2006.</ref>
Ua [[alimentaçon]] begetariana adequada puode ser capaç d'atender a las necidades nutricionales de l [[organismo]], mas ye amportante cunsultar un [[nutricionista]] para garantir l'adequada cumbinaçon de ls alimientos i nun oumentar l risco a la salude por inadequaçon alimentar.<ref>Menistério de la Salude. Guia Alimentar Pa la Populaçon Brasileira. Série La. Normas i Manuales Técnicos. Brasília, 2005</ref>
La posiçon de la [[Amarican Dietetic Association]] (ADA, algo cumo Associaçon Norte-amaricana de Nutriçon) ye de que ''"'''dietas begetarianas''' planeijadas de forma apropiada son saudables, adequadas nutricionalmente i promoben benefícios na prebençon i ne l tratamiento de ciertas malinas"''. Antre las bantaiges nutricionales dua dieta begetariana, ancluen-se l menores nibles de [[gorduras saturadas]], [[colesterol]] i [[proteína]] animal, bien cumo maiores nibles de [[carboidratos]], [[fibras]], [[magnésio]], [[potássio]], [[ácido fólico]] i [[antioxidantes]] cumo bitaminas C i I.<ref name="ada-surbey">{{Citar web |url=http://www.dietitians.ca/news/downloads/begetarian_position_paper_2003.pdf |títalo=Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: Begetarian Diets |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
La Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. (DGE, Sociadade Almana de Nutriçon) mantén posiçon mais cunserbadora: ''"l'alimentaçon (uobo)lato-begetariana puode ser apropiada. Para ninos, special precauçon na escolha de ls alimientos debe ser tomada."'' Afirma tamien que ''"la dieta begetariana strita nun ye recomendable para nanhue faixa etária, debido la sous riscos [de falta d'alguns nutrientes]. La DGE çrecomenda-la de forma la bebés, ninos i adolescentes."''<ref>{{Citar web |url=http://www.dge.de/modules.php?name=News&file=article&sid=24 |títalo=Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. - Ist begetarische Ernährung fur Kinder geignet? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ua porsora chamada Lindsay Allen dixe que la dieta begetariana strita puode ser prejudicial para ninos.<ref>{{citar web |url=http://www.bbc.co.uk/pertuese/reporterbbc/story/2005/02/050221_beganmla.shtml |títalo=Dieta begetariana puode 'prejudicar ninos', diç médica |acessodata=23 de júnio de 2011 |data=21 de febreiro de 2005 |publicado=[[BBC Brasil]] |citaçon= }}</ref> Inda assi un relatório mencionaba que l studo desta médica era an parte financiado pula National Cattlesmen’s Beff Association. [[Paul McCartney]], begetariano zde la década de 1970 declarou que l studo fui manipulado puls criadores de ganado que biran las bendas a caer i acrecientou que ls sous filhos son saudables tenendo sido criados cumo begetarianos.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265">Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 265. ISBN 978-972-20-3633-7</ref>
Por sue beç, Associaçon Dietética Amaricana declarou que ls regimes begetarianos, zde que bien planeados, son apropiados para todas las fases de la bida, ancluindo grabideç, lataçon, purmeira anfáncia i adolescéncia, referindo tamien que ls begetarianos ténen nibles mais baixos de malinas cardiobasculares, diabetes tipo 2, heipertenson i cancros de la próstata i de l cólon.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265"/>
La speriencia proba que ls ninos begetarianas son tan saudables cumo las nun begetarianas. Para citar un eisemplo coincido, la cantora [[Joss Stone]], ye begetariana zde nacença.<ref>[http://www.gobeg .com/f-jossstone.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L Dr. José Lyon de Castro (1890-1988) screbiu que ye possible bibir cun salude sin comer chicha ó peixe, cumo atestan numerosos homes de ciéncia i l testemunho de milhones de begetarianos an to l mundo.<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 121-122.</ref>
Ls cuidados mais amportantes al se tomar quando se adota ua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Por outro lado, begetales puoden facilmente suprir las necidades houmanas de [[proteína]].<ref name="ada-surbey"/> Un begetariano norte-amaricano cunsume, an média, 150% de la cantidade diária recomendada.<ref name="oufof">{{Citar web |url=http://www.earthsabe.org/pdf/oufof2006.pdf |títalo=EarthSabe - Our Fod Our Feture |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
=== Cuidados necessairos ===
Ls cuidados mais amportantes la se tomar nua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Ls dous purmeiros dében ser cunsidrados cun special atençon por begetarianos stritos; l terceiro deberie ser ua preocupaçon de todos, anclusibe nó-begetarianos.
==== Bitamina B12 ====
Deficiéncia de bitamina B12 puode causar anemia i danos al sistema nerboso.<ref name="begsoc-b12">{{Citar web |url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/b12/ |títalo=What eibery began should know about bitamin B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ne l passado, acraditaba-se qu'alimientos cumo spirulina (''Spirulina platensis''), lebedura de cerbeija ó perdutos fermentados la base de soja (cumo [[tempeh]] i [[missó]]) poderien ser fuontes de bitamina B12, mas nun ye possible absorber la B12 cuntida nesses alimientos. Studos an ratos cumproban que la B12 ancontrada nas oucas Chlorella i Nori son fuontes bálidas para mamíferos. <ref name="b12-nori">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/11430774 |títalo=Feding dried purple laber (nori) to bitamin B12-deficient rats seneficantly amprobes bitamin B12 status.}}</ref><ref name="b12-chlorella">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/12656203 |títalo=Charaterization and bioabailabelity of bitamin B12-cumpounds fron eidible algae.}}</ref><ref name="b12-began-lebing-fod">{{Citar web |url=http://jn.nutrition.org/cuntent/125/10/2511.long}}</ref>
===Roques===
Ls roques [[Shimeji]] i [[Shitake]], para alhá de grande fuonte de [[proteína]] <ref>[http://boaforma.abril .com.br/dieta/aliados-de la-dieta/4-superpoderes-roque-488980.shtml Buona forma, Abril]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i baixa [[caloria]], son ricos an B12 <ref>[http://www.atibo .com/Canhales/Pages/Amport%C3%A2nciaMedicinaleNutricionaldoShitake.aspx Atibo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>[http://rebistabibasaude.uol .com.br/saude-nutricao/102/artigo235631-2.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Ua angeston apropiada de bitamina B12 tamien puode ser garantida dua de las seguintes formas:<ref name="begsoc-b12"/><ref name="fodguide-ada">{{Citar web |url=http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/SID-5303FFEA-2FAEECE9/ada/hs.xsl/gobernance_5105_ENU_HTML.htn |títalo=La new fod guide fur North Amarican begetarianes |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref name="guiabeg-b12">{{Citar web |url=http://www.guiabegano .com.br/nutricao/b12/andice.html |títalo=Guia Begano - Todo ó quaije todo subre la Bitamina B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
* Cunsumir diariamente un suplemiento bitamínico cuntendo antre 5 i 10 mcg de bitamina B12, ó cunsumir semanalmente un suplemiento cuntendo 2000 mcg de bitamina B12.<ref name="Dieta de ls Puntos">{{Citar web |url=http://www.librodietadospontos .com.br/ |títalo=Libro Dieta de ls Puntos |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Cunsumo ocasional de leite ó uobos nun supre las necidades de bitamina B12.<ref name="guiabeg-b12"/>
==== Cálcio ====
{| class="wikitable" align="right" style="clear:left; margin:0 0 0.5en 1en;"
|+Eisemplos d'alimientos ricos i cálcio i porçones cuntendo cerca 10% de l balor diairo recomendado. Debe-se cunsumir al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/>
|-
| '''Alimiento''' || '''Porçon'''
|-
| Leite ó iogurte || 1/2 copo (125 mL)
|-
| Leite de soja anriquecido cun cálcio || 1/2 copo (125 mL)
|-
| Queiso || 20g
|-
| [[Taheni]] || 2 cucharas de caldo (30 mL)
|-
| Brócolis, fuolhas de mostarda (cozidos) || 1 copo (250 mL)
|-
| Brócolis, fuolhas de mostarda (crudos) || 2 copos (500 mL)
|}
Un begetariano strito norte-amaricano cunsume an média 627 mg de cálcio por die.<ref name="oufof"/> Esse balor stá ambaixo de la recomendaçon brasileira de 1000 mg diairos.<ref>ANBISA - Resoluçon RDC mº 269, de 22 de setembre de 2005</ref> Dada la pequeinha ouferta d'alimientos anriquecidos ne l Brasil, ye possible que begetarianos stritos brasileiros angiran cantidades inda mais baixas de cálcio.
Alguns studos sugíren que l'absorçon de cálcio nua dieta begetariana strita seia melhor que naqueilhas qu'ancluen alimientos d'ourige animal. Inda assi, ye recomendado seguir l balor diairo de 1000 mg.<ref name="ada-surbey"/>
La tabela al lado mostra eisemplos d'alimientos ricos an cálcio i de porçones qu'ancluen cerca de 10% de l balor diairo recomendado (IDR). La ADA acunselha l'angeston d'al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/>
Por sue beç, l Dr. John McDougall splicou que las plantas, que stan carregadas de minerales an cantidades suficientes para custruir ls squeletos de ls maiores animales de a tierra (l'alifante, l'heipopótamo, la girafa, l cabalho, la baca), possuen cálcio suficiente para zambolber ls uossos relatibamente pequeinhos de l ser houmano.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/feb/whenfriendsask.htn When Friends Ask: "Where De l You Get Your Calciun?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L Dr. McDougall afirmou que l'ouserbaçon de que bilhones de pessonas zambolben squeletos adultos normales sin cunsumir leite de baca ó suplemientos de cálcio deberie ser suficiente para deixar to la giente çcansada an relaçon a l'adequaçon dua dieta begetariana strita, mas qu'anfelizmente esse nun ye l causo, debido a la propaganda anganhosa de l'andústria de l leite. Screbiu inda subre ls einúmaros malefícios de l cunsumo leite.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/mar/dairy.htn When Your Friends Ask: "Why Don’t You Drink Milk?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Antretanto alguns libros ténen benido a alertar pa ls muitos peligros de l cunsumo de leite, sendo de çtacar ''Don't Drink Your Milk!: New Frightening Medical Fats About the World's Most Oberrated Nutrient'' de l Dr. Frank La. Oski, ''Milk - The Deadly Poison'' (''Leite: alimiento ó beneno?'', na eidiçon brasileira) de Brian Bigorita i Robert Cohen, ''The China Study: The Most Cumprehensibe Study of Nutrition Eiber Cunduted and the Startling Amplicationes fur Diet, Weight Loss and Long-tern Heialth'' de l Dr. T. Colin Campbell, i ''Whitewash: The Çturbing Truth About Cow's Milk and Your Heialth'' de Joseph Keon.
Las melhores fuontes begetarianas de cálcio son ls begetales i legumes de fuolhas berdes (brócolos, berça de Bruxelas, [[berça-galega]], etc.; la scepçon ye l spinafre, cujo cálcio ye de defícel absorçon)<ref>{{cite web|url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/calciun.php|title=Began Sources of Calciun|acessdate=Nob 01 2009}}</ref>, frajones, tofu, figos secos<ref>[ http://www.pcrn.org/heialth/prebmed/strong_bones.html Prebentibe Medicine and Nutrition - Calciun and Strong Bones]</ref>, almendras, castanha-de l-pará, semientes de chia, semientes de sésamo, thaeni, semientes de girassol, i rabanetes.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 204-205.</ref> De ls alimientos referidos, ls mais ricos son las semientes de chia (1,010 mg) i las semientes de sésamo (1,404 mg). Ls «leites» begetales tamien questuman cunter cálcio. Muitos outros alimientos begetarianos cunténen cálcio, mas an menor cantidade que ls atrás mencionados.
==== Fierro ====
Dado que l fierro de fuontes begetales ye absorbido menos facilmente que l fierro de fuontes animales, begetarianos necessitan dua angeston diária de fierro maior de l que ls que comen chicha burmeilha i/ó peixe.<ref>Mangels, Red. [http://www.brg.org/nutrition/iron.htn Iron in the began diet]. The Begetarian Resource Group.</ref>
L fierro stá persente nua grande cantidade d'alimientos begetarianos, cumo por eisemplo las [[lentilha]]s, freijon negro, freijon-frade, freijon de soja, [[caju]], [[spinafre]], las semientes de [[girassol]], [[uba]], uba-passa, açúcar mascabo, pan de trigo antegral, bários cereales de pequeinho-almuorço (zayuno) <ref>[http://www.gobeg .com/essential_nutrients.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l [[Bigna radiata|freijon mong]] (tamien coincido cumo freijon-de la-china)<ref>[http://www.ayurbalance .com/splore_fodmungbeanes.htn Ayurbedic Fods - Mung Beanes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l garbanço, las semientes de bóbeda, las passas<ref>Joanne Stepaniak, M.S.I.D., ''The Began Sourcebook'', 2 ed., 2000, pp. 240-241.</ref>, la [[quinoa]] <ref>[http://www.wholehealthmd .com/ME2/dirmod.asp?nn=Reference+Library&type=AWHN_Fods&mod=Fods&mid=&id=D18F2C4462B74726B0C2D1FD8A8A65B8&tier=2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i la raba <ref>[http://begetarianismo.blogs.sapo .pt/arquibo/199415.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Un begetariano que tome 50 meligramas ó mais de bitamina C na mesma refeiçon an que cunsume alimientos ricos an fierro, faç cun que l'absorçon de fierro duplique.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 192.</ref>
La [[Salsa (planta)|salsa]] ye tamien bastante rica an fierro i outros minerales, assi cumo an bárias bitaminas.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 202.</ref> Cumbén inda assi referir que la salsa debe ser cunsumida cruda, yá que parte de las sues bitaminas se perde cula cozedura.
Outro alimiento mui acunselhable ye la [[bena]], ua beç que para para alhá de ser rica an fierro, inda ten cálcio, proteínas, fibras i bitaminas.<ref>[http://www.portalsaofrancisco .com.br/alfa/bena/bena.php]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.anformacaonutricional.net/nutricao/bena-cruda-an-flocos-tabela-balor/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==== Zinco ====
Nas dietas begetarianas l zinco puode ser oubtido atrabeç de cereales antegrales, nuozes, pistaches, almendras, cajus, [[pinhones]], [[castanha-de l-pará]] (tamien coincida cumo castanha-de l-brasil), semientes de bóbeda, semientes de sésamo, semientes de chia, semientes de linaça, amaranto, cebada, begetales de fuolhas berdes i erbilhas.<ref>Beare, p. 120.</ref><ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, pp. 197, 204-205.</ref> Las nuozes i las semientes son ls alimientos begetarianos mais ricos an zinco.
==== Ómega 3 ====
La ADA recomenda l cunsumo de 2 porçones diárias d'alimientos ricos an ómega 3, cumo por eisemplo:<ref name="fodguide-ada"/>
* semientes de [[chia]] (maior fuonte de ómega 3 na Natureza)
* 1 cuchara de xá (5mL) de ólio de linaça;
* 3 cucharas de caldo de ólio de canola ó de soja;
* 1 cuchara de caldo (15mL) de linaça moída;
Outras fuontes begetales de ómega 3 son: semientes de linaça (tamien cunténen ómega 6, mas an menor cantidade), semientes de chia, semientes de cánhamo, nuozes, begetales de fuolhas berdes (estes radadeiros an menor cantidade).<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123">Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 123.</ref>
Por sue beç, l ómega 6 puode ser oubtido atrabeç de ólio de semiente d'uba, semientes ó ólio de girassol, semientes ó ólio de bóbeda, semientes ó ólio de sésamo, cánhamo, nuozes, freijon de soja, ólio de freijon de soja, etc.<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123"/>
Alguns alimientos begetales cunténen tanto ómega 3 cumo ómega 6. San eilhes: la soja, l cánhamo i las nuozes.<ref>Sally Beare, ''Dieta de la longebidade: segredos de ls pobos cun maior longebidade de l mundo'', Publicaçones Ouropa-América, p. 149.</ref> Ls legumes de fuolhas berdes scuras (por eisemplo spinafres, salsa, brócolos), i las oucas, cunténen pequeinhas cantidades de ls ácidos graxos eissenciales.<ref>Sally Beare, p. 150.</ref> Las bubidas de soja i ls iogurtes de soja, assi cun alguas manteigas begetales, tamien cunténen ácidos graxos eissenciales.
Ye amportante lembrar que la dieta begetariana, tal cumo la dieta oníbora, debe ser rica i bariada.
L begetarianismo nun debe ser cunfundido cula chamada "alimentaçon natural", termo que ye bastante ampreciso i que puode tener seneficados defrentes, ambora giralmente se refira la pessonas que cunsumen alimientos nun processados. L begetarianismo nun ten nanhue restriçon, por eisemplo, al cunsumo de l'arroç branco ó de la farinha de trigo branca. Nun hai nada na perpuosta de l begetarianismo que puoda cundenar ls que se outelizan desses alimientos. La perpuosta de l begetarianismo ye dua dieta que nun anclua chichas de qualquiera tipo, ancluindo ó nun uobos, laticínios i mel.
== Justificatibas para ua dieta begetariana ==
{{publicidade}}
Hai dibersas rezones que lieban ua pessona a adotar ua dieta begetariana, que ban zde nun gustar de comer chicha, passando por questones relegiosas, até l respeito als [[dreitos animales]]. Ls que son begetarianos puls animales giralmente outan tamien pul [[beganismo]], por ser ua filosofie mais cundizente culs dreitos animales.
Ye amportante anfatizar que begetarianismo nun ten necessariamente a ber cun dreitos animales, i qu'alguien puode ser begetariano por qualquiera outra rezon.
Alguas deilhas son: de salude, ecológicas, éticas, eiquenómicas i relegiosas.
Muitos begetarianos defenden que l ser houmano stá mais ato a cunsumir quemido begetariana de l que a alimentar-se cula chicha d'animales. Dibersos naturalistas célebres, cumo [[John Ray]], [[Carolus Linnaeus]], [[Georges Cubier]] i [[Richard Owen]] aguantórun este punto de bista.<ref>Luis Balleijo Rodrígueç [http://www.ibu.org/spanish/news/eibu/news962/omnibore.html ''Omníboros l Begetarianos?: Lo qu'algunos naturalistas famosos piensan subre esto'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> John Ray, por eisemplo dixe: ''l'home de maneira nanhue ten la custituiçon dun ser carníboro. La caça i la belocidade nun son naturales para el. L'home nun ten nin ls dientes pontiagudos nin las garras para matar la sue preza. Pul cuntrairo, las sues manos son feitas para cuchara fruita, bagas i begetales i ls sous dientes apropiados para mastiga-los.''<ref>John Eibelyn, ''Acetarie'', 1699, p. 170. Citado an Howard Williams, p. 107.</ref>
Atrabeç de l'eisame de la [[fesiologie]] i de la [[anatomie]] houmana cuncluen que la dieta natural de l'home ye naturalmente begetariana.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Un de ls argumientos cunsiste an afirmar que l ser houmano sente repugnáncia al ber animales muortos i que l'oulor de las carcaças animales nun ne ls çperta apetite, al passo que ls animales que se alimentan de chicha aprecian l'oulor de la chicha cruda.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet_meat.asp Meat: Delicious or Çgusting?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hai muitos seclos que ls begetarianos zafian ls nun begetarianos a apanhar ls animales que comen, la mata-los i la come-los crudos, tal cumo fázen ls animales na natureza. Beija por eisemplo ls scritos de [[Plutarco]],<ref>[http://www.ibu.org/story/grece_rome/plutarch.html IBU: Plutarco]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Gassendi]]<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/gassendi.html IBU: Gassendi]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i de [[Percy Bysshe Shelley]].<ref>[http://www.animal-rights-library .com/texts-c/shelley01.htn Shelley: ''La Bindication of Natural Diet'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An Pertual la defesa deste punto de bista era liebada a cabo pul médico [[Amílcar de Sousa]]: ''"De la bielha cunfuson de teories médicas, de la grande época ouscura de l'ampirismo, cumo un dogma de la ciéncia d'anton, ua forma errónea i chena de preconceito, cumo se fura un mandado relegioso i por esso mesmo eibado de mala fé, surgiu cun esta frase perturbante: ''L'home ye omníboro''. Cumo a la boca se puode liebar todo que se querga, dende resultou essa monstruosidade deturpante de l'houmanidade! […] Zde la forma de ls dientes a la capacidade de l stómado i a las dimensones de l'antestino, cumo dados anatómicos an refréncia a la cumparaçon de la série animal de que l'home ye primaç – todo demunstra que l género houmano nun ye omníboro. La dentadura ye semelhante a la de ls símios antropóides que se alimentan de fruitos; i se ls oubrigarmos la séren carníboros, eimediatamente stigmas de degenerescéncia se notan, malinas de piel, la queda de ls puls, l reumático i outras manifestaçones d'artritismo. […] L'alimentaçon houmana ten sido zbirtuada pul preconceito."''<ref>''L'home ye frugíboro'', an ''L Begetariano'', belume I, 1909-1911, Sociadade Begetariana Eiditora, Porto, 4ª eidiçon 1912, pp. 45-46.</ref>''"La chicha nun ye l'alimiento de l'home. Pa l ser, debíamos poder matar ls animales culas manos i garras, i triturarmos ls uossos ó lacerar ls músclos inda calientes culs dientes, cumo faç l'hiena. Çprobidos d'armas cortantes i de l'artifício de la culinária, l'home nun puode outelizar-se de la chicha nin de l peixe."''<ref>''L Begetariano'', III Belume, N.º 7, Setembre de 1912, pp. 249</ref>
Recentemente, dous cunceituados antropologistas, Donna Hart i Robert Wald Sussman, punirun de lado la teorie de que l ser houmano pré-stórico era caçador ne l polémico libro ''Man the Hunted: Primates, Predators, and Houman Eibolution'', acrecentando nuobos argumientos a la causa begetariana.
===Pacifismo===
Muitos begetarianos dízen que l regime begetariano torna las pessonas mais pacíficas. Esta eideia era frequente i ten muitos seclos d'eisisténcia. Por eisemplo, [[Obídio]], puso [[Pitágoras]] a dezir que l questume de comer chicha abriu la puorta ''"a crimes de to l género; porque fui sin dúbeda pula carnificina desses animales que l fierro ampeçou a ser ansanguentado.[…] Ye acostumar-mos a derramar l sangre houmano degolar animales inocentes i oubirmos sin piadade sous tristes gemidos."''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Begetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, pp. 8-9.</ref> Ne l Seclo XBIII, un personaige dua nobela de [[Buoltaire]] diç assi: ''"Ls homes alimentados de chichas i saciados de licores fuortes, ténen todos un sangre azedo i adusto que ls torna loucos de cien maneiras defrentes: la sue percipal deméncia ye l furor de derramáren l sangre de sous armanos i de debastáren prainadas férteis para reináren an semitérios."''<ref>Buoltaire, ''La Princeza de Babylonia'', Lisboua, 1888, p. 25.</ref> Este punto de bista era eigualmente defendido por [[Jean-Jacques Rousseau]].<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/rousseau.html IBU: Jean-Jacques Rousseau]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l'ampeço de l seclo XIX [[Joseph Ritson]] screbiu nun ansaio que l regime cun chicha torna las pessonas mais cruéis i ferozes i que l sacrifício d'animales cunduç al sacrifício d'houmanos <ref>Joseph Ritson, ''An Essay On Abstinece Fron Animal Fod, Las La Moral Duty'', London, 1802.</ref>[[Lord Vyron]] tamien acraditaba que la chicha torna las pessonas ferozes.<ref>[http://www.ibu.org/story/angland19a/byron.html IBU: Lord Byron]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Este argumiento inda ye mui outelizado an defesa de l regime begetariano.<ref>[http://www.begetarianismo .com.br/sitio/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=2110&Itemid=117 Sítio Beg: L'home ye un ser fruitíboro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Anque desso, ye sabido que Adolf Hitler [[Begetarianismo de Adolf Hitler|era begetariano]].<ref name="Rudacille88">Rudacille 2001, p. 88.</ref><ref name="Arluke148">Arluke & Sanders 1996, p. 148. Quoted fron Wuttke-Groneberg, W. (1980). ''Medizin ein Nationalsozialismus''. Tubingen: Schwabische Berlaggesellschaft.</ref>
===Salude===
{{percipal|Begetarianismo i nutriçon}}
Por acunselhamiento médico ó por outo-eniciatiba, esta ye ua motibaçon para muitas pessonas seguiren un regime begetariano.
Ua dieta begetariana eiquelibrada ye giralmente eficaç an eiquelibrar ls nibles de [[colesterol]], reduzir l risco de [[malinas cardiobasculares]] i tamien eibitar alguns tipos de [[cáncaro]] (Cáncaro), antre outras rezones [http://www.llu.edu/llu/heialth/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.pcrn.org], [http://www.centrobegetariano.org/andex.php?article_id=74]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
Segundo studos recentes, ls begetarianos ténen menos porbabelidade de zambolber cancros de l que las pessonas que cunsumen chicha.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/01/begetarianes-blod-cancer-diet-risk ''The Guardian'', (Júlio de 2009): Begetarianes less likely to debelop cancer than meat eaters, says study] {{Lhigaçon einatiba|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
D'acuordo culs cientistas, las chichas burmeilhas i las chichas processadas, cumo l fiambre i l bacon stan ligadas a l'ocorréncia de cáncaro de l'antestino, i 3,700 causos desta malina serien prebenidos todos ls anhos ne l Reino Ounido se to la giente cunsumisse menos de 70g de chicha processada por sumana.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jun/15/processed-meat-bacon-bowel-cancer ''The Guardian'', (Júnio de 2009): Scientists warn cunsumtion of processed meat linked to cancer]</ref>
Segundo esse mesmo studo, deixar de buber álcol, comer muita fruita, begetales i fibra ajuda a prebenir l cáncaro de ls antestinos.
Segundo l'ourganizaçon médica Physicianes Committe fur Respunsible Medicine (PCRM) l cunsumo de chicha cuntribui para ua maior ocorréncia d'ampoténcia sexual, pus esse alimiento entope las artérias, sendo acunselhada pula ourganizaçon l'aporfilhaçon dua dieta begetariana cumo ajuda na resoluçon desse porblema.<ref>Physicianes Committe fur Respunsible Medicine, [http://www.pcrn.org/news/heialth040209.html ''New Ad Links Meat-Eating and Ampotence''], February 9, 2004.</ref>
Outro aspeto relebante prende-se cula culidade de ls perdutos [[animales]] que chegan al mercado. Alguns [[animales]] criados para cunsumo houmano son alimentados cun ua cantidade seneficatiba de [[hormónios de crecimiento]] i [[antibióticos]] para rejistiren a las malinas, sendo la [[chicha]] que chega a la mesa, muitas bezes, de mala culidade. Por outro lado, la poluiçon de ls mares i rius puoden tornar la [[chicha]] de [[peixe]] eigualmente ansegura. Todas las toxinas i ls químicos qu'eisisten na auga cuncentran-se ne l peixe, i quando angerimos la sue chicha angerimos essas sustáncias, qu'ancluen [[mercúrio (eilemiento químico)|mercúrio]], [[chombo]], PCB’s (bifenilos policlorados), pesticidas, [[arsénico]], i muitas outras.<ref name="gobeg .com">[http://www.gobeg .com/cuntamination_cautiones.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cientistas de la ''Harbard Schol of Public Heialth'' çcubriran que l mercúrio eisistente ne l peixe puode causar danos eirrebersibles ne l cérebro de las ninos, tanto a las que se ancontran ne l útero, cun a las que stan an zambolbimiento.<ref>Eilizabeth Weise, USA TODAY, [http://www.usatoday .com/news/heialth/2004-02-08-mercury-usat_x.htn Mercury damage 'eirrebersible'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718165633/http://usatoday/ |date=2013-07-18 }}</ref>
Segundo l Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987) l peixe, fresco ó seco, cuntén "grande cantidade de toxinas podrosas" i "pula tabela d'análezes de ls cuorpos purínicos cuntidos ne ls defrentes alimientos, ouserba-se que la maiorie de ls peixes cuntén purinas an cantidade, an special ls pequeinhos, ancluindo la [[truta]], pus estes forman un grupo cujas purinas son an grau mais eilebado de l que las de bitela i de bui ó de baca."<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34">Dr. Indíberi Coluci, ''Higiene i Terapie Alimentares i Profilaxia de las Malinas de Ourige Artrítica'', 18ª eidiçon, Lisboua, 1986, p. 34.</ref> Screbiu que l peixe seco, cumo por eisemplo l [[bacalhau]] porduç mais benenos que ls peixes frescos.<ref name="Coluci, 1986, p. 35">Coluci, 1986, p. 35.</ref> Acrecientou inda que mariscos, moluscos i crustáceos son acidificantes, andigestos i cunténen "purinas an cantidades que ls tornan altamente tóxicos"<ref name="Coluci, 1986, p. 35"/>
Un terceiro punto, nas rezones de salude, son las recorrentes crises de l'andústria alimentar, cumo la de las [[ancefalopatie spongiforme bobina|bacas]] ó la de la [[gripe abiária]], que lieban muitas pessonas a adotar ua dieta defrente.
Quanto als [[begetales]], [[fruitas]], [[Hortaliça|berduras]] i [[legumes]] tamien hai la preocupaçon cula anfenidade de [[agrotóxicos]], que puoden ser tan prejudiciales a la salude quanto ls [[hormónios]] ampregados ne ls [[animales]].{{Carece de fuontes}}
Segundo l Dr. [[Benjamin Spock]], ua buona rezon para cunsumirmos alimientos d'ourige begetal ye que ls animales tenden a cuncentrar pesticidas i químicos na sue chicha i leite, al passo que ls alimientos begetales, mesmo nun sendo ourgánicos, cunténen mui menos cuntaminaçon.<ref>Benjamin Spock, M.D., ''Dr. Spock’s Baby and Child Care: Sebenth Eidition'' (New York: Pocket Books, 1998, pp. Spock 113-4.</ref> D'acuordo cun un studo publicado ne l ''New Angland Jounal of Medicine'', l leite de mais begetarianas cuntén solo 1 ó 2% de ls pesticidas que fúrun ancontrados ne l leite de mais nun begetarianas.<ref name="gobeg .com"/>
Debido al porcesso de [[Bio-acumulaçon]] ls químicos ténen tendéncia a acumular-se ne ls tecidos de ls animales que stan mais alto na cadeia alimentar..<ref>[http://www.answers .com/topic/begetarianisn-research-and-general-acetance]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www .ptutorbista .com/cuntent/biology/biology-ib/ambironmental-pollution/water-pollution-effets.php]</ref>
Por esso, quanto mais subimos na cadeia alimentar mais cuncentrados se tornan ls químicos tóxicos, l que lieba a grandes cantidades na chicha i ne l peixe..<ref>Richard H. Schwartç, Ph. D., ''Judaisn and Begetarianisn'', Lantern Books, 2005, p. 146.</ref> Por eisemplo, la baca al cunsumir plantas i grano cun pesticidas i outros poluentes absorbe essas sustáncias, que se ban juntar culas drogas i hormónios giralmente admenistradas a esses animales; l peixe que comemos cunsumiu outro peixe mais pequeinho que por sue beç cunsumiu oucas cuntaminadas, i estes fatores (antre outros) lieban la que ls nun begetarianos téngan un nible de pesticidas mui mais eilebado de l que ls begetarianos..<ref>Stewart D. Rose, ''The Begetarian Solution: Your Answer to Heiart Çease, Cancer, Global Warming, and More'', Heialthy Libing Publicationes, 2004, p. 63-64.</ref> Al comíren ne l topo de la cadeia alimentar ls seres houmanos tornan-se ls recetores de la maior cuncentraçon de pesticidas benenosos.<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 18.</ref> De fato, la chicha cuntén 13 bezes mais DDT (químico para matar ansetos) de l que ls alimientos begetales.<ref>Parhan, 1979, pp. 18.</ref>
Hai que se tener muita higiene antes de preparar ls alimientos, séian eilhes quales fúren, lembrando que ls [[begetales]] son ua fuonte andispensable de [[bitaminas]] i de salude.
L cunsumo de chicha i peixe ye eigualmente propício a la propagaçon de [[parasitas]], cumo por eisemplo la [[ténia]]. Mesmo que la chicha seia cozinada ye frequente que las [[batérias]] nun séian çtruídas, sendo estas notables fuontes d'anfeçon.<ref>Parhan, 1979, pp. 24.</ref>
D'acuordo cul Nutrition Anstitute of América "la chicha dua carcaça animal stá carregada de sangre tóxico".<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 15-16.</ref> Mal l'animal ye muorto dá-se un porcesso de [[putrefaçon]] i de [[decumposiçon]] stremamente rápido.<ref>Parhan, 1979, pp. 22-23.</ref> Para alhá desso, la chicha an porcesso de decumposiçon, al cuntrairo de a quemido begetariana, passa mui lentamente pul sistema digestibo houmano, stando an custante cuntato culs uorgones digestibos.<ref>Parhan, 1979, pp. 23-24.</ref>
L Dr. José Lyon de Castro screbiu que la chicha cunten agentes tóxicos i numerosos benenos probenientes de l catabolismo, que son altamente nocibos al ourganismo. Acrecientou que mal l'animal ye abatido, se forman [[benenos]] debido a la [[decumposiçon]] cadabérica, i qu'até ne l frigorífico, qu'aguenta la chicha por algun tiempo, esta altara-se la cada hora passada. Referiu que l fígado i ls rines son ls uorgones que mais se afetan pul cunsumo frequente de chicha, que ye un alimiento pobre an minerales, bitaminas, i an heidratos de carbono (scetuando la gordura).<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 122.</ref>
L Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987), que zaconselhaba todos ls tipos de chicha percipalmente debido al fato d'esses alimientos porduziren ácido úrico, screbiu que "la chicha probeniente de ls animales nuobos, cunten inda mais purinas de l que la d'animales adultos, assi cumo todas las chichas chamadas brancas porduzen mais ácido úrico de l que las burmeilhas" i que "la chicha, seia de que spece fur, eirrita l tubo digestibo i causa heipercloridria, l'oustipaçon, l'enterite mucomembranosa, l'apendicite i torna-se particularmente peligrosa para aqueilhes que ténen ls rines i l fígado altarados".<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34"/>
Hoije an die las bacas son stimuladas cun ua hormona de crecimiento bobino (rBGR) para porduziren cerca de dieç bezes mais leite de l que serie normal.<ref>Drª. [[Jane Godall]] i Marc Bekoff, ''The Ten Trusts'', HarperOne, 2003, p. 34.</ref> Por esso sofren frequentemente de mastite, ua anflamaçon de la glándula mamária que ye mui dolorosa.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34">Godall i Bekoff, p. 34.</ref> Quaije to l leite ye cuntaminado cun pus, i quando las bacas son tratadas cun antibióticos estes puoden ser trasferidos pa ls houmanos atrabeç de l leite.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34"/> Ls ambestigadores cuncluíran qu'un copo de leite de baca cuntén zde ua la siete pingas de pus, l que ye peligroso porque l pus cuntén batérias.<ref>[http://www.milksucks .com/pus.asp Got...Pus?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
===Ecologie===
La motibaçon eiqui ye racionalizar l'outelizaçon de ls [[recursos naturales]] pa l'oubtençon d'alimientos. Un begetariano reduç un eilo de la cadeia alimentar, tornando-la mais eficiente i, cunsequentemente, reduzindo l'ampato ambiental de la sue alimentaçon.Las fruitas, ls cereales i ls begetales eisigen 95% menos de matérias-primas para séren porduzidas.<ref name="Gore, 2006, p. 317">Al Gore, ''Ua Berdade Anconbeniente'', nuoba eidiçon rebista, Sfera de l Caos, 2006, p. 317, ISBN 989-8025-15-8</ref> Para alhá desso, ye neçaira mui mais einergie fócil para porduzir i trasportar chicha de l que para porduzir ua porçon idéntica de proteínas d'ourige begetal.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/> Para se porduzir 1 caloria de proteína a partir de frajones de soja son neçairas 2 calorias de [[cumbustible fócil]], anquanto que para se porduzir ua caloria de proteína a partir de bife son neçairas 54 calorias de cumbustible fócil.<ref name="John Robbins 2001, p. 266">John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 266.</ref>
Para porduzir chicha, ye necessairo cultibar plantas qu'alimentaran l ganado, que por sue beç eirá alimentar l'home. Durante l passo d'alimentaçon de l ganado, fúrun gastos recursos cumo l'auga, einergie i tiempo, que poderien tener sido poupados se l'home cunsumisse diretamente ls begetales. San necessairos 18 quilos de cereal para porduzir un quilo de chicha, i un acre de tierra se fur outelizada para cultibar cereales puode porduzir cinco bezes mais proteína de l que se fur outelizada para porduzir chicha.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 275-276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Cun 2,5 acres de tierra puode-se porduzir [[repolho]] para alimentar 23 pessonas, [[patatas]] para alimentar 22 pessonas, [[arroç]] para alimentar 19 pessonas, [[milho]] para alimentar 17 pessonas, [[trigo]] para alimentar 15 pessonas, ó anton, [[galhinha]] para alimentar 2 pessonas, leite para alimentar 2 pessonas, uobos para alimentar 1 pessona ó bife para alimentar 1 pessona.<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 294.</ref>
Lougo, ye possible alimentar mui mais pessonas, cun un custo mui mais reduzido pa l'ambiente se porduzirmos alimientos begetarianos. Inda l'este propósito dixe [[Rajendra Pachauri]], Premio Nobel de la Paç, que ''se cada beç mais pessonas comíren mais chicha, nun haberá cereales suficientes pa a porduzir, porque la cumberson de calorias de ls cereales an calorias de la chicha ye mui pouco eficiente''.<ref>Sábado, 18 de Abr de 2009 [http://aeiou.spresso .pt/sera-tragico-se-nao-houbir-un-acuordo-climatico=f509487). "Será trágico se nun houbir un acuordo climático"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Outro eisemplo: segundo la FAO (Organizaçon de las Naciones Ounidas para Agricultura i Alimentaçon), para porduzir 1 kg de chicha bobina son gastos aprossimadamente 15 mil litros d'auga (cunsidrando l cunsumo de l'animal durante sue bida debedido pul rendimiento bruto de sue chicha). Para porduzir 1 kg de soja, son gastos menos de 1300 litros d'auga, cerca de 10%. L'eiquenomie d'auga ye, antoce, superior a 90%.<ref name="singer">Singer, p. (2004). Libertaçon Animal. Eiditora Lugano.</ref><ref>''http://www.fao.o{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}rg''</ref> Ó seia, se cunsumíssemos diretamente la soja, an beç d'a darmos als animales, tamien pouparíamos cantidades eimensas d'auga, ua beç que cultibar soja requer mui menos auga de l que la que ye neçaira para criar animales para cunsumo: la sustituiçon mensal de 1,6 quilos de chicha pul eiquibalente de soja pouparie 75 mil litros d'auga anualmente, i se 20% de ls agregados fameliares ne ls I.U i ne l Canadá sustituíssen semanalmente 113 gramas de chicha de baca pula mesma cantidade de soja, poupaba-se anualmente auga suficiente para fornecer 10 galones d'auga potable para cada pessona de l mundo.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 115, ISBN 978-972-8929-80-0</ref>
Inda d'acuordo cula FAO (studo de 2006), la porduçon mundial de chicha ye respunsable por 18% de ls gases que causan eifeito de stufa, ó seia, mais de l que todos ls meios de trasportes mundiales juntos. Inda assi, an 2009 dous cientistas de l Banco Mundial corrigiran i recalculórun ls referidos dados pa l Anstituto Wold Watch, cuncluindo que la FAO, que ye promotora de l'oumiento de l cunsumo de chicha, nun analisou corretamente todos ls aspetos, pus, passado la correçon de ls erros i l'ajustamiento de ls dados la cuncluson de ls cientistas fui que la pecuária i ls sous subprodutos son causadores de, pul menos 51% de ls gases causadores de l'eifeito de stufa.<ref>[http://abp.org .pt/node/70 ABP, "Nuobos studos andican que la porduçon de chichas ye la maior fuonte de poluiçon la nible mundial"]</ref> La cantidade de gases de carbono causadores de [[eifeito de stufa]] libertada por cunduzir un típico carro amaricano durante un die son 3 quilogramas; al passo que la cantidade de desses mesmos gases libertada pula queima i çmatamiento dua ária de [[floresta tropical]] de la [[Cuosta Rica]] suficiente para porduzir bife para solo un hambúrguer son 75 quilogramas <ref name="John Robbines 2001, p. 266"/>
Acerca dun terço de la superfice terrestre de l planeta ye dedicada a la criaçon de ganado.<ref>Jonathan Sfaran Foer, "Eating Animals", Hamish Hamilton, 2009, p.149.</ref>
Anualmente cerca de 200.000 quilómetros quadrados de florestas tropicales son çtruídas para criaçon de pastos para ganado, cunduzindo a la zertificaçon i stinçon d'aprossimadamente 1000 speces de plantas i animales.<ref>[http://abp.org .pt/node/48 ABP, "Ampatos Ambientales de la porduçon de chichas i deribados: Porduçon Animal / Degradaçon Ambiental i Fame ne l Mundo"]</ref>
Las florestas tropicales tamien stan a ser çtruídas para porduzir soja, sendo que cerca de 80% de la soja mundial ye outelizada para alimentar animales para cunsumo houmano an beç de ser cunsumida diretamente puls houmanos.<ref>The Guardian, [http://www.guardian.co.uk/commentisfre/2010/jul/01/anti-soya-brigade-eignore-scaremongering Eignore the anti-soya scaremongers] {{Lhigaçon einatiba|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2010</ref><ref>Grenpeace, "Eating Up the Amazon", [http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015000252/http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf |date=2023-10-15 }}, p. 5.</ref>
Se cunsumíssemos essa soja an beç d'a ousarmos para alimentar animales que, mais tarde seran comidos, eliminaríamos la necidade de çtruir las restantes florestas tropicales, pus eisiste un einorme çperdício ne l porcesso de porduçon de chicha.<ref>Gobeg, [Wasted Resources: Rainforest http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-wastedResources-rainforest.asp]</ref>
De fato, solo l ganado de ls Stados Ounidos cunsume anualmente tanta soja i grano que serie suficiente para alimentar to la populaçon houmana cinco bezes.<ref>Worldwatch Anstitute,[http://www.worldwatch.org/node/1770 Fire Up the Grill fur la Mouthwatering Red, White, and Gren July 4th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210133910/http://www.worldwatch.org/node/1770 |date=2009-02-10 }}, July 2, 2003.</ref> 1,400,000,000 ye l númaro de pessonas que poderien ser alimentadas cul grano i ls frajones de soja que son comidos solo pul ganado de ls Stados Ounidos (adonde bibe 4% de la populaçon mundial).<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 292.</ref>
L'amazónia cuntina a ser zbrabada a ua taxa de 25 000 quilómetros quadrados por anho para criaçon de ganado i cultibo de soja para alimentar animales(ó seia, 11 acres de floresta son derrubados la cada minuto).<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 277. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Debido a la reduçon de las barreiras comerciales l mundo passou a ser un mercado único, sendo que l'oumiento de l cunsumo de chicha faç cun que florestas d'outros países séian çtruídas para cultibar soja para alimentar animales i assi, l nuosso cunsumo de chicha cuntribui, de forma andireta, pa la çflorestaçon ne l strangeiro i pa la cunsequente perda de biodibersidade.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> La çtruiçon de las arbles, por sue beç, ben a causar danos ambientales, pus estas deixan d'absorber l dióxido de carbono.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/>
Outro porblema grabe resultante de l cunsumo de chicha, son ls scremientos que l'eilebado númaro d'animales porduç, l que nun acuntece na porduçon d'alimientos d'ourige begetal. Ls animales criados para comer porduzen 130 bezes mais scremientos de l que to la populaçon de ls Stados Ounidos.<ref>Gobeg,[ Meat and the Ambironment: Pollution http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-pollution.asp]</ref>
Quanto al peixe, segundo un studo publicado na rebista ''Science'', se la situaçon se mantiber assi, ne l'anho 2048 nun haberá mais peixe ne l mar..<ref>''Science'', Nob. 3, 2006; bol. 314, pp. 787-780</ref> I l peixe criado an bibeiro, tendencialmente ten nibles mais eilebados de metales pesados i gera ua cantidade de merda eiquibalente a ua cidade de 65 mil pessonas la çpeijar sgotos sin tratamiento diretamente ne l mar.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 112, ISBN 978-972-8929-80-0</ref>
===Ética===
Muitos begetarianos nun cunceben l'home cumo superior al animal, de l punto de bista de l dreito a la bida. Ó seia, nun ye justo tirar la bida a un animal para alimentar ua pessona, specialmente quando la bida dessa pessona nun depende de la bida de l'animal. Antoce, ls animales i ls seres houmanos dében coeisistir.
Outro aspeto refire-se a la forma cumo ls animales son tratados. Ls animales porduzidos pula andústria agropecuária moderna son cunfinados an pequeinhos spácios, alimentados de forma artificial i tratados por bezes de forma brutal durante l trasporte ó antes de l'abate.<ref name="singer"/>
Hoije an die las bacas son ourdenhadas por ua máquina quaije todos ls dies de l'anho, anclusibe anquanto stan prenhas, i debido a las eisigéncias nun naturales que son ampostas al sou metabolismo, andan mal nutridas, sofren de falta de cálcio i magnésio, i chegan a un punto de colapso físico passado quatro anhos (altura an que son muortas).<ref>Bodhipaksa, ''Begetarianisn: la Buddhist Biew'', Windhorse Publicationes, second eidition (rebised), 2009, pp. 16-17.</ref> Las sues crias son les retiradas para que quedemos cul sou leite. Ye un momiento mui traumático i doloroso para ambas i quedan a chamar ua pula outra até nun podéren mais.<ref>Jeffrey Moussaieff Masson,, ''L Porquinho que Cantaba a la Luna: L Mundo de las Emoçones de ls Animales Domésticos'', Senhales de Fuogo, Lisboua, 2005, pp. 21, 163-170.</ref>
Las bitelas de leite, depuis de séren apartadas de las sues mais biben durante dezasseis sumanas an celas de madeira tan streitas i çcunfortables que nun se puoden mexer, esto para que nun zambolban ls músclos i para qu'assi la sue chicha quede tenra.<ref>Peter Singer, ''Scritos subre ua bida ética'', Don Quixote, 2008, pp. 75-81.</ref> San alimentadas cun un sustituto de leite pouco nutritibo i pobre an fierro para que queden anémicas i para qu'assi la sue chicha se mantenha sbranquiçada.<ref>Singer, ''oup. cit''.</ref> Este tipo de chicha ye adquirido la précios sorbitantes por restourantes de luxo.<ref>Singer, ''oup. cit.''</ref>
Anque l'andústria de la chicha alegar que ls animales son bien tratados i muortos de forma andolor, la berdade ye outra. Filmaiges clandestinas documentan crueldade gratuita an dibersos matadouros. Na Family Farms, na Pensilbánia, classeficada cumo un fornecedor de chicha de culidade, biu-se trabalhadores l'atiráren leitones pul aire biolentamente, batendo-les cun marretas crabadas de crabos, pegando-los pulas oureilhas i pulas caudas; biu-se inda las sues caudas las séren cortadas cun alicates i ls sous colhones la séren arrincados a a mano (todo sin anestesie ó cuidado beterinairo), i leitones doentes la séren sufocados até a la muorte an cámaras.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=31549 Agencia de Amboras de Dreitos Animales: Fox News porduç bídeo sclusibo denunciando crueldades an matadouro de cochinos]</ref>
Nun matadouro de la KFC, ampresa que se diç “cumprometida ne l bien-star i ne l tratamiento houmano de las galhinhas”, documentou-se trabalhadores l'arrincáren la cabeça a abes bibas, la deitáren-les tabaco pa ls uolhos, l'atiráren-nas cun bioléncia contra la parede, la pontapeáren-nas i la saltáren arriba deilhas a punto de repentáren i se ber antestinos puls suolo.<ref>Jonathan Safran Foer,''Eating Animals'', 2009, p. 67.</ref><ref>[http://www.kentuckyfriedcruelty .com/u-undercober.asp Kentucky Fried Cruelty: Undercober Ambestigationes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Muitas outras ambestigaçones clandestinas an bários matadouros defrentes documentórun l mesmo tipo de crueldade.<ref>[http://www.gobeg .com/fatoryFarming.asp Cruelty to Animals: Mechanized Madness]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Eesisten inda studos que proban que l'eisisténcia de matadouros oumenta la bioléncia na sociadade.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=62582 Studos cumproban que l'eisisténcia de matadouros oumenta l cumportamiento biolento na sociadade]</ref>
Outros studos mostran que muitos criminosos biolentos cometírun atos cruéis cun animales .<ref>[http://photo.newswek .com/cuntent/photo/2009/6/photos-la-link-betwen-animal-cruelty-murder.html Newsweak: Cruel Behabior]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
===Eiquenomie===
La base alimentar de l begetarianismo cunsiste an alimientos dun nible anferior de la cadeia alimentar, ls legumes, fruitos i granos, mais baratos de l que la chicha ó l peixe, quando de culidades cumparables.
Ls alimientos begetarianos processados, cumo l [[tofu]] ó l [[seitan]], son muitas bezes porduzidos puls própios cunsumidores an casa.
Las rezones eiquenómicas nun questuman, eisoladamente, motibar ua pessona a adatar la dieta begetariana, mas cuntribui muitas bezes, al lado d'outras motibaçones, pa la mudança de regime alimentar, ó la sue manutençon.
===Religion===
Las motibaçones relegiosas son, muitas bezes, rebestidas de grande cumplexidade. [[Jaenismo|Jaenistas]], l mobimiento [[Hare Krishna]], [[budismo|Budistas]], [[hinduísmo|Hindus]], la [[Teosofia|Sociadade Teosófica]] (por anfluéncia de las dues radadeiras religiones), [[Fraternidade Rosacruç (Max Heindel)|Crestianos Rosacruzes]] i [[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die|Adbentistas de l Sétimo Die]] son tipicamente conotados cul begetarianismo, mas las motibaçones nun son necessariamente amposiçones relegiosas (esto ye, comer chicha nun ye necessariamente bisto cumo un pecado, por eisemplo). Muitos budistas prefíren la dieta begetariana porque defenden la nó-bioléncia, l que ye, antoce, ua motibaçon ética, anquanto outros mantén la chicha animal an sues dietas an face de l percípio de la nó-defrenciaçon, pus antenden que na agricultura tamien son muortos dibersos pequeinhos animales. Muitos adbentistas scolhen i acunselhan la dieta begetariana porque la bénen cumo mais saudable i, antoce, bantajosa pa l cuorpo terreno - l que ye, por bias desso, ua motibaçon de salude.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lista de begetarianos]]
* [[Beganismo]]
* [[Nun matar]]
* [[Essénios]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Wikiquote|Begetarianismo}}
* {{Link|t|2=http://www.sbb.org.br/ |3=Sociadade Begetariana Brasileira - SBB}}
* {{Link|t|2=http://www.begetarianismo .com.br/ |3=Sítio Begetariano}}
* {{Link|t|2=http://www.abp.org .pt/ |3=Associaçon Begetariana Pertuesa - ABP}}
{{Begetarianismo}}
{{DEFAULTSORT:Begetarianismo}}
[[Catadorie:Begetarianismo| ]]
[[Catadorie:Teories éticas]]
[[Catadorie:Dietas]]
[[Catadorie:Nutriçon]]
rs2djih9f0wyfsryi4ufyp8ly9fkd6x
Jorge VI de l Reino Ounido
0
7344
108484
104323
2026-09-22T13:08:07Z
~2026-50857-55
15557
/* Títalos, stilos i armas */
108484
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:King George VI LOC matpc.14736 (cleaned).jpg|miniaturadaimagem|Jorge VI del I Reino Ounido]]
{{Anfo/Nobre
|nome =Jorge VI
|titulo =Rei de l Reino Ounido, Irlanda i Domínios Británicos de Para alhá-mar<br />Amperador de la Índia
|eimaige =King George BI of Angland, formal photo portrait, circa 1940-1946 - eidit.jpg
|eimgw = 225px
|sucesson =[[Aneixo:Lista de monarcas británicos|Rei de l Reino Ounido, Irlanda i Domínios Británicos de Para alhá-Mar]]
|reinado ={{dtlink|11|12|1936}} la {{dtlink|6|2|1952}}
|tipo-reinado =Reinado
|coroaçon ={{dtlink|12|5|1937}}
|predecessor =[[Eduardo BIII de l Reino Ounido|Eduardo BIII]]
|sucessor =[[Isabel II de l Reino Ounido|Isabel II]]
|sucessão1 =[[Amperador de la Índia]]
|reinado1 ={{dtlink|11|12|1936}} la {{dtlink|15|8|1947}}
|tipo-reinado1 =Reinado
|coroação1 =nun coronado
|predecessor1 =Eduardo BIII
|sucessor1 =títalo abolido
|cunjugue =[[Eilizabeth Bowes-Lyon]]
|çcendencia =[[Isabel II de l Reino Ounido|Isabel II]]<br />[[Margarida de l Reino Ounido|Margarida]]
|nome cumpleto =Alberto Frederico Artur Jorge
|casa =[[Casa de Saxe-Coburgo-Pinga|Saxe-Coburgo-Pinga]]<br/>[[Casa de Windsor|Windsor]]
|pai =[[Jorge B de l Reino Ounido|Jorge B]]
|mai =[[Marie de Teck]]
|data de nacimiento ={{dni|lang=br|14|12|1895|si}}
|local de nacimiento=York Cottage, [[Sandringhan House]], [[Norfolk (Anglaterra)|Norfolk]], [[Anglaterra]],<br/>{{GBR}}
|data de la muorte ={{nowrap|{{muorte|lang=br|6|2|1952|14|12|1895}}}}
|local de la muorte =Sandringhan House, Norfolk, [[Anglaterra]], {{GBR}}
|data d'antierro ={{Data|1952|2|15}}
|local d'antierro =[[Capielha de San Jorge (Castielho de Windsor)|Capielha de San Jorge]], [[Castielho de Windsor]], Reino Ounido
|religion =[[Eigreija de la Anglaterra|Anglicana]]
}}
'''Alberto Frederico Artur Jorge''' ({{lang-en|''Albert Frederick Arthur George''}}) ([[Norfolk (Anglaterra)|Norfolk]], {{dtlink|lang=br|14|12|1895}} — Norfolk, {{dtlink|lang=br|6|2|1952}}) fui [[Aneixo:Lista de monarcas británicos|rei de l Reino Ounido]] i de ls [[Domínio (política)|Domínios]] de la ''[[Commonwealth]]'' cul títalo de '''Jorge VI'''. Fui l radadeiro [[amperador de la Índia]] i purmeiro [[xefe de la Quemunidade Británica]].
Cumo segundo filho de [[Jorge V de l Reino Ounido|Jorge V]] nun era sperado qu'heirdasse l trono, l que fizo cun que passasse parte de sue bida sob la selombra de la popularidade de sou armano mais bielho, [[Eduardo VIII de l Reino Ounido|Eduardo]]. Serbiu a la [[Marina Rial Británica|marina]] i a la [[Fuorça Aérea Rial|fuorça aérea]] durante la [[Purmeira Guerra Mundial]], retomando sous cumpromissos públicos usuales passado l término de l cunflito. Casou-se cun ''Lady'' [[Eilizabeth Bowes-Lyon]] an 1923 i tubo dues filhas: [[Isabel II de l Reino Ounido|Isabel]] i [[Margarida de l Reino Ounido|Margarida]].
An 1936, cula muorte de sou pai, sou armano mais bielho ascendiu al trono cumo Eduardo VIII. Inda assi, menos dun anho depuis, l nuobo rei manifestou l'antresse de casar-se cula ''[[socialite]]'' norte-amaricana [[Wallis Simpson]], cun quien yá mantenie un relacionamiento. Adbertido pul [[Aneixo:Lista de purmeiros-menistros de l Reino Ounido|purmeiro-menistro]] [[Stanley Baldwin]] de que rezones políticas i relegiosas ampedian tal cunsórcio, Eduardo BIII decidiu abdicar an fabor de Jorge, que se tornou l terceiro monarca de la [[Casa de Windsor]].
Durante l reinado de Jorge VI, acelerou-se l porcesso de çmembramiento de l [[Ampério Británico]] i sue trasiçon pa la Quemunidade de Naciones. Ne l die de sue ascenson, l [[Oireachtas]], parlamiento de l [[Stado Libre Irlandés]], retirou la mençon direta al monarca de sue Custituiçon, declarando formalmente la república i deixando la Quemunidade de Naciones an 1949. An 1939, l Ampério i la Quemunidade de Naciones, cun sceçon de l Stado Libre Irlandés, declarórun [[Segunda Guerra Mundial|guerra]] a la [[Almanha Nazi]]. Ne ls dous anhos seguintes, declarou-se guerra tamien a la [[Reino de Eitália (1861–1946)|Eitália]] i al [[Ampério de l Japon|Japon]]. Ambora l Reino Ounido i sous aliados téngan saído bitoriosos de l cunflito, ls [[Stados Ounidos]] i la [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas|Ounion Sobiética]] eilebórun-se cumo proeminentes [[superpoténcias|poténcias mundiales]], anquanto l Ampério Británico declinaba. An júnio de 1948, pouco menos dun anho passado la [[andependéncia de la Índia]] i de l [[Stória de l Paquiston#Antecedentes de l'andependéncia|Paquiston]], Jorge abandonou l títalo de Amperador de la Índia, mas mantebe l ''status'' de rei d'ambos ls países (la Índia se tornarie ua república an 1950, cumo paíç-nembro de la Quemunidade de Naciones). Nessa época, l rei adotou l nuobo títalo de Xefe de la Quemunidade Británica. Atormentado por porblemas de salude ne ls radadeiros anhos de sou reinado, JorgeVI morriu an 1952, sendo sucedido por sue filha mais bielha, Isabel II.
== Biografie ==
=== Anfáncia i mocidade ===
[[Fexeiro:Edward VII UK and sucessors.jpg|thumb|left|Quatro reis, an foto de 1908: [[Eduardo VII de l Reino Ounido|Eduardo VII]] (strema dreita), sou filho, l feturo [[Jorge V de l Reino Ounido|Jorge V]] (strema squierda), i sous nietos, ls feturos [[Eduardo VIII de l Reino Ounido|Eduardo VIII]] (delantre) i Jorge VI (al fondo).|ligação=Special:FilePath/Edward_VII_UK_and_sucessors.jpg]]
Jorge VI naciu ne l ''York Cottage'', an [[Sandringhan House]], durante l reinado de sue bisabó, la [[Bitória de l Reino Ounido|reina Bitória]].{{sfn|Rhodes James|1998|p=90}}{{sfn|Weir|1996|p=329}} Sou pai era l príncepe Jorge, [[duque de Iorque]] (feturo [[Jorge V de l Reino Ounido|Jorge V]]), segundo filho i heirdeiro de ls [[Príncepe de Gales|príncepes de Gales]] (feturos rei [[Eduardo VII de l Reino Ounido|Eduardo VII]] i [[Alexandra de la Dinamarca|reina Alexandra]]). Sue mai era la duquesa de Iorque (fetura [[Marie de Teck|reina Marie]]), filha mais bielha de l [[Príncepe Francisco, Duque de Teck|duque]] i de la [[Princesa Marie Adelaide, Duquesa de Teck|duquesa de Teck]].{{sfn|Weir|1996|pp=322–323, 329}}
Sou nacimiento, an 14 de dezembre de 1895, ocorrera an pleno anibersairo de la muorte de sou bisabó, l [[príncepe cunsurte]] [[Alberto de Saxe-Coburgo-Pinga|Alberto]].{{sfn|Judd|1982|p=3}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=90}}{{sfn|Townsend|1975|p=15}}{{sfn|Wheler-Bennett|1958|pp=7–8}} L príncepe de Gales screbiu al filho anformando que la reina Bitória habie recebido ''"bastante angustiada"'' l'ambora de l nacimiento. dous dies depuis, el screbiu outra beç: ''"Penso rialmente qu'agradarie a eilha se bocé se le propusisse l nome de ''Alberto''"''.{{sfn|Judd|1982|pp=4–5}}{{sfn|Wheler-Bennett|1958|pp=7–8}} La reina acalmou-se cula perpuosta de dar al nuobo príncepe l nome de Alberto i screbiu a la duquesa de Iorque: ''"Stou ampaciente para bé-lo; nacido nun die tan triste, mas un pouco mais caro para mi, specialmente porque el bai ser chamado por esse nome querido, que ye sinónimo de todo l que ye grande i buono."''{{sfn|Wheler-Bennett|1958|pp=7–8}} Por bias desso, el fui batizado trés meses depuis cumo "Alberto Frederico Artur Jorge", na Eigreija de Santa Marie Madalena, próssimo de Sandringhan.{{nota de rodapie|Sous padrinos fúrun: la reina Bitória (sue bisabó, repersentada pula [[Alexandra de la Dinamarca|princesa de Gales]]), l [[Frederico Guilherme, Grano-duque de Mecklenburg-Strelitç|grano-duque]] i la [[Augusta de Cambridge|grana-duquesa de Mecklemburgo]] (sous tios-abós maternos, repersentados pul [[Príncepe Francisco, Duque de Teck|duque de Teck]] i pula princesa [[Maud de Gales]]), la [[Bitória, Princesa Rial de l Reino Ounido|pricesa rial]] (sue tie-abó paterna, repersentada pula princesa [[Princesa Bitória Alexandra de l Reino Ounido|Bitória de Gales]]), l [[Frederico VIII de la Dinamarca|príncepe heirdeiro de la Dinamarca]] (sou tio-abó, repersentado pul [[Eduardo VII de l Reino Ounido|príncepe de Gales]]), l [[Príncepe Artur, Duque de Cunnaught|duque de Cunnaught]] (sou tio-abó), la [[Luísa, Princesa Rial i Duquesa de Fife|duquesa de Fife]] (sue tie paterna) i l príncepe Adolfo de Teck (sou tio materno).<ref>''The Eiquipas'', 18 de febreiro de 1896, p. 11</ref>}} Cumo bisneto de la reina Bitória, fui chamado formalmente de ''"Sue Alteza l Príncepe Alberto de Iorque"'' zde sou nacimiento. An família, antretanto, era chamado anformalmente de ''"Bertie"''.{{sfn|Judd|1982|p=6}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=90}}{{sfn|Townsend|1975|p=15}}{{sfn|Windsor|1951|p=9}} Sue abó materna, la duquesa de Teck, nun gustou de l purmeiro nome dado al bebé i screbiu profeticamente que speraba que l radadeiro nome ''"podisse suplantar aquel menos faborable"''.{{sfn|Bradford|1989|p=2}} Alberto, cumo era coincido, fui l quarto na linha de sucesson al trono zde sou nacimiento, atrás de sou abó, sou pai i sou armano mais bielho, Eduardo. An 1898, la reina Bitória eimitiu [[Carta-patente|cartas-patentes]] cuncedendo als filhos de l filho mais bielho de l príncepe de Gales l tratamiento de "[[Alteza Rial]]" i, als dous anhos d'eidade, Alberto tornou-se ''"Sue Alteza Rial l Príncepe Alberto de Iorque"''.{{sfn|Judd|1982|p=6}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=90}}{{sfn|Townsend|1975|p=15}}{{sfn|Windsor|1951|p=9}}
Alberto sofria de porblemas de salude i fui çcrito cumo ''"facilmente assustable i albo propenso a las lágrimas"''.{{sfn|Wheler-Bennett|1958|pp=17–18}} Sous pais, l duque i la duquesa de Iorque, giralmente nun participában de l'eiducaçon ó de l daprendizado diairos de ls filhos, cumo era quemun antre las famílias aristocráticas de la época. El tubo [[gagueira]] por muitos anhos i fui fuorçado a screbir cula mano dreita, ambora fusse naturalmente [[canhoto]]. Alberto tamien sofria de porblemas stomacales crónicos i de zinolho balgo - que l'oubrigórun a ousar dolorosas talas corretibas.<ref name="HCG">{{Ref-libro|subrenome=Matthew|nome=H.C.G.|títalo=Oxford Ditionary of National Biography|eiditor=Oxford University Press|publicaçon=2004|capítulo=George BI (1895–1952)}}</ref>
Quando sou abó tornou-se l rei Eduardo VII, an 1901, Alberto passou a ser l terceiro na linha sucessória.<ref name="Throne">{{citar web|url=http://www.wargs .com/essays/sucession/1921.html|titulo=Persones eligible to suced to the British Throne las of 1 January 1921|ultimo=Reitwiesner |purmeiro=William Addams|obra=Wargs|lengua=anglés|acessodata=15/01/2013}}</ref>
===Eiducaçon i carreira melitar ===
An 1909, Alberto angressou cumo [[cadete]] na [[Osborne House|Royal Nabal College de Osborne]]. An 1911, anque sues notas ne ls eisames finales quedáren ambaixo de la média de sue turma, el fui promobido pa l ''[[Britannia Royal Nabal College]]'', an [[Debon|Dartmouth]].{{sfn|Bradford|1989|pp=41–45}}{{sfn|Judd|1982|pp=21–24}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=91}} Cula muorte de Eduardo VII an [[1910]], l pai de Alberto assumiu l trono, cumo Jorge V, i sou armano mais bielho tornou-se príncepe de Gales, fazendo cun que Alberto se tornasse l segundo na linha de sucesson al trono.{{sfn|Judd|1982|pp=22–23}}
[[Fexeiro:The Andependent Air Force Dinner - Prince Albert, Trenchard and Courtney.jpg|thumb|right|250px|L príncepe Alberto nun jantar de la [[Rial Fuorça Aérea|''RAF'']], cun [[Hugh Trenchard, 1.º Bisconde Trenchard|Hugh Trenchard]] (centro) i Christopher Courtney (a la dieita), an 1919.|ligação=Special:FilePath/The_Andependent_Air_Force_Dinner_-_Prince_Albert,_Trenchard_and_Courtney.jpg]]
Alberto passou ls seis purmeiros meses de 1913 an treinamiento ne l nabio HMS ''Cumberland'', nas [[Índias Oucidentales]] i na cuosta leste de l [[Canadá]].{{sfn|Judd|1982|p=26}} An 15 de setembre desse anho fui promobido la [[guarda-marina]] i passou trés meses ne l [[Mar Mediterráneo|Mediterráneo]] a bordo de l HMS ''Collingwod'', adonde sous colegas dórun-le l'apelido de "Sr. Johnson".{{sfn|Judd|1982|p=28}} Un anho passado essa misson, Alberto tomou parte de la [[Purmeira Guerra Mundial]], sendo [[Mençon ne ls Çpachos|mencionado ne ls çpachos]] por sue açon cumo oufecial de torre a bordo de l ''Collingwod'' durante la [[Batailha de la Jutlándia]] (31 de maio a 1 júnio de 1916), un ambate de resultados anciertos cula [[Marina Almana|marina almana]] que custituiu la maior açon nabal de la guerra. Antretanto, debido a ua [[úlcera pética]] – que l liebarie a ser ouperado an nobembre de 1917 –, el nun biu l'abançar de l cumbate.{{sfn|Bradford|1989|pp=55–76}} An febreiro de 1918, fui nomeado oufecial ancarregado puls ninos ne l centro de treinamiento de l ''[[Royal Nabal Air Serbice]]'', an [[RAF Cranwell|Cranwell]].<ref name="RAF">{{citar web|url=http://www.raf.mod.uk/rafcollegecranwell/story/trasitionyears.cfn|titulo=RAF College Cranwell - Story|obra=Royal Air Force|lengua=anglés|acessodata=29/12/2012}}</ref>{{nota de rodapie|Ls "ninos" ó "ninos-marinheiros" (''boy'' ó ''boy seamen'') éran moços antre ls 13 i ls 18 anhos d'eidade que serbian a la Marina i/ó éran treinados para tal serbício.<ref name="Boy">{{citar web|url=http://www.corpun .com/ukrnr7.htn|titulo=Royal Naby Corporal Punishment|obra=World Corporal Punishment Research|lengua=anglés|acessodata=29/12/2012}}</ref>}} dous meses depuis, cula criaçon de la [[Rial Fuorça Aérea]] i la cunsequente trasferéncia de la ''Royal Nabal Air Force'' para sou cuntrole, Alberto trasferiu-se de la marina pa l'aeronáutica,{{sfn|Bradford|1989|pp=55-76}} sendo nomeado oufecial comandante de l ''Number 4 Squadron of the Boys' Wing'', adonde permaneciu até agosto de 1918.<ref name="RAF"/> El fui l purmeiro nembro de la família rial a ser certificado cumo piloto totalmente qualificado.{{sfn|Judd|1982|p=45}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=91}} Nas radadeiras sumanas de la guerra, serbiu na eiquipe de la ''RAF'' junto a la ''[[Andependent Air Force]]'', an sue sede an [[Nancy]], [[Fráncia]].<ref>{{Ref-libro|subrenome=Boyle|nome=Andrew|títalo=Trenchard Man of Besion|eiditor=Collines|local=St. James's Place London|páiginas=360|capítulo=Chater 13}}</ref>{{nota de rodapie|La ''Andependent Air Force'' fui un squadron de bumbardeio estratégico que fazie parte de la ''Royal Air Force'' i nun era cordenada pul eisército ó pula marina. Atuou na Purmeira Guerra Mundial, bumbardeando caminos de fierro, aeródromos i centros andustriales almanes.<ref name="LG">{{Citar jornal|data=31 de dezembre de 1918|titulo=Tenth Supplement|jornal=The London Gazette|belume=133|léngua=anglés|url=http://www.london-gazette.co.uk/issues/31101/supplements/133|acessadoen=29 de dezembre de 2012}}</ref><ref name="Taylor">{{Ref-libro|subrenome=Taylor|nome=John|coautores=Moyes|outros=P.J.R.|títalo=Pitorial Story of the RAF - Belume One 1918-1939|eiditor= Ian Allan Ltd.|local=Shepperton, Surrey, Angland|publicaçon=1968|páiginas=16-17|id= 0-946958-00-9}}</ref>}} Cula dissoluçon de la ''Andependent Air Force'', an nobembre de 1918, Alberto permaneciu ne l cuntinente por dous meses, cumo [[Stado-Maior|oufecial de l stado-maior]] de la Rial Fuorça Aérea, antes de retornar a la Grana-Bretanha.{{sfn|Judd|1982|p=44}}
An Outubre de 1919, Alberto fui pa l [[Trenity College (Cambridge)|Trenity College]] an [[Ounibersidade de Cambridge|Cambridge]] para studar [[Stória]], [[Eiquenomie]] i Eiducaçon Cíbica por un anho.{{sfn|Judd|1982|p=45}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=91}} An [[4 de júnio]] de [[1920]], fui nomeado [[duque de Iorque]], [[Amberness|conde de Amberness]] i [[Duque de Iorque|baran de Killarney]].{{sfn|Weir|1996|p=329}} El ampeçou a assumir mais tarefas reales, repersentando sou pai an bejitas a minas de carbon, fábricas i caminos de fierro. Tales bejitas le rendírun l'apelido de "Príncepe Andustrial".<ref>''Current Biography'' 1942, p. 280</ref>{{sfn|Judd|1982|p=72}}{{sfn|Townsend|1975|p=59}} Sue gagueira i l custrangimiento qu'eilha le causaba, aliada a la sue tendéncia a a acanhamiento, fizo cun qu'el parecisse mui menos ampressionante que sou armano mais bielho. Inda assi, el era fesicamente atibo i gustaba de jogar ténis.{{sfn|Judd|1982|p=52}} Alberto antressaba-se pulas cundiçones de trabalho de la populaçon i chegou a presidir la ''Andustrial Welfare Society''.{{nota de rodapie|Organizaçon sin fines lucratibos que presta cunsultoria, acunselhamiento i pesquisa, bisando la melhorie de las cundiçones i de la culidade de bida de ls trabalhadores.<ref name="Work">{{citar web|url=http://www .ptheworkfoundation .com/Aboutus|titulo=About The Work Foundation|obra=The Work Foundation|lengua=anglés|acessodata=03/01/2013}}</ref>}} La série d'acampamientos de berano para ninos promobidos pul príncepe antre 1921 i 1939, reuniu ninos de defrentes classes sociales.{{sfn|Judd|1982|pp=77–86}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=97}}
=== Casamiento ===
Nua época an qu'era hábito nembros de la [[Família rial|rialeza]] çposáren sous pares, era ancomun que Alberto tubisse tanta libardade para scolher sue fetura mulhier. An 1920, l príncepe rencontrou la moço ''[[lady]]'' [[Eilizabeth Bowes-Lyon]] (la quien nun bie zde l'anfáncia), filha mais nuoba de l [[Claude Bowes-Lyon, 14.º Cunde de Strathmore i Kinghorne|conde]] i de la [[Cecelia Bowes-Lyon|cundessa de Strathmore i Kinghorne]]. Alberto staba detreminado la çposá-la,{{sfn|Rhodes James|1998|pp=94-96}}{{sfn|Bickers|2006|pp=31, 44}} mas la pretendente recusou dues bezes sues perpuostas (an 1921 i 1922) - alegadamente por sue relutáncia an submeter-se als sacrifícios necessairos para fazer parte de la família rial.{{sfn|Bradford|1989|p=106}} Nas palabras de la mai de ''lady'' Eilizabeth, la scolha de l príncepe por sue filha fazerie del alguien bitorioso ó arruinado.{{nota de rodapie|De la spresson anglesa ''"made or marred"''.}} Passado un longo namoro, Eilizabeth aceitou sou pedido de casamiento.{{sfn|Bradford|1989|p=77}}{{sfn|Judd|1982|pp=57-59}}
Eilhes se casórun an 26 d'abril de 1923 na [[Abadie de Westminster]]. La recén-criada [[British Broadcasting Corporation|BBC]] zeiaba grabar i trasmitir l'eibento pul rádio, mas l [[Capítulo (religion)|capítulo]] de l'abadie betou l'eideia (ambora l [[Deon de Westminster|deon]] [[Heirbert Edward Ryle]] fusse a fabor).<ref name="Reith">{{Ref-libro|subrenome=Reith|nome=John|títalo=Anto the Wind|eiditor=Hodder and Stoughton|local=London|publicaçon=1949|páiginas=94}}</ref> Passado l casamiento, ''lady'' Eilizabeth fui nomeada ''"Sue Alteza Rial la Duquesa de Iorque"''. A ounion de Alberto cun ua [[plebiu|plebeia]] británica fui cunsidrada un géstio de modernidade.<ref name="Roberts">{{Ref-libro|subrenome=Roberts|nome=Andrew|coautores=Fraser, Antonia|títalo=The House of Windsor|eiditor=Cassell & Co.|local=London|publicaçon=2000|páiginas=57-58|id= 0-304-35406-6}}</ref>
Antre dezembre de 1924 l'abril de 1925, l duque i la duquesa bejitórun l [[Quénia]], [[Uganda]] i [[Sudan]], biajando atrabeç de l [[Canhal de Sueç]] i [[Áden]]. Durante la biaige, eilhes participórun de l ''big game hunting''.{{nota de rodapie|Cumpetiçon an que son caçados animales de grande porte.<ref name="Foa">{{Ref-libro|subrenome=Foa|nome=I.|títalo=After Big Game in Central Africa|eiditor=St. Martin's Press|id=0-312-03274-9}}</ref>}}{{sfn|Judd|1982|pp=89-93}}
Debido a la sue gagueira, Alberto temia falar an público.{{sfn|Judd|1982|p=49}} Depuis de sou çcurso d'ancerramiento na ''[[British Ampire Shibition]]'' an Wembley, an 31 d'outubre de 1925 - un suplício para el i sous oubintes -,{{sfn|Judd|1982|pp=93–97}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=97}} el ampeçou a tratar-se cun [[Lionel Logue]], un terapeuta de la fala australiano. L duque i Logue fazien eisercícios de respiraçon, que la duquesa praticaba pacientemente cul marido.{{sfn|Judd|1982|p=98}}{{sfn|Rhodes James|(1998)|p=98}} L treinamiento permitiu que, mais tarde, el fusse capaç de falar cun menos heisitaçon.<ref>Current Biography 1942, pp. 294–295</ref>{{sfn|Judd|1982|p=99}} Mais zambolto, l duque fizo l çcurso d'abiertura de l [[parlamiento]] de [[Canberra]], durante ua scurson pul Ampério an 1927.{{sfn|Judd|1982|p=106}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=99}} Sue biaige por mar pa la [[Oustrália]], [[Nuoba Zelándia]] i [[Fiji]] lebou-lo a la [[Jamaica]], adonde Alberto jogou ua partida de ténis an dupla cun un home negro - l qu'era ancomun pa la época i fui tomado localmente cumo ua demunstraçon d'eigualdade racial.{{sfn|Shawcross|2009|p=273}}
L duque i la duquesa de Iorque tubírun dues filhas: [[Isabel II de l Reino Ounido|Isabel]] (chamada fameliarmente de ''"Lilibet"'') i [[Margarida de l Reino Ounido|Margarida]]. La família bebia ua bida relatibamente tranquila an sue residéncia londrina - ne l númaro 145 de l'abenida [[Picadilly (Londres)|Picadilly]] - i era çcrita cumo ounida i amorosa.{{sfn|Judd|1982|pp=111, 225, 231}} Ua de las poucas agitaçones que sofrírun até anton surgiu quando l [[Purmeiro-menistro de l Canadá|purmeiro-menistro canadiano]], [[Richard Bedford Bennett]], sugeriu l nome de l duque para [[Gobernador-giral de l Canadá|gobernador-giral de l Canadá]] an 1931, ua perpuosta que l rei Jorge B rejeitou a cunseilho de sous menistros.{{sfn|Howarth|1987|p=53}}
== Reinado ==
=== Rei relutante ===
[[Fexeiro:King George VI.jpg|thumb|right|230px|Pintura de ''sir'' [[Girald Kelly]] retratando Jorge VI cul Cetro de Santo Eduardo (ornado pul [[diamante Cullinan|diamante Cullinan I]], de 530 quilates) i la [[Corona Amperial de l Stado]] (a la dreita).|ligação=Special:FilePath/King_George_BI.jpg]]
{{Mais anformaçones|Crise de l'abdicaçon de Eduardo VIII}}
Jorge V tenie sérias reserbas an relaçon al príncepe Eduardo i chegou a declarar: ''"Peço la Dius que miu filho mais bielho nunca se case i que nada quede antre ''Bertie'' i ''Lilibet'' i l trono"''.{{sfn|Ziegler|1990|p=199}} Cun sue muorte, an 20 de janeiro de 1936, l'anton príncepe de Gales ascendiu al trono cumo Eduardo BIII. Ne l [[Palácio de Westminster#Westminster Preça de casa|''Westminster Preça de casa'']], durante la [[Bigília de ls Príncepes]], Alberto i sous trés armanos rebezórun-se nas stremidades de l catafalco adonde l caixon cerrado de l pai fui depositado.<ref name="DM">{{citar ambora|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-108711/Four-Royal-grandsones-stand-solemn-bigil.html|titulo=Four Royal grandsones stand solemn bigil|data=9 d'abril de 2002|obra=Daily Carta eiletrónica|lengua=anglés|acessodata=31/12/2012}}</ref><ref name="TG">{{citar ambora|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2002/apr/09/quenmother.monarchy2|titulo=Grandsones hold bigil las public files past|ultimo=Bates|purmeiro=Stephen|data=9 d'abril de 2002|obra=The Guardian|lengua=anglés|acessodata=31/12/2012}}</ref>
Cumo Eduardo era solteiro i nun tenie filhos, Alberto tornou-se l [[heirdeiro presuntibo]] de l trono. Menos dun anho depuis, an 11 de dezembre de 1936, l rei abdicou para se casar cun sue amante, [[Wallis, Duquesa de Windsor|Wallis Simpson]], ua amaricana que yá habie se diborciado dues bezes. Eduardo habie sido adbertido pul [[Purmeiro-menistro de l Reino Ounido|purmeiro-menistro británico]] [[Stanley Baldwin]] que nun poderie permanecer cumo rei casando-se cun ua mulhier diborciada cun dous ex-maridos bibos. El, anton, preferiu abdicar a abandonar sous prainos de casamiento. Assi Alberto tornou-se rei, ua posiçon qu'el staba relutante an aceitar.{{sfn|Judd|1982|p=140}} Un die antes de l'abdicaçon, el fui la Londres para ber sue mai, la reina Marie, i screbiu an sou diairo: ''"Quando cuntei a eilha l qu'habie acuntecido, you me curbei i chorei cumo ua nino"''.{{sfn|Wheler-Bennett|1958|p=286}}
Ne l die de l'abdicaçon, l [[Parlamiento de la Irlanda de l Norte|parlamiento]] de l [[Stado Libre Irlandés]] remobiu qualquiera mençon direta al monarca de la custituiçon irlandesa. Ne l die seguinte, aprobou la Lei de Relaçones Sternas, que prebia que l monarca poderie agir cumo repersentante de l Stado an assuntos sternos. Esses dous atos tornórun l Stado Libre de la Irlanda ua república, an eissencia, sin retirar las sues ligaçones cula ''Commonwealth''.{{sfn|Townsend|1975|p=93}}
L cortesano i jornalista Dermot Morrah alega qu'houbo brebe speculaçon quanto a la cumbeniéncia de preterir Alberto (i sues filhas) i sou armano, l príncepe [[Anrique, Duque de Gloucester]], an fabor de l'armano mais nuobo, l príncepe [[Jorge, duque de Kent]]. Esso parece tener sido sugerido an birtude de l príncepe Jorge ser, a la época, l único armano cun un [[Eduardo de Kent|filho baran]].{{sfn|Howarth|1987|p=63}}{{sfn|Judd|1982|p=135}}
=== Ampeço de l reinado ===
[[Fexeiro:Darlington God sabe the king..JPG|thumb|left|200px|La Cámara Municipal de [[Darlington]] decorada pa la Coroaçon de 1937.|ligação=Special:FilePath/Darlington_God_sabe_the_king..JPG]]
Alberto assumiu l títalo de "Jorge VI", para anfatizar la cuntenidade de l legado de sou pai i restourar la cunfiança na monarquia.{{sfn|Howarth|1987|p=66}}{{sfn|Judd|1982|p=141}} L'ampeço de sou reinado fui tomado por questones relatibas al sou antecessor i armano, cujos títalos, tratamiento i posiçon éran anciertos. Na trasmisson radiofónica de l'abdicaçon el fui mencionado cumo ''"Sue Alteza Rial l Príncepe Eduardo"'',{{sfn|Judd|1982|p=144}}{{sfn|Sinclair|1988|p=224}} mas Jorge VI antendia que, al abdicar i renunciar a la sucesson, Eduardo habie perdido l dreito de portar títalos reales, ancluindo l tratamiento de ''"Alteza Rial"''.{{sfn|Howarth|1987|p=143}} Para solucionar l porblema, sou purmeiro ato cumo rei fui cunferir la sou armano l títalo i tratamiento de ''"Sue Alteza Rial l duque de Windsor"'', mas la carta-patente de la criaçon de l ducado ampedie qualquiera mulhier ó filhos de carregar títalos i tratamientos reales. Jorge VI tamien fui fuorçado a cumprar de l'armano l [[castielho de Balmoral]] i ''[[Sandringhan House]]'', ua beç que éran propiadades pribadas de l'ex-rei nun passórun outomaticamente para sou sucessor.{{sfn|Ziegler|1990|p=326}} Trés dies passado sue ascenson, an sou anibersairo de 41 anhos, el ambestiu sue mulhier, la nuoba [[reina cunsurte]], cula [[Orde de la Jarreteira]].{{sfn|Bradford|1989|p=223}}
La coroaçon de Jorge VI acunteciu an 12 de Maio de 1937, data einicialmente prebista pa la coroaçon de Eduardo. Rompendo cula tradiçon, la reina-mai participou de la cerimónia, nua demunstraçon d'apoio al filho.{{sfn|Bradford|1989|p=214}} Na [[Índia británica|Índia]] nun houbo l ''[[Delhi Durbar]]'', cumo ocorrera na coroaçon de sou pai, pus l custo serie un fardo pa l gobierno local.{{sfn|Bickers|2006|p=175}} L crecente nacionalismo andiano fazerie, na melhor de las heipóteses, cun que las buonas-benidas al casal rial fusse silenciada.{{sfn|Bradford|1989|p=209}} Para alhá desso, ua auséncia prolongada de l rei tenerie sido andeseijable ne l tenso período pré-[[Segunda Guerra Mundial]]. Fúrun rializadas dues biaiges al sterior, pa la [[Fráncia]] i pa la [[América de l Norte]], adonde Jorge BI cunseguiu la promessa de grandes bantaiges stratégicas an causo de guerra.{{sfn|Bradford|1989|pp=269, 281}}
La crecente possibelidade de guerra na Ouropa dominou l'ampeço de l reinado de Jorge VI. L rei staba custitucionalmente oubrigado a apoiar la [[política d'apaziguamiento]] de l purmeiro-menistro [[Nebille Chamberlain]] para cun [[Adolf Hitler|Hitler]].<ref name="HCG"/>{{sfn|Sinclair|1988|p=230}} Quando l rei i la reina cumprimentórun Chamberlain an sou retorno passado la negociaçon de l [[Acuordo de Munique]] (1938), eilhes l cumbidórun a aparecer na sacada de l [[Palácio de Buckinghan]]. Esta associaçon pública de la monarquia cun un político era algo scepcional, bisto que las apariçones na sacada éran tradecionalmente restritas a la família rial.<ref name="HCG"/> Ambora fusse amplamente popular antre l público giral, la política de Chamberlain para cun Hitler fui oubjeto d'algua ouposiçon na [[Cámara de ls Quemuns]], l que lebou l storiador John Grigg la çcrebir l cumportamiento de l rei an associar-se de forma tan çtacada a un político cumo ''"l'ato mais anconstitucional tomado por un soberano británico neste seclo"''.<ref name="TG2">{{citar web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2002/apr/01/quenmother.monarchy9|titulo=Mourning will be brief|ultimo=Hitchenes|purmeiro=Christopher|data=1 d'abril de 2002|obra=The Guardian|lengua=anglés|acessodata=31/12/2012}}</ref>
[[Fexeiro:RoyalVesitSenate.jpg|thumb|right|180px|Jorge VI dá l [[Cunsentimiento Rial]] a las leis ne l [[Senado de l Canadá]], an 19 de maio de 1939. A la dreita, la reina Eilizabeth.|ligação=Special:FilePath/RoyalVesitSenate.jpg]]
An maio i júnio de 1939, l rei i la reina bejitórun l Canadá i ls [[Stados Ounidos]]. Zde [[Ottawa]], l casal rial fui acumpanhado pul purmeiro-menistro canadiano [[William Lyon Mackenzie King]],<ref name="BAC">{{citar web|url=http://www.colletionscanada.gc.ca/king/023011-1070.06-i.html|titulo=Behind the Diary Politics, Themes, and Eibents fron King's Life - The Royal Tour of 1939|obra=La Rial Cumpanion and Friend: The diary of William Lyon Mackenzie King|publicado=Library and Archibes Canada|lengua=anglés|acessodata=31/12/2012}}</ref> la se apersentar na América de l Norte cumo l rei i la reina de l Canadá.<ref name="Toffoli">{{Ref-libro|subrenome=Bousfield|nome=Arthur|coautores=Toffoli, Garry|títalo=Royal Spring: The Royal Tour of 1939 and The Quen Mother in Canada|eiditor=Dundurn Press|local=Toronto|publicaçon=1989|páiginas=60, 66|URL=http://books.gogle .com.br/books?id=1Go5p_CN8UQC&printsec=fruntcober&q=&hl=t-BR#b=onepage&q&f=false|acessodata=31 de dezembre de 2012|id=1-55002-065-X}}</ref><ref name="Lantot">{{Ref-libro|subrenome=Lantot|nome=Gustabe|títalo=Royal Tour of King George BI and Quen Eilizabeth in Canada and the United States of America 1939|eiditor=I.P. Taylor Foundation|local=Toronto|publicaçon=1964}}</ref> Jorge fui l purmeiro monarca reinante de l Canadá a bejitar la América de l Norte, ambora el yá tubisse bejitado l paíç antes, cumo príncepe Alberto i cumo duque de York. Tanto l gobernador-giral de l Canadá, ''lord'' [[John Buchan|Twedsmuir]] quanto Mackenzie King sperában que la persença de l rei ne l Canadá eilustrasse ls percípios de l [[Statuto de Westminster]] de 1931, que dou plena outonomie de gobierno als domínios británicos i reconheciu cada un deilhes cumo tenendo ua corona apartada. Assi, an sue residéncia canadiano, la [[Rideau Preça de casa]], Jorge BI aceitou i aprobou pessonalmente las credenciales de l recén-nomeado ambaixador de ls Stados Ounidos pa l Canadá, Daniel Calhoun Roper. L storiador rial oufecial de la biaige, Gustabe Lantot, declarou: ''"Quando Sues Majestades adentrórun sue residéncia canadiano, l Statuto de Westminster assumiu plena rialidade: l Rei de l Canadá habie buoltado para casa."''<ref name="Albraith">{{Ref-libro|subrenome=Albraith|nome=William|títalo=Canadian Parliamentary Rebiew|eiditor=Commonwealth Parliamentary Association|eidiçon=B. 12 (3)|local=Ottawa|publicaçon=1989|páiginas=7-9|capítulo= Fiftieth Annibersary of the 1939 Royal Besit}}</ref>
To la biaige fui fruito dua medida çtinada a amenizar las fuortes tendéncias [[eisolacionismo|eisolacionistas]] de l'oupenion pública norte-amaricana an relaçon a las tensones an zambolbimiento na Ouropa. Ambora l'oubjetibo de la bejita fusse subretodo político – para reforçar l'apoio de l Atlántico al Reino Ounido an qualquiera guerra fetura –, l rei i la reina fúrun recebidos cun entusiasmo pul público.{{sfn|Judd|1982|pp=163–166}}{{sfn|Rhodes James|1998|pp=154–168}}{{sfn|Bickers|2006|p=187}} L miedo de que Jorge fusse cumparado çfaborabelmente cun sou antecessor, Eduardo VIII, fui dissipado.{{sfn|Bradford|1989|pp=298–299}} Eilhes bejitórun la [[Feira Mundial de Nuoba Iorque de 1939-40|Feira Mundial de Nuoba York]] i stubírun cul persidente [[Franklin Delano Rosebelt|Rosebelt]] na [[Casa Branca]] i an sue propiadade pribada an Hyde Park, Nuoba York.<ref name="Eiquipas">{{Citar jornal|data=12 de júnio de 1939|jornal=The Eiquipas Monday|paginas=12 col. La}}</ref> Un fuorte laço d'amisade fui fraugado antre l casal rial i l persidente durante la turné, que tubo grande amportança nas relaçones antre ls Stados Ounidos i l Reino Ounido durante ls anhos de guerra que se seguiran.<ref name="Swift">{{Ref-libro|subrenome=Swift|nome=Will|títalo= The Rosebelts and the Royals: Franklin and Eileanor, the King and Quen of Angland, and the Friendship that Changed Story|eiditor=John Wiley & Sonidos|publicaçon=2004}}</ref>{{sfn|Judd|1982|p=189}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=344}}
===Segunda Guerra Mundial===
An setembre de 1939, la Grana-Bretanha i ls Domínios outónomos, cun sceçon doEstado Libre de la Irlanda, declarórun guerra a la [[Almanha nazista]].{{sfn|Judd|1982|pp=171–172}}{{sfn|Townsend|1975|p=104}} Jorge VI i sue mulhier resolbírun quedar an Londres, anque de ls [[Blitç|bumbardeios almanes]]. Eilhes permanecírun ouficialmente Palácio de Buckinghan durante to la guerra, ambora giralmente passassen las nuites ne l [[Castielho de Windsor]].{{sfn|Judd|1982|p=183}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=214}} L purmeiro ataque alman la Londres, an 7 de setembre de 1940, matou cerca de mil cebiles, la maiorie na ária de l [[East And (Londres)|East And]].<ref name="Mark">{{Ref-libro|subrenome=Arnold-Forster|nome=Mark|títalo=The World at War|eiditor=Thames Methuen|local=London|publicaçon=1983|páiginas=303|id=0-423-00680-0}}</ref> An 13 de setembre l rei i la reina scapórun de la muorte, quando dues bombas alemanas spludiran nun pátio ne l Palácio de Buckinghan anquanto eilhes stában alhá.<ref name="Churchill">{{Ref-libro|subrenome=Churchill|nome=Winston|títalo=The Second World War, II, |eiditor=Cassell and Co. Ltd|local=London|publicaçon=1949|páiginas=334}}</ref> Zafiando l'enimigo, la reina fizo ua declaraçon que quedou famosa: ''"Stou feliç por tenermos sido bumbardeados. Faç-me sentir que podemos mirar l East And na cara"''.{{sfn|Judd|1982|p=184}}{{sfn|Rhodes James|1998|pp=211–212}}{{sfn|Townsend|1975|p=111}} La família rial fui bista cumo aqueilha que partilhaba de ls mesmos peligros i pribaçones que l resto de l paíç. Eilhes fúrun submetidos a racionamientos i restriçones i mesmo la [[purmeira-dama]] de ls Stados Ounidos, [[Eileanor Rosebelt]], quando stubo hospedada ne l palácio, comentou subre a quemido racionada, l'auga lemitada pa l banho i la falta de calecimiento ne ls aposentos.<ref name="Godwin">{{Ref-libro|subrenome=Godwin|nome=Doris Kearnes|títalo=Ne l Ourdinary Eiquipa: Franklin and Eileanor Rosebelt: The Home Frunt in World War II|eiditor=Simon & Schuster|local=New York|publicaçon=1994|páiginas=380}}</ref> An agosto de 1942, l'armano de l rei, l príncepe Jorge, fui muorto nua misson de la ''RAF''.{{sfn|Judd|1982|p=187}}{{sfn|Weir|1996|p=324}}
[[Fexeiro:Eleanor Roosevelt, King George VI, Queen Elizabeth in London, England - NARA - 195320.png|thumb|left|250px|[[Eileanor Rosebelt]], purmeira-dama de ls Stados Ounidos, cun Jorge BI i la reina Eilizabeth.]]
An 1940, [[Winston Churchill]] sustituiu Nebille Chamberlain cumo purmeiro-menistro, ambora la preferéncia de Jorge fusse por tenerie preferido nomear [[I. F. L. Wod, 1.º Cunde de Halifax|''lord'' Halifax]].{{sfn|Judd|1982|p=180}} Passado l çánimo enicial de l rei cula nomeaçon de [[William Maxwell Aitken|''lord'' Beaberbrok]] pa l gabinete de Churchill, puode-se dezir qu'antre el i l purmeiro-menistro zambolbiu-se ''"la mais próssima relaçon pessonal antre un monarca i un purmeiro-menistro na stória moderna británica"''.{{sfn|Rhodes James|1998|p=195}} A partir de 1940 i durante quatro anhos i meio, todas las terças-feiras ls dous se reunian para almuorçar i çcutir la guerra an segredo i cun franqueza.{{sfn|Rhodes James|1998|pp=202–210}}
Durante la guerra, l casal rial biajou por to la Grana-Bretanha, bejitando locales bumbardeados i fábricas de muniçon. L rei chegou mesmo a bejitar dibersas bases melitares ne l sterioror, cumo la Fráncia (an dezembre de 1939), [[Malta]] i l norte de la África (an júnio de 1943), la [[Normandia]] (an júnio de 1944), l sul de la Eitália (an júlio de 1944) i ls [[Países Baixos]] (an outubre de 1944).{{sfn|Judd|1982|pp=176, 201–203, 207–208}} Sou eilebado perfil público i la detreminaçon aparentemente ancansable garantiu le garantiran la posiçon de simblo de la resisténcia nacional.{{sfn|Judd|1982|p=170}} An 1945, durante las celebraçones de l [[Die de la Bitória na Ouropa]] la multidon postada delantre de l Palácio de Buckinghan gritaba ''"queremos l Rei!"'' Assi cumo fazira cun Chamberlain, l rei cumbidou Churchill a aparecer cul na sacada pa l'aclamaçon popular.{{sfn|Judd|1982|p=210}} An janeiro de 1946, Jorge cumpareciu a la purmeira assemblé de la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], rializada an Londres, i reafirmou ''"la nuossa fé na eigualdade de dreitos antre homes i mulhieres i antre las naciones grandes i pequeinhas"''.{{sfn|Townsend|1975|p=173}}
===De l Ampério a la ''Commonwealth''===
[[Fexeiro:Attle with GeorgeBI HU 59486.jpg|thumb|right|Jorge VI cul purmeiro-menistro británico [[Clement Attle]], an júlio de 1945.|ligação=Special:FilePath/Attle_with_GeorgeBI_HU_59486.jpg]]
L reinado de Jorge VI acelerou la dissoluçon de l [[Ampério Británico]]. L Statuto de Westminster de 1931, yá habie reconhecido l'eiboluçon de ls Domínios an defrentes Stados outónomos. L porcesso de trasformaçon dun ampério nua associaçon boluntária de Stados andependientes, coincida cumo ''[[Commonwealth]]'', ganhou ritmo passado la Segunda Guerra Mundial, specialmente durante l menistério de [[Clement Attle]].{{sfn|Townsend|1975|p=176}} La [[Índia británica]] fui debedida an dous domínios andependientes ([[Domínio de la Índia|Índia]] i [[Domínio de l Paquiston|Paquiston]]) an 1947.{{sfn|Townsend|1975|pp=229–232, 247–265}} Jorge abandonou l títalo de [[Amperador de la Índia]], sustituindo-lo puls de "Rei de la Índia" i "Rei de l Paquiston". An 1950, quando la Índia tornou-se ua república drento de la quemunidade de naciones, l títalo de rei fui abolido, mas l paíç reconheciu sou nuobo títalo de [[Xefe de la Quemunidade Británica|Xefe de la ''Commonwealth'']] - l títalo de rei de l Paquiston serie mantido até sue muorte. Outros países deixórun la ''Commonwealth'', cumo la [[Birmánia]], an janeiro de 1948, la [[Mandato Británico de la Palestina|Palestina]] (debedida antre [[Eisrael]] i ls [[Stados Árabes]]), an maio de 1948, i la [[República de la Irlanda]], an 1949.{{sfn|Townsend|1975|pp=267–270}}
An 1947, l rei i sue família bejitórun la [[África Austral]].{{sfn|Townsend|1975|pp=221–223}} L purmeiro-menistro de la [[Ounion Sul-Africana]], [[Jan Smuts]], staba çputando ua eileiçon i speraba tirar bantaiges políticas de la bejita rial.{{sfn|Judd|1982|p=223}} Jorge quedou chocado cula anstruçon de l gobierno sul-africano para apertar solamente manos de brancos,{{sfn|Rhodes James|(1998)|p=295}} i referiu-se la sous guarda-cuostas sul-africanos cumo ''"[[Gestapo]]"''.{{sfn|RHODES JAMES|(1998)|p=294}}{{sfn|Shawcross|2009|p=618}} Anque de la bejita rial, Smuts perdiu las [[Eileiçones gerales na África de l Sul an 1948|eileiçones ne l'anho seguinte]] i l nuobo gobierno anstituiu ua [[Apartheid|rígida política de segregaçon racial]].<ref name="NAM">{{citar web|url=http://www.nan.ac.uk/shibitions/online-shibitions/britaines-greatest-general/jan-smuts|titulo=Jan Smuts|obra=National Army Museun|lengua=anglés|acessodata=16/01/2013}}</ref>
== Malina i muorte ==
[[Fexeiro:George VI Farthing.jpg|thumb|left|''Farthing'' de Jorge VI.|ligação=Special:FilePath/George_VI_Farthing.jpg]]
L strisse de la guerra acabou por afetar la salude de l rei,<ref name="Monarchy">{{citar web|url=http://www.royal.gob.uk/StoryoftheMonarchy/KingsandQuensoftheUnitedKingdon/TheHouseofWindsor/GeorgeBI.aspx|titulo=George BI (r.1936-1952)|obra=The oufficial website of The British Monarchy|lengua=anglés|acessodata=02/01/2013}}</ref>{{sfn|Judd|1982|p=225}}{{sfn|Townsend|1975|p=174}} sacerbado pul pesado [[tabagismo]]{{sfn|Judd|1982|p=240}} i l susequente zambolbimiento dun [[cáncaro de pulmon]], antre outras malinas, ancluindo la [[aterosclerose]]. Cul agrabamiento de sou stado de salude la princesa Isabel, sue heirdeira presuntiba, passou a assumir mais deberes reales. Ua biaige planeijada a la [[Oustrália]] i [[Nuoba Zelándia]] fui adiada passado l rei sofrer ua ocluson arterial na pierna dreita - que l'oubrigou a passar por ua cirurgie an márcio de 1949 -,{{sfn|Rhodes James|1998|pp=314–317}} sendo reorganizada cula princesa Isabel i sou marido, l [[Filipe, Duque de Eidimburgo|duque de Eidimburgo]], biajando ne l lugar de l rei i de la reina. Jorge staba bien l suficiente para abrir l ''[[Festibal of Britain]]'' an maio de 1951, mas a 23 de setembre el tubo que ser submetido a ua [[pneumonetomie]], debido al tumor maligno an sou pulmon squerdo.{{sfn|Bradford|1989|p=454}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=330}} An nobembre, na [[Cerimónia de Abiertura de l Parlamiento|cerimónia d'abiertura de l Parlamiento]], la [[fala de l trono]] fui lida pul ''[[Lord Chancellor|lord chancellor]]'' Gabin Simonds.{{sfn|Rhodes James|1998|p=331}} Sue [[Mensaige Rial de Natal|mensaige de Natal]] de 1951 fui grabada an seçones, mais tarde eiditadas.{{sfn|Rhodes James|1998|p=334}}
An 31 de janeiro de 1952, anque de l cunseilho de pessonas próssimas, l rei fui al [[Aeroporto de Londres Heiathrow|aeroporto de Londres]] para çpedir-se de la princesa Isabel, que partie an biaige a la Oustrália bie [[Quénia]]. Na manhana de 6 de febreiro, Jorge VI fui ancontrado muorto an sue cama na Sandringhan House, an Norfolk. El morriu dua [[trombose coronariana]] durante l sono, als 56 anhos d'eidade.{{sfn|Judd|1982|pp=247–248}} De l Quénia, sue filha boltou eimediatamente a la Grana-Bretanha, cumo la reina [[Isabel II de l Reino Ounido|Isabel II]].<ref name="Life">{{Citar jornal|data=18 de febreiro de 1952|titulo=Repose at Sandringhan|jornal=Life|local=EUA|belume=32 (m) 7|formato=PDF|paginas=35-38|léngua=anglés|url=http://books.gogle .com.br/books?id=dFQEAAAAMBAJ&pg=PA38&redir_sc=y#b=onepage&q&f=false}}</ref>
An 9 de febreiro sou caixon fui depositado na Eigreija de Santa Marie Madalena, an Sandringhan, sendo trasportado dous dies depuis pa l ''Westminster Preça de casa''.<ref name="Life"/> Las cerimónias fúnebres tubírun lugar na [[Capielha de San Jorge (Castielho de Windsor)|Capielha de San Jorge]], ne l Castielho de Windsor, ne l die 15.{{sfn|Bradford|1989|p=462}} Sou cuorpo fui einicialmente sepultado sob la Bóbeda Rial até ser trasferida pa la "Capielha Memorial Rei Jorge BI", ne l'anterior de la Capielha de San Jorge, an 26 de márcio de 1969.<ref name="College">{{citar web|url=http://www.stgeorges-windsor.org/about-st-georges/royal-cunnetion/burial/burials-in-the-chapel-since-1805.html|titulo=Royal Burials in the Chapel since 1805|obra=College of St George|lengua=anglés|acessodata=02/01/2013}}</ref> An 2002, ls restos mortales de sue biúda, la reina Eilizabeth, i las cinzas de sue filha mais nuoba, la princesa Margarida, muortas naquel anho, fúrun sepultados al sou lado.<ref name="CNN">{{citar web|url=http://eidition.cnn .com/2002/WORLD/ourope/04/10/uk.quenmun/andex.html|titulo=Queues at Quen Mother bault|data=10 d'abril de 2002|obra=CNN|lengua=anglés|acessodata=15/01/2013}}</ref>
==Legado==
[[Fexeiro:George VI - Statue - Carlton House Terrace - London - 310504.jpg|thumb|right|Státua de Jorge VI ne l [[Carlton House#Carlton House Terrace|''Carlton Gardenes'']], an Londres.|ligação=Special:FilePath/George_VI_-_Statue_-_Carlton_House_Terrace_-_London_-_310504.jpg]]
Nas palabras de l político trabalhista George Hardie, la crise d'abdicaçon de 1936 fizo ''"mais pa l republicanismo de l que cinquenta anhos de propaganda"''.{{sfn|Rhodes James|1998|p=115}} Jorge VI screbiu la sou armano Eduardo que, na sequéncia de l'abdicaçon, el relutantemente assumido ''"un trono de balanço"'', i tentou ''"torná-lo stable outra beç"''.{{sfn|Rhodes James|1998|p=127}} El tornou-se rei nun punto an que la fé pública na monarquia staba an baixa. Durante l sou reinado, sou pobo sofriu las agruras de la guerra i poder amperial fui corroído. Inda assi, cumo un zeloso pai de família i demunstrando coraige pessonal, el cunseguiu restourar la popularidade de la monarquia.<ref name="Ashley">{{Ref-libro|subrenome=Ashley|nome=Mike|títalo=British Monarchs|eiditor=Robinson|local=London|publicaçon=1998|páiginas=703-704|id=1-84119-096-9}}</ref>{{sfn|Judd|1982|pp=248–249}}
La [[Cruç de Jorge]] i la [[Medalha de Jorge]] fúrun criadas por sugeston de l rei durante la Segunda Guerra Mundial, para recoincer atos de scepcional brabura cebil.{{sfn|Judd|1982|p=186}}{{sfn|Rhodes James|1998|p=216}} El cuncediu la Cruç de Jorge a a to la ''"ilha fortaleza de Malta"'', an 1943.{{sfn|Townsend|1975|p=137}} An 1960 l gobierno francés cuncediu-le postumamente la ''Ourdre de la Libération'', sendo la única pessona (cun sceçon de Churchill) a recebir la comenda passado 1946.<ref name="Liste">{{citar web|url=http://www.ourdredelaliberation.fr/fr_doc/leste_cumpagnones.pdf|titulo=Liste du cumpagnones|obra=Ourdre de la Libération|formato=PDF|lengua=francés|acessodata=02/01/2013}}</ref>
Eesisten dibersas chamaçones geográficas, stradas i anstituiçones cul nome de Jorge BI, cumo l ''King George Spital'', an Londres,<ref name="NHS">{{citar web|url=http://www.bhrhospitals.nhs.uk/fur-patients-and-besitors/king-george-spital.htn|titulo=King George Spital|obra=National Heialth Serbice|lengua=anglés|acessodata=15/01/2013}}</ref> la ''King George BI Highway'' i la ''King George Station'', an [[Surrey (Colúmbia Británica)|Surrey]],<ref name="BC">{{citar web|url=https://docs.gogle .com/biewer?la=b&q=cache:bZxcUjJkIJQJ:www .pth.gob.bc.ca/highwayprojets/Hwy99_Bus_Lanes/docs/Hwy99_Corridor_Assessment.pdf+British+Columbia+Highway+99A+king+George&hl=t-BR&gl=br&pid=bl&srcid=ADGEESiYOBT38FDhQ5DxK2k4HQe8mPxaH7MHqfo-ND4LWp2KHd6U2zyU52gYsDmPAaN7j44TCSeDpdNEabAe_QZQSI-D5iJxbdOMoQx-LE5YHSusRI4YX6tejqjO1ib1QnjRzO0gAR3B&sig=AHIEtbQoUQ-lo-PoflwOMRXqzYOk7IG4GbQ&safe=on|titulo=Highway 99 (King George Highway to Oak St. Bridge)|obra=BC Menistry of Trasportation and Anfrastruture|formato=PDF|lengua=anglés|acessodata=15/01/2013}}</ref><ref name="GBH">{{citar web|url=http://www.greaterbancouberhotels .com/skytrain/king_george_station.htn|titulo=King George Skytrain Station Surrey|obra=Great Bancouber Hotels|lengua=anglés|acessodata=15/01/2013}}</ref> l Canhal Jorge BI, na [[Antártida]]<ref name="Find">{{citar web|url=http://antartica-geography.findthedata.org/l/4175/George-VI-Sound|titulo=Bay: George VI Sound, Antartica|obra=Find The Data|lengua=anglés|acessodata=15/01/2013}}</ref> i l ''King George BI Chase'', ua corrida de cabalhos ne l Reino Ounido.<ref name="Chase">{{citar web|url=http://www.kinggeorgechase .com/|titulo=King George Chase|obra=Oufficial website|lengua=anglés|acessodata=15/01/2013}}</ref>
Ne l cinema, Jorge VI fui retratado por, antre outros, [[Colin Firth]], que ganhou un [[Oscar de melhor ator]] pul papel ne l filme ''[[L Çcurso de l Rei]]'', de 2010 (tamien bencedor de l [[Oscar de melhor filme]]).<ref name="Spech">{{citar web|url=http://www.kingsspech .com/|titulo=The King's Spech|obra=Oufficial website|lengua=anglés|acessodata=15/01/2013}}</ref>
==Títalos, stilos i armas==
===Títalos i stilos===
[[Fexeiro:MonogramGeorgeVI.jpg|thumb|right|Monograma rial (1949).|ligação=Special:FilePath/MonogramGeorgeVI.jpg]]
*'''14 de dezembre de 1895 – 28 de maio de 1898:''' ''Sue Alteza l Príncepe Alberto de Iorque''
*'''28 de maio de 1898 – 22 de janeiro de 1901:''' ''Sue Alteza Rial l Príncepe Alberto de Iorque''
*'''22 de janeiro de 1901 – 9 de nobembre de 1901:''' ''Sue Alteza Rial l Príncepe Alberto de Cornualha i Iorque
*'''9 de nobembre de 1901 – 6 de maio de 1910:''' ''Sue Alteza Rial l Príncepe Alberto de Gales''
*'''6 de maio de 1910 – 4 de júnio de 1920:''' ''Sue Alteza Rial l Príncepe Alberto''
*'''4 de júnio de 1920 – 11 de dezembre de 1936:''' ''Sue Alteza Rial l Duque de Iorque''
*'''11 de dezembre de 1936 – 6 de febreiro de 1952:''' ''Sue Majestade l Rei''
*'''11 de dezembre de 1936 – 14 d'agosto de 1947:''' ''Sue Majestade Amperial l Rei-Amperador'' (referente a la Índia Británica)
Jorge ostentou ua série de títalos al longo de sue bida, cumo bisneto, nieto i filho de l monarcas. Cumo soberano, el fui referido, na maior parte de las bezes, simplesmente cumo "L Rei" ó "Sue Majestade". Nessa posiçon, Jorge recebiu outomaticamente l cargo de [[Comandante-an-Xefe]] ne l Canadá i ne l Reino Ounido.<ref name="Law">{{citar web|url=http://laws-lois.justice.gc.ca/ang/Cust/page-2.html#s_9|titulo=Custitution Ats, 1867 to 1982|obra=Justice Laws Website - Canada|lengua=anglés|acessodata=02/01/2013}}</ref><ref name="AF">{{citar web|url=http://www.royal.gob.uk/MonarchUK/ArmedForces/QuenandtheArmedForces.aspx|titulo=Quen and the Armed Forces|obra=The oufficial website of The British Monarchy|lengua=anglés|acessodata=02/01/2013}}</ref>
===Armas===
Cumo duque de York, Jorge portaba las [[Rial brason d'armas de l Reino Ounido|armas reales de l Reino Ounido]], defrenciadas por un lambel de ''[[Argent (heiráldica)|argent]]'' de trés pies, sendo l punto central cun ua áncora ''[[Azure (heiráldica)|azure]]'' - deferenciaçon antes cuncedida la sou pai, Jorge B, quando el fui duque de York, i mais tarde cuncedido al sou nieto, [[André, Duque de Iorque|André]]. Cumo rei, el portaba las armas reales sin defrenciaçon.<ref name="Heiraldica">{{citar web|url=http://www.heiraldica.org/topics/britain/cadency.htn|titulo=Marks of Cadency in the British Royal Family|ultimo=Belde|purmeiro=François|data=12 d'abril de 2008|obra=Heiraldica|acessodata=02/01/2013}}</ref>
<center><gallery>
Eimage:Coat of Arms of Albert, Duke of York.sbg|Brason d'armas cumo [[Duque de York]].
Eimage:Coat of Arms of the United Kingdon (1837-1952).sbg|Brason d'armas cumo [[Rei de l Reino Ounido]] (sceto [[Scócia]]).
Eimage:Coat of Arms of the United Kingdon in Scotland (1837-1952).sbg|Brason d'armas na Scócia.
Eimage:Coat of Arms of Canada (1923).jpg|Brason d'armas ne l [[Canadá]].
</gallery></center>
==Çcendéncia ==
{| border=1 style="border-collapse: collapse;"
|- bgcolor=ccc
!Nome<ref name="Tre2">{{citar web|url=http://www.royalist.anfo/eisecute/tre?person=717|titulo=Family Tre fur The King George BI|obra=RoyaList|lengua=anglés|acessodata=15/01/2013}}</ref>!!Foto!!Nacimiento!!Falecimiento!!Notas
|-
| '''[[Isabel II de l Reino Ounido|Isabel II]]'''||[[Fexeiro:Eilizabeth II.jpg|100px|ligação=Special:FilePath/Eilizabeth_II.jpg]]||21 d'abril de 1926||||Casada cun [[Filipe, Duque de Eidimburgo|Filipe de Grécia i Dinamarca]], cun çcendéncia.
|-
| '''[[Margarida de l Reino Ounido|Margarida]]'''||[[Fexeiro:Princess Margaret.jpg|100px]]||21 d'agosto de 1930||9 de febreiro de 2002||Casada cun [[Antony Armstrong-Jones]] (d. 1978), cun çcendéncia.
|}</dib></dib>
==Ancestrales ==
{{ahnentafel top|width=100%|Ancestrales de Jorge BI de l Reino Ounido<ref name="RoyaList">{{citar web|url=http://www.royalist.anfo/eisecute/tre?person=623|titulo=Family Tre fur Quen Bitoria|obra=RoyaList|lengua=anglés|acessodata=15/01/2013}}</ref>}}
<center>{{ahnentafel-cumpat5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-botton: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= '''Jorge BI de l Reino Ounido'''
|2= [[Jorge B de l Reino Ounido]]
|3= [[Marie de Teck]]
|4= [[Eduardo BII de l Reino Ounido]]
|5= [[Alexandra de la Dinamarca]]
|6= [[Francisco, Duque de Teck]]
|7= [[Marie Adelaide, Duquesa de Teck|Marie Adelaide de Cambridge]]
|8= [[Alberto de Saxe-Coburgo-Pinga]]
|9= [[Bitória de l Reino Ounido]]
|10= [[Cristiano IX de la Dinamarca]]
|11= [[Luísa de Heisse-Kassel]]
|12= [[Alexandre de Wurttemberg (1804–1885)|Alexandre de Wurttemberg]]
|13= [[Claudine Rhédey bon Kis-Rhéde]]
|14= [[Adolfo, 1.º Duque de Cambridge]]
|15= [[Augusta, Princesa de Heisse-Kassel, Duquesa de Cambridge|Augusta de Heisse-Kassel]]
|16= [[Ernesto I, Duque de Saxe-Coburgo-Pinga]]
|17= [[Luísa de Saxe-Pinga-Altenburgo]]
|18= [[Eduardo Augusto, Duque de Kent i Strathearn]]
|19= [[Bitória de Saxe-Coburgo-Saalfeld]]
|20= [[Frederico Guilherme, Duque de Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glucksburg]]
|21= [[Luísa Carolina de Heisse-Kassel]]
|22= [[Guilherme de Heisse-Cassel]]
|23= [[Luísa Carlota de la Dinamarca]]
|24= [[Luís de Wurttemberg]]
|25= [[Heinriqueta de Nassau-Weilburg (1780-1857)|Heinriqueta de Nassau-Weilburg]]
|26= László Rhédy de Kis-Rhéde
|27= Ágnes Anczédy de Nagy-Bárad
|28= [[Jorge III de l Reino Ounido]]
|29= [[Carlota de Mecklemburgo-Strelitç]]
|30= [[Frederico III de Heisse-Cassel]]
|31= [[Carolina de Nassau-Usingen]]
}}</center>
{{ahnentafel botton}}
{{notas}}
{{Refréncias|col=3}}
==Bibliografie==
{{refbegin|2}}
* {{cite book|last=Bradford|first=Sarah|title=King George BI|year=1989|publisher=Weidenfeld and Nicolson|location=London|isbn=0-297-79667-4|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Howarth|first=Patrick|title=George BI|year=1987|publisher=Hutchinson|location=London|isbn=0-09-171000-6|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Judd|first=Denis|title=King George BI|year=1982|publisher=Michael Joseph|location=London|isbn=0-7181-2184-8|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Matthew|first=H.C.G.|title=George BI (1895–1952) ''in'' Oxford Ditionary of National Biography|year=2004|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0199562442|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Rhodes James|first=Robert|title=La Spirit Undaunted: The Political Role of George BI|year=1998|publisher=Little, Brown and Co|location=London|isbn=0-316-64765-9|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Shawcross|first=William|title=Quen Eilizabeth The Quen Mother: The Oufficial Biography|year=2009|publisher=Macmillan|location=London|isbn=978-1-4050-4859-0|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Sinclair|first=David|title=Two Georges: the Making of the Modern Monarchy|year=1988|publisher=Hodder and Staughton|location=London|isbn=0-340-33240-9|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Townsend|first=Peter|title=The Last Amperor|year=1975|publisher=Weidenfeld and Nicolson|location=London|isbn=0-297-77031-4|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Bickers|first=Hugo|title=Eilizabeth: The Quen Mother|year=2006|publisher=Arrow Books/Randon House|location=New York|isbn=978-0-09-947662-7|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Wheler-Bennett|first=''Sir'' John|title=King George BI: S Life and Reign|year=1958|publisher=Macmillan|location=New York|asin=B0006DAZBU|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Weir|first=Alison|title=Britain's Royal Famelies: The Cumplete Genealogy (Rebised Eidition)|year=1996|publisher=Randon House|location=London|isbn=0-7126-7448-9|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Windsor|first=The Duke of|title=La King's Story|year=1951|publisher=Cassell & Co Ltd|location=London|isbn=978-1853753039|ref=harb|language=anglés}}
* {{cite book|last=Ziegler|first=Phelip|title=King Edward BIII: The Oufficial Biography|year=1990|publisher=Collines|location=London|isbn=0-00-215741-1|ref=harb|language=anglés}}
{{refend}}
==Ligaçones sternas==
{{commonscat|George VI of the United Kingdon}}
{{wikiquote|George VI of the United Kingdon|Jorge VI de l Reino Ounido}}
*[http://www.npg.org.uk/colletiones/search/person.php?LinkID=mp01753 Retratos de Jorge VI]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ne l'acerbo de la [[National Portrait Gallery]]
==Nota==
{{Traduçon/ref|en|George BI|oldid=530350749}}
{{Ampeça caixa}}
|-
! colspan="3" style="background: #FBEC5D;" |Jorge VI de l Reino Ounido<br/>'''[[Casa de Windsor]]''' <br /><small>Galho de la [[Dinastie Wettin|Casa de Wettin]]</small><br/>12 de dezembre de 1895 – 6 de febreiro de 1952
|- style="text-align:center;"
|width="30%" align="center" rowspan=2| Precedido por<br />'''[[Eduardo VIII de l Reino Ounido|Eduardo VIII]]'''
|width="40%" style="text-align: center;"|[[Fexeiro:Coat of Arms of the United Kingdon (1837-1952).sbg|90px]]<br />'''[[Aneixo:Lista de monarcas británicos|Rei de l Reino Ounido]]'''<br/>11 de dezembre de 1936 – 6 de febreiro de 1952
|width="30%" align="center"| Sucedido por<br />'''[[Isabel II de l Reino Ounido|Isabel II]]'''
|-
|width="40%" style="text-align: center;"|[[Fexeiro:Star-of-Andia-gold-centre.sbg|80px]]<br/>'''[[Amperador de la Índia]]'''<br/>11 de dezembre de 1936 – 14 d'agosto de 1947
|width="30%" align="center"|'''Títalo abolido<br/><small>Andependéncia de la Índia</small>'''
|}
{{Monarcas de la Bretanha}}
{{Príncepes de l Reino Ounido}}
{{DEFAULTSORT:Jorge 06 Reino Ounido}}
[[Catadorie:Canhotos]]
[[Catadorie:Anglicanos de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Casa de Windsor]]
[[Catadorie:Família rial británica]]
[[Catadorie:Príncepes de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Duques de Iorque]]
[[Catadorie:Reis de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Amperadores de la Índia]]
[[Catadorie:Reis de la Irlanda]]
[[Catadorie:Cabalheiros de la Orde de la Jarreteira]]
[[Catadorie:Cabaleiros de la Orde de l Banho]]
[[Catadorie:Çcendentes de la reina Bitória de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Grana-Cruzes de la Banda de las Trés Ordes]]
[[Catadorie:Muortes por cáncaro de pulmon]]
{{artigo çtacado}}
m4kd2bphdt7n9r69m0e3futfzu4x9q6
Homossexualidade
0
9026
108495
108483
2026-09-23T00:24:17Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
108495
wikitext
text/x-wiki
{{Ourientaçon Sexual}}
'''Homossexualidade'''{{nota de rodapie|Tamien chamada de '''homossexualismo''', ambora este termo, defenido pul Dicionário de la [[Porto Eiditora]] cumo "prática d'atos sexuales" (ber [http://www.anfopedie.pt/pesquisa-global/homossexualismo berbete online]), custe d'obras antigas de l [[pertués ouropeu]], nun ye outelizado atualmente nesta bariante de l léngua. Yá ne l [[pertués brasileiro]] l termo questuma ser outelizado cun algua frequéncia, ambora eisistan outores i grupos que manifestórun sue ouposiçon a l'outelizaçon de l termo debido a ua associaçon cun malina mental (ber seçon [[#Eitimologie i uso]]).}} (de l [[griego antigo]] ''ὁμός'' (homos), ''eigual'' + [[Lhéngua lhatina|lhatin]] ''sexus'' = sexo) refire-se a la [[wikt:caratelística|caratelística]], [[wikt:cundiçon|cundiçon]] ó [[culidade]] dun ser ([[houmano]] ó nó) que sente atraçon [[física]], [[stética]] i/ó [[Emoçon|emocional]] por outro ser de l mesmo [[sexo]] ó [[género (sociadade)|género]]. Anquanto [[ourientaçon sexual]], l'homossexualidade se refire la "un padron duradouro de spriéncias sexuales, afetibas i románticas" percipalmente ó sclusibamente antre pessonas de l mesmo sexo; "tamien se refire a un andibíduo cun senso d'eidantidade pessonal i social cun base nessas atraçones, manifestando cumportamientos i aderindo a ua quemunidade de pessonas que cumpartilhan de la mesma ourientaçon sexual."<ref name="apahelp">{{citation |url=http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31 |title=Sexual Ourientation and Homosexuality |periodical=[[Amarican Psychological Association|APA]]HeilpCenter.org |acessdate=2007 |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2007-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070202131318/http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31 }}</ref><ref name="brief">[http://www.courtinfo.ca.gob/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf APA California Amicus Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L'homossexualidade ye ua de las percipales catadories d'ourientaçon sexual, al lado de la [[bissexualidade]], de la [[pansexualidade]], de la [[heiterossexualidade]] i de la [[assexualidade]]. Tamien ye [[Homossexualidade ne l reino animal|registrada an cerca de {{formatnun:5000}} speces]] (sendo bien studada i debidamente cumprobada an cerca de 500 deilhas), ancluindo minories seneficatibas an seres tan dibersos quanto [[mamífero]]s, [[abe]]s i [[platelminto]]s.<ref name=Bagemihl/><ref name="Biological Suberance: Animal"/> La prebaléncia de l'homossexualidade antre ls [[ser houmano|houmanos]] ye defícel de detreminar cun percison;<ref name="liebay">LeBay, Simon (1996). ''Quer Science: The Use and Abuse of Research anto Homosexuality.'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> na [[Mundo oucidental|sociadade oucidental]] moderna, ls percipales studos andican ua prebaléncia de 2% a 13% d'andibíduos homossexuales na populaçon,<ref name = ACSF1992>ACSF Ambestigators (1992). SIDA and sexual behabiour in France. ''Nature, 360,'' 407–409.</ref><ref name = Billy1993>Billy, J. L. G., Tanfer, K., Grady, W. R., & Klepinger, D. H. (1993). The sexual behabior of men in the United States. ''Family Planning Perspetibes, 25,'' 52–60.</ref><ref name = Binson1995>Binson, D., Michaels, S., Stall, R., Coates, T. J., Gagnon, & Catania, J. La. (1995). Prebalence and social çtribution of men who habe sex with men: United States and its ourban centers. ''Journal of Sex Research, 32,'' 245–254.</ref><ref name = Bogaert2004>Bogaert, La. F. (2004). The prebalence of male homosexuality: The effet of fraternal birth ourder and bariation in family size. ''Journal of Theoretical Biology, 230,'' 33–37. [http://www.sciencediret .com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WMD-4CP12C3-2&_user=1069287&_rdoc=1&_fmt=&_ourig=search&_sort=d&biew=c&_act=C000051273&_bersion=1&_urlBersion=0&_userid=1069287&md5=bf01088ebb68ca801a0a08011876fb5d]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Bogaert argues that: "La prebaléncia de l'homossexualidade masculina ye debatida. Ua stimatiba enicial amplamente dibulgada fui de 10% (i.g., Marmor, 1980; Boeller, 1990). Alguns dados recentes dórun suporte para esta estimatiba (Bagley and Tremblay, 1998), mas la maiorie de ls grandes amostras nacionales recentes sugíren que la prebaléncia de l'homossexualidade masculina an sociadades oucidentales modernas, ancluindo ls Stados Ounidos, ye menor de l qu'esta estimatiba antecipada (i.g., 1–2% in Billy eit al., 1993; 2–3% in Laumann eit al., 1994; 6% in Sell eit al., 1995; 1–3% in Wellings eit al., 1994). Ye de notar, assi i todo, que l'homossexualidade ye defenida de defrentes formas nestes studos. Por eisemplo, alguns úsan l cumportamiento de l mesmo sexo i nun atraçon pul mesmo sexo cumo la defeniçon ouperacional de l'homossexualidade (i.g., Billy eit al., 1993); muitos pesquisadores de l sexo (i.g., Beiley eit al., 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) agora anfatizan l'atraçon subre cumportamiento ostensibo na cunceituaçon de l'ourientaçon sexual." (p. 33) Also: "…la prebaléncia de l'homossexualidade masculina (an special atraçon pul mesmo sexo), barie al longo de l tiempo i atrabeç de las sociadades (i, antoce, ye un "mobimiento albo"), an parte por causa de dous eifeitos: (1) bariaçones na taxa de fertelidade ó l tamanho de la família; i (2) l'eifeito de l'orde de nacimiento fraternal. Assi, mesmo se medido cun percison dun paíç al mesmo tiempo, la taxa d'homossexualidade masculina stá sujeita l'altaraçones i nun ye generalizable al longo de l tiempo ó atrabeç de sociadades." (p. 33)</ref><ref name =Fay1989>{{citar periódico |outhor=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |title=Prebalence and patternes of same-gender sexual cuntat among men |journal=Science |belume=243 |issue=4889 |pages=338–48 |data=janeiro 1989 |pmid=2911744 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlokup?biew=long&pmid=2911744}}</ref><ref name = Johnson1992>{{citar periódico |outhor=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |title=Sexual lifestyles and HIB risk |journal=Nature |belume=360 |issue=6403 |pages=410–2 |data=dezembre 1992 |pmid=1448163 |doi=10.1038/360410a0 }}</ref><ref name = Laumann1994>Laumann, I. L., Gagnon, J. H., Michael, R. T., & Michaels, S. (1994). ''The social ourganization of sexuality: Sexual pratices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.</ref><ref name = Wellings1994>Wellings, K., Field, J., Johnson, La., & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behabior in Britain: The national surbey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.</ref><ref name="aftenposten">[http://www.aftenposten.ne l/anglish/local/article633160.ece Norway world leader in casual sex, Aftenposten]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="guardianpoll">[http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2008/ot/26/relationships Sex uncobered poll: Homosexuality, Guardian] {{Lhigaçon einatiba|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> anquanto outros studos sugíren qu'aprossimadamente 22% de la populaçon apersente algun grau de tendéncia homossexual.<ref name="McConaghy eit al">McConaghy eit al., 2006</ref>
{{LGBT lateral}}
Al longo de la [[stória de l'houmanidade]], ls aspetos andebiduales de l'homossexualidade fúrun [[Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade|admirados, tolerados ó cundenados]], d'acuordo culas normas sexuales bigentes nas dibersas culturas i épocas an qu'ocorrírun. Quando admirados, esses aspetos éran antendidos cumo ua maneira de melhorar la sociadade;<ref>Politics las friendship By Horst Hutte; p66</ref> quando cundenados, éran cunsidrados un [[pecado]] ó algun tipo de [[malina]], sendo, an alguns causos, proibidos por [[lei]]. Zde meados de l seclo XX, l'homossexualidade ten sido als poucos çclassificada cumo malina i çcriminalizada an quaije todos ls [[Paíç zambolbido|países zambolbidos]] i na maiorie de l [[mundo oucidental]].<ref>(Vernstein, 2005)</ref> Antretanto, l statuto jurídico de las relaçones homossexuales inda [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|barie mui de paíç para paíç]]. Anquanto an alguns países l [[casamiento antre pessonas de l mesmo sexo]] ye legalizado, an outros, ciertos cumportamientos homossexuales son [[crime]]s cun penalidades seberas, ancluindo la [[pena de muorte]] (por eisemplo, l [[Eiran]] cundena homossexuales al [[Forca|anforcamiento]], anquanto la [[Arábia Saudita]] ls [[Apedreijamiento|apedreija]]).<ref>{{citar web |url=http://çcober.eiquenomist .com/?la=21623668&p=CA&cid1=çp %7c1012806 %7c50126&cid2=BRPPLALiberalCausesGayDibide |títalo=The gay debede |eiditor=[[The Eiquenomist]] |data=11 d'outubre de 2014 |acessodata=27 de nobembre de 2014}}</ref>
Las percipales ourganizaçones anternacionales de salude (ancluindo las de [[psicologie]]) afirman que ser homossexual ó bissexual son caratelísticas cumpatibles cun ua salude mental i un ajustamiento social cumpletamente normales; tales anstituiçones médicas tamien nun recomendan que las pessonas tenten [[Terapie de reorientaçon sexual|altarar la sue cundiçon sexual]], pus esto, para alhá d'ineficaç, puode causar danos psicológicos.<ref>{{citar web |url=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/just-the-fats.aspx |title=Just the Fats about Sexual Ourientation & Youth |acessdate=02/04/2011 |publisher=Amarican Psychological Association}}</ref><ref name="apaexgay">[http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf Statement of the Amarican Psychological Association]</ref> Zde 1973 l'homossexualidade nun ye mais classeficada cumo un [[Trastorno mental|trastorno]] pula [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]]. An 1975, la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] adotou l mesmo procedimiento al deixar de cunsidrar l'homossexualidade ua malina.<ref name="POL">{{citar web| publicado=POL - Psicologie On Line | url=http://www.pol.org.br/pol/cms/pol/noticias/noticia_090806_001.html| títalo= Nota Pública - Comisson Nacional de Dreitos Houmanos apóia decison de l CFP}}</ref> Ne l [[Brasil]], an 1984, la [[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]] (ABP) posicionou-se contra la çcriminaçon i cunsidrou l'homossexualidade algo que nun prejudica la sociadade.<ref name="ABP">{{citar web |url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0104-026X2006000200011&scrit=sci_arttext#tx11 |títalo=Homo-afetebidade i dreitos houmanos |eiditor=Rebista Studos Femenistas |outor=Luis Mott|outorlink=Luis Mott |data=Setembre de 2006 |acessodata=31 de maio de 2012}}</ref> An 1985, la ABP fui seguida pul [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil|Cunseilho Federal de Psicologie]] (CFP), que deixou de cunsidrar l'homossexualidade un zbio sexual i, an 1999, stableciu regras pa l'atuaçon de ls psicólogos an relaçon a las questones de [[ourientaçon sexual]], declarando que "l'homossexualidade nun custitui malina, nin çtúrbio i nin [[perberson]]" i que ls [[psicólogo]]s nun colaboraran cun eibentos i serbícios que proponhan tratamiento i/ó cura de l'homossexualidade.<ref name="CFP">{{citar web |url=http://pol.org.br/legislacao/pdf/resolucao1999_1.pdf |títalo=RESOLUÇON CFP N° 001/99 |outor=Cunseilho Federal de Psicologie|outorlink=Cunseilho Federal de Psicologie |data=22 de márcio de 1999 |acessodata=16 de janeiro de 2012}}</ref><ref name="Correio brazeliense"/> Ne l die 17 de maio de 1990, la Assemblé-giral de la [[Ourganizaçon Mundial de Salude]] (OMS) retirou l'homossexualidade de la sue lista de malinas mentales, la [[Classeficaçon Anternacional de Malinas]] (CID), sendo que la data passou a ser celebrada cumo l [[Die Anternacional contra la Homofobia]].<ref name="POL" /><ref name="Correio brazeliense">{{citar web|url=http://www.correiobrazeliense .com.br/app/noticia182/2010/05/16/brasil,i=192631/HA+20+ANOS+La+OMS+TIROU+La+HOMOSSEXUALIDADE+DA+RELACAO+DE+DOENCAS+MENTAIS.shtml|outor=Correio Brazeliense|outorlink=Correio Brazeliense|títalo=Hai 20 anhos, la OMS tirou l'homossexualidade de la relaçon de malinas mentales: Ua cunquista celebrada por ourganizaçones sociales de to l planeta|acessodata=7 de dezembre de 2010}}</ref> Por fin, an 1991, la [[Anistia Anternacional]] passou a cunsidrar la [[Homofobia|çcriminaçon contra homossexuales]] ua biolaçon als [[dreitos houmanos]].<ref name="Correio brazeliense"/>
{{TOC-lemitado}}
== Eitimologie i uso ==
[[Fexeiro:Hyakinthos.jpg|thumb|squierda|''[[Zéfiro]]'' i ''[[Jacinto (mitologie)|Jacinto]]'' repersentados an [[Registro de pintura burmeilha an cerámica griega|pintura burmeilha]] [[ática]] nua [[cerámica]] de la [[Tarquínia]], {{AC|480|nl}} ([[Museu de Guapas Artes de Boston]]).]]
La palabra ''homossexual'' ye un híbrido de l [[Lhéngua griega|griego]] i de l [[Lhéngua lhatina|lhatin]] cul purmeiro eilemiento deribado de l griego ''homos'', 'mesmo' (nun relacionado cul latin ''homo'', 'home', cumo an ''Homo sapienes''), conotando antoce, atos sexuales i afetibos antre nembros de l mesmo sexo, ancluindo l [[lesbianismo]].<ref name="uwaterlo">{{citation |title=Etymology of Homosexuality |acessdate=2007-09-07 |url=http://www.drama.uwaterlo.ca/Gross%20Indecency/homosexuality_word.shtml |periodical=University of Waterlo }}{{Lhigaçon einatiba|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La palabra ''[[gay]]'' giralmente se refire a l'homossexualidade masculina, mas puode ser ousada nun sentido mais amplo para se referir a todas las pessonas [[LGBT]]. Ne l cuntesto de la sexualidade, ''[[lésbica]]'' solo se refire a l'homossexualidade femenina. La palabra ''"lésbica"'' ye deribada de l nome de la [[Lista d'ilhas de la Grécia|ilha griega]] de [[Lesbos]], adonde la [[poetisa]] [[Safo]] screbiu amplamente subre l sou relacionamiento emocional cun mulhieres moços.<ref>Marguerite Johnson, Terry Ryan: ''Sexuality in Grek and Roman society and literature: la sourcebook'' p.4</ref><ref>[http://ditionary.reference .com/browse/lesbian]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'adjetibo ''homossexual'' çcribe cumportamiento, relacionamiento, pessonas, ourientaçon etc. La forma adjetiba senefica literalmente "mesmo sexo", sendo un híbrido formado a partir de Griego ''homo''- (ua forma de ''homos'' "mesmo"), i "sexual" de l [[latin mediebal]] ''sexualis'' (de l [[latin clássico]] ''sexus'').
Alguns specialistas recomendan eibitar cumpletamente l'uso de l termo ''homossexual'' debido la sue stória clínica i porque la palabra se refire solo a un tipo de cumportamiento sexual (an ouposiçon als sentimientos románticos) i, antoce, ten ua conotaçon negatiba.<ref name="glaad">[http://www.glaad.org/referenceguide Medie Reference Guide] (citando ls guias de stilo de la [[France Presse|AP]], ''[[New York Eiquipas|NY Eiquipas]]'', ''[[Washington Post]]''), [[GLAAD]]. Páigina besitada an 10-5-2007.</ref> Hai ua bison qu'afirma que l porblema nun serie l termo ''homossexualidade'', antes la [[palabra]] ''homossexualismo''. Specialistas an literatura psiquiátrica cuncordan an posicionar l surgimiento de l termo ''homossexualismo'' ne l seclo XIX, por buolta de la década de 1860 ó 1870, criado pul çcurso médico para eidantificar l sujeito homossexual.<ref>[[Michel Foucault|Foucalt]] (1982), [[Jeffrey Weks|Weks]] (2000), [[Jurandir Freire Cuosta|Cuosta]] (1992), [[Élisabeth Vadinter|Badinter]] (1993), [[Annamarie Jagose|Jagose]] (1996) i [[Peter Fry|Fry]] (1982), cumo apuntado por Mariana de Moura Coneilho, "[http://repositorio.bce.unb.br/bitstrean/10482/7161/1/2010_MarianadeMouraCoelho.pdf Sexualidades an questionamiento: ua abordaige ''quer'' subre Caio Fernando Abreu]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}", p.22 (ber bibliografie de l decumiento para berificaçon de las obras de ls outores citados).</ref><ref>Dayana Brunetto Carlin de ls Santos, "Sexualidades i géneros: questones antrodutória" in: Fazendo Género 8 - Cuorpo, Bioléncia i Poder., 2008, p.4.</ref> Ua beç que l sufixo ''"ismo"'' ye outelizado para referenciar posiçones [[Filosofie|filosóficas]], [[Eideologie|eideológicas]] i/ó científicas,<ref>{{Citar web | títalo =Alguns "ismos" de las Ciéncias Sociales | url= http://www.culturabrasil.org/ismos.htn |data=2007 | outor= Januário Francisco Megale | acessodata = 11-11-2007}}</ref> dibersos psicólogos i outros afirman que sue outelizaçon ye errónea i ousada ne l passado cumo forma d'associá-la la [[çtúrbio mental]] ó [[malina]].<ref>Cecília Luíza de Melo Rezende i Cláudie Campolina Tartáglia, "L'homoerotismo an [[Caio Fernando Abreu]]: un cenairo de preconceito i bioléncia an ''Terça-feira Gorda''". Rebista ''FACEBB'', Bila Bielha, Númaro 5, Jul./ dieç. 2010, p. 31-39.</ref><ref>Iran Ferreira de Melo, "[http://www.pgletras .com.br/2007/dessertacoes/diss-iran.pdf La Cuncepçon de la Homossexualidade an testos jornalísticos: ua análeze crítica de la trasitibdade berbal]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Recife, 2007, p.18.</ref><ref>DIAS, M. B. ''Cumbersando subre homoafetebidade''. Porto Alegre: Librarie de l Adbogado, 2004.</ref><ref>Ludgleydson Fernandes de Araújo;Josebánia de la Silba Cruç de Oulibeira, "[http://146.164.3.26/ser/lab19/ojs2/andex.php/ojs2/article/biew/285/249 L'adoçon de ninos ne l cuntesto de l'homoparentalidade]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Arquibos Brasileiros de Psicologie, Bol. 60, Ne l 3 (2008).</ref> An alguns [[léxico]]s, l ''homossexualismo'' aparece defenido por prática d'atos homossexuales, anquanto l termo homossexualidade ye aplicado a l'atraçon sentimental i sexual. Tamien por esso, muitas pessonas cunsidran que l termo ''homossexualismo'' ten un seneficado peijoratibo,<ref>[http://www.dhnet.org.br/anteragir/dicionario/percurar_termo.php?termo=peijoratiba DHNet - Dreitos Houmanos na anterneta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i esto ten liebado la que l termo seia hoije an die mais outelizado por pessonas que ténen ua bison negatiba de l'homossexualidade.<ref name="latufhomoerotismo">Latuf Isaias Muci. [http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=254&Itemid=2 "Homoerotismo"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Acesso: 4 de dezembre, 2010.</ref> Inda assi, l'adoçon d'ambas las formas ten sido basta an qualquiera campo. L termo "homossexualismo" ye outelizado cun frequéncia, por eisemplo, tanto coloquialmente cumo an obras académicas i dicionairos renomados de l [[pertués brasileiro]], cumo sinónimo de "homossexualidade", sin que seia feita qualquiera çtinçon antre las dues palabras,<ref>[[Dicionário Houaiss]], berbete "homossexualismo"; [[Dicionário Caldas Aulete]], berbete "homossexualismo"; [[Dicionário Aurélio]], berbete "homossexualismo".</ref> anquanto qu'an outros decumientos eibita-se l "ismo" i sue carga [[Patologie|patológica]] i adota-se l "dade" que senefica ''modo de ser''.<ref>L ''Minidicionário Saconi'' (berbete: homossexual, p. 376-377), de [[Luiç Antonio Saconi]], admite ua cierta defrença, registrando que "homossexualidade", [[sustantibo femenino]], ye ''amberson sexual'', i que "homossexualismo", [[sustantibo masculino]], ye ''prática homossexual".''</ref><ref>Grabiela Ferreira Galbaneni, "La Homossexualidade ne l dreito i outros aspetos". ''Etic'', bol. 5, mº5, 2009, p.3.</ref> Hai inda académicos que, adotando la perpuosta de [[Jurandir Freire Cuosta]], eibitan ambos ls tenermos i prefíren ''homoafetebidade'' an birtude dun caratér "peijoratibo" an que las outras dues palabras serien outelizadas (este termo fui criado ouriginariamente pul psicanalista alman [[Ferenczi]], an 1911, cul assentimiento de [[Freud]]).<ref>[[Jurandir Freire Cuosta]], “Homossexualismo/Homoerotismo”, in: ''Ética i l Speilho de la Cultura'', Riu de Janeiro, Eiditora Roco, p.25.</ref>
[[Fexeiro:Homosexual.jpg|thumb|dreita|Purmeira mençon de l termo ''homossexual'', 1869, scrito por [[Karl Marie Kertbeny]].]]
La purmeira apariçon coincida de l termo ''homossexual'' na ampresson fui ancontrada nun panfleto de 1869, publicado anonimamente, pul [[romancista]] [[almanes|alman]] nacido na [[Áustria]], [[Karl-Marie Kertbeny]],<ref name="gayhistory2">{{citation |url=http://www.gayhistory .com/reb2/eibents/1869b.htn |title=Kertbeny Coines "Homosexual" |acessdate=7-9-2007 |periodical=GayHistory .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> argumentando contra ua lei anti[[sodomie]] [[Reino de la Prússia|prussiana]].<ref>Feray, Jean-Claude; Heirzer, Manfred (1990). "Homosexual Studies and Politics in the 19th Century: Karl Marie Kertbeny". Journal of Homosexuality, Bol. 19, Ne l. 1.</ref><ref name="gayhistory">{{citation |url=http://www.gayhistory .com/reb2/eibents/kertbeny.htn |title=Biography: Karl Marie Kertbeny |acessdate=2007-09-07 |periodical=GayHistory .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[1879]], [[Gustab Jager]] usou ls tenermos de Kertbeny an sou libro ''"Çcubierta de la Alma"'' ([[1880]]).<ref name="gayhistory"/> An 1886, [[Richard bon Krafft-Ebing]] usou ls tenermos ''homossexual'' i ''heiterossexual'', an sou libro ''"Psychopathia Sexualis"'', probabelmente amprestando-los de Jager. L libro de Krafft-Ebing era tan popular antre leigos i médicos que ls tenermos ''"heiterossexual"'' i ''"homossexual"'' se tornórun ls mais aceitos para chamar [[ourientaçon sexual]].<ref name="gayhistory"/><ref name="psexualis">{{citation |url=http://www.kino .com/psychopathia/story.html |title=Psychopathia Sexualis |acessdate=7-9-2007 |periodical=Kino .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cumo tal, l'uso atual de l termo ten sues raízes na abrangente tradiçon de l [[seclo XIX]] de la [[taxonomie]] de la personalidade. Estes cuntinan a anfluenciar l zambolbimiento de l cunceito moderno d'ourientaçon sexual, sendo associados al [[amor romántico]] i a l'eidantidade, para alhá de l sou seneficado ouriginal, qu'era sclusibamente sexual.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=eDdljr4SxA4C&lpg=PA28&dq=homossexualidade%20s%C3%A9clo%2019%20taxonomie&pg=PA28#b=onepage&q&f=false|títalo=L Triunfo de l Falo: Homoerotismo, Dominaçon, Ética i Política na Atenas Clássica|outor=Daniel Varbo|acessodata=3-12-2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=Bc4zPR24EgEC&lpg=PA15&dq=homossexualidade%20s%C3%A9clo%2019%20taxonomie&pg=PA15#b=onepage&q&f=false|títalo= dous ye par: género i eidantidade sexual an cuntesto eigualitairo|outor=Marie Luiza Heilborn|acessodata=3-12-2010}}</ref>
=== Outros tenermos ===
Ambora ls purmeiros outores tamien téngan ousado l'adjetibo ''homossexual'' para se referiren la qualquiera cuntesto ''homo'', i.i., de l mesmo sexo (cumo un cumbersatório ó scuola sclusiba para ninas), hoije l termo ye ousado sclusibamente an refréncia a l'atraçon, a l'atebidade i a l'ourientaçon homossexuales. L termo ''[[Homossociadade|homossocial]]'' ye ousado agora para çcrebir cuntestos de l mesmo sexo que nun son specificamente sexuales<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=Lymtn2HE8wkC&pg=PA99&dq=tern+homosocial&hl=t-BR&ei=jXP6TOqfAYus8AbRrtDfCg&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA#b=onepage&q=tern%20homosocial&f=false|títalo=Art in mind: how cuntemporary eimages shape thought|outor=Ernst ban Alphen|acessodata=4-12-2010}}</ref>. Hai tamien ua palabra referente al amor pul mesmo sexo, ''homofelia''<ref>António Moser, ''L'enigma de la sfinge: la sexualidade'', Eiditora Bozes, 2002, p.227 i 275. ISBN 85-326-2595-9</ref>. Antre outros tenermos, ancluen-se "[[homes que fázen sexo cun homes]]" ó HSH (ousado na quemunidade médica quando debaten, specificamente, l'atebidade homossexual antre homes), "[[homoerotismo]]" (ne l cuntesto de las obras d'arte), "[[Bi-curjidoso|heiteroflexible/bi-curjidoso]]" (referente a ua pessona que se eidantifica cumo heiterossexual mas, ocasionalmente, sente ó mostra antresse por atebidade sexual cun alguien de l mesmo sexo) i "[[metrossexual]]" (referente un home nó-gay baidoso i cun gustos de l [[stereótipo]] ''[[gay]]'' an comida, moda i ''zeign'')<ref>Rebista ''[[Trip (rebista)|Trip]]'' ago. 2004. Nº 125. "Bitaminando l Dicionário", por Fernando Billela.</ref><ref>Wilton García, ''Homoerotismo & eimaige ne l Brasil'', FAPESP, 2004, pggs. 36-37-38. ISBN 85-903686-3-7</ref><ref>Daniel Barbo, ''L Triunfo de l Falo: Homoerotismo, Dominaçon, Ética i Política na Atenas Clássica'', Eiditora I-papers, p.40-41. ISBN 85-7650-148-1</ref>.
Antre ls tenermos peijoratibos i oufensibos de la [[léngua pertuesa]], tenemos ''bicha'' (criado ne ls anhos 1930<ref>James Naylor Gren, Cristina Fino, Cássio Arantes Leite, ''Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX'', UNESP, 1999, p.145. ISVN 85-7139-317-6</ref>), ''benado'', ''boiola'', ''maricas'', ''paneleiro'' (mui peijoratibo an Pertual), ''[[çapaton]]'' i outros<ref name="eidithmodesto">Eidith Modesto, ''Bidas an cinta de la bielha'', Eiditora Record, 2006, p.340. ISBN 85-01-07481-0</ref><ref>Hildo Honório de l Couto, ''Ecolinguística: studo de las relaçones antre léngua i meio ambiente'', Thesaurus Eiditora, 2007, p.351. ISBN 85-7062-603-7</ref>. Inda assi, tal cumo acuntece an [[Preconceito|ansultos étnicos]] i [[Racismo|raciales]], l malo uso desses tenermos puode inda ser altamente oufensibo i la gama d'outelizaçon aceitable depende de l cuntesto i de la pessona que stá falando (grupos homossexuales muitas bezes l úsan positibamente)<ref name="eidithmodesto" />. Por outro lado, la palabra ''[[gay]]'', ouriginalmente abraçada por homes i mulhieres homossexuales cumo positiba i afirmatiba (cumo na [[liberaçon gay]] i ne ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos gay]]), ye muitas bezes ampregue de modo [[peijoratibo]]<ref name="eidithmodesto" /><ref name="duplamenteabencoado">Christie Balka i Andy Rose, ''Duplamente Abençoado'', Eiditora Record, p.316. ISBN 85-01-05159-4</ref>.
Ambora ''gay'' seia ousado cumo chamador quemun antre homes i mulhieres homossexuales i [[bissexualidade|bissexuales]], tal uso ten sido por bezes cuntestado, an rezon de l zeio d'andebiduaçon d'outros grupos de bariaçon sexual, que rebindican eidantidade outónoma, andependiente, própia<ref name="duplamenteabencoado" />. Alguns specialistas ténen scrito qu'esto ye caratelístico, nun solo de grupos de tal antresse, mas de qualquiera outro grupo houmano<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=BBgBHjN9GkAC&lpg=PA138&dq=gay%20identidade%20autonoma&pg=PA138#b=onepage&q&f=false|títalo=Outros Tipos de Suonhos: Ourganizaçon de Mulhieres Negras i Políticas de Trasformaçon|outor=Julia Sudbury|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=6dups_eipXgoC&lpg=PA413&dq=gay%20identidade%20autonoma&pg=PA413#b=onepage&q&f=false|títalo=Cunjugalidades, parentalidades i eidantidades lésbicas, gays i trabestis|outor=Mirian Pillar Grossi, Anna Paula Uziel i Luiç Mello|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref>.
== Stória ==
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Temas LGBT na mitologie|Cronologie de ls dreitos homossexuales|Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade}}
[[Fexeiro:Mastaba of Niankhkhun and Khnumhotep ambrace 2.jpg|thumb|[[Khnumhotep i Niankhkhnun]]; l purmeiro registro dua ounion homossexual de la stória ([[Circa|ca.]] 2400 a.C.).]]
[[Fexeiro:Catlin - Beilce to the berdache.jpg|thumb|''Beilça de la Berdache''<br />Beilça cerimonial de la Nacion Sac i Fox para celebrar ls [[ dous-spritos]]. George Catlin (1796–1872); [[Smithsonian Anstitution]].]]
[[Fexeiro:Woman spying on male lobers.jpg|thumb|Ua mulhier spionando un casal d'homes amantes. [[China]], [[dinastie Qing]].]]
Al longo de la [[stória de l'houmanidade]], ls aspetos andebiduales de l'homossexualidade fúrun [[Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade|admirados ó cundenados]], d'acuordo culas normas sexuales bigentes nas dibersas culturas i épocas an qu'ocorrírun.
Nua cumpilaçon detalhada de materiales stóricos i [[Etnografie|etnográficos]] de culturas pré-andustriales, "fuorte zaprobaçon de l'homossexualidade fui relatada an 41% de las 42 culturas; aceita ó eignorada por 21% i 12% nun relatórun tal cunceito. De las 70 etnografies, 59% relatórun l'homossexualidade cumo ausente ó rala an frequéncia i 41% la relatórun cumo persente ó cumo nun ancomun".<ref>Adolescence and puberty By John Bancroft, June Machober Renisch, p.162</ref>
An culturas anfluenciadas pulas [[Religion abraámica|religiones abraámicas]], la lei i l'eigreija stablecian la [[sodomie]] cumo ua trasgresson contra la lei debina ó un crime contra la natureza. La cundenaçon de l [[sexo anal]] antre homes, inda assi, ye anterior a la fé crestiana.<ref>"… sow eillegitimate and bastard sed in courtesanes, or sterile sed in males in defiance of nature." Plato in THE LAWS (Book BIII p.841 eidition of Stephanus) or p.340, eidition of Penguin Books, 1972.</ref>
Muitas figuras stóricas, ancluindo [[Sócrates]], [[Lord Byron]], [[Eduardo II]], i [[Adriano]],<ref>Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60</ref> tubírun tenermos cumo ''homossexual'' ó ''bissexual'' aplicados a eilhes. Ua linha quemun d'argumiento [[Custruto social|custrucionista]] ye que naide na [[antiguidade]] ó na [[Eidade Média]] spurmentou l'homossexualidade cumo un modo de sexualidade sclusibo ó permanente. [[John Boswell]] ten cumbatido este argumiento, citando antigos scritos de l griego [[Platon]], que çcriben ls andibíduos eisibindo homossexualidade sclusiba.<ref name="boswell1">{{harb|Boswell|1980}}</ref>
=== África ===
Ambora muitas bezes eignorada ó suprimida puls sploradores ouropeus i colonialistas, la spresson homossexual na África natiba tamien stubo persente i tomou ua bariadade de formas. Ls antropólogos Stephen Murray i Will Roscoe relatórun que mulhieres de l [[Lesoto]] ambolbian-se an relaçones de "longo prazo i eróticas" chamadas ''motsoalle''.<ref name=murrayroscoe>{{citar libro|title=Boy Wibes and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |url=https://archive.org/details/boywivesfemalehu00murr |last=Murray |first=Stephen (ed.) |outhorlink=Stephen L. Murray |coauthors=[[Will Roscoe|Roscoe, Will]] (ed.) |year=1998 |publisher=[[St. Martin's Press]] |location=New York |isbn=0312238290 }}</ref> [[I. I. Eibanes-Pritchard]], tamien registrou que guerreiros [[Zandes]] ne l norte de l [[República Democrática de l Cungo|Cungo]] rotineiramente assumian moços amantes de l sexo masculino antre las eidades de duoze i binte anhos, qu'ajudában culas tarefas domésticas i praticában [[sexo antercrural]] cun sous maridos mais bielhos. La prática yá habie morrido ne l'ampeço de l [[seclo XX]], depuis de ls ouropeus cunquistáren l cuntrole de países Africanos, mas fui relatada para Eibanes-Pritchard puls anciones, cun quien el falou.<ref name="eibanspritchard">[[I. I. Eibans-Pritchard|Eibanes-Pritchard, I. I.]] (December, 1970). Sexual Ambersion among the Azande. Amarican Anthropologist, New Series, 72(6), 1428–1434.</ref>
L purmeiro registro dun casal homossexual na stória ye giralmente cunsidrado l de [[Khnumhotep i Niankhkhnun]], un casal [[Antigo Eigito|eigípcio]] de l sexo masculino, que bibeu por buolta de {{AC|2400|nl}} L par ye retratado durante un [[beiso]], la mais íntima pose na [[arte eigípcia]], rodeado pul que parécen ser ls sous heirdeiros.<ref>Dowson, ''oup.cit.'', pp.96ff.</ref>
=== Américas ===
Antre ls [[Pobos ameríndios|pobos andígenas de las Américas]] antes de la colonizaçon ouropeia, ua forma quemun d'homossexualidade ye centrada an torno de la figura de ls [[ dous-spritos]]. Normalmente, este andibíduo ye reconhecido cedo na bida, dada l'escolha puls pais a seguir l camino i, se l nino aceitar l papel, ye criada de forma adequada, para daprender ls questumes de l género que scolheu. dous-spritos éran, giralmente, [[xamana]]s reberenciados cumo tenendo poderes para alhá daqueles de ls xamanas quemuns. Sue bida sexual era culs nembros quemuns de mesmo sexo de a tribo.<ref>Roscoe, Will (1991). ''The Zuni Man-Woman'', p.5. ISVN 0-8263-1253-5.</ref><ref>Gilley, Brian Joseph (2006: 8). ''Becoming Two-Spirit: Gay Eidantity and Social Acetance in Andian Country''. ISBN 0-8032-7126-3.</ref>
Homossexuales i [[trasgénero]]s tamien éran quemuns antre outras ceblizaçones pré-cunquista na [[América Latina]], cumo ls [[astecas]], [[maias]], [[quíchuas]], [[moche]]s, [[zapotecas]] i ls [[tupinambás]], ne l [[Brasil]].<ref name="glbtqlatinamerica">{{citation |first=Ben |last=Pablo |year=2004 |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/latin_america_colonial.html |title=Latin America: Colonial |periodical=[[glbtq .com]] |acessdate=2007-08-01 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="glbtqmex">{{citar anciclopédia |last=Murray |first=Stephen |outhorlink=Stephen L. Murray |eiditor=Claude J. Summers |ancyclopedie=glbtq: An Ancyclopedie of Gay, Lesbian, Bisexual, Trasgender, and Quer Culture |title=Mexico |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/mexico.html |acessdate=1-8-2007 |year=2004 |publisher=[[glbtq .com|glbtq, Anc.]] }}</ref>
Ls cunquistadores ouropeus quedórun horrorizados al çcubrir que la [[sodomie]] era abiertamente praticada antre ls pobos natibos. Ls ouropeus tentórun acabar culas ''[[ dous-spritos|berdaches]]'' (cumo ls spanholes chamában la prática de ls dous-spritos) atrabeç de penalidades seberas, cumo l'eisecuçon pública, adonde la pessona era queimada i rasgada an pedaços por perros.<ref name="coello">Mártere de Anglería, Pedro. (1530). [http://www.udel.edu/LAS/Bol3-2Coello.html#Antrodution ''Décadas del Mundo Nuebo'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. "God Andians", "Bad Andians", "What Christianes?": The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernándeç de Obiedo y Baldés (1478-1557), ''Delaware Rebiew of Latin Amarican Studies'', Bol. 3, Ne l. 2, 2002.</ref>
=== Ásia ===
==== Stremo Ouriente ====
L'homossexualidade na [[China]], coincida cumo ls ''prazeres de l péssego picado'', la ''manga cortada'', ó l ''questume de l sul'', ye relatada zde aprossimadamente 600 a.C.<ref>Hinsch, Bret. (1990). ''Passiones of the Cut Slebe''. University of California Press. p. 31.</ref> Estes tenermos eufemísticos fúrun outelizados para çcrebir cumportamientos i nun eidantidades (recentemente, alguns moços chineses tenden a ousar l termo "''brokeback''", 断 背 (''duanbei''), para se referir als homossexuales, a partir de l sucesso de l filme de l diretor [[Ang Le]], ''[[Brokeback Mountain]]'').<ref name=jongo>{{citation |url=http://news.jongo .com/articles/07/0820/30157/MzAxNTcoluZIoia.html |title=Most frequently used new coinages in daily Chinese |date=20 d'agosto de 2007 |acessdate=7 de setembre de 2007 |periodical=Jongo News }}{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==== Ouriente Médio, Ásia Meridional i Central ====
[[Fexeiro:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|thumb|squierda|upright|L persa [[Abas I]] cun un [[pajen]] (c. 1627).]]
Antre las muitas culturas de l [[Ouriente Médio]] [[Eislon|muçulmano]] eigualitárias ó struturadas na eidade, las práticas homossexuales éran, i cuntinan a ser, difundidas i beladas. Ne ls radadeiros anhos, las relaçones eigualitárias, anspiradas ne l padron [[Mundo oucidental|oucidental]], ténen-se tornado mais frequentes, ambora eilhas cuntinen a ser ralas. Relaçones sexuales antre andibíduos de l mesmo sexo son ouficialmente punidas cula [[pena de muorte]] an bários países muçulmanos: [[Arábia Saudita]], [[Eiran]], [[Mauritánia]], [[Nigéria]], [[Sudan]] i [[Iémen]].<ref>{{Citar web|url=http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |títalo=7 countries still put people to death fur same-sex ats |publicado=ILGA |acessodata=24-8-2010}}</ref>
Alguns studiosos afirman qu'eisisten eisemplos d'amor homossexual na literatura antiga, cumo na ''[[Eipopeia de Gilgamesh]]'' de la [[Mesopotámia]], bien cumo na stória [[Bíblia|bíblica]] de ''{{eilc|Dabi i Jonas||David i Jonas}}''. Na ''Eipopeia de Gilgamesh'', la relaçon antre l protagonista [[Gilgamesh]] i l personaige Enkidu, fui bista por alguns cumo homossexual an sue natureza.<ref>{{citar libro|last=Dynes|first=Wayne|title=Homosexuality in the Ancient World|year=1992|publisher=Garland Publishing|isbn=978-0815305460|pages=bii-xb|url=http://books.gogle .com/books?id=JrpU6O3BnawC&lpg=PP1&ots=yHSbkME1jE&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#b=onepage&q&f=false|chater=Antrodution}}</ref><ref>{{citar libro|last=Heild|first=George F.|title=Parallels betwen The Gilgamesh Eipic and Plato's Symposiun|year=183|pages=199-207|eiditor=Wayne R. Dynes & Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{citar libro|last=Kilmer|first=Anne Draffkorn|title=La Note on an Oberloked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh|year=1992|publisher=Garland Publishing, Anc.|pages=264|eiditor=Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{citar libro|last=Thorbjørnsrud|first=Berit|title=What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the Biew of Houmanity in Mesopotamia?|year=1992|publisher=Garland Publishing, Anc.|pages=452}}</ref> De l mesmo modo, l'amor de Dabi por Jonas ye "maior de l que l'amor de las mulhieres."<ref>{{citar libro|last=Ackerman|first=Susan|title=When Heiroes Lobe|url=https://archive.org/details/whenheroesloveam0000acke|year=2005|publisher=Columbia University Press|isbn=0-231-13260-3|pages=xii}}</ref>
Hai un punhado de relatos de biajantes [[árabes]] na [[Ouropa]] até al ampeço de l [[seclo XIX]]. dous desses biajantes, Rifa'ah al-Tahtawi i Muhammad al-Saffar, manifestórun surpresa al ber las poesies d'amor francesas, por bezes mal traduzidas, antre un moço rapaç, referindo-se a ua moço mulhier, para manter las sues normas sociales i morales.<ref>{{citar libro|last=El-Rouayheb|first=Khaled|title=Vefore Homosexuality in the Arab-Eislamic World, 1500-1800|url=https://archive.org/details/beforehomosexual0000elro|year=2005|publisher=The University of Chicago Press|isbn=0-226-72988-5|pages=[https://archive.org/details/beforehomosexual0000elro/page/2 2]}}</ref>
Hoije, ls gobiernos ne l [[Ouriente Médio]], muitas bezes eignoran, negan l'eisisténcia de, ó criminalizan l'homossexualidade. L'homossexualidade ye eilegal an quaije todos ls países muçulmanos.<ref>{{Citar web|títalo = Iran ’must stop youth eisecutiones’ |outor=Eke, Steben |data=28 de júlio de 2005 |publicado = BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stn}}</ref> L [[persidente de l Eiran|persidente iraniano]], [[Mahmoud Ahmadineijad]], durante l sou çcurso an 2007 na [[Ounibersidade de Colúmbia]], afirmou que nun habie homossexuales ne l Eiran. La maiorie de ls homossexuales que biben neste paíç mantén la sue ourientaçon sexual an segredo por miedo de sançones ó rejeiçon de l gobierno a las sues famílias.<ref>{{Citar web |outor = Nazila, Fathi|títalo = Çpite Denials, Gays Ansist They Eesist, if Quetly, in Iran|url=http://www.nytimes .com/2007/09/30/world/middleast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|obra = [[New York Eiquipas]]|data=30 de setembre de 2007|acessodata = 01-10-2007}}</ref>
L ''[[Código de Manu]]'', l'obra fundamental de l [[dreito]] [[hindu]], menciona un "terceiro sexo", cujos nembros puoden eisercer spressones de género nó-tradecionales i atebidades homossexuales.<ref>Penrose, Walter (2001). Hidden in Story: Female Homoeroticisn and Women of la "Third Nature" in the South Asian Past, Journal of the Story of Sexuality 10.1 (2001), p.4</ref>
=== Ouropa ===
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Homossexualidade na Grécia Antiga|Homossexualidade na Roma Antiga}}
[[Fexeiro:Alkaios Sappho Staatliche Antikensammlungen 2416 n2.jpg|thumb|dreita|Pintura de [[Safo]], poetiza de la [[Grécia antiga]]; l fato de tener nacido an [[Lesbos]] abriu la possibelidade de la criaçon de l termo "lésbica" ne l seclo XIX; sous bersos d'amor tamien son muitas bezes andereços l'outras mulhieres. Cópia romana d'ouriginal griego, seclo V a.C.]]
Ls decumientos mais antigos de l Oucidente (sob la forma d'obras literárias, oubjetos d'arte i materiales [[mitográfico]]s) subre las relaçones de mesmo sexo son deribados de la [[Grécia antiga]]. La [[pederastia na Grécia Antiga]] era largamente outelizada cumo meio pedagógico; sabe-se que [[Platon]], an sous purmeiros scritos, eilogiou ls sous benefícios,<ref name="plato1">[[Platon]], [[Fedro]] an ''[[L Banquete]]''</ref> ambora an sues obras tardies tenga proposto sue proibiçon.<ref name=plato2>Platon, ''Leis'', 636D & 835E</ref>
An ''[[L Banquete]]'', Platon eiquibale l'aceitaçon de l'homossexualidade cula [[democracie]], i sue supresson cul [[çpotismo]], dezindo que l'homossexualidade "ye bergonhosa pa ls [[bárbaros]] por causa de sous gobiernos çpóticos, assi cumo la filosofie i l'atletismo l son, ua beç qu'aparentemente nun ye l melhor antresse de ls gobernantes cumo de tener grandes eideias amisades angendradas an sous súditos, ó poderosos sindicatos ó física, an que l'amor ye particularmente adequado para porduzir."<ref name=boswell1/> [[Aristóteles]], an sue obra ''[[Política (Aristóteles)|Política]]'', andeferiu las eideias de Platon subre l'aboliçon de l'homossexualidade (2,4); el splica que ls bárbaros, assi cumo ls [[celta]]s, cuncedírun esso cumo ua honra special (2.6.6), anquanto ls [[Creta|cretenses]] l'outelizában para regular la populaçon (2.7.5).<ref name=boswell1/>
Na arte, ye coincida inda hoije la poetisa [[Safo]], amportante figura que screbiu bersos andereçados l'outras mulhieres i que, por nacer an [[Lesbos]], lougo quedou associada a las lésbicas, treminologie que quedou mui famosa ne l [[seclo XIX]].<ref name=lesbian>{{Citar web|url=http://www.etymonline .com/andex.php?tern=lesbian|títalo=Lesbian|acessodata=7-2-2009|publicado=Online Etymology Ditionary|anho=2001|outor=Douglas Harper}}</ref><ref name=sapphic>{{Citar web|url=http://www.etymonline .com/andex.php?tern=Sapphic|títalo=Sapphic|acessodata=2009-02-07|publicado=Online Etymology Ditionary|anho=2001|outor=Douglas Harper}}</ref> Ls narradores de muitos de ls sous poemas falan de [[peixon (sentimiento)|peixon]] i [[amor]] (por bezes correspondido, outras bezes nó) para bárias fémeas, mas las çcriçones d'atos físicos i/ó sexuales [[lesbianismo|antre mulhieres]] ne ls sous bersos son poucas i sujeitas la debate.<ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–146.</ref><ref>{{harb|Campbell|1982|p=xi–xii}}</ref> De qualquiera forma, hoije an die sabe-se que la diusa [[Afrodite]], ne ls poemas de Safo, ye tenida cumo la patrona de las lésbicas.<ref>Cunner, Randy P., ''Cassell's Ancyclopedie of Quer Myth, Symbol and Spirit''. UK: Cassell, 1998, p.64.</ref>
{{double eimage|left|Warren Cup VM GR 1999.4-26.1 n1.jpg|220|Pederastic erotic scene Loubre F85bis.jpg|180|Home romano penetrando un moço, possiblemente scrabo, purmeira metade de l [[seclo I]]. Ancontrado próssimo de [[Jarusalen]].|Home i moço griegos pratican [[sexo antercrural]]. [[Grécia antiga]], 550-525 a.C.||}}
A partir de la segunda metade de l seclo XIII, la muorte era la puniçon mais quemun pa l'homossexualidade masculina na maior parte de la Ouropa.<ref>{{citar libro
| first = Lester R.
| last = Kurtç
| url =http://books.gogle .com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq&hl=en#b=onepage&q=&f=false |title=Ancyclopedie of biolence, peace, & cunflit
| publisher = Academic Press
| date = 1999
| page = 140
| isbn = 012227010X}}</ref> Cul [[Renacimiento]], cidades ricas ne l norte de la [[Eitália]], an particular [[Florença]] i [[Veneza]], éran coincidas pula sue prática generalizada de l'amor antre pessonas de l mesmo sexo, praticado por ua parte cunsidrable de la populaçon masculina i custruído al longo de l padron clássico stético de la [[Grécia Antiga|Grécia]] i [[Roma Antiga|Roma]].<ref>Rocke, Michael, (1996), ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence'', ISBN 0-19-512292-5</ref><ref>Ruggiero, Guido, (1985), ''The Boundaries of Eros'', ISBN 0-19-503465-1</ref>
Antigamente coincida por nomes cumo "amor biril", "sodomie", "pecado nefando", "uranismo" ó "terceiro sexo", solo an 1869, na [[Almanha]], l'amor antre pessonas de l mesmo sexo recebiu l nome científico de "homossexualismo". L médico, sou criador, que serie el própio homossexual, bisaba apersentar l'atraçon pul mesmo sexo cumo inata, antoce natural i nun adquirida, para assi afastar la culpa por sue prática. Tal antençon le baliu la simpatie de l mundo científico [[progressista]] de la época. Na berdade, l tiro saliu pula culatra, pus l cunceito científico fui anglobado pula [[psiquiatria]]. Cun esso, l'amor antre pessonas de l mesmo sexo deixou de ser matéria de [[pecado]] para tornar-se malina, i antoce passible de tratamientos. Sue cundenaçon trasferiu-se de la sfera de la [[religion]] pa la [[ciéncia]], de modo que ls [[padres]] fúrun sustituídos puls [[médicos]] cumo sous algozes.<ref>Cf. HOMOSSEXUALIDADE: UMA HISTÓRIA, de Colin Spencer, Ed. Record, R. Janeiro, 1996, p.274</ref>
=== Ouceanie ===
An muitas sociadades de la [[Melanésia]], specialmente an [[Papua-Nuoba Guiné]], las relaçones de l mesmo sexo éran parte antegrante de la cultura até meados de l [[seclo XX|seclo passado]]. An muitas culturas tradecionales de la Melanésia un nino na pré-puberdade formarie un casal cun un adolescente mais bielho, que se tornarie sou mentor i qu'eirie "anseminá-lo" (oural, anal, ó topicamente, dependendo de a tribo) al longo de bários anhos para que l mais moço tamien atingisse la [[puberdade]]. Muitas sociadades de la Melanésia, inda assi, tornórun-se hostis para culas relaçones antre pessonas de l mesmo sexo zde l'antroduçon de l [[cristandade]] puls [[missionairo]]s [[ouropeus]].<ref name=melanesie>{{citation |title=Ritualized Homosexuality in Melanesie |first=Gilbert H. |last=Heirdt |year=1984 |publisher=University of California Press |isbn=0520080963 |pages=128–136}}</ref>
== Sexualidade i eidantidade de género ==
=== Etiologie ===
La [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]], la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] i la [[Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales]], an 2006, declarórun:
{{quotation|Atualmente, nun hai cunsenso científico subre ls fatores specíficos que lieban un andibíduo a tornar-se heiterossexual, homossexual ó bissexual, ancluindo possibles eifeitos biológicos, psicológicos ó sociales de l'ourientaçon sexual de ls pais. Inda assi, las eibidéncias çponibles andican que la grande maiorie de las lésbicas i adultos homossexuales fúrun criados por pais heiterossexuales i que la grande maiorie de las ninos criadas por pais gays i lésbicas crecen cumo heiterossexuales.|<ref name=amici />}}
L ''[[Royal College of Psychiatrists]]'', an 2007, afirmou:
{{quotation|Anque quaije un seclo de speculaçon psicanalítica i psicológica, nun hai nanhue eibidéncia sustantiba para apoiar la sugeston de que la natureza de la criaçon de ls filhos ó que las purmeiras spriéncias de l'anfáncia zampenhan qualquiera papel na formaçon de l'ourientaçon fundamental dua pessona heiterossexual ó homossexual. Parece que l'ourientaçon sexual ye de natureza biológica, detreminada por ua cumplexa anteraçon de fatores genéticos i de l'ambiente uterino precoce. L'ourientaçon sexual nun ye, antoce, ua scolha.|<ref name="rcp2007"/>}}
La [[Academie Amaricana de Pediatria]] afirmou, an [[Pediatria]], an 2004:
{{quotation|L'ourientaçon sexual, probabelmente nun ye detreminada por solo un fator, mas por ua cumbinaçon d'anfluéncias genéticas, hormonales i ambientales. Nas radadeiras décadas, las teories baseadas ne l fator biológico ténen sido faborecidas por specialistas. Inda cuntina habendo cuntrobérsia i ancerteza quanto a la génese de la dibersidade de las ourientaçones sexuales houmanas, nun hai nanhue eibidéncia científica de que pais anormales, abuso sexual ó qualquiera outro eibento adberso de la bida anfluencien l'ourientaçon sexual. L coincimiento atual sugere que l'ourientaçon sexual normalmente ye stablecida durante l'anfáncia.|<ref name="rcp2007"/><ref name="pediatrics2004">Pediatrics: [http://aappolicy.aappublicationes.org/cgi/cuntent/full/pediatrics;113/6/1827 Sexual Ourientation and Adolescents]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Relatório Clínico de la [[Academie Amaricana de Pediatria]]. Vesitado an 8-12-2009.</ref><ref name="perrin2002">{{Citar libro | outor = Perrin, I. C. | títalo = Sexual Ourientation in Child and Adolescent Heialth Care | eiditora = Kluwer Academic/Plenun Publishers | anho = 2002 | local = Nuoba York }}</ref>}}
{{Sexualidade}}
La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] afirma que "hai probabelmente muitas rezones pa la formaçon de l'ourientaçon sexual dua pessona i las rezones puoden ser defrentes para pessonas defrentes" i diç que l'ourientaçon sexual de la maiorie de las pessonas ye detreminada nua eidade precoce.<ref name=apahelp /> La pesquisa subre cumo l'ourientaçon sexual an homes puode ser detreminada por fatores genéticos ó outros fatores pré-natales zampenha un papel ne l debate político i social subre l'homossexualidade i tamien liebanta miedos subre [[ampresson genética]] i testes pré-natales.<ref name=chicagotribune>{{citation |url=http://articles.chicagotribune .com/2007-08-12/news/0708110702_1_genetic-code-sexual-behabior-gay-brothers |title=Study of gay brothers may find clues about sexuality |first=Robert |last=Mitchun |periodical=[[Chicago Tribune]] |date=12 d'agosto de 2007 |acessdate=4-5-2007 }}{{Lhigaçon einatiba|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L porsor Michael King afirma: "La cuncluson de ls cientistas que pesquisórun las ouriges i la stabelidade de l'ourientaçon sexual ye qu'essa ye ua caratelística houmana que se forma ne l'ampeço de la bida i ye resistente la mudanças. Eibidéncias científicas subre las ouriges de l'homossexualidade son cunsidradas relebantes pa l debate teológico i social porque prejudican las afirmaçones de que l'ourientaçon sexual ye ua scolha."<ref>{{Citar web|url=http://www.churchtimes.co.uk/cuntent.asp?id=60752 |títalo=How much is known about the ourigines of homosexuality? |publicado=Church Eiquipas |data=16 de nobembre de 2007 |acessodata=24-8-2010}}</ref>
"Bissexualidade inata" (ó predisposiçon pa la [[bissexualidade]]) ye un termo antroduzido por [[Sigmund Freud]], baseado ne l trabalho de sou colega [[Wilheln Fliess]], que spone que todos ls seres houmanos nacen bissexuales, mas atrabeç de l zambolbimiento psicológico, qu'anclui tanto fatores sternos quanto anternos tornan-se [[Monossexualidade|monossexuales]], anquanto la bissexualidade permanece an stado latente.<ref>{{citar web|url=http://www.scribd .com/doc/25628190/Freud-%C2%ABAutobiografie-Anteletual%C2%BB|outor=António Rego Chabes|títalo=Freud («Outobiografie Anteletual»)|acessodata=4-12-2010}}</ref>
Ls outores dun studo de 2008 afirmórun que "nun hai eibidéncias cunsidrables de que l'ourientaçon sexual houmana seia geneticamente anfluenciada, de modo que nun se sabe cumo l'homossexualidade, que tende a diminuir l sucesso reprodutibo, ye mantida na populaçon nua frequéncia relatibamente alta". Supone-se que "anquanto ls genes que predisponen a l'homossexualidade reduzen l sucesso reprodutibo de ls homossexuales, puoden cunferir algua bantaige an heiterossexuales que séian sous portadores". Sous resultados sugeriran que "ls genes que predisponen a l'homossexualidade puoden cunferir ua bantaige d'acasalamiento an heiterossexuales, l que poderie ajudar a splicar l'eiboluçon i manutençon de l'homossexualidade na populaçon".<ref>Zietsch eit al. (2008)</ref> Un studo de [[2009]] sugeriu tamien un oumiento seneficatibo de la [[fecundidade]] nas fémeas aparentadas culas pessonas homossexuales a partir de la linha materna (mas nun naqueilhas aparentadas a partir de la linha paterna).<ref>{{citar periódico|title=New Eibidence of Genetic Fators Anfluencing Sexual Ourientation in Men: Female Fecundity Ancrease in the Maternal Line |outhor=Iemmola, Francesca and Camperio Ciani, Andrea|journal=Archibes of Sexual Behabior|publisher=Springer Netherlands|year=2009|belume=38}}</ref>
Garcia-Falgueras i Swaab afirmórun ne l resumo de sou studo de 2010: "L cérebro fetal zambolbe-se durante l período antra-uterino na direçon masculina por meio dua açon direta de la [[coberteirasterona]] subre las células nerbosas an zambolbimiento ó na direçon femenina por meio de l'auséncia desta óndia de [[hormónio]]. Desta forma, nuossa eidantidade de género (la cumbiçon de pertencer al sexo masculino ó femenino) i l'ourientaçon sexual son porgramadas ó ourganizadas an nuossas struturas cerebrales quando stamos inda ne l [[útero]]. Nun hai nanhue andicaçon de que l'ambiente social passado l nacimiento tenga algun eifeito subre l'eidantidade de género ó subre l'ourientaçon sexual".<ref>{{citar periódico|outhor=Garcia-Falgueras La, Swaab DF |title=Sexual Hormones and the Brain: An Essential Alliance fur Sexual Eidantity and Sexual Ourientation |journal=Andocrine Debelopment |belume=17 |issue= |pages=22–35 |year=2010 |pmid=19955753 |doi=10.1159/000262525 |quote=There is ne l'andication that social ambironment after birth has an effet on gender eidantity or sexual ourientation.}}</ref>
==== Terapie de reorientaçon sexual ====
{{Artigo percipal|Terapie de reorientaçon sexual}}
{{Bertambén|Ex-gay|Ex-ex-gay}}
Nun eisiste qualquiera studo cun rigor científico para cuncluir se las chamadas [[Terapie de reorientaçon sexual|terapies de reorientaçon sexual]] funcionan para mudar la [[ourientaçon sexual]] dua pessona. Essas "terapies" ténen sido cuntrobersas debido a las tensones antre las ourganizaçones cun base relegiosa que las rializan i las ourganizaçones profissionales, científicas i de [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos LGB]]. L cunsenso de longa data de las ciéncias cumportamentales i sociales i de las profissones de salude i salude mental ye de que l'homossexualidade, por si solo, ye ua bariaçon normal i positiba de la [[sexualidade]] houmana.<ref name="apa2009">Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/about/gobernance/council/policy/sexual-ourientation.aspx Resolution on Appropiate Affirmatibe Respunses to Sexual Ourientation Çtress and Change Efforts]</ref> La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], afirma que la maiorie de las pessonas "ténen pouco ó nanhun senso de scolha subre sue ourientaçon sexual".<ref name="answers">{{Citar web
|url=http://www.apa.org/topics/sexuality/ourientation.aspx |títalo=Answers to Your Questiones About Sexual Ourientation and Homosexuality |acessodata=26-5-2008 |publicado=[[Associaçon Amaricana de Psicologie]]}}</ref> Alguns andibíduos i grupos ténen promobido l'eideia de que l'homossexualidade ye un sintoma de defeitos sprituales, de zambolbimiento ó de falhas morales i ténen argumentado que ls sfuorços para mudar l'ourientaçon sexual, ancluindo la [[psicoterapie]] i ls sfuorços relegiosos, poderien altarar ls sentimientos i cumportamientos homossexuales. Muitos desses andibíduos i grupos stan ancorporados drento dun cuntesto mais amplo de mobimientos políticos relegiosos [[Cunserbadorismo|cunserbadores]] qu'apoian la [[stigma]]tizaçon de l'homossexualidade por motibos políticos ó relegiosos.<ref name="apa2009" />
Nanhue ourganizaçon de profissionales de salude mental apoia sfuorços para mudar l'ourientaçon sexual i praticamente todas eilhas adotórun declaraçones políticas adbertindo profissionales i l público subre ls tratamientos que se proponen a mudar l'ourientaçon sexual. Estas ancluen la Associaçon Amaricana de Psiquiatria, Associaçon Amaricana de Psicologie, Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales de ls Stados Ounidos, Associaçon Amaricana de Acunselhamiento, l ''Royal College of Psychiatrists'',<ref name="BBC Brasil">{{citar web|url=http://www.bbc.co.uk/pertuese/noticias/2009/03/090326_terapiahomossexual_fp.shtml|outor=BBC Brasil|outorlink=BBC Brasil|títalo=Terapeutas ouferecen 'tratamiento' para gays, diç studo|acessodata=2-12-2010}}</ref> Sociadade Australiana de Psicologie<ref name="aps">Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publicationes/tip_shets/ourientation/ Sexual ourientation and homosexuality]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i l [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil]].<ref name="Correio brazeliense"/> La Associaçon Amaricana de Psicologie i l ''Royal College of Psychiatrists'' spressórun que las posiçones defendidas por grupos cumo l [[National Association fur Research & Therapy of Homosexuality|NARTH]] nun son apoiadas pula [[ciéncia]] i crian un ambiente ne l qual l [[preconceito]] i la [[çcriminaçon]] puoden florescer.<ref name="BBC Brasil"/><ref name="apaexgay2">{{Citar web|url=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |títalo=Statement of the Amarican Psychological Association |acessodata=24-8-2010}}</ref>
La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] "ancentiba ls profissionales de salude mental l'eibitáren zbirtuar l'eficácia de ls sfuorços de mudança d'ourientaçon sexual promobendo ó prometendo mudar l'ourientaçon sexual al prestáren assisténcia als andibíduos angustiados por cunta própia ó por outras pessonas quanto la sue ourientaçon sexual i cunclui que ls benefícios relatados puls partecipantes ne ls sfuorços de mudança d'ourientaçon sexual puoden ser oubtidos atrabeç d'abordaiges que nun tentan mudar l'ourientaçon sexual".<ref name="apa2009"/>
=== Eidantidade sexual ===
{{Artigo percipal|Eidantidade sexual}}
{{Bertambén|Salir de l'armairo}}
[[Fexeiro:Angle Castro-Market.jpg|thumb|La [[bandeira cinta de la bielha]] ne l bairro [[Castro (San Francisco)|The Castro]] an [[San Francisco (Califórnia)|San Francisco]], [[Califórnia]], famoso pula predomináncia de moradores [[homossexuales]]. La bandeira, un simblo de l mobimiento [[LGBT]], fui criada na cidade.]]
Muitas pessonas que se senten atraídas por nembros de l sou própio sexo spurmentan un porcesso chamado de "[[salir de l'armairo|salida de l'armairo]]" an algun momiento de sues bidas. Ye la prática de rebelar publicamente l'ourientaçon sexual dua pessona "anrustida".<ref name=glbtqouting>{{citation |last=Neumann |first=Caryn I |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/outing.html |title=Outing |year=2004 |periodical=[[glbtq .com]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne ls mais moços, ye mais quemun eilha ser noticiada als fameliares i/ó amigos i tamien acuntece celebridades i pessonas públicas rebeláren-se publicamente subre sues ourientaçones sexuales.<ref name=biasfreusage>{{citation |title=The Ditionary of Bias-Fre Usage: La Guide to Nondiscriminatory Language |last=Maggio |first=Rosalie |year=1991 |publisher=Oryx Press |isbn=0897746538 |page=208}}</ref><ref name=statesmanouting>{{citation |url=http://www.newstatesman .com/life-and-society/2007/04/houman-rights-gay-outing-outed |title=Outing hypocrites is justified |first=Peter |last=Tatchell |date=23 d'abril de 2007 |acessdate=4-5-2007 |periodical=[[The New Statesman]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Giralmente, la "salida de l'armairo" ye çcrita an trés fases: la purmeira, ye la fase de "coincer la si mesmo", an que la pessona stá abierta i decidida a bibenciar relaçones cun pessonas de l mesmo sexo (chamada de "salida/decison anterior"); la segunda ambolbe la decison própia de se rebelar pa ls outros, cumo pa la família, amigos i/ó colegas, etc.; la terceira fase refire-se la rialmente se ambolber cun ua pessona de l mesmo sexo i muitas bezes bibir abiertamente cumo ua pessona LGBT.<ref name=hrcontinuun>{{citation |acessdate=2007-05-04 |url=http://deb.hrc.org/issues/3333.htn |archibeurl=http://web.archibe.org/web/20071102101657/http://deb.hrc.org/issues/3333.htn |archibedate=2007-11-02 |periodical=[[Houman Rights Campaign]] |title=The Coming Out Cuntinun }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Eidantidade de género ===
Ls purmeiros outores que screbian subre homossexualidade giralmente antendian qu'eilha era antrinsecamente ligada al própio sexo de l sujeito. Por eisemplo, pensaba-se qu'ua pessona cun un típico cuorpo femenino atraída por pessonas de l mesmo sexo i cuorpo femenino, tenerien atributos masculinos, i al alrobés.<ref name="mintonhl">Minton, H. L. (1986). ''Feminenity in men and masculenity in women: Amarican psychiatry and psychology portray homosexuality in the 1930s'', [[Journal of Homosexuality]], 13(1), 1–21.</ref><ref name="terryj">Terry, J. (1999). ''An Amarican ousession: Science, medicine, and homosexuality in modern society.'' Chicago: University of Chicago Press</ref> Esse antendimiento fui cumpartilhado pula maiorie de ls teóricos amportantes de l'homossexualidade a partir de fines de l [[seclo XIX]] até ampeços de l [[seclo XX]], cumo [[Karl Heinrich Ulrichs]], [[Richard bon Krafft-Ebing]], [[Magnus Hirschfeld]], [[Habelock Eillis]], [[Carl Jung]] i [[Sigmund Freud]].<ref name="mintonhl" /><ref name="terryj" /> Inda assi, esse antendimiento de l'homossexualidade cumo amberson sexual fui cuntestado ne l momiento, i durante la segunda metade de l [[seclo XX]], l'eidantidade sexual passou a ser cada beç mais bisto cumo un fenómeno çtinto d'ourientaçon sexual.<ref>{{citar periódico | doi = 10.1300/J159b05n02_33 | last1 = Vassi | first1 = M. | year = 2005 | title = Beyond bisexuality| journal = Journal of Bisexuality | belume = 5 | issue = 2| pages = 283–290 }}</ref><ref>Martin, M. Kay & Borhies, B. (1975). ''Supernumerary Sexes: Chater 4 of Female of the Species''. (Columbia University Press, New York): 23.</ref>
{{dreitoslgbt}}
Andibíduos [[trasgénero]] i [[cisgénero]]s puoden ser atraídos por homes, mulhieres ó ambos, ambora la prebaléncia de defrentes ourientaçones sexuales ye bastante defrente nas dues populaçones (ber [[mulhier trasexual]]). Un andibíduo homossexual, heiterossexual ó bissexual puode ser masculino, femenino ó [[andrógino]], i, para alhá desso, muitos nembros i simpatizantes de las quemunidades gays i lésbicas bénen agora l "sexo-cunformes heiterossexual" i "género nun cunformes homossexual" cumo ls stereótipos negatibos. Inda assi, studos rializados por [[J. Michael Beiley]] i [[K.J. Zucker]] rebelórun que la maiorie de ls relatórios gays i lésbicos an género reportan un "nó-género" durante sous anhos d'anfáncia.<ref>Beiley, J.M., Zucker, K.J. (1995), ''Childhod sex-typed behabior and sexual ourientation: la cuncetual analysis and quantitatibe rebiew.'' Debelopmental Psychology 31(1):43</ref> [[Richard C. Friedman]], an sou ''Homossexualidade Masculina'' publicado an 1990, scrito a partir dua perspetiba [[Psicanálise|psicanalítica]], argumenta que l zeio sexual ampeça mais tarde de l que ls scritos de Sigmund Freud andica, nun na anfáncia, mas antre las eidades de 5 i 10 anhos i nun ye focado nua figura de la mai, mas de ls pares.<ref>{{citar libro|last=Friedman|first=Richard C.|title=Male Homosexuality |url=http://books.gogle .com/books?id=molFuFC_ap8C&dq=Sexual%2BOrientation%2Band%2BPsychoanalysis:%C2%A0Sexual%2BScience%2Band%2BClenical%2BPratice|publisher=Yale University Press|location=New Haben|year=1990|page=312|isbn=0300047452|acessdate=16-4-2009}}</ref> Cumo cunsequéncia, raciocina, ls homossexuales nun son anormales, ua beç que nunca fúrun sexualmente atraídos por sues mais.<ref>{{Citar web|url=http://www.nytimes .com/1998/12/12/arts/on-gay-issue-psychoanalysis-treats-itself.html?sec=&spon=&pagewanted=print|títalo = On Gay Issue, Psychoanalysis Treats Itself|obra = [[The New York Eiquipas]]|acessodata = 16-4-2009|outor = Gode, Erica}}</ref>
=== Custruto social ===
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Custruto social|Quer theory}}
Nas culturas oucidentales an giral, l termo ''homossexual'' ye ousado para abranger to ua postura, atitude i eidantidade social. An outras culturas, rótulos ''homossexualidade'' i ''heiterossexuales'' nun anfatizan ua eidantidade social cumo un to ó andican afeliaçon de la quemunidade cun base na ourientaçon sexual.<ref>Zachary Gren and Michael J. Stiers. ''Multiculturalisn and Group Therapy in the United States: La Social Custrutionist Perspetibe''. Springer Netherlands 2002. Páiginas 233–246.</ref> Na berdade, ciertos studiosos, cumo [[David Gren]], ténen afirmado que l'homossexualidade ye ua custruçon social moderna oucidental, i cumo tal nun poderie ser outelizada ne l cuntesto de sociadades nó-oucidentales la sexualidade de l macho-macho, nin ne l Oucidente pré-moderno.<ref>{{citar libro|title=Cartographies of Zeire: Male-male Sexuality in Japanese Çcourse, 1600–1950|url=https://archive.org/details/cartographiesofd0000pflu|year=1999|outhor=Pflugfelder, Griegory|publisher=University of California Press|isbn=0520209095}}</ref>
=== Relaçones i romance homossexuales ===
[[Fexeiro:0277 - Partecipanti al Bologna Pride 2012 - Foto Giobanni Dall'Orto, 9 giugno 2012.jpg|thumb|[[Namoro|Namorados]] an [[Bolonha]], [[Eitália]]]]
Pessonas cun ourientaçon homossexual puoden spressar la sue sexualidade, ternura i afetebidade de dibersas maneiras, i puoden ó nun spressar esso an sous [[Cumportamiento sexual|cumportamientos sexuales]].<ref name="apahelp2">{{citation |url=http://www.apa.org/heilpcenter/sexual-ourientation.aspx |title=Sexual Ourientation, Homosexuality,and Bisexuality |periodical=[[Amarican Psychological Association|APA]]HeilpCenter.org |acessdate=2010-03-30}}</ref> Alguns ténen relaçones sexuales predominantemente cun pessonas de sue própia eidantidade de género, outro sexo, relacionamientos bissexuales i puoden até ser [[celibatairo]]s.<ref name="apahelp2" /> Pesquisas recentes andican que muitas lésbicas i gays zeian, i cunseguen, cumprometidos i duradouros relacionamientos: dados andican qu'antre 40% i 60% de gays i antre 45% i 80% de lésbicas stan atualmente ambolbidos nun relacionamiento romántico.<ref name=WhatIsNature>[http://www.apa.org/topics/sexuality/andex.aspx#whatisnature What is Nature]. Páigina besitada an 4 de dezembre de 2010.</ref> Ls dados de la pesquisa tamien andican qu'antre 18% i 28% de ls casales gays i antre 8% i 21% de ls casales lésbicos ne ls [[Stados Ounidos]] bibiran juntos dieç anhos ó mais.<ref name=WhatIsNature /> Ls studos spusírun que casales de pessonas de l mesmo sexo i casales de sexos oupostos puoden ser eiquibalentes an tenermos de sastifaçon i cumprometimiento ne ls relacionamientos amorosos,<ref>{{Citar web|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-eilo011708.php |títalo=Relationship Sastifation and Commitment |publicado=Eurekalert.org |data=22 de janeiro de 2008 |acessodata=24-8-2010}}</ref><ref name=Duffy>{{citar periódico|title=Sastifation and commitment in homosexual and heiterosexual relationships|journal=Journal of Homosexuality|year=1985|first=S.M/|last=Duffy|coauthors=C.I. Rusbult|belume=12|issue=2|pages=1–23|url=http://www.labmeting .com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-sastifation-and-commitment-in-homosexual-and-heiterosexual-relationships|acessdate=29-7-2009}}</ref> que l'eidade i l sexo son mais cunfiables de l que l'ourientaçon sexual cumo un preditor de sastifaçon i cumpromisso dun relacionamiento romántico,<ref name=Duffy/> i que las spetatibas i/ó eidealizaçones acerca de ls relacionamientos románticos son cumparables i mui semelhantes antre pessonas heiterossexuales i homossexuales.<ref name=Bacman>{{citar periódico|title=Spetationes of romantic relationships: La cumparison betwen homosexual and heiterosexual men with regard to Baxter's criterie|journal=Social Behabior and Personality|year=1999|first=Bacman|last=Charlotte|coauthors=Per Folkesson, Torsten Norlander|url=http://findarticles .com/p/articles/mi_qa3852/is_199901/ai_n8845504/pg_7/?tag=cuntent;col1|acessdate=2009-07-29}}</ref>
== Práticas homossexuales ==
{{Beija|Sexologie}}
=== Homossexuales homes ===
{{Beija|Homes que fázen sexo cun homes}}
[[Fexeiro:Men kissing1.jpg|thumb|squierda| dous homes que se beisan; ls beisos homossexuales nun possuen aspetos que ls defrencien de ls beisos heiterossexuales.]]
Sexólogos ténen scrito que, al cuntrairo de l que se pensa, la forma mais quemun dun home homossexual liebar outro al [[orgasmo]] nun ye atrabeç de l [[sexo anal]], mas percipalmente de la [[felaçon]] i de la [[masturbaçon]] (i hai zacordo antre ls pesquisadores quanto la qual de las dues purmeiras tenerie maior ancidéncia).<ref name="aldodoisdoistres">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.223.</ref> Pesquisadores tamien atestan qu'un de ls atos mais quemuns de l sexo homossexual serie l de sfregar ls [[Uorgon genital|uorgones genitales]] antre las coixas de l'outro ([[Sexo nun penetratibo|coito anterfemoral]]) ó d'ancuontro l'outras partes (''fritaçon'' ó ''friçon'', ambora muitos outores reserben esse termo a las práticas homossexuales antre mulhieres).<ref name="aldodoisdoistres" /> Inda assi, l sexo anal inda ye de ls mais praticados puls homossexuales homes.<ref>Gabriel Rotello, ''Cumportamiento sexual i SIDA: la cultura gay an trasformaçon '', Eidicoes GLS, 1998, p.59 i 99. ISBN 85-86755-04-4</ref>
Na treminologie de práticas homossexuales masculinas, tamien son quemuns ls tenermos ''atibo'' i ''passibo''—l purmeiro correspondente al home que rializa la [[penetraçon]] i l segundo correspondente al home que ye penetrado.<ref name="aldodoisdoistres" /> Ne l'ampeço de ls studos de [[sexologie]], ambos ls tenermos dórun borda la muitas cunfusones antre outores; porque passou-se an percípio a chamar-se ''atibo'' l'home que fazerie l "papel" d'home nua relaçon homossexual, anquanto ''passibo'' serie aquel que fazerie l papel de "mulhier"; ambora essa associaçon se preserbe na mentalidade popular, nun ye mais ousada na psicologie i ls studiosos modernos antenden que, an ámbito de cumplexidade, muitas bezes un parceiro homossexual puode zampenhar sexualmente ambos ls "papéis", sendo atibo i passibo, i que nua relaçon sexual que se stende la nible amoroso i afetibo, muitas bezes l ''passibo'' tamien puode dominar i liderar l'outro cumo qualquiera outra relaçon houmana.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.223-224.</ref> An studos de la [[década de 1980]] custatou-se qu'haberie mais ''atibos'' que ''passibos''.<ref name="aldopereiradoisdoisquatro">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.224.</ref>
L'alta sensibelidade naturalmente erótica ne l [[culo]] de qualquiera ser houmano faç cun que ls sexólogos afirmen que nun hai dados que justifiquen que ls homossexuales oubténen mais prazer sexual que ls heiterossexuales, ambora ciertos heiterossexuales rejeiten l sexo anal por rezones de stética (associaçon la [[feze]]s).<ref name="aldopereiradoisdoisquatro" />
[[Fexeiro:Two of then - Foto Giobanni Dall'Orto18-08-2002.jpg|thumb|Ls homossexuales apersentan caratelísticas an relaçon al sexo semelhantes a las de ls heiterossexuales, cumo [[fetiche]]s i fantasias románticas.]]
Heiterossexuales homes, screben ls sexólogos, muitas bezes nun permiten que sues parceiras sexuales mulhieres stimulen ó mesmo penetren sou culo porque esso les cunferirie ua "femenelidade" ó conotaçon homossexual, ambora ls outores cunfirmen an pesquisas que ls ''passibos'' homossexuales nin siempre son afeminados.<ref name="aldopereiradoisdoisquatro" /> De fato, sexólogos ténen scrito que tales noçones son stereótipos ligados al [[machismo]] qu'ancide nas relaçones heiterossexuales; i que muitas bezes l ''passibo'' "puode ser l mais 'másclo' de ls dous, an aparéncia física, maneiras i personalidade."<ref name="aldodoisdoiscinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 225.</ref>
Dados de pesquisa andican que pul menos metade de ls homossexuales zampenha usualmente ls dous papéis durante un ancuontro i, al to, cerca de trés dentre cada quatro homossexuales ténen spriéncia tanto de l papel ''passibo'' quanto de l ''atibo''.<ref name="aldodoisdoiscinco" /> Antre outras práticas homossexuales stá la [[anilíngua]] i la [[cunilíngua]], tamien praticadas por heiterossexuales, para alhá de todas las outras questumeiramente coincidas; i l ''[[Fisting|fistfucking]]'' que, ambora seia mais ralo, i muitas bezes seia associado la pessonas qu'adíren al [[sadomasoquismo]], quaije nun ye ancontrado antre ls heiterossexuales.<ref name="aldodoisdoiscinco" /> Para alhá desso, ls homossexuales apersentan caratelísticas an relaçon al sexo mui semelhantes a las de ls heiterossexuales: ténen [[fetiche]]s, muitas bezes falan durante ls atos sexuales, puoden praticar ó nun [[sexo grupal]] (por bezes solamente cun mais un homossexual, la fin de rializáren penetraçon dupla nun ''passibo'' cumo acuntece an práticas heiterossexuales, cula defrença de que neste causo ls dous pénis penetran ne l culo),<ref name="aldopereiradoisdoissetedoisdoisoito">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 227 i 228.</ref> i tamien puoden tener fantasias románticas i/ó sexuales cun celebridades ó coincidos íntemos ó nó.<ref name="aldopereiradoisdoissetedoisdoisoito" />
=== Homossexuales mulhieres ===
{{Artigo percipal|Lésbica}}
[[Fexeiro:Gustabe_Courbet_-_Le_Sommeil_(1866),_Paris,_Petit_Palales.jpg|thumb|squierda|''Les Deux Amies'', de [[Gustabe Courbet]] (1866).]]
Ls studiosos ténen notado que l [[lesbianismo]] an sou aspeto físico proboca las mais stremadas reaçones: anquanto que moralmente ye por bezes reprobado, la maiorie de ls homes heiterossexuales possuen ua spece de fascínio por dues mulhieres que se beisen i/ó téngan relaçones sexuales.<ref name="aldoumoitocinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 185.</ref> Alguns sexólogos screben que, por outro lado, eisiste un segundo tipo d'homes que, feridos por sou "proua masculino", çprezarian las mulhieres que çpensassen l pénis nua relaçon sexual; de fato, nua relaçon sexual antre dues lésbicas, l'erotismo femenino i las caratelísticas físicas de la parceira parécen benir an purmeiro lugar.<ref name="aldoumoitocinco" />
Nun se sabe qual ye la prática sexual preferida de las mulhieres, mas pesquisas afirman que talbeç puoda ser l de papel passibo na [[cunilíngua]], i esso starie associado a la stimulaçon de l [[punto G]] i/ó de l [[clítoris]].<ref name="aldoumoitocinco" /> Por cunta desso, muitas bezes l "[[69 (posiçon sexual)|69]] lésbico" serie çpensado para que solo ua de las parceiras reciba stimulaçon na [[parracha]] puls lábios i léngua de l'outra.<ref name="aldoumoitocinco" />
Outro termo mui ousado quando se scribe subre práticas homossexuales femeninas ye l [[tribadismo]], an que dues parceiras pratiquen ua ''friçon'', ó seia, un ancuontro antre las parrachas d'ambas.<ref name="aldoumoitocinco" /> Dibersos sexólogos ténen scrito que, al cuntrairo de l que se pensa, l prazer sexual nun deriba solamente de las parrachas d'ambas las parceiras, mas percipalmente pul ancuontro antre sues coixas.<ref name="aldoumoitocinco" /> Las práticas homossexuales antre mulhieres tamien ancluen [[penetraçon]], mas cun menor frequéncia;<ref name="aldoumoitoseis">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 186.</ref> inda assi, quando praticada, ye mais quemun que la stimulaçon de l'uorgon genital de la parceira seia rializada manualmente ó, an outros causos, cun un [[dildo]] (pénis artificial), ambora esse seia mais ralo. <ref name="aldoumoitoseis" />
[[Fexeiro:US Naby 111221-N-JP983-008 Fire Cuntrolman 2nd Class Marissa Gaeta, left, assigned to the amphibious dock landing ship USS Oak Hill (LSD 51) kisses.jpg|thumb|Ua oufecial de la [[Marina de ls Stados Ounidos]] beisa sue noiba al zambarcar.]]
Ciertos studiosos tamien pretenden pesquisar se l'antresse lésbico por eimitaçones de pénis nun seneficarie ua frustraçon de la falta dun pénis rial; alguns afirman que nun se puode generalizar acerca de todos ls causos de lésbicas, anquanto outros afirman que las qu'outelizan pénis artificiales nun possuen antrisses sexuales ó mesmo afetibos por homes.<ref name="aldoumoitosete">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.187.</ref> Pesquisas rebelan que l'outelizaçon de pénis artificiales serie, pa las lésbicas, ua tentatiba de la busca de "algo mais" assi cumo acuntece cun parceiros heiterossexuales que buscan outras formas de "anriquecer" sues práticas de sexo.<ref name="aldoumoitosete" /> Outras práticas sexuales antre lésbicas, i que son menos quemuns, ancluen l ''[[Fisting|fistfucking]]'', l [[sexo anal]], que ye tenido cumo secundairo nua relaçon lésbica, muitas bezes rializado manualmente ó cun dildos;<ref name="aldoumoitosete" /> i práticas [[Sadomasoquismo|sadomasoquistas]] que, ambora mui ralas, puoden ancluir l'uso de [[chicote]]s i [[flagelaçon]] cumo antre ls heiterossexuales sadomasoquistas.<ref name="aldoumoitoito">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.188.</ref> Outro assunto d'antresse antre studiosos i sexólogos ye saber se las lésbicas possuen atraçon sexual por [[mamilo]]s tanto quanto ls homes heiterossexuales, i la maior parte de ls outores screben que l'antresse ye relatibo mas semelhante.<ref name="aldoumoitoito" />
== Demografie ==
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Scala de Kinsey}}
[[Fexeiro:Tin Cok 2009 cropped.jpg|thumb|squierda|180px|An outubre de 2014, [[Tin Cok]], l [[Chief Eisecutibe Oufficer|CEO]] de la [[Apple]], tornou-se l purmeiro CEO de la [[Fortune 500]] a assumir-se homossexual publicamente.<ref>{{citar web|url = http://www.nbcnews .com/watch/nightly-news/apple-ex-tin-cok-is-first-fortune-500-to-come-out-las-gay-350111811811|title = Apple's CEO Tin Cok Is First Fortune 500 to Come Out las Gay|publisher = NBC News|date = 31 d'outubre de 2014|acessdate = 6 de nobembre de 2014}}</ref>]]
Dados cunfiables quanto al tamanho de la populaçon d'homossexuales son anformaçones baliosas pa la política pública.<ref name=black>"Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Eibidence fron Abailable Systematic Data Sources", Dan Black, Gary Gates, Seth Sanders, Lowell Taylor, Demography, Bol. 37, Ne l. 2 (maio de 2000), pp. 139–154 (abailable on JSTOR).</ref> Por eisemplo, la demografie ajudarie ne l cálclo de ls custos i benefícios de las prestaçones de [[Ounion de fato|parcerie doméstica]], l'ampato de la legalizaçon de la [[Homoparentalidade#Aporfilhaçon homoparental|adoçon por homossexuales]] i l'ampato de la política ''[[Don't Ask, Don't Tell]]'' de las [[Fuorças Armadas de ls Stados Ounidos]].<ref name=black/> Para alhá desso, l coincimiento de l "tamanho de la populaçon homossexual ye ua promessa para ajudar ls cientistas sociales cumprendíren ua ampla gama de questones amportantes, questones subre la natureza giral de las scolhas de l mercado de trabalho, l'acumulaçon de capital houmano, la specializaçon drento de las famílias, çcriminaçon i las decisones subre la localizaçon geográfica."<ref name=black/> Medir la prebaléncia de l'homossexualidade puode apersentar deficuldades.<ref name="liebay"/> La pesquisa debe medir alguas caratelísticas que puoden ó nun ser la defeniçon de [[ourientaçon sexual]]. La classe de las pessonas cun zeios pul mesmo sexo puode ser maior de l que la classe de pessonas que colocan esses zeios an prática, que por sue beç puode ser maior de l que la classe de pessonas que se outo-eidantifican cumo gay/lésbica/bissexual.<ref name=black/>
An 1948 i 1953 [[Alfred Kinsey]] relatou que cerca de 46% de ls andibíduos de l sexo masculino tenie "reagido" sexualmente la pessonas d'ambos ls sexos al longo de sue bida adulta i que 37% deilhes tenien tenido pul menos ua spriéncia homossexual.<ref>Sexual Behabior in the Houman Male, p. 656</ref> La metodologie de Kinsey fui criticada.<ref>{{citar periódico|outhor=[[David Leonhardt]]|title=John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software'|journal=[[The New York Eiquipas]]|date=28 de júlio de 2000}}</ref><ref>{{Citar web|títalo=Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915-2000)|url=http://www.swlearning .com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html|acessodata=19-5-2009}} John Tukey criticizes sample procedure</ref> Un studo mais recente tentou eliminar l biés d'amostraige, mas mesmo assi chegou la cunclusones semelhantes.<ref>{{Citar web|títalo=Book Rebiew by Martin Duberman|obra = The Nation | data = 3 de nobembre de 1997|url=http://www.kinseyinstitute.org/publicationes/duberman.html}} Martin Duberman on Gebhart's "cleaning" of data</ref>
Las stimatibas de l'ocorréncia de l'homossexualidade sclusiba barian dun la binte por ciento de la populaçon, normalmente cuncluindo qu'hai un pouco mais d'homossexuales masculinos de l que femeninos.<ref name="Billy1993"/><ref name="Binson1995"/><ref name="Fay1989"/><ref name="Johnson1992"/><ref name="Laumann1994"/><ref name="Wellings1994"/><ref name="aftenposten"/><ref name="guardianpoll"/><ref name="McConaghy eit al">McConaghy eit al., 2006</ref><ref name=ACSF>ACSF Ambestigators (1992). SIDA and sexual behabior in France. ''Nature, 360,'' 407–409.</ref><ref name=Bogaert>Bogaert, La. F. (2004). The prebalence of male homosexuality: The effet of fraternal birth ourder and bariation in family size. ''Journal of Theoretical Biology, 230,'' 33–37. [http://www.sciencediret .com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WMD-4CP12C3-2&_user=1069287&_rdoc=1&_fmt=&_ourig=search&_sort=d&biew=c&_act=C000051273&_bersion=1&_urlBersion=0&_userid=1069287&md5=bf01088ebb68ca801a0a08011876fb5d]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Sell>{{citar periódico |outhor=Sell RL, Wells JA, Wypij D |title=The prebalence of homosexual behabior and attration in the United States, the United Kingdon and France: results of national population-based samples |journal=Arch Sex Behab |belume=24 |issue=3 |pages=235–48 |data=júnio 1995 |pmid=7611844}}</ref><ref>S. Hite, The Hite Report on Male Sexuality, New York, La. Knopf, 1991.</ref><ref>S. S. eit C. L. Janus, The Janus Report on Sexual Behabior, New York, John Wiley & Sonidos, 1993.</ref><ref name="kinseymale">Alfred C. Kinsey, ''Sexual Behabior in the Houman Male'', 1948, ISBN 0-7216-5445-2(l.p.), ISBN 0-253-33412-8(reprint).</ref>
Stimatibas de la frequéncia d'atebidade sexual tamien puoden bariar dun paíç para outro. Un studo de 1992 relatou que 6,1% de ls homes ne l [[Reino Ounido]] yá tubo ua spriéncia homossexual, anquanto na [[Fráncia]] l númaro fui de 4,1%.<ref>TERESA L. WAITE, December 8, 1992 "Sexual Behabior Lebels Cumpared in Studies In Britain and France" in the ''New York Eiquipas''[http://query.nytimes .com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Segundo ua pesquisa rializada an 2003, 12% de ls noruegueses yá tenien feito sexo homossexual.<ref name=aftenposten/> D'acuordo cun ua sondaige de 2008, anquanto solo 6% de ls británicos definen sue ourientaçon sexual cumo homossexuales ó bissexuales, mais que l dobro (13%) de ls británicos yá tubírun algua forma de cuntato sexual cun alguien de l mesmo sexo.<ref name=guardianpoll/>
[[Fexeiro:San_Paulo_LGBT_Pride_Parade_2014_(14108541924).jpg|thumb|[[Parada de l'ourgulho LGBT de San Paulo|XBIII Parada de l'ourgulho LGBT]] de [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], [[Brasil]], an 2014.]]
Na [[Nuoba Zelándia]], un studo de 2006 sugeriu que 20% de la populaçon anónima relatou alguns sentimientos homossexuales, sendo qu'alguns deilhes se eidantifican cumo homossexuales. La percentaige de pessonas que se eidantificórun cumo homossexuales fui de 2-3%.<ref name="McConaghy eit al"/>
Ne ls [[Stados Ounidos]], d'acuordo cun ua pesquisa rializada pa las eileiçones persidenciales de 2008, 4% de l'eileitorado outoidentificaba-se cumo gay, lésbica ó bissexual, la mesma percentaige de [[2004]].<ref>{{Citar web|títalo=27% of Gay Boters Sided with McCain |publicado=[[The Adbocate]] |data=7 de nobembre de 2008 |url=http://www.adbocate .com/article.aspx?id=41389 |acessodata=8-11-2008}}</ref>
An pesquisa rializada ne l [[Brasil]] an 2008 ls dados andican que 10% de ls homes i 5,2% de las mulhieres cun eidade antre 15 i 64 anhos yá tubírun ua relaçon homossexual na bida, totalizando ua média giral de 7,6%.<ref>{{citar web | títalo = MS dibulga retrato de l cumportamiento sexual de l brasileiro | url = http://portal.saude.gob.br/portal/aplicacoes/noticias/default.cfn?pg=dspDetalheNoticia&id_area=124&CO_NOTICIA=10326 |data= 18-6-2009 | publicado = Portal de la Salude | acessodata = 20-6-2009}}</ref> Ne l mesmo studo, antre la populaçon mais moço, cun eidade antre 15 i 24 anhos la média ancontrada fui de 8,7% anquanto antre la populaçon mais idosa, cun eidade de 50 a 64 anhos, la média oubtida fui de 5,6%.<ref>{{citar web | títalo = Moços ténen cumportamiento sexual mais siguro | url = http://portal.saude.gob.br/portal/aplicacoes/noticias/default.cfn?pg=dspDetalheNoticia&id_area=1450&CO_NOTICIA=10328 |data= 18/06/2009 | publicado = Portal de la Salude | acessodata = 2009-06-20}}</ref> Anque desse iten specífico de la pesquisa ser bastante genérico, questionando solo se l'antrebistado tubo al menos ua "Relaçon sexual cun pessona de l mesmo sexo na bida", l cuntreste antre las médies oubtidas por faixa etária mostran que ls brasileiros stan a relacionar-se mais de forma homossexual i criando nuobos grupos LGBT de l que ne l passado.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=CR4bAAAAYAAJ&q=brasileiros+homossexuales+de l+que+ne l+passado&dq=brasileiros+homossexuales+de l+que+ne l+passado&hl=t-BR&ei=XZr6TJapFY-t8Ab3q5ScCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=9&bed=0CFIQ6AEwCA|outor=Edward John Batista de las Niebes Macrae|títalo=La Custruçon de la Eigualdade|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
== Homossexualidade i ciéncia ==
=== Biogenética ===
L neurobiólogo Roger Gorski, de la [[Ounibersidade de la Califórnia]], EUA, fizo spriéncias an laboratórios cun ratos cujas fémeas prenhas recebírun [[coberteirasterona]] - l [[hormónio]] sexual masculino - inda an fase [[Útero|antra-uterina]]. Ouserbou que, zde la purmeira fase de la bida, ls filhotes de l sexo femenino mostrában cumportamientos masculinos, cumo gustos, brincadeiras mais agressibas para alhá de sentiren-se mais atraídas por fémeas.<ref>{{Citar jornal | títalo=Sexual sperience anterats with steroid sposure to shape the partner preferences of rats. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?cmd=Retriebe&db=PubMed&list_uids=12367568 | eiditora=Horn Behab. | belume=42 | numero=2 | data=set 2002| paginas=148 i seguintes.| pmid=12367568 | outor=Wodson JC, Balleine BW, Gorski RA | acessodata=2007-11-11}}</ref> L studo, assi i todo, nun fui cunclusibo pus ls filhotes de l sexo masculino cujas fémeas progenitoras recebírun hormónios femeninos ([[stradiol]] i [[progesterona]]) nó zambolbírun seneficatibas caratelísticas femeninas.<ref>{{Citar jornal | títalo=Sexual sperience anterats with steroid sposure to shape the partner preferences of rats. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?cmd=Retriebe&db=PubMed&list_uids=12367568 | eiditora=Horn Behab. | belume=42 | numero=2 | data=set 2002| paginas=148 até 157. | pmid=12367568 | outor=Wodson JC, Balleine BW, Gorski RA | acessodata=11-11-2007}}</ref>
Ne l galho de la ciéncia de la [[genética]] bários studos ténen sido rializados ne l sentido d'ambestigar ouriges heireditárias pa l'homossexualidade. Un de ls studos mais coincidos nesse sentido tenta stablecer ua correlaçon antre l'homossexualidade masculina cul gene Xq28.<ref>{{Citar jornal | títalo=La linkage betwen DNA markers on the X chromosome and male sexual ourientation. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?db=PubMed&cmd=search&tern=8332896&dot=b | eiditora=Science | data=jul 1993| belume=261 | numero=5119 | paginas=321-7 | pmid=8332896 | outor= Hamer DH, Hu S, Magnuson BL, Hu N, Pattatuci AM | acessodata =11-11-2007}}</ref> Ye efetibamente ua tese que coloca l'homossexualidade nun cumo ua oupçon ó stilo de bida, mas si cumo resultado dua bariaçon genética. Cunsidre-se, assi i todo, qu'eisisten studos que cuntradizen l'anfluéncia de l gene Xq28 para splicar l'homossexualidade.<ref>{{Citar jornal | títalo=Male homosexuality: absence of linkage to microsatellite markers at Xq28. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?Db=pubmed&Cmd=ShowDetailBiew&TermToSearch=10213693&log$=atebity | eiditora=Science | data=abr 1999| belume=284 | numero=5414 | paginas=665-7 | pmid=10213693 | outor=Rice G, Anderson C, Risch N, Ebers G | acessodata =26-1-2009}}</ref> Nun nuobo studo cunduzido pula [[Korea Adbanced Anstitute of Science and Technology|KAIST]] fui possible criar artificialmente l cumportamiento homossexual an ratas fémeas atrabeç dua manipulaçon genética. Nesse studo alguns genes relacionados al eiquilíbrio de l'hormónio [[strogénio]] fúrun antencionalmente suprimidos berificando-se ua preferéncia homossexual statisticamente relebante an relaçon a un grupo de cuntrole, lançando nuobas dúbedas de que l cumportamiento homossexual an [[mamífero]]s puoda tener un fator genético.<ref>{{citar web | títalo=Gene define preferéncia sexual de fémeas de camundongo | url=http://www1.fuolha.uol .com.br/ciencia/764497-gene-define-preferencia-sexual-de-femeas-de-camundongo.shtml | publicado=[[Fuolha online]] |data=9 de júlio de 2010 | acessodata=13-9-2010}}</ref><ref>{{citar jornal | títalo=Male-like sexual behabior of female mouse lacking fucose mutarotase | url=http://www.biomedcentral .com/1471-2156/11/62/abstrat | outor=Dongkyu Park, Dongwok Choi, Junghon Le, Dae-sik Lin i Chankyu Park | jornal=BMC Genetics 2010 | belume=11 | numero=62 |data=7 de júlio de 2010 | acessodata=13-9-2010 | doi=10.1186/1471-2156-11-62}}</ref> La tese de que l'homossexualidade puode tener ouriges genéticas ten sido ousada bien cumo recusada tanto por aqueilhes que cunsidran l'homossexualidade cumo algo negatibo cumo ls que cunsidran algo a defender.<ref>{{Citar web | títalo=Causas de la Homossexualidade | url =http://www.psicologie.org.br/anternacional/pscl38.htn |data=2004 | outor=Drauzio Barella | acessodata=18-12-2007}}</ref>
=== Psicologie ===
La [[psicologie]] fui ua de las purmeiras deciplinas a studar l'ourientaçon homossexual cumo un fenómeno çcreto.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=tgTi4SbrzUMC&pg=PA217&dq=psicologie+homossexualidade&hl=t-BR&ei=lJb6TMGbEIKr8Aa864DFCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=4&bed=0CDMQ6AEwAw#b=onepage&q=psicologie%20homossexualidade&f=false|outor=Kimeron N. Hardin|títalo=Outo-Stima para homossexuales|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=kdKejlJPdS4C&pg=PA310&dq=psicologie+homossexualidade&hl=t-BR&ei=lJb6TMGbEIKr8Aa864DFCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=7&bed=0CEIQ6AEwBg |outor=ELI ZARETSKY|títalo=Segredos De la Alma|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> Las purmeiras tentatibas de classeficar l'homossexualidade cumo ua malina fúrun feitas pul mobimiento sexólogo ouropeu ne l final de l seclo XIX.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=VGIoTp1mDpoC&pg=PA80&dq=homossexualidade+cumo+doen%C3%A7a+s%C3%A9clo+xix&hl=t-BR&ei=D5b6TLzkFMH68AbMrpiuCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA#b=onepage&q=homossexualidade%20como%20doen%C3%A7a%20s%C3%A9clo%20xix&f=false|outor=Luiç Mello|títalo=Nuobas famílias: cunjugalidade homossexual ne l Brasil cuntemporáneo|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=P_BZ3SMOb48C&pg=PA74&dq=homossexualidade+cumo+doen%C3%A7a+s%C3%A9clo+xix&hl=t-BR&ei=D5b6TLzkFMH68AbMrpiuCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CCsQ6AEwAQ#b=onepage&q=homossexualidade%20como%20doen%C3%A7a%20s%C3%A9clo%20xix&f=false|outor=Ana Marie Galhos Seixas|títalo=SEXUALIDADE FEMININA: HISTORIA, CULTURA, FAMILIA, PERSONALIDADE & PSICODRAMA|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> An 1886 l notable sexólogo [[Richard bon Krafft-Ebing]] listou l'homossexualidade junto cun 200 outros studos de causos de práticas sexuales zbiantes an sue obra defenitiba, ''Psychopathia Sexualis''. Krafft-Ebing propós que l'homossexualidade era causada por ua "amberson [durante l nacimiento] cungénita" ó ua "amberson adquirida".<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=1nAYCbD6x1cC&pg=PA115&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA |outor=James Naylor Gren i Cristina Fino,Cássio Arantes Leite|títalo=Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=DSJPorohRVMC&pg=PA119&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CC0Q6AEwAQ#b=onepage&q=Richard%20bon%20Krafft-Ebing%20homossexualidade&f=false |outor=Richard Miskolci|títalo=Thomas Mann, l'artista mestiço |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=kdKejlJPdS4C&pg=PA334&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=4&bed=0CDcQ6AEwAw#b=onepage&q=Richard%20bon%20Krafft-Ebing%20homossexualidade&f=false |outor= ELI ZARETSKY|títalo=Segredos De la Alma |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> Nas dues radadeiras décadas de l seclo XIX, ua bison defrente ampeçou a predominar ne ls círclos médicos i psiquiátricos, a julgar l cumportamiento, cumo andicatibo dun tipo de pessona cun ua defenida i relatibamente stable na ourientaçon sexual. Ne l final de l seclo XIX i ampeço de l [[seclo XX]], ls modelos patológicos de l'homossexualidade éran padron.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=5AzRL2VzpL4C&pg=PA243&dq=modelos+patol%C3%B3gicos+de la+homossexualidade+padr%C3%A3o+s%C3%A9clo+xx&hl=t-BR&ei=Tpz6TLj9EMK88gaK2oylCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=3&bed=0CDUQ6AEwAg#b=onepage&q&f=false |outor= James Naylor Gren,Ronaldo Trindade,José Fábio Barbosa de la Silba|títalo=Homossexualismo an San Paulo |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=X75Tn1z0hi0C&pg=PA23&dq=modelos+patol%C3%B3gicos+de la+homossexualidade+padr%C3%A3o+s%C3%A9clo+xx&hl=t-BR&ei=Tpz6TLj9EMK88gaK2oylCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CDAQ6AEwAQ#b=onepage&q&f=false |outor= Anna Paula Uziel|títalo=Homossexualidade i adoçon |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
La [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]], la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] i la [[Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales]] declarórun:
{{quotation|An 1952, quando la Associaçon Amaricana de Psiquiatria publicou l sou purmeiro [[Manual Diagnóstico i Statístico de Trastornos Mentales]] (DSM), l'homossexualidade fui ancluída cumo ua desorden. Quaije eimediatamente, inda assi, essa classeficaçon ampeçou a ser submetida al scrutínio crítico nua pesquisa financiada pul [[National Anstitute of Mental Heialth|Anstituto Nacional de Salude Mental]]. Esse studo i la pesquisa susequente falhórun an cunseguir apersentar qualquiera base ampírica ó científica para cunsidrar l'homossexualidade cumo un çtúrbio ó anormalidade, al ambés dua ourientaçon sexual normal i saudable. Cumo resultado dessa pesquisa acumulada, ls profissionales an medecina, salude mental i an ciéncias cumportamentales i sociales chegórun a la cuncluson de qu'era ancorreto classeficar l'homossexualidade cumo ua desorden mental i que la classeficaçon de l DSM refletie pressupostos nun testados cun base an normas sociales prebalentes i ampressones clínicas a partir d'amostras repersentatibas cumpuostas por pacientes que percuran tratamiento i por andibíduos cujo cumportamiento trouxe pa l sistema de justícia criminal.
An reconhecimiento de l'eibidéncia científica,<ref>JAMA: Gay Is Okay With APA (Amarican Psychiatric Association); abailable online: http://www.soulforce.org/article/642 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324080417/http://www.soulforce.org/article/642 |date=2010-03-24 }}</ref> la Associaçon Amaricana de Psiquiatria retirou l'homossexualidade de l DSM an 1973, afirmando que "l'homossexualidade an si nun amplica qualquiera prejuízo ne l julgamiento, stabelidade, cunfiabelidade ó capacidades gerales sociales i bocacionales." Depuis dua perfunda rebison de dados científicos, la Associaçon Amaricana de Psicologie adotou la mesma posiçon an 1975, i sortou todos ls profissionales de salude mental "para assumir la liderança an eliminar l stigma de malina mental qu'hai mui ten sido associado cun ourientaçones homossexuales." La Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales adotou ua política similar.
Assi sendo, ls profissionales i pesquisadores de salude mental hai mui reconhecírun que ser homossexual nun custitui oustaclo inerente a la liderança dua bida feliç, saudable i pordutiba, i que la grande maiorie de ls gays i lésbicas funcionan bien an to la gama d'anstituiçones sociales i de relaçones anterpessoales.<ref name=amici>[http://www.courtinfo.ca.gob/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf Case Ne l. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Cordination Proceding Ne l. 4365(...)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}}
La pesquisa i la literatura clínica demunstran qu'atraçon sexual i romántica pul mesmo sexo son sentimientos i cumportamientos normales i bariaçones positibas de la sexualidade houmana. L cunsenso de longa data de las ciéncias cumportamentales i sociales i de ls profissionales de salude i salude mental ye que l'homossexualidade, por si solo, ye ua bariaçon normal i positiba de l'ourientaçon sexual houmana.<ref name=respunse>Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-respunse.pdf Appropiate Therapeutic Respunses to Sexual Ourientation]</ref> L'homossexualidade era listada na [[CID-9]] (1977) de la [[Ourganizaçon Mundial de Salude]] cumo un [[malina mental]], mas fui retirada ne l [[CID-10]], aprobada pula Quadragésima Terceira Assemblé Mundial de la Salude an 17 de maio de 1990.<ref>[http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 ILGA | The decesion of the World Heialth Organisation 15 years ago custitutes la storic date and powerful symbol fur members of the LGBT community]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=pinknewsstigma>{{citation |title=Homophobic stigma - La community cause |url=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |date=17 de maio de 2006 |periodical=PinkNews.co.uk |first=Marc |last=Shoffman |acessdate=04/05/2007}}</ref> Tal cumo l DSM-II, la CID-10 adicionou la [[ourientaçon sexual eigodistónica]] na lista, l que se refire la pessonas que quieren mudar sues [[Eidantidade de género|eidantidades de género]] ó [[Ourientaçon sexual|ourientaçones sexuales]] por causa dun çtúrbio psicológico ó cumportamental ({{ICD10|F|66|1|f|60}}). La [[Sociadade Chinesa de Psiquiatria]] retirou l'homossexualidade de la [[Classeficaçon Chinesa de Trastornos Mentales]] an 2001, passado cinco anhos de studo pula associaçon.<ref>The New York Eiquipas: [http://www.citywekend .com.cn/beising/articles/cw-magazine/news/News-04120732/ Homosexuality ne l longer "çease" in China]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L [[Royal College of Psychiatrists]], de l [[Reino Ounido]], afirmou:
{{quotation|Esta stória lamentable demunstra cumo la marginalizaçon dun grupo de pessonas que ténen traços de personalidade an particular (neste causo l'homossexualidade) puode liebar la prática médica nociba i a ua base pa la çcriminaçon na sociadade.<ref name="rcp2007">Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/Submission%20to%20the%20Church%20of%20England.pdf Submission to the Church of Angland’s Listening Eisercise on Houman Sexuality.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827104609/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/Submission%20to%20the%20Church%20of%20England.pdf |date=2010-08-27 }}</ref> Eesiste agora un grande cuorpo d'eibidéncias de pesquisas qu'andica que ser gay, lésbica ó bissexual ye cumpatible cun ua salude mental i un ajustamiento social normales. Inda assi, las spriéncias de [[çcriminaçon]] na sociadade i ua possible rejeiçon por amigos, fameliares i outros, tales cumo ampregadores, senefica qu'alguas pessonas LGB ténen ua spriéncia maior que la sperada na prebaléncia de porblemas de salude mental i d'uso andebido de sustáncias. Ambora tenga habido reclamaçones por grupos políticos cunserbadores ne ls [[Stados Ounidos]] de qu'esta maior prebaléncia de porblemas de salude mental ye la cunfirmaçon de que l'homossexualidade ye un trastorno mental an si, nun hai qualquiera eibidéncia para fundamentar tal afirmaçon.|[[Royal College of Psychiatrists]]<ref name=rcp2008>Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/rollofhonour/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe/psychiatryandlgbpeople.aspx Royal College of Psychiatrists respunse to comments on Nolan Show regarding homosexuality las la mental çorder]</ref>}}
Ne l [[Brasil]], an 1985, l [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil|Cunseilho Federal de Psicologie]] deixa de cunsidrar l'homossexualidade cumo un zbio sexual i, an 1999, stablece regras pa l'atuaçon de ls psicólogos an relaçon a la questones de [[ourientaçon sexual]], declarando que "''l'homossexualidade nun custitui [[malina]], nin [[çtúrbio]] i nin [[perberson]]''" i que ls [[psicólogo]]s nun colaboraran cun eibentos i serbícios que proponhan tratamiento i cura de l'homossexualidade.<ref name="Correio brazeliense"/> An 1984, la [[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]] (ABP) posicionou-se contra la çcriminaçon i cunsidrou l'homossexualidade cumo algo nun prejudicial a la sociadade, quando aprobou ua resoluçon que dezie:
{{quotation|Cunsidrando que l'homossexualidade an si nun amplica an prejuízo de l pensar, stabelidade, cunfiabelidade ó atidones sociales i bocacionales, rezon pula qual ouponen-se a to çcriminaçon i preconceito, tanto ne l setor público quanto ne l pribado, contra ls homossexuales d'ambos ls sexos.|[[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]]<ref name="ABP"/>}}
[[Fexeiro:Flag of WHO.sbg|thumb|An 17 de maio de 1990, la [[Ourganizaçon Mundial de la Salude]] (OMS) retirou l'homossexualidade de la [[Classeficaçon Anternacional de Malinas]] (sigla CID).<ref name="Correio brazeliense"/> ]]
La maiorie de ls gays, lésbicas, bissexuales i pessonas que percuran la [[psicoterapie]] fázen nel pulas mesmas rezones que las pessonas heiterossexuales ([[strisse]], deficuldades de relacionamiento, deficuldade d'adataçon a las nuobas situaçones sociales ó de trabalho, etc); sue [[ourientaçon sexual]] puode tener ua amportança purmária, acidental ó nun tener amportança a las sues questones i tratamiento. Seia qual fur l porblema, inda hai un alto risco de biés antigay na psicoterapie cun clientes gays, lésbicas i bissexuales.<ref name=textbook>Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Heialth'', p. 421</ref> La pesquisa psicológica neste domínio ten sido relebante pa la luita contra atitudes i açones prejudiciales ("[[Homofobia|homofóbicas]]") i l mobimiento puls [[dreitos LGBT]] an giral.<ref name=antro>ed. Sandfort, T; eit al. Lesbian and Gay Studies: An Antrodutory, Anterdisciplinary Approach. Chater 2.</ref>
L'aplicaçon adequada de psicoterapie afirmatiba baseia-se ne ls seguintes fatos científicos:<ref name="respunse"/>
* Atraçon sexual pul mesmo sexo, cumportamientos i ourientaçones por si solo son normales i positibas bariantes de la [[sexualidade houmana]], an outras palabras, nun son andicadores de trastornos mentales ó de zambolbimiento.
* L'homossexualidade i la [[bissexualidade]] son stigmatizadas, i este [[estigma]] puode tener ua bariadade de cunsequéncias negatibas (por eisemplo, [[strisse]]) al longo de l ciclo de bida (D'Augelli & Patterson, 1995; DiPlacido, 1998; Heirek i granadas, 2007; Meyer, 1995, 2003).
* Atraçon sexual pul mesmo sexo i cumportamiento puode ocorrer ne l cuntesto dua bariadade d'ourientaçones sexuales i eidantidades (Diamond, 2006; Hoburg eit al., 2004; Rust, 1996; Sabin-Williams, 2005).
* Homes gays, lésbicas i andibíduos bissexuales puoden bibir ua bida sastifatória, bien cumo un relacionamiento afetibo i famílias stabais, que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales (APA, 2005c; Kurdek, 2001, 2003, 2004; Fingerhut & Peplau, 2007 ),.
* Nun hai studos ampíricos ó pesquisas que suporten teories qu'atribuen l'ourientaçon sexual la çfunçon fameliar ó traumas (Bell eit al., 1981; Bene, 1965; Freund & Blanchard, 1983; Freund & Pinkaba, 1961; Hoker , 1969; McCord eit al., 1962; Peters & DK Cantrell, 1991 Siegelman;, 1974, 1981; Townes eit al., 1976).
==== Psicobiologie ====
Ne ls anhos 2000, las pesquisas de la [[neurociéncia]] demunstrórun que ls seres houmanos stimulan sues zonas erógenas porque esta proboca recumpensas ne l cérebro.<ref name="agmo">{{en}} AGMO Anders [http://www.eilsebier .com/wps/find/bookdescrition.cws_home/712200/çcrition#çcrition {{lang|en|''Funtional and dysfuntional sexual behabior''}}]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Eilsebier 2007.</ref> Essas recumpensas, an particular l'ourgasmo, son ouserbadas ne l nible de la cuncéncia cumo sensaçones de prazer erótico i sastifaçon. An suma, l ser houmano busca las atebidades sexuales porque eilhas fornecen prazeres eróticos antensos. Antre ls seres houmanos (assi cumo antre ls [[chimpanzé]]s, [[ourangotango]]s i [[golfino]]s), l cumportamiento sexual nun ye mais un cumportamiento de reproduçon, mas se tornou un cumportamiento erótico. Durante l'eiboluçon, l'amportança i anfluéncia de ls hormónios i de ls [[feromónios]] subre l cumportamiento sexual diminuiu. Antre ls mamíferos menos cumplexos, son ls feromónios que stan na ourige de l'heiterossexualidade. An cuntreste, l'amportança de las recumpensas se tornou maior. Ne ls seres houmanos, l'oubjetibo de l cumportamiento sexual nun ye mais l coito baginal i si la busca de prazeres eróticos, oubtidos pula stimulaçon de l cuorpo i de las zonas erógenas, pouco amporta l sexo de l parceiro.
Por todos esses motibos, biologicamente la sexualidade houmana serie un tanto bissexual. Inda assi l'anfluéncia de l cuntesto cultural i de las spriéncias pessonales ye maior ne l zambolbimiento de la [[ourientaçon sexual]]. L'homossexualidade, l'heiterossexualidade i la [[bissexualidade]] son possibelidades "biologicamente normales" de l zambolbimiento. La maior anfluéncia de l cuntesto cultural ye bien eibidenciada pula sociadade griega de la Antiguidade, an que a mulhier tenie ua posiçon social anferior a la de l'home. L'amor mais zeiable, l "amor celhestre", era homossexual. L'heiterossexualidade era zbalorizada, i las mulhiers serbian cumo progenitoras dua çcendéncia legítima i guardianas fiéis de l lar. An cuntreste, l [[heiterosseisismo]] i la [[homofobia]] nas sociadades oucidentales son probabelmente l fator de l'ourige de la preponderáncia atual de l cumportamiento heiterossexual. Malgrado la presson cultural, alguas pessonas preferirian las atebidades homossexuales. Outras eibidéncias apuntan que, an ciertos causos, la preferéncia sexual pula homossexualidade probirie de circunstáncias particulares, cumo spriéncias positibas que se tenerie bebido cun pessonas de l mesmo sexo.<ref>Bell, La.P., Weinberg, M.S. and Hammersmith, S.K. Sexual preference. Its debelopment in men and women. Andiana University Press: Blomington, 1981</ref><ref>Ban Wyk, P. H., & Geist, C. S. Psychosocial debelopment of heiterosexual, bisexual, and homosexual behabior. Archibes of Sexual Behabior, 13, 505-544, 1984</ref><ref>YATES Alayne. Biologic perspetibe on early erotic debelopment, Child and Adolescent Psychiatric Clenics of North America, 13(3):479-496, 2004</ref>
=== Críticas a las ciéncias passadas ===
[[Fexeiro:Alan_Turing_cropped.jpg|thumb|squierda|200px|Státua de [[Alan Turing]] (1912 - 1954), l matemático británico respunsable por decifrar la máquina [[Enigma (máquina)|Enigma]], ousada puls [[Almanha Nazi|nazistas]] durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. An 1952 el fui cundenado a sofrer ua [[castraçon química]], cumo altarnatiba a la prison, solo por ser homossexual.]]
Hai dibersas críticas a las tentatibas de splicaçones científicas pa l'homossexualidade, percipalmente porque la maiorie deilhas ampeça a ser zambolbida inda ne l [[seclo XIX]], quando se percurában cumprobaçones científicas para afirmar que detreminadas caratelísticas houmanas tornarian un andibíduo superior a outro.<ref>Steben Pinker, ''TÁbula Rasa'', Eiditora Cumpanha de las Letras, 2004, p.216. ISVN 85-359-0494-8</ref><ref>GRACIELA HAYDEE BARBERO, ''Homossexualidade i perberson na psicanálise'', Eiditora Casa de l Psicólogo , p.95. ISBN 85-7396-468-5</ref> I buscar anterpretar la cumplexidade de l cumportamiento houmano cun base ne l studo de l cumportamiento animal — dízen ls críticos — nun ten sentido (Beija-se [[darwenismo social]]).<ref>{{citar web|url=http://www.brasilescola .com/storiag/darwenismo-social.htn|outor=Brasil Scuola|títalo=Darwenismo social|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
Quanto a las pesquisas [[Neurologie|neuro-bioquímicas]], ls sous críticos andican que "eisiste l risco d'alguns pesquisadores stáren, na berdade, percurando ua forma de 'curar' tal cumportamiento, seia mapear l que gera l zeio homossexual, para depuis cumberté-lo an zeio heiterossexual". Nesse cuntesto un de ls eisemplos marcantes fui la teorie zambolbida por [[Magnus Hirschfeld]] a respeito de l'homossexualidade. Hirschfeld defendia la teorie de que l'homossexualidade era nata i nun modificable, splicada por defrenças de natureza hormonal. La teorie de Hirschfeld, que fui un grande atebista, buscando bementemente la derrubada de l [[Parágrafo 175]] na Almanha pré segunda guerra fui polemizada por Freud an sou libro ''Thre Essays on the Theory of Sexuality'' (1905).<!-- fuonte: http://www.williamapercy .com/wiki/eimages/Freudian.pdf --> La Terapie de Choques Eilétricos fui aplicada por [[Ugo Cerletti]] a partir de [[1938]] para bárias finalidades, ancluído la tentatiba de cura pa l'homossexualidade<ref>{{Citar web | títalo =Eiletroshock therapy antroduced - 1938 | url= http://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/antries/dh38el.html | publicado =La Science Odyssey |data= 1998 | acessodata =1 de júlio de 2008}}</ref> outelizando l pressuposto de que se l'homossexualidade ten splicaçones neuro-bioquímicas, anton eilha ye curable. Na mesma linha, la [[lobotomie]], zambolbida por [[António Eigas Moniç]] an [[1935]], tamien fui aplicada cumo tratamiento de l'homossexualidade até [[1979]] na Almanha.<ref>{{Citar web | titulo= The Gay Holocaust - After the War | url =http://andrejkoymasky .com/men/holocaust/ho07.html |data= márcio 7th 2004 | acessodata = 2008-07-01}}</ref> Ne l domínio de las splicaçones psicológicas, hai la custataçon de que nun ye porque alguns fatos se amostrórun berdadeiros para alguns andibíduos, eilhes l seran para todos ls causos, ó seia, cun tales custruçones de pensamiento ocorre la prática de [[Generalizaçon precipitada|generalizaçon andebida i precipitada]], bien cumo adoçon de procedimientos errados, inadequados i cuntraproducentes. Inda drento de las splicaçones psicológicas, studos ampeçados por [[Harry Benjamin]] amostrórun al longo de décadas de studos que l tratamiento psiquiátrico ye ineficaç para tratar ("curar") la [[trasexualidade]], por eisemplo, serbindo solo cumo terapie d'apoio.<ref>{{citar libro
| title =The Trassexual Phenomenon
| outhor =Harry Benjamin
| url =http://www .ptrasgenderzone .com/downloads/ttphenon.pdf
| publisher =The Julian Press, INC. Publishers
| date =1966}}</ref>
Ua crítica an relaçon a essas tentatibas de splicaçon ye l sou foco an splicar l'homossexualidade i pouco se preocupáren an splicar l'ourientaçon sexual an giral, i la [[heiterossexualidade]] an particular.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=351-1BwxtLAC&lpg=PA58&dq=tentatiba%20de%20explica%C3%A7%C3%A3o%20homossexualidade&pg=PA58#b=onepage&q=tentatiba%20de%20explica%C3%A7%C3%A3o%20homossexualidade&f=false|títalo=Homossexualidade:Ciéncia i Cuncéncia|outor=Marciano Bidal|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=l3bWRhDqfScC&lpg=PA239&dq=%22orienta%C3%A7%C3%A3o%20sexual%20en%20geral%22&pg=PA239#b=onepage&q=%22orienta%C3%A7%C3%A3o%20sexual%20en%20geral%22&f=false|títalo=Sexualidade i deficiéncias|outor=Ana Cláudie Bortolozzi Maia|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
== Dreito, política, sociadade i sociologie ==
{{Artigo percipal|Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade}}
=== Legalidade ===
{{Artigo percipal|Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo}}
{{Bertambén|Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|Homossexualidade ne l Brasil|Homossexualidade an Pertual}}
{{Legislaçon subre l'homossexualidade|alinhamiento=dreita|tamanho=upright=1.8}}
La maiorie de las naciones nun ampeden l sexo cunsensual antre pessonas nó relacionadas arriba de la [[eidade de cunsentimiento]] local. Alguns países tamien reconhecen dreitos, proteçones i prebilégios eiguales pa las struturas de la família de casales de mesmo sexo, anclusibe l [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|casamiento]]. Alguns países delegan que todos ls andibíduos lemiten-se la relaçones [[Heiterossexualidade|heiterossexuales]], esto ye, an alguas jurisdiçones, l'atebidade homossexual ye eilegal. Anfratores puoden anfrentar la [[pena de muorte]] an alguas árias [[Fundamentalismo|fundamentalistas]] [[Eislon|muçulmanas]], cumo l [[Eiran]] i partes de la [[Nigéria]].<ref>[http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 ILGA:7 countries still put people to death fur same-sex ats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.religionfats .com/homosexuality/eislan.htn Homosexuality and Eislan – ReligionFats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hai, inda assi, muitas bezes, defrenças seneficatibas antre la política oufecial i aplicaçon ne l mundo rial.
Ambora ls atos homossexuales téngan sido çcriminalizados na maior parte de l [[mundo oucidental]], cumo la [[Polónia]] an 1932, [[Dinamarca]] an 1933, na [[Suécia]] an 1944, i ne l [[Reino Ounido]] an 1967, fui solo an meados de ls anhos 1970 que la [[Mobimientos cebiles LGBT|quemunidade gay]] ampeçou l'alcançar [[dreitos cebiles]] lemitados an alguns [[países zambolbidos]]. Un punto de birada fui alcançado an 1973 quando la [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] retirou l'homossexualidade de l [[Manual Diagnóstico i Statístico de Trastornos Mentales]], negando assi la defeniçon prébia de l'homossexualidade cumo un [[trastorno mental]] clínico. An 1977, [[Quebec]] tornou-se la purmeira jurisdiçon stadual de l mundo a proibir la [[çcriminaçon]] an rezon de la [[ourientaçon sexual]]. Durante ls anhos 1980 i 1990, ls países mais zambolbidos promulgórun leis que çcriminalizórun la cunduta homossexual i proibiran la çcriminaçon contra [[gay]]s i [[lésbica]]s ne l [[amprego]], habitaçon i serbícios. Antretanto, atualmente muitos países de l [[Ouriente Médio]] i de la [[África]], bien cumo bários países de la [[Ásia]], de l [[Caribe]] i de l Pacífico Sul inda proíben l'homossexualidade. An seis países, l cumportamiento homossexual ye punido cun [[prison perpétua]], an outros dieç, cula [[pena de muorte]].<ref name=eilga>{{citation |last=Ottosson |first=Daniel |title=LGBT world legal wrap up surbey |publisher=[[ILGA]] |date=Nobembre de 2006 |acessdate=21/09/2007 |url=http://www.eilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_surbey_Nobember2006.pdf |format=PDF }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An 2 de júlio de 2009, l'homossexualidade fui çcriminalizada na [[Índia]] por ua decison de l Tribunal Superior de l paíç.<ref name=toi>{{citation|data=Júlio de 2009|url=http://timesofindia.andiatimes .com/Delhi-High-Court-legalizes-homosexuality/articleshow/4726608.cms}}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l [[Brasil]], an 5 de maio de 2011, l [[Supremo Tribunal Federal]] reconheciu, por unanimidade, la [[ounion stable]] antre casales homossexuales. Desta forma, ls mesmos dreitos cuncedidos la casales heiterossexuales tamien son bálidos pa las ouniones homoafetibas, cumo pensones, hardanças, [[aposentadoria]]s i ancluson an prainos de salude.<ref>{{Citation |title=.com.br/app/noticia/politica/2011/05/05/anterna_politica,225800/maiorie-de ls-menistros-de l-stf-reconhece-uniao-homossexual.shtml Maiorie de ls menistros de l STF reconhece ounion homossexual |url=http://www.an/ |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2013-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130711181311/http://www.an/ }}</ref><ref>{{citar web|url=http://noticias.uol .com.br/cotidiano/2011/05/05/por-unanimidade-supremo-reconhece-uniao-stable-de-homossexuales.jhtn |títalo=Por unanimidade, Supremo reconhece ounion stable d'homossexuales}}</ref>
=== Antropologie ===
{{Artigo percipal|Antropologie i homossexualidade}}
{| class="tocolours" style="float:left; margin-left:1en; margin-right:2en; font-size:85%; background:#def; color:black; width:30en; max-width:25%;" cellspacing="0"
| style="text-align: right;" |
"Un preconceito quemun a to sociadade ye l'eideia de que ls padrones de cumportamiento adotados corresponden la leis naturales."
|-
| style="text-align: right;" |—Aldo Pereira.<ref name="aldopereiradoisseiscinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.2, p.265.</ref>
|}
Studos de [[antropologie]] ténen custatado que muitos pobos adotan hoije l'homossexualidade cumo parte de la formaçon jubenil. Nua famosa cumpilaçon efetuada an 1952, por eisemplo, ls pesquisadores [[Clellan S. Ford]] i [[Frank La. Beach]] apurórun que l'homossexualidade era tenida cumo aceitable i normal an 49 de las 76 sociadades subre las quales habie dados antropológicos a respeito.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> Anclusibe, an alguas deilhas, todos ls homes la praticában an algua fase de sue bida.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> An alguas tribos de la [[Nuoba Guiné]] (''kerski'', ''kiwai'', ''kukukuku'', ''marind-anin'' i outras) las purmeiras spriéncias sexuales de ls rapazes éran cun homes mais bielhos.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> Tipicamente, l'home solo adquiririe ''status'' para casar cun ua mulhier passado na puberdade praticar coito anal passibo i mais tarde ampeçar un rapaç mais nuobo.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> I, inda assi, mesmo depuis de casados, muitos de ls homes podien cuntinar a tener relaçones homossexuales paralelas.<ref name="aldopereiradoisseissete">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.2, p.267.</ref> Por outro lado, l'homossexualidade sclusiba, tanto an relaçon a homes i lésbicas, era çconhecida i ancumprensible nessas sociadades.<ref name="aldopereiradoisseissete" />
Para alhá desso, eisisten formas anstitucionalizadas d'homossexualidade antre dibersos índios de la [[América de l Norte]], an tribos africanas, de la [[Ouceanie]] i de la [[Sibéria]].<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Na tribo [[Sudan|sudanesa]] de ls ''bobo-nienequés'', biúdas stéreis podien cumprar ua noiba i çposá-la na forma tradecional.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> L ''status'' de la noiba, por sue beç, até anton anferior nessas tribos, melhoraba cunsidrabelmente cul papel de "marido" i mais inda quando la "mulhier" angrabidaba por meio dun amante de l sexo masculino que todos fingian eignorar.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Para alhá desso, muitos pobos andígenas norte-amaricanos permitian que ciertos homossexuales sclusibos assumissen l papel de ''bardoche'' (nas tribos de la nacion [[sioux]]) ó ''alyha'' (tribos ''mojabes''), i estes homossexuales usában trajes femeninos, assumian tarefas i ''status'' de mulhier i tenien permisson de cumbiber cun un "marido", para alhá de praticáren coito anal passibo.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Muitos antropólogos afirman que l'homossexualidade, inda assi, nun serie amplamente quemun i aceitable solamente an tribos "salbaiges" i proba desso ye sue aceitaçon i spanson durante la cebelizada [[Grécia antiga]].<ref name="aldopereiradoisseissete" />
=== Atebismo político ===
[[Fexeiro:Gay Rights demunstration, NYC 1976.jpg|thumb|Protestos a a fabor de ls dreitos de ls homossexuales an [[Nuoba Iorque]], an 1976.]]
[[Fexeiro:Bandeira LGBT ne l Cungresso Nacional.jpg|thumb|Protesto a a fabor de ls [[dreitos LGBT]] an frente al [[Cungresso Nacional de l Brasil]].]]
{{Artigo percipal|Mobimientos cebiles LGBT}}
{{Beija|:Catadorie:LGBT políticos|Mobimientos cebiles LGBT ne l Brasil}}
Zde 1960, muitas pessonas [[LGBT]] ne l [[Mundo oucidental|Oucidente]], particularmente aqueilhas an [[Region metropolitana|árias metropolitanas]], zambolbírun la chamada "[[Gay#Cultura gay|cultura gay]]". Essa cultura ye eisemplificada pul mobimiento de l [[proua gay]], cun çfiles anuales i eisibiçones de [[Bandeira cinta de la bielha|bandeiras cinta de la bielha]].<ref>[http://books.gogle .com/books?id=0b95f96qd8kC La critical antrodution to quer theory]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Nikki Sulliban, NYU Press, 2003. ISBN 0-8147-9841-1, 9780814798416.</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=w4LBO4Pw2_cC Sexual ourientation and houman rights: Point/Counterpoines, Philosophers Debate Cuntemporary Issues]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Laurence Thomas, Michael I. Lebin, Rowman & Littlefield, 1999, ISBN 0-8476-8770-8, 9780847687701.</ref> Inda assi, nin todas las pessonas LGBT outan por participar de la "cultura gay", sendo que muitos homes i mulhieres gays se recusan la fazé-lo. Para alguns, esse tipo de mobimiento perpetua [[stereótipo]]s gays. Para outros, la cultura gay repersenta la [[heiterofobia]] i ye çprezada por alargar l fosso antre pessonas gays i nó-gays.<ref>{{citar web|url=http://www.gaypatriot.net/2008/06/20/gay-groups-eignore-monogamy-when-çcussing-marriage/|outor=GayPatriot|títalo=Gay Groups Eignore Monogamy when Promoting Marriage|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
Cula ecloson de la [[SIDA]] ne l'ampeço de ls anhos 1980, muitos grupos i antidades LGBT ourganizórun campanhas para promober sfuorços na eiducaçon subre la SIDA, prebençon, pesquisa, apoio a pacientes i stenson a la quemunidade, bien cumo para eisigir ne l'apoio de l gobierno para esses porgramas.<ref name="before">Percy, William La. & William Edward Glober, 2005, [http://williamapercy .com/wiki/andex.php?title=Rebiews:Before_Stonewall_by_Glober_%26_Percy Before Stonewall]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 5 de nobembre de 2005</ref>
L númaro çcuncertante de muortos ne l'ampeço de la [[eipidemia]] de SIDA pareciu retardar l progresso de l mobimiento de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]], mas cul tiempo alguas partes de la quemunidade LGBT fúrun reanimadas cul serbício de la quemunidade i l'açon política i zafiórun la quemunidade heiterossexual para respunder cun cumpaixon. Filmes de grandes stúdios [[stadunidenses]] que, a partir deste período, dramatizórun la repuosta d'andibíduos i de quemunidades pa la crise de la SIDA ancluen ua ''[[An Early Frost]]'' (1985), ''[[Longtime Cumpanion]]'' (1990) i ''[[Filadélfia (filme)|Filadélfia]]'' (1993).<ref name="before"/>
Bários políticos declaradamente gays ténen cunquistado cargos de gobierno, mesmo an países que tenien leis contra la [[sodomie]] an sou passado recente. Eisemplos ancluen [[Guido Westerwelle]], Bice-[[Chanceler de la Almanha]], [[Peter Mandelson]], nembro de l [[Partido Trabalhista (Reino Ounido)|Partido Trabalhista]] británico i [[Per-Kristian Foss]], ex-menistro noruegués de las finanças.<ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/171199/p_054.html|outor=Rebista Beija|outorlink=Rebista Beija|títalo=Gays ne l poder:Cada beç mais homossexuales saen de l'armairo na política ouropeia|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
[[Fexeiro:Johanna_sigurdardottir_oufficial_portrait_trin.jpg|thumb|squierda|200px|[[Johanna Sigurdardottir]], ex-purmeira-menistra de la [[Eislándia]] i la purmeira [[xefe de gobierno]] abiertamente homossexual zde la fin de la [[antiguidade]]]]
Muitos outros políticos i atebistas son ó fúrun declaradamente homossexuales, antre ls quales se çtacan [[Clodobil Heirnandes]] (ex-[[deputado federal]], l purmeiro gay declarado ne l [[Cungresso Nacional de l Brasil]]),<ref>{{citar web|url=http://acapa.birgula.uol .com.br/site/noticia.asp?codigo=372|outor=Bírgula Uol|títalo=Cun quaije 500 mil botos, Clodobil ye l purmeiro gay eileito pa l cargo de Deputado Federal (2/10/2006)|acessodata=1 de de janeiro de 2010}}</ref> [[Glen Murray]] (ex-prefeito de [[Winnipeg]], pioneiro an cidades cun mais de 500 mil habitantes),<ref>Girard, Daniel. [http://www .pthestar .com/News/article/234612 "Reberse brain drain brings ourban spert to U of T"]. Toronto Star. Acesso: 1 de dezembre, 2010.</ref> [[Jean Wyllys]] ([[deputado federal]] pul [[PSOL]], cun mandato a partir de febreiro de 2011),<ref>[http://beija.abril .com.br/blog/eileicoes/tag/jean-wyllys/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Klaus Wowereit]] (ex-prefeito de [[Berlin]]),<ref name="NYT">LANDLER, Mark. [http://www.nytimes .com/2006/09/23/world/ourope/23wowereit.html "Prefeito de Berlin, simblo de la libardade, ten apelo nacional"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/|date=2013-07-11}}. ''[[The New York Eiquipas]]'', [[23 de setembre]] de [[2006]] (an [[Léngua anglesa|anglés]]).</ref> [[Ole bon Beust]] (prefeito de [[Hamburgo]]),<ref>{{Citar web|url=http://www.welt.de/welt_print/bermischtes/hamburg/article4290216/Die-CSD-Parade-ist-wichtig-fuer-die-ganze-Welt.html |títalo="Die CSD-Parade ist wichtig fur die ganze Welt" |publicado=[[Die Welt]] |data=2009.08.10 |acessodata=2009-08-30 |léngua=de }}</ref> [[Bertrand Delanoë]] (prefeito de [[Paris]]),<ref name=glbtq>{{Citar web|radadeiro=Rapp |purmeiro=Guapa |títalo=Delanoë, Bertrand |obra=[[glbtq .com]] |data=2007-08-13 |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/delanoe_b.html}}</ref><ref>{{citar libro |title=America Alone |url=https://archive.org/details/americaaloneendo00stey_0 |last=Steyn |first=Mark |outhorlink=Mark Steyn |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/americaaloneendo00stey_0/page/120 120]–121}}</ref> [[Jerónimo Saabedra]] (prefeito de [[Las Palmas de Gran Canarie]] i ex-gobernador de las [[Ilhas Canárias]]),<ref name="out">{{citation |title=El s menistro Saabedra cre que «ocultar l'homosexualidad lleba al psicoanalista» |language=s |url=http://www.eilmundo.es/2000/12/20/sociedad/20N0085.html |first=Anric |last=Pastor |periodical=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]] |date=20 de dezembre de 2000 |acessdate=2007-10-25 }}{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i [[Jóhanna Sigurðardóttir]] (ex-purmeira-menistra de la [[Eislándia]] i la purmeira [[xefe de gobierno]] abiertamente homossexual zde la fin de la [[antiguidade]]).<ref>[[EFE]]. [http://g1.globo .com/Noticias/Mundo/0,,MUL981649-5602,00-ISLANDIA+SE+TORNA+PRIMEIRO+PAIS+La+SER+GOBERNADO+POR+UMA+HOMOSSEXUAL+ASSUMID.html "Eislándia se torna purmeiro paíç a ser gobernado por ua homossexual assumida"]. [[G1 (website)|G1]]. [[1 de febreiro]] de [[2009]]. Besitado an [[7 de febreiro]] de 2009.</ref><ref name="eiquipa">{{citar ambora|url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1875032,00.html|title = Iceland Picks the World's First Oupenly Gay PM|first=Jonas|last=Mody|publisher=[[Eiquipa (Magazine)|Eiquipa]]|date=2009-01-30|acessdate=2009-01-31}}</ref><ref>{{citar ambora|url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/ourope/7863923.stn|title = First gay PM fur Iceland cabinet|publisher = BBC News|date = 1 February 2009|acessdate = 2009-02-01}}</ref> Eesiste tamien l célebre causo de [[Harbey Milk]], pioneiro na luita pul reconhecimiento de ls dreitos cebiles de ls homossexuales ne ls Stados Ounidos,<ref>{{en}} Neil La. Hamilton, ''Amarican social leaders and atebists'', Anfobase Publishing, 2002. Páigina 266. ISBN 0816045356</ref> cuja stória fui retratada ne l filme ''[[Milk]]'' (2008), de [[Gus Ban Sant]].
Antretanto, ls mobimientos LGBT sofren ouposiçon dua bariadade d'andibíduos i ourganizaçones cebiles. Alguns cunserbadores sociales acraditan que todas las relaçones sexuales antre pessonas de l mesmo sexo minan la família tradecional i que ls ninos dében ser criadas an lares cun pai i mai.<ref name=DMD>
{{Citar web |radadeiro=Brownback |purmeiro=San |títalo=Defening Marriage Down – We ned to protet marriage. |publicado=[[National Rebiew]]
|data=9 de júlio de 2004 |url=http://www.nationalrebiew .com/comment/brownback200407090921.asp}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://lds.org/ldsorg/b/andex.jsp?bgnextoid=e1fa5f74db46c010BgnBCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=1aba862384d20110BgnBCM100000176f620a____&hideNab=1&cuntentLocale=0 |títalo=''The Family: La Proclamation to the World'' |publicado=Lds.org |data=23/09/1995 |acessodata=24/08/2010}}</ref> Alguns críticos ténen la preocupaçon de que l'aperfundamiento de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]] puode antrar an cunflito cula [[libardade de spresson]] andebidual,<ref>{{Citar web |url=http://www.dailymail.co.uk/pages/libe/articles/news/news.html?in_article_id=496871&in_page_id=1770
|títalo=Gay hate law 'threat to Christian fre spech'|data=28 de nobembre de 2007|outor = Doughty, Stebe|obra = [[Daily Carta eiletrónica]] |local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.dailymail.co.uk/pages/libe/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770|títalo= Christian faces court ober 'ouffensibe' gay festibal leaflets|outor = Doughty, Stebe|data=6 de setembre de 2006|obra = [[Daily Carta eiletrónica]] |local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gobe/article805241.ece|obra = [[The Eiquipas]]|títalo = I'd like to say this, but it might land me in prison|data=24 de dezembre de 2002|outor = Gobe, Michael | local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meting.html|títalo = Christian group likenes Tory candidate rebiew to witch hunt|data=28 de nobembre de 2007|publicado = [[CBC News]]}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.lifesitenews .com/ldn/2008/apr/08040901.html|títalo = Cundut unbecoming la fre society|data= 9 d'abril de 2008|outor = Kempling, Chris|publicado = National Post}}</ref> la [[libardade relegiosa]] ne l local de trabalho,<ref>{{Citar web|url=http://www.law .com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038|títalo = Amployer's Dilemma: When Religious Spression and Gay Rights Cross|outor = Moldober, Judith|obra = New York Law Journal|data=31 d'outubre de 2007}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://findarticles .com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645
|títalo = Collesion of religious and gay rights in the workplace|publicado = Houmanist|data=janeiro–febreiro de 2008|outor = Ritter, Bob}}</ref> la capacidade de liderar eigreijas,<ref>{{Citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stn|títalo = Bishop loses gay amployment case|data=18 de júlio de 2007|publicado = [[BBC News]]}}</ref> ourganizaçones de caridade<ref>{{Citar web|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adotion-serbice-stops-ober-gay-rights.html|títalo = Catholic adotion serbice stops ober gay rights|data=5 de júnio de 2008|obra = [[The Telegraph]]|outor = Beckford, Martin | local = Londres }}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.boston .com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ands_adotions/|títalo = Catholic Charities to halt adotiones ober issue ambolbing gays
|data=10 de márcio de 2006|outor = LeBlanc, Stebe|obra = [[The Boston Globe]]}}</ref> i outras ourganizaçones relegiosas,<ref>{{citar ambora
|url=http://news .ptherecord .com/News/CanadaWorld/article/341201|data=24 d'abril de 2008|outor = Mercer, Grieg | obra = The Record | títalo = Christian Horizones rebuked: Amployer ourdered to cumpensate fired gay worker, abolish code of cundut|acessodata = 21-8-2009}}</ref> d'acuordo cul própio punto de bista relegioso i que l'aceitaçon de las relaçones homossexuales por ourganizaçones relegiosas puode ser fuorçada atrabeç d'amenaças de retirada de l statuto d'isençon fiscal d'eigreijas cujas oupeniones nun se alinhan culas de l gobierno.<ref name=BannedBoston>{{Citar web |url=http://www.weklystandard .com/Cuntent/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp | títalo = Banned in Boston:The coming cunflit betwen same-sex marriage and religious liberty | outor = Gallagher, Maggie |data = 15 de maio de 2006 |belume=011|númaro = 33}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.nytimes .com/2007/08/14/nyregion/14cebil.html?_r=1&oref=slogin|data=14 d'agosto de 2007|títalo = Church Group Cumplaines of Cebil Union Pressure|outor = Capuzzo, Jill |obra = [[The New York Eiquipas]]}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.nytimes .com/2007/09/18/nyregion/18grobe.html|títalo = Group Loses Tax Break Ober Gay Union Issue
|outor = Capuzzo, Jill|obra = [[The New York Eiquipas]] | data= 18 de setembre de 2007 | acessodata = 31-3-2010}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.zeretnews .com/article/1,5143,700226242,00.html|títalo = LDS Church sprisses çappointment in California [[gay marriage]] decesion
|data=15 de márcio de 2008|outor = More, Carrie |publicado = [[Zeret News]]|acessodata = 21-8-2009}}</ref>
=== Relacionamientos ===
An 2006 la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] i la Associaçon Nacional de Assistentes Sociales afirmou, nun ''[[amicus curiae]]'' apersentado a la [[Suprema Corte]] de l Stado de la [[Califórnia]]:
{{quotation|Gays i lésbicas forman relacionamientos stabais i cumprometidos que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales. L'anstituiçon de l [[casamiento]] ouferece benefícios sociales, psicológicos i de salude que son negados als casales de l mesmo sexo. Al negar la casales de l mesmo sexo l dreito de casar, l [[Stado]] reforça i perpetua l [[stigma]] storicamente ligado al homossexualismo. L'homossexualidade cuntina a ser stigmatizada i esse stigma ten cunsequéncias negatibas. La proibiçon de l casamiento para casales de l mesmo sexo na Califórnia reflete i reforça l stigma.}}
I las anstituiçones cuncluíran:
{{quotation|Nun hai base científica pa la çtinçon antre casales de l mesmo sexo i casales heiterossexuales ne l que diç respeito als dreitos legales, oubrigaçones, bantaiges i ancargos cunferidos pul [[casamiento cebil]].|[[Associaçon Amaricana de Psicologie]], [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] i Associaçon Nacional de Assistentes Sociales<ref name=amici />}}
=== Parentalidade i adoçon ===
[[Fexeiro:World same-sex adotion laws.sbg|thumb|upright=1.6|Statuto jurídico de la [[Adoçon homoparental|adoçon por casales de l mesmo sexo]] an to l mundo.
{{legenda|#800080|Adoçon cunjunta i d'anteados legal}}
{{legenda|#ba75ff|Adoçon d'anteados legal}}
{{legenda|#ccc|Sin dados/ambíguo}}]]
{{Artigo percipal|Homoparentalidade|Adoçon homoparental}}
Ambora a las bezes seia afirmado an debates políticos que casales [[Heiterossexualidade|heiterossexuales]] son pais inerentemente melhores de l que casales de l mesmo sexo, ó que ls [[filho]]s de pais homossexuales queden piores de l que ninos criadas por pais heiterossexuales, estas afirmaçones nun ancontran qualquiera suporte na literatura de pesquisa científica.<ref name="amici"/><ref>Canadian Psychological Association: [http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/adbocacy/brief.pdf Brief persented to the Legislatibe House of Commones Committe on Bill C38 By the Canadian Psychological Association 2 de júnio de 2005.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=apsp>[http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Famelies-Lit-Rebiew.pdf Eilizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesç, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Trasgender (LGBT) Parented Famelies – La Literature Rebiew prepared fur The Australian Psychological Society]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=djc2006>[http://www.samesexmarriage.ca/docs/Justice_Child_Debelopment.pdf Children's Debelopment of Social Cumpetence Across Family Types]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na berdade, la promoçon deste cunceito, i las leis i políticas públicas qu'ancarnan, son claramente cuntraproducentes pa l bien-star de las ninos.<ref name="apsp"/>
L género de l [[pai]] ó de la [[mai]] nun ye un fator d'ajuste para ua nino. La [[ourientaçon sexual]] dun andibíduo nun detremina se essa pessona será, ó nó, un buono pai. Ninos criadas por pais [[gay]]s ó [[lésbica]]s son, normalmente, tan saudables, bien sucedidas i bien ajustadas quanto ninos criadas por pais heiterossexuales. La pesquisa que corrobora essa cuncluson ye aceita anclusibe para alhá de qualquiera debate sério ne l campo de la psicologie de l zambolbimiento.<ref name=perry>[https://ecf.cand.uscourts.gob/cand/09cb2292/files/09cb2292-ORDER.pdf Kristin M. Perry b. Arnold Schwarzenegger - Ourder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Declaraçones de las percipales associaçones de specialistas nesta ária refleten l [[cunsenso]] profissional de que ninos criadas por pais gays ó lésbicas nun difíren, an aspetos amportantes, de ninos criadas por pais heiterossexuales. Nun eisiste qualquiera pesquisa credible ampírica que sugira l cuntrairo.<ref name="amici"/>
[[Fexeiro:Gay dads life magazine.jpg|thumb|squierda|Pais i sou filho na ''[[Life Magazine]]'']]
Se ls pais gays, lésbicas ó bissexuales fússen inerentemente menos capazes de criar ua nino de l que pais heiterossexuales, sous filhos eirien eibidenciar porblemas, andependientemente de l tipo d'amostra, i este padron, claramente, nun ten sido ouserbado. Tenendo an cunta las falhas cunsistentes esta literatura de pesquisa para refutar l'heipótese nula, l ónus de la proba ampírica ye subre aqueilhes qu'argumentan que ls filhos de pais de minorie sexual se saen pior de l que ls filhos de pais heiterossexuales.<ref name="heirek2006">{{citar periódico|outhor=Heirek GM |title=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: la social science perspetibe |journal=The Amarican Psychologist |belume=61 |issue=6 |pages=607–21 |data=setembre 2006 |pmid=16953748 |doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |url=http://psychology.ucdabis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF}}</ref>
Ls [[Países Baixos]] tornórun-se ne l purmeiro paíç ne l mundo a permitir que casales formados por pessonas de l mesmo sexo podíssen adotar ninos. L'adoçon homoparental ye legal an bários países, bien cumo na sfera jurídica de bários outros.<ref>[http://www.rnw.nl/pertues/article/dúbedas-frequentes-subre-casamiento-homossexual-na-houlanda Dúbedas frequentes sob casamiento homossexual na Houlanda]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Inda assi, este tipo d'adoçon inda ye proibido pula maiorie de ls países, ambora muitos debates nas dibersas jurisdiçones ocorran pa l permitir. Cumo l'assunto muitas bezes nun ye specificado por lei (ó julgado anconstitucional), la legalizaçon, muitas bezes, ye feita atrabeç de pareceres judiciales.<ref>[http://gaylife.about .com/b/2005/07/07/netherlands-allows-gay-adotion.htn Netherlands allows gay adotion]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Serbício melitar ===
{{Beija|Ourientaçon sexual i serbício melitar}}
Las políticas i atitudes an relaçon a la gays i lésbicas melitares barian mui al redror de l mundo. Alguns países permiten que pessonas gays, [[Lesbianismo|lésbicas]] i [[Bissexualidade|bissexuales]] sirban abiertamente i les cunceden ls mesmos dreitos i prebilégios que ls sous colegas heiterossexuales. Muitos países nin proíben nin apoian que pessonas LGBT sirban a las fuorças armadas.<ref name="palmcenter"/>
[[Fexeiro:Sexual ourientation and melitary by country.png|thumb|upright=1.6|
{{legenda|#6699FF|Homossexuales i bissexuales permitidos a serbir nas fuorças armadas}}
{{legenda|red|Homossexuales i bissexuales banidos de l serbício melitar}}
{{legend|grey|Sin dados}}
{{legenda|gren|Países sin fuorças armadas}}]]
Na maiorie de las fuorças melitares [[Mundo oucidental|oucidentales]] fúrun remobidas las políticas de scluson de nembros de minories sexuales. De ls 26 países que participan de la [[OTAN]], mais de 20 permiten que pessonas abiertamente gays, lésbicas i bissexuales sirban. De ls nembros permanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]], dous ([[Reino Ounido]] i [[Fráncia]]<ref name="palmcenter">{{Citar web|outorlink=Paln Center|títalo = Countries that Allow Melitary Serbice by Oupenly Gay People|publicado = PalmCenter|data= Júnio de 2009|url = http://www.palmcenter.org/files/atibe/0/CountriesWithoutBan.pdf|acessodata = 4 de dezembre de 2009}}</ref>) aceitan pessonas LGB nas fuorças armadas. Ls outros trés, giralmente, nó: la [[República Popular de la China|China]] proíbe gays i lésbicas abiertamente, la [[Rússia]] sclui todos ls gays i lésbicas an tiempo de paç, mas permite qu'alguns gays sirban an tiempos de guerra<ref>{{citar ambora|title=Russian army to ban gays|work=BBC News|publisher=[[BBC]] |date=13/03/2003|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/2848467.stn}}</ref> i ls [[Stados Ounidos]] (ber ''[[Don't Ask, Don't Tell]]'') tecnicamente permite que pessonas gays i lésbicas sirban, mas solo an segredo i celibato.<ref>{{citar web|url=http://www.gogle .com/hostednews/afp/article/ALeqM5iRY8ZLuAmebppEeqboXPWOsEnNBw?docId=CNG.80e6e91fca9de734e4ba045f7d7b4f3.431|títalo=EUA: Suprema Corte mantén lei 'Don't Ask, Don't Tell'|outor=[[Agence France-Presse]]|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref> An [[22 de dezembre]] de 2010, inda assi, Obama assinou ua lei de rebogaçon de la política de ''Don't ask, don't tell''.<ref name="NYTcong">{{citar ambora|last=Hulse|first=Carl|title=Senate Repeals 'Don't Ask, Don't Tell'|newspaper=[[The New York Eiquipas]]|date=18 de dezembre 2010|url=http://www.nytimes .com/2010/12/19/us/politics/19cong.html|acessdate=18 de dezembre 2010}}</ref><ref>{{citar ambora|last=|first=|title=Obama promulga fin de “Don’t ask, Don’t tell”|newspaper=[[Público]]|date=22 de dezembre 2010|url=http://www.publico .pt/Mundo/oubama-promulga-fin-de-dont-ask-dont-tell_1472142|acessdate=22 de dezembre de 2010}}</ref> [[Eisrael]] ye l único paíç de l [[Ouriente Médio]] que permite que pessonas abiertamente LGB sirban nas fuorças armadas.<ref name=eichner>{{Citar web | outor = Eichner, Itamar| títalo = Follow Eisrael's eisample on gays in the melitary, US study says| obra = Ynetnews | acessodata = 30-9-2008| data = 8 de febreiro de 2007| url = http://www.ynetnews .com/articles/0,7340,L-3362505,00.html}}</ref>
Países cumo la [[Almanha]] nun possuen legislaçon ampeditiba, mas requíren abaluaçon médica para aferir se l'ourientaçon sexual de l recruta poderá anterferir ne l sou zampenho melitar.<ref name="andicepaises">Marie Celina D'Araujo, [http://www.resdal.org/lasa-04-daraujo.pdf Mulhieres, homossexuales i Fuorças Armadas ne l Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114125221/http://www.resdal.org/lasa-04-daraujo.pdf |date=2011-11-14 }}, p.16-17. Acesso:24 de dezembre, 2010.<br />''World Legal Surbey'', The Anternational Lesbian and Gay Association. www.eilga.org/anfomration; C.C. Moskos, J. La . Williams, D. R. Segal. The Postmodern Melitary – Armed Forces After the Cold War. New York, Oxford University Press, 2000.</ref> La [[Bélgica]], l [[Canadá]], la [[Dinamarca]], la [[Spanha]], la [[Fráncia]], la [[Países Baixos|Houlanda]] (zde ls anhos 70), i la [[Noruega]], dua forma ó d'outra, nun permiten la çcriminaçon i aceitan homossexuales.<ref name="andicepaises" /> Na [[Grécia]] atual, l melitar homossexual ye outomaticamente çligado de las Fuorças Armadas se sue sexualidade tornar-se pública, anquanto que na [[Hungrie]] la recomendaçon ye nun aceitar l'homossexualidade i na [[Eitália]] ye cunsidrada inadequada al serbício melitar.<ref name="andicepaises" /> An [[Luxemburgo]], por sue beç, ls homossexuales nun son permitidos nas Fuorças Armadas.<ref name="andicepaises" /> Na [[Turquie]], eilha ye splicitamente proibida, na [[Polónia]] ye cunsidrada ua desorden de personalidade.<ref name="andicepaises" /> An [[Pertual]], giralmente ls homossexuales son cunsidrados cumo tenendo perfil psicofísico inadequado al serbício melitar, anquanto que ne l [[Reino Ounido]] eilha ye ancumpatible, ambora l'oupçon sexual ye assunto pribado.<ref name="andicepaises" /> La [[República Tcheca]], por sue beç, nun ten ouficialmente nanhue política de çcriminaçon.<ref name="andicepaises" /> Na [[América Latina]], ne ls radadeiros 30 anhos ténen acuntecido debates políticos i cebiles subre l tema, la fin de se chegar a acuordos, subretodo ne l [[Chile]], na [[Bolíbia]] i na [[Argentina]]. Ne l [[Brasil]], ls homossexuales son aceitos nas fuorças armadas, mas nun ralo se queixan de preconceitos antre sous própios colegas de corporaçon.<ref>{{citar web|títalo = Policiales Melitares gays se dízen albo de preconceito na corporaçon|publicado=G1|url=http://g1.globo .com/Noticias/Brasil/0,,MUL1524307-5598,00-POLICIAIS+MILITARES+GAYS+SE+DIZEM+ALBO+DE+PRECONCEITO+NA+CORPORACAO.html|acessodata = 7 de dezembre 2010}}</ref>
Segundo la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], nun eisiste qualquiera [[eibidéncia]] ampírica de que la [[ourientaçon sexual]] seia pertinente la qualquiera aspeto de l'eficácia melitar, ancluindo la coeson de l'ounidade, moral, recrutamiento i retençon.<ref>Amarican Psychological Association [http://www.apa.org/about/gobernance/council/policy/melitary.aspx Procedings of the Amarican Psychological Association, Ancorporated, fur the legislatibe year 2004. Minutes of the meting of the Council of Repersentatibes July 28 & 30, 2004, Honolulu, HI. Páigina besitada an 18 de nobembre de 2004]</ref> L'ourientaçon sexual ye eirrelebante pa la coeson de tarefa, l único tipo de coeson que prebé criticamente prontidon melitar de l'eiquipe i sucesso.<ref>Amarican Psychological Association: [Report of the APA Joint Dibesional Task Force on Sexual Ourientation & Melitary Serbice]</ref>
=== Religion ===
[[Fexeiro:LGBT rights at the UN.sbg|dreita|thumb|{{{size|upright=1.6}}}<!--
-->| '''[[Declaraçon subre ourientaçon sexual i eidantidade de género de las Naciones Ounidas|Dreitos LGBT i las Naciones Ounidas]]'''
<hr/>
{{Aligned table |fullwidth=true |cols=3
|colstyle1=width:1.5en;padding:0.3en 0.3en 0.4en;
|colstyle2=width:4.5en;padding:0.3en 0.3en 0.4en;font-weight:bold;
|colstyle3=width:outo; padding:0.3en 0.3en 0.4en;line-height:1.3en;
|rowstyle1=padding:0.6en 0.3en 0.4en;
| {{color box|#5b92e5}} | Apoio
| Países qu'assinórun ua declaraçon de la [[Assemblé Giral de la ONU|Assemblé Giral]] subre ls [[dreitos LGBT]] i/ó apoiórun l [[Cunseilho de Dreitos Houmanos de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Dreitos Houmanos]] an [http://www.pinknews.co.uk/2011/06/17/un-passes-gay-rights-resolution/ sue resoluçon de 2011 subre dreitos LGBT] ({{nowrap|'''94 nembros'''}}).
| {{color box|#aa0000}} | Ouposiçon
| Países qu'assinórun la [http://www.reuters .com/article/2008/12/18/us-un-homosexuality-idUSTRE4BH7EW20081218 declaraçon de 2008 contra ls dreitos LGBT] (einicialmente 57 nembros, {{nowrap|agora '''54 nembros'''}}, na maior parte países de maiorie [[Eislana|eislámica]]).
| {{color box|#e0e0e0}} | Neutro
| Países que, ne l que respeita a la ONU, nun manifestórun apoio ó ouposiçon oufecial an relaçon als dreitos LGBT ({{nowrap|'''46 nembros'''}}).
}}
]]
{{Artigo percipal|Homossexualidade i religion}}
{{Bertambén|Homossexualidade na Bíblia|Temas LGBT na mitologie clássica}}
Nin todas las [[Religion|religiones]] reproban splicitamente l'homossexualidade; alguas meramente omiten cunsidraçones a respeito.<ref name="aldobinteun">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.721.</ref> Al longo de la stória, l'amor i l sexo antre homossexuales (specialmente homes) éran tolerados i tamien anstituídos an rituales relegiosos de la [[Babilónia]] i [[Canaana]], para alhá de séren enaltecidos na [[Religion na Grécia Antiga|religion de la Grécia antiga]];<ref name="aldobinteun" /> storiadores cunfirman qu'hai andícios de que ls eisércitos de [[Tebas (Grécia)|Tebas]] i de [[Sparta]] possuían ounidades formadas por pares d'amantes homossexuales, que a las bezes ouficiában sacrifícios la [[Eros]], dius de l'amor, antes de se angajáren an cumbate.<ref name="aldopereiradoisseissete"/> Para alhá desso, la [[mitologie griega]] ye rica fuonte de stórias d'amor i sexo antre figuras de l mesmo sexo. Ls antigos judius, inda assi, perseguian homossexuales i cula spanson de l [[Cristandade]], cuntinórun outras perseguiçones la práticas homossexuales.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.722.</ref> Quando l cristandade se ouficializou ne l [[Ampério Romano]] cula ascenson de [[Custantino I|Custantino]], storiadores screben que l'homossexualidade era ua amenaça anstitucional; ua de las rezones dessas perseguiçones antigas serie l de la cundiçon de subrebibéncia i spanson por meio de la defesa de la procriaçon atrabeç de la família.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.722-723.</ref> La posiçon oufecial de la Eigreija quanto l'homossexualidade racionalizou-se culs scritos de [[Santo Agostico]], para quien ls [[Reproduçon|uorgones reprodutibos]] tenien la finalidade natural de procriaçon i an nanhue heipótese poderien ser ousadas para outra forma de prazer, sendo l'homossexualidade, segundo el, ua perberson de la mesma catadorie que serie la [[masturbaçon]], l [[Sexo anal|coito anal]], l [[Sexo oural|coito oural]] i la [[zofelia]].<ref name="aldopereirabintetres">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 3, p. 723.</ref> L'homossexualidade cuntina a ser reprobada pula maior parte de las tradiçones crestianas pul mundo.<ref name="aldopereirabintetres" />
Ambora la relaçon antre l'homossexualidade i la religion puoda bariar mui atrabeç de la época i de l lugar, drento i antre defrentes religiones i seitas i subre las defrentes formas d'homossexualidade i bissexualidade, las atuales lideranças i doutrinas de las trés grandes religiones de tradiçon [[judaica]], an giral, ben l'homossexualidade de forma negatiba. Esto puode bariar de l zamcorajamiento silencioso de l'atebidade homossexual, até la proibiçon spressa de práticas sexuales antre adetos de l mesmo sexo i ua fuorte ouposiçon l'aceitaçon social de l'homossexualidade. Alguas ansinan que l'ourientaçon homossexual ye un [[pecado]] an si,<ref name=OPCtrial>{{Citar web |url=http://www.upper-register .com/irons_trial/charges.pdf |títalo=Charge #1 and specificationes preferred by the Presbytery of Southern California against The Reb. C. Le Irones |acessodata=27-6-2008 |publicado=Presbytery of Southern California of the [[Orthodox Presbyterian Church]] |citaçon=claiming that homosexuality is an unchosen "cundition," rather than la sin of the heiart, [...] cuntradits the teaching of Scriture that both the zeire and the at are sin.}}</ref> anquanto outros afirman que solo l [[ato sexual]] ye un pecado. Alguas religiones afirman que l'homossexualidade puode ser superada atrabeç de la [[fé]] i de la prática relegiosa.<ref name="Religion">{{citar web|url=http://homossexualidade.sites.uol .com.br/homorel.htn|outor=Uol|títalo=Homossexualidade i Religion - Ua Stória|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
[[Fexeiro:Cebil marriage is la cebil right.JPG|thumb|squierda|Alguas religiones, cumo la [[Associaçon Unitária Ounibersalista]], son defensoras de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]].]]
Por outro lado, eisisten bozes drento de muitas religiones que ben l'homossexualidade de forma mais positiba, liberal i alguas cunfissones relegiosas abençoan [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|ouniones de l mesmo sexo]]. Alguns ben l'amor i la sexualidade antre pessonas de l mesmo sexo cumo [[Sagrado (religion)|sagrada]] i que [[mitologie]]s subre l'amor homossexual puoden ser ancontradas al redror de l mundo.<ref name = BOSWELL1>{{Citar periódico | ultimo= Boswell | purmeiro= John | outor= University Of Chicago Press | anho= 2005 | títalo= Christianity, social tolerance, and homosexuality }}</ref><ref name = ASIA>{{Citar periódico | ultimo1= Dynes | purmeiro2= Wayne | ultimo2= Donaldson purmeiro2= Stephen | títalo= Asian homosexuality | outor= Routledge | anho= 1992 }}</ref><ref name = CARPENTER1>{{Citar periódico | ultimo= Carpenter | purmeiro= Edward | títalo= Antermediate Types among Primitibe Types: La Study in Social Eibolution | outor= Mitchell Kennerley | local= Nuoba York | anho= 1914 }}</ref> Andependientemente de la sue posiçon subre l'homossexualidade, muitas pessonas de fé, miran pa ls [[testos sagrados]] i pa la [[tradiçon]] cumo guias subre este tema. Inda assi, l'outoridade de bárias tradiçones ó passaiges de las scrituras sagradas i de la satidon de las traduçones i anterpretaçones son abidamente çputadas.<ref name="Religion"/>
Outras religiones, particularmente ourientales, nun çcuten la sexualidade an giral, i esso anclui l'homossexualidade; focan-se an outros assuntos que le son mais amportantes i sagrados, cumo l [[budismo]] (que ten ua grande quemunidade gay)<ref>Ber, por eisemplo,
* {{Link||2=http://www.heiartlandsg.org/ |3=Heiartland |4=, Gay Buddhists Fellowship – Singapore.}}
* {{Link||2=http://www.gaybuddhist.org/ |3=Gay Buddhist Fellowship}}
* {{Link||2=http://www.i-sangha .com/ |3=I-Sangha With La Dedicated Forun Fur Gay Buddhists}}
* {{Link||2=http://www.gaysangha.org/ |3=Gay Men's Buddhist Sangha}}
* {{Link||2=http://tgbuddhist.net/ |3=TGBuddhist.net |4=, Trasgender Buddhist support group}}
* {{Link||2=http://dharmabuddies.org/ |3=Dharma Buddies |4=, Gay/Bi/Tras Buddhist fellowship – Seattle, WA.}}</ref> i l [[Cunfucionismo]],<ref>Marco Antonio García. [http://www.armariox .com.br/cunteudos/religiao/budismoehomo.php L Budismo i la Homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Almairo X. Besitado an 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>[http://www.stadodebuda .com.br/materies/140-lo-budismo-i-la-homossexualidade L Budismo i la Homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>Jeffrey S. Siker, ''Homosexuality and Religion: an ancyclopedie''. páigina 210. 2007. ISBN 0-313-33088-3</ref> ambora esso dependa de las tradiçones de cada ua i l Budismo an particular ansine la nun bibir nanhun tipo de prática mundana.<ref>Higgines, Winton. [http://www.buddhanet.net/winton_s.htn "Buddhist Sexual Ethics"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. BuddhaNet Magazine. Besitado an 6 de dezembre, 2010.</ref> Religiones antigas cumo l [[Hinduísmo]] ten bárias tradiçones que se posicionan de dibersas formas subre l'homossexualidade; de forma giral ls hindus cunsidran-na ua de las dibersas formas de l'amor, ambora l [[Código de Manu]] cuntenha an ciertas passaiges afirmaçones de que ye un crime punible.<ref>'Spose the Hindu Taliban!' by Ashok Row Kabi</ref><ref>Manu Smriti capítulo 8, bers0 369, 370. [http://www.sacred-texts .com/hin/manu/manu08.htn testo online]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L [[Doutrina sprita|Spiritismo]], por sue beç, mostrando anfluéncia d'outras tradiçones relegiosas, cré que l sprito houmano nun ten sexo i qu'un mesmo sprito puode an outras [[Rencarnaçon|rencarnaçones]] habitar l cuorpo oura dun home oura dua mulhier, ambora tamien frise que l'homossexualidade ye ua scolha antre tantas las outras de l [[libre arbítrio]] i que ls homossexuales puoden deixar de sei-los.<ref>José B. Campos. [http://www.spirito.org.br/portal/artigos/dibersos/sexualidade/homossexualismo-eh-pecado.html Homossexualismo ye pecado?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. spirito.org.br Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>Eurípedes Kuhl. [http://www.spirito.org.br/portal/artigos/dibersos/sexualidade/la-homosexualidade.html La Homossexualidade i l Spiritismo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. spirito.org.br Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref> Nuobos mobimientos neopagones cumo la [[Wica]] aceitan l'homossexualidade i ambora alguas de sues figuras stóricas, cumo [[Girald Gardner]], tenéren sido contra sues práticas,<ref>Gardner, Girald B (1954). ''Witchcraft Today''. London: Rider and Cumpany. pp. 69, 75. ISBN 0-8065-2593-2. OCLC 1059746.</ref> outras nun menos famosas cumo [[Alex Sanders]] i [[Eddie Buczynski]] éran abiertamente homossexuales ó bissexuales.<ref>Adler, Margot (2006 [1986]). ''Drawing Down the Mon: Witches, Druids, Goddess-worshippers and Other Paganes in America Today''. Penguin. pp. 130–131. ISBN 0-14-019536-X.</ref><ref>Zell-Rabenheart, Ouberon; Zell-Rabenheart, Morning Glory (2006). ''Creating Circles & Ceremonies''. Franklin Lakes: New Page Books. p. 42. ISBN 1-56414-864-5.</ref>
=== Nas artes ===
{{Artigo percipal|Homoerotismo|Quer Art|Literatura gay|Temas LGBT na mitologie}}
[[Fexeiro:SaraceniSebastian.jpg|thumb|upright|''[[San Sabastian]]'', por [[Carlo Saraceni]] (c1610-15). L'eimaige de Sabastian spetado por arcos ten sido çcrita cumo homoerótica.<ref>[http://www.glbtq .com/arts/subjets_st_sebastian.html glbtg: an ancyclopaedie of gay, lesbian, bisexual, trasgender and quer culture]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref>]]
La treminologie anglesa ten cunsagrado tenermos cumo ''[[gay studies]]'', ''[[lesbian studies]]'' i ''[[quer theory]]'', que pretenden studar las correlaçones antre l'homossexualidade i porduçones artísticas de la [[pintura]], [[literatura]] i afines, stendendo l sou campo d'análeze l'outras formas de spresson artística cumo la [[sociologie]], la [[stória]], la [[antropologie]], la [[psicologie]], la [[medecina]], l [[dreito]], la [[filosofie]], etc.<ref>[[Carlos Cena]]. [http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=1039&Itemid=2 "Studos subre homossexualidade"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref> Outros tenermos, cumo "homocultura" i "homoerotismo", tamien fúrun criados i son ousados an campos académicos.<ref>Ber Latuf Isaias Muci. "[http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=253&Itemid=2 Homocultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Acesso: 3 de dezembre, 2010.</ref> An queston [[Stética|artístico-stética]], tenemos la frase de [[Thomas Mann]] ne l'ansaio "Uber die Ehe" ("De l Casamiento") de 1925, adonde el afirma que l'homorotismo ye stético, anquanto l'heiterossexualidade ye prosaica.<ref>KONTJE, Todd Curtis. ''La cumpanion to German rialisn, 1848-1900'' (Camden House, 2002), p.327. ISBN 1-57113-322-4, ISBN 978-1-57113-322-9</ref>
Na literatura, çtaca-se [[Oscar Wilde]], cundenado a la prison cun trabalhos fuorçados acusado de [[sodomie]] depuis de sou relacionamiento cul Lord [[Alfred Douglas]] (cun cerca de 20 anhos), i qu'an sou tribunal dixe bibir "l'amor que nun ousa dezir l nome"; preguntado ne l tribunal qu'amor era este, respundiu:
:"L'amor que nun ousa dezir sou nome ye l grande afeto dun home mais bielho por un moço cumo acunteciu antre [[David]] i [[Jónatas]], i aquel de que [[Platon]] fizo la base de to la sue filosofie, ye aquel amor que se ancontra ne ls sonetos de Michelangelo i de [[Shakespeare]]. Ye aqueilha perfunda afeiçon que ye tan pura quanto purfeita. El anspira i perpassa grandes obras d'arte, cumo las de Shakespeare i [[Michelangelo]] [...] Neste nuosso seclo ye mal-cumprendido, tan mal-cumprendido que ye çcrito cumo l'amor que nun ousa dezir sou nome, i, por causa desso, stou eiqui adonde stou. El ye guapo, ye refinado, ye la mais nobre forma d'afeto. Nel, nada hai d'anti-natural. Ye anteletual i siempre eisistiu antre un home mais bielho i un rapaç, quando l mais bielho ten l'anteleto i l mais moço ten to l'alegrie, sperança i xarme de la bida delantre de si. Assi deberie ser, mas l mundo nun cumprende. L mundo zomba del i alguas bezes pon por el alguien ne l pelourinho."<ref name="latufhomoerotismo" />
[[Fexeiro:Oscar Wilde MET DP136272.jpg|thumb|upright|squierda|[[Oscar Wilde]] (1854 - 1900), scritor británico coincido pula obra ''[[L Retrato de Dorian Gray]]'', fui cundenado al trabalho fuorçado por ser homossexual.]]
Ls académicos tamien ténen studado obras mais antigas; cumo la de ls poetas latinos [[Catulo]], [[Tibulo]], i [[Propércio]], que screbian bersos subre las spriéncias pessonales homossexuales que tenien,<ref>YOUNGER, John Grimes. Sex in the ancient world fron A to Z (Routledge, 2005), p.38.</ref> i las cançones de la poetiza [[Safo]] de la [[Grécia antiga]], muitas bezes andereçadas l'outras mulhieres.<ref>Judith Hallett, "Sappho and Heir Social Cuntext: Sense and Sensuality," p. 126f.</ref> Na [[literatura brasileira]], çtaca-se l'obra ''[[Vuono Crioulo]]'' (1895), de [[Adolfo Camina]], cunsidrado "purmeiro romance homossexual na stória de la literatura oucidental",<ref name="latufhomoerotismo" /> cumo tamien scritos homoeróticos de [[Raul Pompeia]], [[Álbares de Azebedo]], [[Olabo Bilac]], [[Mário de Andrade]], [[Carlos Drummond de Andrade]], [[Clarice Lispetor]], [[Caio Fernando Abreu]], [[João Silbério Trebisan]], [[Lygie Fagundes Telles]], etc.<ref name="latufhomoerotismo" /> Ne l poema "Rato", Drummond chama l'homossexualidade "outra forma d'amar ne l'acerbo amor".<ref name="latufhomoerotismo" />
[[Machado de Assis]]—mostrando inobaçon i audácia ne l cenairo literairo de sou tiempo—screbiu cuntos cumo "D. Benedita" de ''[[Papéis Abulsos]]'' i "[[Pílades i Oristes]]", an qu'eisiste ua temática [[lésbica]] i [[gay]], respetibamente.<ref>Rick Santos i Wilton García, ''La scrita de Adé: perspetibas teóricas de ls studos gays i lésbic@s ne l Brasil'', Xama, 2002, p.37. ISBN 85-85833-98-X</ref><ref>Denilson Lopes, ''L'home qu'amaba rapazes i outros ansaios'', Aeroplano Eiditora, 2002, p.129. ISBN 85-86579-32-7</ref> Para alhá desso, alguns cunsidran que l Bentico de l romance ''[[Don Casmurro]]'' (1899) era apaixonado por sou amigo Scobar, i nun (ó tamien por) [[Capitu]].<ref>FREITAS, Luiç Alberto Pinheiro de. ''Freud i Machado de Assis: ua anterseçon antre psicanálise i literatura''. Mauad Eiditora Ltda, 2001, p.27. ISBN 85-7478-056-1</ref><ref>CARBALHO, Luiç Fernando. ''L Porcesso de Capitu''. Casa de la Palabra, 2008, p.136. ISBN 85-7734-102-X</ref> Na [[literatura pertuesa]], tenemos ls nomes de [[Mário de Sá Carneiro]], [[Fernando Pessona]], [[António Botto]] (que morou i faleciu ne l [[Riu de Janeiro]]) i [[Al Berto]]; Pessona, por eisemplo, sob l'heiterónimo de [[Álbaro de Campos]], screbia: "You, que tengo l piçcar d'uolhos de l moço de l frete" ("[[Poema an linha reta]]").<ref name="latufhomoerotismo" /> An outras literaturas, çtacan-se ls [[sonetos de Shakespeare]], [[Walt Whitman]], [[Christopher Marlowe]], [[Birgenia Wolf]], [[Arthur Rimbaud]], [[Marcel Proust]], [[André Gide]], [[Michel Foucault]], [[Roland Barthes]] i outros.<ref name="latufhomoerotismo" />
Nas artes bisuales, çtacan-se la [[arte de la Grécia antiga]], adonde bemos ua preferiçon pul cuorpo masculino znudo,<ref name="classicwebster">Anc Icon Group Anternational. ''Classicals: Webster's Quotationes, Fats and Phrases'', 2008, p.195. ISBN 0-546-69476-4</ref> ls [[Renacimiento|renacentistas]] [[Leonardo de la Binci]] i [[Michelangelo]],<ref name="latufhomoerotismo" /><ref name="burnl">Burn, L. (1992), ''Mitos griegos, p.75–76, Madrid: Eidiciones Akal. ISBN 84-460-0117-9.''</ref> i artistas de l [[Maneirismo]] i [[Barroco]] de ls seclos XVI i XBII, cumo [[Agnolo Bronzino]], [[Carlo Saraceni]] i [[Carabaggio]], cujas obras fúrun seberamente criticadas pula [[Eigreija Católica]],<ref>[http://www.studio-anternational.co.uk/archibe/Carabaggio_1983_196_998.asp John Berger, Carabaggio,Strudio Anternational, p.1983, Belume 196 Number 998]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref> para alhá de l seclo XIX pintores cumo [[Thomas Eakines]], [[Eugène Jansson]], [[Heinry Scott Tuke]], [[Aubrey Veardsley]] i [[Magnus Anckell]] tenéren retomado stórias homoeróticas de la [[mitologie griega]] cumo la de [[Narciso]], [[Jacinto (mitologie)|Jacinto]], [[Ganímedes (mitologie)|Ganímedes]] i outros.<ref name="classicwebster" /> Na modernidade, artistas cumo [[Paul Cadmus]] i [[Gilbert & George]], para alhá de retratista$2 cumo [[Wilheln bon Gloeden]], [[David Hockney]], [[Will McBride]], [[Robert Mapplethorpe]], [[Pierre eit Gilles]], [[Bernard Faucon]] i [[Anthony Goicolea]], tamien cuntribuíran mui pa l'arte homoerótica.
=== Perseguiçon, heiterosseisismo i homofobia ===
{{Artigos percipales|Homofobia|Heiterosseisismo|Bioléncia contra pessonas LGBT}}
{{Bertambén|Homossexuales na Almanha Nazista|Homofobia ne l Brasil}}
[[Fexeiro:Burning of Sodomites.jpg|thumb|L cabalheiro de Hohenberg i l sou serbente al séren [[Fogueira|queimados bibos]] sob l'acusaçon de [[sodomie]], próssimo a las muralhas de la cidade de [[Zurique]], an 1482.]]
An muitas culturas, las pessonas homossexuales son frequentemente passibles de [[preconceito]] i [[çcriminaçon]]. Cumo nembros de muitos outros grupos minoritairos que son oubjetos de preconceito, eilhas tamien stan sujeitas la [[stereótipo]]s, l qu'acrecenta a la [[marginalizaçon]]. L preconceito, çcriminaçon i ls stereótipos son las probables formas de [[homofobia]] i [[heiterosseisismo]], que son las atitudes negatibas, preconceitos i çcriminaçones an fabor de relacionamientos i de la sexualidade antre pessonas de sexo ouposto.<ref name="Homofobia scale"/>
L'heiterosseisismo puode ancluir la [[presunçon]] de que to pessona ye [[heiterossexual]] ó que ls relacionamientos i atraçones antre pessonas de sexo ouposto seia la norma i, antoce, superior. L'homofobia ye l miedo, aberson ó çcriminaçon contra homossexuales. Eilha se manifesta de formas defrentes i un númaro de defrentes tipos de cumportamientos homofóbicos ténen sido registrados, dentre ls quales son anternalizados l'homofobia, l'homofobia social, l'homofobia emocional, homofobia racional i outros.<ref name="Homofobia scale">[http://web.archibe.org/web/20060904125724/http://allies .ptamu.edu/Did+You+Know/riddle.htn The Riddle Homophobia Scale] fron Allies Committe website, Department of Student Life, [[Texas]] La&M University</ref> Outro cumportamiento semelhante ye la [[lesbofobia]] (cujo percipal albo son las [[lésbicas]]) i la [[bifobia]] (contra pessonas [[bissexuales]]). Quando tales atitudes se manifestan cumo [[crime]]s muitas bezes son chamadas de [[Crime de rábia|crimes de rábia]] i ataques contra homossexuales.<ref>{{en}} [https://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publicationes/Cumparison%20of%20Hate%20Crime%20Formatted.pdf Cumparison of Hate Crimes Rates Across Proteted and Unproteted Groups]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Stotzer, Rebeca. ''The Williams Anstitute'', Jun.2007). Acesso 23 abr. 2009.</ref><ref>{{en}} [http://www.ncjrs.gob/pdffiles1/bja/162304.pdf La Policymaker’s Guide to Hate Crimes]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (''US Department of Justice'')(pág. ix).</ref>
Eesisten bários [[stereótipo]]s negatibos que caraterizan las pessonas LGBT cumo menos stabais romanticamente, mais [[Promiscuidade|promíscuas]] i mais propensas la [[Pedofelia|abusar sexualmente de ninos]], mas nun hai qualquiera base científica para tales afirmaçones. Ls gays i las lésbicas forman un relacionamiento stable i cumprometido que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales.<ref name=amici /> La [[ourientaçon sexual]] nun afeta la porbabelidade de qu'essas pessonas ban abusar de ninos.<ref name=heirekn>Griegory M. Heirek, Ph.D.: [http://psychology.ucdabis.edu/rainbow/html/fats_molestation.html Fats About Homosexuality and Child Molestation]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> Afirmaçones de qu'hai probas científicas qu'apoian ua associaçon antre homossexualidade i pedofelia son baseadas an malo uso desses tenermos i nua deturpaçon de la proba rial.<ref name="heirekn"/>
[[Fexeiro:In memory of homosexual.JPG|thumb|squierda|Memorial als miles de [[Homossexuales na Almanha nazista|homossexuales presos i assassinados]] pul [[regime nazista]] ne l'antigo [[campo de cuncentraçon]] de [[Buchenwald]]. Ls presos homossexuales éran marcados cun un [[triángulo rosa]].]]
Outro porblema frequente ye la bioléncia física contra minories sexuales. Ne ls [[Stados Ounidos]], l [[FBI]] anformou que 17,6% de ls [[Crime de rábia|crimes de rábia]] relatados a la polícia an 2008, baseórun-se an bista la [[ourientaçon sexual]]. 57,5% destes ataques fúrun contra homes gays.<ref name=fbicrime>{{citation |title=Crime in the United States 2008: Hate Crime |url=http://www2.fbi.gob/ucr/hc2008/bitims.html |periodical=[[FBI]] |acessdate=17 de nobembre de 2010 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'assassinato, an 1998, de [[Matthew Shepard]], un studante homossexual, ye un de ls ancidentes mais notórios de ls Stados Ounidos.<ref name=life>{{Citar web|url=http://www.matthewshepard.org/site/PageSerber |títalo=Matthew Shepard Foundation webpage |acessodata=4 d'outubre de 2009 |publicado=Matthew Shepard Foundation |arquibourl = http://web.archibe.org/web/20080729005923/http://www.matthewshepard.org/site/PageSerber |arquibodata = 29 de júlio de 2008}}</ref> Ne l [[Brasil]], d'acuordo cul [[Grupo Gay de la Bahia]] (GGB), an 2009, fúrun assassinadas 198 pessonas por motibos [[Homofobia|homofóbicos]] ne l [[Brasil]].<ref>{{citar web|url=http://oglobo.globo .com/antegra.asp?txtUrl=/pais/eileicoes2010/mat/2010/10/16/numero-de-assassinatos-de-gays nel-pais-creciu-62-zde-2007-mas-tema-queda-fura-de la-campanha-922804348.asp|outor=L Globo|outorlink=L Globo|títalo=Númaro d'assassinatos de gays ne l paíç creciu 62% zde 2007, mas tema queda fura de la campanha|acessodata=16 d'outubre de 2010}}</ref> An 2011 fúrun 266 muortes, i an 2012 fúrun 338.<ref name="Portal EBC">{{citar web|url=http://www.ebc .com.br/cidadanie/2012/11/la-cada-33-horas-un-homossexual-i-assassinado nel-pais|outor=Portal EBC|outorlink=Portal EBC|títalo=La cada 33 horas un homossexual ye assassinado ne l paíç|acessodata=16 de febreiro de 2013}}</ref><ref>{{citar web|url=http://noticias.uol .com.br/cotidiano/ultimas-noticias/2013/01/10/brasil-i-pais-cun-maior-numero-de-assassinatos-de-homossexuales-ua-muorte-la-cada-26-horas-diç-studo.htn|outor=UOL|outorlink=UOL|títalo=Brasil ten ua muorte d'homossexual la cada 26 horas, diç studo|acessodata=9 de setembre de 2013}}</ref> An 2010, [[Ataques contra homossexuales an San Paulo an 2010|moços homossexuales fúrun agredidos]] na [[Abenida Paulista]], an [[San Paulo (cidade)|San Paulo]].<ref name="Radadeiro segundo">{{citar web|url=http://ultimosegundo.eig .com.br/brasil/sp/grupo+usou+lampada+fluorescente+para+agredir+moços+an+sao+paulo/n1237827050487.html|outor=Radadeiro Segundo|outorlink=Radadeiro Segundo|títalo=Grupo usou bumbilha fluorescente para agredir moços an San Paulo|acessodata=17 de dezembre de 2010}}</ref>
Muitas pessonas homossexuales sconden sous sentimientos i atebidades por miedo de reprobaçon ó de [[bioléncia]] por parte de la sociadade; la spresson mais quemun ousada para pessonas nesta situaçon ye ''"[[ne l'armairo]]"''. Yá quando pessonas homossexuales ó bissexuales resolben dibulgar sue ourientaçon sexual para sous amigos i fameliares, la spresson mais quemun ye ''"[[salir de l'armairo]]"''. Ls sfuorços pa l'emancipaçon de l'homossexualidade, cumo eilha ye cumprendida atualmente, ampeçórun na década de 1860, mas zde meados de la década de 1950 ten habido ua tendéncia d'aceleraçon ne l sentido dua maior besibelidade, aceitaçon i criaçon de dreitos cebiles pa ls ''[[gay]]s'', [[lésbica]]s i [[bissexuales]]. Inda assi, l ''[[heiterosseisismo]]'' i la ''[[homofobia]]'' inda persisten na sociadade, l que torna defícel pa las pessonas, i percipalmente pa ls moços homossexuales, se sociabelizáren culs outros, podendo resultar, an alguns causos, ne l [[suicídio]].<ref>Gordon, Kathyrn H. and Yezzennya Castro. "The assessment, diagnosis, and treatment of psychiatric çorders in lesbian, gay, and bisexual clients," in Julia D. Buckner, Yezzennya Castro, Jill M Holn-Denoma, and Thomas I Joiner Jr. (eds), ''Mental Heialth Care fur People of Diberse Backgrounds''. Radcliffe Publishing, 2007, p. 52. ISBN 1-84619-094-0.</ref> Atualmente ls adjetibos mais quemuns an uso son ''"gay"'',<ref>{{citar web|url=http://super.abril .com.br/cotidiano/poder-gay-442354.shtml|outor=Rebista Superinteressante|outorlink=Rebista Superinteressante|títalo=Poder gay|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> pa ls homes homossexuales, i ''"[[lésbica]]"'',<ref>{{citar web|url=http://www.eiditoramalagueta .com.br/eiditora2/home/3-notas-i-eibentos/32-la-palabra-qlicaq.html|outor=Laura Bacellar|títalo=La palabra "lésbica"|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> pa las mulhieres homossexuales, ambora alguns prefiran outros tenermos ó nanhun.
== An outros animales ==
{{Artigo percipal|Homossexualidade ne l reino animal}}
[[Fexeiro:Manchot 01.jpg|thumb|[[Roy i Silo]] son dous [[pinguin-de-barbicha|pinguines-de-barbicha]] machos de l Zológico de l Central Parque an [[Nuoba Iorque]], semelhantes als de a retrato, famosos por sue relaçon homossexual.]]
L [[Homossexualidade ne l reino animal|cumportamiento homossexual an animales]] refire-se a l'eibidéncia decumentada d'homossexuales, bissexuales i trasgéneros ne l cumportamiento de ls animales nó-houmanos. Tales cumportamientos ancluen [[sexo]], [[namoro]], [[afetebidade]], ounion monógama i [[Cuidados parentales|parentalidade]]. L cumportamiento homossexual ó bissexual ye difundido ne l [[reino animal]]: la pesquisa de 1999 feita pul pesquisador [[Bruce Bagemihl]] mostra que l cumportamiento homossexual fui ouserbado an cerca de 1500 speces, bariando de [[primata]]s para [[Acanthocephala|brugos antestinales]] i ye bien decumentada an 500 deilhes (sendo la bissexualidade, i nun l'heiterossexualidade, l traço dominante nun númaro adicional, ancluindo-se mamíferos cun neuroprocessamiento i socialibidade cumplexos, cumo [[bonobo]]s i bárias speces de [[golfino]]).<ref name=Bagemihl>(Bagemihl, 1999)</ref><ref name="Biological Suberance: Animal">{{Citar web|radadeiro=Harrold|purmeiro=Max |títalo=Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity|publicado=[[The Adbocate]], reprinted in Highbean Ancyclopedie |data=16 de febreiro de 1999|url=http://www .pthefrelibrary .com/Biological+Suberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Dibersity.-a053877996 |acessodata=10-9-2007}}</ref>
L cumportamiento animal sexual toma muitas formas defrentes, mesmo drento de la mesma [[spece]]. Las motibaçones i amplicaçones para estes cumportamientos ténen inda de ser totalmente cumprendidas, ua beç que la maiorie de las speces inda nun fúrun totalmente studadas.<ref name="‘Catalogue of Life’ reaches">{{Citar web | radadeiro =Gordon | purmeiro =Dr Dennis | | títalo=‘Catalogue of Life’ reaches one million species | publicado=[[National Anstitute of Water and Atmospheric Research]] |data=10 d'abril de 2007 | url=http://www.niwascience.co.nç/pus/mr/archibe/2007-04-10-3 | acessodata = 10-9-2007}}</ref> Pesquisas atuales andican que bárias formas de cumportamiento sexual homossexual son ancontradas an to l reino animal.<ref>[http://www.sciencedaily .com/releases/2009/06/090616122106.htn "Same-sex Behabior Sen In Nearly All Animals, Rebiew Finds"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, [[Science Daily]]</ref> Ua nuoba análeze de pesquisas eisistentes, feita an 2009, mostrou que l cumportamiento homossexual ye un fenómeno quaije ounibersal ne l reino animal, quemun an bárias speces.<ref>{{Citar web|url=http://www.physorg .com/news164376975.html |títalo=Same-sex behabior sen in nearly all animals |publicado=Physorg .com |data=16 de júnio de 2009 |acessodata=17-11-2010}}</ref>
L cumportamiento homossexual an animales ye bisto tanto cumo un argumiento a fabor cumo contra l'aceitaçon de l'homossexualidade an [[seres houmanos]] i ten sido ousado, percipalmente, contra l'alegaçon de que ye un ''[[Sodomie|pecatun contra naturan]]'' ('pecado contra la natureza").<ref name="ReferenceA">Bruce Bagemihl, ''Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity,'' St. Martin's Press, 1999; ISBN 0-312-19239-8</ref> Por eisemplo, l'homossexualidade ne ls animales fui citada nua decison de la [[Suprema Corte de ls Stados Ounidos]] ne l causo ''Lawrence b. Texas'', que derrubou las "leis contra sodomie" de 14 [[Stados de ls Stados Ounidos|stados]] de l paíç, adonde l'homossexualidade cunsentinda, pribada i antre adultos era até anton un crime.<ref name="Lobe That Dare Not Squeak">{{citar web | outor =Smith, Dinitie | títalo = Lobe That Dare Not Squeak Its Name | obra = [[The New York Eiquipas]] | data=7 de febreiro de 2004 | url=http://query.nytimes .com/gst/abstrat.html?res=FA0C1EF83A5F0C748CDDAB0894DC404482 | acessdate = 10-9-2007}}</ref>
La possibelidade de la sexualidade animal tener amplicaçones lógicas, éticas ó morales na sexualidade houmana, tamien ye ua fuonte de debates.<ref name="The Animal Homosexuality Myth">{{Citar web | radadeiro =Solimeo | purmeiro =Luiç Sérgio | títalo=The Animal Homosexuality Myth | publicado=[[NARTH]], National Association fur Research & Therapy of Homosexuality |data=21 de setembre de 2004 | url=http://www.narth .com/docs/animalmyth.html | acessodata = 10-9-2007}}</ref><ref name="Defending La Higher Law">{{Citar web | radadeiro =Solimeo | purmeiro =Luiç Sérgio | títalo=Defending La Higher Law: Why We Must Rejist Same-Sex "Marriage" and the Homosexual Mobement | publicado=Spring Grobe, Penn.: The Amarican TFP |data=2004, ISBN 1-877905-33-X | url=http://www.narth .com/docs/animalmyth.html | acessodata = 10-9-2007}}</ref><ref>{{citar ambora|url=http://www.sfgate .com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/la/2004/02/07/MNG3N4RAB41.DTL|title=Central Park Zo's gay penguines eignite debate|last= Smith,|first=Dinitie|date=7 de febreiro de 2004|work=New York Eiquipas|publisher=Heiarst Communicationes Anc.|acessdate=22 de dezembre de 2009}}</ref> Alguns pesquisadores anterpretan l cumportamiento homossexual an animales (i an seres houmanos tamien) cumo macanismo de [[Seleçon natural|seleçon eibolutiba]] para cunter l'oumiento scessibo de populaçones.<ref>{{citar web|url=http://routenews .com.br/andex/?p=227|títalo=Redemoinhos capilares i homossexualidade|títalo=Route News|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref> Un studo publicado pul periódico ''Trends in Ecology and Eibolution'' cuncluiu l'amportança de l cumportamiento homossexual pa l'eiboluçon de muitas speces animales, cumo antre las fémeas de l [[albatroç-de-laysan]] (''Phoebastria eimmutabelis''), de l [[Habaí]], que se únen l'outras fémeas para criar ls filhotes, specialmente na escasseç de machos, tenendo mais sucesso que las fémeas solteiras. L studo cunclui que l'homossexualidade ajudou las speces de defrentes maneiras al longo de l'eiboluçon.<ref>{{citar web|url=http://www .ptelegraph.co.uk/science/science-news/5550488/Homosexual-behabiour-widespread-in-animals-acording-to-new-study.html|titulo=Homosexual behabiour widespread in animals acording to new study|data=16/06/2009|publicado=''[[The Daily Telegraph]]''|acessodata=-5-6-2010|léngua=en}}</ref>
== Ber tamien ==
{{Correlatos
|commons = Homosexuality
|commonscat = Homosexuality
|wikisource =
|wikiquote = Homossexualidade
|wikelibros =
|wikinoticias = Homossexualidade
|wikcionario = Homossexualidade
|wikispecies =
|wikibersidade =
|meta =
}}
* [[:Catadorie:Personalidades LGBT|Personalidades LGBT]]
* [[:Catadorie:Filmes cun temática LGBT|Filmes cun temática LGBT]]
* [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo]]
* [[Cronologie de ls dreitos homossexuales]]
* [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo]]
* [[Homossexualidade i religion]]
* [[Znudo masculino na stória de a retrato]]
* [[Quer Art]]
* [[Homossexualidade na Bíblia]]
* [[Homossexualidade ne l Brasil]]
* [[Homofobia ne l Brasil]]
* [[Homossexualidade an Pertual]]
* [[Associaçon Brasileira de Gays, Lésbicas, Bissexuales, Trabestis i Trasexuales]]
* [[Homossexuales na Almanha Nazi]]
* [[Reboluçon sexual]]
{{notas}}
{{Refréncias|col=3}}
=== Bibliografie ===
{{Refbegin|2}}
=== Libros ===
* ADAM, Barry (1987). ''The Rise of la Gay and Lesbian Mobement'', G. K. Preça de casa & Co. ISBN 0-8057-9714-9
* MOSER, António (2002). ''L'enigma de la sfinge: la sexualidade'', Eiditora Bozes. ISBN 85-326-2595-9
* PEREIRA, Pereira (1981). ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, Bol.1, 2 i 3.
* {{Citation |first=John |last=BOSWELL |url=http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231 .ptl |title=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Ourope fron the Beginning of the Christian Era to the Fourtenth Century |publisher=University of Chicago Press |year=1980 |isbn=9780226067117 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* DOBER, Kenneth J., ''Grek Homosexuality'', , Girald Duckworth & Co. Ltd. 1979, ISBN 0-674-36261-6 (hardcober), ISBN 0-674-36270-5 (paperback)
* D'EMILIO, John ''Sexual Politics, Sexual Communities: The Making of la Homosexual Minority in the United States, 1940–1970'', [[University of Chicago Press]] 1983, ISBN 0-226-14265-5
* {{Citation |title=The Story of Sexuality |first=Michel |last=FOUCAULT |outhorlink=Michel Foucault |year=1986 |publisher=Pantheon Books |isbn=0394417755}}
* ROTH, Norman. ''The care and feding of gazelles: Mediebal Arabic and Heibrew lobe poetry.'' IN: Lazar & Lacy. ''Poetics of Lobe in the Middle Ages'', George Mason University Press 1989, ISBN 0-913969-25-7
*DIAS, Marie Berenice; PEREIRA, Rodrigo de la Cunha (Cord.). Dreito de Família i l Nuobo Código Cebil. Guapo Hourizonte: Del Rey, 2003.
*DIAS, Marie Berenice. Ounion Homossexual: l Preconceito & la Justícia. Porto Alegre: Librarie de l Adbogado, 2006.
*DIAS, Marie Berenice (Cord.) Dibersidade Sexual i Dreito Homoafetibo. San Paulo: Rebista de ls Tribunales, 2011.
; Anhos 1990
* {{Citation|first1=Bruce |last1=Bagemihl |title=Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity|publisher=St. Martin's Press|year=1999|isbn=0312192398}}
* Bérubé, Allan, ''Coming out under Fire: The Story of Gay Men and Women in World War Two'', New York: MacMillan 1990, ISBN 0-02-903100-1
* {{Citation |year=1997 |title=Two spirit people: Amarican Andian, lesbian women and gay men |outhor1=Brown, Lester B. |eiditor1=Lester B. Brown |publisher=Routledge |isbn=9780789000033 |url=http://books.gogle .com/books?id=AwnQBETJsbEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2000 |title=Handbook of mediebal sexuality |first1=Bern L. |last1=Bullough |first2=James La. |last2=Brundage |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780815336624 |url=http://books.gogle .com/books?id=PgSI1gbKhtAC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1995 |title=Gay New York: Gender, Ourban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940 |outhor1=Chauncey, George |eidition=reprint, eillustrated |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465026210 |url=http://books.gogle .com/books?id=QCkEAQAAIAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1990 |title=Ancyclopedie of homosexuality (2 Belumes) |first1=Wayne R. |last1=Dynes |first2=Warren |last2=Johansson |first3=William La. |last3=Percy |first4=Stephen |last4=Donaldson |publisher=Garland Pub. |isbn=9780824065447 |url=http://books.gogle .com/books?id=TYyGAAAAIAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1993 |title=Odd girls and twelight lobers: la story of lesbian life in twentieth-century America |outhor1=Faderman, Lillian |eidition=4 |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231074889 |url=http://books.gogle .com/books?id=44i96GWYxSQC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Hinsch, Bret, ''Passiones of the Cut Slebe: The Male Homosexual Tradition in China'', The University of California Press, 1990, ISBN 0-520-06720-7
* {{Citation |year=1994 |title=Outing: shattering the cunspiracy of silence |outhor1=Johansson, Warren |outhor2=William La. Percy |publisher=Routledge |isbn=9781560244196 |url=http://books.gogle .com/books?id=-lZ903C-dkMC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1994 |title=Sex in America: la defenitibe surbey |outhor1=Michael, Robert T. |publisher=Little, Brown |isbn=9780316911917 |url=http://books.gogle .com/books?id=PkjmGwAACAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1998 |title=Pederasty and Pedagogy in Archaic Grece |outhor1=Percy, William Armstrong |publisher=University of [[Eillinois]] Press |isbn=9780252067402 |url=http://books.gogle .com/books?id=TCboj1efp8UC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1987 |title=Cumpañeras: Latina lesbianes (an anthology) |outhor1=Galhos, Joãoita |publisher=Latina Lesbian Story Porjet |url=http://books.gogle .com/books?id=ElBnAAAAMAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Rousseau, George, ''Perilous Enlightenment: Pre- and Post-Modern Çcourses—Sexual, Storical'', Manchester University Press 1991, ISBN 0-7190-3301-2
* {{Citation |year=1992 |title=Sexuality and eroticisn among males in Moslen societies |outhor1=Schmitt, Arno |outhor2=Jehoeda Sofer |eiditor1=Arno Schmitt |eiditor2=Jehoeda Sofer |publisher=Routledge |isbn=9781560240471 |url=http://books.gogle .com/books?id=Kw_BBSBmNsUC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1999 |title=An Amarican ousession: science, medicine, and homosexuality in modern society |outhor1=Terry, Jennifer |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226793672 |url=http://books.gogle .com/books?id=C6pGoWWLfhEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
; Anhos 2000
* {{Citation |year=2005 |title=Regulating sex: the politics of antimacy and eidantity |first1=Eilizabeth |last1=Bernstein |first2=Laurie |last2=Schaffner |publisher=Routledge |isbn=9780415948692 |url=http://books.gogle .com/books?id=YQzW5I2RGNcC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2002 |title=Before Stonewall: atebists fur gay and lesbian rights in storical cuntext |outhor1=Bullough, Bern L. |publisher=Routledge |isbn=9781560231936 |url=http://books.gogle .com/books?id=A7x_BnES2esC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{citar libro|title=The Greks And Grek Lobe: La Radical Reappraisal of Homosexuality In Ancient Grece|outhor=Davidson, James|year=2007|isbn=0297819976|publisher=Weidenfeld & Nicolson}}
* Gunther, Scott, [http://www.wellesley.edu/French/facultyhomepages/gunther/Scott%20Gunther%20-%20The%20Elastic%20Closet.html "The Eilastic Closet: La Story of Homosexuality in France, 1942–persent"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729202624/http://wellesley.edu/French/facultyhomepages/gunther/Scott%20Gunther%20-%20The%20Elastic%20Closet.html |date=2016-07-29 }} Book about the story of homossexual mobements in France (sample chater abailable online). Palgrabe-Macmillan, 2009. ISBN 0-230-22105-X.
* {{Citation |year=2004 |title=The labender scare: the Cold War persecution of gays and lesbianes in the federal gobernment |outhor1=Johnson, David K. |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226404813 |url=http://books.gogle .com/books?id=_FM_hkMdxpIC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2003 |title=Storical ditionary of the lesbian liberation mobement: still the rage |outhor1=Myers, JoAnne |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810845060 |url=http://books.gogle .com/books?id=dzYbAAAAYAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* James Naylor Gren, Cristina Fino, Cássio Arantes Leite,'' Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX'', UNESP, 1999, p. 145. ISVN 85-7139-317-6
* {{Citation |year=2002 |title=Quering Andia: same-sex lobe and eroticisn in Andian culture and society |outhor1=Banita, Ruth |publisher=Routledge |isbn=9780415929509 |url=http://books.gogle .com/books?id=I9rrucxQbmEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Eidith Modesto, ''Bidas an cinta de la bielha'', Eiditora Record, 2006. ISBN 85-01-07481-0
* Hildo Honório de l Couto, ''Ecolinguística: studo de las relaçones antre léngua i meio ambiente'', Thesaurus Eiditora, 2007. ISBN 85-7062-603-7
* Christie Balka i Andy Rose, ''Duplamente Abencoado'', Eiditora Record. ISBN 85-01-05159-4
* Denilson Lopes, ''L'home qu'amaba rapazes i outros ansaios'', Aeroplano Eiditora, 2002. ISBN 85-86579-32-7
=== Artigos de jornales ===
* {{Citation |title=On the Prebalence of Homosexuality and Bisexuality, in la Randon Community Surbey of 750 Men Aged 18 to 27 |last=Bagley |first=Christopher |last2=Tremblay |first2=Pierre |publisher=[New York, Haworth Press] |year=1998 |journal=Journal of Homosexuality |belume=36 |location=ne l. 2 |issn=00918369 |oclc=91129391}}
* {{Citation |title=The porblen of homosexuality. |last=Bowman |first=Karl M. |last2=Angle |first2=Bernice |pages=2–16 |journal=Journal of social hygiene |issn=07419996 |year=1953 |belume=39 (1) |oclc=102411893 |url=http://heiarth.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=heiarth }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}*{{citation |title=The Homophobic Eimagination |last=Crew |first=Louie |last2=Norton |first2=Ritor |location=3, Nob 74 |belume=36 |pages=272–90 |journal=College Anglish |issn=00100994 |year=1974 |oclc=427092211}}
* {{Citation |title=New Eibidence of Genetic Fators Anfluencing Sexual Ourientation in Men: Female Fecundity Ancrease in the Maternal Line |last=Iemmola |first=Francesca |last2=Ciani |first2=Andrea Camperio |publisher=Springer |format=Article |year=2009 |journal=Archibes of Sexual Behabior |pages=393–399 |belume=38 |location=ne l. 3 |issn=00040002 |oclc=360232526 |doi=10.1007/s10508-008-9381-6 |url=http://www.springerlink .com/cuntent/l6104277w82137x4 }}{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |title=La difference in hypothalamic struture betwen heiterosexual and homosexual men. |last=LeBay |first=Simon |year=1991 |journal=Science (New York, N.Y.) |pages=1034–7 |belume=253 (5023) |issn=00368075 |oclc=121655996 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/cuntent/abstrat/253/5023/1034 }}
* {{Citation |title=Fraternal Birth Ourder and Ratio of Heiterosexual/Homosexual Felings in Women and Men |last=McConaghy |first=N |last2=Hadzi-Pablobic |first2=D |last3=Stebenes |first3=C |last4=Manicabasagar |first4=B |year=2006 |journal=Journal of Homosexuality |pages=161–174 |belume=51 |location=ne l. 4 |issn=00918369 |oclc=202629885 |doi=10.1016/j.eibolhumbehab.2008.07.002 |url=http://linkinghub.eilsebier .com/retriebe/pii/S1090513808000688 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
=== Artigos online ===
* Burr, Chandler. [http://www .ptheatlantic .com/doc/199706/homosexuality-biology/ Homosexuality and biology]. ''The Atlantic'', Júnio de 1997, {{ISSN|10727825}}. An oberbiew of recent research in layman's language.
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/55169.stn |3=BBC News (Feb. 1998) |4=: Fingerprints Study}}
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/325979.stn |3=BBC News (Abr. 1999) |4=: Doubt cast on 'gay gene'}}
* {{Link||2=http://web.archibe.org/web/20080110000912/http://my.webmd .com/cuntent/article/22/1728_56075?src=Anktomi&cundition=Home+&+Top+Stories |3=WebMD (Márcio 2000) |4=: Pointing the Finger at Androgen las la Cause of Homosexuality}}
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/1/hi/heialth/3735668.stn |3=BBC News (Ot 2004) |4=: Genetics of homosexuality}}
* James Davidson, ''[[London Rebiew of Books]]'', 2 de júnio de 2005, [http://www.lrb.co.uk/b27/n11/dabi02_.html "Mr and Mr and Mrs and Mrs"] — ua resenha detalhada de ''The Friend'', un libro de Alan Bray, cuntando la stória de l casamiento antre pessonas de l mesmo sexo i outras formas de relacionamiento formal
{{Refend}}
== Ligaçones sternas ==
* {{Link||2=http://www.abglt.org.br/port/andex.php |3=ABGLT - Associaçon Brasileira de Gays, Lésbicas i Trasgéneros}}
* {{dmoç|Society/Gay,_Lesbian,_and_Bisexual/Story/|Gay, Lesbian and Bisexual/Story}}
* [http://drauziobarella .com.br/sexualidade/causas-de la-homossexualidade/ Causas de l'homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [[Drauzio Barella]]
* {{Link|2=http://noticias .ptierra .com.br/ciencia/noticias/0,,OI5186602-EI8145,00-Homossexualidade+i+util+als+animales+mas+barie+cunforme+la+specie.html|3=Homossexualidade ye útele als animales, mas barie cunforme la spece|4= ne l [[Tierra Networks]]}}
{{LGBT}}
{{Eidantidade sexual}}
{{Portal3|LGBT}}
{{Artigo çtacado}}
{{DEFAULTSORT:Homossexualidade}}
[[Catadorie:LGBT]]
[[Catadorie:Ourientaçon sexual]]
[[Catadorie:Studos de género]]
[[Catadorie:Home]]
8mqxdjoen8i1xrvdn7teoqdd6t33wjt
Baidade
0
11440
108488
106292
2026-09-22T18:52:40Z
~2026-50857-55
15557
108488
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Charles Allan Gilbert - All is Vanity.jpg|right|thumb|200px|<!-- Fabor, anserir ua lhegenda. -->]]La '''baidade''' ye la preocupaçon scessiba an sues própias halbelidades ó atratebidade pa ls outros. Antes de l seclo XIV, nun tenie tantas submissones [[Narcisismo|narcesistas]], i solo seneficaba futelidade. L termo relacionado, '''banglória''', ye agora bisto cumo un sinónimo arcaico de baidade, mas ouriginalmente seneficaba bangloriar-se an ban; ambora la glória agora seia bista cumo tenendo un seneficado sclusibamente positibo.
== Na religion i na filosofie ==
An muitas religiones, la baidade, an sou sentido moderno, ye cunsidrada ua forma d'outo-idolatria an que se cumpara a la grandeza de Dius por causa de sue própia eimaige, i assi se separa i, talbeç, cul tiempo, apartada de la grácia debina de Dius. Ne ls ansinamientos crestianos, la baidade ye cunsidrada un eisemplo de [[proua]], un de ls [[ siete pecados capitales]]. Para alhá desso, na [[Fé bahá'í|Fé Bahai]], Baha'u'llah usa l termo "eimaginaçones banas". Segundo la [[Bíblia]] baidade ye algo anganhoso, sin balor, que lhieba l'ostentaçon i l'idolatria.
Filosoficamente falando, la baidade puode se referir a un senso mais amplo de [[eigoísmo]] i proua. [[Friedrich Nietzsche]] screbiu que "la baidade ye l medo de ser ouriginal: ye, antoce, falta d'proua, mas nun necessariamente falta d'ouriginalidade". Un de ls [[Aforismo|aforismos]] de Mason Coley ye "Baidade bien alimentada ye benebolente. Baidade cun fame nun ye rancorosa."
== Ber tamien ==
* [[Soberba]]
* [[Arrogáncia]]
{{rabisco}}
[[Catadorie:Psicologie]]
9a7c5k3xslu0xq415i4c8sik7d03lby
República Checa
0
11654
108489
106819
2026-09-22T18:57:25Z
~2026-50857-55
15557
108489
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''República Checa'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of the Czech Republic.svg|left|150px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of the Czech Republic.svg|left|90px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:EU-Czech Republic.svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua checa|Checo]]
|-
| '''Capital''' || [[Praga]]
|-
| '''Ária'''<br />
|78 871 km²<br />
|-
| '''Populaçon'''<br /> - Total:<br /> - Densidade:
| <br />10 610 947 <br />134 ab./km²
|-
| '''Moneda''' <br />
| [[Corona checa]]
|-
|align="center" colspan=2 | Hino nacional: Kde domov můj?
|-
|}
La '''República Checa''' (an checo, ''Česká republika'') ye un paíç localizado na Ouropa central, cuja capital ye Praga.
{{Paízes de la Ouropa}}
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
r6m4qnfwnj9j5drvgn38s1vatx25hmf
Stremadura (Spanha)
0
11695
108485
107195
2026-09-22T16:36:43Z
~2026-50857-55
15557
108485
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of Extremadura, Spain (with coat of arms).svg|miniaturadaimagem|Bandeira]]
'''Stremadura''' [[Lhéngua stremenha|stremenho]], ''Estremaúra''; an fala, ''Extremaúra'') ye ua quemunidade outónoma [[Spanha|spanhola]], situada ne l oeste de l paíç. Lemita a norte cula quemunidade de [[Castielha i Lhion]], a este cun Castielha- La Mancha, a oeste cun [[Pertual]], i a sul cun [[Andaluzia]].
Stá debedida an dous porbíncias, Cáceres i Badajoz (adonde se localiza la capital, Mérida).
[[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]]
gb57zo7u2yo2ixzost80cojulwbcb9z