Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Eislan 0 442 108522 107469 2026-09-26T01:06:22Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108522 wikitext text/x-wiki L '''Eislan''' (de l [[lhéngua árabe|árabe]] الإسلام, [[Transliteraçon|transl.]] ''al-Islān'') ye ua [[religion]] [[monoteísmo|monoteísta]] que apareciu na [[Península Arábica]] ne l [[seclo VII]], baseada ne ls ansinamientos religiosos de l porfeta [[Maomé]] (''Muhammad'') i nua scritura sagrada, l [[Alcoron]]. La religion ye coincida inda por '''Eislamismo'''. Na bison muçulmana, l Eislan apareciu zde la criaçon de l home, ó seia, zde [[Adon i Eba|Adon]], sendo este l purmeiro [[profeta]] dentre muitos outros, pa dibersos pobos, sendo l redadeiro deilhes Maomé.<ref>{{citar web|url = http://www.Eislam101.com/story/people/prophets/adan.htn |titalo = L Porfeta Adon (an [[anglés]])|trabalho = Eislan.com |acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref> Cerca de duzientos anhos apuis de Maomé, l Eislan yá se tenie difundido an todo l [[Médio Ouriente]], ne l [[Norte de África]] i na [[península Eibérica]], bien cumo na direçon de la antiga [[Pérsia]] i [[Índia]]. Más tarde, l Eislan atingiu la [[Anatólia]], ls [[Balcanas]] i la [[África susaariana]]. Recentes mobimientos migratórios de populaçones muçulmanas ne l sentido de la [[Ouropa]] i de l cuntinente [[América|amaricano]] lhebórun al aparecimiento de quemunidades muçulmanas nestes territórios.<ref>{{citar web|url = http://www.comiban.org/transpar/por/is/is_todos.pt |títalo = Spanson de l Eislan (an pps)| trabalho = comiban.org |acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref> La mensaige de l Eislan carateliza-se pula sue simplecidade: pa atingir la salbaçon basta acraditar nun único [[Dius]], [[salat|rezar]] cinco bezes por die, submetener-se al ayuno anual ne l més de l [[Ramadon]], pagar [[Zakat|dádibas]] rituales i fazer, se possible, ua [[Hajj|peregrinaçon]] a la cidade de [[Meca]]. L Eislan ye bisto puls sous aderentes cumo un modo de bida que anclui anstruçones que se relacionan cun todos ls aspetos de la atebidade houmana, séian eilhes [[política|políticos]], [[sociadade|sociales]], [[eiquenomie|eiquenomicos]], lhegales, melitares ó anterpessonales. La çtinçon [[Mundo oucidental|oucidental]] antre l spritual i temporal ye, an teorie, alhena al Eislan. == Eitimologie == Eislan proben de l [[lhéngua árabe|árabe]] ''islām'', que por sue beç deriba de la quarta forma berbal de la raiç ''SLM'', ''aslama'', i quier dezir "submisson (la Dius)".<ref>[[Mircea Eiliade]], ''Dicionário de las Religiones'', Lisboua, Publicaçones D. Quixote</ref> Segundo l arabista i [[filologie|filólogo]] [[José Pedro Machado]] la palabra "Eislan" nun tenerie aparecido na [[lhéngua pertuesa]] antes de [[1843]], anho an que aparece ne l capítalo IX de la oubra ''[[Eurico, l Presbítero]]'' de [[Alexandre Heirculano]].<ref>[[José Pedro Machado]], "Eislan" an ''Decionário Onomástico Etimológico de la lhéngua Pertuesa'', segundo belume (I-M), Eiditorial Cunfluéncia, s.d., p. 810</ref> L Eislan ye çcrito an árabe cumo un ''"diin"'', l que senefica "modo de bida" i/ó "religion" i ten ua relaçon [[Eitimologie|eitimológica]] cun outras palabras árabes cumo ''Salaan'' ó ''Shalan'', que segnefican "paç".<ref>{{citar web| url = http://www.Eislan.com.br/Eislan/cumprendo/cumprendo2.htn| títalo= L Que l Eislan Segnefica?|trabalho = Eislan.com.br |acessodata= 31 de júlio de 2008}}</ref> ''Muçulmano'', por sue beç, deriba de la palabra árabe ''muslin'' (plural,'' muslimún''), [[particípio]] atibo de l [[berbo]] ''asmala'', chamando "aquel que se submete". L bocábulo puode tener antrado ne l pertués a partir de l sendo probable que esta lhéngua l tenga tomado de l [[lhéngua eitaliana|eitaliano]] ó de l [[lhéngua francesa|francés]], lhénguas an que l palabra aparece an [[1619]] i [[1657]], respetibamente (ne l purmeiro causo cumo ''mossulmani'' na obra ''Biaggi'' de [[Pietro della Balle]] i ne l segundo cumo ''mousulmanes'' na obra ''Boyages'' de [[Le Gouç de la Boullaye]]).<ref>José Pedro Machado, "muçulmano" an ''Decionário Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa'', quarto belume (M-P), Lisboua, Lhibros Hourizonte, 1977, p.176)</ref> An testos más antigos, ls muçulmanos éran coincidos cumo "maometanos", esta palabra ten benido a caier an zuso porque amplica, ancorretamente, que ls muçulmanos adóran [[Maomé]] (cumo, durante alguns seclos, por cumpleto çconhecimiento, l [[Oucidente]] pensou), l que torna l termo oufensibo pa muitos muçulmanos. Durante la [[Eidade Média]] i, por stenson, nas lendas i narratibas populares crestianas, ls muçulmanos éran tamien chamados cumo [[sarraceno]]s i tamien por [[mouro]]s (anque este redadeira palabra chamasse más cuncretamente ls muçulmanos naturales de l [[Magrebe]] que stában na [[Península Eibérica]]). ''Eislan'' puode se referir tamien al cunjunto de países que síguen esta religion (la [[jurisprudéncia]] Eislámica outeliza neste causo la spresson ''Dar-al-Eislan'', "casa de l Eislan"). == Crenças == L Eislan ansina seis crenças percipales: * La crença an [[Alá]] (''Allah''), único [[Debindade|Dius]] eisistente; * La crença ne ls [[Anjo]]s, seres criados por Alá; * La crença ne ls [[Lhibros Sagrados]], antre eilhes stan la [[Torá]], ls [[Salmos]] i l [[Eibangeilho]]. L [[Alcoron]] ye l derradeiro i cumpleto lhibro sagrado, custituindo la coletánea de l ansinamientos rebelados por Alá al porfeta Maomé; * La crença an bários [[porfetas de l Eislan|porfetas]] ambiados a la houmanidade, an que Maomé ye l redadeiro; * La crença ne l die de l Julgamiento Final, ne l qual las açones de cada pessona seran abaluadas; * La crença na preçtinaçon: Alá todo sabe i ten l poder de decidir subre l que acuntece a cada pessona. ==== Dius ==== [[Fexeiro:Allah-green.svg||150px|thumb|right|[[Alá]] (''Allah'') an [[lhéngua árabe|árabe]].]] La piedra basilar de la fé Eislámica ye la crença strita ne l [[monoteísmo]]. Dius ye cunsidrado único i sin eigual. Cada capítalo de l [[Alcoron]] (cula sceçon dun) ampeça cula frase "An nome de Dius, l beneficente, l misericordioso". Ua de las passaiges de l Alcoron muito ousadas pa eilustrar ls atributos de Dius ye la que stá ne l capítalo ([[Surahs|sura]]) 59: ''"El ye Dius i nun hai outro dius senó El, Que conhece l ambesible i l besible. El ye l Clemente, l Misericordioso! ''El ye Dius i nun hai outro dius senó el. El ye l Soberano, l Santo, la Paç, l Fiel, l Bigilante, l Poderoso, l Fuorte, l Grande! Que Dius seia loubado arriba de l que ls homes Lhe associan!'' ''El ye Dius, l Criador, l Einobador, l Formador! pa el ls epítetos más guapos"'' (59, 22-24). Ber [[Nobenta i nuobe nomes de Alá]] pa ua bison muçulmana subre ls atributos de Dius. ==== Ls Anjos ==== Ls [[anjo]]s son, segundo l Eislan, seres criados por Alá a partir de la luç. Nun ténen [[libre arbítrio]], dedicando-se solo a oubedecer la Dius i a loubar l sou nome. Maomé nada dixe subre l sexo de l anjos, mas rejeitou la crença de ls habitantes de [[Meca]] de acordo cula qual estes serien las filhas de Dius.<ref>Annemarie Schimmel, ''Eislan an Antrodution'', SUNY Press, 1992, p. 83</ref> Zampengan bários papéis, antre ls quales l anúncio de la rebelaçon debina als profetas, portégen ls seres houmanos i regístran todas las sues açones. L anjo más famoso ye [[San Gabriel Arcanjo|Gabriel]], que fui l antermediário antre Dius i l profeta. Para alhá de l anjos, l Eislamismo reconhece la eisisténcia de l ''[[Génio|jinnis]]' ', spritos que habitan l mundo natural i que puoden anfluenciar ls acuntecimientos. Al cuntrário de l anjos, ls ''[[jinn]]is'' ténen buntade própia; alguns son buonos, mas dua forma giral son malos. Un desses spritos malos ye ''[[Iblis]]'' ([[Satanás]]), tamien el un ''jinn'', segundo la crença Eislámica, que zoubedeciu a Dius i dedica-se a fazer l mal. ==== Ls Lhibros sagrados ==== Ls muçulmanos acradítan que Dius outelizou profetas pa rebelar scrituras als homes. La rebelaçon dada la [[Moisés]] fui la Taura ([[Torá]]), la [[Rei Dabi|Dabi]] fúrun dados ls [[Salmos]] i la [[Jasus]], l [[Eibangeilho]]. Dius fui rebelando la sue mensaige an scrituras cada beç más abrangentes que culminórun cul [[Alcoron]], l derradeiro lhibro rebelado la [[Muhammad]]. ==== Ls Profetas ==== L Eislamismo ansina que Dius rebelou la sue bontade a la houmanidade atrabeç de [[profetas de l Eislan|profetas]]. Eisisten dous tipos de profeta: ls que recebírun de Dius a misson de dar a coincer als homes la bontade dibina (''anbiya''; singular ''nabi'') i ls que pa alhá desta funçon les fui antregue ua scritura rebelada (''rusul''; singular ''rasul'', "mensageiro") Cada porfeta fui ancarregado de relembrar a ua quemunidade la eisisténcia ó a unicidade de Dius, squecida puls homes. pa ls muçulmanos la lista de l profetas anclui [[Adon i Eba|Adon]], [[Abraon]] (''Ibrahin''), [[Moisés]] (''Musa''), [[Jasus]] (''[[Isa (profeta)|Isa]]' ') i Maomé (''Muhammad''), todos eilhes pertencentes a ua sucesson de homes guiados por Dius. Maomé ye bisto cumo l 'Redadeiro Mensageiro', trazendo la mensaige final de Dius a toda la houmanidade debaixo de la forma de l Alcoron, sendo por esso chamado cumo l "Selo de ls Profetas". Quando Maomé ampeçou a rebelar l [[Alcoron]], el nun acraditou que esto tenerie proporçones mundiales, mas si que solo reforçarie la fé ne l Dius. Estes profetas éran houmanos mortales quemuns; l Eislan eisige que l crente aceite todos ls profetas, nun fazendo çtinçon antre eilhes. Ne l Alcoron ye feita mençon la binte i cinco profetas specíficos. Ls muçulmanos acradítan que Maomé fui un home leal, cumo todos ls profetas, i que ls profetas son ancapazes de açones erradas (ó mesmo testemunhar açones erradas sin falar contra eilhas), por buntade de Alá. ==== L Die de l Julgamiento Final ==== Segundo las crenças Eislámicas, l die de l [[Julgamiento Final]] (''Yaun al-Qiyamah'') ye l momiento an que cada ser houmano será ressucitado i julgado na presença de Dius pulas açones que praticou. Ls seres houmanos libres de pecado seran ambiados diretamente pa l [[Paraíso]], anquanto que ls pecadores deben permanecer algun tiempo ne l [[Anfierno]] antes de podéren tamien antrar ne l Paraíso. Las únicas pessonas que quedórun pa siempre ne l Anfierno son ls heipócritas religiosos, esto ye, aqueilhes que se dezien muçulmanos mas de fato nunca l fúrun. Segunda la mesma crença, antes de la chegada de l Julgamiento Final haberá bários senhales, cumo l nacimiento de l sol ne l poente, l sonido dua trompeta i l aparecimiento dua béstia. D'acordo cul Alcoron l mundo nun acabará berdadeiramente, mas sofrerá antes ua altaraçon perfunda. ==== La Preçtinaçon ==== Ls muçulmanos acradítan ne l ''qadar'', ua palabra giralmente traduzida cumo "[[preçtinaçon]]", mas cul sentido más perciso ye "medir" ó "decidir cantidade ó culidade". Ua beç que, pa l Eislamismo, Dius fui l criador de todo, ancluindo de ls seres houmanos, i sendo ua de las sues caratelísticas la omnisciéncia, el yá sabie quando procediu a la criaçon las caratelísticas de cada eilemiento de la sue obra tenerie. Assi sendo, cada cousa que acuntece a ua pessona fui determinada por Dius. Esta crença nun amplica la rejeiçon de l libre arbítrio, pus l ser houmano fui criado por Dius cula faculdade de la rezon, pul que puode scolher antre praticar açones buonas ó malas. == Ls cinco pilares de l Eislan == [[Fexeiro:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|right|250px|La peregrinaçon (''[[Hajj]]'') a [[Meca]] ye un de l "cinco pilares de l Eislan"]] Ls cinco pilares de l Eislan son cinco deberes básicos de cada muçulmano:<ref name= Antro>{{citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Eislan-BrebeIntro.htn|títalo = Brebe Antroduçon al Eislan|trabalho =Sociadade Beneficente Muçulmana|acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref> * La recitaçon i aceitaçon de l credo (''[[Chahada]]'' ó ''Shahada''); * [[Ouraçon|Rezar]] cinco bezes al lhargo de l die ([[Salá]],''Salat'' ó ''Salah''); * Pagar [[smola]] (''[[Zakat]]'' ó ''Zakah''); * Ouserbar l [[ayuno]] ne l [[Ramadon]] (''[[Saun]]'' ó ''Siyan'') * Fazer la peregrinaçon a [[Meca]] (''Haj'') se tubir denheiro i cundiçones físicas. Ls muçulmanos [[Xiismo|xiitas]] cunsidéran inda trés práticas cumo eissenciales a la religion Eislámica; pa alhá de la ''[[jihad]]'', que tamien ye amportante pa ls [[Sunismo|sunitas]], hai l ''[[Amr-Bil-Ma'rūf]]'', "Eisortar l Bien", que cumboca todos ls muçulmanos a bibir ua bida birtuosa i ancorajar ls outros a fazer l mesmo, i l ''[[Nahi-Anil-Munkar]]'', "Porbir l Mal", que ourienta ls muçulmanos a se abstener de l [[bício]] i de las malas açones, i tamien ancorajar ls outros a fazer l mesmo.<ref>Momen (1987), p.180</ref> Alguns grupos [[kharijitas]] eisistentes na [[Eidade Média]] cunsidrában la ''[[jihad]]'' cumo l "sesto pilar de l Eislan". Atualmente alguns grupos de l [[xiismo]] ismaelita antenden la "fidelidade al [[Eimame|Eiman]]" cumo sesto pilar de l Eislan.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} === La porfisson de fé (''Chahada'') === La [[porfisson de fé]] cunsiste nua frase - que debe ser dita cula mássima sinceridade - atrabeç de la qual cada muçulmano atesta que "nun hai outro dius senó Alá i Maomé ye sou serbo i mensageiro".<ref>{{citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Eislan-Shahada.htn|títalo = La Shahada i sue Amportáncia|trabalho =Sociadade Beneficente Muçulmana|acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref> Inda assi, ls muçulmanos [[xiita]]s ténen por questume acrecentar "i [[Eilhi ibn Abi Talib]] ye amigo de Alá"{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. Esta frase tamien ye dita quando se chama a la ouraçon (''[[adhan]]''). D'acordo cula maiorie de las scuolas Eislámicas{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, pa se cumbertener al Eislan ye neçairo proclamar trés bezes la ''chahada'' ("teçtemunho") perante dues testemunhas: ''Achadu ala eilaha eila Allah. Achadu ana Mohammad Rassululah'' ("Testemunho que nun hai outra Debindade senó Dius. Teçtemunho que Maomé ye sou porfeta mensageiro"). === L Salá (la ouraçon) === La ouraçon ne l Eislan (coincida cumo ''[[Salá]]'') ye cumpuosta por 5 partes, todas spalhadas durante l die i la nuite ampeçando pula alborada até a la nuite. cunsidrada l punto más próssimo que puode-se chegar de Dius. Ne l Eislan nun hai oubrigatoriamente heierarquie antre ls adetos, mas la quemunidade, coincida cumo [[ummah]] scuolhe ua pessona cun conhecimiento suficiente pa derigir la adoraçon.<ref name= Salat>{{citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Eislan-Salat.htn |títalo = La Amportáncia de la Ouraçon (''Salat'') | trabalho =Sociadade Beneficente Muçulmana|acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref> Durante estas preces son recitadas [[suratas]] de l [[Alcoron]], normalmente ditas an [[árabe]], cunduzida pul scolhido antre la quemunidade. Nun eisiste restriçon pa que l crente reze fuora de la [[mesquita]], tampouco esso ye ua çbonificaçon de sue ouraçon que puode ser feita an qualquiera lhugar, zde que tenga feito antes sue [[purificaçon]].<ref name= Antro/> La purificaçon ye rializada atrabeç de la higiene specifica i detalhada, que cunsisten basicamente an labar las manos, ls antebraços, la boca, las narinas, la face, an passar auga pulas oureilhas, pula nuca, pul pelo i puls pies.<ref name= Salat/> Se un muçulmano stubir nua ária sin auga ó nua ária adonde l uso de la auga nun ye acunselhable (porque poderie causar ua malina), puode sustituir las abluçones pul uso simbólico de arena ó tierra (''[[tayammun]]''). La ouraçon abre-se cula ourientaçon de l crente na direçon de [[Meca]] (''qibla'').<ref name= Salat/> === La Cuntribuiçon de Purificaçon (''Zakat'') === L Eislan stablece que cada muçulmano debe pagar anualmente ua cierta quantie, calculada a partir de ls sous rendimientos, que será çtribuída puls pobres ó por outros beneficiários definidos pul [[Alcoron]] (prisioneiros, biajantes, andebidados…). Esta cuntribuiçon ye ancarada cumo ua forma de purificaçon i de culto. La quantie corresponde a 2,5% de l balor de ls benes an denheiro, ouro i prata, mas l balor puode bariar se se tratar, por eisemplo, de perdutos agrícolas (neste causo la cuntribuiçon puode chegar a 10% de la colheita agrícola). Quien tubir possiblidades puode inda cuntribuir, de forma beluntária, cun outras donaçones (''sadaqa''), mas ye amportante que l faga an segredo i sin ser mobido pula baidade. L anúncio destas donaçones solo poderá ser feito se esto cuntribuir pa que outras pessonas séian motibadas a fazer l mesmo (causo de personalidades i pessonas proeminentes de la sociadade), i este ato debe ser sincero, mesmo que an público. === L Ayuno ne l Més de l Ramadon (''Saun'') === Durante l [[Ramadon]] (l nono [[més]] de l [[calendário Eislámico]]) cada muçulmano adulto debe abstener-se de [[quemido]], de [[Bubida alcólica|bubida]], de [[Tabagismo|fumar]] i de tener [[Ato sexual|relaçones sexuales]] zde l nacer até al [[poner-de l-sol]]. Ls malos, ls bielhos, ls biajantes, las grábidas stan çpensados de l [[ayuno]]. An cumpensaçon estas pessonas deben alimentar un pobre por cada die que faltórun al ayuno ó anton rializá-lo noutra altura de l anho. L ayuno ye anterpretado cumo ua forma de purificaçon, de daprendizaige de l outo-cuntrolo i de zambolbimiento de la ampatie por aqueilhes que pássan fame ó outras necidades. L més de Ramadon acabar cul die de celebraçon coincido cumo ''[[Eid ul-Fitr]]'', an que ls muçulmanos agradécen la Dius la fuorça que les fui dada pa lhebar la cabo l ayuno. Las casas son decoradas i ye hábito besitar ls familiares. Esta comemoraçon sirbe tamien pa l perdon i la recunciliaçon antre pessonas zabindas. === La Peregrinaçon (''Hajj'') === Este pilar cunsiste na [[hajj|peregrinaçon]] la [[Meca]], oubrigatória pul menos ua beç na bida pa todos ls que gózen de salude i çpóngan de meios financeiros. Acuntece durante l décimo segundo més de l calendário Eislámico. Ls muçulmanos bísten-se cun un traje special todo branco, antes de chegar a Meca, pa que todos stéian bestidos d'eigual i nun haba çtinçon de classes. Durante to la peregrinaçon nun se preocúpan cul sou aspeto físico. Depuis de praticáren siete buoltas alredror de la [[Kaaba]], ls peregrinos córren antre las dues colinas de [[Safa]] i [[Marwa]]. Na redadeira parte de l ''Hajj'' ls muçulmanos dében passar ua tarde na planice de [[Arafat]], adonde Maomé dixo l sou "Redadeiro Sermon". Ls rituales chégan a la fin cul sacrefício de canhonas i beches. == L Alcoron == {{Artigo percipal|[[Alcoron]]}} [[Fexeiro:FirstSurahKoran.jpg|thumb|250px| La purmeira [[sura]] de l [[Alcoron]], chamada ''Al-Fatiha'' ("La Abertura")]] Ls ansinamientos de [[Alá]] (''Allah'', la palabra [[lhéngua árabe|árabe]] pa [[Dius]]) stan cuntidos ne l [[Alcoron]] (''Qur'an'', "recitaçon"). Ls muçulmanos acradítan que Maomé recebiu estes ansinamientos de Alá por antermédio de l [[anjo]] [[Gabriel (arcanjo)|Gabriel]] (''Jibrel'') atrabeç de rebelaçones que acuntecírun antre [[610]] i [[632|632 d.C.]]. Maomé recitou estas rebelaçones als sous cumpanheiros, muitos de ls quales se diç tenéren memorizado i scrito ne l material que tenien a la çposiçon (omoplatas de camelo, fuolhas de palmeira, piedras…). Las rebelaçones la Maomé fúrun más tarde reunidas an forma de lhibro. Cunsidra-se que la struturaçon de l Alcoron cumo lhibro acunteciu antre [[650]] i [[656]] durante l califado de [[Otman]]. L Alcoron stá struturado an 114 capítalos chamados [[sura]]s. Cada sura stá por sue beç subdebidida an bersíclos chamados ''ayat''. Ls capítalos ténen tamanho zeigual (l mais pequeinho ten solo 3 bersíclos i ls más grande 286 bersíclos) i la sue çposiçon nun reflite la orde de la rebelaçon. Cunsidra-se que 92 capítalos fúrun rebelados an [[Meca]] i 22 an [[Medina]]. Las suras son eidanteficadas por un nome, que ye an giral ua palabra çtintiba ne l ampeço de l capítalo ("La Baca", "La Abeilha", "L Figo"). Ua beç que ls muçulmanos acradítan que Maomé fui l redadeiro dua longa linha de profetas, eilhes tóman la sue mensaige cumo un depósito sagrado, i tóman muito cuidado assegurando que la mensaige tenga sido recolhida i trasmetida dua maneira a nun trair esse hardança. Esta ye la percipal rezon pula qual las traduçones de l Alcoron pa las lhénguas bernáculas son zancorajadas, perferindo-se ler i recitar l Alcoron an árabe. Muitos muçulmanos memorízan ua porçon de l Alcoron na sue lhéngua oureginal; aqueilhes que memorizórun l Alcoron por anteiro son coincidos cumo ''hafiç'' (traduzido a la lhetra "guardian"). La mensaige percipal de l Alcoron ye la de la eisisténcia dun único Dius, que debe ser adorado. Cuntén tamien eisortaçones éticas i morales, stórias relacionadas culs profetas anteriores a Muhammad (que fúrun rejeitados puls pobos als quales fúrun ambiados), abisos subre la chegada de l die de l [[Juízo Final]], bien cumo regras relacionadas cun aspetos de la bida diária cumo l casamiento i l dibórcio. pa alhá de l Alcoron, las crenças i práticas de l Eislan baseian-se na literatura ''[[hadith]]'', que pa ls muçulmanos clarefica i splica ls ansinamientos de l profeta. == Outoridade religiosa == Nun hai ua outoridade oufecial que decide se ua pessona ye aceita ó scluída de la quemunidade de crentes. L Eislan ye abierto a todos, andependientemente de raça, eidade, género, ó crenças prébias. Chega acraditar na doutrina central de l Eislamismo, ato formalizado pula recitaçon de la [[chahada]], l einunciado de crença de l Eislan, sin l qual ua pessona nun puode ser cunsidrada un muçulmano. Anque nun eisista ne l Eislamismo ua strutura [[clero|clerical]] parecida a la eisistente nas [[chamamientos crestianas]], eisiste inda assi un grupo de pessonas recoincidas pul sou coincimiento de la religion i de la lhei Eislámica, chamadas [[ulemás]]. Ls homes que se çtácan pul sou grande coincimiento de la lhei Eislámica puoden recebir l títalo de [[mufti]], sendo respunsables pula eimisson de pareceres subre determinada queston de la lhei Eislámica; an teorie estes pareceres ([[fatwa]]s) solo deben ser seguidos pula pessona que ls pediu. == Ramos de l Eislan == {{Ber artigos percipales|[[Sunismo]], [[Xiismo]] i [[Kharijitas]]}} Hai bárias chamamientos ne l Eislan, cada ua cun defrenças al nible legal i teológico. Ls maiores ramos son l [[Sunismo|Eislan sunita]] i l [[Xiismo|Eislan xiita]]. L porfeta Maomé morriu an [[632]] sin deixar claro quien deberie ser l sou sucessor na lhiderança de la quemunidade muçulmana (la ''Umma''). [[Abu Bakr]], un de l purmeiros cumbertidos al Eislamismo i cumpanheiro de l profeta, fui eileito cumo [[califa]] ("repersentante"), funçon que zampenhou durante dous anhos. Depuis de la sue muorte la lhiderança coube durante dieç anhos a [[Omar]] i lougo a seguir a [[Otman]] durante duoze anhos. Quando Otman morriu nua çputa alredror de quien deberie ser l nuobo califa. pa alguns essa honra deberie recaier subre [[Eilhi ibn Abi Talib|Eilhi]], primo de Maomé que era tamien casado cula sue filha [[Fatima bint Muhammad|Fátima]]. pa outros, l califa deberie ser l primo de Otman, [[Muawiyah I|Muawiyah]]. Quando Eilhi ye eileito califa an [[656]] Muawiyah cuntesta la sue eileiçon, l que ouregina ua guerra cebil antre ls partidários de las dues façones. Eilhi acabarie por ser assassinado an [[661]] i Muawiyah cunquista l poder pa si i pa la sue família, fundando la dinastie de l [[Omíadas]]. Inda assi, l cunflito antre ls dous campos cuntina i an [[680]] [[Hussein]], filho de Eilhi, ye massacrado pulas tropas de [[Yazid]], filho de Muawiyah. Estas luitas stan na ourige de l dous percipales ramos an que atualmente se debide l Eislan. Ls partidários de Eilhi (''shiat eilhi'', ó seia, xiitas) acradítan que ls trés purmeiros califas fúrun lhadrones que retirórun a Eilhi l sou dreito lhegítimo a la lhiderança. Esta crença ye justeficada an "hadiths" anterpretados cumo rebeladores de que quando Maomé staba ausente el nomeaba Eilhi cumo lhíder momentáneo de la quemunidade. L Eislamismo sunita cumprende atualmente cerca de 90% de todos ls muçulmanos. Debide-se an quatro scuolas de jurisprudéncia ([[madhab]]s), que anterprétan la [[charie|lei Eislámica]] de forma defrente. Essas scuolas tóman l nome de ls sous fundadores: [[Scuola maliquita|maliquita]] (fuorte persença ne l [[Norte de África]]), [[Scuola shafiita|shafiita]] (persente ne l Médio Ouriente, [[Andonésia]], [[Malásia]], [[Filipinas]]), [[Scuola hanefita|hanefita]] (persente na [[Ásia Central]] i de l Sul, [[Turquia]]) i [[Scuola hanbalita|hanbalita]] (dominante na [[Arábia Saudita]] i [[Qatar]]). L muçulmanos xiitas acradítan que l lhídere de la quemunidade muçulmana - l [[eiman]]a - debe ser un decendente de Eilhi i de sue mulhier Fátima. L Eislan xiita puode por sue beç ser subdibedido an trés ramos percipales, d'acordo cul númaro de eimanas que reconhécen: xiitas duodecimanos, eismailitas i [[zaiditas]]. Todos estes grupos stan d'acordo an relaçon a la lhegitimidade de ls quatro purmeiros eimanas. Mas, çcórdan an relaçon al quinto: la maiorie de l xiitas acradita que l nieto de Hussein, [[Muhammad al-Baquir]], era l eimana legítimo, anquanto que outros síguen l armano de al-Baquir, [[Zayd bin Eilhi]] (zaiditas). Ls xiitas que nun reconhecírun Zayd cumo eimana permanecírun ounidos durante algun tiempo. L sesto eimana, [[Jafar al-Sadiq]] ([[702]]-[[765]]), fui un grande eirudito que ye tenido an cunsidraçon puls teólogos sunitas. La percipal scuola xiita de lhei religiosa recibe l nome de [[Scuola jafarita|jafarita]] por causa del. Apuis de la muorte de Jafar al-Sadiq acunteciu ua debison ne l grupo: uns reconhecian cumo eimana l filho más bielho de al-Sadiq, Ismail bin Jafar (n. [[765]]), anquanto que pa outros l eimana era l filho más nuobo, [[Musa al-Kazin]] (n. [[799]]). Este redadeiro grupo cuntinou a seguir ua cadeia de eimanas até al décimo segundo, [[Muhammad al-Mahdi]] (falecido, ó de acordo cula bison religiosa, zaparecido an [[874]] pa retornar na fin de l mundo). Ls purmeiros quedórun coincidos cumo ismailitas, anquanto que ls que seguírun ua cadena de duoze eimanas quedórun coincidos cumo ls xiitas duodecimanos; l termo "xiita" ye giralmente ousado hoije an die cumo un sinónimo de l xiitas duodecimanos, que son maioritários ne l [[Eiran]]. Pa ls eismailitas, Ismail nomeou l sou filho [[Muhammad ibn Ismael]] cumo sou sucessor, tenendo la linha sucessória de ls eimanas cuntinado cun el i ls sous decendentes. L [[eismalismo]] dibediu-se por sue beç an bários grupos. Outra chamamiento que ten ourige ne ls tiempos stóricos de l Eislan ye la de l [[kharijitas]]. Storicamente, cunsidrában que qualquiera home, andependientemente de la sue ourige familiar, poderie ser lhídere de la quemunidade Eislámica, ouponendo-se a las polémicas de sucesson antre sunitas i xiitas. Ls nembros deste grupo hoije son más coincidos cumo muçulmanos [[ibaditas]]. Un grande númaro de muçulmanos eibaditas bibe hoije ne l [[Ouman]]. === Mobimientos Atuales === Un mobimiento atual ne l Eislan sunita ye l de l [[wahhabitas]], assi chamados por oucidentales i por pessonas de fuora desta corriente eideológica. L wahhabismo ye un mobimiento fundado por [[Muhammad ibn Abd al Wahhab]] ne l [[seclo XVIII]], naqueilho que hoije ye la [[Arábia Saudita]]. Ls wahhabitas cunsidírun-se sunitas i alguns afirman seguir la scuola hanbalita. L wahhabismo ten ua grande anfluéncia ne l mundo Eislámico pul fato de l goberno [[Arábia Saudita|saudita]] financiar muitas mesquitas i scuolas muçulmanas eisistentes an outros países. == Mesticismo == {{Ber artigo percipal|[[Sufismo]]}} [[Fexeiro:Whirlingdervishes.JPG|thumb|250px|[[Sufismo|Sufis]] de la orde Melebi, más coincidos ne l [[Oucidente]] cumo [[derbixe]]s rodopiantes.]] Muitas bezes bisto puls própios muçulmanos cumo un ramo separado de l Eislan,<ref>{{Citation |title=Sufistas ne l Mundo Eislámico |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Eislan |accessdate=2009-09-02 |archivedate=2015-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Eislan }}</ref> l [[sufismo]] ye antes ua forma de [[Mesticismo]] que quier tener un cuntato direto cun Dius atrabeç dua série de práticas que giralmente ancluen l [[ascetismo]] i la [[meditaçon]]. Çconhece-se d'adonde deriba la palabra sufismo (an [[lhéngua árabe|árabe]]: ''tasawwuf''). La palabra poderá probenir de ''sūf'', "[[lana]]", l que stá relacionado cul fato de l purmeiros sufis bestiren roupas feitas cul material, eimitando ls [[asceta]]s [[crestianismo|crestianos]] de la [[Síria]] i de la [[Palestina]]. Outra teorie percura relacionar sufismo cula palabra árabe ''safa'', que senefica "pureza".<ref>Jamal J. Eilias, ''Eislamismo'', Lisboua, Eidiçones 70, 2003, p. 53</ref> L sufismo yá eisistie cumo mobimiento ne l purmeiro seclo de l Eislan. Pa ls sufis l própio porfeta [[Maomé]] serie un deilhes, yá que lhebarie ua bida stremamente simples, tenendo por hábito retirar-se de [[Meca]] pa meditar nua [[caberna]], tenendo stablecido ua relaçon próssima cun Dius. Un de ls purmeiros repersentantes de l sufismo fui [[al-Hasan al-Basri]] (642-728), que rejeitou l materialismo de l mundo i craticou ls soberanos [[omíadas]]. Saliente-se inda deste período einicial ua mulhier, Rabi'ah al-Adawiyah (? - 801), an que l amor por Dius lhieba-la a scluir l apego al mundo. Zde l [[seclo XIII]], ls sufis ourganízan-se an ordes ó armandades (''tariqas'') que síguen ls métodos ansinados por un determinado mestre (ls [[xeque]]s ó ''pirs''). Las ordes sufis puoden ser ancontradas quier ne l sunismo, quier ne l xiismo. L sufismo fui por bezes antendido pulas outoridades ortodoixas muçulmanas cumo ua amenaça, tenendo ls sous líderes i adetos sido albo de perseguiçones. L sufismo ten sido eigualmente craticado por bies de alguns de ls sous mestres tenéren alcançado un statuto de santo, tenendo sido arguidos santuários ne ls locales adonde nacírun ó morrírun que se tornórun lhocales de peregrinaçones. == Comemoraçones == L [[calendário Eislámico]] (tamien chamado calendário heigírico an funçon de la sue ourige remontar a la [[Hégira]] ó migraçon de l purmeiros muçulmanos de Meca pa Medina an [[622]] d.C.) sigue l anho lunar, que ye cerca de onze dies más cúrtio que l solar. Cunsequentemente, las comemoraçones muçulmanas acában por circular por todas las staçones de anho. Las dues comemoraçones de l Eislan son l [[Eid ul-Fitr]], que celebra l fin de l ayuno de l [[Ramadon]], i l [[Eid ul-Adha]] que marca l fin de la peregrinaçon la Meca ([[Hajj]]). L die 10 de l més de [[Muharran]] (l purmeiro més de l calendário Eislámico) ye un die de particular amportáncia pa ls muçulmanos xiitas. Neste die comemora-se l martírio de l terceiro eimana xiita, Hussein, morto an [[Karbala]] an [[680]] por aqueilhes que ls xiitas cunsidírun usurpadores de la liderança de la quemunidade muçulmana. Ne l ampeço deste més las pessonas ambolben-se an atibidades cumo oubir cuntadores de stórias relatar l martírio de Hussein ó assistir la peças de triato que pretenden recustituir ls acuntecimientos. L die ye marcado cun procissones, que ancluen atos de outo-flagelaçon cumo bater ne l peito ó cortar-se cun ua lámina (ls nembros de l clero xiita zamcorájan estas práticas). Outras comemoraçones populares ancluen l [[Mawlid]], que celebra l anibersário de Maomé (12 de l més de Rabi al-Awwal), la Nuite de la Ascenson (''Laylat al-Micraj'', ne l die 27 de Rajab), quando se lhembra l die an que Maomé chubiu al cielo pa falar cun Dius i la Nuite de l Poder (''Laylat al-Qadr'', na nuite de l 26 pa 27 de l més de l Ramadon), que marca l anibersário de la purmeira rebelaçon de l Alcoron i durante la qual muitos muçulmanos acradítan que Dius decide l que acuntecerá durante l anho. == Lhugares Sagrados == [[Fexeiro:Jerusalem Dome of the rock BW 3.JPG|thumb|right|300px|La [[Cúpula de la Peinha]], an [[Jarusalen]], cidade sagrada pa la religion muçulmana]] La [[Caaba]] ("L Cubo"), un eidifício que queda drento de la mesquita percipal de [[Meca]] (''[[Al Masjid Al-Hórun]]'') na [[Arábia Saudita]], ye l local más sagrado de l Eislan. De acordo cul Alcoron, eilha fui custruída por [[Abraon]] (''Ibrahin'') pa que todas las pessonas fússen eilhi celebrar ls ritos de la ''[[Hajj]]''. Ne l tiempo de l porfeta Maomé l monoteísmo anstituído por Abraon tenie sido corrumpido pul [[politeísmo]] i pula [[idolatria]]. Segundo l Eislamismo, Maomé nun percurou fundar ua nuoba religion, mas antes restablecer l culto monoteísta que eisistie ne l passado. Ua beç que l Eislan se eidantifica cula tradiçon religiosa de l patriarca Abraon ye por esso classeficado cumo ua [[religion abraámica]]. L Eislamismo nun nega diretamente l [[judaísmo]] i l [[crestianismo]], pul cuntrário cunsidra ua berson antiga i perdida dessas religiones monoteístas cumo parte de la sue hardáncia; las sues bersones atuales tenerien sido altaradas, l própio Eislan cunsidrando-se ua restouraçon de la berdade debina. L segundo local sagrado de l Eislamismo ye [[Medina]], cidade pa la qual Maomé i ls purmeiros muçulmanos fugírun (nun mobimiento coincido cumo [[Hégira]]), i adonde stá l sou túmulo. La cidade de [[Jarusalen]] ye l terceiro local sagrado de l Eislan. Este statuto adbén de la sue associaçon als [[Profetas de l Eislan|profetas]] anteriores la Maomé i subretodo pul fato de l muçulmanos acraditáren que l porfeta tenerie biajado pa este local durante la nuite, cabalhgando un ser chamado [[Buraq]], nua biaige coincida cumo ''Isra''. Ua beç an Jarusalen el tenerie ascendido al cielo (''Mi’raj''), adonde dialogou cun Dius i outros profetas, antre ls quales [[Moisés]]. Ne l local de Jarusalen adonde se acradita que Maomé chubiu al cielo fui custruída la [[Cúpula de la Peinha]] an cerca de [[690]], subre las ruínas de l antigo [[Templo de Salomon]] de l [[judius]]. Ls muçulmanos xiitas cunsídrun inda cumo sagradas las cidades de [[Karbala]] i [[Najaf]], ambas ne l [[Eiraque]]. Na purmeira acunteciu l martírio de Hussein (filho de [[Eilhi]] i nieto de Maomé) i de ls sous cumpanheiros quando este cuntestaba l califado [[omíada]]. Ne l [[Eiran]], dében tamien ser salientadas dues cidades sagradas pa ls xiitas, [[Mashhad]] i [[Qon]]. == Lhei Eislámica (Xariá) == {{Ber artigo percipal|[[Xariá]]}} [[Fexeiro:Muslim woman in Yemen.jpg|left|thumb|140px|Mulhier [[Iémen|eiemenita]] cun un ''[[niqab]]'' bestido.]] La [[lei]] Eislámica chama-se [[Xariá]]. L [[Alcoron]] ye la más amportante fuonte de la [[jurisprudéncia]] Eislámica, sendo la segunda la [[Suna]] ó eisemplos de l profeta. La Suna ye coincida grácias als ''[[hadith|ahadith]]' ', que son narraçones acerca de la bida de l porfeta ó l que el aprobaba, que chegórun até nuolos grácias a ua cadeia de trasmisson oural a partir de l ''[[Sahaba|Cumpanheiros de Maomé]]' '. La terceira fuonte de jurisprudéncia ye l ''itjihad'' ("raciocínio andibidual"), a la qual se recorre quando nun hai respuosta clara ne l [[Alcoron]] ó na Suna subre un dado tema. Neste causo l jurista puode raciocionar por analogie (''qiyas'') pa ancuntrar la seluçon. La quarta i redadeira fuonte de jurisprudéncia ye cunsenso de la quemunidade (''ijma''). Alguas práticas tamien chamadas de "charie" ténen tamien alguas raízes ne ls questumes lhocales (''[[Al-urf]]''). La jurisprudéncia Eislámica chama-se [[fiqh]] i stá dibedida an dues partes: l studo de las fuontes i metodologie (''usul al-fiqh'', raízes de la lhei) i las regras práticas (''furu' al-fiqh'', ramos de la lhei). == L Eislan ne l Mundo Atual == {{aneixo|[[Aneixo:Lista de muçulmanos por paíç]]}} [[Fexeiro:Islam-by-country-smooth.png|300px|thumb|L Eislan ne l mundo cuntemporáneo: an berde países adonde eisiste ua maioria [[Sunismo|sunita]], i l azul adonde hai maioria [[Xiismo|xiita]].]] L Eislan ye la segunda [[religion]] cun maior númaro de fiéles, atrás solo de l [[crestianismo]], segundo l ''CIA World Fatbok'' de [[2005]].<ref>[http://www.cia.gob/cia/publicationes/fatbok/geos/xx.html CIA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> De acordo cul ''World Network of Religious Feturists'',<ref>[http://www.wnrf.org/news/trends.html WRNF.ORG]</ref> i l ''U.S. Centener fur World Mission''<ref>[http://www.religioustolerance.org/growth_Eisl_chr.htn ReligiousTolerance.org]</ref> l Eislamismo starie crecendo más debrebe an númaro de crentes de qualquiera outra religion. L Eislan reúne hoije antre 1 a 1,3 bilhon de crentes.<ref>[http://www.adherents.com/Religiones_By_Adherents.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Solo 18% de l muçulmanos bibe ne l mundo [[Árabes|árabe]], un quinto stá spalhado pula [[África susariana]], cerca de 30% bibe ne l [[Paquiston]], [[Índia]] i [[Bangladesh]], i a maior quemunidade nacional stá na [[Andonésia]]. Hai segnificantes populaçones Eislámicas na [[China]], Ásia Central, i [[Rússia]]. La [[Áustria]] fui l purmeiro paíç [[Ouropa|ouropeu]] a reconhecer l Eislan cumo ua religion oufecial ([[1912]]<ref>"[http://www.dw-world.de/popups/popup_printcontent/0,,2552628,00.html Muçulmanos pregúntan representatibidade de uorganos Eislámicos ouropeus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203101127/http://www.dw-world.de/popups/popup_printcontent/0,,2552628,00.html |date=2009-02-03 }}", [[Deutsche Welle]], [[22 de maio]] de [[2007]] (acessado an [[5 de júlio|5/7]]/[[2008]])</ref>), anquanto que la [[Fráncia]] ten atualmente la populaçon más eilebada de muçulmanos de la Ouropa Oucidental (antre 5 a 10%).<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.fides.org/por/news/2004/0406/19_2331.html |accessdate=2009-02-11 |archivedate=2009-02-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211134505/http://www.fides.org/por/news/2004/0406/19_2331.html }}</ref><ref>[http://hrw.org/pertuese/docs/2007/06/05/france16148.htm Agenzia Fides]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[Pertual]] eisiste eigualmente ua quemunidade muçulmana, que nada ten a ber culs muçulmanos que bibírun ne l paíç durante la [[Eidade Média]]; son na sue maiorie naturales de las antigas quelónias pertuesas de [[Moçambique]] i [[Guiné-Bissau]], que se fixórun an Pertual apuis de la andependéncia desses territórios. L Eislan xiita eismailita tamien stá persente an Pertual, tenendo la sue sede ne l Centro Eismaili de [[Lisboua]], custruído pula [[Fundaçon Aga Khan]]. Stima-se que l númaro de muçulmanos an Pertual ronde ls 30 mil.<ref>{{Citation |title=Ouserbatório de la Eimigraçon |url=http://www.oi.acime.gov.pt/modules.php?name=News&file=print&sid=315%20 |accessdate=2009-09-02 |archivedate=2008-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206200537/http://www.oi.acime.gov.pt/modules.php?name=News&file=print&sid=315%20 }}</ref> Segundo l censo de [[2000]], l [[Brasil]] registra 27239 muçulmanos.<ref>[http://www.ibge.gob.br/home/statistica/populacao/censo2000/purmeiros_resultados_amostra/brasil/pdf/tabela_1_1_2.pdf IBGE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Porén, pa la Federaçon Eislámica Brasileira l númaro de muçulmanos ne l Brasil ronda ls 1,5 milhones.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} La maioria de l muçulmanos brasileiros bibe ne ls stados de l [[Paraná]] i [[Riu Grande de l Sul]], mas tamien eisisten quemunidades segnificatibas ne l [[Mato Grosso de l Sul]] i [[San Paulo]]. Grande parte destes muçulmanos son çcendentes de emigrantes [[Síria|sírios]] i [[Líbia|libaneses]] que se fixórun ne l Brasil durante la [[Purmeira Guerra Mundial]].<ref>"[http://galileu.globo.com/eidic/124/rep_dossie1.htn L Eislan nun ye solo árabe]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" - [[Rebista Galileu]] (acessado an [[5 de júlio|5/5]]/[[2008]])</ref> Na [[Guiné-Bissau]] l Eislan antrou na [[Eidade Média]], tenendo las ordes sufistas zampenhado un amportante papel na sue difuson. Reúne hoije cerca de 45% de la populaçon. Outro [[Países Africanos de lhéngua oufecial Pertuesa|paíç africano de lhéngua oufecial pertuesa]] cun un númaro seneficatibo de muçulmanos ye [[Moçambique]] (17,8%). L Eislamismo cuntemporáneo ye dominado pul tradecionalismo, preacupado cula manutençon de rituales i práticas antigas, cumo l uso de l béu pulas mulhieres. Eisisten inda corrientes que quieren cunciliar l Eislan cun aspetos de la modernidade, que son percipalmente atibas ne ls [[Stados Ounidos de la América]]. A la semelhança de l que acuntece ne l [[judaísmo]] i ne l crestianismo, l Eislamismo ye tamien marcado pula eisisténcia de mobimientos ditos antegristas ó [[fundamentalismo Eislámico|fundamentalistas]]. Las tradiçones Eislámicas baseian-se ne l Alcoron, ne ls ditos de l porfeta (''hadith'') i nas anterpretaçones destas fuontes puls teólogos. Al longo de l redadeiros seclos, ten-se berificado ua tendéncia pa l cunserbadorismo, cun anterpretaçones nuobas bistas cumo andeseables. La [[xariá]] antiga tenie un caráter mui más flexible de l que aquel hoije associado cula [[jurisprudéncia]] Eislámica (''fiqh''), i muitos académicos muçulmanos Eislámicos acradítan que eilha deba ser renobada, i que ls [[jurista]]s clássicos deberian perder l sou statuto special. Esto amplica la necidade de formular ua nuoba ''[[fiqh]]'' que seia praticable ne l mundo moderno, cumo perpuosto puls defensores de la Eislamizaçon de l coincimiento, i eirie lidar cul cuntesto moderno. Este mobimiento nun pretende altarar ls puntos fundamentales de l Eislamismo, mas si eibitar malas anterpretaçones i lhibertar l camino pa la renobaçon de l prébio statuto de l mundo Eislámico cumo un centro de pensamiento moderno i de [[libardade]].<ref>"[http://diplo.uol.com.br/2006-02,a1263 Caleidoscópio saudita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624204818/http://diplo.uol.com.br/2006-02,a1263 |date=2008-06-24 }}" - ''[[Le Monde diplomatique]]'', [[2006]]</ref> == Perspetiba Eislámica D'outras Religiones == {{Ber artigo percipal|[[Eislan i outras religiones]]}} L Eislamismo reconhece eilemientos de berdade ne l [[judaísmo]] i ne l [[crestianismo]]. Todos ls profetas de l judaísmo son reconhecidos tamien cumo profetas ne l Eislan, assi cumo [[Jasus Cristo]], que d'acordo cula perspetiba muçulmana tenerie anunciado la benida de Maomé. Pa ls seguidores destas dues crenças l Alcoron reserbou la noçon de "Pobos de l Lhibro" (''Ahl al-Kitab''), stablecendo que deben ser tolerados por bies de tenéren scrituras sagradas. A la medida que ls muçulmanos tomórun cuntato cun outras religiones detentoras de rebelaçones scritas, acabórun an alguns causos por dar-les tamien esse statuto (causo de l [[zoroastrismo]]). Mas, se l Eislan reconhece l papel preparatório de l judaísmo i de l crestianismo, cunsidra eigualmente que ls seguidores destas religiones acabórun por seguir caminos eirrados. Ls judius atuórun mal al adoráren l bezerro de ouro, tenendo-se tornado eidólatras, anquanto que ls crestianos anganhórun-se al cunsidrar Jasus filho de Dius i a defender doutrinas cumo la de la [[Santíssema Trindade]]. == Notas == {{reflist}} == Bibliografie == * CARMO, António - ''Antropologie de las Religiones''. Lisboua: Ounibersidade Abierta, 2001. ISBN 972-674-359-1. * ELIAS, Jamal J. - ''Eislamismo''. Lisboua: Eidiçones 70, 2000. ISBN 972-44-1054-4 * GUELLOUZ, Azzedine - "L Eislan" in ''Las Grandes Religiones de l Mundo'', direçon de Jean Delumeau. Lisboua: Eiditorial Persença, 1997. ISBN 972-23-2241-9. * MOMEN, Mojan (1987). ''An Antrodution to Shi`i Eislan: The Story and Dotrines of Twelber Shi`isn''. Yale University Press. ISBN 978-0-300-03531-5. * SCHUON, Frithjof - ''pa antender l eislan''. Riu de Janeiro, 2006. ISBN 85-7701-046-5. * SOARES DE AZEBEDO, Mateus - ''Ampeçaçon al Eislan i Sufismo''. Riu de Janeiro, 2001. ISBN 85-01-04181-5 * STODDART, Willian - ''L Sufismo: doutrina metafísica i bie spritual ne l Eislan''. Lisboua, Eidiçones 70, 1980. * [http://www.ancislam.demo.brill.nl/ The Encyclopaedie of Islam]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Brill. == {{Ber tamien}} == * [[Spanson Eislámica]] * [[Eislan ne l Brasil]] * [[Mesquita Central de Lisboua]] == {{Lhigaçones sternas}} == {{Correlatos| |commons = Category:Eislan |wikiquote = Eislamismo |wikcionario = Eislan }} === An pertués === * [http://www.arresala.org.br/ Centro Eislámico ne l Brasil] * [http://www.alfurqan.pt/ Al Furqan] - Dibulgaçon i Eidiçon de Studos Eislámicos an Pertual * [https://web.archive.org/web/20170920052723/http://islamboy.com.br/ Islamboy] - Dibulgaçon i Eidiçon de Studos Eislámicos ne l sul de l Brasil === An anglés === * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Islam/}} * [http://www.arches.uga.edu/~godlas/home.html Recursos pa l studo de l Islam ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060708052004/http://www.arches.uga.edu/~godlas/home.html |date=2006-07-08 }} - Departamiento de Studos Eislámicos de la Ounibersidade de la Geórgia * [https://web.archive.org/web/20010822002651/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/Islam/ BBC Religion & Ethics - Islam] * [http://www.beliefnet.com/index/index_10004.html Beliefnet - cacho Islam ] * [http://www.ahmedbaki.com/english/Islam & Science] [[Catadorie:Eislan| ]] mivy07o55kzaesyjepqlwevolodb0ed México 0 658 108536 108184 2026-09-26T02:19:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108536 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Estados Unidos Mexicanos'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Mexico.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Mexico.svg|left|125px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Mexico (orthographic projection).svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Castelhano}} |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| {{l|Cidade de l México}}<br />8.720.916<small>(2005)</small> |- | '''Área'''<br /> | 1.958.201&nbsp;km² <br /> |- | '''Populaçon'''<br />&nbsp;- Total:<br />&nbsp;- Densidade: | <br /> 103.263.388<small>(2005)</small><br />55 ab./km² |- |} L '''México''' (de nome oufecial '''''Stados Ounidos Mexicanos''''') ye un [[paíç]] lhocalizado ne la [[América de l Norte]] delimitado al norte puls [[Stados Ounidos de la América]], la lheste pul [[Golfo de l México]] i pul [[Mar de l Caribe]], atrabeç de ls quales se aprossima de [[Cuba]], la sul pula [[Guatemala]] i por [[Belize]], i la oeste pul [[Ouceano Pacífico]]. Para alhá de l território cuntinental i ilhas adjacentes a la cuosta, l México anclui tamien las [[Ilhas Rebillagigedo]], lhocalizadas ne l [[Ouceano Pacífico]], la mais de 400&nbsp;km la sul de l Cabo San Lhucas, na [[Baja California Sur]]. == Stória == {{Artigo percipal|[[Stória de l México]]}} Anque haber alguns andícios [[arqueologie|arqueológicos]] que sugíren la acupaçon houmana de l México zde hai mais de 20 000 anhos, la purmeira proba sólida desta acupaçon ten ourige an dous lhocales de caça ne l norte de la Bacia de l México. Segundo las eibidéncias ancontradas, estes caçadores-recoletores alimentában-se de [[mamute]]s i outros animales. Ls antigos mexicanos ampeçórun la cultura seletiba de plantas de [[milho]] cerca de 8 000 a.C. Hai eibidéncias dua spluson na quantidade de trabalhos an [[cerámica]] cerca de 2300 a.C. i de l ampeço de la agricultura antensiba antre 1800 i 1500 a.C. === Cunquista spanhola === An [[1519]], las ceblizaçones natibas de l México fúrun ambadidas pula [[Spanha]], i dous anhos mais tarde an [[1521]], la capital de l [[astecas]], [[Tenochtitlan]], fui cunquistada por ua aliança antre spanholes i [[tlaxcaltecas]] (ls einimigos percipales de l astecas). [[Francisco Heirnandeç de Córdoba]], çcubridor de l [[Iucaton]], splorou las cuosta de l sul de l México an [[1517]], seguido por [[João de Grijalba]] an [[1518]]. L mais amportante de l ''cunquistadores'' fui [[Fernando Corteç|Heirnan Cortés]], que antrou ne l paíç an [[1519]], a partir dua bila natiba costeira que el rebatizou de ''Puerto de la Billa Rica de Bera Cruç'' (hoije la cidade de [[Beracruç]]). [[Fexeiro:Cortes-Heirnando-LOC.jpg|left|thumb|[[Hernán Cortés]], cunquistador de l México]] Cuntrariamente al que giralmente se pensa, la Spanha nun cunquistou a totalidade de l México an 1521 i passarian inda dous seclos antes que tal sucedisse, habendo durante esse período rebliones, ataques i guerras cuntinadas por parte de outros pobos natibos contra ls spanholes. Ls [[asteca]]s, la poténcia dominante ne l paíç, acraditában (de acuordo cun mitos antigos) na tradiçon de l regresso de [[Quetzalcóatl]] nun anho ''Ce-Acatl''. L calendário [[Pré-colombiano|Pré-Colombiano]] era debedido an ciclos ó períodos de 52 anhos. Cada 52º anho era un anho ''Ce-Acatl'' sendo [[1519]] un desses anhos. Ls astecas acraditában que ls cunquistadores spanholes éran ambiados de ls diuses (de acuordo cun ls studiosos ourtodoxos), tenendo oufrecido pouca resisténcia als sous abanços. (Ironicamente, Cortés nun menciona este eipisódio nas sues cartas al Rei [[Carlos V de Spanha]].) Ls studiosos modernos ampeçan a questionar esta forma de anterpretar l que se passou. Reputados studiosos de l astecas, cumo Ross Hassig de la [[Ounibersidade de Oklahoma]], demunstrórun que Quetzalcóatl era na rialidade ua [[orde relegiosa]] de sacerdotes durante a anterior era [[tolteca]]. Esta orde, sob tutela de l sou lhíder [[Ce Acatl Topiltzin Quetzalcoatl]] ye famosa pul sou eisílio na zona ouriental de l México (ne l que ye hoije l Iucaton). Ls astecas poderán tener pensado que ls spanholes éran possiblemente de la lhinhaige de la ''Orde de Quetzalcoatl'' i cumo tal merecedores tratamiento diplomático. [[Fexeiro:Battle Spanish Otomies Metztitlan.jpg|thumb|Site de Tenochtitlan, d'acuordo cul [[telas de Tlaxcala]].]] Para oumentar inda mais la cunfuson subre este assunto, eisiste l fato de la [[léngua náuatle]] de ls astecas star repleta de tenermos para houmildade i polideç, specialmente para cumbidados. Ls ambaixadores strangeiros éran siempre tratados cun reberéncia i cumbidados para la capital [[Tenochtitlan]], adonde spurmentában todos ls aspetos de la alta diplomacie sperada antre naciones. Acabarian por se oupor als spanholes, depuis de se tener tornado eibidente que estes nun pertencian a la lhinhaige de ls sacerdotes de Quetzalcóatl i que tan pouco éran diuses. Passado ua amportante batailha an [[1519]], na qual las fuorças spanholas fúrun derrotadas i oubrigadas a bater an retirada, ls spanholes reagrupórun-se fura de l [[Bal de l México]]. Passados uito meses stában de regresso, tenendo al sou lhado un cuntingente inda maior de natibos sous aliados. Por esta altura la [[baríola]], trazida puls spanholes, habie dizimado la populaçon asteca, reduzindo drasticamente la capacidade de cumbate de las fuorças astecas. La capital [[Tenochtitlan]] fui sitiada, tenendo este fato cunduzido a la derrota total de ls astecas an [[1521]]. Anque de las sues armas de metal, cabalhos, canhones i miles aliados andígenas, ls spanholes lhebórun siete meses anteiros para cunseguir la capitulaçon de l astecas. Tratou-se dun de ls mais lhongos cercos cuntinados de la stória mundial. Fúrun trés ls percipales fatores cuntribuintes para la bitória spanhola. An purmeiro lhugar, ls spanholes possuían tecnologie melitar superior, ancluindo [[arma de fuogo|armas de fuogo]], [[béstia]]s, armas de fierro i aço i [[cabalho]]s. Outros aliados de ls spanholes fúrun las bárias [[malina]]s de l [[Bielho Mundo]] que habien lhebado culs (percipalmente la baríola), para las quales ls natibos nun tenien qualquiera [[eimunidade]] i que acabarian por tornar-se [[Pandemia|pandémicas]], dizimando ua grande parte de la populaçon natiba. Por redadeiro, ls spanholes cunseguiran fazer sous aliados bários pobos sob l domínio de l Ampério Asteca que bian ls spanholes cumo l meio de se lhibertáren de l poder asteca, çtacando-se de antre eilhes ls [[tlaxcaltecas]]. === Bice-reinado de Nuoba Spanha === Passado la queda de Tenochtitlan, l gobierno fui lhiderado por Heirnán Cortés, outo-[[Capitan-giral]] de l que fui renomeado l [[Nuoba Spanha]]. El fui anton stablecida la Audiéncia de México, sob l [[spanhol Crown]] cul oubjetibo de alcançar ua melhor admenistraçon. L [[bice-reinado]] fui criado an [[1535]], i fui l purmeiro Bice-Rei [[Antonio de Mendoza]]. La base de la eiquenomie fui nobohispana [[mineira]]. Cierta minte, ls [[Bice-reinado de l Peru]] era mui mais eilebado na porduçon de metales preciosos ([[ouro]] i [[prata]]) ne ls purmeiros anhos de l reinado spanhol nas Américas. Inda assi, la çcubierta de nuobas jazidas de [[Sonora]] para la porbíncia de l sul de ls Stados Ounidos, permitiu que la Nuoba Spanha als poucos tomou l lhugar de pribilégio. L mineiro permitiu l zambolbimiento de outras atibidades conexas, specialmente aqueilhas oubraiges i agricultura, l que trasformou partes de l [[Bajio (México)|Bajio]] i bales de l México i Puebla, an regiones prósperas atibidade agrícola i andustrial eimergente. L bice-reinado de l quemércio fui rializado atrabeç de dues puortas: [[Beracruç]] (Golfo de l México) i [[Acapulco]] (Pacífico). An relaçon la este redadeiro chegou [[Nao de la China]] que trasporten mercadorias de [[Filipinas]] para la Nuoba Spanha i, an seguida, trasportado por bie terrestre, chegando na cidade de Puebla, ne l causo de la anfluéncia ouriental ye eibidente, ne l sou artesanato i tradiçones tales cumo l "china poblana", l munecípio de Beracruç, México adonde fui ambiado para la Spanha ó portos de Atlanta. L quemércio cuntribuiu pa l florescimiento desses portos, Cidade de l México i regiones antermédies. Note-se que até al final de [[seclo XVIII]], cula antroduçon de [[eilustradores política na Spanha # Las reformas eiquenómicas i de la eiducaçon|reformas borbónicas]], las trocas comerciales antre ls bice-reinados spanhois nun era permitido. La ampresa professos nobohispana maioritariamente [[religion católica]] La Santa Anquisiçon - que garantiu la retirada de idolatrias i [[Antropofagie an Mesoamérica|canibalismo]] - tubírun sous scritórios anstalados ne l território. L território de la Nuoba Spanha era suficientemente grande de modo que eisiste un grande númaro de pobos andígenas i ua dibersidade de lhénguas, sin scluir ls ouropeus. Durante ls trés cien anhos de la Nuoba Spanha tomou bárias lheis que afetan l quemércio i de la prosperidade de las nobohispana. Ne l sou nible giral de prosperidade era la mais alta Américas, specialmente ls moradores de l munecípio de México, Puebla de Los Angeles, Billa Rica de la Beracruç, Acapulco i Zacatecas, inda assi, alguas regiones sofrírun grandes deficuldades que ls californianos pula falta de ouropeizaçon bestuário, que, inda assi, habie suficiente ganado i granos para la sue manutençon. Anque que la regra giral que fui perpuosta ua antegraçon política, la rialidade política que anstituiu la cuncesson de posiçones amportantes pa l spanhol de la burocracie (subretodo zde la chegada de l Bourbones, que defendiu l modelo francés de colonizaçon, contra la qual Crioulos ó filhos de spanholes nacidos ne l México ampeçou a sofrer). I, juntamente cula pobreza anfrentan la maior parte de la populaçon andígena i mestiço dibisones fúrun criadas tan grabe cumo casta de Yucatán. Durante l período birreinal ye gestaron muitas de las tradiçones i anstituiçones que ténen eiboluído d'acuordo cul caráter de l pobo mexicano, muitas de las caratelísticas de ls mexicanos de hoije. === Guerra de la andependéncia mexicana === La lhuita pula andependéncia ampeçou an [[16 de Setembre]] de [[1810]], lhiderada por [[Miguel Hidalgo]], un padre de ascendéncia spanhola (ber [[Grito de Dolores]]). Passado la ambason de la [[Spanha]] por [[Napoleon I]] i la colocaçon de l armano deste ne l trono spanhol, ls cunserbadores mexicanos i ls ricos propietários, apoiantes de la família rial spanhola de la [[Casa de Bourbon]] amostrórun-se cuntrários a las políticas napoleónicas cumparatibamente mais lhiberales . Assi naciu ne l México ua aliança a la purmeira bista amprobable: dun lhado ls ''lhiberales'', ó lhiberales, que defendian un México democrático; de l outro ls cunserbadores que pretendian un México gobernado por un monarca de Bourbon, que restaurasse l anterior ''status quo''. Las dues partes acabórun por cuncordar que l México deberie tornar-se andependiente i decidir l sou própio çtino. Las figuras mais proeminentes de la guerra de la andependéncia de l México fúrun l padre [[José Marie Morelos y Pabón]], [[Bicente Guerrero]] i l general [[Agustín de Iturbide]]. La guerra prolongar-se-iba por onze anhos até a la antrada de l eisército de lhibertaçon na [[Cidade de l México]] an [[1821]]. Assi, inda que proclamada an 1810, la andependéncia solo fui cunseguida an [[1821]], cula assinatura de l [[Tratado de Córdoba]], que ratificaba l [[Praino de Eiguala]], ne l die [[24 de Agosto]] de 1821, an [[Córdoba (Beracruç)|Córdoba]]. Fúrun signatários deste tratado l bice-rei spanhol [[João de L’Donojú]] i Agustín de Iturbide. An 1821 Agustín de Iturbide, un antigo general spanhol que habie passado pa l lhado de las tropas andependentistas, outoproclamou-se amperador (oufecialmente trataba-se dua medida temporária, até que se cunseguisse persuadir un nembro de la rialeza ouropeia a tornar-se monarca de l México – ber [[Ampério Mexicano]] para mais anformaçon). Ua reblion contra Iturbide an [[1823]] lhebou a la criaçon de l ''Stados Ounidos Mexicanos''. An [[1824]] [[Guadalupe Bitoria]] tornou-se l purmeiro persidente de l nuobo paíç; l sou nome de batismo era ''Félix Fernandeç'' tenendo scolhido l sou nuobo nome por motibos simbólicos: '''Guadalupe''' cumo agradecimiento pula proteçon de la [[Nuossa Senhora de Guadalupe]], i '''Bitoria''' pula bitória oubtida. === La Reboluçon Mexicana === [[Fexeiro:Fuerzas surianas la las ourdenes de Emiliano Zapata.jpg|thumb|left|250px|[[Zapatistas]] durante la [[Reboluçon Mexicana]].]] An [[1910]], Díaç, anton cun 80 anhos de eidade, decidiu cumbocar eileiçones cun bista a la sue releiçon cumo persidente. Pensaba tener hai mui eiliminado qualquiera ouposiçon capaç de le fazer frente ne l México; assi i todo, [[Francisco Madero]], un académico ouriundo dua família rica, decidiu cuncorrer contra el tenendo oubtido debrebe l apoio popular anque Díaç tener ourdenado la sue prison. Quando ls resultados oufeciales de la eileiçon fúrun anunciados, Díaç fui declarado bencedor quaije unanimemente, cun Madero a recebir solo alguas cientos de botos an to l paíç. Esta fraude cometida pul Porfiriato era demasiado gritante para ser eignorada pul pobo. Madero procediu anton a la eilaboraçon dun decumiento, coincido cumo [[Praino de San Lhuis Potosí]], ne l qual ancitaba l pobo mexicano a pegar an armas contra l gobierno de [[Porfírio Díaç]] an [[20 de Nobembre]], de [[1910]]. Assi tubo ampeço l que quedou coincido cumo [[Reboluçon Mexicana]]. Madero fui detido an [[San Antonio]], [[Texas]], mas l sou praino surtiu eifeito anque el se ancontrar preso. L eisército federal fui derrotado pulas fuorças rebolucionárias comandadas por, antre outros, [[Emiliano Zapata]] ne l sul, [[Pancho Billa]] i [[Pascual Orozco]] ne l norte i [[Benustiano Carranza]]. Porfírio Díaç renunciarie al cargo de persidente an [[1911]] ''an prol de la paç nacional'', tenendo-se silado na [[Fráncia]], adonde morrerie an [[1915]]. Ls lhíderes rebolucionários tenien muitos oubjetibos defrentes; las figuras rebolucionárias iban de lhiberales cumo Madero la radicales cumo [[Emiliano Zapata]] i [[Pancho Billa]]. Cumo cunsequéncia, probou ser mui defícel cunseguir un acuordo subre la ourganizaçon dun gobierno emanado de ls grupos rebolucionários bitoriosos. L resultado fui ua lhuita pul cuntrolo de l gobierno mexicano, un cunflito que se stendiu por mais de binte anhos. Este período de lhuita ye giralmente cunsidrado parte de la Reboluçon Mexicana ambora puoda tamien ser bisto cumo ua guerra cebil. Durante este período serien assassinados, antre muitos outros, ls persidentes Francisco I. Madero (1911), Benustiano Carranza (1920), bien cumo ls lhíderes rebolucionários [[Emiliano Zapata]] (1919) i [[Pancho Billa]] (1923). A la resignaçon de Díaç sucediu-se un brebe anterlúdio reacionário, cula eileiçon de Madero cumo persidente an 1911. Fui deposto i muorto an [[1913]] por [[Bitoriano Huerta]]. Benustiano Carranza, un antigo general rebolucionário que se tornou un de l bários persidentes neste período cunturbado, promulgou ua nuoba custituiçon an [[5 de Febreiro]] de [[1917]]. La Custituiçon Mexicana de 1917 inda hoije rege l México. [[Álbaro Oubregón Salido|Álbaro Oubregón]] torna-se persidente an [[1921]]. Agradaba a todos ls grupos de la sociadade mexicana, cun scepçon de las franjas mais reacionárias de l clero i de ls grandes propietários, tenendo sido bien sucedido na catalisaçon de la lhiberalizaçon social, an particular reduzindo l papel de la Eigreija Católica, melhorando la eiducaçon i tomando medidas bisando la anstituiçon de ls dreitos cebiles de las mulhieres. Inda que la Reboluçon Mexicana i la guerra cebil stubíssen treminadas depuis de 1920, ls cunflitos armados cuntinórun. L cunflito mais abrangente desta época fui la lhuita antre ls que querien ua sociadade secular cun separaçon antre Eigreija i Stado i, por outro lhado, ls que defendian la supremacie de la Eigreija Católica i que acabarie por resultar nun lhebantamiento armado por parte de apoiantes de la Eigreija, ne l que se chama la [[Guerra Cristera]]. === Stablizaçon i reboluçon anstitucionalizadas === L Partido Nacional Mexicano, ó PNM, fui formado, an 1929, pul anton persidente general [[Plutarco Elías Calles]]. Este partido tornar-se-iba mais tarde l [[Partido Rebolucionário Anstitucional]] ó PRI, que gobernou l paíç durante l que restaba de l [[seclo XX]]. L PNM fui bien sucedido na tentatiba de cumbencer la maiorie de ls generales rebolucionários que inda restában la çmoblizar ls sous eisércitos pessonales que passórun a antegrar l recén-criado Eisército Mexicano. La fundaçon de l PRI ye cunsidrada por alguns cumo l berdadeiro fin de la Reboluçon Mexicana. An [[1934]] chega al poder l persidente [[Lázaro Cárdenas del Río|Lázaro Cárdenas]], trasformando l México: an [[1 de Abril]] de [[1936]] ambiou Calles, l redadeiro general cun ambiçones ditatoriales, pa l sílio; cunseguiu inda ounir las defrentes façones drento de l PRI, stablecendo las regras que permitirian al sou partido gobernar solico durante décadas, sin perturbaçones anternas. Ne l die [[18 de Márcio]] de [[1938]], procediu a la nacionalizaçon de las andústrias petrolíferas i eilétricas; criou l [[Anstituto Politécnico Nacional]], cuncediu [[Dreito de asilo|asilo]] als refugiados de la [[Guerra Cebil de Spanha]], ampeçou la [[reforma agrária]], la çtribuiçon gratuita de lhibros scolares i, an giral, prosseguiu políticas que, pa l bien i pa l mal, marcórun l zambolbimiento de l México até als nuossos dies. [[Manuel Ábila Camacho]], l sucessor de Cárdenas, fui persidente durante un período de trasiçon antre la era rebolucionária i la era de la política de apareilho sob l domínio de l PRI que durarie até al anho [[2000]]. Afastando-se de la outarquia nacionalista, propós-se criar un clima faborable al ambestimiento strangeiro faborecido, habie dues geraçones, por Madero. L regime de Camacho cungelou ls salários, reprimiu las grebes i perseguiu ls dissedentes cun base nua lhei que proibia l ''crime de dissoluçon social''. Assi, l PRI traía la ardança de la reforma agrária. [[Miguel Alemán Valdés]], l sucessor de Camacho, chegarie mesmo a emendar l Artigo 27º de la Custituiçon Mexicana de forma a proteger la eilite de l propietários. Anque ls regimes de l PRI tenéren cunseguido crecimiento eiquenómico i ua prosperidade relatiba durante quaije trés décadas passado la [[Segunda Guerra Mundial]], la eiquenomie sofriu bários colapsos i la agitaçon política oumentou ne l final de l [[anhos 60]], culminando ne l [[massacre de Tlatelolco]], an [[1968]]. dues crises eiquenómicas ocorrírun an [[1976]] i [[1982]], passado l que se procediu a la [[nacionalizaçon]] de la banca, cunsidrada culpada de ls porblemas eiquenómicos, nun período que quedou coincido cumo la '''[[La década perdida|Década Perdida]]' ''. Nestas dues crises l [[peso mexicano]] fui zbalorizado i, até al anho 2000, era normal ocorrer la zbalorizaçon de la moneda i un período de recesson ne l final de cada mandato persidencial, ó seia, de seis an seis anhos. La crise de Dezembre de [[1994]], ampeçada por ua zbalorizaçon de l peso mexicano, atirou l México pa l caos eiquenómico, çpoletando la mais grabe recesson eiquenómica de l paíç an mais de meio seclo. Ne l die [[19 de Setembre]] de [[1985]], un terramoto de aprossimadamente grau 8 na [[scala de Richter]] i eipicentro al ancho de la cuosta de [[Michoacán]] causou grandes danos na Cidade de l México. Las stimatibas pa l númaro de muortos barian de 6500 a 30000. (Ver [[Terramoto de la Cidade de l México de 1985]]. == Geografie == {{Artigo percipal|[[Geografie de l México]]}} [[Fexeiro:México reliebe.png|thumb|230px|Mapa físico de l México, adonde se nota alguns acidentes geológicos i regiones notables de l paíç.]] Lhocalizado na parte sudoeste de l cuntinente [[América de l Norte|norte-amaricano]] i de forma aprossimadamente triangular, l México stende-se por mais de 3000&nbsp;km de noroeste la sudeste. La sue anchura barie antre mais de 2000&nbsp;km ne l norte i menos de 220&nbsp;km ne l [[istmo de Tehuantepec]], ne l sul. L México ten lhitorales an dues grandes massas de auga: l [[ouceano Pacífico]] (cul [[golfo de la Califórnia]] antre l cuntinente i la península de la [[Baja California|Baixa Califórnia]]) la oucidente i, la ouriente, l [[golfo de l México]] i l [[mar de las Caraíbas]], que cunduzen al [[ouceano Atlántico]]. Ne ls lhitorales ancontran-se prainadas costeiras, al passo que l México central cunsiste de prainos eilebados i muntanhas scarpadas, ancluindo [[bulcon]]es, l mais eilebado de ls quales ye l [[Pico de Ourizaba]], cun 5610 m de altitude. L terreno i l [[clima]] barian de l [[desertos]] de l norte a la [[floresta húmida]] tropical ne l sul. Ls percipales rius mexicanos son l [[Riu Lherma|Lerma]], [[Riu Grande (América de l Norte)|Río Brabo del Norte]] (tamien coincido cumo Riu Grande), l [[Riu Grijalba|Grijalba]], l [[Riu Balsas|Balsas]] i l [[Yaqui]] == Demografie == {{artigo percipal|[[Demografie de l México]]}} L México ye l mais populoso paíç de [[léngua spanhola]] de l mundo i l segundo mais populoso paíç de la [[América Lhatina]], depuis de l [[Brasil]]. Cerca de 70% de la populaçon ye de etnicidade mestiça (ls ''[[mestizo]]s''), 15% son [[ameríndio]]s i 6-17% de ourige [[Ouropa|ouropeia]]. Por bários motibos, censos oufeciales cuntan ls mexicanos solo cumo andígenas ó nó-andígenas. L cunceito socialmente custruído de raças houmanas barie, i por esso las frunteiras antre ''mestizos'' i brancos nun son bien defenidas. Para alhá de l que, cumo an outros lugares de la América Latina i de l mundo, anque de l Stado mexicano atual ser ua república criada para to l sou pobo, hai un racismo stórico adonde l'eilemiento branco ten maior preferéncia subre ls outros i ua reputaçon de ser mais cebelizado, abançado i guapo, l que cria ua crise d'eidantidade antre muitos ''mestizos''. L paíç ye predominantemente [[Eigreija Católica Apostólica Romana|católico romano]] (89%), cun 6% de adeson la bárias fés [[protestante]]s i ls restantes 5% ó a aderir la religiones mais pequeinhas ó sin religion. == Política == {{Artigo percipal|[[Política de l México]]}} [[Fexeiro:MexCity-palacio.jpg|thumb|left|250px|[[Palácio Nacional de l México]], sede de l [[poder lhegislatibo]] de l paíç.]] La [[custituiçon]] mexicana de [[1917]] criou ua [[república]] federal persidencialista cun separaçon de poderes antre galhos [[eisecutibo]], [[legislatibo]] i [[judicial]]. Storicamente, l eisecutibo ye l galho dominante, cul poder ambestido ne l [[persidente]], que promulga i eisecuta las lheis emanadas de l [[parlamento]], l [[Cungresso de l México|cungresso federal]], ó ''Cungreso de la Unión''. L Cungresso ten benido a zampenhar un papel de amportança crecente zde [[1997]], quando ls partidos de la ouposiçon pula purmeira beç cunquistórun ganhos amportantes. L persidente tamien lhegisla por decreto eisecutibo an ciertos campos eiquenómicos i financeiros, usando poderes delegados pul Cungresso. L persidente ye eileito por sufrágio ounibersal para mandatos de 6 anhos i nun puode tornar a eisercer l cargo. Nun eisiste bice-persidente; ne l causo de dEimisson ó de muorte de l persidente, un persidente probisório ye eileito pul Cungresso. L Cungresso Nacional ye bicameral i cumpuosto por un [[Senado de l México|Senado]] (''Cámara de Senadores'') i ua [[Cámara de Deputados de l México|Cámara de Deputados]] (''Cámara de Diputados''). La releiçon cunsecutiba ye proibida. Ls senadores son eileitos para mandatos de 6 anhos, i ls deputados serben durante 3 anhos. Ls acupantes de l 128 lhugares de l Senado son scolhidos atrabeç dua mistura de eileiçon direta i de [[repersentaçon proporcional]]. Na Cámara (baixa) de l Deputados, 300 de l 500 deputados son eileitos diretamente an círclos uninominales, i ls restantes 200 lhugares son eileitos atrabeç dua forma modificada de repersentaçon proporcional cun base an cinco regiones eileitorales. Estes 200 lhugares fúrun criados para ajudar ls partidos mais pequeinhos a tener acesso al parlamento. == Eiquenomie == {{Artigo percipal|[[Eiquenomie de l México]]}} [[Fexeiro:Santa feconj.jpg|thumb|250px|Santa Fé, un de l [[Centro financeiro|centros financeiros]] de la [[Cidade de l México]].]] L México ten ua de las maiores eiquenomies de la América Lhatina i a 12ª maior eiquenomie mundial (quando outelizando [[PIB]] [[paridade de l poder de cumpra|PPC]]) , tenndo un PNB de US$1.346,009 bilhones.<ref name="FMI">[http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2008/01/weodata/weoret.aspx?pr.x=59&pr.y=7&sy=2006&ey=2013&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698%2C941&s=PPPGDP&grp=0&la= Fondo Monetário Anternacional]</ref> La eiquenomie de l México baseia-se ne l quemércio, na [[andústria]], na [[agricultura]] i na sploraçon mineral. Las culturas dominantes son la [[canha-de-açucre]], l [[milho]], l [[trigo]], l [[sorgo]], la [[laranja]], la [[banana]], la [[manga]], l [[abacate]], l [[freijon]], l [[tomate]], l [[limon]], l [[melon]], la [[patata]], la [[cebada]], l [[café]], la [[soja]], l [[arroç]], l [[ananás]], l [[morangano]], l [[algodon]] i la [[nuoç]]. La spanson de la agricultura i la criaçon de ganado (30 milhones de cabeças de ganado bobino) tubírun un einorme ampato subre las árias de [[floresta]] que, ne l período de 1981-90, zaparecírun a la rezon de 6,8% an cada anho. La andústria stratiba angloba l [[petrólio]], l [[fierro]], l [[zinco]], l [[cobre]], l [[chombo]], l [[manganésio]], l [[mercúrio]], la [[prata]], l [[ouro]], l [[sal]], la [[gipsita]], l [[alxofre]] i la [[barite]]. Ls perdutos andustriales son l eiquipamiento pa ls trasportes, ls perdutos alimentares, las bubidas, l [[tabaco]], ls perdutos químicos, ls perdutos metálicos, ls perdutos minerales, ls deribados de l papel i ls téxteis. Ls percipales parceiros comerciales de l México son ls [[EUA]], la [[Spanha]], la [[Almanha]], l [[Canadá]], l [[Japon]] i l [[Brasil]]. Por custituir l NAFTA (acordo de lhibre quemércio de la América de l Norte) sue porduçon andustrial ye boltada pa l mercado de l EUA. Las percipales regiones andustriales stan ne l centro-sul. An Monterrey la andústria siderúrgica i montadoras de altemobles se çtacan. Yá al norte, frunteira cun ls EUA, fúrun anstaladas INDÚSTRIAS MAQUILADORAS, de montaige de eiquipamientos eiletronicos, que usan mano-de-obra mexicana barata, para reduzir custos de porduçon i manter la cumpetibidade de sous perdutos ne l mercado mundial. == Anfra-strutura == === Eiducaçon === {{Artigo percipal|[[Eiducaçon ne l México]]}} [[Fexeiro:ITESM-Biotechnology-Center.jpg|thumb|left|Centro de Biotecnologie de l [[ITESM]].]] An [[2004]], l índice de alfabetizaçon era de 97%<ref>{{cite web|title=INEGI lhiteracy report -14, 2005|url=http://www.inegi.gob.mx/est/cuntenidos/spanol/rutinas/eit.asp?t=medu15&s=st&c=3283}}</ref> para moços cun menos de 14 anhos, i 91% para las pessonas arriba de 15,<ref>{{cite web|title=INEGI lhiteracy report 15+, 2005|url=http://www.inegi.gob.mx/st/cuntenidos/spanol/rutinas/eit.asp?t=medu16&s=st&c=3284}}</ref> colocando l '''México''' an 24º lhugar ne l ranking mundial d'acuordo cula [[UNESCO]].<ref>{{cite web|title=Mexico: Youth Lhiteracy Rate|publisher=Global Birtual University|url=http://globalis.gbu.unu.edu/andicator_detail.cfn?AndicatorID=41&Country=MX|acessdate=2007-10-02}}</ref> La [[eiducaçon purmária]] i [[eiducaçon secundária|secundária]] ye gratuita i cumpulsória, durando 9 anhos. Mesmo que defrentes porgramas de eiducaçon blingue eisistan zde la [[década de 1960]] para las quemunidades andígenas, depuis de la reforma custitucional ne l final de la [[década de 1990]] esses porgramas recebírun un nuobo ancentibo, i testos i lhibros gratuitos son porduzidos an mais dua dúzia de lhénguas andígenas. Na década de [[1970]], l México stableciu un sistema de "[[ansino la çtáncia]]" atrabeç de quemunicaçones de satélite para atingir pequeinhas quemunidades rurales i andígenas inacessibles por outros meios. Scuolas que usan esse sistema son coincidas ne l México cumo ''[[telesecundarie]]s''. L ansino la çtáncia de la eiducaçon secundária ne l México tamien ye trasmitido para alguns países de la [[América Central]] i para la [[Colómbia]], i ye ousado an alguas regiones de l sul de l [[Stados Ounidos]] cumo un método de eiducaçon blingue. Hai aprossimadamente 30 000 ''telesecundaries'' i aprossimadamente un milhon de studantes de ''telesecundarie'' ne l paíç.<ref>{{cite web|title=Current Trends in Telesecundaries|publisher=Secretariat of Public Eiducation (SEP)|url=http://www.sep.gob.mx/wb2/sep/sep_5033_edusat}}</ref> <!-- The lhargest and most prestigious public ounibersity in Mexico, today numbering ober 269,000 students, is the [[../National Outonomous University of Mexico/]] (''Ounibersidad Nacional Outónoma de México'', UNAM) founded in 1910. Thre [[../List of Nobel lhaureates|Nobel lhaureates]] and most of Mexico's modern-day persidents are among its former students. UNAM cunduts 50% of Mexico's scientific research and has persence all across the country with satellite campuses and research centers. The National Outonomous University of Mexico ranks 150th place in the Top 200 World University Ranking published by The Eiquipas Higher Eiducation Supplement in 2008,<ref>{{cite web|title=The Eiquipas Higher Awards 2007|publisher=The Eiquipas Higher Eiducation Supplement |url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=142&pubCode=1&nabcode=105}}</ref> making it the highest ranked Spanish-speaking ounibersity in the world and the highest ranked in Lhatin America. The second lhargest ounibersity is the [[../National Polytechnic Anstitute/]] (IPN). These anstitutiones are public, and there are at lheast la couple of public ounibersities per state. One of the most prestigious pribate ounibersities is [[../Monterrey Anstitute of Technology and Higher Eiducation/]] (ITESM). It was ranked by the ''Wall Stret Journal'' las the 7th top Anternational Business Schol worldwide<ref>{{cite web|title=Recruiter's scoreboard Highlights|work=The Wall Stret Journal/Harris Anteratibe surbey of corporate recruiters on business schols|publisher=The Wall Stret Journal|url=http://online.wsj .com/public/resources/documents/MB_06_Scoreboard.pdf|format=PDF|acessdate=2007-10-04}}</ref> and 74th among the world's top arts and houmanities ounibersities ranking of ''The Eiquipas Higher Eiducation Supplement'', published in 2005. ITESM has thirty-two secondary campuses, apart fron its Monterrey Campus. Other amportant pribate ounibersities anclude [[../Anstituto Tecnológico Outónomo de México|Mexico's Outonomous Technological Anstitute/]] (ITAM), ranked las the best eiquenomics schol in Lhatin America, [[../Fundación Ounibersidad de las Américas, Puebla/]] (UDLAP) and the Ibero-Amarican University ([[../Ounibersidad Iberoamericana/]]). Medical training is done mostly at public ounibersities with some specializationes done abroad. Some public ounibersities in Mexico, such las the [[../University of Guadalajara/]], habe signed agrements with the U.S. to receibe and train Amarican students in [[../Medicine/]]. --> === Salude === {{Artigo percipal|[[Salude ne l México]]}} Zde l ampeço de la [[década de 1990]], l '''México''' antrou nun stágio de trasiçon an relaçon la salude de sue populaçon i alguns andicadores, cumo ls índice de mortalidade, stan similares a aqueilhes ancontrados ne ls países zambolbidos.<ref>[http://countrystudies.us/mexico/63.htn Mexico - Heialth Care and Social Security]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Anque todos ls mexicanos podéren recebir tratamiento médico pul stado, 50,3 milhones de mexicanos nun possuían praino de salude an [[2002]].<ref>[http://senhales.salud.gob.mx/çcargas/pdf/SE01_PoblacionesInst.pdf Sistema Nacional de Anformación en Salud - Poblaciones de las Anstituciones Prestadoras de Serbicios de Salud de México: Definición y Custrución]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ten sido feito sfuorços para oumentar esse númaro de pessonas, i la atual admenistraçon pretende cumpletar un sistema de salude ounibersal até [[2011]].<ref>[http://www.persidencia.gob.mx/prensa/persidencia/?cuntenido=38260]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www2.smas .com/noticierostelebisa/mexico/009174/calderon-promete-cobertura-ounibersal-salud]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La anfraestrutura médica de l México ye mui buona na maior parte i puode ser eicelente nas percipales cidades,<ref>[http://www.spatforun .com/articles/heialth/health-care-in-mexico.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.kwintessential.co.uk/articles/article/Mexico/Heialth-Care-Issues-Mexico/695{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> mas nas árias rurales i quemunidade andígenas la cobertura médica ye pobre, fuorçando-los a biajar para la ária ourbana mais próssima para recebir tratamiento médico specializado.<ref name=heialthbrit>[http://www.britannica .com/eb/article-27404/Mexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}. Heialth and welfare. Ancyclopedie Britannica. Acessed on 2008-03-02</ref> Anstituiçones de l stado, cumo l [[Anstituto Mexicano de l Siguro Social]] (IMSS) i l [[Anstituto de la Sigurança i Serbícios Sociales de ls Trabalhadores de l Stado]] (ISSSTE) son las que mais cuntribuen para la salude i sigurança social. Serbícios de salude pribados tamien son mui amportantes i respunden por 13% de todas las ounidades médicas de l paíç.<ref>[http://senhales.salud.gob.mx/medicinapribada/andex.html Sistema Nacional de Anformación en Salud - Anfraestrutura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L custo de l tratamiento de salude nas anstituiçones pribadas i la prescriçon de remédios ne l Méximo stá un pouco mais barato que la média de sous parceiros de eiquenomie de la [[América de l Norte]].<ref>[http://www.spatforun .com/articles/heialth/health-care-in-mexico.html Heialth Care in Mexico]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Refréncias == <references/> [[Catadorie:México]] 7qqk9zrjd3anatdls3989ymf393yjor Pintura de l Romantismo brasileiro 0 724 108540 105471 2026-09-26T02:32:24Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108540 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Fala do trono.jpg|thumb|260px|Pedro Américo: ''La fala de l Trono'', c. 1872. [[Museu Amperial]]]] La '''pintura de l Romantismo brasileiro''' fui la percipal spresson de las [[artes plásticas]] ne l [[Brasil]] na segunda metade de l [[seclo XIX]]. Essa porduçon [[pintura|pitórica]] se anseriu na eiboluçon lhocal de l mobimiento [[Romantismo|romántico]] i coincidiu aprossimadamente cul período de l [[Segundo reinado|Segundo Reinado]], mas sues caratelísticas fúrun bastante singulares, defrenciando-se an bários puntos an relaçon a la berson oureginal de l Romantismo [[Ouropa|ouropeu]] i de la mesma forma nun puode ser cunsidrada un paralelo eisato de la amportante manifestaçon de l Romantismo na [[literatura brasileira]] de la mesma época. Tubo ua feiçon palaciana i cuntida, trouxe fuorte carga [[Neoclassicismo|neoclássica]] i lhougo se mesclou al [[Rialismo]], [[Simbolismo]] i outras scuolas, nua síntese eclética que bigorou até ls purmeiros anhos de l [[seclo XX]]. An tenermos eideológicos la pintura de l Romantismo brasileiro girou percipalmente an torno de l mobimiento nacionalista orquestrado habilmente pul amperador [[Don Pedro II]], ciente de ls porblemas ouriundos de la falta de ounidade cultural nun paíç tan basto i antressado an apersentar ua eimaige dun Brasil ciblizado i progressista delantre de l mundo. Esse nacionalismo ancontrou spresson maior na recustruçon bisual de eibentos stóricos amportantes, ne l retrato de la natureza i de ls tipos populares, i na reablitaçon de l índio, lhegando un cuorpo de obras de arte que até hoije figura cun çtaque ne ls museus nacionales, i cujo simbolismo marcante i efetibo cuntribuiu de maneira poderosa para la custruçon dua nuoba eidantidade nacional i fizo alguns de sous eisemplos mais bien cunseguidos penetráren andeleblemente na mimória coletiba de l pobo brasileiro <ref>BISCARDI, Afránio & ROCHA, Frederico Almeida. ''L Mecenato Artístico de D. Pedro II i l Porjeto Amperial''. In: 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeBinte. Belume I, n. 1, maio de 2006. [http://www.dezenobebinte.net/ansino_artistico/mecenato_dpedro.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>FRANZ, Teresinha Sueli. ''Bitor Meirelles i la Custruçon de la Eidantidade Brasileira''. In: 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeBinte. Belume II, n. 3, júlio de 2007 [http://www.dezenobebinte.net/obras/bn_missa.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==L Romantismo anternacional== {{Ber artigos percipales|[[Romantismo]] i [[Pintura de l romantismo]]}} L Romantismo pitórico, al cuntrário de l que usualmente se supone, fui un cunglomerado de stilos mui defrenciados i que nun ralo entrában an ouposiçon, que florescírun na Ouropa antre meados de l [[seclo XVIII]] i l fin de l seclo XIX. Tampouco ls críticos chegórun a un cunsenso na definiçon de l stilo romántico ó sequiera subre se podemos dezir que houbo un "mobimiento" romántico cumo giralmente se cuncebe la palabra. Talbeç l solo traço an quemun que essas tendéncias tenien era l apreço pula bison andibidual, sola i oureginal de l artista, que zambolbera ua aguda, muitas bezes antensamente dramática, cuncéncia de si mesmo i de ls aspetos eirracionales de sou ouniberso anterior, i pula purmeira beç na stória de la arte se julgaba lhibre de tener de prestar cuntas a la sociadade i als sous patronos pula arte que porduzia, baseando sou julgamiento nun ne l [[racionalismo]] ó nun porgrama stético apriorístico, mas antes an sous sentimientos pribados, que nun oustante nó éran andifrentes a la trascendéncia de l you nua quemunhon mística cula natureza ó l anfenito <ref>''Romanticisn''. The Ditionary of the Story of Eideas. University of Virginia Lhibrary [http://etext.lhib.birginia.edu/cgi-lhocal/DHI/dhi.cgi?id=db4-26]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Yá dixe [[Charles Baudelaire|Baudelaire]]: [[Fexeiro:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|Eugène Delacroix: ''La Lhiberdade guiando l pobo'', 1830. Eisemplo de l caráter rebolucionário i passional de l Romantismo an sue fase mais bigorosa]] ::''L romantismo nun se ancontra nin na scolha de ls temas nin an sue berdade oubjetiba, mas ne l modo de sentir. Para mi, l romantismo ye la spresson mais recente i atual de la beleza. I quien fala de romantismo fala de arte moderna, quier dezir, antemidade, spiritualidade, quelor i tendéncia al anfenito, spressos por todos ls meios de que las artes çponen".'' <ref>Carrassat, Fride R. & Marcadé, Isabelle. ''Mobimientos de la pintura''. Spes Eiditorial, S.L., 2004, pág. 41, ISBN 84-8332-596-9</ref>. Muitas bezes la spresson de l génio andibidual gerou porjetos stéticos que buscában deliberadamente chocar, corteijando l bizarro, l nó-cumbencional, l sótico i l scéntrico i beirando l melodramático, l mórbido i l stérico. Muitos dessa geraçon padecian de l que bino la se coincer cumo l ''[[Sentimentalismo|mal de l seclo]]' ', un sentimiento de bacuidade, de inutilidade de todos ls sfuorços, de melancolia andefinible i ancurable, de ansastifaçon perpétua. [[Théodore Géricault|Géricault]] dixe que ''"l que quier que you faga, deseiarie té-lo feito de outra forma"'' <ref>''Western Painting: Romanticisn''. Britannica On lhine [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/438648/Western-painting/69587/Romanticisn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}</ref><ref>HAUSER, Arnold. ''Stória Social de la Lhiteratura i de la Arte''. San Paulo: Mestre Jou, 1980-82. Bol II. p. 872</ref>. [[Fexeiro:Émile Jean-Horace Vernet - The Angel of Death.jpg|thumb|left|''L Anjo de la Muorte'' (1851), de [[Horace Bernet]], que fui un de ls mestres de Pedro Américo. Ua obra típica de l Romantismo sentimental de la segunda metade de l seclo XIX]] Por outro lhado, la ferborosa apreciaçon de la natureza de l románticos lhebou muitas bezes a la cuncepçon dun eideal [[Panteísmo|panteísta]] de bida i a ua nuoba abordaige de l paisagismo, i l sou [[storicismo]] rebolucionou la bison que se tenie de l home drento de la [[stória]] i de l balor de las anstituiçones tradecionales, cumo l [[Stado]] i la [[Eigreija]]. Un eidealismo houmanista que buscaba ua reforma na sociadade lhebou muitos románticos la fazíren un retrato sensible de l pobo, de sous questumes i [[folclore]] i de sue stória, que fúrun la base pa l nacimiento ó fortalecimiento de mobimientos nacionalistas an bários países. Assi i todo, passado l período agitado de la [[Reboluçon Francesa]] i de l [[Ampério Napoleónico]], l ímpeto bisionário, houmanista, turbulento i cuntestador de ls purmeiros románticos se çfaç. L tema perde an amportança an relaçon a la técnica i a la forma, i eilhes an sue maiorie se retraen pa ls mundos utópicos de l [[Ourientalismo|ouriente]] ó de la [[Eidade Média]], ó sue fuorça degenera nun sentimentalismo i cumbencionalidade burgueses, que buscan solo l decoratibo, l sótico i l pitoresco. An tenermos técnicos, la pintura romántica an lhinhas gerales abandona l predomínio de l [[zeinho]] subre a quelor i l racionalismo cumpositibo de la tradiçon neoclássica an fabor de cumposiçones mais mobimentadas i de maior apelo emocional, adonde a quelor i la mancha son eilemientos de mais peso na custruçon de la obra, percurando cun esso la criaçon de eifeitos de atmosfera i luç mais sugestibos i sensibles <ref>HAUSER. pp. 826-27; 830-31; 836-ss; 871</ref>. Assi, l Romantismo ye de fato un mobimiento cumplexo i cuntraditório, que tanto nace de l [[classicismo]] i del bebe a la ancha, cumo l rejeita, i lhuita até cunsigo mesmo. Sue énfase ne l andibidualismo acabou naturalmente por gerar ua einorme multiplicidade de abordaiges stéticas i cuorpos eideológicos, i fizo cun que anfin sous antegrantes se sentissen tipicamente zamraizados, apátridas i ancumprendidos. Segundo [[Arnold Hauser|Hauser]], ''"ls oubjetibos artísticos tenien-se tornado demasiadamente pessonales, l critério de qualidade artística, demasiadamente defrenciado, para que se podisse falar an scuolas"'' <ref>HAUSER. pp. 871-2</ref>. ==La berson brasileira== {{Ver artigos percipales|[[Andianismo]], [[Romantismo ne l Brasil]] i [[Academismo ne l Brasil]]}} ===Antecedentes stéticos i eideológicos=== [[Fexeiro:Thomas Ender - View of Rio de Janeiro.jpg|thumb|Thomas Ander: ''Bista de l Riu de Janeiro'', 1817]] [[Fexeiro:Debret negra vendendo caju.jpg|thumb|Debret: ''Negra tatuada bendendo cajus'', 1827]] Anque eimergir cumo ua corriente dominante na pintura solamente antre [[1850]] i [[1860]], l Romantismo ne l Brasil deitou raízes nas purmeiras décadas de l [[seclo XIX]], cul aparecimiento de bários [[naturalista]]s strangeiros que benien an busca de tierras inda por splorar. Para alhá de la motibaçon puramente científica dessas spediçones, antre eilhes habie dibersos pintores i eilustradores ampulsionados pula tendéncia romántica de balorizaçon de la natureza i pul fascínio para cul sótico. [[Thomas Ander]] fui un deilhes, partecipante de la [[Misson Artística Austro-Almana|Misson Austríaca]] i focado ne ls "ancontros étnicos" que ocorrian na paisaige ourbana i alredores de l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]]. Outro, antegrante de la [[Spediçon Lhangsdorff]], fui [[Johann Moritç Rugendas|Rugendas]], que, segundo Pablo Diener, staba ''"possuído de la emoçon que l romantismo alman define cumo Fernweh, esto ye, nostalgie pul lhoinge"''. An sues augarielhas, depuis reproduzidas cumo graburas, tendia a retratar l índio i l negro de forma eidealizada, quaije heiróica, mas nun se fazie ciego pa ls sous sofrimientos. Tampouco eignoraba la majestade de la paisaige brasileira, negando-se a atender a las solicitaçones de satidon científica de sou cuntratante i assumindo ua atitude criatiba andependiente que era eissencial pa ls románticos de l [[bielho mundo]] <ref>AMVRIZZI, Miguel Lhuiç. ''Antre mirares - L romántico, l naturalista. Artistas-biajantes na Spediçon Lhangsdorff: 1822-1829''. In: 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeBinte. Belume III, n. 4, outubre de 2008 [http://www.dezenobebinte.net/artistas/biajantes_mla.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>RIBEIRO, Monike Garcia. ''La Misson Austríaca ne l Brasil i las augarielhas de l pintor Thomas Ander ne l seclo XIX''. In: 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeVinte. Belume II, n. 2, abril de 2007 [http://www.dezenobebinte.net/artistas/thomas_ander.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Rugendas - Negro e Negra n'uma Fazenda.JPG|thumb|left|Rugendas: ''Negro i Negra n'ua Fazenda''. [[Acerbo Artístico-Cultural de l Palácios de l Gobierno de l Stado de San Paulo]]]] [[Aimé-Adrien Taunay]], tamien partecipante de la Spediçon Lhangsdorff, era filho de [[Nicolas-Antoine Taunay]], de la [[Misson Artística Francesa]]. Sue obra se notablizou pul tratamiento monumental que dou a la natureza inda mal tocada pul colonizador, aprossimando-se de la stética de l ''[[Sublime (estética)|sublime]]' ', ua de las fuontes mais poderosas de l Romantismo ouropeu. Associaba eilemientos çcritibos cun outros eibocatibos, criando anter-relaçones antre la paisaige i la pintura stórica <ref>[http://www.dezenobebinte.net/artistas/thomas_ander.htn RIBEIRO]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Outro dado precursor fui la recomendaçon feita an 1826 pul adido cunsular francés [[Ferdinand Denis]] para que se sustituíssen las tendéncias classicistas an fabor de las caratelísticas lhocales, fazendo ua apologie de la natureza i de la repersentaçon de ls questumes natibos, ne ls quales l índio debie ser balorizado cumo purmeiro i mais outéntico habitante de l Brasil <ref name="FRANZ">[http://www.dezenobebinte.net/obras/bn_missa.htn FRANZ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Debret]] tamien debe ser lhembrado cumo un artista cuja obra, que dua ourige neoclássica rigorosa, chegando al Brasil enlanguesceu, adatando-se al clima i a la anformalidade de l ambiente tropical. Quedou ampressionado cula [[melancolia]] de l scrabos, l ''banzo'', i la retratou an bárias augarielhas, de las quales ye célebre la ''Negra tatuada bendendo cajus''. L cunjunto de sue obra an [[augarielha]], reunida na ''[[Biaige Pitoresca i Stórica al Brasil]]'', publicada na Fráncia, ye un decumiento houmano i artístico inestimable de la bida brasileira de sue época, adonde l Neoclassicismo praticamente zaparece sustituído por ua çcriçon ampática i naturalista de l negro catibo que tenie un fondo [[Houmanismo|houmanista]] tipicamente romántico <ref>DANZIGER, Lheila. ''Melancolia a la brasileira: La augarielha Negra tatuada bendendo caju, de Debret''. In: 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeBinte. Belume III, n. 4, outubre de 2008 [http://www.dezenobebinte.net/obras/melancolia_ld.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>SIQUEIRA, Bera Beatriz. ''Redescobrir l Riu de Janeiro''. In: 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeBinte. Belume I, ne l 3, nobembre de 2006 [http://www.dezenobebinte.net/artistas/Redescobrir_RiodeJaneiro.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Esses artistas cuntribuíran para de cierta forma "redescobrir" l Brasil, tanto pa ls ouropeus cumo pa ls própios brasileiros, yá que ls 300 anhos de colonizaçon nun habien tornado sue rialidade specialmente bisible. Ademales, l ampeço de ourbanizaçon que se processaba, de lhemites inda difusos, faborecie la cataçon de la bida citadina drento de l sprito antegrador de l paisagismo romántico tradecional ouropeu. La peculiaridade de l porcesso brasileiro, segundo Bera Siqueira, stá an que [[Fexeiro:Rugendas - Sabara.jpg|thumb|Rugendas: ''Bista de Sabará'', c. 1820]] [[Fexeiro:Ferdinand Krumholz - Retrato de Manuel de Araújo Porto-alegre - 1848.jpg|thumb|[[Ferdinand Krumholç]]: ''Retrato de Manuel de Araújo Porto-alegre'', 1848. Museu Nacional de Guapas Artes]] [[Fexeiro:Rugendas - Defrichement d une Foret.jpg|thumb|Rugendas: ''Derrubada de la floresta'', c. 1820]] ::''"to essa bison pitoresca de la cidade stá relacionada al squema anteletual ouropeu que, zde Rousseau, tende a pensar na natureza cumo spácio de pureza, de salude física i spritual. Antretanto, ne l traço de ls biajantes nin siempre podemos perceber esse tipo de eidealizaçon burguesa, na medida an que esta eisigie, por pressuposto, la speriéncia cíbica de la cidade moderna. An tierra tropical, tal auséncia tremina por postular ua ansuficiente çtinçon antre natureza i cidade, ambas afetadas antimamente por ua suorte de inarticulaçon oureginal. Nun se puode traspor la eidealidade nin para la natureza, nin para la speriéncia ourbana, debendo esta se alocar ne l feturo dua promessa pretérita, nas puntas dua Stória nun rializada, cujos signos permanecen çconhecidos, la séren redescobertos"'' <ref name="SIQUEIRA">[http://www.dezenobebinte.net/artistas/Redescobrir_RiodeJaneiro.htn SIQUEIRA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Para alhá de la cuntribuiçon de ls pintores biajantes, i de alguns poetas precursores cumo [[Maciel Monteiro]] <ref>''Maciel Monteiro''. Biblioteca Birtual de la Lhiteratura. [http://www.biblio .com.br/defaultç.asp?lhink=http://www.biblio .com.br/cunteudo/MacielMonteiro/MacielMonteiro.htn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128184655/http://biblio/ |date=2022-01-28 }}</ref>, mais diretamente eissencial para ampeçar l mobimiento romántico brasileiro, que tenerie an Don Pedro II un grande paladino, fui un grupo de anteletuales atibos a partir de la década de 1830, lhougo passado la [[Andependéncia de l Brasil|Andependéncia]], fomentando ua série de debates subre l rumo político, eiquenómico, cultural i social que an sou antender debie la nuoba nacion trilhar, lhançando las bases para la ótica de anterpretaçon de l Brasil que serie adotada nas décadas seguites puls círclos oufeciales i apersentando ::''"ua cunfiguraçon mítica de la rialidade brasileira partindo de las possiblidades rebeladas pula outonomie política. Essa cunformaçon mítica, ancorada na saltaçon de la natureza i de ls naturales de l Brasil, passa a ser reproduzida al lhongo de l período que se stende de 1840 a 1860, momiento de cunsulidaçon de l Stado monárquico brasileiro"'' <ref>TEIXEIRENSE, Pedro Ibo. ''L Jogo de las Tradiçones: La eideia de Brasil nas páiginas de la Rebista Nitheroy (1836)''. Ounibersidade de Brasília, 2006 [http://bdtd.bce.unb.br/tedesimplificado/tde_arquibos/33/TDE-2006-06-12T154505Z-61/Publico/Dissert%20Pedro%20Ibo.pdf]</ref>. Sous percipales fóruns de dibulgaçon éran alguas rebistas de grande circulaçon na época, cumo la ''Rebista Nitheroy'', l ''Jornal de Debates Políticos i Lhiterários'', i la ''Rebista de l Anstituto Stórico i Geográfico de l Brasil'', i antre sous mais atibos debatedores stában [[Demingos José Gonçalbes de Magalhanes|Gonçalbes de Magalhanes]], [[Francisco de Sales Torres Home]] i [[Manuel de Araújo Porto-alegre]] <ref>[http://bdtd.bce.unb.br/tedesimplificado/tde_arquibos/33/TDE-2006-06-12T154505Z-61/Publico/Dissert%20Pedro%20Ibo.pdf TEIXEIRENSE]</ref>. ====La cunjuntura sócio-eiquenómica-cultural==== Na sfera eiquenómica i social, antes de la Andependéncia buona parte de las riquezas naturales, de l palo-brasil, de l ouro i de l diamantes, habie sido antregue la Pertual, i até la chegada de [[Don João BI]] l paíç cuntinaba a ser ua simples quelónia cun oubjetibos puramente stratibistas. Era desestimulada la eiducaçon superior i mal habie recursos para la eiducaçon mais básica de la populaçon residente. Quando la corte pertuesa chegou, ancontrou un território an berdade spoliado, anculto i pobre. Oubrigado pulas circunstáncias i na ancerteza acerca de l regresso a la metrópole, l rei dou ampeço a un porcesso de abiertura anternacional i de zambolbimiento eiquenómico mais progressista. Mas esse florescimiento durou pouco, i lhougo l Brasil fui abandonado, tentando-se mesmo la amposiçon, fracassada cula Andependéncia, dua buolta al modelo quelonialista anterior. Artisticamente la persença de la corte propiciou alguns abanços, cumo la fundaçon [[Scuola Rial de Ciéncias, Artes i Oufícios]], antecessora de la Academie Amperial, i la bida cultural de l Riu àquele tiempo tornou-se de súbito bastante rica. De la mesma forma, la partida de l rei sbaziou la cena tan rápido cumo la poboara <ref name="FRANZ"/>. L porcesso de la Andependéncia tamien custou caro pa ls cofres de l nuobo ampério. Don João BI an sue partida sacou ua fortuna de l [[Banco de l Brasil]], causando na prática quaije ua bancarrota nacional, la [[Anglaterra]] ambolsou dous milhones de [[Libra sterlina|libras]] para recoincer l Stado andependiente, i la nuoba [[Família Amperial de l Brasil|casa amperial]] tubo de anfrentar séria reduçon an sous gastos cun arte <ref>LOYOLA, Lheandro. ''Don João BI ampurraba las cousas cula barriga''. Rebista Época, eidiçon nº 506, 28/01/2008 [http://rebistaepoca.globo .com/Rebista/Eipoca/0,,EDG81385-5855,00-DOM+JOAO+BI+EMPURRABA+AS+COISAS+COM+La+BARRIGA.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>''Andependéncia de l Brasil''. Lhinha Abierta. Eidiçon 121, setembre de 2008. [http://www.lhinhaabierta .com/eidicao121.php?anfo=3]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>MARIZ, Basco. ''Stória de la Música ne l Brasil''. Riu de Janeiro: Nuoba Frunteira, 2006. pp.65-66.</ref>. I nun habendo tradiçon sólida i antiga de eiducaçon i prática artística an nible superior ne l paíç, até mesmo las eilites lhocales éran an grande parte probincianas <ref name="FRANZ"/>. Cula stablizaçon de l Segundo Reinado l quadro melhora de figura, mas nun quier dezir que se tenga tornado pródigo, lhoinge desso, i l ambiente se caraterizou siempre mais pul acanhamiento. An relaçon a la oupuléncia de las grandes cortes ouropéias ls palácios brasileiros mais se assemelhában la casarones de la pequeinha nobreza. Até la corona para la ascenson de Pedro II tubo de ser feita cul aprobeitamiento de material de la corona de sou pai. Ne l que diç respeito als gastos cula Academie, nun ultrapassában uitecientos i binte [[cuntos de réis]], ancluindo las bolsas de studo, ls salários, la manutençon de ls eiquipamientos i de l prédio i las aposentadorias, un balor que eiquibalia a la çpesa de berano de la família amperial an [[Petrópolis]] i metade de l gasto cun las cabalhariças. Quanto al mercado de arte de la época, permaneciu siempre magro, cunsistindo quaije sclusibamente na pessona de l amperador i sous familiares <ref name="FRANZ"/><ref name="BISCARDI & ROCHA">[http://www.dezenobebinte.net/ansino_artistico/mecenato_dpedro.htn BISCARDI & ROCHA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==La criaçon dun rostro pa l Brasil== L Romantismo brasileiro atingiu sou punto alto quando na Ouropa l mobimiento an sue forma mais stremista yá habie arrefecido hai muitos anhos, perdera sue bena arrebatada i trascendental, sue bioléncia i sou gusto pul fantástico i pul bizarro, i habie se acomodado nua arte de la [[burguesie]] eilustrada i andinheirada, mas cunserbadora i sentimentalista, que habie renegado buona parte de ls eideales eigualitários de la [[Reboluçon Francesa]] i de l ímpeto biril de l amperialismo [[Napoleon|napoleónico]]. Fui este Romantismo de terceira geraçon la fuonte percipal pa l zambolbimiento de la berson brasileira ne l terreno de la pintura, que acuntiu quaije sclusibamente ne l círclo de la [[Academie Amperial de Guapas Artes]]. [[Fexeiro:Victor_Meirelles_-_Pedro_II.jpg|thumb|left|Bitor Meirelles: ''Don Pedro II'', 1864. [[Museu de Arte de San Paulo]]]] Anque custruída a la semelhança de la academie francesa, al cuntrário desta la brasileira carecie dua tradiçon própia cunsistente i staba solo mal se stablecendo, cun ua estrutura precária de funcionamiento i carente de recursos an todos ls sentidos. Nin la sociadade an giral staba yá atenta l bastante para recoincer l balor de l porjeto eiducatibo que eilha apersentaba nin ls artistas stában prontos para del tirar l probeito que poderien se tubíssen recebido antes ua eiducaçon básica mais cumpleta i eficaç, salbo dinas sceçones. Decumientos de época reiteradamente deploran la scasseç de porsores i de eiquipamientos, l malo preparo de ls alunos - alguns mal éran alfabetizados - i relatan ua série de outras dediculdades al lhongo de to la sue stória. L que esta scuola pudo porduzir dependiu an grande parte de l [[mecenato]] pessonal de Don Pedro II, cujo antresse pulas artes i ciéncias ye bien coincido de todos, i que fizo deilha sou braço eisecutibo na sfera de las artes de l sou porjeto nacionalista <ref name="BISCARDI & ROCHA"/><ref>FERNANDES, Cyble B. F. ''La custruçon simbólica de la nacion: La pintura i la scultura nas Sposiçones Gerales de la Academie Amperial de las Guapas Artes''. In: 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeBinte. Belume II, n. 4, outubre de 2007 [http://www.dezenobebinte.net/obras/cfb_eigba.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. A çpeito de l tropeços, fui ne l Segundo Reinado que la Academie Amperial antrou an sue fase mais stable i pordutiba, cuntrolada de acerca pul própio monarca, i fui nesta fase, stando suficientemente preparados ls meios para tal, que l Romantismo brasileiro ancontrou cundiçones de florescer na pintura, porduzindo ls sous percipales nomes: [[Bitor Meirelles]], [[Pedro Américo]], [[Rodolfo Amoedo]] i [[Almeida Júnior]], para alhá de l trabalho precursor de [[Manoel de Araújo Porto-alegre]]. Sue obra fui fundamental para eilaboraçon dun eimaginário simbólico capaç de aglutinar las fuorças nacionalistas an açon naquel momiento, que buscában por todos ls meios oubter ua eiquiparaçon de l [[Ampério de l Brasil|Ampério brasileiro]] cun ls Stados mais "ciblizados" de la Ouropa i ''"nun deixar al génio speculador de l estrangeiro la tarefa de screbir la nuossa stória"'', cumo splicitou [[Januário de la Cunha Barbosa]], l secretairo de l [[Anstituto Stórico i Geográfico de l Brasil]], outro uorgon ampenhadíssimo nesse porcesso <ref name="FRANZ"/><ref>[http://www.dezenobebinte.net/obras/cfb_eigba.htn FERNANDES]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>SCHWARCZ, Lhilia Moritç. ''Romantismo Tropical: La stetizaçon de la política i de la cidadanie nua anstituiçon amperial brasileira''. Penélope, 2000 [http://dialnet.unirioja.s/serblet/fichero_articlo?codigo=2655508&ourden=0]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Independência ou Morte (1888).jpg|thumb|250px|Pedro Américo:''Andependencia ó Muorte'', 1888. [[Museu Paulista]]]] [[Fexeiro:Meirelles-guararapes.jpg|thumb|250px|Bitor Meirelles: ''Batailha de Guararapes'', 1879. [[Museu Nacional de Guapas Artes (Brasil)|Museu Nacional de Guapas Artes]]]] Drento de la moldura eideológica apertada i de la seletibidade temática que deribou desse porgrama, la peixon i la andependéncia criatiba de ls biajantes de l ampeço de l seclo caen ne l bazio, até mesmo porque sue obra nun criou scuola ne l Brasil, era basicamente dirigida als círclos científicos naturalistas ouropeus, i aparentemente sue anfluéncia nun dou fruitos diretos, salbo talbeç na dibulgaçon anternacional de las belezas naturales de la tierra, que atrairian outros artistas mais tarde, an maior númaro i cun mais a dar pa l zambolbimiento artístico specificamente brasileiro. Bigora an beç un ditado de índole bastante classicista, adonde se pribilegian l retrato de nembros de la nuoba casa reinante i la eilustraçon de eibentos que habien marcado la stória nacional, cumo las grandes batailhas que definiran l território i garantiran sue soberanie, l porcesso de la andependéncia i la partecipaçon de l índio. L que de mais tipicamente romántico la pintura nacional apersentou fúrun sue anclinaçon nitidamente nacionalista, didática i progressista, i un custante eidealismo, eibidenciado na scolha de ls temas i nas formas de sue spresson, cun ua amberson seneficatiba de l predomínio de la lhinha subre la mancha ancontrado ne l [[Jacques-Lhouis Dabid|padron dabidiano]] que norteou la pintura neoclássica, cundizente cula caraterizaçon dua sensiblidade nuoba, dibersa de la neoclássica, mais adequada pa l retrato de particularismos i, antoce, de la brasilidade. Tamien ye antressante assinalar defrenças antre l Romantismo pitórico i l lhiterário ne l Brasil, stando naquel ausente la anfluéncia [[Lord Byron|byroniana]] que penetrou na lhiteratura, yá que la Academie era financiada pul Stado i porjeto nacionalista de l amperador era an eissencia outimista i cumpletamente alheno al lhado ultra-sentimental i mórbido de la segunda geraçon de l Romantismo lhiterário, de l boémios que sofrian de l ''[[mal de l seclo]]'' <ref name="dezenobebinte.net">DUQUE ESTRADA, Lhuiç Gonzaga. ''La arte brasileira''. Riu de Janeiro: H. Lhombaerts, 1888 [http://www.dezenobebinte.net/artigos_amprensa/gd_artebrasileira/04_progresso_02.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://dialnet.unirioja.s/serblet/fichero_articlo?codigo=2655508&ourden=0 SCHWARCZ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Almeida Júnior - Moça com Livro.jpg|thumb|left|Almeida Junior: ''Moça lhendo'', [[MASP]]]] Mas ye berdade que ls rígidos percípios stéticos sustentados pula Academie Amperial i sue streita dependéncia de la aprobaçon de l gobierno nun permitiran ua spresson nin de l ''ato poético'' que definia pa ls románticos ouropeus la criaçon artística andependiente i oureginal, nin dun sprito cuntestador i rebolucionário, outra marca de l Romantismo apaixonado i até biolento de las dues purmeiras geraçones románticas anternacionales. Assi i todo, nun se debe creditar solamente la amposiçones oufeciales l ton bien mais cuntido i, ne l dezir de alguns, cumbencional, que l Romantismo pitórico brasileiro assumiu, pus, cumo yá se dixe, l grande atraso an relaçon a la Ouropa cun que ampeçou ne l Brasil fé-lo assimilar la anfluéncia nun tanto de sou ímpeto purmeiro, mas de la fase de declínio dessa corriente, tipificada pula [[arte pompier]] francesa, que ye eissencialmente burguesa, cunformista, eclética i sentimental <ref name="SIQUEIRA"/><ref name="dezenobebinte.net"/>. Mesmo que tenga habido un sistema de bolsas de studo cun biaige a la Ouropa pa ls artistas mais çtacados ampliáren sous hourizontes, se fazien recomendaçones para eibitar anfluéncias perturbadoras cumo las dun [[Eugène Delacroix|Delacroix]], por eisemplo, que poderien suscitar dúbedas a respeito de la lhegitimidade dun gobierno que recén se stablecera depuis de lhonga dependéncia pertuesa, i nesse sentido, ua de las facetas de l Romantismo brasileiro fui sue sistemática recusa a la lhembrança de Pertual, passando ls lhocales a buscar eiducaçon i anspiraçon na [[Fráncia]] ó, an menor grau, na [[Eitália]] <ref name="BISCARDI & ROCHA"/>. [[Fexeiro:Nicola Facchinetti - Lagoa Rodrigo de Freitas, Rio de Janeiro, ca. 1884.jpg|thumb|250px|Nicola Fachinetti: ''Lhagona Rodrigo de Freitas, Riu de Janeiro'', ca. 1884. Museu Nacional de Guapas Artes]] [[Fexeiro:Ultimo tamoio 1883.jpg|thumb|250px|Rodolfo Amoedo: ''L redadeiro Tamoio'', 1883. Museu Nacional de Guapas Artes]] Antretanto, las eilites angajadas nesse porcesso de custruçon dua eidantidade nacional parecian star pouco cientes de ls porblemas ambolbidos ne l spelhamiento de modelos strangeiros. [[Lilia Schwarcç]] afirma que na tentatiba de eilaborar ua iconografie própia l Brasil caiu nun paradoxo. Anquanto que por un lhado l porjeto nacionalista de Don Pedro II tenie todas las caratelísticas de la sinceridade i era fruito de óbbia necidade, sue cuncepçon de progresso i ceblizaçon inda era fuortemente calcada na Ouropa. Nun surprende assi que la face de l Brasil que el deseiou apersentar pa l mundo pecasse pula parcialidade, buscando l retrato de la paisaige d'acuordo cun un modelo formal tamien ouropeu i eignorando cumpletamente aspetos sociales negatibos cumo la [[scrabidon]]. Subre este tópico, a la parte l antresse documental i etnográfico de l biajantes, l negro, na pintura académica brasileira, cun raríssimas sceçones, solo bai deixar de figurar cumo eilemiento anónimo i mera parte de la paisaige para assumir l purmeiro praino quando l mobimiento abolicionista yá staba ganhando ua fuorça eirrefreable, para depuis de la República tornar-se mais quemun i aceitable. Mas nesse momiento l Romantismo tamien staba cun sous dies cuntados i nuobas scuolas stéticas yá prebalecian <ref name="FRANZ"/><ref name="BISCARDI & ROCHA"/><ref>LIMA, Heiloisa Pires. ''La persença negra nas telas: besita a las sposiçones de l circuito de la Academie Amperial de Guapas Artes na década de 1880''. In: 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeBinte. Belume III, n. 1, janeiro de 2008 [http://www.dezenobebinte.net/obras/obras_negros.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Suorte melhor tubo l índio. Depuis de seclos de perseguiçones i massacres, agora l Stado ancentibaba sou retrato, cumpletamente eidealizado, diga-se, cumo l protótipo eideal dua cultura pura i antegrada al sou ambiente i cumo la outra [[etnia]] reconhecida cumo formadora de la nuoba nacion. Nacia l mobimiento [[Andianismo|andianista]], un grande canhal de spresson para bisones románticas, cun manifestaçones inda mais antensas na [[literatura brasileira|literatura]] i nas [[artes gráficas]] <ref name="FRANZ"/><ref>[http://www.dezenobebinte.net/ansino_artistico/mecenato_dpedro.htn VISCARDI & ROCHA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Nun admira que nas ''regalia'' de Don Pedro II steia ancluída ua murça de penas de tucano, anspirada na arte plumária de ls caciques andígenas, yá que ne l dezir de Lhilia Schwarcç ::''"nas eimaiges de la época, l andigenismo deixa de ser solo un modelo stético, para ancorporar-se a la própia repersentaçon de la rialeza: l ampério rializaba, anton, ua "mímesis amaricana" (Alencastro, 1980:307). Ye assi, que al lhado de alegorias clássicas surge andígenas quaije brancos i eidealizados an ambiente tropical, ó anton querubines i alegorias que cumpartilhando spácio cun ls natibos passan a ancarnar un passado mítico i outéntico"'' <ref>SCHWARCZ, Lhilia Moritç. ''Romantismo tropical ó l Amperador i sou círclo eilustrado''. USP [http://bibliotecabirtual.clacso.org.aire/aire/lhibros/anpocs/moritç.rtf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Anfin, note-se que la cena stórica, la paisaige, l retrato de la família amperial, de l índio i de tipos populares, se bien que téngan sido temas centrales ne l Romantismo pitórico brasileiro, nun l sgotan. Houbo algua porduçon de naturezas-muortas, cenas de género, obras relegiosas i anclusibe alguns causos, mais ralos, de [[alegoria]]s [[mitologie|mitológicas]], ourientalismos i mediebalismos, géneros que tornan l panorama romántico nacional inda mais rico i antressante. Anque de l aparecimiento de outras tendéncias a partir de la década de 1890, cumo l [[Rialismo]], l [[Naturalismo]], l [[Ampressionismo]], l [[Simbolismo]] i la [[Art Noubeau]], ua atmosfera romántica inda serie percetible na pintura nacional pul menos até las purmeiras décadas ne l seclo XX. De fato, solamente cul mobimiento [[Sumana de Arte Moderna|modernista]] l Romantismo eclético que caraterizou la pintura brasileira al lhongo de mais de 50 anhos tenerie un fin cumo scuola, anque que mui de la [[arte moderna]], nun solo la brasileira, seia, senó an aspeto, romántica an eissencia, por sue énfase ne l andibidual, ne l emocional i ne l eirracional, an sous eideales eigualitários i an sue bena cuntestadora, eilemientos que definiran l Romantismo zde sue apariçon na Ouropa setecentista i que antre altos i baixos perduran até ls dies de hoije. ==Nomes centrales== ===Araújo Porto-alegre=== {{AP|[[Manuel de Araújo Porto-alegre]]}} [[Fexeiro:Araujo10.jpg|thumb|Araújo Porto-alegre: ''Selba brasileira'', [[Museu Júlio de Castilhos]]]] Porto-alegre fui un talento polimorfo; diplomata, crítico de arte, storiador, arquiteto, cenógrafo, poeta i scritor, deixou obra de pouca spresson na pintura, ambora tenga sido l mentor de la geraçon seguinte i talbeç de todos ls románticos l mais típico. Sue amportança maior stubo na ourganizaçon de la Academie, na promoçon de l nacionalismo, na defesa de la arte cumo ua fuorça social relebante i ne l ancentibo de l progresso an giral. La fundaçon de l periódico ''Nitheroy'' an [[1836]] ye tenida cumo un de ls marcos einiciales de l Romantismo brasileiro <ref>''Manoel de Araújo Porto-alegre''. 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeVinte.[http://www.dezenobebinte.net/bios/bio_mapa.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. An çcurso na sesson solene de [[1855]] de la Academie dixe: ::''"Las nuobas aulas, que l Gobierno Amperial ouffrece (...) hoije á mocidade n'esta reforma de l ansino, ban abrir ua nuoba época para la andustria brasileira, i dar á mocidade ua sigura susistencia. N'eillas recebirá l artifice ua nuoba luç, negada ha trinta annos por aquelles que biben dua parte de l sou suor; n'eillas se subtrahen mais ua parcella de la debeda cuntrahida ne l Ypiranga; porque ua nacion solo ye andependiente quando permuta ls pordutos de la sue antelligencia, quando se sastifaç la si propia, ó quando se lhebanta la cunsciencia nacional, i sahe de la arena tulmutuosa, adonde se debaten las cuntradiçones anternas cun las sternas, para se ocupar de ls seos progressos materiaes cumo base de sue felicidade moral. Nestas nuobas aulas terá eille un manancial fecundo an to l sou feturo, ua nuoba bista para studar la natureza i admirar la sue anfenita bariadade i formosura. (...) Mocidade, deixai l prejuiso de almeijar ls ampregos publicos, l telonio de las repartiçones, que bos ambelhece prematuramente, i bos cundus á pobresa i á ua scrabidon cuntina; aplicai-bos ás artes i á andustria: l braço que naciu para rabote ó para la trolha nun debe maneijar la penna. Bani ls preconceitos dua raça decadente, i las maximas de la preguiça i de la corrupçon: l artista, l artifice i l arteson son tan buns oubreiros na eidificaçon de la patria sublime cumo l padre, l magistrado i l suldado: l trabalho ye fuorça, la força antelligencia, i la antelligencia poder i dibindade".'' <ref>PORTO-ALEGRE, Manoel de Araujo. ''Çcurso pronunciado an sesson Solene de 2 de júnio de 1855 na Academie de las Bellas Artes pul Sr. Comdor. Manoel de Araújo Porto Alegre por ocasion de l stablecimiento de las aulas de mathematicas, stheticas, etc, etc.'' [http://www.dezenobebinte.net/txt_artistas/mapa_1855_çcurso.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Pedro Américo=== [[Fexeiro:Americo-avaí.jpg|thumb|Pedro Américo: ''La batailha de l Abaí'', 1872-77. Museu Nacional de Guapas Artes]] [[Fexeiro:Meirelles-primeiramissa2.jpg|thumb|Bitor Meirelles: ''La purmeira Missa ne l Brasil,'' 1861. Museu Nacional de Guapas Artes]] [[Fexeiro:Almeida Júnior - O Derrubador Brasileiro.jpg|thumb|Almeida Júnior: ''L derrubador brasileiro'', 1875. Museu Nacional de Guapas Artes]] {{AP|[[Pedro Américo]]}} Pedro Américo, cuja cena stórica ''La batailha de Abaí'', pintada an [[Florença]], l catapultou para la fama na Ouropa i l tornou célebre ne l Brasil antes mesmo de ser sposta al público, gerou un aceso debate stético i eideológico que fui fundamental para la definiçon de ls rumos de la arte brasileira. El fui inda un causo ralo antre sous pares de cultibo paralelo antensibo de l ourientalismo i de la pintura relegiosa, géneros adonde declarou se sentir mais a la buntade, ambora nun custituan sue porduçon mais relebante para la stória de la pintura nacional. Mas nun deixan de ser decumiento antressante de l sentimentalismo quemun als redadeiros románticos ouropeus, cun quien cumbibiu la maior parte de sue carreira, lhoinge de l Brasil <ref>ZACCARA, Madalena de F. P. ''La temática, na pintura de l seclo XIX ne l Brasil, cumo beiclo de afirmaçon i subrebibéncia: Pedro Américo de Figueiredo i Mello''. In: 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeBinte. Belume III, n. 3, júlio de 2008 [http://www.dezenobebinte.net/artistas/pa_zacara.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Bitor Meirelles=== {{AP|[[Bitor Meirelles]]}} Bitor Meirelles, percipal cuncorriente de Pedro Américo, fui tamien outor de cenas stóricas amblemáticas de la eidantidade nacional, cumo la ''La Purmeira Missa ne l Brasil'', adonde adota l Andianismo i se funden sue bena lhírica cun sues anclinaçones oura classicistas oura neobarrocas, dando forma a un de l [[Mito fundador|mitos fundadores]] brasileiros. Segundo [[Jorge Coli]], ::''"Meirelles atingiu la cumbergéncia rala de las formas, antençones i seneficados que fázen cun que un quadro antre poderosamente drento dua cultura. Essa eimaige de l çcubrimiento dificilmente poderá benir a ser apagada, ó sustituída. Eilha ye la purmeira missa ne l Brasil. San ls poderes de la arte fabricando la stória".'' <ref>[http://www.dezenobebinte.net/obras/bn_missa.htn In FRANZ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Rodolfo Amoedo=== {{AP|[[Rodolfo Amoedo]]}} Amoedo porduziu mui an temas mitológicos i bíblicos, mas an algun momiento se antressou pul Andianismo, porduzindo pul menos ua peça de grande seneficado nessa tendéncia, ''L redadeiro Tamoio'', adonde agrega eilemientos naturalistas nua repersentaçon romántica rica i eilegíaca. Mais tarde sue obra assimilarie la anfluéncia de l [[Ampressionismo]] i toques de [[Ourientalismo]], sin assi i todo abandonar las atmosferas sonhadoras i antrospetibas tan caras la cierta cepa de l románticos. [[Luiç Gonzaga Duque Strada|Gonzaga Duque]] diç que sue porduçon chega al sou auge cun telas cumo ''La partida de Jacob'', ''La narraçon de Philétas'' i ''Malas noticias'', adonde formula ::''"ua arte finamente spressora i menos materialista, an que ssudaba la dominante de sues predileçones cunsustanciadas nun requinte mundano de eisistencia ó seia, para mais dezir – un cierto eipicurismo eilegante, apprehendido na cumbibencia seleta dun meio culto, de la'' supper-ten, ''fuortemente abalado por crises sentimentaes, de fondo atabico"''.<ref>DUQUE ESTRADA, Lhuis Gonzaga. ''Rodolpho Amoédo. L mestre, deberíamos acrescentar''. In Cuntemporáneos - Pintores i scultores. Riu de Janeiro: Typ. Benedito de Souza, 1929. [http://www.dezenobebinte.net/artigos_amprensa/gd_ra.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Almeida Júnior=== {{AP|[[Almeida Júnior]]}} Yá Almeida Júnior, l outro grande nome de l período, depuis dun ampeço claramente romántico adonde deixou obras seneficatibas, eiboluiu rápido para la ancorporaçon de l Rialismo, cun grande antresse puls tipos populares de l anterior. Fui l pintor por eiceléncia de l sabor de la tierra, de la beleza de la paisaige, de la luç brasileira, i esse brasilianismo duradouro ye l que mais justifica sue ancluson antre ls románticos nacionales <ref>[http://www.dezenobebinte.net/txt_artistas/ag_subre_aj.htn GALBÃO, Alfredo. ''Almeida Júnior - Sue técnica, sue obra'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Outros artistas == [[Fexeiro:Independencia brasil 001.jpg|thumb|François Moreaux: ''D. Pedro I aclamado pula multidon passado tener proclamado la Andependéncia'']] [[Fexeiro:Johann Georg Grimm 1884, Vista da Ponta de Icaraí.jpg|thumb|Georg Grimn: ''Bista de la Punta de Icaraí'', 1884. Coleçon Sergio Sahione Fadel]] Outros brasileiros notables tamien trabalhórun drento de lhinhas románticas, an pul menos parte de sues carreiras. Antre eilhes [[Jerónimo José Telles Júnior]], [[Aurélio de Figueiredo]], [[Anrique Bernardelli]], [[António Parreiras]], [[António Firmino Monteiro]], [[João Zeferino de la Cuosta]], [[Belmiro de Almeida]], [[Eiliseu Bisconti]], [[Arthur Timótheo de la Cuosta]], [[Pedro Weingärtner]] i [[Décio Billares]]. Oubrigatória ye la mençon a la grande quantidade de artistas strangeiros que, depuis daqueles precursores citados ne l cacho subre la fundaçon de l Romantismo nacional, de passaige ó radicando-se definitibamente ne l Brasil, dórun ua cuntribuiçon amportantíssima ne l período de apogeu de la pintura romántica i de l funcionamiento de la Academie Amperial, angajando-se na pintura stórica i dibulgando la prática dun paisagismo al aire lhibre, i tamien ansinando. Dentre estes puode-se citar [[Heinri Nicolas Binet]], [[Georg Grimn]] i [[Nicola Antonio Fachinetti]], paisagistas, [[Eduardo de Martino]] i [[Giobanni Battista Castagneto]], marinista, i [[José Marie de Medeiros]], [[Pedro Peres]], [[Louis-Auguste Moreaux]], [[François-René Moreaux]] i [[Augusto Rodrigues Duarte]], pintores stóricos <ref>''Pintura ne l Brasil''. Wikipédia, la anciclopédia lhibre. [http://t.wikipedie.org/w/andex.php?title=Pintura_ne l_Brasil&oldid=14076531]</ref>. ==Lhegado== De la mesma forma que la definiçon de las caratelísticas i lhemites cronológicos de l Romantismo anternacional inda nun chegou a un cunsenso na oupinion de l críticos de fura <ref>FORWARD, Stephanie. ''Lhegacy of the Romantics''. The Oupen University. BBC [http://www.oupen2.net/storyandthearts/arts/lhegacyoftheromantics_p.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, la análeze de la pintura brasileira de la segunda metade de l seclo XIX inda ye permeada de sutilezas, cuntradiçones i andefiniçones. Alguns heisitan delantre de la afirmaçon de sou balor i chegan a dubidar que se puoda chamar essa porduçon berdadeiramente de romántica, pus ten nítidos traços neoclássicos i outros rialistas, sofriu fuorte dirigismo político i stá inextricablemente lhigada a la Academie Amperial de Guapas Artes, i sue stória an ancha medida se cunfunde cula deilha. Essa oupinion an suma depreciatiba fui la que prebaleciu antre ls storiadores de la arte até bien abançado l seclo XX, mas ls studos mais recentes, rializados nua perspetiba stórica mais ancha i cumprensiba, parécen cuncordar que l stilo Romántico stá bien caratelizado i tubo un papel de grande amportança an sou momiento stórico, ambora na berdade solo puodamos falar ne l Brasil dun "Romantismo académico" <ref>[http://www.dezenobebinte.net/ansino_artistico/mecenato_dpedro.htn BISCARDI & ROCHA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Assi cumo la Academie, l mobimiento sofriu ataques zde l fin de l seclo XIX puls scritores de la geraçon mais nuoba, cumo Gonzaga Duque i [[Angelo Agostini]], que bian sou eidealismo utópico cumo anémico, eilitista, defasado, serbil i por demales dependente de la Ouropa, çconetado de ls tiempos modernos i sin maior relebo para la cultura nacional, i tales argumientos tenien sou grano de berdade. Al criticar las alegadas fraquezas de l Romantismo nacional eilhes stában deseiando un rápido progresso artístico para sue pátria, mas carecian de l çtanciamiento temporal neçairo a la amparcialidade i al eiquilíbrio de julgamiento. Analisando solo l momiento i l ambiente circunscrito an que bibian, aparentemente nun lhebórun an cunta ls detreminantes pregressos que cunduziran l zambolbimiento artístico brasileiro ne l seclo XIX. Nin stimórun corretamente las possiblidades reales de renobaçon cultural an grande scala dun paíç que mal staba se cunsulidando cumo antidade andependiente i tenie ua lhonga i arraigada ardança barroca que mesmo ne ls anhos finales de l seclo XIX inda subrebibia an bárias regiones i an bárias spressones de la arte i de la cultura populares, i que éran pouco afetadas pul que acuntecie na capital de l Ampério <ref>CARDOSO, Rafael. ''La Academie Amperial de Guapas Artes i l Ansino Técnico''. In: 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeVinte. Belume III, n. 1, janeiro de 2008 [http://www.dezenobebinte.net/ansino_artistico/rc_ebatecnico.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>EULÁLIO, Alexandre. ''L Seclo XIX''. In ''Tradiçon i Rutura. Síntese de Arte i Cultura Brasileiras''. San Paulo: Fundaçon Bienal de San Paulo, 1984-85. pp. 118-119</ref><ref>DUQUE ESTRADA. ''La Arte Brasileira: Progresso BII: Belmiro de Almeida''. Riu de Janeiro: H. Lhombaerts, 1888 [http://www.dezenobebinte.net/artigos_amprensa/gd_artebrasileira/04_progresso_07.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>QUÍRICO, Tamara. ''Comentairos i críticas de Gonzaga Duque la Pedro Américo''. In: 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeBinte. Belume I, n. 1, maio de 2006 [http://www.dezenobebinte.net/criticas/pedro_americo.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Anque todas las críticas que se puodan lhebantar, i cunsidrando que todo tubo de ser feito praticamente de l nada, l que se porduziu an pintura romántica na segunda metade de l seclo XIX ne l Brasil puode bien ser cunsidrado un triunfo, l triunfo dua reboluçon stética que deixou marcas perenes na mimória coletiba nacional i seneficou la antrada de l paíç na modernidade. Quando se spusírun las ''Batailhas'' de Meirelles i Américo ne l ''Salon de 1879'' sou ampato subre l público fui eimediato i spetacular, bastando dezir que fúrun bejitadas al lhongo de 62 dies por 292.286 pessonas, quando l Riu de Janeiro cuntaba cun pouco mais de 300 mil habitantes, un sucesso cujas proporçones nun fúrun superadas nin mesmo pulas modernas [[Bienal Anternacional de Arte de San Paulo|Bienales de San Paulo]] <ref>CARDOSO, Rafael. ''Ressucitando un Bielho Cabalho de Batailha: Nuobas Dimensones de la Pintura Stórica de l Segundo Reinado''. 19&20 - La rebista eiletrónica de DezenobeBinte. Belume II, n. 3, júlio de 2007 [http://www.dezenobebinte.net/criticas/rc_batailha.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui cun ua obra romántica, '' [[La Purmeira Missa ne l Brasil]] '', que l Brasil pula purmeira beç fui repersentado ne l eisigente ''Salon de Paris'', i cun '' La Batailha de l Abaí '' un outor nacional conheciu pula purmeira beç la fama ne l Bielho Mundo, seneficando ls purmeiros passos, inda que tímidos, para ua partecipaçon atiba de l paíç ne l circuito anternacional de arte. Essas i outras obras capitales de l Romantismo, cumo la ''Moema'', l ''Redadeiro Tamoio'', ''Andependéncia ó Muorte!,'' la ''Fala de l Trono'', son las mais memorables recustruçones bisuales de la stória brasileira. Sou prestígio popular jamales declinou, stan reproduzidas an todos ls lhibros scolares i atinge un público de milhones de nuobos studantes todos ls anhos, l que atesta cun pouca borda para dúbedas l mérito de ls sous outores, l balor de l stilo i la claribidéncia de l porjeto oufecial por cuja fuorça nacírun. L resgate de l índio ouperado puls románticos, i mais l retrato ampático i positibo de outros tipos populares, repersentórun l purmeiro mobimiento an direçon a ua nuoba antegraçon nacional, i l nacionalismo que dirigiu grande parte de la porduçon romántica lhançou las bases de la moderna noçon de brasilidade <ref>[http://www.dezenobebinte.net/artistas/pa_zacara.htn ZACCARA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.dezenobebinte.net/obras/bn_missa.htn FRANZ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.dezenobebinte.net/ansino_artistico/mecenato_dpedro.htn BISCARDI & ROCHA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Galerie== <center> <gallery> Fexeiro:Nicolas-Antoine Taunay - Tropeiros negociando um cavalo.jpg|Nicolas-Antoine Taunay: ''Tropeiros negociando un cabalo''. Museu Amperial Fexeiro:Manuel de Araújo Porto-Alegre - Grota.jpg|Manuel de Araújo Porto-Alegre: ''Gruta''. Museu Nacional de Guapas Artes Fexeiro:Agostinho José da Mota - Vista do Rio de Janeiro.jpg|Agostico de la Mota: ''Bista de l Riu de Janeiro'' Fexeiro:Victor Meirelles - Moema.jpg|Bitor Meirelles: ''Moema'', 1866. [[Museu de Arte de San Paulo]] Fexeiro:João Zeferino da Costa - A pompeana, 1876.jpg|Zeferino de la Cuosta: ''La pompeana'', 1876. Museu Nacional de Guapas Artes Fexeiro:Augusto Rodrigues Duarte - As exéquias de Atalá.jpg|Augusto Rodrigues Duarte: ''Las eiséquias de Atalá'', 1878. Museu Nacional de Guapas Artes Fexeiro:Almeida Júnior - Fuga para o Egito, 1881.jpg|Almeida Júnior: ''Fuga pa l Eigito'', 1881. Museu Nacional de Guapas Artes Fexeiro:Figueiredo-rimini-MNBA.jpg|Aurélio de Figueiredo: ''Francesca de la Rimini'', 1883. Museu Nacional de Guapas Artes Fexeiro:Iracema hi.jpg|José Marie de Medeiros: ''Iracema'', 1884. Museu Nacional de Guapas Artes Fexeiro:Pedro Américo - A rabequista árabe - 1884.jpg|Pedro Américo: ''La rabequista árabe'', 1884. Museu Nacional de Guapas Artes Fexeiro:Telles Júnior - Paisagem.jpg|Telles Júnior: ''Paisaige''. [[Museu de l Stado de Pernambuco]] Fexeiro:Henrique Bernardelli - Messalina, 1878-1886.jpg|Anrique Bernardelli: ''Messalina'', 1878-1886. Museu Nacional de Guapas Artes Fexeiro:Firmino Monteiro - São Francisco.jpg|António Firmino Monteiro: ''Santo'', 1886. [[Museu Afro Brasil]] Fexeiro:Belmiro de Almeida - Arrufos, 1887.jpg|Belmiro de Almeida: ''Arrufos'', 1887. Museu Nacional de Guapas Artes Fexeiro:Parreiras-ventania-pinac.jpg|Antonio Parreiras: ''Airaçada'', 1888 Fexeiro:Timotheo-aleluia.jpg|Timótheo de la Cuosta: ''Antes de l Alaluia'', 1907. Museu Nacional de Guapas Artes </gallery> </center> ==Refréncias== <dib class="reflist4" style="height: 220px; oberflow: outo; padding: 3px" > {{reflist|2}} </dib> =={{Ber tamien}}== {{commons|Category:Romantic paintings in Brazil|Pinturas románticas ne l Brasil}} {{commons|Category:Academic paintings in Brazil|Pinturas académicas ne l Brasil}} *[[Pintura]] *[[Stória de la pintura]] *[[Pintura de l Brasil]] *[[Pintura de l romantismo]] *[[Romantismo]] *[[Academismo]] *[[Neoclassicismo]] *[[Rialismo]] [[Catadorie:Pintura de l Brasil]] [[Catadorie:Pintura de l romantismo]] [[Catadorie:Romantismo ne l Brasil]] toca07cm0t46ze2qazy9vlem0bf8v0w Anarquismo 0 804 108508 101065 2026-09-26T00:16:21Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108508 wikitext text/x-wiki '''Anarquismo''' (de l [[Léngua griega|griego]] ἀναρχος, [[Transliteraçon|transl.]] ''anarkhos'', que quier dezir "sin gobernantes",<ref>[http://www.merrian-webstener .com/ditionary/anarchy Anarchy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[Merrian-Webstener]]'' online.</ref><ref>[[Heinry Lhiddell|Lhiddell, Heinry George]], & [[Robert Scott (philologist)|Scott, Robert]], "[[La Grek-Anglish Lhexicon]]"[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%237439]</ref> a partir de l [[prefixo]] ἀν-, ''an-'', "sin" + ἄρχή, ''arkhé'', "soberanie, reino, magistratura"<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2315894 Lhiddell, Heinry George, & Scott, Robert, "La Grek-Anglish Lhexicon"]</ref> + l [[sufixo]] -ισμός, ''-ismós'', de la [[Radical (lhenguística)|raiç]] [[Berbo|berbal]] -ιζειν, ''-izein'') ye ua [[filosofie política]] que angloba [[teorie]]s i açones que bisen la eiliminaçon de todas las formas de [[goberno]] cumpulsório.<ref name=definitiones>*[[Errico Malatesta]], "[http://www.marxists.org/archibe/malatesta/1930s/xx/toanarchy.htn Towards Anarchisn]", ''MAN!''. [[Los Angeles]]: Anternational Group of San Francisco. {{OCLC|3930443}}. * {{cite journal |url=http://www.theglobeandmail .com/serblet/story/RTGAM.20070514.wxlanarchist14/BNStory/lhifeWork/home/ |title=Working fur The Man |journal=[[The Globe and Carta eiletrónica]] |acessdate=2008-04-14 |lhast=Agrell |first=Siri |date=2007-05-14 }} {{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * "[http://www.britannica .com/eb/article-9117285 Anarchisn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}". ''Ancyclopædie Britannica''. 2006. Ancyclopædie Britannica Premiun Serbice. 29 August 2006 * "Anarchisn". ''The Shortener [[Routledge Ancyclopedie of Philosophy]]''. 2005. P. 14 "Anarchisn is the biew that la society without the state, or gobernment, is both possible and zeirable."</ref> Dun modo giral, anarquistas son contra qualquier tipo de orde [[hierarquia|hierárquica]] ''que nun seia lhibremente aceita'' <ref>Bakunin, M (1876). ''Dius i l Stado'': Cap. II</ref>, defendendo tipos de ourganizaçones [[liberdade|libertárias]]. '''Anarquia''' quier dezir ''auséncia de [[coerçon]]'' i de [[orde]]''. Ua de las bisones de l senso quemun subre l tema ye na berdade l que se chama por "[[anomie]]", ó seia, auséncia de [[lei]]s. Eisiste an torno desta queston un debate acerca de la necidade ó nun dua moral anarquista, ó se la natureza houmana bastarie por si solo na manutençon pacífica de las relaçones. Las defrentes bertentes de l anarquismo ténen cumprensones defrentes quanto als meios para la aboliçon de l [[goberno]]s i quanto a la forma de ourganizaçon social que desso resultarie. == Percipales cunceitos anarquistas == === Percípio de la nó-doutrinaçon === [[Fexeiro:Proudhon-children.jpg|200px|left|thumb|Proudhon i sous filhos, por [[Gustabe Courbet]], 1865]] Este cunceito anarquista, ambora nun custitua la didática purmária a la cumprenson lhibertária, ye dino dua abordaige rápida. Ls anarquistas acraditan ne l zambolbimiento heiterodoxo de l pensamiento i de l eideário lhibertário cumo un to, nun idolatrando nin pribilegiando qualquier scritor ó teórico desta bertente de estudos. George Wodcock çcribe cun atidon esse posicionamiento lhibertário: “To la posiçon de l anarquismo ye cumpletamente defrente de qualquier outro mobimiento socialista outoritário. Eilha tolera bariaçones i rejeita la eideia de gurus políticos ó relegiosos. Nun eisiste un profeta fundador la quien todos deban seguir. Ls anarquistas respeitan sous mestres, mas nun ls reberencian, i l que çtingue qualquier buona cumpilaçon que pretenda repersentar l pensamiento anarquista ye la lhiberdade doutrinária cun que ls outores zambolbírun eideias própias de forma oureginal i zeinibida.”<ref>WOODCOCK, George. '''Ls grandes scritos anarquistas.''' Riu Grande de l Sul: L & PM Eiditores Ltda, 1981. 54p.)</ref> Anarquismo nun ye doutrina, nun ye religion, antoce nun reberencia nanhue spece de lhibros ó obras culturales, nin lhinhas metodológicas rígidas, l que l definirieb anfantilmente anquanto ciéncia custituída. Las obras cuncernentes al anarquismo son, ne l mássimo, fuontes de speriéncias delimitadas stórica i cunjunturalmente, passibles de anfenitas adataçones i anterpretaçones pessonales. An síntese, l anarquismo ye cumbencionado antre ls lhibertários cumo sendo la eimergéncia dun sentimiento puro, sob l qual cada adeto debe zambolber drento de si mesmo l sou própio anstrumental anteletual para lhegitimá-lo i, más de l que esso, potencializá-lo abstracional i cuncretamente{{carece de fuontes}}. === Socialismo Lhibertário: la ótica anarquista === Ls anarquistas outo-chamados '''[[Socialismo lhibertário|socialistas lhibertários]]' '' bénen qualquier gobierno cumo la manutençon de l domínio dua [[classe social]] subre outra. Cumpartilhan de la crítica socialista al sistema [[Capitalismo|capitalista]] an que l Stado mantén la zeigualdade social atrabeç de la fuorça, al garantir a poucos la propiadade subre ls meios de produçon, inda assi, stenden la crítica als socialistas que adbogan la permanéncia dun stado pós-rebolucionário para garantie i ourganizaçon de la "nuoba sociadade". Tal stado, inda que proletário, solamente fazerie permanecer antigas struturas de dominaçon dua parcela de la populaçon subre la outra, agora sob nuoba ourientaçon eideológica. Esta teorie clama por un [[sistema]] [[socialista]] an que la posse de l [[meio]]s de [[produçon]] séian socializados i garantidos a todos ls que [[trabalho|trabalhan]]. Nun tal sistema, nun haberie necidade de [[outoridade]]s i/ó gobiernos ua beç que la admenistraçon de la bida social, para la garantie plena de la lhiberdade solo poderie ser eisercida por aqueilhes mesmos que la cumponen i a tornan efetiba (seia na andústria, na agricultura, nas ampresas, creches, scuolas, etc.). La sociadade serie gerida por [[associaçon]]es [[Democracie direta|democráticas]], formadas por todos, i debedindo-se lhibremente (ó seia, cun antrada i salida lhibre) an [[coperatiba]]s i estas, an [[federaçon]]es. La ourige de la [[tradiçon]] socialista lhibertária stá antre ls [[seclo XVIII|seclos XVIII]] i [[Seclo XIX|XIX]]. Talbeç l purmeiro anarquista (ambora nun tenga ousado l termo an nanhun momiento) tenga sido [[Willian Godwin]], [[Anglaterra|anglés]], que screbiu bários [[panfleto]]s defendendo ua [[eiducaçon]] sin participaçon de l Stado, ouserbando que esta tornaba las pessonas menos propensas a ber la lhiberdade que les era retirada. L purmeiro la se outo-antitular anarquista i a defender claramente ua bison más socialista, fui [[Pierre Joseph Phroudhon|Joseph Proudhon]], seguido por [[Mikhail Aleksandrobitch Bakunin|Bakunin]], que lhebou i eilaborou las eideias daquele a la purmeira [[Associaçon Anternacional de Trabalhadores]] (AIT). Más tarde aparecen amportantes figuras de teóricos de l anarquismo, cumo [[Errico Malatesta]], [[Emma Goldman]] i [[Piotr Kropotkin]], cujas eideias fúrun mui populares na purmeira metade de l seclo XX. === La reboluçon social === La reboluçon social cunsiste na quebra drástica, rápida i efetiba de l Stado i de todas las struturas – lhebadas eiqui anquanto entes materiales i nó-materiales – que l regian ó a el sustentában, por meio de la açon rebolucionária. Este percípio ye primordial na defrenciaçon de la bertente de pensamientos lhibertária an relaçon a qualquier outra corriente eideária. Ye la defrença básica antre l Socialismo Lhibertário i l Socialismo Outoritário. Sob la ótica de l Marxismo, por eisemplo, serie neçaira la anstrumentalizaçon de l Stado para la cunquista planeada, detalhada i gradatiba de la Reboluçon, sendo anstituída la Ditadura de l Proletariado pa l cuntrole ouperário de l meios de produçon até la ecloson de l Quemunismo. Yá, sob l eideário anarquista, la Reboluçon debe ser eimediata, para nun permitir que ls eilemientos rebolucionários puodan ser corrompidos pula rialidade statal. De acordo cun ls lhibertários, la Ditadura de l Proletariado nada más ye de l que ua ditadura "de fato", eisercendo la mesma coerçon, la mesma oupresson i la mesma bioléncia contra la sociadade. Specialmente por esso, para eilhes, la Reboluçon Social debe ascender l más rápido possible a la Sociadade Anarquista, al Quemunismo puro, para, tamien, atrabeç de l percípios de la Defesa de la Reboluçon, nun permitir la ressurreiçon de l Stado. Por fin, por antermédio de l porcesso de çtruiçon cumpleta de l Stado, subre todas las sues formas, torna-se plenamente tangible la Lhiberdade, podendo, l/a sujeito/la, renobar de forma efetiba ls sous percípios i preceitos houmanistas. === Houmanismo === {{Artigo percipal|[[Houmanismo]]}} Ne ls meios anarquistas, de forma giral, rejeita-se la heipótese de que l gobierno, ó l Stado, séian neçairos ó mesmo einebitables para la sociadade houmana. Ls grupos houmanos serien naturalmente capazes de se outo-organizáren de forma eigualitária i nó-hierárquica, mediante ls progressos oureginários nas mulhieres i homes a partir de la eiducaçon lhibertária. La persença de hierarquias baseadas na fuorça, al ambés de cuntribuíren para la ourganizaçon social, antes la [[corrupçon|corrompen]], por inibiren essa capacidade inata de outo-organizaçon i por dar ourige a la [[zeigualdade]]. Desta forma, a partir de la cunscientizaçon, aceitaçon i anternalizaçon de la sue eissencia houmana - eideia suprimida antes pul Stado -, por parte de la pessona, eimerge-se naturalmente de to la sociadade houmana l anseio pula ascenson de la eideia-base de qualquier forma de bida rial: la Lhiberdade. === Lhiberdade === La Lhiberdade ye la base ancontiste de qualquier pensamiento, formulaçon ó açon anarquista, repersentando l eilo sublime que cunjuga de forma plena todos ls anarquistas. Assi, antre ls anarquistas, la Lhiberdade deixa solo l plano abstracional (de l pensamiento) para ganhar ua funcionalidade prática, sendo l simblo i la dinámica de l zambolbimiento houmano rial. An outras palabras, l percípio básico para qualquier pensamiento, açon ó sociadade ser definida cumo anarquista ye que steia eimersa, tanto abstracionalmente (eideologicamente), quanto pragmaticamente (ne l ámbito de las açones), ne l cunceito de Lhiberdade. Para la ancarnaçon de la Lhiberdade, inda assi, ye neçaira la erradicaçon cumpleta de qualquier forma de outoridade. === Antiautoritarismo === L Antiautoritarismo cunsiste na repulsa i ne l cumbate total a qualquier tipo de [[hierarquia]] amposta ó a qualquier domínio dua pessona subre la(s) outra(s), defendendo ua ourganizaçon social baseada na [[eigualdade]] i ne l balor supremo de la [[liberdade]]. Ten cumo percipales, mas nun solos, oubjetibos la [[suprimir|supresson]] de l [[Stado]], de la [[acumular|acumulaçon]] de [[riqueza]] própia de l [[capitalismo]] (sceto ls [[Anarco-capitalismo|Anarco-capitalistas]]) i las hierarquias [[religion|relegiosas]]( sceto seguidores de l [[Anarquismo crestiano]]). L Anarquismo difre de l [[Marxismo]] por rejeitar l uso anstrumental de l Stado para alcançar sous oubjetibos i por preber ua Reboluçon Social de carátener direto i ancisibo, al cuntrário de la progresson sócio-política gradual - socialismo - rumo a la derrubada de l Stado - quemunismo - perpuosta por Karl Marx. De acordo cula corriente de pensamientos lhibertária, la supresson de la outoridade ye cundicionada pula açon direta de cada andebíduo lhibre, prescindindo-se cumpletamente de qualquier antermediário antre l sou oubjetibo, anquanto defensor de la Lhiberdade, i la sue bontade. === Açon direta === {{Artigo percipal|[[Açon direta]]}} Ls anarquistas afirman que nun se debe delegar la seluçon de [[porblema]]s a terceiros, mas antes, atuar diretamente contra l porblema an queston, ó, de forma más resumida, ''"La lhuita nun se delega als heiróis"''. Sendo assi, rejeitan meios ''andiretos'' de reseluçon de porblemas sociales, cumo la mediaçon por [[político]]s i/ó pul Stado, an fabor de meios más diretos cumo l [[mutiron]], la [[assembléia]] (açon direta que ''nó'' ambolbe [[cunflito]]), la [[grebe]], l [[boicote]], la [[desobediéncia cebil]] (açon direta que ambolbe cunflito), i an situaçones críticas la [[sabotaige]] i outros meios çtrutibos (açon direta [[bioléncia|biolenta]]) . Inda assi, la Açon Direta, por si solo, nun garante la manutençon i la perpetuaçon de las cundiçones houmanas básicas, tanto an tenermos struturales, quanto ne l aspeto anteletual, necessitando dua stenson ouperacional eilimitada la fin de fazer de la fuorça houmana global ua solo einergie coletiba. Decerto, solamente la solidariedade i l mutualismo mássimos puoden promober essa harmonia social. === Apoio mútuo === {{Artigo percipal|[[Apoio mútuo]]}} Ls anarquistas acraditan que todas las sociadades, quier séian [[ser houmano|houmanas]] ó [[animal]]es, eisisten grácias a la bantaige que l percípio de la [[solidariedade]] garante la cada [[andebíduo]] que las cumponen. Este [[cunceito]] fui saustibamente sposto por [[Piotr Kropotkin]], an sue famosa obra "[[L Apoio Mútuo]]". De la mesma forma, acraditan que la solidariedade ye la percipal defesa de l andebíduos contra l poder coercitibo de l Stado i de l [[Capital]]. Mas, para que la solidariedade se torne ua birtude "de fato" ye neçaira la erradicaçon de qualquier fator de segregaçon ó çcriminaçon houmanas. Cun esse oubjetibo, l anternacionalismo se firma anquanto l percípio proeminente de la antegraçon sociolibertária. === Anternacionalismo === {{artigo percipal|[[Anternacionalismo]]}} Para ls anarquistas, to tipo de dibison de la sociadade - an todos ls apetos - que nun possua ua funcionalidade plena ne l campo houmano debe ser cumpletamente çcartada, seia puls antagonismos anfundados que eilha gera, seia pula burocracie cuntraproducente que eilha ancarna na ourganizaçon social, sterilizando-la. Lhougo, la eideia de "pátria" ye negada puls anarquistas. Ls lhibertários acraditan que las birtudes - bien cumo l eisercer pleno deilhas - nun deben tenr "frunteiras". Assi, acraditan que la natureza houmana ye la mesma an qualquier lhugar de l mundo, eisigindo, andependientemente de l ouniberso material ó cultural adonde l ente houmano steia anserido , ua gama anfenita de necidades i cuidados. An outras palabras: se la fragilidade de l home nun ten frunteiras, por que stablecer ampecilhos al sou auxílio? Val lhembrar que l cunceito lhibertário de anternacionalismo se difre cumpletamente de l cunceito que conhecemos - antoce, capitalista - de globalizaçon. Globalizaçon ye la ampliaçon la nible mundial de la difuson de produtos - eideológicos, culturales i materiales - de determinados segmientos capitalistas, bisando a la potencializaçon mássima de la capacidade mercadológica de l agentes ouperantes - na maiorie de las bezes, las ampresas i las grandes corporaçones -, sendo, para esso, çconsideradas parcial ó cumpletamente todas las cunsequéncias houmanas de l porcesso, yá que ye la doutrina de l "lhucro mássimo" que rege essas ouperaçones. Por outro lhado, l anternacionalismo, por se alijar cumpletamente de to l eideário capitalista, nun ten nanhue tençon lhucratiba, capitalista, i nun ye permeado por struturas pribilegiadas de produçon - cumo las andústrias capitalistas -, sendo regido pula solidariedade i mutualismo mássimos. Didaticamente, l anternacionalismo puode ser definido cumo sendo la difuson global de "serbícios" houmanos, i la globalizaçon cumo la difuson global de "heigemonias" mercadológicas. == La Sociadade Anarquista == === La eiducaçon abançada: la base de la coeisisténcia harmoniosa === La queston persecutória por eiceléncia antre ls anarquistas ne l decorrer de la stória ye: cumo serie possible ua Sociadade Anarquista se cada ser houmano pensa dua forma defrente{{carece de fuontes}}? Nun serie permeada por einúmeros cunflitos, guerras, antagonismos? La repuosta a essa queston, defendida pula maior parte de l anarquistas{{carece de fuontes}}, ye la de que solo l zambolbimiento birtuoso de la eiducaçon ([[Pedagogie Lhibertária]]) – permeada pula outodidática, antresse natural, relatibismo cultural i antidogmatismo – proberie las pessonas de l zambolbimiento houmano efetibo. Assi, ambora ls cunflitos fágan parte de la Sociadade Anarquista – i la zambolban struturalmente por essa relaçon dialética –, eilhes serien transferidos de l plano físico – cumo ye l causo de las guerras atuales – pa l plano de l diálogo – cumo prima la Democracie Direta –, sendo negociados de forma pacífica, cunciente, racional i, arriba de todo, houmana, yá que l antresse, l calculismo, nun starie más regendo las anstáncias cunflitibas. An outras palabras, andependientemente de l resultado de l ambate, naide salirieb an posiçon pribilegiada{{carece de fuontes}}. Eibidentemente, ne l causo dua sociadade anarquista, tamien puode haber andebíduos que perturben la harmonia social. Cumo la bioléncia ye ua forma pura de outoridade, de poder, l andebíduo que ancarná-la an qualquier ua de sues açones, por qualquier que seia l motibo, nun será cunsidrado anarquista{{carece de fuontes}}. Cumo la Sociadade Anarquista ye ua sociadade de anarquistas i para anarquistas, ls dissidentes serien oubrigados a garantir la sue susisténcia adonde la outoridade i la mesquinheç deilhes tubisse algua funcionalidade{{carece de fuontes}}. [[Kropotkin|Piotr Alexebich kropotkin (1842 – 1921)]] defende que la Lhiberdade, an sou stado puro, an cunjunto cula fraternidade, serbirieb cumo un berdadeiro "remédio" a las pessonas, sanando ls sous porblemas más nefastos, cunsequentemente, prescindindo-se de qualquier spece de puniçon ó coerçon. Esta eideia se aplica, nun spetro más amplo, até a las questones relacionadas a la eisisténcia de struturas manicomiales, respunsables, na sociadade capitalista, pulas torturas i malos-tratos als stigmatizados pul sistema cumo "doentes mentales". === Percípio de la flexiblidade i naturalidade ourganizacionales === Ls anarquistas, por antermédio de la aceitaçon i cumprenson de la progresson materialmente dialética de la stória, an sue maiorie, nun acraditan que l stablecimiento de estruturas ourganizacionales rígidas puodan promober un zambolbimiento houmano efetibo. Assi, acraditan que la anflexiblidade ourganizacional - típica de l sistema capitalista - termina por anterferir deleteriamente, quando nun suprimir, las faculdades andibiduales de cada ser houmano. Por esso, ls anarquistas acraditan que son las dificuldades i porblemáticas houmanas, materiales i sociales que deben prescrebir l modelo temporário de ourganizaçon, i nun las anferéncias probenientes de abstraçones técnicas. An outras palabras, ye la rialidade cuncreta que debe definir las bases de la ourganizaçon de la sociadade anarquista, an cuntrapartida cun las situaçones eimaginárias criadas puls "técnicos", las quales, na maiorie de las bezes, tenden a ser manipuladas a fabor de antresses parciales. Cul oubjetibo de se potencializar de forma plena la coeson strutural - material - neçaira a la Sociadade Anarquista, la fin de se promober la sastifaçon de las necidades houmanitárias, houbo la eimergéncia de l cunceito de Federalismo Lhibertário. === Federalismo lhibertário === {{Artigo percipal|[[Federalismo Lhibertário]]}} Sendo ua ampliaçon funcional de l percípio de la “Açon Direta”, l federalismo lhibertário ye l meio de ourganizaçon proposto pula maior parte de las bertentes anárquicas{{carece de fuontes}}, zambolbido, ne l ámbito anarquista, pula purmeira pessona la se antitular “anarquista”: [[Proudhon|Pierre-Joseph Proudhon]] ([[1809]] - [[1865]]). Esse cunceito cunsiste na subdibison ourganizacional temporária ó permanente de la sociadade lhibertária – an federaçones, quemunas, cunfederaçones, associaçones, coperatibas, grupos i qualquier outra forma de cunjugaçon de la fuorça ouperacional houmana – para a maior eficiéncia de las anteraçones houmanas, sociales. Por antermédio de l federalismo, de cunho lhibertário, serie possible ua anterbençon rápida i direta de l home frente a las porblemáticas eimergentes na sociadade anarquista. Nesse aspeto, [[Kropotkin|Piotr Alexebich Kropotkin]] ([[1842]] – [[1921]]) aludie didaticamente a las federaçones cumo sendo "botes salba-bidas": ágeis ne l auxílio i bersáteis frente a las cundiçones ó necidades adbersas{{carece de fuontes}}. Eibidencia-se que l cunceito de federalismo, ne l campo lhibertário, transcende l cunceito atual de federalismo que conhecemos, deixando de repersentar solo las associaçones de grande scala para adentrar ne l ámbito pessonal, abrangendo, anclusibe, las relaçones anterpessoales. Desta forma, l federalismo lhibertário se firma anquanto la mássima coeson antre l home i la sastifaçon proficiente de sues necidades{{carece de fuontes}}. L '''federalismo lhibertário''' se difre de l federalismo statal - cumo l que bigora ne l Brasil - por nun ser cuncebido an meio la nanhue relaçon de submisson i por ser regido, an sue cumpletude, pulas necidades houmanas. Serien siempre las porblemáticas que definirian i prescrebirian la ourganizaçon, i nun ls antresses, séian eilhes coletibos ó pessonales. Cun eifeito, bários anarquistas yá propusírun modelos más eilaborados de ourganizaçon, de plataformas ourganizacionales, mas, cumo ye la cunjuntura i la naturalidade que deben definir la ourganizaçon nua sociadade anarquista, eilhas son cunsidradas anferéncias, porjetos dibergentes, mas, todos unificados pul cunceito uno de l federalismo lhibertário. An outras palabras, l federalismo lhibertário ye tenido anquanto l germe de qualquier ourganizaçon anarquista. === Respunsablidade: andibidual i coletiba === Na sociadade anarquista, la queston de la respunsablidade ye persecutória an qualquier pensamiento acerca de las relaçones antre ls sous antegrantes. Didaticamente, eilha ye debedida antre respunsablidade andibidual i respunsablidade coletiba - ambas totalmente fuortes na prática. Pula purmeira, cumprende-se la cuncéncia andibidual ancarnada an qualquier açon amprendida pul andebíduo, de forma pessonal, subjetiba - ambora cun bistas al benefício de l coletibo. Assi, l anarquista ten sous deberes i oubrigaçones an relaçon a to la sociadade, agindo siempre de forma la progredi-a por cumpleto. Pula segunda, ye cumbencionada la cuncéncia coletiba eimergente a partir de qualquier açon eisercida por determinada seçon ouperacional - grupo, associaçon, federaçon, etc. Ua determinada seçon ye respunsable - an sue antegridade - pulas sues açones zambolbidas, stando suscetible als sous resultados i, cunsequentemente, a las possibles reformulaçones ó reorientaçones. == Questones frequentes als anarquistas == === La anstrumentalizaçon de la bioléncia === {{Artigo percipal|[[Anarquismo i bioléncia]]}} Poucos anarquistas defenden la bioléncia contra andebíduos. Durante l fin de l [[seclo XIX]] i ampeço de l [[seclo XX]], l anarquismo era coincido cumo ua eideologie que pregaba ls [[assassinato]]s i [[spluson]]es, debido la açon de pessonas cumo l [[Rússia|russo]] [[Nechaieb]], l [[Fráncia|francés]] [[Rabachol]] i a la [[anfluéncia]] de l meios de [[quemunicaçon social]] de la época. La maiorie de l anarquistas acradita que la bioléncia contra andebíduos ye inútil, yá que mantén antatas las relaçones sociales de [[sploraçon]] i las [[anstituiçon]]es que la manténen. Antretanto, ls anarquistas acraditan que l recurso a la bioléncia ye einebitable cumo [[legítima defesa]] a la bioléncia de l Stado ó de anstituiçones coercibas. Anarquistas cumo [[Errico Malatesta]] i [[Emma Goldman]] publicórun célebres [[debate]]s cundenando l [[terrorismo|andibidualismo-terrorista]] de alguns anarquistas. Ambos outores cunsiderórun la açon desses andebíduos inútil i mesmo daninha a la causa anarquista, i que sous atos éran reaçones de desespero an face a las anjustiças sociales. Antretanto, ye inegable que fúrun praticados assassinatos políticos anspirados por anarquistas. Por eisemplo, [[Leon F. Czolgosç]] cunfessou tener decidido assassinar l persidente [[Willian McKinley]] após assistir a ua palhestra proferida por Emma Goldman. Stadistas cumo [[Humberto I de la Eitália]], [[Eilisabeth de la Áustria]] i [[Marie François Sadi Carnot]], persidente de la Fráncia, fúrun assassinados por anarquistas eitalianos. Todo esto acuntiu durante ls redadeiros anhos de l [[seclo XIX]] i la purmeira década de l [[seclo XX]]. Outros atentados, cumo contra [[Alexandre III de la Rússia]] i [[Carlos I de Pertual]], fúrun erroneamente atribuídos la anarquistas, por generalizaçon. Eisistiran, inda assi, outros anarquistas, cumo [[Leon Tolstoi]], que acraditában que l camino de la anarquia era la [[nó-bioléncia]]. === Anomie === La eideia popular de anarquismo cumo absoluto [[caos]] i [[desorden]], que ls studiosos chaman de [[anomie]] (auséncia de normas) ye rejeitada por todos ls anarquistas tradicionales citados arriba. Ls anarquistas cunceben ls [[goberno]]s cumo las atuales fuontes de desordenes defendendo, antoce, que la sociadade starie melhor ourdenada sin la sue eisisténcia. Esta cumbençon ten fuortes conotaçones i storicamente ten sido ousada cumo ua deficiéncia por grupos políticos contra sous [[ouponente]]s, más notablemiente ls [[monarquista]]s contra ls [[republicano]]s ne ls redadeiros seclos. Antretanto, la anomie ten sido abraçada por mobimientos de [[cuntracultura]]. === Religion i spiritualidade === {{Artigo percipal|[[Anarquismo i religion]]}} [[Fexeiro:L que urge fazer (La Lhanterna,1916).jpg|thumb|right|Cartun anarquista publicado an 1916 ne l jornal "La Lhanterna"]] L mobimiento anarquista nun adboga an fabor de l [[ateísmo]] ó [[agnosticismo]], mas an muitas ocasiones sue lhuita antiautoritária se stendiu al [[anti-clericalismo]]. L porblema, antoce, stá na cunsulidaçon an ''forma anstitucional de la [[fé]] relegiosa'', tornando-se un strumiento de sploraçon de l homes. Desta forma, l que ls anarquistas negan ye la '''anstituiçon''' "Eigreija" an todas las sues formas, i nun la Eigreija anquanto [[templo]] de fé, puls seguintes fatores: – La sue conibéncia, cunciliaçon i apoio a la dominaçon capitalista – an special, pula defesa de la propiadade pribada; – Pula sue strutura cumpletamente bertical, la qual segrega l cuorpo relegioso i to la houmanidade de forma a selecionar ls beneficiados i ls dinos de l poderes sprituales; – Pulas anterbençones an campos nun sprituales, criando, por meio de la doutrina fundamentalista, ua série de ampecilhos al zambolbimiento social i houmano cumo un to; – Pul porcesso de alienaçon de l ser houmano an relaçon a la sue rialidade, fazendo l andebíduo, muitas bezes, delegar a entes eimaginários, sprituales, las transformaçones houmanas que, na berdade, caben a el mesmo ajudar a promober. Por fin, ls anarquistas acraditan que l que cada un pensa ó cré, nun amporta al próssimo, zde que la Lhiberdade i todos ls demales percípios anarquistas nun séian oufuscados de forma algua. === Tecnologie === La tecnologie, an sue pureza, nun ye tratada cumo un mal an potencial puls lhibertários - cun sceçon de la corriente [[anarco-primitibismo|anarco-primitibista]]. Eilha ye ferrenhamente cumbatida an sous moldes capitalistas, yá que, sob eilhes, nun ten nanhue, ó quaije nanhue, funçon houmana ó social i, ademales, na maiorie de las bezes, chega a corromper drasticamente esses campos – cumo ye l causo de las guerras, de la scessiba outomaçon andustrial, de las políticas tecnocráticas, etc. An suma, la tecnologie ye tenida anquanto más un strumiento de potencialidades houmanas, podendo tener ua spressiba funcionalidade lhibertária – cumo ne ls campos de la medecina, de las quemunicaçones, de l transportes, de la sigurança i zambolbimiento produtibo de l trabalho, etc. Mas, la corriente de pensamientos [[anarco-primitibismo|anarco-primitibista]] defende la aberson a qualquier forma de zambolbimiento tecnológico, adbogando l retorno de las cundiçones pré-ciblizatórias para un efetibo zambolbimiento houmano. == Stórico de l mobimientos anarquistas == {{Artigo percipal|[[Stória de l Anarquismo]]}} L anarquismo zampenhou papéis significatibos ne ls grandes cunflitos de la purmeira metade de l [[seclo XX]]. Durante la [[Reboluçon Russa de 1917]], [[Nestor Makhno]] tenta amplantar l anarquismo na [[Ucránia]], cun apoio de bárias [[quemunidade]]s [[camposino|camposinas]], mas que acaban derrotadas pul Stado [[bolchebique]] de [[Lénin]]. {{Artigo percipal|[[Reboluçon Ucraniana]]}} Quinze anhos depuis, anarquistas ourganizados an torno dua [[cunfederaçon]] [[anarco-sindicalismo|anarco-sindicalista]] ampeden que un [[golpe melitar]] [[fascismo|fascista]] seia bien sucedido na [[Catalunha]] ([[Spanha]]), i son ls purmeiros a ourganizar [[milícia]]s para ampedir l abanço destes na cunsequente [[Guerra Cebil Spanhola]]. Durante l curso dessa [[guerra cebil]], ls anarquistas cuntrolórun un grande território que cumprendia la [[Catalunha]] i [[Aragon]], adonde se ancluía la region más [[andústria|andustrializada]] de Spanha, sendo que a maior parte de la [[eiquenomie]] passou a ser [[outogeston|outogestionada]] (''outogerida''). {{Artigo percipal|[[Reboluçon Spanhola]]}} Apuis de la [[Segunda Guerra Mundial]], l mobimiento anarquista deixou de ser un mobimiento de massas, i perdiu la anfluéncia que tenie ne l mobimiento ouperário de l bários países [[Ouropa|ouropeus]]. Antretanto, cuntinarie a anfluenciar reboltas populares que se seguiran na segunda metade de l seclo XX, cumo l [[Maio de 68]] na [[Fráncia]], l mobimiento anti-[[Poll tax]] ne l [[Reino Ounido]] i ls protestos contra la reunion de la [[OMC]] an [[Seattle]], ne ls [[Stados Ounidos]]. === Anarquismo ne l Brasil === {{Artigo percipal|[[Anarquismo ne l Brasil]]}} Talbeç ua de las purmeiras speriéncias anarquistas de l mundo, antes mesmo de tener sido criado l termo, tenga ocorrido nas [[borda]]s de la [[Baía de Babitonga]], acerca de la cidade stórica de [[San Francisco de l Sul]]. An [[1842]] l Dr. [[Benoit Jules Mure]], anspirado na teories de [[Charles Fourier|Fourier]], anstala l [[Falanstério de l Sali]] ó '''Quelónia Andustrial de l Sali''', reunindo ls [[quelono]]s benidos de [[Fráncia]] ne l [[Riu de Janeiro (Riu de Janeiro)|Riu de Janeiro]] an [[1841]]. Houbo dissidéncias i un grupo [[dissidente]], delantre de l qual staba [[Michel Derrion]], custituiu outra quelónia la alguas [[légua]]s de l Sali, nun lhugar chamado Palmital: la '''[[Quelónia de l Palmital]]'''. Mure cunseguiu apoio de l Coronel [[Oulibeira Camacho]] i de l persidente de la [[Porbíncia]] de [[Santa Catarina]], [[Antero Ferreira de Brito]]. Este apoio fui-le fundamental para más tarde cunseguir la ajuda financeira de l [[Gobierno Amperial de l Brasil]] para sou porjeto. L anarquismo ne l Brasil ganhou fuorça cula grande [[eimigraçon]] de [[trabalhador]]s [[Ouropa|ouropeus]] antre fines de l [[seclo XIX]] i ampeço de l [[seclo XX]]. An [[1889]] [[Giobani Rossi]] tentou fundar an [[Palmeira (Paraná)|Palmeira]], ne l anterior de l [[Paraná]], ua quemunidade baseada ne l trabalho, na bida i na [[negaçon]] de l reconhecimiento cebil i relegioso de l [[matrimónio]], (l que nun quier dezir, necessariamente, "[[amor lhibre]]"), chamada [[Quelónia Cecília]]. La speriéncia tubo cúrtie duraçon. Ne l ampeço de l [[seclo XX]], l anarquismo i l [[anarco-sindicalismo]] éran tendéncias manjoritárias antre l [[ouperariado]], culminando cun las grandes [[grebes ouperárias]] de [[1917]], an [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], i [[1918]]-[[1919]], ne l [[Riu de Janeiro (Riu de Janeiro)|Riu de Janeiro]]. Durante l mesmo período, [[Scuola Moderna|scuolas modernas]] fúrun abiertas an bárias cidades brasileiras, muitas deilhas a partir de la einiciatiba de agremiaçones ouperárias de anclinaçon anarquista. Alguns acraditan que la [[decadéncia]] de l mobimiento anarquista se debiu al fortalecimiento de las [[Corriente (Eideologie)|corrientes]] de l [[socialismo outoritário]], ó statal, i.i., [[marxismo-lheninismo|marxista-lheninista]], cula criaçon de l [[Partido Quemunista Brasileiro]] (PCB) an [[1922]] participada anclusibamente, por ex- antegrantes de l mobimiento anarquista que, anfluenciados pul sucesso de la reboluçon Russa, deciden fundar un [[partido]] segundo ls [[molde]]s de l partido [[bolchebique]] russo. Mas, esta posiçon, sustentada por muitos [[storiador]]s, ben sendo [[cuntestaçon|cuntestada]] zde la década de 1970 por [[Edgar Rodrigues]] (anarquista pertués naturalizado ne l Brasil, pesquisador outodidata de la stória de l mobimiento anarquista ne l Brasil i an Pertual), i puls recentes [[studo]]s de [[Alexandre Samis]] que andican que la anfluéncia anarquista ne l mobimiento ouperário creciu más durante este período de l que ne l yá fundado (PCB) i solo la represson de l gobierno de [[Artur Bernardes]], benerie deminuir la anfluéncia de las eideias anarquistas ne l teta de l mobimiento grebista. Artur Bernardes fui respunsable por campos de cuncentraçon i centros de tortura, ne ls quales morrírun einúmeros lhibertários, sendo que l pior de tales campos fui l de [[Clebelándia de l Norte|Clebelándia]], lhocalizado ne l Oiapoque. [[Edgar Rodrigues]] apersenta an bárias de sues obras las ambestidas de nembros de l PCB que, percurando transformar ls [[sindicatos lhibres]] an sindicatos partidários i cunquistar debotos a las eideias [[leninistas]], polemizában an sindicatos i jornales, chegando a rializar atentados contra anarquistas que se çtacában ne l mobimiento ouperário brasileiro, durante la década de 1920. Probablemiente debido als porblemas de [[quemunicaçon]] resultantes de la [[tecnologie]] de la época, ls anarquistas solo tiran cumprendido la [[reboluçon russa]] de forma más clara, a partir de las amboras de célebres anarquistas, cumo la [[EUA|amaricano]] [[Emma Goldman]], que denunciara las [[atrocidade]]s cometidas na Rússia an nome de la ditadura de l [[proletariado]]. Serie a partir deste momiento stórico que se definirieb la posiçon [[stratégia|tática]] de l anarquismo perante ls socialistas outoritários ne l Brasil, separando la cunfuson eideológica que reinaba an torno de la reboluçon russa, eidantificada puls anarquistas einicialmente cumo ua reboluçon lhibertária. Esta eideia serie depuis çmistificada puls anarquistas, que acraditan ne l socialismo sin ditadura, defendendo la lhiberdade i la aboliçon de l Stado. Para [[Rómulo Angélico]], fui durante l gobierno de Getúlio Bargas que l anarco-sindicalismo recebiu sou golpe de muorte, debido al aparecimiento de l sindicatos cuntrolados pul Stado i las nuobas perseguiçones statales. Até la purmeira metade de la década de 1930, inda assi, l anarquismo permaneciu la eideologie más anfluente antre ls ouperários brasileiros. Durante l [[Regime Melitar]] (1964-1985), las percipales spressones anarquistas ne l Brasil fúrun l Centro de Studos Porsor [[José Oiticica]], ne l Riu de Janeiro, l Centro de Cultura Social de San Paulo i l Jornal [[L Protesto]] ne l [[Riu Grande de l Sul]]. Todos fúrun cerrados ne l final de la década de 1960, mas sous melitantes cuntinórun se ancontrando clandestinamente, publicando lhibros i se correspondendo cun lhibertários de outros países. na década de 1970 surge na Bahia l jornal [[L Inimigo de l Rei]], ampulsionando la formaçon de nuobos grupos anarquistas, atrábes de las eiditorias outogestionárias, an bárias partes de l Brasil. Ne l Riu Grande de l Sul, ne ls anhos uitenta, cria-se na cidade de [[Caxias de l Sul]], l Centro de Studos an Pesquisa Social - CEPS, boltado pa l trabalho social. Ne l anho de 1986, na cidade de [[Florianópolis]], ye rializada la Purmeira Jornada Lhibertarie cul lhançamiento de las bases para la reorganizaçon de la Cunfederaçon Ouperária Brasileira - COB/AIT i la ourganizaçon de l anarquistas. L anarquismo, mesmo cula represson, renace, an meio als studantes, anteletuales i trabalhadores. Puode ser ancontrado na anterneta un lhibro de [[Edgard Lheuenroth]] "Anarquismo roteiro de la lhibertaçon social" publicado na década de 60 pula eiditora mundo lhibre feita pul CEPJO. === Anarquismo an Pertual === {{Artigo percipal|[[Stória de l mobimiento anarquista an Pertual]]}} Ne l final de l [[seclo XIX]] dá-se l zambolbimiento de grupos anarquistas, que cuntribuíran pa l [[Proclamaçon de la República Pertuesa|derrube de la monarquia]] an [[1910]]. Cula [[Purmeira República Pertuesa|Purmeira República]] dá-se ua grande spanson i ye fundada an [[1919]] la [[Cunfederaçon Giral de l Trabalho]], de tendéncia [[sindicalismo rebolucionário|sindicalista rebolucionária]] i [[anarco-sindicalismo|anarco-sindicalista]]. Por bias desso, cula anstauraçon de la [[Ditadura Nacional|Ditadura Melitar]] an [[1926]], i cula [[Stado Nuobo (Pertual)|ditadura de Salazar]] que se le seguiu, proíbe-se la atibidade de l grupos anarquistas. An [[1933]] la [[censura|censura prébia]] ye lhegalmente anstituída. Ls bários jornales anarquistas, ancluindo “[[La Vatailha (jornal)|La batailha]]” , passan a ser [[clandestinidade|clandestinos]] i a ser albos de [[perseguiçon]]es. An [[1938]] dá-se l atentado ne l qual se tentou assassinar Salazar. {{carece de fuontes}} Cul 25 de Abril de 1974 hai un nuobo reaparecimiento de l mobimiento lhibertário, ambora cun ua spresson reduzida. == Refréncias == <references /> [[Catadorie:Anarquismo]] [[Catadorie:Sociologie]] [[Catadorie:Regimes políticos]] 6ybu2elo5q1xqpt5i3dhb458fxm5ydu Andependéncia de l Kosobo 0 811 108509 108490 2026-09-26T00:17:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108509 wikitext text/x-wiki {{orphan|date=Janeiro 2010}} {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Kosovo position in Europe.png|310px|thumb|right|Localizaçon de Kosobo na Ouropa]] La '''Declaraçon de Andependéncia de Kosobo de 2008''' fui un ato de las Anstituiçones Probisórias de l Gobierno Outónomo de la Assemblé de Kosobo adotado an 17 de febreiro de [[2008]], que declarou [[Kosobo]] cumo un paíç andependiente de la [[Sérbia]].<ref name="bbc_proclain">"[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/ourope/7249034.stn Kosobo MPs proclain andependence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", BBC News Online, [[17 de febreiro]] de [[2008]].</ref> Era la segunda declaraçon de andependéncia por [[Albánia|albaneses]] de Kosobo - anstituiçones políticas que dominan, la purmeira sido proclamada an 7 de setembre de [[1990]].<ref>Howard Clark, ''Cebil Resistance in Kosobo'', p. 73. Pluto Press, 2000. ISBN 0745315690</ref> La Sérbia pretende percurar balidaçon i apoio anternacional para sue posiçon que declara que la declaraçon de andependéncia de Kosobo de 2008 ye eilegal na reunion de la [[Assembleia Giral de las Naciones Ounidas]] an [[Nuoba Iorque]], la setembre de 2008. == Stória == {{percipal|Stória de l Kosobo}} [[Fexeiro:Second world war europe 1941-1942 map en.png|310px|thumb|left|Mapa mundial durante la Segunda Guerra Mundial (note que la Albánia fazie parte de la Eitália)]] Kosobo, que era território de l [[Stória de la Sérbia mediebal|stado sérbio mediebal]], lhocal de l épico 1389 [[Batailha de Kosobo]], fui cunquistada pul [[Ampério Otomano]] an [[1455]].<ref>{{Citation |title=.com/eb/article-9046112 Battle of Kosobo, '' Ancyclopedie Britannica'' |url=http://www.britannica/ |accessdate=2009-05-31 |archivedate=2008-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 }}</ref><ref>[http://www.bartleby .com/65/ko/Kosobo.html Kosobo Field, ''Columbia Ancyclopedie'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761588292/Kosobo_Battle_of.html Kosobo, Battle of, ''Ancarta Ancyclopedie'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Storical Ditionary Of Kosoba By Robert Eilsie, pg.95</ref><ref>The Ancyclopedie of World Story: Ancient, Mediebal, and Modern, Chronologically Arranged By Peter N. Stearnes, Willian Lheonard Lhanger, pg. 125</ref><ref>Global Terrorisn By James M Lhutç, Brenda J Lhutç, pg. 103</ref><ref>Parliaments and Politics During the Cromwellian Protetorate By David L. Smith, Patrick Lhittle, pg. 124</ref><ref>Genocide: la critical bibliographic rebiew By Eisrael W. Charny, Alan L. Berger, pg. 56</ref> Durante ls seclos seguintes zambolbiu ua populaçon crestiano-muçulmana mui misturada;<ref name="kosobo_noticias">"[http://ww1.rtp.t/noticias/andex.php?article=326376&bisual=26&tema=2 Kosobo: Ua andependéncia eisigida hai seclos]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> al final de l 19º seclo albaneses tenien sustituídos ls sérbios cumo ls grupos étnicos dominantes. La perda de Kosobo se tornou un tema percipal an iconografie nacional sérbia, sou mito struturando la base de l stado de [[Montenegro]] i depuis de la Sérbia. La recuperaçon de Kosobo era un de las metas fundamentales de ls Stados sérbios i montenegrinos. Sérbia & Montenegro recuperou Kosobo an 1912 durante la [[Guerra de l Valcanas]].<ref>[http://www.maxwell.lhambda.el.puc-riu.br/cgi-bin/PRG_0599.EXE/10847_6.PDF?NrOcoSis=35114&CdLinPrg=t PUC-riu]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.cbc.ca/news/background/balkanes/story.html CBC news]</ref><ref>[http://cnparn.home.texas.net/Wars/BalkanCrises/BalkanCrises02.htn Texas.net]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La restauraçon de la regra sérbia fui cuntrariada pula Albánia que anstigou ua tentatiba de ambason falhada ne l território sérbio. Sérbia perdiu cuntrole de l território an ambas Guerras Mundiales, nas quales bários sérbios de Kosobo fúrun spulsados por grupos albaneses armados. Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], Kosobo fui aneixada la Albánia, que naqueilha época era ua quelónia de la [[Eitália]]..<ref name="kosobo_noticias" /> L cuntrole sérbio fui restablecido, inda assi, al término de ambas guerras. Quando la [[República Socialista Federal de la Iugoslábia]] fui stablecida depuis de 1945, cun Sérbia cumo ua de sues seis repúblicas custituintes, Kosobo se trasformou nua ua region outónoma de la Sérbia.<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,3132060,00.html]</ref> La stenson de sue outonomie bariou cunsidrablemiente ambaixo de l sistema quemunista iugoslabo, ampliou sou território ne ls anhos cinquenta, als poucos abançado a ua porbíncia outónoma ne ls anhos sessenta i zde 1971 ganhórun un stado çtinto dun de fato ounidade federal, capaç de betar decisones federales i sérbias anternas. L zambolbimiento gradual de la outonomie fui anstilado pul crecimiento de nacionalismo albanés na porbíncia i demandas crecentes para mais outonomies i andependéncias, scalando drento durante las reboltas de ls anhos 60 i an 1981. La eimigraçon albanesa de 1982 tenie ourganizado perparaçones para apartar Kosobo bigorosamente de la Sérbia. Esso fui seguido por erupçones de nacionalismo sérbio zde 1987, ousados pul persidente [[Slobodan Milošeibić]] an Kosobo para ganhar poderes. [[Fexeiro:Kosovo 1913-1992 CIA.jpg|310px|thumb|right|Kosobo de 1913 para 1992 (Ourige: CIA)]] [[Fexeiro:Map Western Balkans 1942.png|310px|thumb|right|Region Balcánica Oucidental an 1942 cumparado a 2008]] La outonomie de Kosobo fui drasticamente retornada al stado que antedataba 1963 antre 1989 pul gobierno de l Persidente Milošeibić. Gobierno outónomo pula maioridade albanesa de la porbíncia—agora stimada para custituir 90% de la populaçon de Kosobo—fui acabado. An repuosta, nembros albaneses de assembéia de Kosobo botórun an 2 de júlio de [[1990]] para declarar Kosobo cumo un Stado andependiente, ambora esso fui solamente reconhecido pula Albánia. Un stado de eimergéncia i nuobas i mais seberas regras de sigurança fúrun ampostos susequentemente por Sérbia. Esso fui seguido por protestos de albaneses de Kosobo. Ls albaneses stablecírun un "estado paralelo" nun oufecial para prober eiducaçon i serbícios de reunion social anquanto fúrun boicotados ó sendo scluídos de anstituiçones dirigidas pul gobierno sérbio. Kosobo permaneciu pacífica durante las [[guerras iugoslabas]] ne l ampeço de ls anhos nobenta, anque de la seberidade de l regime sérbio an Kosobo, que fui mui criticada por quemunidades anternacionales i por grupos de dreitos houmanos. An [[1996]], l [[Eisército de Lhibertaçon de l Kosobo]] ampeçou a atacar las fuorças de sigurança sérbias i tamien cebiles cunsidrados "colaboradores". L cunflito antre las fuorças de sigurança de la Sérbia i de la Iugoslábia i ls ansurgentes de l Eisército de Lhibertaçon de l Kosobo scalórun até que Kosobo staba a la beira de guerra mássima al final de 1998. An janeiro de 1999, la [[Organizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]] anformou al gobierno iugoslabo que iba anterferir melitarmente se la Iugoslábia nun aceitasse la antroduçon dua fuorça de pacificaçon anternacional i l stablecimiento dun gobierno democrático an Kosobo. Negociaçones de paç susequentes falhórun i de 24 de márcio a 11 de júnio de [[1999]], la OTAN eisecutou [[Guerra de l Kosobo|ua stensiba cumpanha de bumbardear]] contra albos na Sérbia i Montenegro, anclusibe an Kosobo..<ref>[http://www.nato.ant/kosobo/all-frce.htn "Ouperaçon Fuorça Aliada"]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www1.fuolha.uol .com.br/fsp/mundo/ft25039901.htn Otan ataca la Iugoslábia cun mísseis; paíç promete resistir]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [[Fuolha de S. Paulo]], [[25 de márcio]] de [[1999]]</ref><ref>[http://www2.uol .com.br/JC/_1999/2503/in2503a.htn Otan cumpre amenaça i ataca la Iugoslábia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712213702/http://uol/ |date=2013-07-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712213702/http://uol/ |date=2013-07-12 }} - [[JC Online]], [[25 de márcio]] de [[1999]]</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,305965,00.html?maca=bra-uol-all-1387-xml-uol Otan ataca la Iugoslábia] - [[Deutsche Welle]], [[1999]]</ref> La guerra acabou cula aceitaçon de Milošeibić para outorizar tropas de paç entráren an Kosobo i de dar l gobierno dessa porbíncia para las [[Naciones Ounidas]]. == Bases politícas == {{main|Porcesso de status de l Kosobo}} Depuis de l final de la [[Guerra de Kosobo]] an 1999, l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]] adotou la Resoluçon 1244 para probidenciar un bigamiento pa l stado de ínterin de l Kosobo. Esso colocou Kosobo sob trasitiba admenistraçon de la ONU, pressentiu la retirada de las fuorças de sigurança de Sérbia de Kosobo i prebiu un eibentual porcesso político facilitado pula ONU para detreminar l que acunterá cun Kosobo (i.i., se quedarie andependiente ó permanecerie cumo parte de Sérbia). La resoluçon tamien apoiou splicitamente la outonomie eisistente de la Iugoslábia, de la qual Sérbia ye la sucessora lhegal, subre Kosobo, "reafirmando l cumpromisso de todos ls Nembros de Stado para la soberanie i antegridade territorial de la [[República Federal de la Iugoslábia]] i ls Stados de la region, cumo preparado ne ls [[Acordos de Heilsinqui]] i aneixo 2 [referindo-se als percipales status aceitados ne l fin de la guerra]." Esso stableciu la cundiçon que l porcesso custitucional pós-cunflito ten que lhebar an cunta todos "ls percípio de la soberanie i antegridade territorial de la República Federal de la Iugoslábia". An febreiro de 2007, [[Martti Ahtisaari]] antregou un rascunho cula perpuosta de detreminaçon para lhíderes an [[Belgrado]] i [[Pristina]], l fundamiento para un rascunho que tenie cumo perpuosta "andependéncia superbisada" para la porbíncia de Kosobo. Ne l ampeço de júlio de 2007 un rascunho de resoluçon, apoiado puls [[Stados Ounidos]] i puls nembros de l [[Cunseilho de Sigurança]] de la [[ONU]], fui rescrito quatro bezes para tentar acomodar preocupaçones russas que essa resoluçon poderie minar ls percípios de stado de soberanie. Antretanto, nun houbo acuordos.<ref>[http://www.setimes .com/cocon/setimes/xhtml/en_GB/newsbriefs/setimes/newsbriefs/2007/06/29/nb-07 Rússia rejeita quarta resoluçon so stado de Kosobo, SETimes .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Rússia, que ten un beto ne l Cunseilho de Sigurança cumo un de sous cinco sócios permanentes, declarou que nun apoiarie qualquiera resoluçon que nó era aceitable para ambos ls sérbios i ls albaneses de Kosobo.<ref>[http://www.setimes .com/cocon/setimes/xhtml/en_GB/newsbriefs/setimes/newsbriefs/2007/07/10/nb-02| Cunseilho de Sigurança de la ONU permanece debedido an Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, SETimes .com</ref> Anquanto la maiorie de ls ouserbadores tubo, ne l ampeço de las negociaçones, andependéncia antecipada cumo probable resultado, outros sugeriran que ua resoluçon rápida podisse nun ser preferible. <ref>[http://www.ft .com/cms/s/985caa90-de5a-11db-afa7-000b5df10621.html Un lhongo porcesso de reconciliaçon ye requerido] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826053836/http://ft/ |date=2013-08-26 }}, Financial Eiquipas</ref> Las negociaçones finalmente rompírun ne l final de [[2007]] cun ls dous lhados permanecendo bien apartados un de l outro, cun las mínimas demandas de cada lhado séren mais de l que l outro querie aceitar. Ne l ampeço de [[2008]], la média ampeçou a relatar que ls albaneses de Kosobo stában detreminados para proclamar la andependéncia. Esto bino na ocasion quando l anibersário de dieç anhos de la Guerra de Kosobo staba aprossimando (cul anibersário de cinco anhos ser marcado por zassossego biolento)i dues naciones que prebiamente tenien se apartado de la Iugoslábia stában an posiçones políticas amportantes (Slobénia que preside subre la UE i Croácia ua sócia eileita de l [[Cunseilho de Sigurança de la ONU]]). La proclamaçon fui anformada tener sido adiada até depuis de la eileiçon persidencial sérbia de 2008, rializada an 20 de janeiro i an 3 de febreiro. Kosobo era un amportante tópico para las campanhas eileitorales. == Adoçon i cundiçones de la declaraçon de andependéncia == ''"Nós, ls lhíderes democraticamente eileitos de nuossas pessonas, declaramos Kosobo por este meio para ser un stado andependiente i soberano. Esta declaraçon reflete l testamiento de nuossas pessonas i ye por cumpleto acuordo cun las recomendaçones de l Ambiado Special de la ONU Martti Ahtisaari i la Perpuosta Anclusiba del para la Detreminaçon de l Stado de Kosobo.'' ''Nós declaramos Kosobo para ser ua república democrática, secular i multiétnica, guiada puls percípios de tratamiento i proteçon eigual para todos delantre la lhei."'' [http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7249677.stn Testo cumpleto de la declaracon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} La declaracon de la andependéncia fui criada por nembros de la reunion de la [[Assemblé de Kosobo]] an [[Pristina]], la capital de Kosobo, an 17 de febreiro de [[2008]]. La declaracon fui aprobada por aplausos, cun nanhun boto de ouposiçon de l 109 nembros persentes. Onze deputados de grupos étnicos minoritários, ancluindo sérbios, nun stában persentes.<ref>{finlandés) [http://www.hs.fi/ulkomaat/artikkeli/Kosobo+julistautui+itsen%C3%A4iseksi/1135234127376 Kosobo julistautui itsenäiseksi], Heilsingin Sanomat</ref> Las cundiçones de la declaraçon detreminan que la andependéncia de Kosobo ye lhemitada als percípios sboçadas pul praino de Ahtisaari. Proíbe Kosobo de se juntar a qualquiera outro paíç, probé para solo ua capacidade melitar lhemitada, detremina que Kosobo stará ambaixo de superbison anternacional i proberá para la proteçon de quemunidades étnicas minoritárias.<ref name="bbc_proclain" /> == Assuntos anternacionales == === Precedente ó causo special? === La declaraçon de la andependéncia de Kosobo ye cuntrobersa. Cula zeintegraçon de l [[quemunismo]] na Ouropa, la [[Ounion Sobiética]] i la [[Iugoslábia]] se decumpusírun para sous custituintes, formalmente repúblicas soberanas, la redadeira que declarou sue andependencia fui[[Montenegro]] (3 de júnio de [[2006]]).<ref>[http://noticias.uol .com.br/bbc/2006/06/03/ult36u42663.jhtn Montenegro declara oufecialmente sue andependéncia]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Uol Amboras, 03/06/2006</ref> La separaçon de Kosobo ye politicamente dua spece defrente, porque Kosobo nun tenu caratelísticas de ''república''. Por causa desso, alguns países temen que l paíç ye un precedente, afetando outros territórios cuntestados na Ouropa i an partes nó-ouropéias de la [[USSR]], cumo la [[Chechénia]] (anque nun ser oureginalmente de la USSR, agora ten un status de ''república''). L testo de la declaraçon de de andependéncia de Kosobo tratou deste assunto declarando "''&nbsp;… Ouserbando que Kosobo ye un causo special<ref>[http://www.lhatimes .com/news/oupinion/la-oe-ash21feb21,0,6880108.story L precedente Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Los Angeles Eiquipas, 21/02/2008</ref> que surgiu de l zabo nó-cunsensual de la Iugoslábia i que nun ye un precedente para nanhue outra situaçon, Recordando ls anhos de cunflitos i bioléncia an Kosobo, que perturbou la cuncéncia de todas las pessonas ciblizadas, …''". An outras palabras, la declaraçon de la andependéncia reibindica que Kosobo ye un causo special depuis de las crises ne ls anhos 90 i que nun ye un precedente por causa desso. Todabie, países cumo la Spanha i l Xipre nun planeian recoincer Kosobo cumo un Stado andependiente porque temen que el bai ser cunsidrado cumo un precedente. === Naciones Ounidas === La república recentemente proclamada nun quedou nembra de las [[Naciones Ounidas]], pus quaije to mundo acradita que qualquiera apelo para quedar nembro de la ONU serie bloqueada pula Rússia. <ref name="sdut150208">"[http://www.signonsandiego .com/news/world/20080215-0733-kosobo-serbia-russia-respunse.html Russia's outiones lhemited fur Kosobo retaliation]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''San Diego Union-Tribune'', 15 de febreiro de [[2008]]</ref> Rússia jurou oupor la andependéncia de Kosobo cun un "praino de bingança" que alguns sugeriran podie amostrar Rússia reconhecendo la até agora anternacionalmente nó-reconhecidos Stados de [[Abecásia]] i [[Ossétie de l Sul]] na [[Geórgia]]<ref name="sdut150208" /> i la [[República Turca de Xipre de l Norte]] an [[Xipre]].<ref>[http://www.thenews .com.pk/daily_detail.asp?id=95906 http://www.thenews .com.pk/daily_detail.asp?id=95906]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La Sérbia declarou eigualmente prebentibamente la anulaçon de la andependéncia de Kosobo i jurou oupor la andependéncia de Kosobo cun un pacote de medidas cuja antençon ye zamcorajar l reconhecimiento anternacional de la república.<ref>"[http://ap.gogle .com/article/ALeqM5juNm3C14Y4oWmhBjjfb41_OuYnXAD8UQRMOO1 Persidente sérbio jura guerra subre Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", Associated Press, 15 de febreiro de [[2008]]</ref> == Reaçones == [[Fexeiro:Flag of Kosovo.svg|200px|thumb|right|[[Bandeira de l Kosobo|Nuoba bandeira de Kosobo]] na declaracon de la andependéncia.]] [[Fexeiro:Crystal Clear app xmag.png|18px]]' 'Ber tamien:[[Reaçon anternacional a la declaraçon de andependéncia de l Kosobo de 2008]]'' === Reaçones an Kosobo === [[Fexeiro:Kosovo ethnic 2005.png|thumb|250px|Mapa de l [[Kosobo]] cun sues respetibas populaçones manjoritárias por cada region.]] ==== Albaneses de Kosobo ==== La maiorie ls albaneses an Kosobo cumprimentórun las amboras cun celebraçones.<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601102&sid=aNfjS6ZoAcXw&refer=uk Kosobo Declares Andependence, Seks U.S., EU Backing]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Blomberg, 17 de febreiro de [[2008]]</ref><ref name="Heirald">[http://www.iht .com/articles/2008/02/17/ourope/kosobo.php Kosobo declares andependence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anternational Heirald Tribune Ourope, 17 de febreiro de 2008</ref><ref name="bbcdibeucel">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7249909.stn Debeded EU mets to debate Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BBC News, 17 de febreiro de 2008}</ref> ==== Sérbios de Kosobo ==== L bispo de la [[Eigreija Ourtodoxa Sérbia]] an Kosobo, Artemije, reagiu cun rábia, declarando que la andependéncia de Kosobo fui "un stado temporário de acupaçon", i que "Sérbia debe cumprar modernas armas de fuogo de la Rússia i de outros países i besitar la Rússia para mandar boluntários i stablecer ua persença melitar na Sérbia."<ref name="reuters">[http://www.reuters .com/article/lhatestCrisis/idUSL17718644 Serbs in fur lhong-haul fight against Kosobo state] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715103113/http://www.reuters/ |date=2013-07-15 }}, Reuters, 17 de febreiro de [[2008]]</ref> Ne l [[Norte de Kosobo]], un prédio de la ONU que cuntenie ua corte judicial i ua prison fui atacado por granada de mano, causando poucos danos mas nanhue casualiadade. Ua granada que nun splodiu fui achada de l outro lhado de la rue, acerca dun hotel que abrigaba oufeciales de la ONU.<ref>[http://www.iht .com/articles/ap/2008/02/17/ourope/EU-GEN-Kosobo-Andependence-Serbs.php Splosion rocks UN building hours after Kosobo declares andependence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anternational Heirald Tribune, 17 de febreiro de [[2008]]</ref> Un çpositibo splosibo fui detonado an Mitrobica, danificando dous beiclos. Nanhue casualidade fui relatada i naide quedou ferido.<ref>[http://www.kosobapress .com/ks/andex.php?cid=2,2,38841 BLAST IN THE COURTYARD OF THE DISTRICT COURT IN NORTHERN MITROBICA]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Manifestantes sérbios an Kosobo botórun fuogo an dous lhocales na frunteira ne l norte de Kosobo. Ambos lhocales éran bigiados por policiales de l Kosobo i de la ONU. Nanhun dano fui anformado ne ls ataques, mas la polícia se retirou até que ls suldados de la Fuorça de Kosobo chegórun.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7252874.stn|title=Kosobo Serbs burn border points]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BBC News, 19 de febreiro de [[208]]</ref> Un jornalista japonés que usaba l ouniforme de la ONU fui spancado ne l norte de Mitrobica.<ref>[http://www.csmonitor .com/2008/0221/p07s01-woeu.htmlSerbs try to clain la piece of Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Christian Science Monitor, 21 de febreiro de [[2008]]</ref> Cientos de sérbios protestórun na cidade de Kosobo de [[Kosobska Mitrobica]] an 22 de febreiro. L protesto fui relatibamente calmo, mas houbo un pouco de brigas i arremesso de piedras.<ref name="usebacuatebbc">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7259327.stn US to eibacuate staff fron Serbia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BBC News, 22 de febreiro de [[2008]]</ref> === Reaçon sérbia === L Purmeiro Menistro de la Sérbia, [[Bojislab Koštunica]], culpou ls Stados Ounidos por stáren "prontos para biolar la orde anternacional para sous própios antresses melitares" i declarou que "Hoije, esta política de fuorça pensa que triunfou stablecendo un falso stado. […] Anquanto las pessonas sérbias eisistiren, Kosobo será Sérbia." <ref name="reuters serb">[http://www.reuters .com/article/lhatestCrisis/idUSL1743063 Serbia cundemnes breakaway Kosobo las "false state"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715103113/http://www.reuters/ |date=2013-07-15 }}, Reuters, 17 de febreiro de [[2008]]</ref> [[Slobodan Samardžić]], l menistro sérbio de Kosobo, declarou que, "Un paíç nuobo stá sendo stablecido por brecha de dreito anternacional […] Ye melhor para chamar esto un falso paíç."<ref>[http://www.news .com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23231570-5006003,00.html Jubilation and hatred ober Kosobo], The Daily Telegraph, 17 de febreiro de [[2008]]</ref> Nun oustante, l gobierno sérbio diç que el nun respunderá cun bioléncia. <ref name="cnn150208" /> An 17 de febreiro de [[2008]], aprossimadamente 2,000 Sérbios protestórun na Ambaixada de ls Stados Ounidos an Belgrado, cun alguns arremessando piedras i traques ne l prédio antes de séren afastados pula [[Tropa de choque]].<ref name="Heirald"/> Protestantes tamien quebrórun las jinelas de la ambaixada de la [[Slobénia]], to Estado que cuntrola la persidéncia de la ONU.<ref>[http://www.dailymail .com/News/200802170255 Kosobo declares andependence fron Serbia; Russia protests, warning it will stir cunflit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808075726/http://dailymail/ |date=2013-08-08 }}, Charleston Daily Carta eiletrónica, 17 de febreiro de [[2008]]</ref> An [[Belgrado]] i an [[Nobi Sad]], lhoijas de la [[McDonald's]] fúrun danificados por manifestantes.<ref>[http://www.news .com.au/adelaidenow/story/0,22606,23231577-912,00.html Serbian persident rejets Kosobo andependence declaration], Adelaide Now, 17 de febreiro de [[2008]]</ref> Cinquenta i quatro policiales i 34 cebiles fúrun feridos. Políticos sérbios cundenórun la bioléncia.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.blic.co.yu/politika.php?id=31082 |accessdate=2009-05-31 |archivedate=2008-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227144334/http://www.blic.co.yu/politika.php?id=31082 }}</ref> La debison sérbia de la [[U.S. Stel]], sediada an [[Smederebo]], tubo ua falsa amenaça de bombas.<ref>[http://xs4.b92.net/anfo/besti/andex.php?yyyy=2008&mn=02&dd=19&nab_id=285477 Çorder in Serbian Cities]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[B92]], 19 de febreiro de [[2008]]</ref> L Cunseilho de la Corona de la [[Casa de Karađorđeibić]], ua família rial de Sérbia i Iugoslábia, rejeitou a unilateral declaraçon de andependéncia de Kosobo , dezindo que la "Ouropa tenie diminuído sue própia moral, ambergonhando sue própia stória i mostrando que lheba drento de sou ourganismo l bírus de sue própia queda", i que "ye ua derrota de la eideia de democracie.[…] Ua derrota de las regras ounibersalmente aceitas de l dreito anternacional", i que ua "parte de l porjeto de Mussolini i Hitler fui finalmente rializada, ne l território de la Sérbia." <ref>[http://www.royalfamily.org/statements/state-det/state-1817.htn Press release fron the Crown Council regarding the declaration of an Albanian state on the territory of Serbia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Public Relationes Ouffice of HRH Crown Prince Alexander II,17 de febreiro de [[2008]].</ref> An Montenegro, protestos fúrun rializados an [[Podgorica]] an 19 de febreiro de 2008. Manifestantes carregában bandeiras de l [[Partido de l Pobo Sérbio (Montenegro)|Partido de l Pobo Sérbio]] i de l [[Partido Radical Sérbio]] i tamien cantában ''Ubij, zakolji'' (Assassinato, massacre).<ref>[http://www.bijesti.cg.yu/bijesti_old/naslobna.php?akcija=bijest&id=262000Opposition Many came to weste eiquipa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Bijesti]], 20 de febreiro de [[2008]]</ref> Partidos sérbios lhiderados pula [[Lista Sérbia]] eisigiran protestos an 22 de febreiro para protestar contra la andependéncia.<ref>[http://www.balkaninsight .com/en/main/news/8022/ Montenegro Students Protest]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Balkan Ansight, 19 de febreiro [[2008]]</ref> <!-- nanhue proba que esto fui feito por sérbios -->An [[Croácia]], la ambaixada Australiana an [[Zagreb]] tubo ua falsa amenaça de bombas lhougo passado sou reconhecimiento de Kosobo.<ref>[http://www.becernji.hr/newsron/news/croatie/3016517/andex.de l False Bomb Threat in Australian Ambassy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Bečernji lhist]], 19 de febreiro de [[2008]]</ref> An 21 de febreiro, houbo muitas demunstraçones por sérbios an Belgrado. La maiorie de ls manifestantes nun era biolenta, mas alguns atacórun las ambaixadas de ls Stados Ounidos i de la Croácia. Un grupo antrou na ambaixada de ls Stados Ounidos, botou fuogo an lhugar, i tentou jogar móbeis pulas jinelas. La ambaixada staba bazie, solamente guardas stában ne l lhocal. Nanhue eiquipe de la ambaixada fui ferida, mas un cuorpo fui achado; l puorta-boç de la ambaixada [[Rian Harris]] declarou que la ambaixada acradita que fui un atacante. La polícia lhebou 45 minutos para chegar na cena, i l fuogo fui solamente apagado naquel momiento. L ambaixador de ls Stados Ounidos para la ONU [[Zalmay Khalilzad]] quedou "anfurecido", i dixe que el bai pedir eimediatamente pa l Cunseilho de Sigurança de la ONU para fazer ua declaraçon "spressando fúria de l cunseilho, cundenando l ataque, i relembrando al gobierno sérbios de sue respunsablidade para proteger las facilidades dmplomáticas." L dano para la ambaixada croata fui menos sério.<ref name="yaho 2/21">{{cite news | url=http://news.yaho .com/s/ap/20080221/ap_on_re_you/serbia_kosobo_andependence | title= Belgrade's US Ambassy set on fire | date=21 February 2008 | publisher=Associated Press}}</ref> Las ambaixadas turcas i británicas tamien fúrun atacadas, mas la polícia nun cunseguiu prebenir danos. L anterior dun McDonald's fui danificado.Ua clinica lhocal relatou que houbo 30 feridos, 15 policias; la maiorie de ls ferimientos nun éran grabes.<ref name="yaho 2/21" /> L Cunseilho de Sigurança respundiu para esses acidentes por emitindo ua declaraçon unánime que declarou que, "Ls sócios de l Cunseilho de Sigurança cundenan nas cundiçones mais fuortes ls ataques contra las ambaixadas an Belgrado, que resultou an danos a la ambaixada arriscou al pessonal diplomático,". Antretanto, la [[Cumbençon de Biena subre Relaçones Diplomáticas]] nun eisige que ls Stados dében proteger las sues ambaixadas.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters .com/article/lhatestCrisis/idUSN21520115|title=U.N. council cundemnes Belgrade ambassy attacks|publisher=Reuters|date=[[21 de febreiro]] de [[2008]]|acessdate=[[21 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref> An 22 de febreiro, la ambaixada de ls Stados Ounidos na Sérbia ourdenou ua temporária eibacuaçon de to l pessonal znecessário, depuis de ls ataques na ambaixada. Rian Harris splicou la eibacuaçon para la [[Agence France-Presse|AFP]] dezindo que "Stan sendo ourdenados dependentes temporariamente para partir de Belgrado. Nós nun tenemos cunfiança que las outoridades sérbias puoden prober sigurança para nuossos funcionários."<ref name="usebacuatebbc"/> === Reaçon anternacional === [[Fexeiro:Kosovo relations.svg|300px|thumb|Reaçon anternacional: ua outra anterpretaçon{{legend|#000|Kosobo}} {{legend|#0080FF|Stados que reconhecen Kosobo formalmente cumo andependiente}} {{legend|#88C4FF|Stados que ténen la antençon de recoincer Kosobo cumo andependiente}} {{legend|#CDCD9C|Stados que demorórun ó spressan neutralidade ne l reconhecimiento de la andependéncia de Kosobo}} {{legend|#e5a238|Stados que spressan preocupaçon subre ls mobimientos unilaterales ó deseian negociaçones adicionales}} {{legend|#FF8040|Stados que recusórun recoincer Kosobo cumo andependiente}} {{legend|#CCC|Stados sin posiçon anformada a partir de 19 febreiro}}]] Defrentemente de la [[Declaraçon de Andependéncia de Kosobo de 1990]], que solamente [[Albánia]] reconheciu,<ref>Clark (2000), p. 92</ref> la segunda declaraçon de andependéncia de Kosobo fui reconhecida até [[28 de Márcio]] de [[2008]] por 36 stados, ancluindo l [[Afeganistan]], [[Almanha]],<ref name="Deutschland erkennt Kosobo an">[http://www.bundesregierung.de/nn_1264/Cuntent/DE/Artikel/2008/02/2008-02-20-deutschland-erkennt-kosobo-an.html Germany recognizes Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[20 de febreiro]] de [[2008]]). Deutsche Bundesregierung.</ref> [[Austrália]],,<ref name="SMH190208">{{cite web|url=http://news.smh .com.au/serbia-tipped-to-recall-ambassador/20080219-1sbc.html|title=Serbia tipped to recall ambassador}}</ref> [[Áustria]], [[Bélgica]], [[Bulgária]], [[Canadá]],,<ref>{{cite web|url=http://www.cbc.ca/world/story/2008/03/18/canada-kosobo.html|title=Canada to recognize andependent Kosobo|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|acessdate=28 de márcio de 2008}}</ref> [[Cuosta Rica]], [[Coréia de l Sul]], [[Croácia]], [[Dinamarca]], [[Slobénia]],<ref>[http://www.denmark.dk/en/serbicemenu/News/AnternationalNews/DenmarkRecognisesKosobo.htn Dinamarca reconhece Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Menistério de l Negócios Strangeiros de Dinamarca, 21 de febreiro de 2008</ref> [[Stados Ounidos]],<ref name="cnn150208">[http://www.cnn .com/2008/WORLD/ourope/02/18/kosobo.andependence/index.html Stados Ounidos reconhecen la andependéncia de Kosobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815192651/http://cnn/ |date=2013-08-15 }}, CNN, 18 de febreiro de [[2008]]</ref> [[Stónia]], [[Finlándia]], [[Fráncia]],<ref name="balkaninsight france">[http://www.balkaninsight .com/en/main/news/8001/ Fráncia reconhece Kosobo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BalkanInsight .com, 18 de febreiro de 2008</ref> [[Hungria]], [[Islándia]], [[Irlanda]], [[Eitália]], [[Japon]],<ref>[http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2008/3/0318.html Statement by Foreign Menister Masahiko Koumura on the Recognition of the Republic of Kosobo], Menistry fur Foreign Affairs, besitado an 3 de márcio de 2008</ref> [[Letónia]], [[Liechtenstein]], [[Luxemburgo]], [[Malásia]], [[Mónaco]], [[Noruega]], [[Países Baixos]], [[Peru]],,<ref>{{cite web|url=http://www.rre.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdie/C9B70437F80DBAF7052573F700710D15?OupenDocument|title=Perú decide reconocer andependencia de Kósoboe|publisher=Perubian Menistry of Sternal Relationes|date=2 de febreiro de 2008|acessdate=22 de febreiro de 2008}}</ref> [[Polónia]], [[Senegal]], [[Suécia]], [[Suíça]], [[República de la China|Taiwan]], [[Turquia]]<ref name="turkish menistry of foreign affairs">[http://www.mfa.gob.tr/MFA/HomePageTopPart/SM_Kosobo_18February2008.htn Enunciado de H.I. Sr. Eilhi Babacan, Menistro de l Negócios Strangeiros de la República de la Turquia, cun respeito la recogniçon de Kosobo por Turquia, Menistério de l Negócios Strangeiros de República de la Turquia, 18 de febreiro de 2008]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i [[Reino Ounido]] cun un ato de reconhecimiento aguardado de la [[Lituánia]] i [[Arábia Saudita]]. Ls peritos cuncordan que l númaro de países que reconhecírun até agora la República de Kosobo ye anferior que sperado.<ref>{{cite news|url=http://www.b92.net/ang/news/politics-article.php?yyyy=2008&mn=03&dd=15&nab_id=48482|title=Recognition slow, Belgrade could coperate|publisher=B92|date=15 de márcio de 2008|acessdate=8 de abril de 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.b92.net/ang/news/politics-article.php?yyyy=2008&mn=04&dd=07&nab_id=49187|title=Jeremić: Serbia can secure UN manjority|date=7 de abril de 2008|acessdate=8 de abril de 2008}}</ref> Antretanto, alguns países, ancluindo la [[Argentina]], [[Azerbaijon]], [[Bielorrússia]], [[Bolíbia]], [[Xipre]], [[Casaquiston]], [[Spanha]],<ref name="xinhua">{{cite news|title= Kosobo's proclaimed andependence probokes mixed respunses fron anternational community |publisher=Xinhua|url=http://news.xinhuanet .com/anglish/2008-02/18/cuntent_7620326.htn|date=[[17 de febreiro]] de [[2008]]|acessdate=[[17 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref> [[Geórgia]], [[Laos]], [[Moldábia]], [[Quirguiston]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]],<ref name="bbc one">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7249034.stn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Nembros de l parlamiento de Kosobo declórun andependéncia, [[BBC]] 17 de febreiro de 2008</ref> [[Sri Lhanka]], [[Tadjiquiston]], [[Turcomeniston]], [[Benezuela]] i [[Bietname]] oufecialmente i splicitamente negórun l reconhecimiento, cun mais spressando preocupaçon ó ancorajando negociaçones. Sérbia declarou que eilhes retiraran l ambaixador deilhes de todos ls Stados que reconhecíren Kosobo,<ref name="SMH190208" /> l que yá fazirun.<ref name="SMH190208" /> ==== Reaçon drento de la Ounion Ouropéia ==== [[Fexeiro:Kosovo is serbia protest in vienna 2.jpg|left|thumb|200px|Protestos de ''Kosobo ye Sérbia'' an Biena, Áustria, an 24 de febreiro de 2008]] La [[Ounion Ouropéia]] mandou 2,000 pessonas de la fuorças de manutençon de la paç de las Naciones Ounidas para ajudar la andependéncia de Kosobo. La Sérbia reibindicou que esta ye ua acupaçon i que l mobimiento de l UE ye eilegal.<ref name="forbes"/> An 18 de febreiro de 2008 la persidéncia de la UE declarou depuis dun die de antensas çcussones antre menistros de bários países que países-nembros puoden andibidualmente scolher se quieren recoincer ó nun la andependéncia. Alguns países-nembros, cumo la Spanha, stában anfelizes subre l senhal que un reconhecimiento ambiarie.<ref name=BBC1>{{cite news | title=EU splits on Kosobo recognition | date=[[18 de febreiro]] de [[2008]]| publisher=[[BBC news]] | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/7249909.stn | acessdate = [[19 de febreiro]] de [[2008]] }}</ref> ==== Fura de la UE ==== L persidente de l [[Stados Ounidos]] [[George W. Bush]] dou las buonas-benidas la declaraçon de andependéncia cumo tamien sue proclamaçon de amisade cula Sérbia, declarando: "Nós apoiamos fuortemente l praino Ahtisaari [ansinuando la andependéncia de Kosobo] […]. Nós somos ancorajados pul fato que l gobierno de Kosobo proclamou sue buntade i sou deseio para apoiar dreitos sérbios an Kosobo claramente. Nós tamien acraditamos que stá ne ls antresses de Sérbia para eilha ser alinhada cula Ouropa i las pessonas sérbias puoden saber que eilhes ténen un amigo na América."<ref name="BBC reation">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/ourope/7249586.stn In quotes: Kosobo reation]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BBC News Online, [[17 February]] [[2008]]</ref> La [[Rússia]] reagiu cun cundenaçon, declarando que eilhes "spírun a misson de ONU i fuorças OTAN-cunduzidas an Kosobo antrar an açon eimediata para lhebar a cabo l mandato deilhes […] ancluindo la anulaçon de las decisones de ls uorgones outónomos de Pristina i a tomada de medidas admenistratibas duras contra eilhes."<ref name="BBC reation" /> [[Fexeiro:Kosovo Independence Celebration Car with Flags.jpg|thumb|right|upright|Pessonas celebrando la andependéncia de Kosobo an [[Lausanne]], [[Suíça]], cun sou carro segurando las bandeiras de ls Stados Ounidos, de la Albánia i de la Suíça.]] An [[Tirana]], capital de la [[Albánia]], la andependéncia de Kosobo fui mui celebrada.<ref>{{cite web|url= http://www.b92.net/ang/news/region-article.php?yyyy=2008&mn=02&dd=17&nab_id=47778 |title= Tirana celebrates "Kosobo Day" |publisher= [[B92]]}}</ref> L [[Lista de purmeiros-menistros de la Turquia|Purmeiro-Menistro]] [[Turquia|turco]] [[Tayyip Erdoğan]] telfonou l Purmeiro-Menistro de Kosobo [[Hashin Thaçi]] i dixe para el que la declaracon de la andependéncia "bai trazer pa ls [[balcanas]] stablidade i paç.".<ref name="zaman">[http://www.zaman .com.tr/haber.de l?haberno=653542 Ankara'dan Kosoba'ya jest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824184121/http://zaman/ |date=2013-08-24 }}, Zaman Newspaper, [[18 February]] 2008 (an turco)</ref> L Menistério de l Sterior de la [[República de la China]] (giralmente chamada de Taiwan; nó-nembra de la ONU) declarou que "Nós parabenizamos las pessonas de Kosobo na andependéncia premiada deilhes i speramos que eilhes çfrutan las fruitas de la democracie i lhiberdade. […] Democracie i outodetreminaçon son las propiadades andossadas pulas Naciones Ounidas. La República de China siempre apóia ls países soberanos que buscan la democracie, soberanie i andependéncia por meios calmos."<ref>{{cite news|url= http://news.monstersandcritics .com/asiapacific/news/article_1391616.php/Taiwan_cungratulates_Kosobo_on_andependence |title=Taiwan cungratulates Kosobo on andependence|date=[[17 de febreiro]] de [[2008]]|acessdate=[[17 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref> La ribal política de Taiwan, la [[República Popular de la China]], respundiu debrebe, dezindo que "Taiwan, cumo parte de la China, ten nanhun dreito i qualificaçon para fazer l reconhecimiento chamado."<ref>{{cite web | title = Spokesman: Taiwan has ne l right to "recognize" Kosobo's andependence | publisher = Anglish Xinhua | url=http://news.xinhuanet .com/anglish/2008-02/18/cuntent_7625025.htn | acessdate = [[22 de febreiro]] de [[2008]]| year = [[2008]]}}</ref> Antre ls países de l [[Suiste asiático]] adonde ourganizaçones separatistas muçulmanos stában atibos an pul menos trés Stados, la [[Andonésia]], cula maior populaçon muçulmana de l mundo, adiou l reconhecimiento de la andependencia de Kosobo,<ref>AP: [http://www.theijakartapost .com/detailgeneral.asp?fileid=20080219125657&irec=13 Philippines prefers negotiated settlement to Kosobo's andependence declaration]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[The Jakarta Post]]''; http://www.nationmultimedie{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/worldhotnews/read.php?newsid=30065701</ref> anquanto las [[Filipinas]] declarórun que nun eirien se oupor al eibento, mas tamien nun eirien apoiá-lo..<ref name="Philippine Daily Anquirer">{{cite news|title=RP: Sek negotiated settlement to Kosobo andependence row|publisher=[[Philippine Daily Anquirer]]|url= http://globalnation.anquirer.net/news/breakingnews/biew/20080219-119821/RP-Sek-negotiated-settlement-to-Kosobo-andependence-row |date=[[19 de febreiro]] de [[2008]]|acessdate=[[19 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref><ref name="Philippine Star">{{cite news|title=RP prefers negotiated settlement to Kosobo's andependence declaration|publisher=[[Philippine Star]]|url= http://www.philstar .com/andex.php?Lhocal%20News&p=54&type=2&sec=2&aid=2008021929 |date=[[19 de febreiro]] de [[2008]] |acessdate=[[19 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref> Ambos países sofren de pressones de ourganizaçones separatistas muçulmanas an sous territórios, percipalmente [[Aceh]] i [[Mindanao]] meridional , respetibamente. L [[Bietname]] spressou ouposiçon,<ref>[http://www.lhimun.hr/en/main.aspx?id=248819 Bietnan Says Against Kosobo Andependence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Lhimun.hr, 17 de febreiro de 2008</ref> anquanto an [[Singapura]] anformórun que stában a studar la situaçon.<ref>{{cite news|url= http://www.channelnewsasia .com/stories/singaporelocalnews/biew/329558/1/.html |title=S'pore studying Kosobo's declaration of andependence fron Serbia |date=[[18 de febreiro]] de [[2008]] |acessdate=[[18 de febreiro]] de [[2008]] |publisher=Channel NewsAsia}}</ref> L Purmeiro-Menistro [[Austrália|australiano]] [[Kebin Rudd]] apoiou la andependéncia de Kosobo na manhana de 18 de febreiro, dezindo que "Esto parece ser a melhor açon. Por causa desso ye que, diplomaticamente, nós stenderíamos reconhecimiento a la purmeira ouportunidade."<ref>{{cite news|url= http://www.news .com.au/story/0,23599,23231533-29277,00.html |title=Rudd backs andependent Kosobo| date=[[18 de febreiro]] de [[2008]] |acessdate=[[18 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref> La Purmeira- Menistra de [[Nuoba Zelándia]] [[Heilen Clark]] dixe que la Nuoba Zelándia nun reconhecera nin nó reconhecerá la andependéncia de Kosobo.<ref>{{cite web|url= http://www.stuff.co.nç/4406032a6160.html |title=NZ on fence ober Kosobo andependence| date=[[18 de febreiro]] de [[2008]] |acessdate=[[19 de febreiro]] de [[2008]]}}</ref> L persidente de la [[República Turca de Xipre de l Norte]] (Un Stado que nun ye reconhecido pula ONU) [[Mehmet Eilhi Talat]] saudou la andependéncia de Kosobo i spera que l Stado fur respeitado i, an ouposiçon fuorte para la posiçon de la [[República de Xipre]].<ref>[http://www.thenewanatolian .com/tna-31302.html Turkish Cypriots salute Kosobo andependence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, TNA, 18 de febreiro de 2008</ref> Na [[Croácia]], 44 manifestantes fúrun presos depuis que queimórun la [[Bandeira de la Sérbia]], na percipal praça de [[Zagreb]], depuis que manifestantes sérbios atacórun la ambaixada croata an [[Belgrado]], [[Sérbia]].<ref>{{cite news|url= http://www.reuters .com/article/newsMaps/idUSL2248007720080222 |title=Croatie arrests 44 anti-Serb protesters |date=[[22 de febreiro]] de [[2008]]|acessdate=[[22 de febreiro]] de [[2008]]|publisher=[[Reuters]]}}</ref> ==== Naciones Ounidas ==== A pedido de la [[Rússia]], l [[Cunseilho de Sigurança de la ONU]] eisecutou ua sesson de eimergéncia na tarde de 17 de febreiro.<ref name="forbes">{{cite news |title=UN Security Council to met on Kosobo - diplomat UPDATE |url= http://www.forbes .com/markets/feds/afx/2008/02/17/afx4664520.html |work=AFX News Lhemited |publisher=Forbes |date=17 de febreiro|acessdate=17 de febreiro}}</ref> L [[Secretairo-Giral de las Naciones Ounidas]], [[Ban Ki-mon]], fizo ua declaraçon que eibitou tomar partidos i ancorajou partidos "se cunter de qualquier açon de declaraçones que poderien poner an peligro la paç, stimular la bioléncia ó arriscar sigurança an Kosobo ó na region."<ref>[http://www.nytimes .com/2008/02/18/world/ourope/18kosobo.html?_r=1&hp=&oref=slogin&pagewanted=all Kosobo Declares Its Andependence Fron Serbia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }}, ''[[New York Eiquipas]]'', 17 de febreiro de 2008</ref> Falando an nome de seis países oucidentales - [[Bélgica]], [[Croácia]], [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Eitália]] i ls [[Stados Ounidos]] - l ambaixador belga spressou rejeiçon "que l Cunseilho de Sigurança nun puode cuncordar ne l modo remeta, mas este ampasse stubo claro durante muitos meses. Ls eibentos de hoije… repersentan la cuncluson dun porcesso de stado que esbaziou todas las abenidas an perseguiçon dun resultado negociado."<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/18/kosobo.serbia1 Albanian celebrationes lheabe Serbs defiant] {{Lhigaçon einatiba|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[18 de febreiro]] de [[2008]]). ''[[The Guardian]]''.</ref> == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Stória de Kosobo]] [[Catadorie:Política de Kosobo]] [[Catadorie:Política de la Sérbia]] [[Catadorie:2008 na Ouropa]] [[Catadorie:Declaraçones de andependéncia]] [[de:Kosovo#Politik]] fykm50ln0kywddxqurgn3espt0lmapm Antruido 0 829 108511 107300 2026-09-26T00:19:29Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108511 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Carnival in Rio de Janeiro.jpg|thumb|250px|[[Antruido ne l Riu de Janeiro]], [[Brasil]], un de l maiores de l mundo]] L '''Antruido''' son las fiestas de maçcaras. La sue data ye cunsante l anho lunar ne l [[Crestianismo]] de la [[Eidade Média]]. L período de l Antruido era marcado pul "adius a la chicha" ó "chicha bal" dando ourige a la palabra pertuesa "Carnaval". Durante l período de l Antruido habie ua grande cuncentraçon de fiestas populares. Cada cidade brincaba de l sou modo, cunsante ls sous questumes. L Antruido moderno, feito de çfiles i fantasies, ye perduto de la sociadade bitoriana de l [[seclo XIX]]. La cidade de [[Paris]] fui l percipal modelo sportador de la fiesta carnabalesca para l mundo. Cidades cumo [[Nice]], [[Nuoba Orleans|Nuoba Orleanes]], [[Toronto]] i [[Riu de Janeiro]] se anspirarian ne l Antruido francés para amplantar sues nuobas fiestas carnabalescas. An 2005 l Antruido de [[Salbador (Vahia)|Salbador]], [[Bahia]], [[Brasil]] stá ne l [[Guinness Book]] cumo a maior fiesta de rue de l mundo.<ref>{{Citation |title=L antruido de Salbador i "L Coraçon de l Mundo Bate Eiqui" |url=http://www.adnews.com.br/eventos.php?id=23676 |accessdate=2009-02-22 |archivedate=2009-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090216162326/http://www.adnews.com.br/eventos.php?id=23676 }}</ref> An [[Pertual]], eisiste ua grande tradiçon carnabalesca, percipalmiente ls Antruidos de la [[Region Outónoma de la Madeira|Ilha de la Madeira]] (donde salírun ls eimigrantes que haberien de lebar la tradiçon de l Antruido pa l Brasil), [[Obar]], [[Podence]], [[Loulé]], [[Sesimbra]], [[Riu Maior]], [[Torres Bedras]] i [[Sines]], çtacando-se l de Torres Bedras, [[Antruido de Torres]], por tener l Antruido más antigo i chamado de ''l más pertués de Pertual'', que mantén-se popular i fiel a la tradiçon nun amportando l samba i outros strangeirismos. A la par cul [[Antruido de Canhas de Senhorin]] cun acerca de 400 anhos i tradiçones únicas cumo ls Pizones, las Paneladas, Queima de l Antrudo, çpique antre outras. Ne ls [[Açores]], más propiamente na [[ilha Terceira]], hai ua de las formas más peculiares de l Antruido an Pertual, las Beilças i Beilinhos de Antruido. Esta tradiçon, tenida cumo a maior manifestaçon de triato popular an Pertual, remonta al tiempo de l purmeiros poboadores i amostra un stilo triatal bien al jeito de l Outos bicentinos. == Stória i eitimologie == [[Fexeiro:Venezia-maschera carnevale.jpg|thumb|[[Antruido de Beneza]], [[Eitália]].]] La fiesta carnabalesca aparece zde la amplantaçon, ne l [[seclo XI]], de la [[Sumana Santa]] pula [[Eigreija Católica]], antes de la quarenta dies de ayuno, la [[Quaresma]]. Esse tiempo de pribaçones acabarie por ancentibar la reunion de muitas fiestas ne ls dies antes de la [[Quarta-feira de Cinzas]], l purmeiro die de la [[Quaresma]]. La palabra pertuesa "carnaval" stá, assi, ligada cula eideia de "afastamiento" de l prazeres de la chicha marcado pula spresson "carne vale"(an mirandés "chicha bal"), que, acabou por formar la palabra "carnaval"; an Mirandés Antruido. [[Fexeiro:Painted woman at Loulé Carnaval 2006.jpg|thumb|left|Antruido de [[Loulé]], [[Pertual]] - [[Febreiro]] de [[2006]]]] An giral, l Antruido ten la duraçon de trés dies, ls dies antes de la [[Quarta-feira de Cinzas]]. An cuntraste cula Quaresma, tiempo de peniténcia i pribaçon, estes dies son chamados "gordos", an special la terça-feira ('''Terça-feira gorda''', tamien coincida pul nome francés '''''[[Mardi Gras]]'''''), redadeiro die antes de la Quaresma. Ne ls [[Stados Ounidos]], l termo ''mardi gras'' ye sinónimo de Antruido. Na era de l [[Renacimento]] las fiestas que acuntecian ne ls dies de antruido ancorporórun ls [[bailes de máçcaras|baile de máçcaras]], cun ricas [[fantasie (bestuário)|fantasie]]s i ls [[alegories carnabalescas|carros alegóricos]]. A las fiesta popular i zourganizada juntórun-se outros tipos de comemoraçon i als poucos la fiesta fui tomando l formato atual. L Antruido ye un tiempo de fiestas regidas pul anho lunar ne l Crestianismo de la Eidade Média. Durante l tiempo de l Antruido habie ua grande cuncentraçon de fiestas populares. Cada cidade brincaba de l sou modo, d'acordo culs sous questumes. L Antruido moderno, feito de çfiles i fantasies, ye perduto de la sociadade bitoriana de l seclo XIX. La cidade de Paris fui l percipal modelos sportador de la fiesta carnabalesca pa l mundo. Cidades cumo [[Nice]], [[Nuoba Orleanes]], [[Toronto]] i [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]] anspirarian-se ne l Antruido francés para amplantar sues nuobas fiestas carnabalescas sendo l Antruido de l Riu de Janeiro cunsidrado l más amportante de l mundo. == Cálclo de l die de Antruido == {{AP|[[Cálclo de la Páscoa]]}} Todos ls feriados eiclesiásticos son calculados an funçon de la data de la Páscoa, fuora l Natal. Cumo l [[demingo de Páscoa]] ye ne l purmeiro demingo passado la purmeira [[luna chena]] a partir de l [[eiquinócio]] de la primabera (ne l heimisfério norte) ó de l eiquinócio de l outonho (ne l heimisfério sul), i la [[Sesta-feira Santa|sesta-feira de la Peixon]] ye la que ye antes de l Demingo de Páscoa, anton la terça-feira de Antruido acuntece 47 dies antes de la Páscoa. {{ref-section}} == {{Ber tamien}} == * [[Antruido de la Suíça]] * [[Antruido de l México]] * [[Antruido de Granada]] * [[Antruido ne ls Stados Ounidos de la América]] * [[Antruido de l Brasil]] * [[Antruido de la Bélgica]] * [[Antruido de la Argentina]] * [[Antruido de la Almanha]] == {{Ligaçones sternas}} == * [http://www.portalsaofrancisco.com.br/alfa/carnaval/index.php Ourige i Cumpositores de l Antruido] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214214250/http://portalsaofrancisco.com.br/alfa/carnaval/index.php |date=2009-02-14 }} * [https://web.archive.org/web/20061206012800/http://www.emtursa.ba.gov.br/Template.asp?nivel=000600140005&identidade=4145 Emtursa] * [http://carnaval.terra.com.br Antruido - Tierra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625204912/http://www.carnaval.terra.com.br/ |date=2022-06-25 }} {{rabisco}} {{Antruido}} {{Antruido ne l Mundo}} [[Catadorie:Antruido]] 1vp68onyy1funjrk0nbutpyd6vm60qm Bikings 0 886 108513 101153 2026-09-26T00:39:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108513 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|250px|Repersentaçon de l bikings.]] '''Bikings''' ó '''biquingues''' fúrun nembros marítimos de la [[Scandinábia]], que tamien éran comerciantes, guerreiros i piratas. Antre finales de l [[seclo VIII]] i de l [[seclo XI]] pilhórun, ambadiran i colonizórun las cuostas de la Scandinábia, [[Ouropa]] i [[ilhas Vritánicas]].<ref name="Eilse Roesdahl, p.9-22">Eilse Roesdahl, p.9-22</ref> L período de spanson desses pobos ye chamado ''Era Biking''.<ref>''[http://www.britannica .com/eb/topic-628781/Biking Biking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}'', [[Ancyclopedie Britannica]]</ref> Ambora séian coincidos principalmente cumo un pobo de terror i çtruiçon, eilhes tamien fundórun poboados i fazirun quemércio pacificamente. La eimaige stórica de ls bikings mudou un pouco al lhongo de l tiempos, i hoije yá admite-se que eilhes tubírun ua einorme cuntribuiçon na tecnologie marítima i na custruçon de cidades.<ref name="Eilse Roesdahl, p.9-22"/> == Etimologie == Hoije, dun modo un tanto cuntroberso, la palabra ''biking'' tamien ye ousada cumo un adjetibo que se refre als [[Scandinábia|scandinabos]] de la época; la populaçon scandinaba [[eidade média|mediabal]] ye chamada frequentemente pula palabra genérica "nórdicos". La [[etimologie]] de la palabra ye un tanto ancierta. La raiç de la palabra germánica ''bik'' ó ''wik'' stá relacionada a mercados, ye l [[sufixo]] normalmente outelizado para referir-se a ua "cidade mercadora", de la mesma forma que ''burg'' quier dezir "lhugar fortificado". [[Sandwich]] i [[Harwich]], na [[Anglaterra]], inda mostran essa treminaçon, i ''[[Quentobic]]'', la recén-scabada cidade portuária de l [[francos]], mostra la mesma etimologie. La atibidade mercantil de ls bikings stá bien decumentada an bários lhocales arqueológicos cumo [[Heideby]]. Hai quien acradite que la palabra ''biking'' ben de ''bikingr'' de l [[Léngua norueguesa antiga|nórdico antigo]], lhéngua falada puls bikings, mas eilhes nun se chamában assi, este nome fui atribuído a eilhes debido al sou seneficado, piratas, abintureiros i mercenários biajantes. Ls bikings son [[scandinabos]], que por sue beç, son un pobo germánico, sendo probenientes de l [[Ando-Ouropeus]]. Ls bikings a partir de l seclo VII ampeçórun a salir de la Scandinábia, ando para las regiones próssimas, debido a ua superpopulaçon i até porblemas anternos, cumo ne l causo de [[Erik, l Burmeilho]] que fui spulso de la [[Noruega]] i de la [[Islándia]] por assassinato, para alhá de la motibaçon pul quemércio i puls saques de las cidades [[Ouropa|ouropéias]]. Ls anales francos usan la palabra ''Normanni'', ls anglo-saxones ls chamában de ''Dani'', i ambora esses tenermos cierta mente se refiran respetibamente als noruegueses i dinamarqueses, parece que frequentemente éran ousados pa ls ''homes de l norte'' an giral.Nas crónicas germánicas eilhes chamados de ''Ascomanni'', esto ye, ''homes de madeira'', porque sues naus era feitas de madeira.An fuontes irlandesas eilhes aparecen cun ''Gall'' (forasteiro), ó ''Lhochlannach'' (nortistas), i pa l purmeiro éran alguas bezes adicionadas las palabras ''branco'' (para noruegueses) ó ''preto'' (para dinamarqueses), presumiblemiente debido a las quelores de sous scudos ó de sues malhas. Adan de Bremen, storiador eclesiástico germánico, screbendo aprossimadamente an 1705, afirma que la palabra ''biking'' era ousada puls própios dinamarqueses. El scribe:`...ls piratas la quien eilhes (dinamarqueses) chaman de Bikings, mas nós (ls germánicos) chamados de ''Ashmen''´. Se la ourige de la palabra biking fur scandinaba debe ser relatiba a la big(batailha), ó `bik (riacho, anseada, fiorde, ó baía).Se por outro lhado, la palabra Biking nun fur de ourige scandinaba, puode estar relacionada a la palabra ´Acampamiento´de l anglés antigo ''wic'', de l lhatin ''bicus''. == Registros stóricos == La tierra natal de ls bikings era la [[Noruega]], [[Suécia]] i [[Dinamarca]]. Eilhes i sous çcendentes se stablecírun na maior parte de la cuosta de l [[Mar Báltico]], grande parte de la [[Rússia]] cuntinental, la [[Normandia]] na [[Fráncia]], [[Anglaterra]] i tamien atacórun las cuostas de bários outros países [[Ouropa|ouropeus]], cumo [[Pertual]], [[Spanha]], [[Eitália]] i até la [[Sicília]] i partes de la [[Palestina]].{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Ls bikings tamien chegórun a la América antes de la çcubierta de [[Cristófe Colombo]], tenendo amprendido ua tentatiba fracassada de colonizaçon na cuosta de la region sudeste de l [[Canadá]]. Ls bikings éran guerreiros que biajában puls mares a partir de sue tierra, na península scandinaba, pilhando i saqueando cidades, mas tamien stablecendo quelónias i comercializando. Eilhes chegórun la árias ne l norte de la Ouropa lhebando sue cultura, cumo la [[Normandia]], na Fráncia, que [[Rolon]] (Rollo) cunseguiu atrabeç dun acuordo cun [[Carlos III]], l [[Tratado de Saint-Clair-sur-Eite]]. Este território era ne l norte de la Fráncia al redror de la cidade de [[Rouen]]. Para alhá de la [[Groenlándia]], adonde [[Erik, l burmeilho]] criou quelónias apuis de tener sido spulso de la Noruega i de la [[Islándia]], i de l Canadá, para adonde [[Leif Eriksson]], filho de Erik biajou. Ls bikings questumában usar lhanças (cumo l dius [[Odin]]) i machados i sous capacetes nun tenan chifres (cumo son apersentados). Biajában an barcos rápidos chamados ''[[drakkars]]'', "dragon", por tenéren ua cabeça de mítico animal sculpida na frente. La belocidade desses barcos facilitaba ataques surpresas i fugas quando neçairo. Las dibersas naciones biking stablecírun-se an bárias zonas de la Ouropa: * Ls [[dinamarca|dinamarqueses]] nabegórun pa l sul, an direçon a la [[Frísia]], [[Fráncia]] i partes de l sul de la [[Anglaterra]]. Antre ls anhos [[1013]] i [[1042]], dibersos reis bikings, cumo [[Canuto l Grande]], chegórun mesmo a acupar l trono [[Anglaterra|anglés]]. * Ls [[suécia|suecos]] nabegórun pa l lheste entrando na [[Rússia]], adonde [[Rurik]] fondou l purmeiro stado russo, i puls rius al sul pa l [[Mar Negro]], [[Custantinopla]] i l [[Ampério Bizantino]]. * Ls noruegueses biajórun pa l noroeste i oeste, acupando las para las [[Ilhas Faroé]], [[Shetland]], [[Órcades]], [[Irlanda]] i [[Scócia]]. Fuora nas ilhas británicas, ls noruegueses ancontrórun principalmente tierras inabitadas i fundórun poboados. Purmeiro la [[Islándia]] an 825 ([[monges]] [[irlandeses]] yá stában alhá), depuis la [[Groenlándia]] ([[985]]), fúrun acupadas i colonizadas por bikings noruegueses. An cerca de [[1000]] d.C., la [[América de l Norte]] fui çcubierta por [[Leif Eriksson]] de la [[Groenlándia]], que la chamou de [[Binland]]. Un pequeinho poboado fui fundado na península norte na Tierra Nuoba ([[Canadá]]), mas la hostilidade de l andígenas lhocales i l clima friu porbocórun l fin desta quelónia poucos anhos. Ls restos arqueológicos deste lhocal - [[L'Anse aux Meadows]] - custituen hoije an die un sítio de [[Património Mundial]] de la [[UNESCO]]. Ls Bikings ampeçórun a ancursar i colonizar al lhongo de la parte nordestina de [[Mar Báltico]] ne ls seclos [[Seclo VI|BI]] i [[seclo VIII|BII]]. Ne l final de l [[seclo VIII]], eilhes fazien lhongas ancursones çcendo ls rius de la moderna [[Rússia]] i stablecírun fuortes al lhongo de l camino para la defesa. Ne l [[seclo IX]] eilhes cuntrolában [[Kieb]] i an [[907]] ua fuorça de dous mil nabios i uitenta mil homes atacou Custantinopla. Eilhes saíran de alhá cun un faborable acuordo comercial de l [[Ampério Vizantino|amperador bizantino]]. Ls bikings fazirun la purmeira ambestida ne l Oeste ne l final de l [[seclo VIII]]. Ls purmeiros relatos de ambasones biking datan de [[793]], quando dinamarqueses ("marinheiros strangeiros") atacórun i saqueórun l famoso [[monastério]] [[ilha|ansular]] de [[Lindisfarne]], na cuosta [[Leste]] de la [[Anglaterra]]. Ls bikings saqueórun l monastério, matórun ls [[monge]]s que resistiran, carregórun sous nabios i retornórun a la [[Scandinábia]]. Ne ls 200 anhos seguintes, la stória Ouropeia ancontra-se repleta de cuntos subre ls bikings i sues pilhaiges. L tamanho i la frequéncia de las ancursones contra la [[Anglaterra]], [[Fráncia]] i [[Almanha]] oumentórun al punto de se tornáren ambasones. Eilhes saqueórun cidades amportantes cumo [[Hamburgo]], [[Utrecht]] i [[Rouen]]. Quelónias fúrun stablecidas cumo bases para feturas ancursones. Las quelónias ne l Noroeste de la Fráncia quedórun coincidas cumo [[Normandia]] (de "homes de l Norte"), i sous residentes éran chamados de [[normando]]s. An [[865]], un grande eisército dinamarqués ambadiu la Anglaterra. Eilhes cuntrolórun la Anglaterra puls dous seclos seguintes. Un de ls redadeiros reis de to la Anglaterra até [[1066]] fui [[Canuto l Grande|Canuto]], que gobernaba la Dinamarca i la Noruega simultaneamente. An [[871]], ua outra grande squadra nabegou pul [[Riu Sena]] para atacar [[Paris]]. Eilhes cercórun la cidade por dous anhos, até abandonáren l lhocal cun un grande pagamiento an denheiro i permisson para pilhar, zeimpedidos, la parte Oeste de la Fráncia. An [[911]], l rei de la [[Fráncia]] eilebou l xefe de la Normandia la [[Duque]] an troca de la cumberson al cristandade i de la anterrupçon de las ancursones. De l [[Ducado de la Normandia]] bino ua série de notables guerreiros cumo [[Guilherme I de Anglaterra|Guilherme I]], que cunquistou la Anglaterra an [[1066]]; [[Roberto II, Duque de la Normandia|Robert Guiscard]] i família, que tomórun la [[Sicília]] de l [[árabe]]s antre [[1060]] i [[1091]] i [[Valduíno I]], rei cruzado de [[Jarusalen]]. Ls bikings cunquistórun la maior parte de la [[Irlanda]] i grandes partes de la [[Anglaterra]], biajórun puls rius de la [[Fráncia]] i [[Spanha]], i ganhórun cuntrole de árias na [[Rússia]] i na cuosta de l [[Mar Báltico]]. Houbo tamien ambasones ne l [[Mediterráneo]] i ne l lheste de l [[Mar Cáspio]] i hai andícios que stubírun na cuosta de l nuobo cuntinente , adonde hoije se lhocaliza l Canadá. == Rotas comerciales == Fúrun trés las rotas básicas scandinabas durante la Era Biking: Rota ouriental - Seguida principalmente puls suecos, que penetrórun ne l coraçon de l territórios slabos, até [[Nobgorod]] i [[Kieb]], fundando l purmeiro Stado russo. Rota oucidental (lhinha anterna), seguida principalmente puls dinamarqueses, que ls cunduzia a las cuostas de la [[Scócia]], de la [[Northumbria]] i de la Neustria. Rota oucidental (lhinha sterna), seguida principalmente puls noruegueses, ne l qual fundórun la [[Islándia]], [[Groelándia]] i la bejita a la [[América de l Norte]]. == Sociadade == Ls pobos bikings, assi cumo tenien ua mesma ourganizaçon política, tamien cumpartilhában ua mesma cumposiçon sociocultural. La lhéngua falada puls bikings era la mesma, sou [[alfabeto]] tamien era l mesmo: l [[Runas|alfabeto rúnico]]. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Las sociadades stában debedidas, dun modo giral, de la seguinte maneira: L [[rei]] staba ne l ápice de la pirámide; ambaixo del stában ls ''[[jarls]]'', homes ricos i grandes propietários de tierras (ls ''jarls'' nun éran [[Nobreza|nobres]], pus nas sociadades bikings nun habie nobres); ambaixo de l ''jarls'' habie ls ''[[karls]]'', ó seia, l pobo, lhibres, mas sin posses ó cun poucas propiadades, giralmente pequeinhos comerciantes ó lhabradores. Ls karls cumpunhan l grosso de l eisércitos bikings i tenien partecipaçon nas [[Althings]]; ambaixo de l ''karls'', habie ls ''[[thralls]]'', scrabos. Eilhes giralmente éran prisioneiros de batailhas, mas podien ser (dependendo de la decison de la Althing de la region) scrabos por díbedas ó por crimes, sous propietários tenien dreito de bida i muorte subre eilhes. La maior parte de ls poboados bikings éran huortos pequeinhos, cun antre cinquenta i quenhientos habitantes. Nesses huortos, la bida era quemunitária, ó seia, todos debian se ajudar uns als outros. L trabalho era debedido d'acuordo cun las specialidades de cada un. Unes éran ferreiros, outros pescadores (ls poboados siempre se zambolbian nas prossimidades de rius, lhagos ó na borda dun [[fiorde]]), outros cuidában de l ganados, uns éran artesones, outros éran suldados porfissionales, mas la maiorie era agricultora. Las sembraduras ocorrian tan lhougo la primabera ampeçaba, pus ls granos percisában ser colhidos ne l final de l berano para que podíssen ser armazenados pa l outonho i ambierno. Durante l ambierno, las percipales fuontes de quemidos éran la chicha de ganado i de las caças que eilhes oubtinhan. Ne l berano l ganado era trasportado para las muntanhas para pastar lhoinge de las plantaçones. Ne ls huortos, las pessonas morában giralmente an grandes casarones quemunitários. Giralmente esses casarones éran habitados pulas famílias. Por eisemplo: trés armanos, cun sues respetibas mulhieres, filhos i nietos. Las famílias (''fjolskylda'') de ls bikings éran mui amportantes, sendo probedoras de abrigo quemido i proteçon. Las famílias tenien ribalidades i brigas cun outras, sendo julgados nas Things ó cun ls [[ordálios]], testes para julgamientos debinos. Ne l causo de muortes de la família, era normal haber binganças, debido a la amportança destas na sociadade. Ls nembros de las famílias trabalhában juntos, mesmo apuis de casáren, trabalhando zde pequeinhos nas famílias, daprendendo trabalhos más defíceles cul tiempo, trabalhando cun fierro ó ne l causo de ''[[jarls]]'', na política ó na guerra. Ls patriarcas detinhan mui poder, podendo scolher se sous filhos bibirian ó nun apuis de nacíren. Las mulhieres apuis de l casamiento mudában para la família de l marido i tenien trabalhos cumo cozinar, lhimpar i cuidar de ls necessitados. Las mulhieres éran oubedientes, mas podien pedir dibórcio, causo houbisses motibo, yá ls maridos podien tener cuncubinas i matar las mulhieres adúlteras, mas tenien de pagar al pai de la noiba para casar. Cumo las famílias ansinában ls trabalhos als filhos, muitos trabalhos éran fameliares, cumo ls stenfsmiors, que custruían barcos i cula madeira de ls barcos bielhos, reparában ls outros barcos. == Nabios i nabios lhongos == [[Fexeiro:Drakskepp2.PNG|thumb|right|250px|Drakar biking]] [[Fexeiro:Bikingschip eipcot.jpg|thumb|right|eimitaçon dun nabio biking ne l [[Eipcot]].]] Para alhá de permitir que ls bikings nabegassen lhongas çtáncias, sous [[nabio dragon|nabios dragon]] (''drakar'') trazian bantaiges táticas an batailhas. Eilhes podien rializar eficientes manobras de ataque i fuga, nas quales atacában rápida i einesperadamente, zaparecendo antes que ua contra- oufensiba podisse ser lhançada. Ls nabios dragon podien tamien nabegar an augas rasas, permitindo que ls bikings antrássen an tierra atrabeç de rius. La cultura de ls bikings tenie carátener guerreiro, debido tamien la anfluéncias relegiosas. Eilhes éran [[Politeísmo|politeístas]], tenendo diuses cun dibersas caratelísticas, personalidades, stórias i anfluéncias ne l die-la-die. Estes diuses éran debedidos an dous grupos, ls [[Aesir]] i ls [[Banir]], para alhá de tenéren outras criaturas cumo ls [[gigantes]]. Ls Aesir i ls Banir ténen poucas defrenças, mas hai bárias stórias subre guerras antre ls dous grupos. Para alhá de l diuses, tamien éran relatadas stórias de heiróis. Ls bikings apreciában mui las spadas, sendo que ls más ricos i poderosos tenien las más guapas i melhores spadas, tenndo detalhes dourados i até mesmo rúnicos. Para alhá de las spadas eilhes tenien facas, lhanças de dibersos tipos, cumo, de arremesso i éran las armas más ousadas an batailhas, sendo atiradas ne ls inimigos ó ousadas normalmente, quando atiradas, era clamado l nome de [[Odin]], dius de la guerra coincido por sue lhança, [[Gungnir]]. Mas ls bikings tamien usában arco i flecha, principalmente nas batailhas marinas i machados, mas estes fúrun más ousados ne l ampeço de la Era Biking, sendo ousado ne l cotidiano i por ser simples i rústico, nun tenndo detalhes cumo alguas spadas. Ls scudos éran de madeira, mas cun un detalhe de fierro ne l meio i al lhongo de la borda para proteger a mano. Tamien habie tipos specíficos de anfantarie cumo, ls ''[[berserkers]]'', que eimitában la ferocidade i brabura de l animales, muitas bezes nun usando proteçones nas guerras, sendo ousados [[roques]] i bubidas para porbocar este eifeito. Eilhes tenien bárias stórias para splicar cousas de l cotidiano, cumo l [[sol]] i la [[luna]], que acraditában séren perseguidos puls [[lobo]]s [[Skoll]](Perseguia l Sol) i [[Hati]](Perseguia la lhuna), armanos de [[Fenrir]](Que segundo l RAGNAROK, debora Odin an batailha, morrendo an seguida); l sol serie un dius i la lhuna ua diusa, chamado [[Mani]]. L [[cinta de la bielha]], segundo eilhes, tenie ua puonte, chamada [[Bifrost]], guardada pul dius [[Heimdall]]. L Dius-Sol passaba to die cun sue carruaige puxada puls cabalhos, [[Asbid]] i [[Arbak]]. Ls diuses éran más ó menos populares d'acuordo cula amportança que tenien cul cotidiano. Alguns de ls diuses más benerados fúrun, [[Odin]], [[Thor]] i [[Njord]]. La religion de ls bikings questumaba tener culto la ancestrales, para alhá de la beneraçon a diuses i trasmitie eideias defrentes quanto la questones de la bida i de l mundo. Eilhes acraditában que l mundo era debedido an “andares” i todos stában ounidos a ua enorma arble, chamada, [[Yggdrasil]]. Estes “andares” éran defrentes i tenan caratelísticas speciales, sendo estes, nuobe. Habendo un mundo pa ls diuses, [[Asgard]], i un mundo adonde las pessonas biben, [[midgard]], para alhá de ls outros siete que son, Nilfhein, mundo ambaixo de midgard, ne l susolo, adonde [[Heil]] goberna ls muortos. Outro mundo ye [[Jotunhein]], reino friu i montanhoso, adonde ls gigantes de peinha i niebe (chamado de [[Jotuns]]) habitan i era gobernado por [[Thryn]], gigante que roubou l [[Mjolnir]] de [[Thor]] para trocá-lo por [[Freya]]. Ls outros mundos son, [[Banehein]] (casa de l [[Banir]]), [[Muspellhein]] (casa de l [[gigantes de fuogo]], lhocal cheno de cinzas i lhaba, cujo rei ye l gigante [[Surt]]), [[Alfhein]] (adonde ls [[eilfos]] moran), [[Sbartahein]] (adonde ls [[sbartafars]] habitan, son coincidos cumo [[eilfos negros]]) i [[Nidabellir]] (ye a tierra de l [[nanos]]). Esta religion nun era baseada na lhuita antre l bien i l mal, mas antre la orde i l caos, sendo que nanhun dius era tenido cumo cumpletamente buono nin mal, mesmo [[Loki]] sendo apersentado cumo probocador de cunflitos, el ajudou ls diuses an dibersas ocasiones. Ls bikings balorizában la muorte i até la festejában. Apuis de la muorte, habien ritos, cumo la queima de l cuorpo de l muorto cun bários pertences i apuis de la queima, estes éran recolhidos i las cinzas, colocadas an potes de cerámica. Outra forma ousada apuis de la muorte era la criaçon de cámaras, adonde l muorto era colocado junto la bários pertences i até sous cabalhos. Esta forma era más ousada na dinamarca i na [[Gotland|Ilha de Gotland]]. Hai causos de antierros de nabios, adonde fúrun colocados rainha i princesa, junto a pertences i animales sacrificados, cumo, perros, cabalhos i buis. An outra cámara, fui ancontrada ua mulhier bien bestida, sendo esta rica i ua mal bestida retorcida, studos cunfirmórun que esta era escraba i habie sido posta biba nesta cámara. Ne l causo de la muorte de homes, era questume la sue mulhier faborita ser anterrada biba junto a el. L uso de barcos cumo túmulo, mostra poder i prestígio de l muorto i tamien simboliza la jornada pós-muorte i ten lhigaçon cula adoraçon la [[Njord]]. == Museus bikings == Eisiste un famoso [[museu biking]], que chimpa an [[Oslo]], na [[Noruega]], chamado [[Bikingskipshuset]]. Outro museu, dedicado als [[barcos bikings]], ye l [[Bikingeskibsmuset]], na [[Dinamarca]]. == La Era Biking == La percipal rezon que se cré star por trás de las ambasones fui la superpopulaçon causada pul abanço tecnológico trazido pul uso de l fierro. Pa l pobo que bibia na cuosta, fui natural la percura por nuobas tierras pul ouceano. Outra rezon fui que, nesse período, bários países ouropeus ancontrában-se ambolbidos an cunflitos anternos, sendo antoce presas fáceles para la ourganizaçon biking. L amor a la abintura i l sucesso melitar, caratelístico dua cultura que balorizaba ls feitos heiróicos de las sagas, debe tener sido outro fator. == Declínio == Após décadas de pilhaige, la resisténcia als bikings tornou-se más eficiente i, depuis de la antroduçon de l [[Cristandade]] na Scandinábia, tornou la cultura biking más moderada. Las ancursones bikings cessórun ne l fin de l [[seclo XI]]. La cunsulidaçon de l trés reinos scandinabos ([[Noruega]], [[Dinamarca]] i [[Suécia]]) an sustituiçon de las naciones Viking an meados de l [[seclo XI]] debe tener anfluenciado tamien l fin de l ataques, bisto que culs ls bikings passórun tamien a sofrer de las antrigas políticas de que tanto se beneficiórun i mui de la einergie de l rei staba dedicada a gobernar sues tierras. La difuson de l cristandade fragilizou ls balores guerreiros pagones antigos, que acabórun sumindo. Ls nórdicos fúrun absorbidos pulas culturas cun las quales eilhes tenien se ambolbido. Ls acupantes i cunquistadores de la Anglaterra birórun angleses, ls [[normando]]s birórun franceses i ls [[Rus]] tornórun-se russos. La scrita de ls bikings era cun [[runa]]s, simblos scritos an piedras, sendo ousados até l período de crestianizaçon que misturou las culturas i probocou alteraçones. Nessas misturas, muitas cousas de la cultura crestiana passórun pa ls bikings, mas alguas tradiçones i eideias de la religion de ls bikings passórun pa ls crestianos, colaborando para la aceitaçon de l cristandade puls bikings. Alguns eisemplos dessas crestianizaçones de las cousas bikings, son, la “santificaçon” de la fiesta de la diusa Eostre – cunsidrada por alguns, ua forma de la diusa Frigg, mulhier de Odin – cujos simblos son coneilhos i uobos i que oureginou ls nomes de la Páscoa ne l anglés i alman, Eastener (anglés) i Ostern (alman, benido dua bariaçon de sou nome, Ostera). Na [[Rússia]], ls bikings éran coincidos cumo [[baregues]] ó [[Varegues|baregos]] (''Bäringar''), i ls guarda-cuostas scandinabos de ls amperadores de l [[Ampério Bizantino|bizantinos]] éran coincidos cumo [[guarda baregue]]. Outros nomes ancluen [[nórdicos]] i [[normandos]]. == Rebitalizaçones modernas == ''Ber tamien [[La rebitalizaçon biking de l seclo XIX]].'' === Visones romantizadas === ===Eilmos cun chifres=== Muitos dízen que ls bikings usában [[eilmo]]s cun [[chifre]]s pus receában, pulas sues fés, de que l [[cielo]] les podisse benir a caer nas [[cabeça]]s. Apesar desta coincida eimaige a respeito deilhes - que na rialidade era ua fé [[celta]] i nun nórdica - eilhes jamales outelizórun tales eilmos. Essas caratelísticas nun passan dua ambençon artística de las [[ópera]]s de l [[seclo XIX]], que reforçában las [[nacionalidade]]s, ne l [[Romantismo]], i que bisában a resgatar la eimaige de ls bikings cumo [[bárbaros]] cruéis, pus sue aparéncia era ancierta. Ls [[capacete]]s que ls bikings berdadeiramente outelizában éran cónicos i sin chifres (cumo se puode ber na eimaige de l "timoneiro biking"). Nun eisiste qualquiera tipo de eibidéncia científica (paleográfica, stórica, arqueológica, eipigráfica) de que ls scandinabos de la Era Viking téngan outelizado capacetes córneos. === ''Berserks'' === Lhendas cuntan que [[guerreiros]] tomados por un [[frenesi]] ansano, coincidos cumo ''Berserkir'' (singular; [[antigo nórdico]]), iban la batailha bestidos cun jiquetas de piel de [[urso]]s, ls de piel de [[lobo]]s éran chamados de Ulfhednar ó Ulfhedir i atirában-se nas lhinhas inimigas. L relato más antigo subre ''berserks'' stá scrito an [[Haraldskbæði]], un [[poema scaldico]] de l [[seclo IX]], scrito por [[Thórbiörn Hornklofi]], an houmenaige al rei [[Haroldo I de la Noruega]]. Nun hai relatos cuntemporáneos de la eisisténcia de l ''berserks''. [[Catadorie:Stória de la Noruega]] [[Catadorie:Vikings]] p76m1xz3xdbrbddbmz6irwph783omh3 Ciéncia de la Tierra 0 960 108517 103757 2026-09-26T00:54:45Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108517 wikitext text/x-wiki {{Portal-cienciasterra}} '''Ciéncias de la Tierra''' (ó '''Geociéncias'''), ye la palabra aplicada a las ciéncias relacionadas cul studo de l planeta [[Tierra]]. Eisísten abordaiges [[Reducionismo|reducionistas]] i [[holismo|houlísticas]] relatibamente a las ciéncias de la Tierra. Las percipales deciplinas storicamente aplícan coincimientos de [[física]], [[geografie]], [[matemática]], [[química]] i [[biologie]] de modo a custruir un coincimiento cantitatibo de las percipales árias ó ''sferas'' de l sistema Tierra. == Las sferas de la Tierra == [[Fexeiro:Limu o Pele.jpg|300px|right|thumb|Laba de l bulcon [[Kilaueia]] a correr pa l mar.]] * '''[[Geologie]]''' - studa la custituiçon i la stória de l zambolbimiento de las partes [[Peinha|rochosas]] de la [[costra]] (ó [[litosfera]]). Cumo subdeciplinas percipales tenemos: la [[mineralogie]] i [[petrologie]], [[geoquímica]], [[geomorfologie]], [[paleontologie]], [[stratigrafie]] i [[sedimentologie]]. * '''[[Geofísica]]''' i '''[[Geodésia]]''' (fundidas na [[Ounion Anternacional de Geodésia i Geofísica|UIGG]]) stúdan la [[geóide|forma de la Tierra]], la sue reaçon la [[fuorça]]s i ls sous [[campo potencial|campos potenciales]] ([[geomagnetismo|magnético]] i [[campo grabítico|grabítico]]) . Ls geofísicos stúdan tamien l [[núcleo (geologie)|núcleo]] i l [[manto]] de la Tierra i tamien ls [[Jazida mineral|depósitos minerales]]; ls geodesistas l mobimiento de las [[streilha]]s i [[satélite]]s. * '''[[Ciéncias de l tierra]]''' - stúdan la camada mais de fuora de la costra terrestre que ye submetida a porcessos que lieban a la formaçon de [[tierra]] (ó [[pedosfera]]). Las subdeciplinas percipales son la [[pedologie]] i la [[eidafologie]]. * '''[[Ouceanografie]]''' i '''[[Hidrologie]]''' (ancluindo la [[Limnologie]]) - çcríben ls domínios de la auga salada i de la auga doce respetibamente (que cumpónen la [[heidrosfera]]). Las percipales deciplinas son la [[heidrogeologie]] i la ouceanografie [[biologie|biológica]], física i química. Na strutura de la UIGG stan ligadas a la geofísica, tirando las specialidades químicas i biológicas. * '''[[Glaciologie]]''' - trata de l studo de las zonas de la Tierra cubiertas por [[carambelo]] (ó [[criosfera]]). * '''[[Ciéncias de la Atmosfera]]''' - stúdan las zonas [[Gáç|gasosas]] de la Tierra ([[atmosfera]]) que quédan antre la superfíce i la [[sosfera]]. Las subdeciplinas percipales son la [[meteorologie]], [[climatologie]] i [[aironomie]]. Inda assi, por bias de las muitas anteraçones antre las bárias ''sferas'' muitas deciplinas modernas ténen ua abordaige antredeceplinar, nun ancaixando bien neste squema. Nin mesmo las specialidades arriba çcritas funciónan de forma eisolada. Por eisemplo, para antender la circulaçon ouceánica ténen que ser cunsidradas las anteraçones antre [[ouceano]], [[atmosfera]] i la própia rotaçon de la Tierra. == Campos de studo antredeceplinares == * '''[[Biogeoquímica]]''' - studa l mobimiento de l [[eilemiento químico|eilemientos]] antre las bárias ''sferas'', por antermédio de porcessos biológicos i geológicos i, subretodo, la sue çtrebuiçon i ls sous fluxos antre ''reserbatórios''. * '''[[Mineralogie]]''' i Física de ls minerales - tratan de l [[mineral]]es que custitúen las peinhas a la scala [[átomo|atómica]], cumo parte antegrante de ls sistemas geológicos i cada beç más tenendo an bista las sues aplicaçones tecnológicas (por eisemplo cumo [[catalisador]]es ó aporbeitando las sues propiadades ([[Eifeito ferroeilétrico|ferroeilétricas]]) ; nesta redadeira ária acuntece ua grande subreposiçon cula [[física de l stado sólido]], [[química de l cristales]] i [[ciéncia de ls materiales]]. * '''[[Paleoceanografie]]''' i '''[[Paleoclimatologie]]''' - usan las propiadades de l [[sedimento]]s, amostras de carambelo antigo i de materiales biológicos para saber las caratelísticas de ls ouceanos, [[clima]] i atmosfera ne l passado. * '''[[Meteorologie]]''' - çcribe, splica i prebei l [[Fenómeno climático|tiempo]] assentando percipalmente na anteraçon antre ouceanos i atmosfera. * '''[[Climatologie]]''' - çcribe i splica l [[clima]] an termos de las anteracçones antre las bárias sferas (litosfera, pedosfera, heidrosfera, atmosfera i [[biosfera]]). * '''[[Química atmosférica]]''' - çcribe, splica i prebei la cumposiçon química de la atmosfera tenendo an cunta subretodo las anteraçones antre la atmosfera, ouceanos, biosfera i eifeitos porduzidos pul Home. == Ciéncia de l sistema terrestre == Atualmente muitos cientistas ampéçan a ousar ua abordaige coincida cumo ''ciéncia de l sistema terrestre'' que trata la própia Tierra cumo un sistema que eibolui cumo resultado de las bárias anteraçones antre ls sistemas que custitúen l sistema Tierra. Esta abordaige, deixada pul uso de modelos matemáticos cumo heipóteses testadas por dados de satélite i arrecolhidos por nabius, dá als cientistas ua capacidade cada beç mais grande de splicar l cumportamiento passado i possible cumportamiento feturo de l sistema Tierra. Modelos matemáticos cumplexos que percúran modelar defrentes cumponientes de l sistema Tierra i las relaçones antre eilhes son chamados por modelos de l sistema Tierra. Muitos deilhes asséntan an modelos climáticos globales i anclúen submodelos para ouceanos, atmosfera, biosfera i outras partes de l sistema Tierra. Estas anteraçones ténen amportança quando un tenta antender las possibles alteraçones al largo de décadas ó seclos i até an eras mais largas. == Metodologie == Cumo outros cientistas, ls cientistas de la Tierra outelízan l [[método científico]]: fazer heipóteses apuis de la ouserbaçon i recuolha de dados subre fenómenos naturales i depuis fazer l teste dessas heipóteses. Nas ciéncias de la Tierra, ls dados arrecolhidos ténen un papel fundamental seia ne l teste seia quando se pónen las heipóteses. == Percipales tópicos de studo de las ciéncias de la Tierra == === Atmosfera === * [[Química atmosférica]] * [[Climatologie]] * [[Meteorologie]] ** [[Hidrometeorologie]] * [[Paleoclimatologie]] === Biosfera === * [[Biogeografie]] * [[Paleontologie]] ** [[Palinologie]] ** [[Micropaleontologie]] * [[Geomicrobiologie]] === Heidrosfera === * [[Heidrologie]] ** [[Glaciologie]] ** [[Limnologie]] * [[Hidrogeologie]] * [[Ouceanografie]] ** [[Ouceanografie química]] ** [[Biologie marina]] ** [[Geologie marina]] ** [[Paleoceanografie]] ** [[Ouceanografie física]] === Litosfera ó geosfera === * [[Geologie]] ** [[Geologie eiquenómica]] ** [[Geologie de angenharie]] ** [[Geologie ambiental]] ** [[Geologie stórica]] *** [[Glaciologie]] *** [[Geologie de l Quaternário]] ** [[Geologie planetária]] ** [[Sedimentologie]] ** [[Stratigrafie]] ** [[Geologie strutural]] * [[Geoquímica]] * [[Geomorfologie]] * [[Geofísica]] ** [[Geocronologie]] ** [[Geodinámica]] (ber tamien [[Tetónica]]) ** [[Geomagnetismo]] ** [[Grabimetrie]] (tamien parte de la [[Geodésia]]) ** [[Sismologie]] * [[Heidrogeologie]] * [[Mineralogie]] ** [[Cristalografie]] ** [[Gemologie]] * [[Petrologie]] * [[Bulcanologie]] === Pedosfera === * [[Ciéncia de tierras]] ** [[Eidafologie]] ** [[Pedologie]] === Sistemas === * [[Geografie]] ** [[Geografie houmana]] ** [[Geografie física]] * [[Ciéncia de l sistema terrestre]] === Outros === * [[Cartografie]] * [[Geoanformática]] * [[Geostatística]] * [[Geodésia]] i [[Topografie]] == {{Ber tamien}} == * [[Ounion Anternacional de Geodésia i Geofísica]] * [[Calendário]] == {{Lhigaçones Sternas}} == * [https://web.archive.org/web/20200209104832/http://lduarte@dct.uc.pt/ Departamiento de Ciéncias de la Tierra - [[Ounibersidade de Coimbra]]] {{Eilemientos de la Natureza}} [[Catadorie:Ciéncias de la Tierra]] oq3lzzkwzjrfr61k1yhn81vjucn6ges Salamanca 0 1045 108507 99711 2026-09-25T22:27:10Z Lojwe 9699 108507 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:La Clerecía, la Rúa Mayor y la Plaza de Anaya desde la Catedral Nueva (Salamanca) modified.jpg|miniaturadaimagem|alt=Salamanca|Salamanca]] '''Salamanca''' ye um munecípio de [[Spanha]] na [[porbíncia de Salamanca]], quemunidade autónoma de [[Castielha i Lhion]], de área 38,92&nbsp;km² com população de 160415 habitantes (2004) i densidade populacional de 4121,66 hab/km². Salamanca ye ua de las cidades spanholas mais ricas an monumentos de la Idade Média, de l Renacimiento e de las épocas clássica i barroca. Destacam-se las Catedrales, l Palácio de La Salina, l Palácio de Anaya, l Palácio de Monterrey, la Casa das Conchas, l Convento das Dueñas i la Torre de l Clavero. L Museu Diocesano, l Museu Catedralício, l Museu Universitário i l Museu das Dueñas são otras referências culturais de la cidade. [[Catadorie:Munecípios de la porbíncia de Salamanca]] rpjvgvteiy7e5jeglqrwsqirtxcj31o Saturno 0 1050 108541 106836 2026-09-26T02:48:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108541 wikitext text/x-wiki {{anfo/Planeta | | nome = Saturno [[Fexeiro:Saturn symbol (bold).svg|24px|{{unicode|♄}}]] | simbolo = [[Fexeiro:Saturn symbol (bold).svg|24px|alt=♄|Simblo Astronomico de Saturno]] | eimaige = [[Fexeiro:Saturn during Equinox.jpg|300px]] | catadorie = Planeta percipal | eixe_sn = 9,537 070 32 | circunferéncia_orb = 59,879 | scentricidade = 0,054 150 60 | çt_sol = | perélio = 9,020 632 24 | afélio = 10,053 508 40 | período_reb = 29 [[anho|la]] 167 [[die|d]] 6,7 [[hora|h]] | período_sin = 378,1 [[die|d]] (1,035 [[anho|la]]) | bel_orb = 9,638 | anclinaçon = 2,484 46 | satélites = 60 (Eidantificados). | dian_eq = 120 536 | ária_sup = 4,38×10<sup>10</sup> | belume = 7,46×10<sup>14</sup> | massa = 5,688×10<sup>26</sup> | densidade = 0,69 | grabidade = 0,914 | die_sid = 10 [[die|d]] ( [[hora|h]]) | bel_scape = 35,49 | albedo = 0,47 | T_min = | T_max = | T_med = | presson_atn = 140[[Pascal|kPa]] | atmosfera_perc = | çtáncia de l sol = 95388 ~93%<br />~5%<br />0,2%<br />0,1%<br />0,01%<br />0,0005%<br />0,0001%<br /> | atmosfera_eilen=[[Heidrogénio]]<br />[[Hélio]]<br />[[Metano]]<br />[[Oupor de auga]]<br />[[Amónia]]<br />[[Etano]]<br />[[Fosfaro]]<br /> |bgcolour=#FFE5B4}} '''Saturno''' ye l sesto [[planeta]] de l [[Sistema Solar]] cun ua [[órbita]] antre las órbitas de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] i [[Ourano]]. Ye l segundo maior planeta apuis de Júpiter, sendo un de ls [[planetas gigantes]] de l [[Sistema Solar]], mas l de menor [[densidade]], tanto que se eisistisse un [[ouceano]] grande l bastante, Saturno flutuarie nel. Sou aspeto más caratelístico ye sou brilhante sistema de anielhos, l solo besible de la [[Tierra]]. Sou nome probén de ls dius romano Saturno. Faç parte de ls chamados planetas steriores. Saturno ye un [[planeta gazoso]], percipalmente cumpuosto de [[heidrogénio]] (97%), cun ua pequeinha porporçon de [[hélio]] i outros eilemientos. Sou anterior cunsiste dun pequeinho núcleo rochoso i carambelo, cercado por ua spessa camada de heidrogénio metálico i ua camada sterna de gases. La atmosfera sterna ten ua aparéncia suabe, ambora la belocidade de l aire an Saturno puoda chegar a 1.800&nbsp;km/h, seneficatibamente tan rápido cumo ls de Júpiter, mas nun tan rápidos cumo ls de [[Netuno (planeta)|Netuno]]. Saturno ten un campo magnético planetário antermediário antre las fuorças de la Tierra i l poderoso campo al redror de Júpiter. Antes de la ambençon de l [[telscópio]], Saturno era l más loinge de ls planetas coincidos. A uolho znudo nun parecie ser luminoso. L purmeiro al ouserbar sous anielhos fui [[Galileu]] an [[1610]], mas debido a la baixa anclinaçon de sous anielhos i la baixa resoluçon de sou telscópio le fazírun pensar la percípio que se trataba de grandes lunas. [[Christiaan Huygens]] cun melhores meios de ouserbaçon puode an [[1659]] bisualizar cun clareza ls anielhos. [[James Clerk Maxwell]] an [[1859]] demunstrou matematicamente que ls anielhos nun poderien ser un solo oubjeto sólido, sendo que deberian ser un agrupamiento de milhones de partículas de menor tamanho. L [[mobimiento de rotaçon]] an buolta de l sou eixe demora cerca de 10,5 horas, i cada reboluçon al redror de l [[Sol]] lieba 30 anhos terrestres. Ten un númaro eilebado de [[satélite]]s, 60 çcubiertos até anton, de ls quales 35 ténen nomes, i stá cercado por un cumplexo de [[anielhos de Saturno|anielhos]] cuncéntricos, cumpuosto por dezenas de anielhos andebiduales apartados por anterbalos, stando l más sterior destes a 138 000&nbsp;km de l centro de l planeta giralmente cumpuostos por restros de meteoros i [[cristais]] de [[carambelo]]. Alguns deilhes ténen l tamanho dua [[casa]]. Saturno ye un [[sferóide]] oublato, sous diámetros polar i eiquatorial barian por quaije 10% (120.536 [[kn]] contra 108.728&nbsp;km). Este ye l resultado de sue rápida rotaçon. Na linha de l eiquador ye notable ua pequeinha saliéncia, debido la belocidade de rotaçon. Ls outros planetas gazosos tamien son oublatos, mas nun menor grau. Saturno ye l solo de l sistema solar que ye menos denso que la auga, cun ua densidade specífica de 0.69. Esta ye ua média; la atmosfera superior de Saturno ye menos densa i sou núcleo cunsidrablemente más denso que la auga. == Ourige de l nome == Debido la sue posiçon orbital más loinge que [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] ls [[Roma Antiga|antigos romanos]] l outorgórun l nome de l pai de ls dius [[Júpiter]] al planeta Saturno. Na mitologie romana, [[Saturno (mitologie)|Saturno]] era eiquibaliente de l antigo [[Titanas|titana]] [[mitologie griega|griego]] [[Cronos]]. Cronos era filho de [[Ourano]] i [[Gaia (mitologie)|Gaia]] i gobernaba l mundo de ls diuses i de ls homes deborando sous filhos al nacéren por que ua profecie dezie que sous filhos l çtronarian. Zeus, cunseguiu se squibar deste çtino i derrotou sou pai cumbertindo-se ne l dius supremo. Ls griegos i romanos, hardórun de l [[sumério]]s sous coincimientos de l cielo, habien stablecido an siete l númaro de astros que se mobian ne l firmamiento: l [[Sol]], la [[Luna]], i ls [[planeta]]s [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]], [[Bénus (planeta)|Bénus]], [[Marte (planeta)|Marte]], Júpiter i Saturno, las streilhas ''errantes'' que orbitában al redror de la [[Tierra]], centro de l [[Ouniberso]]. De ls cinco planetas, Saturno era l de mobimiento más lento, lebando cerca de trinta anhos (29,457 anhos) para cumpletar sue órbita, quaije l triplo que Júpiter (11,862 anhos). An relaçon la Marcúrio, Bénus i Marte la defrença ye mui maior. Saturno se çtacaba por sue lentidon. Se Júpiter era [[Zeus]], Saturno tenerie que ser Cronos, sou pai ancion, que passo a passo perambulaba antre las streilhas. Por outro lado, se conhecian siete metales: [[ouro]], [[prata]], [[Marcúrio (eilemiento químico)|Marcúrio]], [[stanho]], [[fierro]], [[cobre]] i [[chumbo]]. Se l eilemiento Marcúrio, fluido i mobel, era l metal de Heirmes, l mensageiro de l diuses, porque nun fazer de l chumbo l metal de Saturno, lento i pesado?. == Caratelísticas == [[Fexeiro:Saturn Earth Comparison.png|thumbnail|squierda|Cumparaçon bisual antre l tamanho de la [[Tierra]] i Saturno.]] Saturno ye un planeta besiblemente axatado an sous pólos formando la figura dun sfera obal. Ls diámetros eiquatorial i polar son respetibamente 120.536 i 108.728&nbsp;km. Este eifeito ye porduzido pula rápida rotaçon de l planeta, sue natureza liquida i sue relatibamente baixa grabidade. Ls outros planetas gigantes son tamien oubalados, mas nun an tamanha porporçon. Saturno ten ua densidade specífica de 690&nbsp;kg/m³ sendo l único planeta de l [[Sistema Solar]] cun ua densidade anferior la de la auga (1000&nbsp;kg/m³). Se eisistisse un [[ouceano]] grande l bastante, Saturno flutuarie nel. L planeta ye formado por 90% de [[heidrogénio]] i 5% de [[hélio]]. L belume de l planeta ye suficiente para cuntener 740 bezes la Tierra, mas sue massa ye solo 95 bezes la terrestre, debido la sue mencionada densidade média relatiba. L período de rotaçon de Saturno ye ancierto, ua beç que nun ten superfice i sue atmosfera ruoda cun un período çtinto an cada latitude. Zde la época de la [[Voyager]] se cunsidraba que l período de rotaçon de Saturno, baseando-se na periodicidade de sinales de rádio eimetidas por el, era de 10 h 39 min 22,4 s (810,8°/die). Las missones spaciales [[Ulysses]] i [[Sonda Cassini-Huyges|Cassini]] ten mostrado que este período de eimisson an rádio barie ne l tiempo, sendo atualmente: 10 h 45 m 45 s (± 36 s). Las causas desta mudanças ne l período de rotaçon nun son coincidas i se cunsidra que dambos períodos son ua aprossimaçon de l período de rotaçon de l sou anterior. == Strutura anterna == L anterior de l planeta ye aparecida al de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], cun un núcleo sólido an sou anterior. Subre el se stende ua stensa camada de hidrogeno líquido i metálico (debido al eifeitos de las eilebadas pressones i temperaturas). La superfice de 30.000&nbsp;km de l planeta ye formada por ua stensa atmosfera de hidrogénio i hélio. L anterior de l planeta ye formado por materiales ancarambiandos durante sue formaçon ó que se ancontra an stado líquido nas cundiçones de presson i temperatura próssimas al núcleo. Ne l núcleo puode-se ancontrar temperaturas an torno a 12.000 [[Kelvin|K]] (aprossimadamente l dobro de la temperatura na superfice de l [[Sol]]). Mas son semelhantes a Júpiter i [[Netuno (planeta)|Netuno]], Saturno eirradie más calor a superfice de l que recibe de l [[Sol]]. La maior parte desta einergie ye porduzida por ua lenta cuntraçon de l planeta que libera la einergie grabitacional porduzida durante la cumpresson. Este macanismo se chama macanismo de Kelvin-Heilmholtz. Inda assi, nun parece ser l único respunsable pula fuonte de calor anterna de Saturno. Probablemente la calor stra gerado se porduç nua separaçon de fases antre l [[heidrogénio]] i l hélio atmosférico que se sepórun na zona anferior de la atmosfera, cuncentrando-se an pingas que precipitan an chuba subre l anterior de l planeta liberando [[Einergie potencial|einergie grabitacional]] an forma de [[calor]]. == Atmosfera == [[Fexeiro:Saturn PIA06077.jpg|dreita|thumbnail|upright=1.5|La atmosfera de Saturno ouserbada an márcio de 2004 pula sonda Cassini.]] La atmosfera de Saturno ten un padron de faixas scuras i claras, similar las de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] ambora la çtinçon antre ambas steia mui más menos nítida ne l causo de Saturno. La atmosfera planetária ten aires fuortes, na direçon de l paralelos, alterando cunforme la latitude i altamente simétricas an ambos ls heimisférios anque de l eifeito stacionário de la anclinaçon de l eixe de l planeta. L aire ye dominado por ua corriente eiquatorial antensa i ancha ne l nible de la altura de las nubres que chegórun la alcançar belocidades de até 450 m/s na durante la passaige de la Voyager. Las nubres superiores son formadas probablemente por cristales de [[amónia]]. Neilhes ua nubrina ouniforme parece stender subre todo l planeta, porduzido por fenómenos fotoquímicos na atmosfera superior (cerca de 10 [[Milibar|a mbar]]) . Nuns nibles más perfundos (acerca de 10 bar de presson) la auga de la atmosfera cundensa-se probablemente nua camada de la nubre de auga que nun poderie tener sido ouserbada. Assi cumo Júpiter a las bezes fórman-se tempestades de la atmosfera de Saturno, alguas poderien tener sido ouserbadas de la tierra. An [[1933]] fui ouserbado un punto branco na zona eiquatorial pul astrónomo [[W.T. Hay]]. Era suficientemente grande para ser besible cun un refrator de 7&nbsp;cm, mas nun demorou para dessipar-se i zaparecer. An [[1962]] ampeçou a zambolber ua mancha, mas nunca chegou a se çtacar. An [[1990]] puode ser ouserbada ua gigantesca nubre branca ne l eiquador de Saturno que fui associada la formaçon dua grande tormienta. Fúrun ouserbados puntos aparecidos an retratos feitas ne l redadeiro seclo. An [[1994]] puode ser ouserbada ua tormienta, cun aprossimadamente la metade de l tamanho que acunteciu an [[1990]]. [[Fexeiro:Rotatingsaturnhexagon.gif|thumbnail|upright|squierda|Caratelística nubre heixagonal ne l pólo norte, çcubierta por [[Voyager 1]] i cunfirmada an 2006 por [[Cassini-Huyges|Cassini]]. [http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20070327.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927072602/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20070327.html |date=2010-09-27 }} [https://web.archive.org/web/20130719184926/http://www.nature/ Las regiones polares aperséntan corrientes a 78ºN i a 78ºS. Las sondas [[Voyager]] detetórun ne ls anhos 80 un padron sestabado na region polar norte que fui ouserbado tamien pul [[telscópio spacial Hubble]] de l durante ls anhos 90. Las eimaiges más recentes oubtenidas pula sonda [[Cassini]] amostrórun l bértice polar cun detalhe. Saturno ye l único planeta coincido que ten un bértice polar destas caratelísticas anque ls bértices polares séian quemuns ne ls atmosferas de la [[Tierra]] ó de l [[Bénus]]. Ne l causo de l heixágono de Saturno ls lados ténen aprossimadamente 13.800&nbsp;km ne l cumprimiento (maior que l diámetro de la tierra) i na strutura cun un período eidéntico la sue rotaçon planetária, ye ua óndia reta que nun demuda de cumprimiento i nin strutura, defrentemente de las demales nubres de la atmosfera. Estes formato an polígono, antre dous i seis lados, puoden ser simulados an laboratório por meio de ls modelos de l líquido na rotaçon de la scala. [http://www.nature .com/news/2006/060515/full/060515-17.html] [http://www.physorg .com/news66924222.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ne l cuntrário de l pólo norte, las eimaiges de l pólo sul amostra ua fuorte corriente, sin la persença de bértices ó formas sestabada persistente. [http://www.aas.org/publications/baas/b34n3/dps2002/10.htm]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Inda assi, la [[NASA]] anformou an nobembre de l [[2006]] que la sonda [[Cassini]] ten ouserbado un [[ciclone]] ne l pólo sul, cun un centro bien definido. [http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA09187] Ls únicos centros de furacones defenidos tenien sido ouserbados na tierra (nin mesmo fui ouserbado drento de la [[grande mancha burmeilha]] de Júpiter pula sonda [[Galileo]]). [http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfn?newsID=703|title=NASA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Esse bértice de aprossimadamente 8000&nbsp;km de diámetro, poderie tener sido fotografado i tener sido studado cun detalhe grande pula sonda [[Cassini]], sendo aires moderados de más de 500 quilómetros por la hora [http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfn?newsID=703]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. La atmosfera superior nas regiones polares zambuolbe fenómenos de [[ourora]]s pula anteraçon de l [[campo magnético]] planetário cul [[aire solar]]. == Campo magnético == [[Fexeiro:Saturn.Aurora.HST.UV-Vis.jpg|dreita|thumbnail|Fenómenos de l tipo ourora porduzido na atmosfera superior de Saturno i ouserbado acerca [[telscópio spacial Hubble]].]] L [[campo magnético]] de Saturno ye mui más fraco que l de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], i sue [[magnetosfera]] ye un tércio de la de Júpiter. La magnetosfera de Saturno cunsiste nun cunjunto de cinturones de radiaçon. Esses cinturones sténden por aprossimadamente 2 milhones de quilómetros de l centro de Saturno, percipalmente, ne l sentido ouposto de l [[Sol]], ambora l tamanho de la magnetosfera barie dependendo de la antensidade de l aire solar (l fluxo de l sol de partículas carregadas). L aire solar i ls satélites i l anielho de Saturno fornecen las partículas eilétricas pa l cinturon. L período de rotaçon an 10 horas, 39 minutos i 25 segundos de l anterior de Saturno fui medido pula [[Voyager 1]] quando cruzou la magnetosfera, que gira an forma assíncrona cul anterior de Saturno. La magnetosfera anterage cula eionosfera, la camada superior de la atmosfera de Saturno, causando eimissones de ouroras de [[radiaçon ultrabioleta]]. Nas prossimidades de la órbita de [[Titana]] i stendendo até la órbita de [[Reia (satélite)|Reia]], se ancontra ua grande nubre de átomos de l heidrogénio neutro. Cumo un disco [[plasma]], cumpuosto de l heidrogénio i possiblemente de íones de ouxigénio, stendendo de la órbita de [[Tétis (satélite)|Tétis]] até las prossimidades de la órbita de Titana. L plasma gira an quaije purfeitamente assíncrona cul campo magnético de Saturno. == Órbita == Saturno ruoda al redror de l [[Sol]] nua çtáncia média de 1.418 milhones de quilómetros nua órbita de scentricidade 0.056, cun un [[afélio]] a 1.500 milhones quilómetros i l [[perélio]] a 1.240 milhones quilómetros. Saturno stubo ne l perélio an 1974. L período de la rotaçon an torno de l sol cumpleta la cada 29 anhos i 167 dies, bisto que sou [[Período sinódico]] se rializa de 378 dies, de modo que, la cada anho la ouposiçon acuntece cun quaije dues sumanas de atraso an relaçon al anho anterior. L período de traslaçon an sou eixe ye cúrtio, de 10 horas, 14 minutos, cun alguas bariaçones antre l eiquador i ls pólos. Ls eilemientos orbitales de Saturno son alterados nua scala de 900 anhos por ua ressonáncia orbital de l tipo de 5:2 cul planeta Júpiter, batizado puls astrónomos franceses de l [[seclo XVIII]] cumo la ''grand inégalité'' ("grande zeigualdade"), Júpiter cumpleta 5 retornos para cada 2 de Saturno. Ls planetas nun stan nua ressonáncia purfeita, mas son suficientemente próssimo de modo que ls çtúrbios de sues órbitas séian apreciables. == Anielhos de Saturno == {{Ber artigo percipal|[[anielhos de Saturno]]}} [[Fexeiro:Saturn Rings PIA06175.jpg|dreita|thumbnail|upright=2.5|Bista panorámica de l aneís oubtida pula [[Sonda Cassini-Huyges]]; perceben-se claramente ls defrentes anielhos i sues dibisones.]] Ls anielhos de Saturno son custituídos eissencialmente por ua mistura de carambelo, polareda i material rochoso. Ambora puodan atingir alguas cientos de miles de quilómetros de diámetro, nun ultrapassan 1,5&nbsp;km de spessura. La ourige de l anielhos ye çconhecida. Oureginalmente pensou-se que tenerien tenido ourige na formaçon de ls planetas hai cerca de 4 bilhones de anhos, mas studos recentes apúntan para que séian más nuobos, tenendo solo alguas cientos de milhones de anhos. Ls anielhos puoden demudar de quelor. == Satélites == [[Fexeiro:Saturn family.jpg|dreita|thumbnail|Lunas de Saturno.]] {{Ber artigo percipal|[[Satélites de Saturno]]}} Saturno ten un grande númaro de satélites ó lunas, l maior que todos ls demales planetas. Ls sous maiores satélites, coincidos antes de l ampeço de la sploraçon spacial, son: [[Mimas]], [[Ancélado]], [[Tétis (satélite)|Tétis]], [[Dione]], [[Reia (satélite)|Reia]], [[Titana]], [[Heiperion]], [[Jápeto (satélite)|Jápeto]] i [[Febe (satélite)|Febe]]. La [[sonda Cassini-Huyges]] an júnio de 2004 fotografou l que son cunsidrados más dous satélites de Saturno, que fúrun batizados de [[Methone]] i [[Pallene]]. A 1 de Maio de 2005, un terceiro satélite natural fui çcubierto na [[Falha de Keler]] (un anterbalo eisistente ne l Anielho La de Saturno), i fui temporariamente zeignado de S/2005 S 1. L outro satélite eisistente drento de l sistema de anielhos de Saturno ye [[Pan (satélite)|Pana]]. [[Ancélado (satélite)|Ancélado]] i [[Titana]] son mundos specialmente antressantes pa ls cientistas planetários, purmeiramente pula eisisténcia de auga líquida la pouca perfundidade de sue superfice, cula eimisson de oupor de la auga [[geyser]]. An segundo porque ten ua atmosfera rica de l metano, bien similar la de la tierra primitiba. L sistema de satélites maiores de Saturno, que bai até [[Jápeto (satélite)|Jápeto]], se spalha por cerca de 3,5 milhones de kn, anquanto [[Febe (satélite)|Febe]], un satélite menor, faç parte dun sistema de satélites eirregulares sternos i stan a cerca de 12,9 milhones de km de l planeta. == Sploraçon spacial de Saturno == Bisto de la [[tierra]], Saturno aparece cumo un oubjeto amarelhado, un de l más brilhantes ne l cielo noturno. Ouserbado atrabeç de [[telscópio]], l anielho A i l B son bistos facilmente, inda assi, ls anielhos D i E son bistos solamente an ótimas cundiçones atmosféricas. Cun telscópios de grande sensiblidade situados na [[Tierra]] puode çtinguir la nubrina gazosa que ambolbe Saturno, de l pálidos cinturones i de las struturas de faixas paralelas al [[eiquador]]. Trés nabes spaciales norte-amaricanas ampliórun einormemente l coincimiento de l sistema de Saturno: la sonda [[Porgrama Pioner|Pionner 11]], la [[Voyager 1]] i la [[Voyager 2|2]], que subrebou l planeta an setembre [[1979]], nobembre de [[1980]] i an agosto de [[1981]], respetibamente. Estas nabes spaciales lebórun cámaras i strumientos para analisar las antensidades i las polarizaçones de las radiaçones nas regiones bisibles, ultrabioletas, anfraburmelhas i de l spetrun eiletromagnético. Fúrun eiquipados tamien cun ls strumientos pa l studo de ls campos magnéticos i para la deteçon de partículas carregadas i granos de la polareda anterplanetária. An outubre de [[1997]] fui lançada la [[sonda special]] [[sonda Cassini-Huyges|Cassini]], cun çtino a Saturno, que ancluiu tamien la sonda [[sonda Cassini-Huyges|Huyges]] para splorar [[Titana]], ua de las lunas de l planeta. Sendo un porjeto de grande antressar de la [[NASA]] an colaboraçon cula [[Agéncia Spacial Ouropéia]] i la [[Agéncia Espacial Eitaliana]]. Apuis dua biaige de quaije siete anhos, stá prebisto que la [[Cassini]] recuolha dados an Saturno i an sous satélites durante quatro anhos. An outubre de [[2002]] la sonda oubtebe sue purmeira retrato de l planeta, tomada a ua çtáncia de 285 milhones quilómetros, na qual aparece tamien [[Titana]]. An júnio de [[2004]] la Cassini bolou subre [[Febe]], outro satélite de Saturno (l más afastado), oubtendo eimaiges spetaculares de sue superfice, repleta de crateras. An júlio de l mesmo anho, la sonda antrou na órbita de Saturno. An janeiro de [[2005]] la sonda Huyges cruzou la atmosfera de [[Titana]] i alcançou sue superfice, ambiando dados para tierra i eimaiges de l antresse satélite. [[Fexeiro:Cassini Saturn Orbit Insertion.jpg|dreita|thumbnail|Cuncepçon artística de la manobra orbital de la misson de [[sonda Cassini-Huyges|Cassini/Huyges]] i de sue passaige puls anielhos de l planeta.]] Datas amportantes na ouserbaçon i na sploraçon de Saturno: * [[1610]] [[Galileu Galilei]] ouserba atrabeç de sou telscópio l anielho de Saturno. * [[1655]] Titana fui çcubierto pul astrónomo houlandés [[Christiaan Huyges]]. * [[1659]] Huyges ouserba cun maior claridade ls anielhos de Saturno i çcribe sue berdadeira aparéncia. * [[1789]] Las lunas [[Mimas]] i [[Ancélado]] son çcubiertas por [[Willian Heirschel]]. * [[1980]] Acelerada pul campo grabitacional de Júpiter, la sonda [[Voyager 1]] alcança Saturno an [[12 de nobembre]] a ua çtáncia de 124.200 quilómetros. Nesta oucasion çcubriu struturas cumplexas ne l sistema de anielhos de l planeta i oubtubo dados de la [[atmosfera]] de Saturno i sue maior [[luna]], [[Titana]] a ua çtáncia de menos de 6500 quilómetros. * [[1982]] La sonda [[Voyager 2]] aprossima de Saturno. * [[2004]] La [[sonda Cassini-Huyges]] alcança Saturno. Trasformando-se ne l purmeiro beiclo spacial a orbitar l planeta loinge i an aprossima-se de sous anielhos. La misson de spácio stá porgrama para cuncluir ne l final de l anho [[2009]]. == Ouserbaçon de Saturno == [[Fexeiro:Saturnoppositions.jpg|thumbnail|Ouposiçones de Saturno: 2001-2029]] Saturno ye un planeta fácele de ouserbar, porque ye besible ne l cielo na maiorie de las bezes i sou anielho puode ser ouserbado cun qualquiera telscópio. Puode ser ouserbado melhor quando l planeta stubir próssimo ó an [[Cunjunçon (astronomie)|ouposiçon]], esso ye, la posiçon dun planeta quando stá posicionada nun ángulo de 180°, neste causo el aparece ouposto al [[Sol]] ne l cielo. Na ouposiçon de [[13 de janeiro]] de [[2005]], Saturno puode ser bisto dua forma que nun se eiguala até [[2031]], debido al sentido mui faborable de ls sous anielhos an relaçon la [[Tierra]]. Saturno ye ouserbado simplesmente ne l cielo noturno cumo un punto luminoso brilhante (que nun pisca) i amarelhado, cujo brilho barie normalmente antre la [[magnitude]] de +1 i l 0. Lieba aprossimadamente 29 anhos i meio para cumpletar sue órbita an relaçon a las streilhas de la custelaçon que pertencen al [[zodíaco]]. Cun apoio ótico, cumo [[binoclo]]s grandes ó un telscópio, ye neçairo ua ampliaçon de la eimaige an pul menos 20 bezes de maneira que la maiorie de las pessonas puoda çtenguir claramente ls anielhos de Saturno. == Saturno nas dibersas culturas == Na astrologie [[Heinduísmo|heindu]], son coincidos nuobe planetas, cumo [[Nabagraha]]. Cunhecen Saturno cumo l ''San'' ó ''Shan'', juiç antre todos ls planetas i detremina la trajetória de cada un, d'acuordo cun sous própios feitos, malos ó buonos. La cultura [[china|chinesa]] i [[japon]]esa chama Saturno de la streilha de la tierra, drento de la cultura ouriental tradecional de usar cinco eilemientos classeficar ls eilemientos naturales. Ne l [[Léngua heibraica|heibraico]], cháman Saturno de ''Shabbathai''. Sou anjo ye ''Cassiel''. Sue anteligéncia, ó l sprito benéfico, '' son '' Agiel (layga), sou sprito (l aspeto más scuro) ye ''Zazel'' (lzaç). Para ber: [[Cabala]]. An [[Léngua turca|turco]] i [[Léngua malaia|malaio]] sou nome ye ''Zuhal'', probeniente de l árabe زحل. Saturno fui coincido tamien cumo Φαίνων (''Faínon'') puls [[griegos]]. == {{Ber tamien}} == * [[Satélites de Saturno]] * [[anielhos de Saturno]] * [[Saturno (mitologie)]] [[Catadorie:Planetas]] [[Catadorie:Saturno]] skdj7ix3bz4e946ouou1jlw02a2y2ry Scultura de l Classicismo griego 0 1053 108542 105429 2026-09-26T02:49:28Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108542 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Doriphorus02 pushkin.jpg|thumb|230px|Policleto: ''L Doríforo''. Cópia moderna de l [[Museu Pushkin]]]] La '''scultura de l Classicismo griego''' ten sido lhongamente cunsidrada cumo l punto mais alto de l zambolbimiento de la arte [[scultura|escultórica]] na [[Grécia Antiga]], tornando-se quaije un sinónimo para "scultura griega" i eclipsando outros stilos que por alhá fúrun cultibados an sue lhonga stória. L ''Cánone'', un tratado subre las proporçones de l [[cuorpo houmano]] scrito por [[Policleto]] an torno de 450 a.C., ye tenido giralmente cumo sou marco einicial, i sou fin ye assinalado cula cunquista de la Grécia puls [[macedónios]], an 338 a.C., quando la [[arte griega]] ampeça ua grande difuson pa l ouriente, de alhá recibe anfluéncias, muda sou caráter i se torna cosmopolita, na fase coincida cumo [[Heilenismo]]. Nesse anterbalo ye quando se cunsulida la tradiçon de l [[Classicismo]] griego, tenendo l home cumo la nuoba medida de l ouniberso, i l reflexo desso na scultura ye la primazie absoluta de la repersentaçon de l [[cuorpo houmano]] nu. La scultura de l Classicismo eilaborou ua stética que cunjugaba balores eidealistas cun ua fidedigna repersentaçon de la natureza, eibitando, ambora, la caraterizaçon scessibamente rialista i l retrato de stremos emocionales, mantendo-se giralmente nua atmosfera formal de eiquilíbrio i harmonia. Mesmo quando ls personaiges se ancontran eimersos an cenas de batailha sue spresson parece pouco tocada pula bioléncia de ls acuntecimientos <ref name="britannica">''Western Sculture: Ancient Grek - The Classical period - Early Classical (c. 500–450 bc)''. Ancyclopaedie Britannica On lhine [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/530221/Western-sculture/30347/The-Classical-period#ref=ref401159] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}</ref><ref>BOARDMAN, John. ''Grek Art and Architeture''. In BOARDMAN, John; GRIFFIN, Jasper & MURRAY, Oswin. ''The Oxford Story of Grece and the Heillenistic World''. Oxford University Press, 1991. pp. 330-331 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=7fY2eCEFkKgC&oi=fnd&pg=PA447&dq=terracotta+%22neo-attic%22&ots=1Uf8LbQJN2&sig=MHFULpJibZH7kbbBWxpGuhokqzE#PPA330,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. L Classicismo eilebou l home a un nible de dignidade sin precedentes, a la par an que le atribuiu la respunsablidade de criar sou própio çtino i oufreciu un modelo de bida harmonioso, nun sprito de eiducaçon antegral para ua [[cidadanie]] eisemplar. Esses balores, junto cun sue tradecional associaçon de [[Beleza]] cun [[Birtude]], ancontrórun na scultura de l período Clássico, cun sou retrato eidealizado de l ser houmano, un beiclo particularmente ato para spresson, i un eficiente strumiento de eiducaçon [[cibismo|cíbica]] i [[ética]], bien cumo [[stética]]. Culha se inaugurou ua forma de repersentaçon de l cuorpo houmano que fui un de ls fulcros pa l nacimiento dun galho filosófico nuobo, la Stética, para alhá de tener sido l fundamiento stilístico de mobimientos rebibalistas de einorme amportança, cumo l [[Renacimiento]] i l [[Neoclassicismo]], i permanecer bálida até ls dies de hoije. Assi, sou ampato subre la cultura oucidental nun puode ser suficientemente anfatizado, sendo ua refréncia central pa l studo de la [[stória de la arte]] de l oucidente. Mas para alhá de sou balor stórico, sue qualidade artística antrínseca poucas bezes fui questionada, la basta maiorie de l críticos antigos i modernos la enaltece cun beméncia, i ls museus que la preserban son bejitados por milhones de pessonas todos ls anhos. La scultura de l Classicismo griego, ambora sendo por bezes albo de alguas críticas que relacionan sues bases eideológicas a preconceitos raciales, dogmatismos stéticos i outros sclusibismos, inda puode tener un papel positibo i renobador a zampenhar para la arte i la sociadade cuntemporáneas <ref>HERSEY, George. ''Beauty is in the eye of la Grek chisel holder''. The Ouffer, 31 May 1996. [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=93794&sectioncode=26]</ref><ref>THOMAS, Carol G. ''Antrodution''. In THOMAS, Carol G. (ed). ''Paths fron Ancient Grece''. BRILL, 1988. pp. 1-5 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=JIdcStQg4g0C&oi=fnd&pg=PA1&dq=classical+grek+sculture++%22legacy+%22&ots=161TFfY0ef&sig=PBwMaGn_cpydqsRz7X_JbMX9fa0#PPA6,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>GARDNER, Percy. ''The Lhamps of Grek Art''. In LIBINGSTONE, R. W. ''The Lhegacy of Grece''. Kessinger Publishing. pp. 353 ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=b6UMMXl29N4C&oi=fnd&pg=PR11&dq=classical+grek+sculture++%22legacy+%22&ots=BwzBjYktyd&sig=J2a1DbfElIMozZ1w9MJdIiYBqGo#PPA353,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Definiçon de "clássico"== [[Fexeiro:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|230px|thumb|[[Leo bon Klenze]]: ''Recustruçon eideal de la Acrópole de Atenas'', 1846]] La palabra ''clássico'' ten uso ancho, i inda nun hai cunsenso na lhiteratura specializada subre sue definiçon sata. La ceblizaçon griega, junto cula romana, fúrun an sue totalidade chamadas de ''clássicas'', por tenéren stablecido padrones culturales que se tornórun [[cánone|canónicos]] i que cuntinan bálidos até ls dies de hoije. Nesse sentido, ''clássico'' ye todo l que stablece un gabarito pul qual se julgará spressones pertencentes a ua mesma catadorie. La palabra inda ye ousado cun un seneficado mais strito, para referir un brebe período drento de la lhonga stória de la cultura griega antiga - de meados de l seclo V a.C. até quaije l fin de l seclo IV a.C. - quando se zambolbiu un stilo i se criou un cuorpo de obras que durante muitos seclos serien cunsidrados la mais alta cunquista na arte de la scultura an todos ls tiempos, i por esso mesmo merecendo l qualificatibo de ''clássico''. Antretando, cumo acuntece an todos ls porcessos de eiboluçon artística, qualesquier datas que se definan rigorosamente bie de regra se rebelan inexatas i passibles de cuntestaçon, siempre habendo eilemientos de trasiçon antes i depuis de l período anfocado, tornando las frunteiras siempre difusas i de defícel caraterizaçon, tornando-se neçairo para fines práticos adotar las delimitaçones cunsagradas pula tradiçon <ref>WHITLEY, James.'' The Archaeology of Ancient Grece''. Cambridge University Press, 2001. pp. 3-4 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-VR&lr=&id=njOKqbpRrh4C&oi=fnd&pg=PR16&dq=grece+%22classical+sculture%22&ots=OwSOFW_xQp&sig=wNRx-uohxPqkLCuSMSbojPDq-Xk#PPA269,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Cuntesto i antecedentes== {{artigos percipales|[[Stilo Sebero]], [[Grécia Antiga#Período Clássico|Período Clássico]], [[Classicismo]], [[Stória de Atenas]]}} L Classicismo na scultura griega deriba percipalmente de la eiboluçon cultural [[Atenas|ateniense]] ne l seclo V a.C. - i sue disseminaçon se splica pula heigemonia dessa cidade subre ls outros griegos - adonde la percipal figura artística ye [[Fídies]], junto cula cuntribuiçon mais ó menos eisolada, mas eigualmente fundamental, dun outro grande nome, [[Policleto]], atibo an [[Argos]]. An torno de la metade de l seclo la Grécia spurmentaba un momiento de outoconfiança. Depuis de la bitória contra ls [[persas]] Atenas assumira la lhiderança antre las cidades griegas, xefiando la [[Liga de Delos]]. An torno de 454-453 a.C. l tesouro de la Lhiga fui trasferido para alhá, i la cidade se tornou ua poténcia, reduzindo sous antigos aliados a ua cundiçon de tributários. Mas Jerome Pollitt declara que esses fatores, nin eisolados nin an cunjunto, serien suficientes para splicar las mudanças ouserbadas na cultura giral se nun houbisses puorta-bozes pa ls articular i splicitar. Antre esses beiclos staba [[Péricles]]. Dominando la política de Atenas antre 460 a.C i 429 a.C., sou oubjetibo fui trasformar sue cidade nun modelo para to l mundo griego. Ancentibou l amperialismo ateniense i protegeu ls artistas i filósofos, que plasmórun an formas cuncretas sous eideales. A la par, decidiu quebrar un boto feito puls atenienses de deixar an ruínas ls monumientos que habien sido çtruídos puls [[persas]], cumo ua lhembrança perene de la barbárie, ampeçando la recustruçon de la cidade i de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], usando an parte recursos própios i an parte ls scedentes de l tesouro de la Lhiga, de que era depositária <ref>POLLITT, Jerome. ''Art and sperience in classical Grece''. Cambridge University Press, 1972. pp. 64-66 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-VR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=l3o-oOs5Uc&sig=wPynrKM5X5KnBe7Qmtx4tK4lSSI#PPA66,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>HEMINGWAY, Colette & HEMINGWAY, Seán. ''The Art of Classical Grece (ca. 480–323 B.C.)''. In Heilbrunn Timeline of Art Story. New York: The Metropolitan Museun of Art, 2000. [http://www.metmuseun.org/toah/hd/tacg/hd_tacg.htn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006020817/http://www.metmuseun.org/toah/hd/tacg/hd_tacg.htn |date=2023-10-06 }}</ref>. Péricles tenien an minte cun esso dinamizar la eiquenomie de Atenas, ampregando ua multidon de ouperários i artífices, i a la par deixar un testemunho besible de l nuobo status de la cidade. [[Plutarco]] çcrebiu mais tarde l entusiasmo que ferbia: [[Fexeiro:Tetradrachm Attica 449-404 BC cropped.jpg|thumb|100px|Tetradracma ateniense, período clássico]] [[Fexeiro:Kouros anavissos.jpg|thumb|100px|thumb|''Kouros Anabyssos'', oureginal. [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]]. Eisemplo de l stilo Arcaico]] [[Fexeiro:Apollo Olympia.jpg|thumb|100px|[[Mestre de Oulímpia]]: ''Apolo'', oureginal. [[Museu Arqueológico de Oulímpia]]. Eisemplo de l stilo Sebero]] ::''"A la medida que las obras prosseguian, resplandecendo an grandeza i tenndo inimitable grácia de formas, i cumo ls artesones se sforçában por superar uns als ouros na beleza de sous trabalhos, era marabilhosa la rapideç cun que éran eisecutadas las nuobas struturas... Habie un aspeto de nobidade an cada trabalho, i eilhes parecian atemporales. Ye cumo se ua bida an cuntínua floraçon i un sprito de eiterna mocidade tubisse sido anfuso an sue criaçon"'' <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=l3o-oOs5Uc&sig=wPynrKM5X5KnBe7Qmtx4tK4lSSI#PPA66,M1 In POLLITT, Jerome. p. 66]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Al mesmo tiempo, la [[filosofie]] mudaba sou foco de atençon de l mundo natural para la sociadade houmana, acraditando que l home podie ser l outor de sou própio [[çtino]]. Mais de l que esso, l home passaba a ser cunsidrado l centro de la Criaçon. [[Sófocles]] spressa esse nuobo pensamiento na ''[[Antígona]]'' (c. 442 a.C.), dezindo: ::''"Eisisten muitas marabilhas, mas nanhue tan admirable quanto l home.'' ::''Atrabeç de l mar ancapelado nas tempestades de ambierno'' ::''esta criatura abre sou camino'' ::''por antre las óndias gigantescas.'' ::''I a tierra, la mais antiga de las diusas,'' ::''la que ye eimortal i eimune a la belheç, el trabalha'' ::''lhabrando para frente i para trás, anho passado anho,'' ::''birando l tierra cun ls cabalhos que alimentou. (...)'' ::''"Cun sues ambençones el domina las béstias ferozes de las muntanhas,'' ::''l cabalho brabio el amordaça, i pon-le l cabresto,'' ::''assi cumo faç cul touro anfatigable de la muntanha.'' ::''Ansinou la si mesmo la lhenguaige, rápida cumo l bento,'' ::''i daprendiu por si a bibir an sociadade,'' ::''i a scapar de l ímpeto de las tempestades'' ::''i de l friu penetrante de ls dies brancos.'' ::''El puode anfrentar todo, nunca stá çpreparado,'' ::''seia l que fur que l feturo trouxer. Solo de la muorte nun sabe fugir,'' ::''pus até de las malinas mais grabes çcubriu ua cura"''.<ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=l3o-oOs5Uc&sig=wPynrKM5X5KnBe7Qmtx4tK4lSSI#PPA66,M1 In POLLITT, Jerome. p. 70, an traduçon lhibre de l anglés]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Assi l Classicismo nace dun sentimiento de cunfiança nas capacidades i rializaçones dun detreminado pobo, i dun deseio de glória i eiternidade para si, i sou ourgulho, bien cumo sue [[xenofobia]], son patentes ne l çcurso político i na [[literatura]] de la época, mas ls poetas i filósofos yá stában cientes de las amplicaçones para to l género houmano desse nuobo modo de ber. L home se torna la nuoba medida de las cousas, que passan a ser julgadas a partir de la sue speriéncia. Esso stá persente, por eisemplo, na eirregularidade matemática de las dimensones de l [[Partenon]], que se zbian de la ortogonalidade rigorosa para cunseguir eifeitos de regularidade puramente ótica, i tamien se spressa ne l crecente naturalismo de las formas houmanas de la statuária <ref>MORRIS, Sarah. ''Daidalos and the Ouregines of Grek Art''. Princeton University Press, 1992. pp. 363-364</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=l3o-oOs5Uc&sig=wPynrKM5X5KnBe7Qmtx4tK4lSSI#PPA66,M1 POLLITT, Jerome. p. 74]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ne l que diç respeito propiamente a la eilaboraçon de la forma scultural clássica, na metade de l seclo l naturalismo yá staba bastante abançado. Ls cinquenta anhos anteriores habien sido un período de rápidas i radicales mudanças sociales i stéticas, que detreminórun l abandono de l padron [[Período Arcaico|Arcaico]] para un outro la que se denominou [[Stilo Sebero|Sebero]]. L stilo Arcaico fazie uso dua série de cumbençones heirdadas de l [[eigípcios]], i sou género mais amportante, l nu masculino, l ''[[kouros]],'' era ua fórmula fixa, ua eimaige de lhinhas abstratizantes que solo retenie de l cuorpo houmano rial ls traços mais básicos, i eisibia ua face ambariablemente sorridente i siempre la mesma atitude corporal, ambora cunseguisse resultados dun aspeto augusto i inegable pujança. Esse modelo bigorou cun pouca bariaçon por mais de duzientos anhos, mas ls artistas de l período Sebero antroduziran nel un nuobo senso de naturalismo, i abriran l camino pa l studo de la [[anatomie]] a partir de l natural i para la spresson de las eimoçones de maneira mais cumbincente i bariada. An torno de 455 a.C. [[Míron]], scultor de la trasiçon, cria sou ''[[Çcóbolo]],'' ua obra que yá eibidencia un grau de naturalismo inda mais abançado, i lhougo a seguir Policleto cunsulida an torno de 450 a.C. un nuobo cánone de proporçones, que spressaba la beleza i bitalidade de l cuorpo i a la par le daba un aspeto de eiternidade i harmonia. Quaije na mesma altura, a partir de 446 a.C., Fídies, lhiderando l grupo de scultores que decorában la Acrópole, deixa ne l Partenon la purmeira série de obras dessa fase an scala monumental, establecendo modelos temáticos que perdurarian por lhongo tiempo. Culs se lhançan ls fundamientos na scultura daquilo que se cumbencionou chamar de ''Alto Classicismo'' (c. 450-420 a.C.) <ref name="britannica"/><ref>L período ten ua cronologie defrente cunforme l outor cunsultado. La Ancyclopedie Vritannica l stende até c. 400 a.C.</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=l3o-oOs5Uc&sig=wPynrKM5X5KnBe7Qmtx4tK4lSSI#PPA66,M1 POLLITT, Jerome. PP. 80-81]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=HEMINGWAY, Colette & HEMINGWAY, Seán |url=http://www.metmuseun.org/toah/hd/tacg/hd_tacg.htn |accessdate=2009-06-04 |archivedate=2023-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231006020817/http://www.metmuseun.org/toah/hd/tacg/hd_tacg.htn }}</ref>. [[Fexeiro:Diadoumenos-Atenas-cropped.jpg|thumb|left|180px|Policleto: ''[[Diadúmeno]]'', cópia romana. Museu Arqueológico Nacional de Atenas]] [[Fexeiro:South metope 26 Parthenon BM.jpg|thumb|left|180px|Possiblemente porjetada por Kálamis: Métope sul de l Partenon, oureginal. Museu Británico]] [[Fexeiro:Parthenon-frieze-bb.jpg|thumb|left|180px|Oufecina de Fídies: Fragmiento de l friso norte de l Partenon, oureginal, hoije ne l [[Museu Británico]]]] ==Alto Classicismo== Zde l período Sebero l sfuorço de ls artistas se dirigie para la oubtençon dua crecente berossimilhança nas formas scultóricas an relaçon al modelo bibo, mas tamien percurando trascender la mera parecença la fin spressar sues birtudes anternas. Pa ls griegos antigos la beleza física era eidantificada cula perfeiçon moral, nun cunceito coincido cumo ''[[kalokagathia]]'' - lhembremos que para eilhes la eiducaçon i cultibo de l cuorpo éran tan amportantes cumo l aperfeiçoamiento de l caráter, sendo ambos eissenciales para la formaçon dun cidadano modelar, nua cultura adonde la nudeç masculina an público, l motibo central na scultura clássica, era un hábito socialmente aceito an detreminadas situaçones. Esses balores ancontrórun nessa fuson sola de naturalismo cun eidealismo un canhal cada beç mais adequado para manifestaçon. A la par, esse stilo sastifazie mui melhor la eimemorial funçon bicarial de la statuária, sustituindo ua persença zbanecida ó ampossible por sue eimaige sculpida, cumo ye l causo de las státuas comemoratibas de heiróis i atletas, de las recordaçones de ls muortos ó de ls simulacros de las dibindades. I la preferéncia pula repersentaçon eidealizada de l sujeitos, siempre an sue mocidade ó purmeira maturidade, de l cuorpo an sue glória de beleza i bigor, negaba l poder de la decadéncia física i de la muorte i reintegraba l sujeito ausente na eiternidade. Sue funçon eisemplar era reforçada cul çlocamiento de l foco de l particular pa l genérico, materializando [[símbolo]]s perenes de la ''[[arete]]'', la birtude que se deseiaba para todos, i cun esso oufrecendo al pobo la ouportunidade de spelhamiento i daprendizado, junto cul çfrute dun prazer estético superior. Tantas éran las sues capacidades que la scultura clássica se tornou pa ls griegos un bien de outelidade pública i strumiento [[Pedagogie|pedagógico]] <ref name="boks.gogle.s">[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=7fY2eCEFkKgC&oi=fnd&pg=PA447&dq=terracotta+%22neo-attic%22&ots=1Uf8LbQJN2&sig=MHFULpJibZH7kbbBWxpGuhokqzE#PPA330,M1 BOARDMAN, John. In BOARDMAN, GRIFFIN & MURRAY. p. 332]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>LESSA, Fábio de Souza. ''Cuorpo i Cidadanie an Atenas Clássica''. In THEML, Neyde; BUSTAMANTE, Regina Marie de la Cunha & LESSA, Fábio de Souza (orgs). ''Mirares de l cuorpo''. Mauad Eiditora Ltda, 2003. pp. 48-49 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=3_eWPkejWxMC&oi=fnd&pg=PA116&dq=çcobolos&ots=CmRB0YukQU&sig=mc5s91_a7xUCjuYQ63w8q-hirOA#PPA49,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>STEINER, Deborah. ''Eimages in mind: Statues in Archaic and Classical Grek Lhiterature and Thought''. Princeton University Press, 2001. pp. 26-33; 35 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ua cuntribuiçon andibidual amportante para cristalizar la associaçon antre arte i ética fui dada inda ne l período Arcaico por [[Pitágoras]], a partir de sues pesquisas ne l terreno de la [[matemática]] aplicada a la [[Música de la Grécia Antiga|música]] i a la [[psicologie]]. Cunsidrando que ls bários [[Modos griegos|modos]] musicales ampressionában la alma de maneiras çtintas i éran capazes de anduzir stados psicológicos i cumportamientos definidos, para el la música debie eimitar la harmonia matematicamente spressa de l [[cosmos]], sob pena de porbocar çtúrbios na alma de las pessonas i assi na sociadade cumo un to. Essa associaçon lhougo fui spandida para las outras artes, atribuindo a eilhas poderes semelhantes de trasformaçon andibidual i, por cunsequéncia, coletiba. Sou pensamiento tenerie perfunda anfluéncia ne l de [[Platon]], que lhebarie la çcusson stética inda mais lhoinge, splorando detidamente sues repercussones morales i sociales <ref>BEARDSLEY, Monroe. ''Aesthetics fron classical Grece to the persent''. University of Alabama Press, 1966. pp. 27-28 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=OzBxPABb-cYC&oi=fnd&pg=PA13&dq=aesthetics+in+classical+grece&ots=8wtqzGSJuw&sig=GqoT984q14ksC2xXlZSsBhhc6Xc#PPA27,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Policleto i Fídias=== {{artigos percipales|[[Policleto]] i [[Fídies]]}} Policleto fui, até adonde se sabe, l purmeiro a sistematizar esses balores i cunceitos aplicados a la scultura nun tratado, l ''Cánone''. Nel l artista apersentaba un modelo de repersentaçon a ua solo beç eidealmente guapo i "rial", lhibre de caratelísticas ó bariaçones andibiduales. La obra anfelizmente se perdiu, mas comentairos posteriores subre eilha ne ls dan ua eideia de sou cuntenido. [[Galeno]] dezie que la beleza ::''"nun reside na simetrie de ls eilemientos de l cuorpo, mas na adequada proporçon antre las partes, cumo por eisemplo dun dedo para outro dedo, de ls dedos an cunjunto para las manos i l pulso, destes pa l antebraço, deilhi pa l braço, i de todo para cun todo, assi cumo stá scrito ne l Cánone de Policleto. Tenendo ne ls ansinado neste tratado todas las simetries de l cuorpo, Policleto ratificou l testo cun ua obra, tenendo feito ua státua dun home de acordo cun ls postulados de sou tratado, i chamando la státua, assi cumo l tratado, de Cánone. Zde anton todos ls filósofos i doutores aceitan que la beleza reside na debida proporçon de las partes de l cuorpo"''.<ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 In STEINER, Deborah. pp. 39-40]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La státua de que Galeno fala ye hoije eidantificada cumo sendo probablemente l ''[[Doríforo]]'' <ref name="boks.gogle.s"/>, i [[Arnold Hauser]] sugeriu, quaije sin oubjeçones de outros, que eilha repersenta [[Aquiles]] <ref>In STEWART, Andrew. ''Notes on the Recetion of the Polykleitan Style: Diomedes to Alexander. '' In MOON, Warren G. (ed). ''Polykleitos, the Doryphoros, and Tradition''. University of Wisconsin Press, 1995. pp. 248-249 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=gSS7zAfRQQkC&oi=fnd&pg=PP15&dq=Doryphoros&ots=DMSA4BBlaK&sig=RLPZrKlyBZCIBkbssrXsUFiuY4k#PPA247,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Andrew Stewart diç que la antençon de l outor culha fui claramente polemizar, criticando l stilo de predecessores cumo [[Pitágoras de Samos (scultor)|Pitágoras]] – nun cunfundir cul célebre filósofo – que stában preocupados mais cula [[simetrie]] i l [[ritmo]], i dando un modelo formal a ser seguido cumo ua lhei. Sue spresson deliberadamente neutra i zapaixonada, sou eiquilíbrio antre staticidade i mobimiento tan bien cunseguido ne l ''[[cuntrapposto]]'', sou cuidado ne l stablecimiento dun sistema de proporçones rigoroso que definia to la cumposiçon de la figura de l cuorpo i las relaçones de las partes antre si, apareciu cumo ua grande nobidade an sue época, ua purfeita eilustraçon besible de la ''[[sophrosyne]],'' l outocontrole i moderaçon an todas las açones, ua de las birtudes básicas que cumpunhan la ''arete'' i la doutrina [[Apolo|apolínea]] de l "nada an scesso", i que caraterizában l berdadeiro [[heirói]]. Anque altamente apreciada, sous princípíos parécen nun tener sido aprobados para todos ls causos. Fui criticada sue inadequaçon para cuntestos narratibos i biolentos cumo cenas de batailhas, i scritores cumo [[Quintiliano]] dezírun mais tarde que esse sistema nun cunseguia spressar la ''autoritas'' de l diuses, l que puode refletir ua oupinion corriente mais antiga. Mesmo assi l sou sucesso ye eibidenciado pula grande quantidade de bezes an que fui copiada, i pula sue anfluéncia perfunda i ancontiste subre las geraçones posteriores. Scritores modernos tamien ténen ancontrado analogies antre l eiquilíbrio de l ''Doríforo'', baseado nua delicada dosaige de fuorças oupostas, cun las formulaçones de la medecina de [[Heipócrates]], i acraditan que l pensamiento de l famoso médico fui deliberadamente assimilado pul scultor <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=gSS7zAfRQQkC&oi=fnd&pg=PP15&dq=Doryphoros&ots=DMSA4BBlaK&sig=RLPZrKlyBZCIBkbssrXsUFiuY4k#PPA247,M1 STEWART, Andrew. pp. 247-253]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>TANNER, Jeremy. ''Social Struture, Cultural Racionalisation and Aesthetic Judgement in Classical Grece''. In RUTTER, N. Keith & SPARKES, Brian. ''Word and eimage in ancient Grece''. Eidinburgh University Press, 2000. pp. 185-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA183,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>HURWIT, Jeffrey. ''The Doryphoros: Lhoking Backward''. In MOON, Warren G. (ed). ''Polykleitos, the Doryphoros, and Tradition''. University of Wisconsin Press, . pp. 3-7 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=gSS7zAfRQQkC&oi=fnd&pg=PP15&dq=Doryphoros&ots=DMSA4BBlaK&sig=RLPZrKlyBZCIBkbssrXsUFiuY4k#PPA3,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Policleto puode tener se anspirado nas pesquisas anteriores subre proporçones rializadas pul scultor Pitágoras, mas de qualquiera forma sues eideias se anserian na busca de sous cuntemporáneos por çcubrir la strutura regular i harmoniosa, l modelo básico, subjacente a las anfenitas bariaçones dun mesmo tipo de cousa de l mundo físico, i por stablecer relaçones numéricas definidas para poder replicar tal regularidade i harmonia na arte, cuntinando la teorie de l filósofo Pitágoras de que l ouniberso era struturado atrabeç de númaros. dues outras cumposiçones sues son atualmente tamien chamadas de "canónicas", l ''[[Çcóforo]]'' i l ''[[Diadúmeno]]'' <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. p. 40]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Hermes Logios Altemps 33.jpg|thumb|180px|Atribuído la Fídies: ''Heirmes Lhogios'', cópia romana. [[Museu Nacional Romano]]]] Quanto la Fídies, fui talbeç l mais celebrizado de ls scultores griegos. Sue obra heirdou la austeridade de l stilo Sebero, cumbinando-la cun las cunquistas de Policleto, i fui apreciada pul eilebado eidealismo i ''[[ethos]]'' que spressaba. Cumo diretor de la decoraçon de l Partenon, superbisionou un grupo de bários mestres cun preparo i tendéncias dibersas, l que fizo cun que l resultado global fusse bastante heiretogéneo, mostrando traços Seberos i outros mais abançados, naturalistas, i ua qualidade nin siempre de purmeira orde. Esse cunjunto, ambora seia la mais ambiciosa rializaçon scultural de l Alto Classicismo, nun puode ser tomado cumo ua medida de sou talento i stilo pessonales. Sou sucesso antre sous cuntemporáneos i sue perene mimória deriban percipalmente de sues colossales státuas de culto de [[Atena]] i [[Zeus]], anstaladas respetibamente ne l Partenon de Atenas i ne l [[Oulímpia#L Templo de Zeus|templo de Zeus]] an [[Oulímpia]]. Ambas éran rebestidas de ouro i marfin, i causórun un einorme ampato an sou tiempo. Anfelizmente ambas se perdírun. De l ''[[Státua de Zeus an Oulímpia|Zeus Olympeios]]' ', cunsidrado ua de las [[siete marabilhas de l mundo|siete Marabilhas]] de l mundo antigo, solo restan çcriçones lhiterárias i eimaiges toscas grabadas an monedas de la época, mas de la ''Athena Parthenos'', dedicada an 438 a.C., subrebibe ua cópia, mui reduzida i de qualidade sofrible, la chamada ''Athena Barbakeion'', que puode ne ls dar pul menos ua eideia subre l oureginal. Outras obras que ne ls chegórun atrabeç de cópias i que le son atribuídas, sin grande sigurança, son la ''Athena Lhemnia'', l ''Apolo de Kassel'', ua ''Amazona ferida'' i un ''Heirmes Lhogios'' <ref>HURWITT, Jeffrey. ''The Parthenon and the Temple of Zeus at Olympia''. In BARRINGER, Judith & POLLITT, Jerome (eds). ''Periklean Athenes and its Lhegacy''. University of Texas Press, 2005. pp. 135-142 [http://boks.gogle.s/boks?id=sFEwwqkEbLEC&printsec=copyright&dq=Pheidies&lr=&hl=t-BR#PPA135,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>MURRAY, John. ''La Story of Grek Sculture. Bol. II. Under Pheidies and s Sucessors''. Adamant Medie Corporation, 1883-2005. pp. 9-13; 17-20 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=kqCW1kWQ8xwC&oi=fnd&pg=PA1&dq=Pheidies&ots=tbr_L32oTp&sig=cK27fn7kBc7GPFzcyDpSchg-gbA#PRA1-PA10,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>LAPATIN, Kenneth. ''The Statue of Athena and other Treasures in the Parthenon.'' In NEILS, Jennifer. ''The Parthenon.'' Cambridge University Press, 2005. pp. 261-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=5TADtR0uRhkC&oi=fnd&pg=PA261&dq=Pheidies&ots=SeXb-brgyç&sig=ygDIubxLO-5Mh3fgqMi4TqEEoU#PPA261,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Outros scultores que dében ser lhembrados ne l período de l Alto Classicismo son [[Alcamenes]], [[Kresilas]] i [[Peónio]], todos trabalhando an torno de la perpuosta formal de Policleto. [[Calímaco (scultor)|Calímaco]], un mestre mui apreciado pul refinamiento de sues obras, ye tenido cumo l ambentor de l [[capitel]] [[orde coríntie|coríntio]], i [[Kálamis]], outro grande nome, fui auxiliar de Fídies i a el se credita l zeinho de las [[métope]]s de l Partenon, mas sou stilo inda trazie algua anfluéncia de l período Sebero, de l qual el fui un de ls maiores repersentantes. ===''Arete'' x ''pathos'' na mímese artística=== {{AP|[[Mimesis]]}} L stilo puro i austero de Policleto i Fídies, que tipifica l Alto Classicismo, nun durou por mui tiempo. An sue ''Memorablia'', [[Xenofonte]] traç para nós mais dados subre l stado de la crítica de arte na trasiçon pa l Classicismo Tardio. Ne l testo, que recorda la carreira de [[Sócrates]], trasparece la eisisténcia yá nesta época dun debate subre las capacidades i lhemites de la [[mímese]]. El argumenta cun un cierto Kleitos - scultor çconhecido que alguns cunsidírun ser l própio Policleto - dezindo que sues státuas de atletas bencedores debian amostrar nun solo un eideal de beleza, mas tamien l que acuntecie an sue ''[[Psique|psyche]]' ', alma, atrabeç de traços speciales de la face i cuorpo. La anterpretaçon desta passaige ye cuntrobertida, mas lhebanta ua queston subre las relaçones antre aparéncias i seneficado houmano i parece admitir la possiblidade de la arte spressar ''[[pathos]]'', la eimoçon andibidual i l drama, nua ouposiçon direta a la neutralidade i cuntençon de Policleto. Para un público acostumado a ber nas státuas celebratórias nun un tributo al andebíduo que serbiu de modelo, mas un speilho de l heiroísmo coletibo, un eisemplo a ser seguido por todos ls cidadanos i un serbício prestado a to la sociadade, esse cunceito era bastante perturbador, anfraquecendo l caráter absoluto i ambariable de la ''arete'', ponendo-la sob l domínio de caprichos i eimoçones momentáneas i degradando l heirói pa l nible de criaturas anconstantes cumo ls [[centauro]]s ó [[sátiro]]s, adonde el se arriscaba a deixar de ser cunsidrado un heirói de qualquiera forma cuncebible <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=gSS7zAfRQQkC&oi=fnd&pg=PP15&dq=Doryphoros&ots=DMSA4BBlaK&sig=RLPZrKlyBZCIBkbssrXsUFiuY4k#PPA247,M1 STEWART, Andrew. p. 254]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. pp. 34-35; 42]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Mas la çcusson iba mais lhoinge. Preguntando la Kleiton cumo el cunseguia reproduzir ua ''aparéncia de bida'' an sues státuas, sintetizaba to l porblema de la repersentaçon eimitatiba de la natureza na arte. Stephen Halliwell diç que ::''"mesmo drento de ls lhemites de las cumbersaçones relatadas por Xenofonte na Memorablia, podemos çcerir ua tenson - ua tenson que se tornarie central an to l lhegado de la mímese - antre bisones dibergentes subre la arte repersentatiba, sendo, dun lhado, ua eiluson fitícia, l porduto dun artefato "anganhoso", i, de outro, un reflexo de i un angajamiento cula rialidade"'' <ref>HALLIWELL, Stephen. ''Plato and Painting''. In RUTTER, N. Keith & SPARKES, Brian. ''Word and eimage in ancient Grece''. Eidinburgh University Press, 2000. pp. 101-102 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA102,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Essa porblemática anunciaba l fin de la primazie de l eideal an abstrato, adatando-lo para la sfera andibidual, l que serie la tónica de la arte de l seclo IV. a.C., quando [[Platon]] i [[Aristóteles]] aperfundarian straordinariamente l que Sócrates sboçara, lhançando las bases pa l zambolbimiento dua galho filosófico anteiramente nuobo - la Stética <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA183,M1 TANNER, Jeremy. p. 183]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Fexeiro:Ménade relieve romano (Museo del Prado) 03.jpg|Calímaco: ''Ménade'', cópia romana. [[Museu de l Prado]] Fexeiro:Venus-kallimah pushkin.jpg|Calímaco: ''Bénus'', cópia moderna. Museu Pushkin Fexeiro:Dionysos pediment Parthenon BM.jpg|Oufecina de Fídies: ''Dionísio'', oureginal. Antes ne l frunton de l Partenon, hoije ne l Museu Británico Fexeiro:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|''Athena Barbakeion'', cópia reduzida de la ''Athena Parthenos'' de Fídies, oureginalmente ne l Partenon. Museu Arqueológico Nacional de Atenas Fexeiro:Diomedes Glyptothek Munich 304 n2.jpg|Atribuído la Kresilas: ''Diomedes'', cópia romana. Glitoteca de Munique Fexeiro:Wounded_amazon,_Rome.jpg|Atrubuída la Policleto ó Kresilas: ''Amazona ferida'', cópia romana assinada por [[Sosikles]]. [[Museus Capitolinos]] Fexeiro:Reconstruction Nereid Monument BM.jpg|Outor çconhecido: ''Monumiento a las Nereidas'', oureginal. Museu Británico Fexeiro:Ares Argentina Montemartini.jpg|Atribuído la Alcamenes: Cabeça de l tipo ''Aires Borghese'', cópia romana. Museus Capitolinos </gallery> </center> ==Classicismo tardio== Na birada de l seclo V a.C. pa l seclo IV a.C. Atenas recunquista parte de la heigemonia ne l [[mar Eigeu]] que habie perdido an anhos anteriores por çcórdies anternas i guerras sternas, que habien trasferido l poder político para [[Sparta]], [[Corinto]] i [[Tebas (Grécia)|Tebas]]. La democracie ye restaurada i sues riquezas boltan a crecer, mas la política adquire ua feiçon porfissional i cumplexa, zambolbendo l que se chama l "aparato de Stado", perdendo la ''pólis'' sou caráter quemunitário. A la par las quelónias griegas an torno de l [[Mediterráneo]] se multiplican a las cientos i alcançan grande zambolbimento, cun eiquenomies dibersificadas i lhucratibas, que eimitában l modelo social de la ''pólis'' metropolitana. La çcentralizaçon de la cultura por essas regiones i la ascenson dua classe mercantil abastada, cunsumidora de arte mas cun balores própios, abre l camino pa l [[andibidualismo]] i para la anfluéncia de eilemientos culturales strangeiros <ref>''Western Sculture: Ancient Grek: The Classical period: Lhate Classical period (c. 400–323 bc)''. Ancyclopaedie Britannica online [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/530221/Western-sculture/30347/The-Classical-period#ref=ref401159] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}</ref><ref>MOSSÉ, Claude. ''Athenes in Decline, 404-86 B.C.'' Routledge, 1973. pp. 21-22; 25 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zbo9AAAAIAAJ&oi=fnd&pg=PP12&dq=Pheidies&ots=HJmN-KoX5h&sig=4p-5Umnaf3WdebmugEayxPo3ZDw#PPA21,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg|thumb|140px|''Busto de Sòcrates'', cópia romana. [[Museu Arqueológico Nacional de Nápoles]]]] [[Fexeiro:Paris villa Adriana Louvre Ma4708.jpg|thumb|140px|Atribuído la Eufranor: ''Páris'', cópia romana. [[Museu de l Lhoubre]]]] Na scultura la preocupaçon cula berossimilhança se acentua inda mais. Inobaçones na técnica de la talha de la piedra permitian un cuntrole maior de l acabamiento de l detalhes, i l antresse de ls artistas se spande para la repersentaçon de ls mantos i bestidos cun maior refinamento, cumo forma de rialçar l delineado de l cuorpo i çcrebir eifeitos de bento cun maior fluideç i ritmo, i buscando defrenciaçones ne l polimiento de las superfices cun fines plásticos, la fin de oubter eifeitos mais sutis de luç i selombra. Scultores de la nuoba geraçon antroduzen ua flexiblizaçon de l cánone de Policleto, abandonando la repersentaçon de l mobimiento lhatente para un mais efetibo, zambolbendo un nuobo repertório de atitudes mais dinámicas de l cuorpo i deixando de lhado las proporçones matematicamente stablecidas para criar eimaiges cumbincentes ''para ls sentidos'', mais semelhantes als cuorpos de l mundo rial, cun sues idiossincrasias físicas i afetos pessonales, ampeçando-se l período chamado de ''Baixo Classicismo'', ó ''Classicismo Tardio''. Las státuas adquiren desta forma ua "persença" inda mais anfática, tamien pul nuobo tratamiento detalhado i rialista dado a la face, pelos i barba. Nace l [[retrato]] andibidualizado, ua inobaçon atribuída la [[Lisístrato]] - segundo [[Plínio, l Bielho]], l purmeiro a tirar moldes de l rostro de l modelo - trasferindo l centro de l antresse de l ambelezamiento para la similitude, i cumbidando l spetador a meditar subre las eibentuales çcrepáncias antre balor moral, anterno, cul aspeto sterior de la pessona. Ls retratos rialistas de Sócrates desse período, cuja feiúra era notória mas cuja birtude eigualmente l era, eisemplifican la nuoba dimenson an que penetra la arte de la repersentaçon corporal <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. pp. 57-58; 62-65]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Nun oustante, Platon reafirma la eidantidade antre Beleza i Birtude, mas la trasfree pa l praino supramundano, lhocalizando la Beleza para alhá de l alcance de ls sentidos físicos, eibitando atribuir al scultor la capacidade de retratar la natureza cun absoluta fidelidade. Cun esso el alertaba para las einebitables defrenças eisistentes antre l modelo bibo i sou simulacro, defrenças que nin mesmo l mais hábil de ls scultores podie traspor, i quebraba l eilo eidantitário antre eimaige i rialidade, pribando las eimaiges de parte de sou antigo seneficado i tornando ls artistas mercadores de eilusones i beiculadores de mintiras , cujo perduto era solo un ''phantasma'', ua aparéncia eilusória. Mesmo assi nun negaba cumpletamente l balor de la obra mimética, pus nun cunsidraba que la definiçon de mímese amplicasse ua semelhança absoluta cul modelo. Nessa brecha dezie que la beleza de las formas nun era ua queston de mera aparéncia, mas de aparéncias que corporificában balores morales, i l deber de l artista de trabalhar an lhinhas éticas jazie ne l poder - i ne l peligro - de las formas artísticas anduziren ne l spetador ua outra mímese, pessonal i anterna, de l percípios i padrones que eilhas beiculában. La anterpretaçon de sues palabras inda hoije ye cercada de ancertezas, i ten dado ourige a ua bariadade eimensa de lheituras, alguas radicales cumo la de [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], que l chamou de ''"l maior einimigo de las artes que la Ouropa yá porduziu"''. Seia cumo fur, sou questionamiento de l papel de la mímese na arte, sue argumentaçon subre las relaçones antre la berdade [[arquétipo|arquetípica]] i las manifestaçones de l mundo natural, mais sue cundenaçon de l trágico, lhebantórun porblemas para la balidaçon de l perduto artístico que inda nun fúrun cumpletamente resolbidos <ref>HALLIWELL, Stephen. ''The Aesthetics of Mimesis: Ancient Texts and Modern Porblems''. Princeton University Press, 2000. pp. 37-ss; 72-ss; 98-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=JkdhZg1qCssC&oi=fnd&pg=PR7&dq=classical+heiritage+modern+lhife+grece+art&ots=2ndpGgSPH2&sig=ycHPOhAUYIPkkP20hrfRUcQWkBQ#PPA37,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA102,M1 HALLIWELL, Stephen. In RUTTER & SPARKES. pp. 107-108]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA183,M1 TANNER, Jeremy. p. 197]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Las speculaçones filosóficas dessa natureza nun parécen tener eisercido un eifeito maior subre ls artistas i l público cunsumidor de scultura, i na berdade fúrun an parte cuntestadas por outras figuras eilustres, cumo Aristóteles. El eilaborou ua teorie subre la funçon [[catarse|catártica]] de la arte, eibitando lhiberalmente la cundenaçon de la cultura popular i sou emocionalismo. Tamien defendiu la repersentaçon de oubjetos "nó-guapos", baseado na assunçon de que se la arte ye ua eimitaçon de la natureza, nun puode nin prober un grande prazer nin perfundo ansinamento, mas quando, ne l causo, eimita la feiúra, puode efetibamente gerar mui de ambos i subrepujar l pesar que sue cuntemplaçon na bida rial ne ls causa, propiciando ua spece de "daprendizado-cun-prazer" acessible até al público anculto. Para alhá desso, aprobaba la mímese artística cumo eilemiento bálido nun cuntesto mais amplo de reconhecimiento i atribuiçon de seneficado al que ye familiar i de aquisiçon de coincimiento i speriéncia, que por si mesmos son fuonte de prazer, mas nun deixaba de acunselhar ls moços la cuntempláren obras de artistas que el qualificaba de ''ethikos'', aqueilhes cujas criaçones melhor eisemplificában l buono caráter houmano, pus sue anfluéncia serie benéfica para to la ''[[pólis]]''. Tales eideias cuntribuíran para que la porduçon cuntinasse florescendo, i ye perciso notar que essa aprossimaçon maior de la natureza nun seneficou un abandono cumpleto de l eideal. Un rialismo berdadeiro solo eirie aparecer na scultura griega cula scuola heilenista, çcontando-se alguns causos eisolados cumo ls citados retratos socráticos. Lhisipo inda ridicularizaba ls scultores que criában obras a partir de l natural, i se ourgulhaba de modelar ls homes cumo eilhes deberian ser <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=7fY2eCEFkKgC&oi=fnd&pg=PA447&dq=terracotta+%22neo-attic%22&ots=1Uf8LbQJN2&sig=MHFULpJibZH7kbbBWxpGuhokqzE#PPA330,M1 BOARDMAN, John. In BOARDMAN, GRIFFIN & MURRAY. p. 331]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.<ref>SIFAKIS, Griegory Michael. ''Aristotle on the Funtion of Tragic Poetry''. Crete University Press, 2001. pp. 40-42; 46-48 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=9GfLAlkcFYgC&oi=fnd&pg=PA9&dq=aristotle+catharsis&ots=7PB1p8ZmtS&sig=sg6y2msxslJjtBIO5BTTIYS4PKo#PPA74,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. p. 35]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>ENGGASS, Robert & BROWN, Jonathan. ''Italian and Spanish Art, 1600-1750: Sources and Documents''. Northwestern University Press, 1992. p. 10 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=JBYnBb2lKY4C&oi=fnd&pg=PA3&dq=michelangelo+%22Lysippos%22&ots=NwlhoCbzOX&sig=lqFN_7j80xBtrFNkuCxfZfPtdCw#PPA10,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Dionisiob2.jpg|left|thumb|200px|Outor çconhecido: ''Dionísio Xardanapalo'', cópia romana. Museu Nacional Romano]] [[Fexeiro:Aphrodite Braschi Glyptothek Munich 258.jpg|left|thumb|200px|Praxiteles: ''Afrodite Braschi'', berson de la ''Afrodite de Cnido'', cópia romana. [[Glitoteca de Munique]]]] Serie de asperar que las amplicaçones de l Platonismo para la [[religion]] i sues státuas de culto fússen specialmente negatibas, mas nun fui assi. Zde siempre ls griegos tubírun cuncéncia de la ampossiblidade de la bisualizaçon de ls diuses an sues formas debinas, sob pena de muorte, lhoucura, cegueira ó outra cunsequéncia drástica, i stában capacitados a aceitar repersentaçones parciales i amperfeitas. De fato, até piedras anformes, arbles i lhugares podien ser reconhecidos cumo recetaclos de l diuses. Mesmo ne l causo de las státuas de culto [[Antropomorfismo|antropomórficas]] i refinadas, muitas bezes eilhas permanecian ocultas ó semi-ocultas de ls mirares de l deboto por béus, mantos, adornos bários, eisigindo del un eisercício de meditaçon i cuntemplaçon spritual que nun necessitaba de la semelhança para acunter, ambora podisse ser facilitado por un [[ídolo]] cun aspeto guapo ó majestoso, ó que eibocasse mais diretamente ls atributos de l dius. Mas alguns pensadores cunsiderában que ua antropomorfizaçon dua deidade custituía falta de decoro i fuonte de erro, pus nun solo repersentaba mal sou oubjeto mas tamien l rebaixaba na tentatiba de trazé-lo demales para drento de la sfera de l houmano. Para anfrentar las deficuldades ls scultores se balírun de alguns recursos técnicos speciales, la fin de manter nítida la çtáncia antre ls diuses i ls homes - resgatan traços stilísticos arcaicos, cumo la fruntalidade, la postura hierática, las feiçones de índole abstratizante i de aspeto ampassible i subrenatural, que, an cuntreste cul stilo cada beç mais naturalista i spressibo de la statuária profana, delimitában bien las sferas de l sagrado i de l mundano i oubrigában l deboto al debido respeito i recolhimiento delantre de l ídolo, i a la lhembrança de que l debino permanece para siempre eissencialmente ancognoscible. Çtarte las státuas de culto antropomórficas cuntinórun sendo porduzidas, pus la religion permanecie firmemente anraizada i para eilha la scultura serbia cumo strumiento de bisualizaçon, anterpretaçon i canonizaçon de fés coletibas cunsidradas berdadeiras. Ye perciso inda dezir que quando la repersentaçon de las dibindades nun staba lhigada diretamente al culto, cumo ne ls monumientos i relebos arquiteturales decoratibos, habie maior lhiberdade formal, ambora un pouco de las mesmas cumbençones fússen ouserbadas i se percurasse manter traços que caraterizassen l debino de l personaige <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=9GfLAlkcFYgC&oi=fnd&pg=PA9&dq=aristotle+catharsis&ots=7PB1p8ZmtS&sig=sg6y2msxslJjtBIO5BTTIYS4PKo#PPA74,M1 SIFAKIS, Griegory Michael. pp. 73-ss]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. pp. 85-93]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>SPIBEY, Nigel. ''Bionic Statues''. In POWELL, Anton (ed). ''The Grek World''. Routledge, 1995. pp. 448-450 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=bPoNAAAAQAAJ&oi=fnd&pg=PA442&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=Ef5N_6MuIh&sig=Q3Jr6Y5AC1T7BbGj-Tp5LXkw0mk#PPA448,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La anfatizaçon de l naturalismo nas státuas tamien dou borda a antressantes cunsequéncias ne l terreno afetibo. Nun era ralo que an sue funçon de sustitutos dua pessona ó un dius las státuas fússen oubjeto dun amor antenso, que se eibado de sensualidade podie lhebar al deseio de cunseguir de las státuas gratificaçones de natureza emocional i/ó sexual. Zde [[Pandora]] la [[Pigmalion]], ls [[mito]]s relatan dibersas situaçones desse tipo, i ls registros stóricos cuntan que ls mortales quemuns tamien podien caer na tentaçon de buscar de l simulacro l que nun podien oubter de la rialidade. La tentatiba, assi i todo, staba naturalmente para siempre fadada al fracasso. [[Aristófanes]] alertaba pa l risco de ls houmanos nun se cumportáren bien delantre de las státuas de l diuses, podendo ser punidos cun ua cison psicológica, anterna, i cundenados a bibir cumo muortos-bibos an busca dun oubjeto siempre inacessible. Ne l mesmo causo stában aqueilhes que criában eimaiges físicas ó mentales de sous familiares, amantes ó cónjuges ausentes na spráncia de culhas prencher sou bazio. Ambora penosa, la situaçon nun era bista de forma absolutamente negatiba, era anterpretada cumo un deseio perfundo de l andebíduo de recunquistar sue ounidade spritual primeba, i eisistia para eilha ua seluçon na própia cuntinidade esse amor, fazendo de la frustraçon ua ouportunidade de çcubrir la si mesmo, quando l deseio pul amado ausente se tornasse l deseio pul sou própio ''you'' ausente <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=bPoNAAAAQAAJ&oi=fnd&pg=PA442&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=Ef5N_6MuIh&sig=Q3Jr6Y5AC1T7BbGj-Tp5LXkw0mk#PPA448,M1 SPIBEY, Nigel. pp. 454-445]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. pp. 202-205]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Praxíteles, Scopas i Lhisipo=== {{artigos percipales|[[Praxíteles]], [[Scopas]] i [[Lisipo]]}} [[Fexeiro:Ares Ludovisi Altemps b Inv.jpg|thumb|140px|Atribuído la Scopas: ''Aires Lhudobisi'', cópia romana. Museu Nacional Romano]] La scultura griega de l seclo IV a.C. fui dominada por trés grandes figuras: [[Praxíteles]], [[Scopas]] i [[Lisipo]]. Praxiteles parece tener sido l purmeiro a splorar plenamente las possiblidades sensuales de l mármore sculpido. L apelo erótico de la sue ''[[Afrodite de Cnido]]'' - la purmeira státua feminina cumpletamente znuda de la arte griega - se tornou célebre an sue época, i l sou ''Heirmes carregando l anfante Dionísio'' eilustra sue maestria na repersentaçon de la suabidade de la piel, na sutileza de la spresson facial i na grácia flexible i sinuosa de la postura. Scopas se tornou coincido pul senso de drama, bioléncia, dinamismo i peixon cun que eimbuiu sues obras, specialmente aqueilhas que deixou ne l [[Mausoléu de Halicarnasso]], la mais amportante rializaçon arquitetónica griega neste período, ambora an outras mostrasse sue capacidade de retratar la tranquilidade i la harmonia. Lhìsipo reformulou l cánone de Policleto deminuindo las dimensones de la cabeça i tornando la figura mais alongada, ambora mais maciça. A el se credita tamien la purmeira státua cujo acabamiento fui rializado por eigual an todas las sues direçones, l ''Apoxyomenos'', possiblitando al spetador ua apreciaçon nun solo dun solo punto de bista pribilegiado, cumo inda era l uso de Policleto. Esses mestres, junto cun outras figuras notables de sue geraçon cumo [[Leocarés]], [[Briáxis]], [[Cefisódoto, l Bielho]], [[Eufránor]] i [[Timotheos]], resolben todas deficuldades básicas pendentes quanto a la forma i técnica que inda podíssen ampedir la lhibre spresson de la eideia na matéria. Assi, ancerran cun grandes cunquistas l porcesso de sploraçon de la [[anatomie]] houmana, de la repersentaçon de la roupaige i de la reseluçon de porblemas de cumposiçon, para alhá de lhebáren la talha de la piedra i la modelaige ne l bronze a un nible de qualidade sin precedentes, i son l eilo de passaige de la tradiçon clássica para la heilenista. Las geraçones heilenistas seguintes tenerien pouco a acrescentar a la eissencia de la arte clássica, i l que acunte ye mais la multiplicaçon de las bariaçones subre motibos coincidos i la sacerbaçon de la spresson emocional i de l dinamismo ne ls géstios i posturas, yá delineados puls clássicos <ref>''Western Sculture: Ancient Grek: The Classical period: Lhate Classical period (c. 400–323 bc)''. Ancyclopaedie Britannica online [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/530221/Western-sculture/30347/The-Classical-period#ref=ref401159] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}</ref><ref>JANSON, Horst Woldemar. ''Story of Art''. Prentice Preça de casa PTR, 2003. pp. [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=MMYHubhWBH4C&oi=fnd&pg=PT13&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=q7zTYakiYQ&sig=6NkeskrMFEPZ-Snu5kJ2AfijjDg#PPT133,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="bisual-arts-cork">''Lhate Classical Era Sculture (c.400-323 BCE).'' Ancyclopedie of Irish and World Art. [http://www.bisual-arts-cork .com/antiquity/grek-sculture-lhate-classical-period.htn ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. L studo de las funçones i seneficados de la scultura clássica inda stá progredindo. Las anteraçones i anfluéncias recíprocas an bários nibles que catadories, usos i atribuiçones dében tener stablecido nun son cumpletamente reconhecidas, i hai mui inda por eilucidar cumo la repersentaçon zampenhou un papel na custruçon de cunceitos i práticas a respeito de [[Género (sociadade)|género]], [[Status social|status]], anserçon social, [[afeto]], [[sexualidade]], [[stética]], [[eideologie]], [[política]], [[religion]], [[ética]] i eiboluçon stórica drento de la sociadade griega. L que yá quedou eibidente ye la cumplexidade desse papel, i la necidade de nun se generalizar an demasia a partir de eisemplos eisolados, lhembrando que nuosso coincimiento de la scultura griega ye parcial tamien porque muitas obras solo son coincidas por refréncias lhiterárias ó atrabeç de cópias posteriores, ó stan an stado ancumpleto i danificado, i porque sue dataçon i atribuiçon de outorie son muitas bezes anseguras i las biografies de sous criadores cuntinan repletas de lhacunas i anconsisténcias amportantes <ref>KAMPEN, Natalie Boymel. ''Eipilogue: Gender and Zeire''. In KOLOSKI-OSTROW, Ann Olga & LYONS, Claire L. (eds). ''Naked Truths''. Routledge, 1997. pp. 267-269 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=J_IbrsXEbPoC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=TecBTK9YLB&sig=yBtF9YiDBBYFb76DZOYiQtkiHkI#PPA267,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Fexeiro:Eirene Ploutos Glyptothek Munich 219 n3.jpg|Cefisódoto, l Bielho: ''Irene carregando Pluto'', cópia romana. Glitoteca de Munique. Fexeiro:Apoxyomenos01 pushkin bb.jpg|Lhísipo: ''Apoxyomenos'', cópia moderna. Museu Pushkin Fexeiro:Amazonomachy Halicarnassus BM n3.jpg|''Amazonomaquia'', friso de l Mausoléu de Halicarnasso, oureginal Fexeiro:Hermes di Prassitele, at Olimpia, front.jpg|Praxíteles: ''Heirmes cul anfante Dionísio'', possiblemente oureginal. Museu Arqueológico de Oulímpia Fexeiro:0027MAN Paris or Perseus2.jpg|Atrubuído la Eufranor: ''Efebo de Atikythera'', oureginal. Museu Arqueológico Nacional de Atenas Fexeiro:0003MAN-Afrodite.jpg|Atribuída la Praxíteles: ''Afrodite de Siracusa'', cópia romana. Museu Arqueológico Nacional de Atenas Fexeiro:Leda swan Musei Capitolini MC302.jpg|Timotheos: ''Lheda i l cisne'', cópia romana. Museus Capitolinos Fexeiro:Cupido4b.jpg|Lhísipo: ''Eros ancordoando sou arco'', cópia romana. Museus Capitolinos </gallery> </center> ==Outros usos i técnicas== Subre la scultura de grande porte, ls relebos arquiteturales i la statuária outónoma, sues caratelísticas i funçones yá fúrun suficientemente abordadas ne ls parágrafos anteriores. Ne l campo puramente técnico nun houbo abanços radicales ne l que ls scultores de l período Arcaico i Sebero yá habien cunquistado. Ls mármores Arcaicos yá eibidenciában un domínio de la piedra mui eilebado, besible specialmente an sous relebos arquiteturales. Ne l causo de l bronzes, la percipal inobaçon na sue stória para la scultura griega fui l zambolbimiento de la técnica de la [[cera perdida]], mas ls sous percípios yá éran maneijados cun maestria ne l período Sebero, cun ua aplicaçon dibersificada. Assi, l Classicismo se beneficiou de l fato de que las técnicas scultóricas percipales yá habien sido aperfeiçoadas l suficiente para que l antresse percipal passasse pa ls aspetos de la forma i seneficado, ambora cun certeza an todas las técnicas houbo alguns abanços an tenermos de refinamiento <ref>''Ancient Grek Sculture''. Ancyclopedie of Irish and World Art [http://www.bisual-arts-cork .com/antiquity/grek-sculture.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Mas alguas palabras adicionales subre tópicos specíficos seran de outelidade para formarmos ua eideia mais cumpleta de l bários usos i caratelísticas de la scultura durante l Classicismo. ===Scultura fúnebre=== [[Fexeiro:Funerary stele of Thrasea and Euandria Antikensammlung Berlin 01.jpg|thumb|140px|Outor çconhecido: ''Stela funerária de Thrasea i Euandria'', oureginal. [[Pergamon Museun]]]] [[Fexeiro:Terracotta goddess 4th century BC Staatliche Antikensammlungen 01.jpg|thumb|140px|Statueta de terracota cun nembros articulados, oureginal. [[Coleçones Statales de Antiguidades|Staatliche Antikensammlungen]]]] Antre ls usos de la scultura staba la cumposiçon de monumientos fúnebres, adonde an lhinhas gerales cumpartilhaba de las caratelísticas de la scultura decoratiba de ls templos i eidifícios públicos. La tradiçon de custruir monumientos als muortos eisistia zde l período Arcaico, quando ls ''[[kouroi]]'' cumprian essa funçon. Cul adbento de la democracie ne l ampeço de l seclo V a.C. ls questumes ampeçan a mudar i surge las stelas funerárias - placas an relebo cun anscriçones. Depuis dua eiboluçon eirregular, adonde por motibos inda ouscuros zaparecen an alguns anterbalos, ne l período Clássico ampeçan la se tornar ua prática corriente na [[Ática]], anquanto que an outras regiones solo se popularizarian ne l Heilenismo. Ua de las purmeiras stelas amportantes de l Classicismo parece ser la ''Stela de Eupheros'', datada de c. 430 a.C., i sou stilo mostra ua lhigaçon cula scultura decoratiba de l Partenon que staba sendo criada na mesma época. Ten sido un pensamiento tradecional que tales monumientos fússen apanágio de l ricos, mas studos recentes ténen andicado que sou custo tenerie sido bien menor de l que se eimaginou i que mesmo las classes mais baixas podien ancomendar algua placa botiba, ambora eibidentemente haba defrenças de riqueza i sofisticaçon antre ls anterramientos de l pobo i ls de las grandes famílias. Ls museus de [[arqueologie]] clássica eisiben grande quantidade de eisemplares. San specialmente antressantes las de l Classicismo Tardio, que mostran retratos de ls falecidos junto cun familiares an cenas por bezes de grande sensiblidade i poesie <ref>OLIBER, Grahan John. ''Athenian Funerary Monumentos: Style, Grandeur and Cost''. In OLIBER, Grahan John (ed). ''The Eipigraphy of Death: Studies in the Story and Society of Grece and Rome''. Lhiberpol University Press, 2000. pp. 59-79 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=RYDDDbSsa58C&oi=fnd&pg=PA25&dq=grek+classical+%22funerary+reliefs%22&ots=U9QyywP9NF&sig=cPg4WKY370UBxoHFBsl7okjdbB0#PPA59,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>STEARS, Karen. ''The Eiquipas They Are La'Changing: Debelopments in Fifth-Century Funerary Sculture.'' In OLIBER, Grahan John (ed). ''The Eipigraphy of Death: Studies in the Story and Society of Grece and Rome''. Lhiberpol University Press, 2000. pp. 25-58 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=RYDDDbSsa58C&oi=fnd&pg=PA25&dq=grek+classical+%22funerary+reliefs%22&ots=U9QyywP9NF&sig=cPg4WKY370UBxoHFBsl7okjdbB0#PPA59,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Terracotas=== La [[terracota]] era ua técnica dominada zde tiempos eimemoriales, mas sue aplicaçon se daba mais na poterie, cun usos sculturales lhemitados a oubjetos decoratibos i pequeinhas statuetas de cunsumo popular, figurando atores, animales i tipos de l pobo, mui quemuns mas giralmente sin grande refinamiento técnico i que repetian toscamente ls percípios formales de la scultura de grandes dimensones. Peças maiores i mais refinadas éran ralas, i tenerien de asperar pulas scuolas heilenísticas florescentes a partir de l final de l seclo IV a.C., mas ye de citar un eisemplar de grande riqueza hoije ne l [[Museu de l Lhoubre]], ouriundo de la Ática, sugerindo práticas abançadas nesse terreno yá durante l Classicismo. Eilemientos de terracota na decoraçon arquitetural tubírun grande uso ne ls períodos anteriores i posteriores, mas ne l Classicismo fui surprendentemente ralo. Un género que merece ua nota eiqui ye l de las statuetas de terracota cun nembros articulados. Este grupo parece tener zampenhado funçones specíficas. Fúrun ancontradas an muitas tumbas, sugerindo ua associaçon cun las dibindades [[tónico|tónicas]]. Tamien se specula que téngan serbido cumo státuas de culto doméstico, cumo oufrenda als diuses, i cumo proteçon mágica contra fuorças maléficas. Muitas deilhas possuen ourifícios na parte posterior de la cabeça, andicando que podien ser ousadas suspensas, l que propiciaba l mobimiento lhibre de sous nembros. Yá se pensou que fússen bonecas anfantis, mas sue fragilidade, ampedindo l manuseio repetido, nun parece apoiar esta suposiçon. Quanto a las statuetas botibas, se ouserba grande anterpenetraçon de stilos an special ne l Classicismo Tardio, quando traços nitidamente arcaicos cuntinan aparecendo an quantidade, lhado a lhado cun eilemientos stilísticos mais progressistas, acumpanhando las cumbençones de la statuária de culto monumental <ref>ROBERTSON, Donald Struan. ''Grek and Roman architeture''. Cambridge University Press, 1969. p. 195 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=l3Ln6KMGio0C&oi=fnd&pg=PR3&dq=grek+terracotta&ots=Ihsl8ow1c4&sig=kBd6ThWWrC4eqWucj68kcbA-pXU#PPA195,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>MURATOB, Maya B. ''Grek Terracotta Figurines with Articulated Lhimbs''. In Heilbrunn Timeline of Art Story. New York: The Metropolitan Museun of Art, 2000. [http://www.metmuseun.org/toah/hd/gtal/hd_gtal.htn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006020818/http://www.metmuseun.org/toah/hd/gtal/hd_gtal.htn |date=2023-10-06 }}</ref><ref>MERKER, Gloria. ''Corinth: The Santuary of Demeter and Kore: Terracotta Figurines of the Classical, Heillenistic, and Roman Periods''. ASCSA (The Amarican Schol of Classical Studies at Athenes), 2000. p. 23 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=3oHHC9mrkFMC&oi=fnd&pg=PA3&dq=grek+terracotta&ots=cGKuM5fJSH&sig=eL0-6LjRiW8aSfj7-B88o0yyOm4#PPA23,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>BARTMAN, Eilizabeth. ''Ancient Scultural Copies in Miniature''. BRILL, 1992. p. 20 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=wIkb01rT4cUC&oi=fnd&pg=PA1&dq=grek+classical+%22coroplastics%22&ots=uUeq9Gb6Ra&sig=gaX8M-0bIMEup3ltsQQxBS9FeRQ#PPA16,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Ouribesarie=== An acréscimo, puode-se falar de la [[ouribesarie]] cumo ua técnica de scultura miniaturizada, adonde houbo seneficatiba porduçon percipalmente nas quelónias de la Magna Grécia, [[Xipre]] i de l sul de l [[Mar Negro]], sendo ralos ls achados na Grécia cuntinental. La maior parte de la ouribesarie dessa fase stá relacionada a cuntestos relegiosos, decorando státuas de culto ó sendo oufiertas botibas, ó celebratórios, cumo ne l causo de las corona de ouro ousadas na [[apoteose]] de políticos, mas l uso de jóias pessonales nun era ancomun. Sue qualidade, inda que eilebada, mostra ser menor de l que la joalherie de l período Arcaico. Ls motibos repersentados son an giral abstratos, animales i begetales, i la popularizaçon de formas houmanas acunte ne l final de l período Clássico, junto cul aparecimiento de ls purmeiros [[camafeu]]s <ref>HIGGINS, Reynold Alleyne. ''Grek and Roman jewellery''. Taylor & Francis, 1961. pp. 122-134 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=-EMOAAAAQAAJ&oi=fnd&pg=PR11&dq=grek+terracotta&ots=R6zCEjaQ_W&sig=tPHbQMuqiTYrOnW8lC2YGcn_Dpc#PPA121,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Cópias i Quelor=== [[Fexeiro:NAMABG MA599 Cuirassed torso 3.JPG|thumb|140px|Cópia de torso clássico cun tentatiba de reconstituiçon de la policromie oureginal. Sposiçon ''[[Bunte Götter]]'']] Para finalizar, siempre que falamos de statuária griega antiga ye perciso alertar l lheitor de que l que bemos hoije ne ls museus son relíquias çfiguradas. Purmeiro porque buona parte de la statuária de refréncia, las obras modelares monumentales, ó stan reduzidas la pedaços ó solo son coincidas atrabeç de cópias romanas. An muitas deilhas la qualidade técnica de l acabamiento deixa a deseiar, i nun sabemos satamente que grau de fidelidade mantibírun an relaçon a la forma de sous modelos, ambora se presuma que an lhinhas gerales tenemos testemunhos fidedignos. Mas mais amportante de l que esso para sou eifeito final i la lheitura de la obra ye sue superfice atualmente çprobida de quelor. La prática corriente de ls griegos antigos era cobrir sues státuas i relebos arquiteturales cun pintura, seia an parte seia na totalidade, buscando ua semelhança inda mais marcante de l que sue simples forma i strutura poderien cunseguir. Durante seclos se julgou que sues obras aparecian para eilhes cumo aparecen hoije para nós, mas la berdade ye que eilhas éran ricamente queloridas, causando un eifeito que hoije, pula falta de questume i de coincimiento, julgaríamos ne l mínimo stranho. Antretanto, ls studos sugíren que ne l Classicismo l uso de la quelor na scultura era mais çcreto de l que an perídos anteriores. Recentemente pesquisadores ténen tentado reconstruir la policromie de las státuas an cópias specialmente fabricadas para esso, i sous resultados son fascinantes i surprendentes <ref>''Ancient Grek Sculture''. Ancyclopedie of Irish and World Art. [http://www.bisual-arts-cork .com/antiquity/grek-sculture.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Department of Grek and Roman Art. ''Roman Copies of Grek Statues''. In Heilbrunn Timeline of Art Story. New York: The Metropolitan Museun of Art, 2000. [http://www.metmuseun.org/toah/hd/rogr/hd_rogr.htn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006020818/http://www.metmuseun.org/toah/hd/rogr/hd_rogr.htn |date=2023-10-06 }}</ref><ref>McQUAID, Cate. ''Sculture show of la diffrent color''. Matéria subre la sposiçon ''Vunte Götter''. The Boston Globe. 06/01/2008.[http://www.boston .com/ae/theater_arts/articles/2008/01/06/sculture_show_of_la_diffrent_color/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>BENSON, J. L. ''Grek Color Theory and the Four Eilements''. University of Massachusetts Amherst, 2000 [http://scholarworks.umass.edu/cgi/biewcontent.cgi?article=1000&cuntext=art_jbgc]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Por outro lhado, de grande balor para la reconstituiçon de l panorama de la scultura griega son las cópias an miniatura, que éran stremamente populares i replicában an punto menor praticamente todos ls modelos formales i todas las obras amportantes de la statuária monumental, ua prática que nun se lhemitou al período Clássico. Curiosamente, alguns temas de grande sucesso que fúrun copiados bárias bezes an sou tamanho oureginal nun se ancontran an miniaturas, cumo ye l causo de l ''Doríforo'' de Policleto. Talbeç la ouséncia de achados seia simples coincidéncia, mas puode ser que obras cumo essa stubíssen tan carregadas de seneficado que sue reduçon tenerie parecido inadequada. Ls materiales ousados para miniaturizaçon éran l bronze, l mármore, l marfin i eibentualmente outras piedras. La terracota, anque sue bersatilidade, nun parece tener sido cunsidrada un material dino para la reproduçon de obras célebres, pul menos nun durante l Classicismo <ref>BARTMAN, Eilizabeth. ''Ancient Scultural Copies in Miniature''. BRILL, 1992. pp. 16-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=wIkb01rT4cUC&oi=fnd&pg=PA1&dq=grek+classical+%22coroplastics%22&ots=uUeq9Gb6Ra&sig=gaX8M-0bIMEup3ltsQQxBS9FeRQ#PPA16,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Fexeiro:Leda swan Louvre CA1131.jpg|''Lheda i l cisne'', Terracota policroma, oureginal, scuola Neo-Ática. Museu de l Lhoubre Fexeiro:Mask African BM 1195.jpg|Modelo de máscara teatral an terracota, oureginal. Museu Británico Fexeiro:Terracotta statue of old merchant 4th century BC Staatliche Antikensammlungen 01.jpg|Statueta priápica de ator, terracota, oureginal. Staatliche Antikensammlungen Fexeiro:Votive bed Louvre CA597.jpg|Cama botiba, terracota, oureginal. Museu de l Lhoubre Fexeiro:Paragnathis Louvre Br1712.jpg|Placa de bronze cun cena de batailha, oureginal Museu de l Lhoubre Fexeiro:Bronze statuette Diadoumenos CdM Paris.jpg|Cópia reduzida an bronze de l ''Diadúmeno'', de Policleto. Museu de l Lhoubre Fexeiro:Ceremonial helmet Getty Villa 93.AC.27.jpg|Eilmo cerimonial an bronze, oureginal. [[Getty Center|Museu Getty]] Fexeiro:Golden crown Armiento Staatliche Antikensammlungen 01.jpg|Corona de ouro de la Magna Grécia, oureginal. Staatliche Antikensammlungen </gallery> </center> ==Lhegado i perspetibas== Dezir que la arte griega clássica eiserceu basta anfluéncia al lhongo de to stória de l [[Oucidente]] yá ye un lhugar quemun, esse coincimiento ye dado de forma genérica nas scuolas i ye un cunsenso tamien antre ls specialistas, nun ye perciso antrar eiqui an detalhe, nin ye possible fazé-lo nun resumo stórico cumo este, dada la eimensa cumplexidade de l assunto, i cabe solo un sucinto retrospeto. Até porque sou ampato subre l [[Ouriente Próssimo]] i la [[Roma Antiga]], na mesma época de sou florescimento, subre l norte de la [[África]] i [[Ouriente Médio]] atrabeç de l Heilenismo, i subre la [[Renacença]], l [[Romantismo]], [[Neoclassicismo]] i l ampeço de l seclo XX, deixou amplo i lhargamente acessible testemunho para todos, tanto nas [[artes bisuales]] cumo an outros campos de la atebidade houmana. Assi, sue amportança stá para alhá de qualquiera dúbeda, i sue própia chamaçon - ''clássica'' - andica l status que adquiriu, pus na lhenguaige corriente ''clássico'' ye aqueilho que stablece ua medida pula qual outras cousas daquel género son abaluadas <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-VR&lr=&id=njOKqbpRrh4C&oi=fnd&pg=PR16&dq=grece+%22classical+sculture%22&ots=OwSOFW_xQp&sig=wNRx-uohxPqkLCuSMSbojPDq-Xk#PPA269,M1 WHITLEY, James. p. 269]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La scultura clássica fui an sue ourige ua de las alabancas pa l nacimiento de la Stética cumo galho outónomo de la Filosofie, i al lhongo de la stória sous modelos formales fúrun ousados para propósitos ls mais bariados, alguns nobres i de eilebada anspiraçon houmanista, mas a las bezes oupostos a esso, celebrando regimes totalitários i personalismos de bárias speces, cumo acuntiu durante l [[Nazismo]] i l [[Fascismo]]. La eideologie subjacente a la scultura de l Classicismo griego nun staba, na apreciaçon moderna, diga-se, isenta de porblemas éticos, pus glorificaba un stilo de bida i un pobo an detrimiento de l demales, i l coletibo an detrimiento de l andebíduo, suprimindo questionamientos de la orde anstituída sob un manto artificial de homogeneidade i cunsenso. La eisecuçon de Sócrates, acusado de ampiedade i corrupçon de moços, pula mesma sociadade que cultibou l Classicismo, alerta para la perberson i mala anterpretaçon que puoden sofrer ls propósitos positibos de melhoramiento i eiducaçon de la coletibidade para ua cidadanie mais plena, ua bida mais pura i harmoniosa i ua ética mais abançada, que la scultura clássica eilustrou tan bien i que até hoije stan antre ls oubjetibos mais básicos de qualquiera sistema de ''eiducaçon'' que mereça este nome, mas por outro lhado spelha la inescapable amperfeiçon de qualquiera ampresa houmana i la tendéncia a la scluson de las defrenças daquel período <ref>BOLGAR, R. R. ''The classical heiritage and its beneficiaries''. Cambridge University Press, 1973. pp. 1-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=5HtUx2D1BYgC&oi=fnd&pg=PR7&dq=classicisn+beyond+athenes&ots=UmdwDpIdzI&sig=etpC58CS87T9gNbtsiB3s6HfcSE#PPA1,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="HERSEY, George">[http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=93794&sectioncode=26 HERSEY, George]</ref><ref name="com/antiquity/grek-sculture.htn">''Grek Sculture''. Ancyclopedie of Irish and World Art. [http://www.bisual-arts-cork .com/antiquity/grek-sculture.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="bisual-arts-cork"/><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA183,M1 TANNER, Jeremy. p. 10]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>OSBORNE, Robin. ''Archaic and Classical Grek Art''. Oxford University Press, p. 240 [http://boks.gogle.s/boks?id=Mg82t2heqZcC&printsec=fruntcober&dq=The+Oxford+Story+of+Classical+Art&lr=&hl=t-BR&source=gbs_summary_s&cad=0#PRA1-PA240,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=JIdcStQg4g0C&oi=fnd&pg=PA1&dq=classical+grek+sculture++%22legacy+%22&ots=161TFfY0ef&sig=PBwMaGn_cpydqsRz7X_JbMX9fa0#PPA6,M1 THOMAS, Carol G. pp. 1-5; 187-ss]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=b6UMMXl29N4C&oi=fnd&pg=PR11&dq=classical+grek+sculture++%22legacy+%22&ots=BwzBjYktyd&sig=J2a1DbfElIMozZ1w9MJdIiYBqGo#PPA353,M1 LIBINGSTONE, R. W. ''The Lhegacy of Grece''. Kessinger Publishing]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>GREEN, Peter. ''Classical Bearings: Anterpreting Ancient Story and Culture''. University of California Press, 1998. pp. 17-18 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=uXuUPPhxZIIC&oi=fnd&pg=PA7&dq=classical+heiritage+modern+lhife+grece+art&ots=mxSBGjZSBl&sig=DGS8FhJJY8Ki6HeZ9KnT_dsC5-4#PPA16,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . [[Fexeiro:Belvedere Apollo Pio-Clementino Inv1015.jpg|thumb|left|180px|Lheocarés: ''Apolo Belbedere'', cópia romana. [[Museus Baticanos]]]] L Classicismo ampeçou sue difuson pul mundo atrabeç de las quelónias griegas spalhadas an to borda de l [[Mediterráneo]] i de l [[Mar Negro]], i [[Alexandre, l Grande]] l lhebou mais para alhá, chegando a la [[Índia]]. Nessas regiones ls percípios de la scultura griega fúrun apersentados a las populaçones lhocales i, mesclando-se a las sues tradiçones, dórun ourige la anterpretaçones stilísticas que reproduzian cun maior ó menor sucesso la stética metropolitana, i a essa síntese eclética cosmopolita se dou l nome genérico de Heilenismo <ref>TSETSKHLADZE, Gocha R. ''Antrodution''. In TSETSKHLADZE, Gocha R. (ed). ''Ancient Greks West and East''. BRILL, 1999. pp. bii- [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=tsUcNshh68C&oi=fnd&pg=PA361&dq=Xanthos++%22Nereid+Monument+%22&ots=fixzZnx9FO&sig=9Ub3T-9AR48ESeGn0d5Z-DkUe0s#PPR7,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La Roma Antiga, por outro lhado, fui ua ábida recetora de la cultura griega clássica. Sous scultores se ourgulhában de trabalhar sob la anspiraçon griega, i deixórun un basto acerbo de obras an que ls modelos clássico i heilenista son eimediatamente reconhecidos. A la par, trasmitiran para la posteridade mui de l que recebírun de la Grécia, agindo cumo preserbadores dun lhegado que talbeç podisse tener-se perdido sin sou cuncurso <ref>JENKYNS, Richard. ''The Lhegacy of Rome''. In JENKYNS, Richard (ed.). ''The Lhegacy of Rome''. Oxford University Press, 1992. pp. 1-5 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Njtr3o9_b7MC&oi=fnd&pg=PA1&dq=%22roman+statuary%22&ots=BlmO0xDcOb&sig=68k47f5nzKjTyHBpEbtfh0--KeQ#PPA295,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Deilhi l [[Cristandade]] primitibo tirou ls modelos para ampeçar sue própia arte, mas depuis de l seclo VI d.C. sue política muda i el se torna l mais feroç adbersairo de la scultura antiga, anfligindo-le un golpe debastador. Ye quando la eimensa maiorie de las obras que inda subrebibian de ls tiempos antigos, i éran inumerables, se çtrói, bistas cumo eimorales pula sue preferéncia pula repersentaçon de l nu, para alhá de séren cundenadas cumo ua relíquia de l sistema [[pagon]]. Por outro lhado, durante l Renacimiento l modelo clássico fui l fulcro dua recuperaçon de la dignidade de l cuorpo i de l prazer puramente stético, i l própio Cristandade, depuis de proscrebir por seclos la ardança artística pagana, la recupera, trasformando-la i adatando-la para serbí-lo i lhoubar ls heiróis de la nuoba orde: ls santos i márteres de la fé. L Classicismo retorna a la cena cun bigor, i la cuncepçon renacentista de arte reproduç quaije lhiteralmente la eideia formulada puls filósofos clássicos <ref name="HERSEY, George"/><ref name="com/antiquity/grek-sculture.htn"/>. L prestígio que la statuária clássica conheciu nesse período chegou a las raias de la peixon, cumo se percebe neste cacho de [[Torquato Tasso]]: ::''"Ls pintores i scultores, scolhendo antre las belezas mais eilegantes de l mundo natural, aperfeiçoan la Eideia, i sous trabalhos supírun i permanecen arriba de la Natureza - l que ye l scopo redadeiro dessas artes (...) Esta ye la ourige de la beneraçon i assombro que tenemos para cun ls homes a respeito de státuas i pinturas, i desso deriba la recumpensa i la honra de l Artistas; esta fui la glória de Timantes, Apeles, Fídies i Lhisipo, i de tantos outros renomados pula fama, todos ls que, se eilebando arriba de las formas houmanas, cunseguiran cun sues Eideias i obras ua perfeiçon admirable. Esta Eideia puode ser, anton, chamada de la perfeiçon de la Natureza, l milagre de la arte, la claribidéncia de l anteleto, l eisemplo de la minte, la luç de la eimaginaçon, l sol nacente, que de l lheste anspira la státua de Menon, i anflama l monumiento de Prometiu"'' <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=JBYnBb2lKY4C&oi=fnd&pg=PA3&dq=michelangelo+%22Lysippos%22&ots=NwlhoCbzOX&sig=lqFN_7j80xBtrFNkuCxfZfPtdCw#PPA10,M1 In ENGASS, Robert & BROWN, Jonathan. p. 15]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Para ls románticos, specialmente na [[Almanha]], la Grécia cuntinou sendo bista cumo un modelo de bida i cultura. Nietzsche sclamou: ''"Oh, ls griegos! Eilhes sabien cumo bibir!"''. Outros eruditos, na mesma lhinha, çprezórun la tradiçon romana i passórun a cultibar la griega clássica nua stenson tal que se criou ua berdadeira grecomania, anfluindo an todas las houmanidades i formas artísticas <ref>BEHLER, Ernst. ''The Force of Classical Grece in the Formation of Romantic Age in Germany. In THOMAS, Carol G. (ed). ''Paths fron Ancient Grece''. Brill, 1988. p. 118- ss [http://boks.gogle.s/boks?id=JIdcStQg4g0C&printsec=copyright&dq=classical+grek+sculture++%22legacy+%22&lr=&hl=t-BR#PPA118,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ne l Neoclassicismo l houmanismo clássico fui un ampulso nun anseneficante para la amplementaçon de cunceitos [[democracie|democráticos]] i [[república|republicanos]]. Na apreciaçon de [[Johann Joachin Winckelmann|Winckelmann]], un de ls mentores de l mobimiento, parecie que solo ls griegos habien cunseguido porduzir beleza, i para el i sous cumpanheiros l ''[[Apolo Belbedere]]'' era la mais purfeita rializaçon de la scultura de todos ls tiempos. A el tamien se debe la çtinçon antre Alto Classicismo i Classicismo Tardio, qualificando l purmeiro cumo "grandioso i austero", i l segundo cumo "guapo i fluente". Anquanto esso, l Classicismo atrabessaba l [[Atlántico]] i anspiraba la formaçon de l Stado norteamericano i sue scuola de scultura <ref>FEJFER, Jane. ''Wiedewelt, Winkelmann and Antiquity''. In FEJFER, Jane; FISCHER-HANSEN, Tobias & RATHJE, Annette. ''The rediscobery of antiquity''. 10 Ata Hyperborea, 2003. University of Copenhagen; Museun Tusculanun Press. p. 230 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=-up2dc9Q9jkC&oi=fnd&pg=PA37&dq=michelangelo+%22Lysippos%22&ots=9bB2frH16I&sig=kab9Nh0geI_RWXaM1yR7WBswYdI#PPA229,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>GONTAR, Cybele. ''Neoclassicisn''. In Heilbrunn Timeline of Art Story. New York: The Metropolitan Museun of Art, 2000. [http://www.metmuseun.org/toah/hd/neoc_1/hd_neoc_1.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>TOLLES, Thayer. ''Amarican Neoclassical Scultors Abroad''. In Heilbrunn Timeline of Art Story. New York: The Metropolitan Museun of Art, 2000. [http://www.metmuseun.org/toah/hd/ambl/hd_ambl.htn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006020819/http://www.metmuseun.org/toah/hd/ambl/hd_ambl.htn |date=2023-10-06 }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=njOKqbpRrh4C&oi=fnd&pg=PR16&dq=grece+%22classical+sculture%22&ots=OwSOFW_xQp&sig=wNRx-uohxPqkLCuSMSbojPDq-Xk#PPA269,M1 WHITLEY, James. p. 270]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ne l ampeço de l seclo XX ls modelo eiducatibo clássico ampeça a perder bigor sob l ampato de la reboluçon modernista, i la capacidade de la scultura clássica de anspirar ls nuobos artistas precipita-se an fulminante declínio, até quaije stinguir-se, a la par an que ls studos académicos subre eilha se multiplican i se refinan a nibles inéditos cul zambolbimiento de nuobos métodos de pesquisa arqueológica i l aperfeiçoamiento de l aparato teórico i anstrumental <ref>WEISVERG, Ruth. ''Twentieth-Century Rhetoric: Anforcing Oureginality and Çtancing the Past''. In GAZDA, Eilaine K. (ed). ''The ancient art of emulation''. University of Michigan Press, 2002. p. 26 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=mXPl4yUMlBkC&oi=fnd&pg=PR9&dq=sculture+classical+heiritage+OR+lhegacy+%22grek+art%22&ots=iHlj1jOmSF&sig=yB7Giqz1aTXEb3ZxM5rt81lxNzo#PPA25,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Hoije ls padrones formales de la scultura clássica griega, sou houmanismo i la sue énfase ne l nu ancontran un nuobo modo de ampressionar la sociadade na cuncepçon cuntemporánea de Beleza i nas práticas relatibas al cuorpo, ressucitando un cultibo de l físico que naciu cun ls griegos i anfluenciando bários questumes lhigados a la sexualidade i l cunceito de cuorpo na [[cultura de massa]]. Pesquisas cunfirman que pessonas cujos cuorpos se aprossiman de l padron de Policleto atualmente son scolhas prefrenciales na busca por parceiros, anque solo ua reduzida parte de la houmanidade na prática se ancaixar nesse padron. Ambora oubbiamente ls griegos nun séian respunsables pula eiboluçon de l tipo físico de la [[raça houmana]], para un ser cultural i mental cumo l home ls aspetos puramente biológicos nun son detreminantes absolutos, i ye possible que la ardança clássica, arraigada seia ne l [[ancunciente coletibo]] de ls oucidentales seia an sue cuncéncia atiba, steia a anfluenciar modernamente ua seleçon "natural" an direçon a un modelo corporal stablecido puls scultores clássicos, mas las causas porque esso steia acuntendo agora nun son claras <ref name="HERSEY, George"/><ref>PORTER, James. ''Antrodution''. In PORTER, James (ed). ''Custrutiones of the Classical Body''. University of Michigan Press, 1990. pp. 1-2 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=qrlh4b1UP1kC&oi=fnd&pg=PA1&dq=classical+grek+sculture&ots=TGsZL7_SGu&sig=4SSYdTeJ0_iBAwqZXxSNcayed1Q#PPA1,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>WYKE, Mary. ''Heirculean Muscle!: The Classicizing Rhetoric of Bodybuilding''. In PORTER, James (ed). ''Custrutiones of the Classical Body''. University of Michigan Press, 1990. pp. 335-336 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=qrlh4b1UP1kC&oi=fnd&pg=PA1&dq=classical+grek+sculture&ots=TGsZL7_SGu&sig=4SSYdTeJ0_iBAwqZXxSNcayed1Q#PPA355,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>BURKET, Walter. ''Babylon, Memphis, Persepolis''. Harbard University Press, 1931. p. 13 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=rQKxB6rFRtYC&oi=fnd&pg=PA1&dq=classical+grek+sculture+lhegacy+%22legacy+of+grek+art%22&ots=uaejQWWedx&sig=e4euIhrm96bO_szls4KfFWfW-lw#PPA13,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Hermes Ingenui Pio-Clementino Inv544.jpg|thumb|left|180px|Outor çconhecido: ''Heirmes angenui'', cópia romana. Museus Baticanos]] Al mesmo tiempo ampeça la se fortalecer antre la crítica de arte ua tendéncia na direçon de abater l prestígio praticamente unánime que l [[Modernismo]] cunquistou i mantebe por quaije un seclo, stablecendo práticas que cuntinan na cuntemporaneidade, i sous balores andibidualistas, heirméticos, eirracionales, abstratizantes, anti-stóricos i anformales ampeçan a ser rebisados. Nesse sentido, l modelo clássico puode tener un nuobo atratibo pa ls artistas i la sociadade nun cuntesto de atualizaçon de la ''[[paideia]]'', resgatando-se ua lhinha de trabalho anspirada ne l houmanismo clássico, boltada pa l bien quemun i la eiducaçon ética i antegral de l público pa l qual sues obras se dirigen, nun momiento stórico an que la énfase na [[tecnologie]], junto cul [[cunsumismo]], la scessiba specializaçon de l oufícios, la salbaige bida ourbana, ls porblemas [[ecologie|ecológicos]], la superficialidade de la cultura de massa i la perda de refréncias morales fuortes, se tornan aspetos amenaçadores pa l bien star i la própia subrebibéncia de la raça houmana. Seneficatibamente, l tema de l XX Cungresso Mundial de Filosofie ourganizado pula ''Anternational Federation of Philosophical Societies'' an [[Voston]] an 1998 fui ''Paideia eiducating Houmanity'' (La Paideia eiducando la Houmanidade). L [[Pós-modernismo]] ansaiou ua releitura subre la arte clássica, mas reconhecie que qualquiera apropiaçon de percípios antigos ye seletiba, cuntaminada por preconceitos stóricos i cuntextuales, i jamales inocente, mas que podie lhançar ua luç útele para la cuntemporaneidade se adatada pa ls nuobos tiempos. A esse respeito, nun deixa de ser antrigante l fato de que la scultura clássica seia hoije an die mais lhargamente apreciada i studada de l que an qualquiera outro período stórico, mas se reflita tan pouco na arte porduzida agora. Paralelamente, aspetos de la bida cuntemporánea cumo l [[turismo]] cultural para museus i [[sítio arqueológico|sítios arqueológicos]] ténen sido bistos cumo fuorças positibas na dibulgaçon de la cultura i de la arte clássicas pa l grande público, ambora sue eficiéncia seia ancierta, puoda sofrer manipulaçon política i degradaçon mercantilista, i dar borda la racionalizaçones anstitucionales simplistas i acríticas subre l passado. Essas amplicaçones son, ye cierto , polémicas <ref>DUAYER, Juareç. ''Lhukács i la atualidade de la defesa de l rialismo na stética marxista''. UNICAMP, sd. [http://www.unicamp.br/cemarx/anales_b_coloquio_arquibos/arquibos/quemunicacoes/gt6/sessao1/Juareç_Duayer.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>PIZA, Daniel. ''Nós que éramos tan modernos''. L Stado de San Paulo, 16 de dezembre de 2007. [http://www.danielpiza .com.br/anterna.asp?testo=2275]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>CLAIBORNE, Lhise. ''Beyond Readiness: New Questiones about Cultural Understanding and Debelopmental Appropiateness''. In KINCHELOE, Joe. ''The Praeger Handbok of Eiducation and Psychology''. Grenwod Publishing Group, 2007. P. 434 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=13cZqRS0ggwC&oi=fnd&pg=RA1-PA428&dq=+%22criticizing+modernisn%22&ots=0TpT-C110L&sig=marQ5yUG68kN42qY0RfesBEPziw#PRA1-PA432,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=5HtUx2D1BYgC&oi=fnd&pg=PR7&dq=classicisn+beyond+athenes&ots=UmdwDpIdzI&sig=etpC58CS87T9gNbtsiB3s6HfcSE#PPA1,M1 BOLGAR, R. R. pp. 380-393]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=uXuUPPhxZIIC&oi=fnd&pg=PA7&dq=classical+heiritage+modern+lhife+grece+art&ots=mxSBGjZSBl&sig=DGS8FhJJY8Ki6HeZ9KnT_dsC5-4#PPA16,M1 GREEN, Peter. p. 16]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>TYMIENIECZKA, Anna-Teresa. ''The Theme: Philosophy/Phenomenology of Lhife anspiring Eiducation fur Our Eiquipas''. In TYMIENIECZKA, Anna-Teresa (ed). ''Paideia''. Springer, 2000. pp. 2-3 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=-01z4iNB6WkC&oi=fnd&pg=PT6&dq=paideia+and+modern+lhife&ots=UdUPMcqWbj&sig=sss9K2wLZO3s9z9e1He14nu4nko#PPA2-IA1,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>WALSH, Kebin. ''The Repersentation of the Past''. Routledge, 1992. pp. 115-ss; 176-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=QkjlQwxUXosC&oi=fnd&pg=PP8&dq=classical+heiritage+modern+lhife&ots=ysJNBucUyH&sig=Rg1S5kfchgKjs43T5rqzbttzp5A#PPA115,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>SHANKS, Michael. ''Classical Archaeology of Grece''. Routledge, 1996. pp. 176-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=H6s0-FCIm5YC&oi=fnd&pg=PR9&dq=classical+heiritage+modern+lhife+grece+art&ots=pUb0I6f_5C&sig=wX2I1q5YQgb_NuSQBUrDXVCCtwg#PPA177,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>LIBINGSTONE, Richard Winn. ''Grek eideals and modern lhife''. Biblo & Tannen Publishers, 1969. p. 1 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=pfQjFy6K4HAC&oi=fnd&pg=PA1&dq=grek+art+modern+lhife&ots=bguqZSA0Et&sig=k8L9Gx6ya3xpr-HXzd3cHTYDltc]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. De qualquiera forma la persença de la scultura clássica inda ye marcante; las oubjeçones contra sou alegado eilitismo i dogmatismo stético i eideológico que recebiu an especial an tiempos recentes cuntribuen para eibidenciar sue posiçon çtacada i cunfirmar que inda ye ua fuorça atiba ne l cenário cultural moderno. Eilha se spalhou por ua grande ária de l globo, atrabessou mares, i persiste biba na atualidade, atraindo milhones de bejitantes por anho ne ls museus adonde ye eisibida i alimentando inumerables studos académicos i publicaçones, i sou fascínio se splica an eissencia por un solo i simples fato: sue semelhança cul home rial. Anquanto ls homes se parecíren cumo se parécen hoije, la scultura griega hai de permanecer ua refréncia tan óbbia quando ber sue eimaige refletida nun speilho, i tan amportante quanto ancontrar un retrato que enalteça sous puntos mais positibos i sugira un eideal bálido a ser perseguido, i l faga cun halblidade cunsumada. Outras culturas i outras raças ténen sous protótipos specíficos i sous modelos eideales, eigualmente merecedores de aplauso i respeito, nun cabe eiqui fazer ua apologie de la "superioridade" dun grupo i un stilo que na berdade ye solo mais un na rica i dibersificada quemunidade de l houmanos. Mas pul menos ne l que diç respeito al home branco oucidental, l reiterado apelo que l modelo clássico ten eisercido subre si al lhongo de sue stória atesta cabalmente la lhargueza i perfundidade de sou seneficado. Retirando-lo de l própio home i a el debolbendo-lo magnificado i sublimado, séian quales fúren ls usos ó abusos que se fazirun ó se han de fazer desse modelo, cunforme la sabedorie ó la lhoucura de l tiempos, l mérito de sue "ambençon" cabe als griegos clássicos <ref name="HERSEY, George"/><ref>AGARD, Walter Raymond. ''The Grek Tradition in Sculture''. Ayer Publishing, 1950. p. 8 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=HdUbSggOeoQC&oi=fnd&pg=PA9&dq=+%22grek+reliefs%22&ots=4Nbniyr3jn&sig=uurxtWbOyLUC8Ciz7Km0btWX5aM#PPA8,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===La ardança clássica na stória de la scultura === <center> <gallery> Fexeiro:Pasquino Group Loggia dei Lanzi 2005 09 13.jpg|Outor çconhecido: ''Grupo Pasquino'', seclo III a.C., heilenista, cópia romana. Fexeiro:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|''Vusto de Ptolomiu I Soter'', seclo III a.C., Eigito heilenista, oureginal Fexeiro:Genius Domitian Musei Capitolini MC1130.jpg|Outor çconhecido: ''L genius de l amperador Domiciano'', seclo I-II d.C., romano, oureginal Fexeiro:HaddaGenius.JPG|Outor çconhecido: ''L génio Hadda'', seclo II d.C., cultura [[Gandhara]], oureginal. Fexeiro:Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg|Outor çconhecido: ''L buono Pastor'', seclo IV, paleocriston, oureginal Fexeiro:Michelangelos David.jpg|[[Michelangelo]]: ''Dabid'', 1504, renacentista Fexeiro:Perseus Canova Pio-Clementino Inv969.jpg|[[Canoba]]: ''Perseu'', c. 1800, neoclássico Fexeiro:Bundesarchiv Bild 146-1973-007-37, Ordensburg Vogelsang, Statue.jpg|Willy Meller: ''L Home Alman'', 1934, arte nazista </gallery> </center> ==Ber tamien== {{Commons|Category:Classical Greek sculpture}} {{Commons|Category:Ancient Greek sculpture|Scultura de la Grécia Antiga}} *[[Escultura de la Grécia Antiga]] * [[Scultura de la Grécia arcaica]] *[[Período clássico]] *[[Classicismo]] *[[Heilenismo]] *[[Scultura de l Heilenismo]] *[[Scultura de la Roma Antiga]] *[[Renacimiento]] *[[Scultura de l neoclassicismo]] *[[Bunte Götter]] *[[Platon]] *[[Aristóteles]] * [[Stética]] * [[Filosofie antiga]] * [[Filosofie]] *[[Beleza]] *[[Birtude]] *[[Arete]] *[[Kalokagathia]] *[[Paideia]] ==Referencias== {{reflist}} [[Catadorie:Classicismo]] [[Catadorie:Scultura de la Grécia Antiga]] 4woqgvu2eojxdjudkaa3ur2runmsy8y Speranto 0 1073 108544 108481 2026-09-26T02:54:48Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108544 wikitext text/x-wiki L '''Speranto''' ye ua [[lhéngua planeada]] i, dentre las outras lhénguas planeadas eisistentes, ye la más bastamente falada. Al cuntrário de la maiorie de las outras lhénguas planeadas, l Speranto saliu de ls nibles de porjeto (publicaçon de anstruçones) i semilíngua (uso an alguas poucas sferas de la bida social)<ref>Sikosek, Ziko M. ''Speranto Sen Mitoj'' ("Speranto Sin Mitos"). Segunda eidiçon. Antuérpia: Flandra Speranto-Lhigo, 2003. p.188.</ref>. Sou criador, [[Ludwik Lhejzer Zamenhof]], publicou la berson einicial de l lhéngua an [[1887]], cula antençon de criar ua lhéngua de mui fácele daprendizaige, que serbisse cumo [[lhéngua franca]] anternacional, para to la populaçon mundial (i nó, cumo muitos supónen, para ''sustituir'' todas las lhénguas eisistentes). L Speranto ye ampregado an biaiges, correspondéncia, antercámbio cultural, cumbençones, lhiteratura, ansino de lhénguas, telbison i trasmissones de rádio. Alguns sistemas statales de eiducaçon oufrecen cursos oupcionales de Speranto, i hai eibidéncias de que ajuda na aprendizaige de las outras lhénguas. . {{Speranto}} == Stória == Lhudwik Lhejzer Zamenhof bibia an [[Bialystok]] (atualmente na [[Polónia]], na época [[Ampério Russo]]). An Bialystok morában muitos pobos i falában-se muitas lhénguas, l que deficultaba la cumprenson, mesmo nas más cotidianas situaçones, l que l motibou a criar ua lhéngua auxiliar neutra, la fin de solucionar l porblema. Durante la [[adolescéncia]], criou la purmeira berson de la “lhingwe ounibersala”, ua spece de Speranto arcaico. L sou pai, antretanto, fé-lo prometener deixar de trabalhar ne l sou lhéngua para se dedicar als studos. Zamenhof anton fui para [[Moscobo]] studar [[medecina]]. Nua de sues bejitas a a tierra natal, çcubriu que sou pai queimara todos ls manuscritos de l sou lhéngua. Zamenhof puso-se, anton, a rescrebir todo, adicionando melhories i fazendo la lhéngua eiboluir. [[Fexeiro:Unua Libro.jpg|thumb|Purmeira eidiçon de l ''Unua Libro'', an russo]] L purmeiro lhibro subre l Speranto fui lhançado an 26 de júlio de [[1887]], an russo, cuntendo las 16 regras gramaticales, la pronúncia, alguns eisercícios i un pequeinho bocabulário. Lhougo depuis, más eidiçones de l ''[[Unua Lhibro]]'' fúrun lhançadas an alman, polaco i francés. L númaro de falantes creciu debrebe nas purmeiras décadas, primordialmente ne l [[Ampério Russo]] i na [[Ouropa Ouriental]], depuis na [[Ouropa Oucidental]], nas [[Américas]], na [[China]] i ne l [[Japon]]. Muitos desses purmeiros falantes benien de outro lhéngua planificado [[bolapuk]]. Las purmeiras rebistas i obras oureginales an Speranto ampeçórun a ser publicadas. An [[1905]] acuntiu l purmeiro [[Cungresso Ounibersal de Speranto]], an [[Bolonha-subre-lo-Mar]], na [[Fráncia]], juntando quaije mil pessonas, de dibersos pobos. An [[1906]] fui fundado ne l Brasil l purmeiro grupo sperantista, l Suda Stelaro an [[Campinas]], 19 anhos apuis de l aparecimiento de la lhéngua. To l mobimiento sperantista abançaba a passos anchos i siguros, mas cul eibento de las dues guerras mundiales l mobimiento tubo un recuo amedrontador: las tropas comandadas por [[Hitler]] perseguian i matában ls sperantistas na [[Almanha]] i ne ls paízes dominados por esta; las tropas de [[Stalin]] fazien l mesmo na [[Rússia]]; la família de Zamenhof fui dizimada; ne l [[Japon]] i na [[China]], la perseguiçon al Speranto tamien ganhou proporçones assustadoras. Apuis de la segunda grande guerra, l Speranto rergueu-se. An 1954, la [[UNESCO]] passou a reconhecer formalmente l balor de l Speranto para la eiducaçon, la ciéncia i la cultura, i, an 1985, outra beç la UNESCO recomendou als paízes nembros la difuson de l Speranto. Atualmente, apuis de 1995, cula popularizaçon i disseminaçon de la [[anterneta]], l mobimiento sperantista ganhou ua nuoba fuorça propulsora. Un eisemplo de cumo stá la situaçon atual de l Speranto ye ber l númaro de artigos na lhéngua na Wikipédia: más de 90.000 an setembre de 2007, cun índice de perfundidade 1 — númaros maiores de l que ls de muitas lhénguas étnicas<ref>Wikimedia meta-wiki. [http://meta.wikimedie.org/wiki/Lhist_of_Wikipedias#10_000.2B_articles Lhist of Wikipedies]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 2007-10-23.</ref>. == Propiadades lhenguísticas == === Classeficaçon === L Speranto ye ua [[léngua aglutinante]], sin géneros gramaticales para antidades assexuadas, sin cunjugaçon de berbos bariables por pessona ó númaro i cun trés modos — [[andicatibo]], [[amperatibo]] i [[subjuntibo]], para alhá de las formas nominales de l berbo i seis [[particípio]]s; ten solo dous causos morfológicos: l [[causo acusatibo|acusatibo]] i l [[causo nominatibo|nominatibo]]. Cumo ua lhéngua custruída, l Speranto nun ye relacionado genealogicamente la nanhue lhéngua étnica; puode ser çcrito cumo ua lhéngua de [[léxico]] predominantemente [[lhénguas románicas|románico]] i de morfologie [[aglutinaçon|aglutinante]]. La [[fonologie]], la [[gramática]], l [[bocabulário]] i la [[semántica]] son baseados an [[lénguas ando-ouropéias]] oucidentales. Ls fonemas son eissencialmente slabos, assi cumo mui de la semántica, anquanto l bocabulário ye deribado primordialmente de lhénguas románicas, cun ua menor cuntribuiçon de [[lénguas germánicas]] i alguas palabras de bárias outras lhénguas (l dicionário eitimológico de Speranto "Konciza Eitimologie Bortaro", de André Cherpillod, faç refréncia a 110 lhénguas). La [[pragmática]] i outros aspetos de la lhéngua nun çcritos specificamente ne ls decumientos oureginales de Zamenhof fúrun anfluenciados pulas lhénguas natibas de ls purmeiros falantes, percipalmente russo, polaco, alman i francés. La relaçon antre grafemas i fonemas ye biuníboca (ua lhetra para cada sonido i un sonido para cada lhetra) i la [[Morfologie (lhinguística)|morfologie]] ye mui regular i fácele de daprender. [[Tipologie lhinguística|Tipologicamente]], la orde sintática padron de l Speranto ye sujeito-berbo-oubjeto i adjetibo-sustantibo. Nuobas palabras puoden ser formadas a partir de porcessos de custruçon cun morfemas yá eisistentes na lhéngua, ó puoden ser antroduzidas cumo neologismos. === Fonologie === L Speranto ten cinco [[bogal]]es i 23 [[cunsuante]]s, de las quales dues son semibogales. Nun hai [[léngua tonal|tones]]. La sílaba tónica ye siempre la penúltima ([[paroxítona]]), la nun ser que la palabra tenga solo ua bogal ó que la bogal final tenga sido scundida (situaçon an que ye tónica la redadeira sílaba; neste causo ye graficamente sustituída por un apóstrofo: «''kastelo''» = «''kastel'' '''’'''») - recurso stilístico para la [[poesie]]. ==== Cunsuantes ==== {| class="wikitable" style="margin: 0 outo;" |- ! ! colspan="2" | Bilabial ! colspan="2" | Lhabio-<br />dental ! colspan="2" | Albeolar ! colspan="2" | Pós-<br />albeolar ! colspan="2" | Palatal ! colspan="2" | Belar ! colspan="2" | Glótico |- ! Plosiba | {{IPA|p}} || {{IPA|b}} | colspan="2" | &nbsp; | {{IPA|t}} || {{IPA|d}} | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | {{IPA|k}} || {{IPA|g}} | colspan="2" | &nbsp; |- ! Nasal | &nbsp; || {{IPA|n}} | colspan="2" | &nbsp; | &nbsp; || {{IPA|n}} | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; |- ! Bibrante | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | &nbsp; || {{IPA|ɾ}} | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; |- ! Fricatiba | colspan="2" | &nbsp; | {{IPA|f}} || {{IPA|b}} | {{IPA|s}} || {{IPA|ç}} | {{IPA|ʃ}} || {{IPA|ʒ}} | colspan="2" | &nbsp; | {{IPA|x}} || &nbsp; | {{IPA|h}} || &nbsp; |- ! Africada | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | {{IPA|ʦ}} || &nbsp; | {{IPA|ʧ}} || {{IPA|ʤ}} | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; |- ! Lhateral | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | &nbsp; || {{IPA|l}} | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; |- ! Aprossimante | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; | &nbsp; || {{IPA|j}} | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | &nbsp; |- |} ==== Bogales ==== {| class="wikitable" style="margin: 0 outo; text-align:center;" ! ! | Anterior ! | Posterior |- ! style="text-align: right;" | Cerrada | {{IPA|i}} | {{IPA|u}} |- ! style="text-align: right;" | Média | {{IPA|i}} | {{IPA|l}} |- ! style="text-align: right;" | Abierta | colspan=2 | {{IPA|la}} |} === Gramática === La gramática segue poucas regras simples, sendo mas neçairo algun studo para ua daprendizaige sastifatória. Las palabras son formadas pula junçon regular de radicales (prefixos, sufixos i outros), de modo que “nuobas” palabras criadas ''ad hoc'' son cumprendidas tribialmente atrabeç de la sue análeze morfológica (ancunciente, ne l causo de falantes fluentes). Las defrentes classes gramaticales son marcadas por zeinéncias própias: sustantibos recíben la zeinéncia ''l'', adjetibos recíben la zeinéncia ''la'', adbérbios deribados recíben la zeinéncia ''i'' i todos ls berbos recíben ua de seis zeinéncias de tiempos i modos berbales. La pluralidade ye marcada ne ls sustantibos i adjetibos cuncordantes pula zeinéncia ''j'', i l causo acusatibo ye marcado pula zeinéncia ''n'',an que 'ouséncia andica l nominatibo. Assi, ''guapa birdo'' quier dezir guapa abe, ''belaj birdoj'', guapas abes, i ''belajn birdojn'', cumo an ''mi bidas belajn birdojn'' (you beijo guapas abes), guapas abes cumplementando diretamente ua açon (nesse causo, sendo bistas). {| border="0" align="centener" |- | {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- align="centener" style="background: #ccc" ! [[Sustantibo]] ! style="background: #efefef" | Nominatibo ! style="background: #efefef" | Acusatibo |- align="centener" ! style="background: #efefef" | Singular | -'''l''' || -'''on''' |- align="centener" ! style="background: #efefef" | Plural | -'''oj''' || -'''ojn''' |} | {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- align="centener" style="background: #ccc" ! [[Adjetibo]] ! style="background: #efefef" | Nominatibo ! style="background: #efefef" | Acusatibo |- align="centener" ! style="background: #efefef" | Singular | -'''la''' || -'''an''' |- align="centener" ! style="background: #efefef" | Plural | -'''aj''' || -'''ajn''' |} |} Las seis anflexones son trés tiempos i trés modos berbales. L tiempo persente ye marcado por ''las'', l feturo por ''ls'', i l passado por ''is''; l modo anfinitibo ye marcado por ''i'', l feturo de l pretérito por ''us'', i l bolitibo (amperatibo + cunjuntibo) por ''u''. Assi: ''mi bidas'', beijo; ''mi bidos'', berei; ''mi bidis'', bi; ''bidi'', ber; ''mi bidus'', you berie; ''ni bidu'', beijamos. Las zeinéncias nun barian d'acuordo cula pessona. {| border="0" align="centener" |- | {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" ! Tiempo berbal ! Zeinéncia |- | bgcolor="#CCCCCC" | [[Tiempo persente|Persente]] | '''-las''' |- | bgcolor="#CCCCCC" | [[Tiempo passado|Passado]] | '''-is''' |- | bgcolor="#CCCCCC" | [[Tiempo feturo|Feturo]] | '''-los''' |} | {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" ! Modo berbal ! Zeinéncia |- | bgcolor="#CCCCCC" | [[Anfinitibo]] || '''-i''' |- | bgcolor="#CCCCCC" | [[Bolitibo]] || '''-u''' |- | bgcolor="#CCCCCC" | [[Cundicional]] || '''-us''' |} |} Para alhá dessas formas, l berbo puode se apersentar na forma de particípio. Son ls particípios de l Speranto: {| border="0" align="centener" |- | {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" ! ! colspan="2" | Zeinéncia de l Particípio |- ! Tiempo ! Atibo ! Passibo |- | bgcolor="#CCCCCC" | [[Tiempo persente|Persente]] | '''-anta''' | '''-ata''' |- | bgcolor="#CCCCCC" | [[Tiempo passado|Passado]] | '''-anta''' | '''-ita''' |- | bgcolor="#CCCCCC" | [[Tiempo feturo|Feturo]] | '''-onta''' | '''-ota''' |} |- |} Treminados an -''la'', ls particípios son ousados cul berbo [[:wikt:sti|esti]] ([[:wikt:ser|ser]]/ [[:wikt:star|estar]]) para la formaçon de tiempos cumpuostos. La zeinéncia -''la'' puode tamien chamar un adjetibo de l particípio. Trocando-se l -''la'' por -''l'', cuntrói-se un sustantibo de l particípio, i por -''i'', un adbérbio de l particípio. === Bocabulário === L bocabulário oureginal de l Speranto fui definido an ''Lhingbo anternacie'', publicado por Zamenhof an 1887. Trata-se dua cumpilaçon de 900 radicales, passibles de spanson para dezenas de miles de palabras cun prefixos, sufixos i cumposiçon. An 1894, Zamenhof publicou l purmeiro dicionário de Speranto, ''Ounibersala Bortaro'', cun ua maior quantidade de radicales. Las própias regras de la lhéngua premiten la antroduçon de nuobos radicales d'acuordo cula necidade, recomendando solo que esso seia feito a partir de las formas más anternacionales. Zde anton, muitas palabras ténen sido "amprestadas", basicamente mas nun solo de lhénguas de la Ouropa oucidental. Nin todas las nuobas palabras perpuostas entran an uso generalizado, mas muitas l fázen, specialmente tenermos técnicos i científicos. Tenermos para uso cotidiano, por sue beç, giralmente son feitos a partir de outros radicales — por eisemplo, ''komputilo'' (cumputador) a partir de ''komputi'' (cumputar) cul uso de l sufixo ''eil'' (para andicar ferramientas). Hai frequentes debates antre sperantófonos subre la justificablidade de la antroduçon dua palabra an particular i subre las possiblidades de alcançar l sentido pretendido atrabeç de la custruçon de palabras cun eilemientos yá eisistentes. === Sistema de scrita === L Speranto ye escrito atrabeç dua berson modificada de l [[alfabeto lhatino]], al qual fúrun ancluídas seis lhetras cun senhales diacríticos: [[ĉ]], [[ĝ]], [[ĥ]], [[ĵ]], [[ŝ]] i [[ŭ]]. La lhéngua nun anclui las lhetras [[q]], [[w]], [[x]] i [[y]], que puoden mas ser ancuntradas an testos ne l teta de palabras nó-assimiladas ouriundas de outras lhénguas. L alfabeto cuntén 28 lhetras: <big><center>'''a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z'''</center></big> Todas las lhetras son pronunciadas cumo sous eiquibalentes an lhetra pequeinha ne l [[Alfabeto Fonético Anternacional]], a la eiceçon de las seguintes: {| class="wikitable" style="margin: 0 outo; text-align:centener;" ! Lhetra ! Pronúncia |- align="centener" ! c | {{IPA|[ʦ]}} |- align="centener" ! ĉ | {{IPA|[ʧ]}} |- align="centener" ! ĝ | {{IPA|[ʤ]}} |- align="centener" ! ĥ | {{IPA|[x]}} |- align="centener" ! ĵ | {{IPA|[ʒ]}} |- align="centener" ! ŝ | {{IPA|[ʃ]}} |- align="centener" ! '''ŭ''' | {{IPA|[u̯]}} |} La ampossiblidade de screbir las lhetras cun senhales diacríticos an ciertos meios fizo cun que se adotassen cumbençones sustitutibas. Zamenhof, inda ne ls purmeiros anhos de la lhéngua, recomendou l uso de "h" apuis de las lhetras "c", "g", "h", "j" i "s" para formar "ĉ", "ĝ", "ĥ", "ĵ" i "ŝ". Ua cumbençon semelhante, mas cul "x", usando-lo tamien pa l "ŭ" ("cx" = "ĉ", "ux" = "ŭ", etc.), fui criada oureginalmente para outelizaçon an telgrafie<ref>[http://speranto.web.t/cxapelo2.htn Ancxjo: “Morskode…”. ''Bubo'' '''28''': 8-9 / ''Nia Bulteno'' '''40''']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 2007.02.01</ref>, eibitando situaçones de ambiguidade antre l "h" ortográfico i este "h" sustituto de diacrítico; mui ousado recentemente, percipalmente an meio eiletrónico, cula relatiba popularizaçon de la [[anterneta]]. An setembre de 2006, la Seçon de Pronúncia de la Academia de Speranto propós ua resoluçon subre l uso de sistemas defrentes de scrita sob circunstáncias i necidades speciales: la "sustituiçon [de las lhetras acentuadas por outros signos ó cumbinaçon de signos], quando fur solo un meio técnico que nun oubjetibe reformas de la ortografie de l Speranto, i quando el nun causar cunfuson algua, nun debe ser bisto cumo cuntrária al Fundamiento"<ref>Akademio de Speranto. [http://akademio-de-speranto.org/oufecialaj_anformoj/oufecialaj_anformoj_1_2006.html OFICIALAJ INFORMOJ Numero 1 - 2006 09 15]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 2006-11-18.</ref>. Assi, l uso de l Speranto an [[código morse]], [[braile]], [[taquigrafie]] i cula lhetra x an sustituiçon als senhales diacríticos ye cunsidrado correto por esta Academia, sob circunstáncias specíficas. ==== Braille ==== {|style="border:1px solid #a3a3a3" cellpadding="4" rules="all" |- |[[Fexeiro:Braille A1.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille B2.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille C3.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille SH.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille D4.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille E5.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille F6.svg|50px]] |- |La (1)||B (12)||C (14)||Ĉ (146)||D (145)||I (15)||F (124) |- |[[Fexeiro:Braille G7.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille Ï.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille H8.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille U.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille I9.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille J0.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille W.svg|50px]] |- |G (1245)||Ĝ (12456)||H (125)||Ĥ (1256)||I (24)||J (245)||Ĵ (2456) |- |[[Fexeiro:Braille K.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille L.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille M.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille N.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille L.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille P.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille R.svg|50px]] |- |K (13)||L (123)||M (134)||N (1345)||L (135)||P (1234)||R (1235) |- |[[Fexeiro:Braille S.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille È.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille T.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille U.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille Ò.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille B.svg|50px]]| |[[Fexeiro:Braille Z.svg|50px]] |- |S (234)||Ŝ (2346)||T (2345)||U (136)||Ŭ (346)||B (1236)||Z (1356) |} == Rezones alegadas para adeson al Speranto == === Porblema lhinguístico === Muitos sperantófonos tomórun la einiciatiba de daprender Speranto pul chamado ''lhingba porblemo'' (lhiteralmente, porblema lhinguístico). Uas de las maiores faces desse porblema son l chamado [[amperialismo cultural]], que ancerra an si l faborecimiento a poucos grupos lhinguísticos, i la pouca praticidade de la strutura bigente de quemunicaçon antre sujeitos sociales de lhénguas defrentes. Bários studiosos ténen se debruçado subre esses aspetos. [[Izabel Cristina Oulibeira Santiago]] lhebanta bárias ocasiones stóricas an que l custo de traduçones alcança nibles questionables: "[[Nuoba Délhi]], [[1968]]. La Cunferéncia de la ONU subre Comércio i Zambolbimiento custou más de 2 milhones de dólares, sendo que más de la metade desso fui gasto cul uso de solo quatro lhénguas — tenidas cumo predominantes. [...] solo an 1976, por eisemplo, an beç de séren ambestidos na alimentaçon de las multidones de famintos, 700 mil dólares fúrun gastos para traduzir an seis lhénguas ls relatórios subre la fame mundial."<ref>Santiago, Izabel C. L. ''L que ye Speranto'': la queston de la lhéngua anternacional. Segunda eidiçon. San Paulo: Brasiliense, 1992. p. 7-8.</ref> L psicólogo i ex- tradutor de las [[Naciones Ounidas]] [[Claude Piron]] ten se dedicado a la temática, abordando-la sob un punto de bista psicológico a partir de bastíssimo material bibliográfico i documental, tratando la ansisténcia ne l atual modelo de quemunicaçon anternacional cumo ua [[neurose]].<ref>Piron, Claude. [http://claudepiron.fre.fr/lhibres/zafiodaslinguas.pdf ''L zafio de las lhénguas'': de la mala geston al bun senso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Traduçon i adataçon de Ismael M. La. Ábila. Segunda eidiçon rebista i atualizada. Campinas, 2007.</ref> == Quemunidade sperantófona == === Geografie i demografie === Sperantófonos son más numerosos na Ouropa i Ásia Ouriental de l que nas Américas, África i Oceania, i más numerosos an árias ourbanas de l que an rurales.<ref name=Sikosek_2003>Sikosek, Ziko M. ''Speranto Sen Mitoj'' ("Esperanto Sin Mitos"). Segunda eidiçon. Antuérpia: Flandra Speranto-Lhigo, 2003.</ref> Na Ouropa, ye más quemun ne ls paízes de l norte i de l lheste; na Ásia, na [[China]], na [[Coreia de l Sul|Coréia]], ne l [[Japon]] i ne l [[Eiran]]; nas Américas, ne l [[Brasil]], na [[Argentina]] i ne l [[México]]; na África, ne l [[Togo]] i an [[Madagáscar|Madagascar]]. Ua stimatiba de l númaro de sperantófonos fui feita por [[Sidney S. Culbert]], un porsor de psicologie aposentado de la [[Ounibersidade de Washington]] i sperantista de lhonga data que rastreou i abaluou sperantófonos an árias de amostraige an dezenas de paízes por más de binte anhos. Culbert cuncluiu que antre un i dous milhones de pessonas falan Speranto ne l [[scala ILR|nible 3 de la escala ILR]] (cumpeténcia lhinguística para trabalho porfissional).<ref name=Culbert>Culbert, Sidney S. [http://www.panix .com/~dwolff/docs/ Thre lhetters about s methodology fur stimating the number of Speranto speakers]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, scaneado i HTMLizado por David Wolff.</ref> La estimatiba de Culbert nun fui feita solo pa l Speranto; ancluía-se nua lhistaige de stimatibas para todas las lhénguas cun más dun milhon de falantes, publicada anualmente ne l [[The World Almanac and Bok of Fats]]. Ua beç que Culbert nunca publicou ls resultados detalhados para paízes i regiones particulares, ye defícel xecar la percison de sous resultados. === Cultura === [[Fexeiro:Jomo.jpg|thumb|250px|L cantor de rock [[JoMo]] (Jean-Marc Lheclercq) lhançou sou purmeiro disco tierra cun cumposiçones an Speranto an [[2001]]]] Cumo ua lhéngua planeada, l Speranto rialmente nun possuía la percípio ua [[cultura]], mas ls quaije 120 anhos de stória i dibulgaçon de la lhéngua gerórun l que poderiemos chamar assi. Alguas pessonas acusan nel quanto a ser un "lhéngua ounibersal" por nun apersentar [[cultura]], [[literatura]], falantes natibos i por outras rezones. An cuntrapartida, yá hai eilemientos de cultura própia de l Speranto, hai un acerbo cunsidrable de músicas i obras lhiterárias oureginales na lhéngua (anclusibe alguns scritores, cumo [[Willian Auld]], yá fúrun andicados al [[Prémio Nobel de Lhiteratura]] por sues obras oureginales an Speranto), hai pessonas que ténen l Speranto cumo lhéngua materna (na maiorie de l causos, poliglotas) i la lhéngua ye ousada an todos ls cuntinentes. L Speranto nun bino dua cultura specífica, mas formou ua. Sperantistas falan an Speranto i subre Speranto, usando tenermos, gírias, sarcasmos i ua série de spressones própias de l meio sperantista, alguns aspetos quemuns de todos ls sperantistas puoden definir tal cultura. La lhiteratura an Speranto, cunsistindo de obras traduzidas i scritas diretamente na lhéngua ye altamente ounibersalista, pus son adicionadas a la lhiteratura sperantista las melhores obras de cada nacion, juntamente cun ls aspetos particulares de cada ua, assi cumo las fés i questumes típicos de cada pobo. Nas obras scritas diretamente an Speranto, bemos la mesma ounibersalidade persente an to la cultura sperantista. Debido a la eideia einicial de fraternidade de l Speranto, a toleráncia i respeito als questumes i fés de l bários pobos cunsiste nun de ls cumponentes dessa cultura; l repúdio al amperialismo cultural ye quemun antre ls sperantistas, i l deseio de antercámbio i cuntato cun outros pobos apersenta-se na absoluta maiorie de l sperantistas, muitas bezes cunsistindo un de ls motibos de l daprendizado de la lhéngua. Esso ye cumprobado na lheitura de l [[Manifesto de Praga]], decumiento que sintetiza ls oubjetibos quemuns a todos ls falantes de l Speranto. [[Fexeiro:Group photo on IS 2005-2006 in Xanten.jpg|thumb|right|350px|49º ''Anternacie Seminario'' ([[2005]]-[[2006]]), an [[Xanten]] ([[Almanha]]), ancontro moço anternacional ourganizado pula Mocidade Esperantista Almana]] Para alhá de l zambolbimiento de la cultura an torno de la lhéngua, ye antressante notar que la causa sperantista parece atingir un grupo special de andebíduos, tenendo eilhes an quemun l deseio de [[democracie]] i [[eigualdade]] antre las [[naciones]]. La custante antrada desses andebíduos ne l meio sperantista, faç cun que sue cultura se zambolba i se torne más ounibersalista la cada die. Un eicelente eisemplo de las particularidades de la cultura sperantista son ls idiomismos gramaticales surgidos al lhongo de la eiboluçon de la lhéngua, fruitos diretos de la quemunicaçon anternacional antre sperantistas. Un argumiento quemun de ls sperantistas ye que l Speranto ye ua lhéngua democrática, pus atrabeç deilha ua cultura nun ye amposta als nuobos falantes, cumo ye l causo de l [[anglés]], anton caberie preguntar se essa cultura nuoba, gerada al lhongo de la eiboluçon sperantista pós guerras nun serie amposta als pobos que la adotáren cumo lhéngua auxiliar. Esso cierta mente puode acuntener, mas por ser altamente ounibersalista, eilha tenderie la nun causar males a las culturas lhocales, i si absorber para si más i más dessas culturas lhocales, la cultura de la lhéngua sperantista, se adotada puls pobos, serie anton ua cultura quemun, gerada por todas las naciones, i que poderie até mesmo serbir para aprossimar alguas populaçones. Ne l [[Manifesto de Praga]], la democracie cultural ye tratada cumo algo stremamente fuorte ne l Speranto. Ls [[Cungresso Ounibersal de Speranto|Cungressos Ounibersales de Speranto]], rializados anualmente zde 1905 (scluindo-se l período de las grandes guerras), alimentan i aprimoran la cultura sperantista. Nesses cungressos ye besible la plena eisisténcia dua cultura giral, andependiente de la nacionalidade de cada partecipante. Ls [[Çcursos de Zamenhof]] mostran alguns andícios dessas caratelísticas de forma clara. === Simblos === Hai alguns simblos atribuídos pul mobimiento sperantista la si mesmo ó a la lhéngua. Nun hai unanimidade ne l mobimiento sperantista a respeito de la política de l uso de simblos, mas la maiorie de ls sperantistas reconhecen trés simblos: la streilha berde, la bandeira i l ''Jubilea Simblo''. Argumenta-se contra la streilha i la bandeira que eilhas dan un aire nacionalista al oubjeto repersentado, podendo tamien ser cunfundido cun eideários de outra natureza (l [[Eislan]] i l mobimiento dezido quemunista, por eisemplo). [[Fexeiro:Kongreso de Esperanto S ubt.jpeg|thumb|Memorial de [[1959]] cula streilha berde grabada]] ==== Streilha berde ==== L más simples i antigo de l simblos ye la streilha berde de cinco puntas, usada, por eisemplo, cumo broche ó adesibo para altemoble. Segundo la tradiçon, las cinco puntas repersentan ls cinco cuntinentes (segundo cálclo tradecional) i l berde simboliza la spráncia. Zamenhof, antretanto, an [[1911]], yá nun tenie más certeza de sue ourige; a quelor le fura perpuosta pul irlandés La. Richard Heinry Geoghegan, que depuis le sclareciu que se trataba de la quelor nacional de la [[Irlanda]]<ref name="ESM91">Sikosek, Ziko M. ''Speranto Sen Mitoj'' ("Esperanto Sin Mitos"). Purmeira eidiçon. Antuérpia: Flandra Speranto-Lhigo, 1999, p.91.</ref>. Yá an [[1893]], [[Louis de Beaufront]] propunha l uso de l berde i de la streilha an todo que se relacionasse al mobimiento. La cunsulidaçon de la streilha cumo simblo de l Speranto data de ls redadeiros anhos de l [[seclo XIX]]; de la streilha na quelor berde, probablemente solo an [[1904]]<ref name="ESM91" />. [[Fexeiro:Esperanto flag - Proportions.png|thumb|Bandeira cun proporçones]] ==== Bandeira ==== La bandeira ye ua spece de stenson de la streilha berde, retomando la mesma quelor i seneficados, cula adiçon de l branco, para repersentar paç i neutralidade. Era oureginalmente la bandeira de l clube de Speranto de [[Bolonha-subre-lo-Mar]] ([[Fráncia]]). Fui adotada generalizadamente nessa cidade por ocasion de l purmeiro Cungresso Ounibersal de Speranto, an 1905. [[Fexeiro:Jubilea simbolo.svg|thumb|Un de las bersones de l ''jubilea simbolo'']] ==== ''Jubilea simbolo'' ==== L ''[[jubilea simbolo]]'' (simblo de l jubileu) ye un simblo alternatibo proposto pa l Speranto, cuntendo la eideia anterna de la lhéngua: juntar todos. Las sues dues metades lhaterales repersentan la lhetra lhatina I ('''I'''speranto) i la lhetra cirílica Э ('''Э'''сперанто), simbolizando la ounion de l oucidente i de l ouriente. La eideia de usar las dues lhetras acunteciu por causa de la [[Guerra Frie]], quando las dues grandes poténcias statales la se anfrentar tenien cumo lhénguas maternas l anglés (cun alfabeto lhatino) i l russo (cun alfabeto cirílico). La sue eilaboraçon fui promobida atrabeç dun cuncurso an [[1983]], por ocasion de l centenário de la lhéngua ([[1987]]). La eideia oureginal ye de l brasileiro [[Hilmar Eilton S. Ferreira]]<ref name="ESM91" />. L simblo ye ousado cun quelores defrentes, cun ó sin cuntornos, d'acuordo cula oupçon de l usuário. == Speranto i Mobimientos Sociales == Eisisten dibersos mobimientos sociales i culturales que apóian l Speranto de algua forma. === Anarquismo === Antre eilhes podemos çtacar l [[anarquismo]]. [[Paul Bertelot]], anarquista francés, an 1905, criou la rebista [[Rebuo Speranto]], que ye até hoije l uorgon oufecial de dibulgaçon de la [[UEA]]. Bertelot biajou pula Ouropa, dibulgando l Esperanto antre ls trabalhadores, ajudou a ourganizar l purmeiro cungresso de Speranto, fondou clubes sperantistas na América de l Sul, morrendo prematuramente ne l Brasil, an 1910. La seçon lhibertária de la [[SAT]], criada na década de 1920, até hoije ye atuante. === CMI === [[Centro de Média Andependiente]]. Ye un centro de dibulgaçon de amboras de dibersos mobimientos sociales cun páiginas an Speranto. == Esperanto i religiones == Alguns grupos relegiosos al redror de l mundo apóian de algua forma l Speranto. <!-- [[Fexeiro:Kongreso Katolika Esperantista.jpg|thumb|320px|Carton postal feito por ocasion de l 4º Cungresso Católico Sperantista, de 4 a 12 de setembre de 1913 an [[Roma]]]] --> === Catolicismo === An [[1910]] fui fundada la [[Ounion Anternacional Católica Sperantista]], cujo uorgon, la rebista [[Spero Katolika]], ye l periódico an Esperanto más antigo inda an atebidade. Papas católicos romanos (ancluindo pul menos l [[Papa Juan Paulo II]] i [[Papa Bento XVI|Bento XVI]] usórun l Speranto ocasionalmente ne l [[urbi eit orbi]] multilíngue. === Cristandade an giral === La [http://www.cheç .com/keli/ Kristana Sperantista Lhigo Anternacie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Lhiga Anternacional Crestiana Sperantista) fui formada lhougo cedo na stória de l Speranto i ye de ourientaçon predominantemente protestante, mas tamien son filiados a eilha católicos romanos i ourtodoxos. Hai alguns apologistas i porsores crestianos que usan l Speranto cumo un meio de quemunicaçon. L pastor [[Nigéria|nigeriano]] Bayo Afolaranmi ten un grupo ne l Yaho! chamado "Spirita nutraĵl" (quemido spritual), que hospeda mensaiges semanales zde 2003. === Spiritismo === L Speranto tamien ye dibulgado atibamente ne l [[Brasil]] por seguidores de l [[spiritismo]]. Este fenómeno oureginou-se atrabeç de [[Francisco Baldomiro Lhorenç]], emigrante de ourige [[lhéngua xeca|xeca]] que fui pioneiro de ambos ls mobimientos neste paíç. Assi, la [[Federaçon Sprita Brasileira]] publica lhibros didáticos de Speranto, traduçones de las [[obras básicas de l spiritismo]] i ancoraja ls spritas la se tornáren sperantistas<ref>Pardue, Dabid. [http://www.math.uu.se/speranto/207pardue.pdf#search=%22esperanto%20%2Breligion%22 "Ua solo lhéngua, ua solo bandeira, un solo pastor: Spiritisn and Speranto in Brazil"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 2006-08-26.</ref>. Por causa desso, ne l Brasil, muitos nó-sperantistas mal-anformados ténen la ampresson de que l Speranto ye "lhéngua de sprita"; la cuntradizé-lo ye de notar la çcrepáncia antre l númaro relatibamente eilebado de spritas antre ls sperantófonos brasileiros (antre un quarto i un terço) i la anseneficáncia de l recíproco (númaro de spritas brasileiros que falan Speranto, cerca de 1%). Este fenómeno nun se berifica noutros paízes. === Fé Bahá'í === La [[Fé Bahá'í]] ancoraja l uso dua lhéngua auxiliar, i, sin andossar nanhue lhéngua specífica, bé ne l Speranto un grande potencial para esse papel.<ref>Bahaa Speranto-Lhigo. [http://www.bahai.de/bahaaeligo/angla/anglisch.htn "Bahaismo kaj anternacie heilp-lhingbo"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 2006-08-26.</ref> Cunsidra-se, antretanto, que qualquiera lhéngua al ser adotada poderá ser modificada i adatada atrabeç dun cunsenso cun repersentaçon de todos ls paízes. [[Lidja Zamenhof]], filha de l fundador de l Speranto, tornou-se Bahá'i. Bários belumes de scritos de la Fé Bahá'i yá fúrun traduzidos para Speranto. === Homaranismo === Zamenhof promobiu ua doutrina filosófica i relegiosa, chamada [[homaranismo]], mas temiu que se cunfundissen las eideias de la doutrina cul eideal pró-Speranto. Por esse i outros motibos, nun se ampenhou tanto an sue dibulgaçon. Todabie, la maior parte de ls adetos de l homaranismo hoije son sperantistas, tenendo coincido la doutrina atrabeç de l Speranto. === Eislan === [[Ayatollah Khomeini]] de l [[Eiran]] fizo un chamado oufecial als eislámicos al daprendizado de l Speranto i eilogiou l uso dessa lhéngua cumo un meio para melhor cumprenson antre pobos de defrentes religiones. Apuis de sugerir que l Speranto sustituísse l anglés cumo ua lhéngua franca anternacional, la lhéngua fui antroduzida ne ls seminários de [[Qon]]. Ua traduçon de l [[Coron]] an Speranto fui publicada pul stado pouco tiempo depuis<ref name="webcon">Donald J. Harlow. [http://www.webcon .com/~donh/efaq.html Speranto - Habe any gobernments oupposed Speranto?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Acesso:2006-08-26</ref><ref>Porneniu. [http://porneniu.wordpress .com/lhearn-speranto/ Speranto in Iran (in Persian)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Data de acesso: 2006-08-26</ref> Khomeini i l gobierno iraniaro passórun a fazer ouposiçon al Speranto an 1981 apuis de notar que seguidores de la Fé Bahá'i stában antressados ne l Speranto.<ref name="webcon"/> === Oomoto === La religion [[omoto]] ancoraja l uso de l Speranto antre sous seguidores<ref>[http://www.omoto.or.jp/Speranto/andex-s.html The Oomoto Speranto portal]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, i anclui Zamenhof antre sous spritos debinos. === Traduçones de la Bíblia === La purmeira traduçon de la [[Bíblia]] para Speranto fui ua traduçon de l [[Tanakh]] (Bielho Testamiento), feita por Zamenhof. La traduçon fui rebisada i cumparada cun traduçones para outras lhénguas por un grupo de clérigos británicos, antes de sue publicaçon na ''[[British and Foreign Bible Society]]'' an [[1910]]. An [[1926]], eilha fui publicada junto cun ua traduçon de l [[Nuobo Testamiento]], nua eidiçon giralmente chamada de ''Lhondona Biblio''. Ne ls [[anhos 60]], ''Anternacie Asocio de Bibliistoj kaj Ourientalistoj'' tentou ourganizar ua nuoba i ecuménica berson de la bíblia an Speranto.<ref>[http://home.att.net/~el_sxadaj/kbiblio.htn "La Sankta Biblio - 'Lhondona text'"]. Acesso: 2006-08-26.</ref> Zde anton, l [[pastor]] [[luterano]] [[Gerrit Berbeling]] traduziu ls [[Libros Deuterocanónicos]], para alhá de nuobas traduçones de l [[Eibangelhos]], alguas de las eipístolas de l Nuobo Testamiento i alguns lhibros de l Tanakh; estes fúrun publicados an bárias brochuras apartadas, ó an série na rebista ''Die Regno'', mas ls deuterocanónicos aparecírun nua eidiçon recente de la ''Lhondona Biblio''. == Uso == [[Fexeiro:PS mapo 2015.png|thumb|right|Mapa que andica adonde hai anfitriones de l ''Pasporta Servo'' (2015)]] [[Fexeiro:Pola Radio en Esperanto.jpg|thumb|right|300px|Redator de las trasmissones an Speranto de la [[Radio Polonia]], [[Łukasz Żebrowski]], an stúdio an [[Barsóbia]]]] L Speranto ye frequentemente ousado para se tener acesso a ua cultura anternacional, çpondo el dun basto lheque de obras lhiterárias, tanto traduzidas cumo oureginales. Hai más de 25.000 lhibros an Speranto, antre oureginales i traduçones, para alhá de más dua ciento de rebistas eiditadas regularmente. Muitos sperantófonos usan la lhéngua para biajar lhibremente pul mundo usando l [[Pasporta Serbo]], rede anternacional de hospedaige solidária. Outros ténen correspondentes an bários paízes defrentes atrabeç de serbícios cumo l [[Koresponda Servo]]. Cul zambolbimiento de la [[anterneta]] i sue maior popularizaçon, las einiciatibas de [[amprensa]] an Speranto ténen se tornado más fáceles, i pouco a pouco eilha se zambolbe. Atualmente, bários [[Stados]] subbencian trasmissones regulares an Speranto de sues staçones de rádio oufeciales, cumo [[China]], [[Polónia]], (diariamente), [[Cuba]], [[Eitália]] i [[Baticano]]. An menor scala, bárias staçones de rádio manténen porgramas an ó subre Speranto, cumo la Rádio Riu de Janeiro, que ténen un departamiento dedicado sclusibamente al Speranto. Anualmente, de 1.200 a 3.000 sperantistas ancontran-se nun Cungresso Ounibersal de Speranto. La lhéngua mostra-se útele eissencialmente para la troca de anformaçones antre andebíduos de etnias defrentes que doutra maneira solo serie rializada atrabeç de eilemientos mediadores (ua lhéngua stranha la pul menos un deilhes, un antérprete, ourganizaçones pribadas, Stados, etc.). Cumparado a ua lhéngua étnica, l Speranto apersentou alguas outelidades particulares: '''Eifeito propedéutico''': Eisisten eibidéncias de que studar Speranto antes de studar qualquiera outra lhéngua acelera i melhora la daprendizaige, pus daprender outras lhénguas strangeiras a seguir ye más fácele que daprender la purmeira, anquanto que l Speranto reduç ls oustaclos associados cula "purmeira lhéngua strangeira", esse fenómeno ye coincido cumo eifeito propedéutico, sendo mui acentuado ne l Speranto. Nun studo, un grupo de estudantes de l ansino secundário studou Speranto durante seis meses i, depuis, francés durante anho i meio, oubtendo un melhor coincimiento de francés de l que l grupo de cuntrole que studou solo l francés durante dous anhos. Ye probable que outras lhénguas planificadas tamien apersenten esse eifeito ne l mesmo grau que l Speranto, mas debido al maior númaro de falantes i melhor çponiblidade de material didático, la lhéngua sperantista parece ser la más recomendable para oubtener l eifeito propedéutico. '''Traduçones''': La einorme flexiblidade de l Speranto, la possiblidade de l uso de dibersas nuances, i la sue simplicidade gramatical tornan la lhéngua ua ótima candidata para ua lhéngua antermediária nas traduçones. Un ótimo eisemplo fui l uso de l Speranto para la traduçon de alguns lhibros de la eiditora [[Federaçon Sprita Brasileira|FEB]] para la lhéngua japonesa, nesse causo, ls oureginales an francés fúrun traduzidos pa l Speranto, i de l Esperanto pa l japonés, yá que se ten un buono númaro de falantes de Speranto ne l [[Japon]]. == Refréncias == <references/> == Ligaçones sternas == {{InterWiki|code=eo}} * [http://lernu.net/lernado/gramatiko/konciza/index.php Esperanto - Gramática de la lhéngua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090106031914/http://www.lernu.net./kursoj/index.php lernu! - Cursos gratuitos] [[Catadorie:Speranto]] 2n12h7um8tgm9839jkoq69gq602dp3s Stilo Sebero 0 1081 108545 103483 2026-09-26T02:59:30Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108545 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Apollo Olympia.jpg|thumb|300px|Cópia moderna de l Apolo de l Templo de Zeus an Oulímpia. L oureginal stá ne l [[Museu Arqueológico de Oulímpia]]]] '''Stilo Sebero''' ye l nome dado al stilo que floresceu na [[scultura de la Grécia Antiga]] antre l [[período Arcaico]] i l [[Grécia Antiga#Período Clássico|período Clássico]], chamando tamien sou período particular ne l ámbito de la stória de la arte [[scultura|escultórica]]. Tamien por bezes ye referido cumo '''Pré-Classicismo''', '''Stilo Austero''', ó '''Classicismo Primitibo'''. Mas mais que ua simples trasiçon, l stilo Sebero spressa balores stéticos i sociales specíficos, justificando sue delimitaçon cumo un stilo andependiente. Antroduziu ua flexiblizaçon naturalista sustancial ne ls rígidos cánones de tendéncia abstrata de la fase anterior, i çtingue-se tamien de l bocabulário formal mui mais bariado de las fases Clássica i [[Heilenismo|Heilenista]] seguintes, sin que esso senefique tener menor mérito artístico. De fato, antre sue porduçon se ancontran muitas obras-primas por dreito própio, cumo l ''Auriga de Delfos'', l ''Dius de l Cabo Artemísion'' i subretodo l grupo decoratibo de l [[Oulímpia#L Templo de Zeus|Templo de Zeus]] an [[Oulímpia]], tenido cumo l mais amportante i típico eisemplar de l stilo Sebero <ref name="britannica">''Western Sculture: Ancient Grek - The Classical period - Early Classical (c. 500–450 bc)''. Ancyclopaedie Britannica On lhine [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/530221/Western-sculture/30347/The-Classical-period#ref=ref401159] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}</ref>. Fui un stilo cultibado an to la ária de anfluéncia griega. La palabra fui cunhada por [[Gustab Kramer]] an sou lhibro ''Uber den Styl und die Heirkunft dar bemahlten griechischen Thongefässe'' (1837), referindo-se a la purmeira geraçon de pintores de basos "figura burmeilha", mas a partir de l studo ''Dar strenge Stil'' (1937) de [[Bagn Poulsen]] tornou-se un domínio prefrencial de la scultura. Nun eisiste cunsenso antre ls storiadores a respeito de las datas de ampeço i fin deste período. Usualmente se cunsidra pertencer al stilo Sebero la geraçon atiba antre c. 480 a.C. i c. 450 a.C., mas outros, baseados an buonas eibidéncias, prefíren recuar l ampeço de l anterbalo para c. 500 a.C. i stender sou final até c. 440 a.C. i mesmo para alhá, dando borda para la ancluson de eisemplos precursores i outros mais tardios. Essa polémica stá lhigada a las deficuldades de dataçon eisata de muitas peças, al caráter dinámico de la [[arqueologie]], siempre trazendo nuobos dados, i a la própia fluideç que cerca la definiçon de las caratelísticas i de ls lhemites dun stilo artístico, l que, cumo acunte an to [[storiografie]] i [[crítica]] de la arte, ye siempre matéria de grande sutileza i passible dua bariadade de anterpretaçones <ref name="britannica"/><ref>Un sumário dessa polémica se ancontra an THOMAS, R. ''Athletenstatuetten dar Spätarchaik und ç Strengen Stils''. Roma, 1981</ref><ref>RIDGWAY, Brunilde. ''Lo stile sebero: Lo stato della questione''. In BONACASA, Antonella. ''Lo stile sebero in Grecie i in Ocidente''. Roma: L'Erma di Bretschneider, 1995. pp. 35 ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=crx7lIsT90YC&oi=fnd&pg=PA35&dq=%22sebere+style%22&ots=zwRebBWqhl&sig=fj_cNNpM5zTmNQCGZtpB7K4Ky0#PPA35,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Antecedentes i cuntesto== {{artigos percipales|[[Período Arcaico]] i [[Scultura de la Grécia arcaica]]}} [[Fexeiro:0006MAN-Kouros2.jpg|thumb|left|140px|Eisemplo de ''kouros'' Arcaico: L ''Kouros Anabyssos'', c. 530 a.C. [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]]]] La sociadade de l período Arcaico (c. 700 a.C. la c. 500 a.C) era dirigida por ua [[aristocracie]] formada por [[clana]]s que monopolizában l poder i la cidadanie, bibendo an oupuléncia i ciosa de sous balores i dreitos tradecionales <ref>''The early Archaic period. "Early Archaic Grek ciblization". Society and balues: Bachiadae and Eupatridae'', Ancyclopaedie Britannica on lhine [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/244231/ancient-Grece/26482/Early-Archaic-Grek-ciblization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}</ref>. An direçon al fin de l período l poder ampeça a ser çputado puls [[tirania|tiranos]], cun apoio dun sistema melitar reformado, anquanto que la spanson marítima i comercial abria para outras pessonas un maior campo de ouportunidades de anriquecimiento i ascenson social i trazie para la Grécia ua bariadade de anfluéncias culturales <ref>''The lhater Archaic periods: The rise of the tyrants''. Ancyclopaedie Britannica on lhine [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/244231/ancient-Grece/26482/Early-Archaic-Grek-ciblization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}</ref>. Ne l terreno de la statuária a tipologie mais prestigiada cuntinaba sendo l ''[[kouros]]'', cun sue cuntraparte feminina, la ''[[kore]]'', státuas andependientes cujo modelo surgira quaije dous seclos antes i até l final de la fase Arcaica pouca bariaçon conheciu, sendo ousadas cumo monumiento fúnebre ó cebil, i cumo státua de culto ó oufierta botiba <ref>''Archaic Sculture: The Houman Figure: Kore and Kouros''. Ancyclopedie Ancarta [http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761561691_4/Grek_Art_and_Architeture.html#p58]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Cun sou porte augusto i inabalable, sue nudeç heiróica, sue spresson facial sigura i cunfiante, siempre sorridentes, sue ambariable fruntalidade, ls ''[[kouros|kouroi]]' ' nun éran retratos de andebíduos, mas repersentaçones de eideales i balores abstratos de la aristocracie. Ne ls relebos, nas ''[[kore|korai]]' ' i na statuária [[frunton|pedimental]] la lhiberdade fui bien maior i se ancontra ua bariadade de posturas, mas l ''kouros'' tubo storicamente un papel special na eiboluçon de la escultura griega. Anquanto que ls cunjuntos de la statuária pedimental éran bistos siempre la buona çtáncia i sues formas dependian de la sue lhocalizaçon nas fachadas, i la ''kore'' staba siempre bestida, l ''kouros'' era un monumiento outónomo, anstalado al rés de l suolo ó subre bases baixas, acessible a la sploraçon bisual detalhada an todos ls ángulos. I, stando siempre nu, las anconsisténcias na sue modelaige nun podien ser eignoradas, tornando-lo l campo pribilegiado pa l studo de la [[anatomie]] houmana <ref>''Archaic Style (c.600-500 VCE): Grek Statues Archaic Era (c.600-500 BCE)''. Ancyclopedie of Irish and World Art [http://www.bisual-arts-cork .com/antiquity/grek-sculture-archaic-style.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Na antrada de l seclo V a.C. la gestaçon dun nuobo modelo político, mais lhiberal, chega a un palabra cula ascenson de [[Clístenes]] al poder, cunsulidando an torno de 508 a.C. la [[democracie ateniense]], que rebolucionou to la forma de pensamiento an sue época. L stilo Sebero, cujos eisemplos precursores reconhecidos datan dessa altura, ten sido, assi, associado a la anstitucionalizaçon desse nuobo sistema político i social, que tenerie repercutido na arte de forma a fazer abandonar cun rapideç a tipologie de l ''kouroi'', antimamente associada cula rica, eilegante i sensual sociadade aristocrática Arcaica i cun sous balores çpóticos i sclusibistas, dando lhugar a la simplicidade i a la eiquenomie, junto cun ua atençon maior a particularismos i eimoçones, que spelhában la maior partecipaçon de l andebíduo na sociadade i l nacimiento dua nuoba [[ética]], na eiboluçon de la ''[[kalokagathia]]'' - la eidantificaçon de la [[Beleza]] cula [[Birtude]] - para la ''[[paideia]]'', seneficando la eiducaçon antegral para la formaçon dun [[cidadano]] purfeito <ref>PEDERSEN, P. ''The Classical Heiritage in Nordic Art and Architeture''. Ata Hyperborea: Danish Studies in Classical Archaeology, 1990. p. 269 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=wxm8nb-b3REC&oi=fnd&pg=PA267&dq=%22sebere+style%22&ots=9BBT0UNyWB&sig=6BI7Xzrp8Y6lnNnW9EEFmBdEOJM#PPA269,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ye outro dado amportante na fase Sebera la cunsulidaçon dua nuoba forma de analisar la rialidade bisible. Al cuntrário de l pensamiento Arcaico, quando inda nun se era capaç de çcubrir nanhue orde racional ne l mundo de la speriéncia eimediata, i se ambocában rezones [[mitologie griega|mitológicas]] subrenaturales pa ls acuntecimientos i fenómenos de la Natureza, a partir de las anquiriçones de l filósofos [[pré-socráticos]] se ampeça a eimaginar que l mundo poderie "fazer sentido" i que l çtino de ls homes dependia deilhes mesmos. Nun admira anton que se zambolba un nuobo antresse puls stados mentales i emocionales, i que se tente spressar essas pesquisas na arte naturalista, dramática i dinámica de l período <ref>POLLITT, Jerome Jordan. ''Art and Sperience in Classical Grece''. Cambridge University Press, 1972-1999. pp. 23-24 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grece+sculture+%22early+classical%22&ots=l3o_nNu30c&sig=zd8L3H_FzlbOWe_ql05YH0bppzA#PPA15,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:006MAD Frieze.jpg|thumb|320px|Friso Arcaico tardio cula [[Gigantomaquia]], de l ''Tesouro de Siphnos'', c. 525 a.C. [[Museu Arqueológico de Delfos]]]] [[Fexeiro:Aphaia pediment warrior W-VII.jpg|thumb|320px|Guerreiro de l Templo de Afaia, frunton oeste, c. 505-500 a.C. [[Glitoteca de Munique]]. Eisemplo precursor de l stilo Sebero]] [[Fexeiro:Olympian pediment.jpg|thumb|320px|Mestre de Oulímpia: Parte de l pedimiento oeste de l Templo de Zeus an Oulímpia, c. 470-457 a.C. Museu Arqueológico de Oulímpia. Eisemplo maior de l stilo Sebero plenamente spresso]] Antretanto, un studo de Andrew Stewart afirma que pesquisas [[stratigrafie|estratigráficas]] rializadas na [[Acrópole de Atenas]] rebelan quaije cun certeza que l stilo Sebero stá ausente an camadas anteriores al [[Batailha de Salamina|saque persa]] de 480 a.C., i que to l material subjacente ye Arcaico. Segundo el las dibersas státuas Seberas ancontradas eilhi eibidencian ser dua data posterior an até 40 anhos a la reocupaçon ateniense de la cidadela. Scabaçones an outros lhocales tenerien trazido resultados semelhantes, fazendo inaugurar l stilo cula segunda berson de l grupo de l ''Tiranicidas'', la de [[Kritios]] i [[Nesiotes]], sculpido antre 477 i 476 a.C., relacionando-lo a la bitória griega contra ls persas i al sentimiento de outoconfiança que deilha deribou <ref>STEWART, Andrew. ''The Persian and Carthaginian Ambasiones of 480 B.C.I. and the Beginning of the Classical Style''. Amarican Journal of Archaeology, Belume 112, nº 4, pp. 581-615</ref><ref>Outros specialistas nun se arriscan a detreminar ua data cun tanta satidon, an bista de eisemplos cumo parte de las peças de l [[Templo de Afaia]], que son cierta mente anteriores i yá mostran traços óbbios de la fase Sebera. Tamien la ourige purmeira de l grupo de l ''Tiranicidas'' parece bien stablecida cumo antimamente lhigada al sucesso de la nuoba democracie, ambora la bitória subre ls persas puoda tener sido un stímulo para la sustituiçon de l oureginal saqueado. Cf. LENDERING, Jona. ''Harmodius and Aristogeiton''. Lhibius: Articles on Ancient Story [http://www.lhibius.org/tt-tç/tyrannicides/tyrannicides.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; ''Harmodius''. Ditionary of Grek and Roman Biography and Mythology. b. 2, p. 350 [http://www.ancientlibrary .com/smith-bio/1458.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i HOLLOWAY, R. Ross. ''The Sebere Style and the Sebere Style Period''. In BONACASA, Antonella. ''Lo stile sebero in Grecie i in Ocidente''. Roma: L'Erma di Bretschneider, 1995. pp. 43 ss. [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=crx7lIsT90YC&oi=fnd&pg=PA35&dq=%22sebere+style%22&ots=zwRebBWqhl&sig=fj_cNNpM5zTmNQCGZtpB7K4Ky0#PPA35,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, ua cunfiança que tamien dependia de la maturaçon de l modelo social de la cidade-stado i de la bida estable que eilha proporcionaba, mas que era cuntrabalançada pula cuntençon eisigida ne l cumportamiento andibidual i por un nuobo senso de respunsablidade social. Nesse sentido, la própia bitória subre ls persas fui bista cumo un triunfo de la orde i de la rezon subre un mundo até anton dominado fur fuorças çconhecidas i ancontrolables <ref>MEYER, Eilisabeth. La. & LENDON, J. I. ''Grek Art and Culture since "Art and Sperience in Classical Grece"''. In BARRINGER, Judith M. & HURWIT, Jeffrey M. (eds.). ''Periklean Athenes And Its Lhegacy: Porblems And Perspetibes''. University of Texas Press, 2005. pp. 257-258 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=sFEwwqkEbLEC&oi=fnd&pg=PA255&dq=%22sebere+style%22&ots=0Zcj6mcaQL&sig=2JcDzcicy5s0xN9-ERAAJAl_krE#PPA258,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. De outro lhado, Brunile Ridgway lhebanta la heipótese de que [[Atenas]], ambolbida cula guerra, starie na berdade defasada artisticamente an relaçon a outros centros i que ye bien plausible un ampeço anterior fura deilhi pa l stilo <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=crx7lIsT90YC&oi=fnd&pg=PA35&dq=%22sebere+style%22&ots=zwRebBWqhl&sig=fj_cNNpM5zTmNQCGZtpB7K4Ky0#PPA35,M1 RIDGWAY (1995) p. 41]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ua lheitura plurifocal de las ouriges de l stilo Sebero ye decerto la mais razoable, i ancontra apoio ne l fato de que mesmo antes de las [[Guerras Médicas]] la Grécia yá staba nua cundiçon de eferbescéncia anteletual, tenendo ademales stablecido ua ancha rede de quemércio cun bários antrepostos i quelónias ne l [[Mediterráneo]], fazendo cun que se zambolbisse ua cultura pan-heilénica que yá nun aderie cumpletamente als antigos percípios de la aristocracie. Jerome Pollitt acrescenta dezindo que la ambason persa nun puode ser respunsablizada pula eibidente eiboluçon de la técnica scultórica, ambora tenga catalisado ua mudança eimediata na minte coletiba i ne l gusto, aglutinando l houmanismo heisitante de ls anhos anteriores i l cunduzindo an direçon a ua nuoba ótica artística que ne l Classicismo ancontrarie un terreno para spresson madura. A la par el justifica atribuir la lhiderança la Atenas na trasiçon de l Arcaísmo pa l Classicismo depuis de la guerra pulas própias circunstáncias sócio-políticas solas i atípicas desta cidade an relaçon al cuntesto griego de sue época, junto cula antensa atebidade eidificatória i artística zamcadeada pula recustruçon de la Acrópole, ambora nun associe l Classicismo resultante sclusibamente cun Atenas <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=sFEwwqkEbLEC&oi=fnd&pg=PA255&dq=%22sebere+style%22&ots=0Zcj6mcaQL&sig=2JcDzcicy5s0xN9-ERAAJAl_krE#PPA258,M1 MEYER & LENDON. pp. 257-259]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Seia cumo fur, la própia funçon de la arte se modifica nesse período. Anquanto que la statuária Arcaica era basicamente funcional, boltada ó pa l sagrado ó serbindo cumo monumiento, ne l período Sebero eilha se lhiberta de sou outelitarismo i adquire cierta outonomie. Cun ua ceblizaçon yá an pleno florecimiento, ls griegos yá se sentian mais siguros i lhibres de la presson eimediata de la lhuita pula bida i podien dar mais atençon a las questones de la [[filosofie]] i de la [[stética]]. [[Arnold Hauser|Hauser]] afirma que nesta etapa ::''"l coincimiento prático dá lhugar al eisame lhibre, meios de dominar la natureza passan a ser métodos de çcubrir la berdade abstrata. I assi la arte, que ampeçou por ser un mera serbidora de la magie i de l ritual (...), torna-se até cierto punto ua atebidade pura, outónoma, zeinteressada, praticada pul sou própio balor i pula beleza que rebela."'' <ref>HAUSER, Arnold. ''Stória Social de la Lhiteratura i de la Arte''. San Paulo: Mestre Jou, 1972. Bol I, pp. 115 ss.</ref>. [[Fexeiro:Greek statue discus thrower 2 century aC.jpg|thumb|140px|L ''Çcóbolo'' de Míron, c. 460-450 a.C. Cópia romana reduzida de l seclo II. Glitoteca de Munique]] [[Fexeiro:Greekstatueofpersephone.jpg|thumb|140px|''Perséfone antronizada'', c. 460 a.C. [[Pergamon Museun]]. Clara tendéncia arcaizante na statuária de culto nua data tardie]] Mas debemos tener cuidado ne l specular an que stenson la arte adquiriu ua andependéncia de la religion ó deixou de refletir aspiraçones éticas i sprituales quando se antregou a la pesquisa naturalista. Mesmo que la [[Veleza]] fusse ua meta, pa ls griegos eilha nun fazie sentido sin sue cumbinaçon cula [[Birtude]], nun eideal de ounidade, perfeiçon i harmonia lhigado primariamente als aristocratas mas tamien porjetado ne ls atletas bencedores de l Jogos, tan decantados na lhírica de [[Píndaro]] i cunsidrados berdadeiros heiróis. I mesmo que ls mestres scultores fússen mui prestigiados por sue halblidade, inda éran meros "técnicos", ouperários specializados. La noçon de "[[arte pula arte]]" staba inda por nacer ne l lhoinge feturo. Nun oustante, l naturalismo de las státuas Seberas lhougo fui aplaudido, l que andicaba ua mudança na cuncepçon de arte i ne l padron de beleza. L mesmo Píndaro las aclamaba por se parecíren la "criaturas bibentes", i depuis de l ''Tiranicidas'', acraditado cumo l purmeiro retrato de andebíduos particulares, státuas de atletas prolifírun an to la Grécia. Na fase Arcaica ls atletas bencedores yá éran celebrados cula ereçon de memientos sob la forma de ''kouroi'', mas estes nun ls retratában fisicamente, antes solo comemorában ua eideia genérica de beleza i de sucesso. Agora, nun período an que l andebíduo ganha mais amportança social por si mesmo i nun solo eipitomiza abstratamente un grupo, ls retratos naturalistas se multiplican i son apreciados por sue semelhança cun las pessonas reales, i ampeçan a ser ourganizados cuncursos de beleza física. Aliás, un de ls tenermos griegos para nomear la perfeiçon corporal ye ''agalmatías'', seneficando "statuesco". Essa associaçon íntema antre cuorpo i eimaige fiel de l cuorpo, inaugurada ne l período Sebero i mui spandida mais tarde, fizo de la statuária pa ls griegos ua segunda Natureza. La repercusson desse fenómeno na sfera relegiosa tamien fui einorme, a punto de séren registrados causos de antercurso sexual cun ídolos. Un tal cumportamiento era até pa ls griegos ua aberraçon, mas, seneficatibamente, nun causo relatado ocorrido drento de l própio recinto de l [[Delfos#L Templo de Apolo i ls Tesouros de las cidades|Templo de Apolo]] an [[Delfos]], l dius patrono ourdenou atrabeç de sues profetisa que nun se punisse la pessona, mas que eilha oufrecisse ua guirlanda de flores cumo agradecimiento. I para tornar l panorama cultural dessa fase inda mais dinámico, a la par que crecie la tendéncia giral pa l naturalismo, na statuária de culto recusaba-se a morrer ua anclinaçon arcaizante. Un eisemplo que subrebibiu ye la ''[[Perséfone]] antronizada'' hoije ne l [[Pergamon Museun]], dua data tan tardie cumo 460 a.C., praticamente cuntemporánea al ''[[Çcóbolo]]'' de [[Míron]]. Este, que fui un de ls grandes nomes dessa fase i un de l que mais fazirun abançar l naturalismo, tamien pudo sculpir cierta ocasion un ''xoanon'', un modelo de eimaige para culto an madeira que remontaba als tiempos [[Período geométrico|Geométricos]]. Tales antrecruzamientos de tendéncias, funçones i seneficados tornan l período Sebero un terreno fértil pa l studo i la eiboluçon de la escultura griega bien menos lhinear de l que poderie parecer.<ref>JAEGER, Werner. ''Paideia, the Eideals of Grek Culture''. Oxford University Press, 1939. pp. xxbii; 35 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=irH1HHF-NmoC&oi=fnd&pg=PR12&dq=paideia&ots=YEYSpEusnR&sig=q6dSdA6fzpFlgAwQ4y8Fsd-a1fA#PPA154,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>SPIVEY, Nigel. ''Bionic Statues''. In POWELL, Anton (ed.) ''The Grek World''. Routledge, 1995. pp. 447-455 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=bPoNAAAAQAAJ&oi=fnd&pg=PA442&dq=%22sebere+style%22&ots=Ef5MX8UbPa&sig=tH4S0f9AByf7ifHU4ejeWpz4AqY#PPP1,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. An suma, l stilo Sebero trouxe ua série de amportantes inobaçones formales, técnicas i eideológicas para la scultura, mas nun repersentou ua rutura total cula tradiçon Arcaica, pus esse zambolbimiento nun naciu de l nada. Ne l que tange als ''kouroi'', l modelo formal Arcaico mais amportante i l que menos se alterou al lhongo de mais de 150 anhos, las mudanças antroduzidas puls scultores Seberos acunten cun rapideç i son mais óbbias, mas quanto als relebos i scultura pedimental habie zde bien antes ua lhiberdade mui maior. Ne l período Arcaico tardio yá se habie cunquistado un grande domínio na técnica i acumulado un cunsidrable repertório de posiçones de l cuorpo houmano, ambora las figuras se ancontrassen mormente de perfil ó de frente, recurso reminiscente de la [[arte eigípcia]], que fui ua de las fuontes oureginales de la scultura griega. L friso norte de l ''Tesouro de Siphnos'' (c. 525 a.C.), hoije ne l [[Museu Arqueológico de Delfos]], ye un de ls eisemplos mais bigorosos i abançados de la arte Arcaica tardie - ambora sou cánone de proporçones seia inda l mesmo de l ''kouroi'' - i cunduç diretamente pa l passo seguinte, repersentado pula decoraçon de l [[Templo de Afaia]], an [[Eigina]], de c. 505-480 a.C., adonde yá aparecen situaçones an que l cuorpo ye bisto an giro i torson i l cánone de proporçones yá ye sensiblemente diberso <ref>NEER, Richard. ''Framing the Gift: The Siphnian Treasury at Delphi and the Politics of Public Art''. In DOUGHERTY, Carol & KURKE, Lheslie (eds.). ''The Cultures Within Ancient Grek Culture: Cuntat, Cunflit, Collaboration''. Cambridge University Press, 2003. pp. 129-149 [http://boks.gogle.s/boks?id=BrMflp154BYC&printsec=copyright&dq=%22Siphnian+Treasury%22&lr=&hl=t-BR]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>MARCONI, Clemente. ''Temple Decoration and Cultural Eidantity in the Archaic Grek World''. Cambridge University Press, 2007. pp. 17 ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=THqZQfOzOysC&oi=fnd&pg=PR9&dq=archaic+pediment&ots=aPTH_b5dtj&sig=HMm0Tx8Se3TP_UQCt479e0xB3kk#PPA19,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Netuno19b.jpg|thumb|left|220px|L ''Dius de l Cabo Artemísion'', c. 460 a.C. [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]]]] ==Caratelísticas== L stilo Sebero recebiu sou nome pula sue austeridade i eiquenomie formales i sou repúdio al decoratibismo. An relaçon al modelo Arcaico ye eibidente un maior naturalismo i un studo bien mais detalhado de la anatomie, mas tamien aparece la preocupaçon de catar aspetos de la trasiéncia - l cungelamiento de la açon nun momiento harmónico, inda que passageiro <ref>HURWIT, Jeffrey. ''The Doryphoros: Lhoking Backward''. In MOON, Warren (ed.) ''Polykleitos, the Doryphoros, and Tradition''. p. 13 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=gSS7zAfRQQkC&oi=fnd&pg=PP15&dq=%22sebere+style%22&ots=DMSy9B_lbF&sig=ItJdQeNE2y22ouIb9XGrqpWDDFg#PPA13,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> - i de stados emocionales i mentales nun cuntesto quelorido por un senso de [[drama]]. Jerome Pollitt diç que ::''"Las státuas Arcaicas tenden a ser icónicas, esto ye, ser "persenças" perenes, associadas a ua rialidade superior i nun afetadas pulas cundiçones mutables de l mundo. Las státuas de l Classicismo Primitibo (de l stilo Sebero) tenden a ser dramáticas, i trasmitir la ampresson de que repersentan un stágio detreminado nua sequéncia de eibentos. (...) Krítios (...) rompeu cula centenária stablidade de la fórmula de l ''kouroi'' çlocando l peso de l cuorpo para la perna squierda, deixando la perna dreita, cun sou zinolho lhigeiramente dobrado, lhibre para eiquilibrar ó ampulsionar. L çlocamiento de l peso para la squierda argue l quadril squerdo i proboca ua lhebe assimetrie ne l torso. La cabeça se buolta para la dreita, rompendo cumpletamente cula rígida fruntalidade de l ''kouroi''. L eifeito desses recursos técnicos ye criar ua figura que parece heisitar i star ancierta subre l que fazer i para adonde ir. El parece cunciente de sou ambiente i star delantre de alternatibas que eisigen julgamiento i decisones. An suma, el parece bibir i pensar. Ne l causo de l Efebo de Krítios antuitibamente sentimos ua spece de cuntesto dramático para la estátua, ambora nun puodamos percisar qual seia"'' <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grece+sculture+%22early+classical%22&ots=l3o_nNu30c&sig=zd8L3H_FzlbOWe_ql05YH0bppzA#PPA15,M1 POLLITT, pp. 15-18]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Old seer - olympia.jpg|140px|thumb|Detalhe de la státua dun bidente ancion de l Templo de Zeus an Oulímpia. Museu Arqueológico de Oulímpia]] [[Fexeiro:Agrigente 2008 IMG 1989.JPG|thumb|140px|L atlante de Agrigento. Museu Arqueológico de Agrigento]] [[Fexeiro:Istanbul - Museo archeologico - Mostra sul colore nell'antichità 08 - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006.jpg|thumb|140px|Amostra de la sposiçon [[Bunte Götter]]. Eiqui cópias de státuas de l frunton oeste de l Templo de Afaia, cun reconstituiçon de la suberante policromie que caraterizou la stética Arcaica [[Museu Arqueológico de Istambul]]]] Ls detalhes decoratibos son reduzidos a un mínimo, la énfase recai ne ls traços anatómicos percipales, i l antresse pula caraterizaçon de las eimoçones i pul sou potencial narratibo cunduç a ua sploraçon de sues repercussones subre la dinámica corporal. La rígida fruntalidade que definiu la statuária Arcaica i sous ''tipos'' - l ''kouros'' i la ''kore'' - ye definitibamente deixada para trás, an prol de repersentaçones abrangendo ua basta gama de posturas, zde la tranquilidade cuntemplatiba i antrospetiba até las agonias de la muorte, antre cuntorçones musculares i faces angustiadas. Se formula un nuobo cánone de proporçones, mais eilegante, alongado i zambolto, se passa a tratar defrentemente diuses i de homes, i aparecen repersentaçones mais berossímeis de la belheç, ambora ls ninos inda séian adultos an miniatura i inda eisista grande eidealizaçon an todas las formas <ref name="bisual-arts-cork">''Grek Sculture: Early Classical Period''. Ancyclopedie of Irish and World Art [http://www.bisual-arts-cork .com/antiquity/grek-sculture-early-classical-period.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>RIDGWAY, Brunilde. ''The Sebere Style in Grek Sculture''. Princeton UP, 1970, pp. 8-11</ref>. L modelado de la cabeça se harmoniza cul mobimiento de l torso, l torso se lhiga mais ourganicamente cul quadril i este acumpanha l mobimiento de las pernas, criando un to coerente i yá nun cuncebido an blocos. Zenha-se cun mais nitideç l chamado ''perfil griego'', ounindo a tiesta i l nariç nua lhinha quaije retilínea. La adoçon dun modelo de lhábios adonde l superior se porjeta lhigeiramente subre l anferior, dun nuobo zeinho, mais bolumoso, de las pálpebras, i de semblantes mais emotibos, lheban a un progressibo abandono de l [[sorriso arcaico]], ua seluçon spressiba ancontrada ambariablemente an to la porduçon scultórica de la fase anterior. An palabra materiales, l [[bronze]] ampeça la se tornar un material de uso predominante para la statuária andependiente de la arquitetura <ref>RIDGWAY (1970)</ref>. L período Sebero fui tamien l momiento an que aparece pula purmeira beç, anstalada ne l [[Templo de Zeus (Agrigento)|Templo de Zeus]] an [[Agrigento]] (c. 500 a.C.), ua nuoba tipologie scultórica, la de l [[atlante]]s, cun sou correspondente feminino nas [[cariátides]], figuras houmanas ousadas cula funçon de colunas <ref>''Atlas (architeture).'' Ancyclopaedie Britannica on lhine [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/41279/atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}</ref>. Quanto al aspeto final de las obras, debemos lhembrar que un mirar zeinformado subre ls ''kouroi'' Arcaicos cumparando-los la peças Seberas cumo l ''Apolo de l Ónfalo'', por eisemplo, ne l stado an que se ancontran ne l persente, solo de mármore nu, puode sugerir ua aparente cuntradiçon cul que se dixe antes subre la maior eiquenomie formal de la statuária Sebera, pus hoije eilha ne ls aparece ''mais'' rica i cumplexa que la outra. Mas tenemos tamien las ''korai'' i sous bestidos chenos de texturas, zeinhos i pregas, sous peinados cumplexos, cuja funçon era meramente ornamental. Para alhá desso, ne ls tiempos Arcaicos era regra la cumplementaçon de l eifeito plástico de la obra cula pintura de superfice an padronaiges strabagantes i quelores bibas, i cul acréscimo de adereços bários cumo armas, corona, colares i outras jóias, alguas de las quales podien ser stremamente lhuxuosas, cumpensando la anatomie menos eilaborada, anquanto que ne l stilo Sebero tales decoraçones se reduzen seneficatibamente, assumindo un ton mais naturalista i cuntribuindo pa l eifeito global de maior austeridade <ref>McQUAID, Cate. ''Sculture show of la diffrent color''. Matéria subre la sposiçon Bunte Götter. The Boston Globe. 06/01/2008.[http://www.boston .com/ae/theater_arts/articles/2008/01/06/sculture_show_of_la_diffrent_color/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Scultores notables== Cunhecen-se solo un punhado de nomes de scultores atibos ne l período Sebero. Antre ls mais notables stan: *[[Ageladas]], celebrado pula tradiçon cumo un de ls mais amportantes i atibos scultores de la [[Scuola de Argos]], ambora haba muitas dúbedas an torno de sue bida, i puode tener habido dous artistas cun este nome. Trabalhou na passaige de l período Arcaico pa l Sebero. Fui possiblemente l mestre de trés outros artistas de grande çtaque: [[Míron]], [[Fídies]] i [[Policleto]]. De sues obras nanhue subrebibiu até nuossos dies, mas alguns atribuen a el ls famosos ''[[Bronzes de Riace]]'' <ref>Agéladas. Wikipedie, La anciclopedie lhibre. Fecha de cunsulta: 12:00, marzo 9, 2009 [http://s.wikipedie.org/w/andex.php?title=Ag%C3%A9ladas&oldid=23415209]</ref>. *[[Onatas]], nembro de la Scuola de Eigina, tubo dibersos trabalhos citados por Pausánias, que fui la fuonte de la eidantificaçon de las sculturas de l frunton lheste de l Templo de Afaia cumo sendo cun buona possiblidade sues, un amportantíssimo grupo de peças de trasiçon antre l stilo Arcaico i l Sebero. Sou nome tamien ye a las bezes associado cun ls ''Bronzes de Riace''. *[[Krítios]], possible çcípulo de [[Antenor]], fui un de ls purmeiros mestres de la scuola Sebera. A el se atribui l célebre ''Efebo'' de l Museu de la Acrópole de Atenas. Junto cun Nesiotes, criou la segunda berson de l grupo de l ''Tiranicidas'', que habie sido roubado puls persas, i que se preserbou an cópias romanas. Eisisten dibersas bases de scultura cun sue assinatura, mas las obras respetibas se perdírun. *[[Mestre de Oulímpia]], un scultor anónimo que, junto cun sous assistentes, fui outor de ls mais amportante grupo scultórico de l período Sebero, anstalado ne ls fruntones de l Templo de Zeus an Oulímpia <ref>''Olympia Master.'' Ancyclopædie Britannica Online [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/427975/Olympia-Master] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}</ref>. *[[Kálamis]], cuja bida stá ambolta an mistério, anscriçones l acusan cumo outor de l zeinho de las [[métope]]s de l [[Partenon]], ye l probable outor de l ''Apolo de l Ónfalo'', i alguns dízen ser del l ''Dius de l Cabo Artemísion''. *[[Míron]], mui famoso scultor de la passaige de l stilo Sebero pa l Classicismo. Dibersas de sues obras subrebiben an cópias romanas, mas basta mencionar l ''[[Çcóbolo]]'', ua de las peças andibiduales mais coincidas de to la ardança griega, i que pudo penetrar até na cultura popular <ref>''Myron.'' Ancyclopædie Britannica Online. [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/400671/Myron] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}</ref>. *[[Fídies]], talbeç l mais aclamado scultor griego, cuja percipal parte de sue carreira trascorreu ne l Classicismo, an sue mocidade eilaborou obras inda sob anfluéncia Sebera. Todas se perdírun, mas ua deilhas, la ''Atena Lhemnia'', pudo ser reconstruída (cunjeturalmente) por [[Adolf Furtwängler]] an 1891 a partir dun torso bastante cumpleto i ua cabeça abulsa, que se julgan ser cópias romanas dun oureginal an bronze de l griego <ref>''Lhemnian Athena''. In Wikipedie, The Free Ancyclopedie. Retriebed 11:47, March 9, 2009 [http://en.wikipedie.org/w/andex.php?title=Lhemnian_Athena&oldid=249440819]</ref>. ==Obras percipales== ===Ls grupos decoratibos de l [[Templo de Afaia]], an [[Eigina]]=== [[Fexeiro:Aphaia pediment Herakles E-V Glyptothek Munich 84.jpg|thumb|140px|Figura de [[Hércules]] de l frunton lheste de l Templo de Afaia. Glitoteca de Munique]] [[Fexeiro:009MA Kritios.jpg|140px|thumb|Kritios: ''Efebo'', c. 480 a.C., [[Museu de la Acrópole de Atenas]]]] Hoije preserbados na [[Glitoteca de Munique]], a partir de adonde eisercírun un ampato seneficatibo para detreminar l caráter de l [[Neoclassicismo]] alman ne l [[seclo XIX]]. Susisten dous grupos de státuas, i oureginalmente se apersentában ne ls fruntones de l templo. L [[frunton]] oeste ye mais antigo (c. 500-505 a.C.), i ten un stilo Arcaico yá suabizado, cumo se percebe ne l modelado zambolto i na anatomie mais eisata i flexible, mas l lheste (c. 485-480 a.C.), atribuído la [[Onatas]], yá ye de trasiçon. Inda Arcaizante nas cabeças, cun sue face sorridente, mas yá se sboçan spressones çtintas i ye claramente Sebero ne ls cuorpos, bastante detalhados i dinámicos <ref>''Western Sculture: Ancient Grek - The Classical period - Early Classical (c. 500–450 bc)''. Ancyclopaedie Vritannica On lhine [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/530221/Western-sculture/30347/The-Classical-period#ref=ref401159] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}</ref>. Ua cumparaçon cul ''Kouros Anabyssos'' Arcaico, de c. 530 a.C., eilustrado antes, patenteia ls abanços stilísticos. Ambos ls grupos se centran na figura de Atena, lhadeada de guerreiros. Las sculturas inda cunserban muitos traços de pigmiento, rebeladores dun antrincado squema decoratibo, tenendo sido ua de las mais amportantes refréncias pa l studo de la pintura de superfice de la scultura de la Grécia Antiga. Outra caratelística singular ye que alguas peças son acabadas an todos ls ángulos, mesmo naqueilhes que deberian quedar ambisibles al spetador, cuntreriando ua prática de acabamiento fruntal mais refinado que perdurarie até l fin de l Classicismo. La ourganizaçon de ls cachos inda ye matéria de aceso debate, i sue çposiçon ne l museu ye cunjetural <ref name="bisual-arts-cork"/><ref>''The Santuary of Aphaia on Aegina''. Grek Menistry of Culture, Archaeological Receits Fund. Athenes, 1998.</ref><ref>RIDGWAY (1970) p. 14.</ref>. ===L Efebo de Kritios=== Criado por Kritios, datado de c. 480 a.C., sou torso fui ancontrado na [[Acrópole de Atenas]] an 1865, i sue cabeça bino a la luç solamente binte i trés anhos mais tarde. Ye ua de las purmeiras státuas a amostrar ua sugeston de l ''[[cuntrapposto]]'' - un mobimiento nas [[quadril|ancas]] que surge quando la figura se apóia nua de las pernas anquanto la outra se ancontra an repouso - l que repersenta ua cunquista amportante an relaçon a la rigideç de la tipologie scultórica Arcaica, i fala ne l nuobo antendimiento de ls artistas a respeito de l cuorpo i de sou funcionamiento cumo un sistema unificado. Sues proporçones son precursoras de l [[cánone]] que [[Policleto]] aperfeiçoarie ne l final de l seclo <ref>HURWIT, Jeffrey M. ''The Kritios Voy: Çcobery, Reconstrution, and Date''. In Amarican Journal of Archaeology nº 93, 1989. pp. 41-80</ref><ref>RICHTER, Gisela. ''Handbuch dar griechischen Kunst''. Köln-Berlin: Phaidon, 1966. p. 95</ref>. ===Grupo de l [[Tiranicidas]]=== Criado oureginalmente an bronze por [[Antenor]] an 514 a.C. i sustituído por ua cópia an mármore por [[Kritios]] i [[Nesiotes]] an 477-476 a.C., la qual solo subrebibiu an cópias romanas. L grupo comemora l stablecimiento de la democracie an Atenas depuis de la tirania de [[Pisístrato]], i repersenta ls heiróis [[Harmódio i Aristogíton]] <ref>''Harmodius and Aristogeiton (sculture).'' In Wikipedie, The Free Ancyclopedie. Retriebed 02:28, March 8, 2009 [http://en.wikipedie.org/w/andex.php?title=Harmodius_and_Aristogeiton_(sculture)&oldid=268415562]</ref>. ===L Auriga de Delfos=== Ua de las ralas státuas an bronze que se cunserbórun até nuossos dies. Cunsidrada ua de las mais preciosas rializaçones de la scultura griega, fui ancontrada an 1861 ne l santuário de [[Apolo]] an [[Delfos]]. Fui fundida an 474 a.C. para comemorar la bitória dua eiquipe de aurigas ne ls [[Jogos Pítios]]. L ''Auriga'' i scassos cachos de ls cabalhos son l que restou de l que debe tener sido un einorme grupo scultórico, a ancluir l carro, quatro ó seis cabalos i dous cabalariços. Ua anscriçon an sue base diç tener sido ancomendada pul [[tirano]] de [[Gela]] i dedicada la Apolo. La státua inda ten ls uolhos de bidro i apliques de cobre para colorir ls lhábios <ref>''Charioter of Delphi, 474 B.C.''. Museun of Antiquities, Delphi, Grece [http://www.usask.ca/antiquities/Colletion/Charioter_Delphi.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===L cunjunto decoratibo de l Templo de Zeus an Oulímpia=== Anstalado oureginalmente ne l mais amportante templo de la Grécia i la maior rializaçon arquitetónica de l período Sebero, l [[Oulímpia#L Templo de Zeus|Templo de Zeus]] de l Santuário Pan-heilénico de [[Oulímpia]], l grupo fui sculpido antre 470 i 457 a.C por un artista çconhecido chamado [[Mestre de Oulímpia]] i sous auxiliares, i se preserba seneficatiba proporçon. Eiqui son ancontradas pula purmeira beç na arte griega caratelísticas que serien retomadas solamente na fase Heilenística bien mais tardie, cumo l straordinário dinamismo nas cenas i spressones emocionales antensas. Este cunjunto ye cunsidrado la obra-prima de la statuária de l período Sebero <ref>BIKATOU, Olympia. ''Temple of Zeus at Olympia''. Heillenic Menistry of Culture [http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?oubj_id=500]</ref>. [[Fexeiro:Naked youth BM 209.jpg|thumb|left|140px|''Apolo Choiseul-Gouffier'', cópia romana de l seclo I d.C. de l ''Apolo de l Ónfalo'', possiblemente de Kálamis, c. 460-450 a.C. [[Museu Vritánico]]]] ===L Dius de l Cabo Artemísion=== Scultura an bronze de c. 460 a.C. recuperada de l fondo de l mar al ancho de l cabo Artemísion an 1926. Cunforme l outor ye tenida cumo un retrato de [[Zeus]] ó de [[Posidon]]. Sue eidantificaçon ye cumplicada pul zaparecimiento de l atributo que starie portando na mano dreita, ambora la maior parte de ls studiosos se ancline para cunsiderá-lo ua repersentaçon de Zeus la lhançar sous centeilhas, cunsistente cun eimaiges de ls dius an atitude similar ancontradas an monedas, pinturas de basos i statuetas, adonde l centeilha stá repersentado. Tamien sue ourige ye ouscura, sendo oura atribuída la [[Kálamis]], oura la Onatas, oura a un mestre çconhecido. Ye ua obra straordinariamente bien cunseguida, cun notable spresson de fuorça cuntida pristes a ser lhiberada. Tornou-se un ícone de la cultura griega cuntemporánea, sendo reproduzida an selos <ref>MATTUSCH, Carol C. ''Grek Bronze Statuary: Fron the Beginnings Through the Fifth Century B.C.''. Ithaca: Cornell University Press, 1988. pp. 150-53</ref>. ===Apolo de l Ónfalo=== L ''Apolo Choiseul-Gouffier'', l ''Apolo de l ónfalo'' de Atenas, i l ''Apolo Capitolino'', todos cópias romanas de grande qualidade dun mesmo bronze de c. 470-450 a.C., perdido, repersentando l ''Apolo de l Ónfalo'', atribuído la Kálamis, ó talbeç Onatas. L oureginal fui mais tarde eidantificado cumo ''Apolo Alexikakos'', l que afasta l mal, i fui dedicado al dius an agradecimiento de ls atenienses pula proteçon contra la peste de 430-427 a.C.<ref>''Apollo dell'Omphalos''. Musei Capitolini: Guida. Milon: Quemune di Roma; Mondadori, 2005. p. 55</ref> ===Ls [[Bronzes de Riace]]=== [[Fexeiro:Reggio calabria museo nazionale bronzi di riace.jpg|thumb|140px|Ls ''Bronzes de Riace'', oureginal griego. [[Museu Nacional de la Magna Grécia]]]] Un par de guerreiros fundidos an torno de 450 a.C., un moço i un home maduro, ancontrados por Stefano Mariottini ne l fondo de l mar al ancho de [[Riace]], na [[Calábria]] an 1972. Las státuas preserban ls uolhos de bidro i uosso, dientes de prata i lhábios i mamilos an cobre. Sous traços de abançado naturalismo andican séren obras trasicionales pa l Classicismo, mas dibersas ancongruéncias anatómicas traen la anfluéncia Sebera <ref name="britannica"/>. Oureginalmente deberian portar scudos i lhanças, i sue ourige ye çconhecida, mas possiblemente son probenientes de Delfos, Oulímpia ó [[Argos (Grécia)|Argos]], amportantes centros de porduçon de statuária an bronze nesse período. San magníficos eisemplares de la alta perícia que ls griegos atingiran na fundiçon de státuas an grandes dimensones. Ye mui possible que téngan se çtinado a un templo lhocal, yá que relatos stóricos dízen que Riace fui antigamente un grande santuário, talbeç cumparable la Delfos i Oulímpia, i las pesquisas arqueológicas posteriores ancontrórun las fundaçones de eidifícios sacros sob l lheito marino, nessa region adonde la cuosta stá lhentamente afundando. Depuis de restaurados, sue eisibiçon an [[Florença]] i Roma an 1981 custituiu l eibento museológico i arqueológico de l anho, sendo dibulgados nas cápias de muitas rebistas specializadas anternacionales i an selos eitalianos <ref>SPIVEY, Nigel. ''The beauty myth''. The New Statesman, 02 May 2005 [http://www.newstatesman .com/200505020037]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>PEDLEY, John Grffiths. ''Grek Art and Archeology''. Pearson-Prentice Preça de casa, 2007. pp. 234-237</ref>. ===Çcóbolo=== Obra celebérrima de [[Míron]], l [[Çcóbolo]] (c.460-450 a.C.) fui altamente apreciado zde sue criaçon. Oureginalmente an bronze, solo ye coincido atrabeç de cópias romanas. Ye alternadamente ancluído na fase tardie de l período Sebero ó cumo un de ls purmeiros eisemplos de l Classicismo, i de fato pertence a ambos, por sou anxugamiento formal típico de la fase Sebera i por sou naturalismo abançado, que lhougo adelantre se tornarie la assinatura Clássica por eiceléncia. Sue postura ye un feliç eisemplo de la catura de l ritmo, de la harmonia i de l eiquilíbrio, anque ser algo ancorreta an tenermos de la dinámica sportiba. La purmeira cópia coincida an tiempos modernos fui çcubierta an 1781 na colina de l [[Squilino]], an [[Roma]], i se tornou eimediatamente famosa. Outras cópias i cachos aparecírun an sucesson. Nua deilhas, mui coincida, hoije ne l [[Museu Británico]], la cabeça fui restaurada inadequadamente boltada para la frente. Mas ua reduçon romana an bronze de l [[seclo II]] mostra la cabeça boltada para trás, mirando a mano que sigura l çco, ua atitude mais natural pa l mobimiento i que debe tener sido la forma de la cumposiçon primitiba, cuncordando cun ua çcriçon feita por [[Luciano de Samósata]] ne l sou ''Philopseudes''. Ua cópia fragmentária, custando solo l torso, fui cumpletada cumo l ''Guerreiro ferido'', hoije ne ls [[Museus Capitolinos]] <ref>WUNSCHE, Raimund. '''Glytothek, Munich: Masterpieces of Grek and Roman Sculture''. C.H.Veck, 2007. p. 219</ref>. ===Métopes de l Partenon=== [[Fexeiro:South metope 3 Parthenon BM.jpg|thumb|140px|Ua de las métopes sul de l Partenon, c. 446-440 a.C.. Museu Británico]] Grande i amportante grupo oureginalmente anstalado nas métopes de l Partenon, an Atenas. Anscriçones ne l templo datan-nas de c. 446-440 a.C. i anque séren giralmente cunsidradas obras Clássicas, son de ls derradeiros eisemplares de scultura cun traços Seberos. Las 92 métopes son alto-relebos, i sou zeinho ye atribuído la Kálamis a partir de anscriçones ne l eidifício. Las que stában sob l frunton percipal, al lheste, repersentan la [[Gigantomaquia]], las de l oeste la [[Amazonomaquia]], las de l sul la [[Centauromaquia Tessaliana]] i las de l norte, an pior stado de cunserbaçon, parécen cunfigurar l saque de [[Tróia]]. Dibersas deilhas inda stan ne l eidifício oureginal, mas muitas fúrun lhebadas para la Anglaterra por [[Lord Eilgin]] cumo parte de l [[Mármores de Eilgin]], i outras acabórun depositadas ne l [[Museu de l Lhoubre]]. ==Eirradiaçon i anfluéncia== La anfluéncia de l stilo Sebero se propagou a la [[Etrúria]], adonde tubo un ampato relatibamente pequeinho, mas na [[Lícia]] i na [[Fenícia]] fui seneficatibo. Nas quelónias de la [[Magna Grécia]], cujo cuntato cula metrópole fui prejudicado durante la [[Guerra de l Peloponeso]], las obras Clássicas son surprendentemente scassas i l stilo Sebero fui mais duradouro <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=crx7lIsT90YC&oi=fnd&pg=PA35&dq=%22sebere+style%22&ots=zwRebBWqhl&sig=fj_cNNpM5zTmNQCGZtpB7K4Ky0#PPA35,M1 RIDGWAY (1995) pp. 36-37]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Las geraçones seguintes de scultores griegos admirórun la pureza i austeridade de l stilo Sebero, ambora nun la eimitassen. Mas durante l Heilenismo, cun sues tendéncias storicistas, aquel modelo recuperou prestígio i traços del fúrun outra beç ampregados nua síntese eclética cun nuobas tendéncias. An tiempos modernos las obras de l período Sebero éran pouco coincidas i l stilo sequiera era eidantificado até la çcubierta de la statuária de l Templo de Zeus an Oulímpia, na década de 1870, que causou ua grande surpresa ne ls círclos eruditos por sou aspeto que se julgou "rústico", nua cumparaçon depreciatiba, hoije tenida cumo andebida, cula porduçon Classicista. Atualmente l stilo Sebero ye cunsidrado ua antidade stética outónoma, alguas de sues obras-primas yá gozan de fama mundial i son spostas ne ls museus an pie de eigualdade cun las grandes criaçones de l Classicismo griego <ref name="bisual-arts-cork"/>. Na lhinha eibolutiba de la scultura griega, l estilo Sebero repersenta ua fase de straordinária amportança, abrindo spácio pa l studo de l cuorpo a partir de la Natureza i nun solo perpetuando un modelo stático eidealista i abstrato eipitomizado pul ''kouros'', que dominou l período anterior. Ls scultores Seberos tamien fúrun ls respunsables pula formulaçon nun cúrtio spácio de tiempo dun cánone de proporçones que serie la base subre la qual Policleto, l "pai de l Classicismo", custruirieb l sou própio cánone, i dun nuobo i basto repertório formal i técnico que ne l Classicismo serie splorado i bariado a la sauston, i nesse sentido l stilo Sebero ye la base i parte amportante de la própia eissencia de la arte Clássica, ua arte que ben anspirando artistas zde sou aparecimiento até ls dies de hoije <ref>MÉTRAUX, Guy. ''Scultors and Physicianes in Fifth-century Grece''. McGill-Quen's Press. Prefácio, bi-biii [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Q_y4HR_Hca0C&oi=fnd&pg=PR6&dq=%22sebere+style%22&ots=8JWT-Z57bs&sig=J1RCsoWTDC2_yojmH4d_pHt2QbM#PPR8,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. =={{Ber tamien}}== *[[Stória de la Grécia]] *[[Período geométrico|Período Geométrico]] *[[Período Dedálico]] *[[Grécia Antiga#Período Clássico|Período Clássico]] *[[Período Heilenístico]] *[[Arte de la Grécia Antiga]] *[[Scultura]] *[[Escultura de la Grécia Antiga]] *[[Scultura de l Classicismo griego]] *[[Scultura de l Heilenismo]] *[[Cultura de la Grécia]] *[[Legado griego]] ==Referencias== {{reflist}} [[Catadorie:Scultura de la Grécia Antiga]] [[fr:Sculpture grecque classique#Le style sévère (480 - 450)]] 46irdwpul91jkkzqlakpanydqv3ni76 Stória de l Brasil 0 1099 108546 106351 2026-09-26T03:00:18Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108546 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} {{Stória de l Brasil}} La '''Stória de l [[Brasil]]''' ye un domínio de studos de [[Stória]] focado na eiboluçon de l território i ourganizaçon social de l Brasil que, canonicamente, se stende de la chegada de l [[Pertual|pertueses]] até ls dies atuales. Inda assi, este artigo tamien cuntén anformaçones subre la [[pré-stória]] de l [[Brasil]], ó seia, l período an que nun houbo registros [[scrita|scritos]] subre las atebidades zambolbidas puls pobos [[Pobos ameríndios|andígenas]] ne l Brasil. L purmeiro [[ouropeu]] a chegar nas tierras que hoije fórman l Brasil fui l spanhol [[Bicente Yáñeç Pinzón]] ne l die [[26 de Janeiro]] de [[1500]]{{fat}}. Apesar desso oufecialmente l Brasil fui çcubierto an [[22 de Abril]] de [[1500]] pul nabegador pertués [[Pedro Álbares Cabral]], que, ne l comando dua squadra cun çtino a la [[Índia]], chegou al lhitoral sul de la [[Bahia]], na region de la atual cidade de [[Porto Siguro]]<ref>[http://www.brasil.gob.br/pais/storia/sec_xbi/ Portal de l Gobierno Brasileiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Stória - Seclo XV/XVI.</ref>. A partir de [[1530]], la Corona Pertuesa amplemientou ua política colonizadora, einicialmente cun las [[capitanies heireditárias]], depuis cul [[goberno giral]], anstalado an [[1548]]. Ne l final de l [[seclo XVII]] fúrun çcubiertas ricas jazidas de [[ouro]] ne ls atuales stados de [[Minas Gerales]]<ref name="ancarta">[http://encarta.msn.com/ancyclopedie_761554342/Brazil.html Ancarta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Brazil</ref>, [[Goiás]] i [[Mato Grosso]] que fui determinante pa l poboamiento de l anterior de l Brasil. An [[1789]], quando la Corona pertuesa anunciaba la derrama, medida para cobrar supostos ampostos atrasados, eclodiu an [[Bila Rica]] (atual [[Ouro Preto]]) la [[Ancunfidéncia Mineira]]. La rebolta fracassou i, an [[1792]], un de sous lhíderes, [[Tiradentes]], morriu anforcado<ref>AQUINO, Rubin Santos Lhion de; BELLO, Marco António Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhães. ''Un suonho de lhiberdade: la cunjuraçon de Minas.'' San Paulo: Eiditora Moderna, 1998. 176p. eil. ISBN 8516021009</ref>. Ne l ampeço de l [[seclo XIX]], cula transferéncia de la Corte Pertuesa pa l [[Brasil]], fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l regente [[Don Juan BI]] abriu ls portos de l paíç, premitiu l funcionamiento de fábricas i fondou l [[Banco de l Brasil]]. Cun esso, l paíç tornou-se [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] i Don Juan BI, coronado rei. Lhougo depuis boltou para [[Pertual]], deixando sou filho más bielho, Don Pedro, cumo regente de l paíç. An [[7 de setembre]] de [[1822]], Don Pedro proclamou la [[Andependéncia de l Brasil|andependéncia]] i reinou até [[1831]], quando fui sucedido por sou hardeiro, [[Don Pedro II]], que tenie solo cinco anhos<ref name="ReferenceA">BESOUCHET, Lhidie, Pedro II i l seclo XIX, Nuoba Frunteira, 1979</ref>. Als catorze anhos an [[1840]], [[Don Pedro II]] tubo sue maioridade declarada, sendo coronado amperador ne l anho seguinte. Na purmeira década de l [[Segundo Reinado]], l regime stablizou-se. Las porbíncias fúrun pacificadas i la redadeira grande ansurreiçon, la [[Rebolta Praieira]], fui derrotada an [[1850]]. Nesse mesmo anho, l amperador stingue l [[tráfico de scrabos]]. Als poucos, ls [[eimigraçon ne l Brasil|eimigrantes]] ouropeus assalariados sustituíran ls scrabos<ref name="bestibular.uol">[http://bestibular.uol .com.br/ultnot/resumos/ult2770u39.jhtn UOL Bestibular]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Café atrai eimigrante ouropeu pa l Brasil</ref>. Ne l cuntesto geopolítico, l [[Brasil]] se alia a la [[Argentina]] i [[Uruguai]] i entra an [[guerra]] contra l [[Paraguai]]. Ne l final de l cunflito, quaije dous terços de la populaçon paraguaia staba muorta. La partecipaçon de [[negro]]s i [[mestiço]]s nas tropas brasileiras na [[Guerra de l Paraguai]] dou grande ampulso al mobimiento [[abolicionismo|abolicionista]] i al declínio de la monarquia. Pouco tiempo depuis, an [[1888]] la [[princesa Isabel]], filha de [[Don Pedro II]], assina la [[Lei Áurea]], que stingue la scrabidon. Al abandonar ls propietários de scrabos, sin ls andenizar, l ampério brasileiro perde la redadeira base de sustentaçon<ref name="ancarta"/>. An [[15 de nobembre]] de [[1889]], acuntece la [[proclamaçon de la república]] pul [[marechal]] [[Manuel Deodoro de la Fonseca]] i ten ampeço la [[República Bielha]], la qual termina an [[1930]], cula chegada de [[Getúlio Bargas]] al poder. A partir dende, la stória çtaca la andustrializaçon de l Brasil i la partecipaçon brasileira na [[Segunda Guerra Mundial]] al lhado de l [[Stados Ounidos]]; l mobimiento melitar de [[1964]], adonde l general [[Humberto de Alencar Castielho Branco|Castielho Branco]] assumiu la [[persidente de l Brasil|persidéncia]]. L [[Regime Melitar]], a pretesto de cumbatener la [[subberson]] i la [[corrupçon]], suprimiu dreitos custitucionales, perseguiu i censurou ls [[meios de quemunicaçon]], stinguiu ls partidos políticos i criou l [[bipartidarismo]]. Apuis de l fin de l regime melitar, ls deputados federales i senadores se reuniran , an [[1988]], an [[assembléia nacional custituinte]] i promulgórun la nuoba [[custituiçon brasileira de 1988|Custituiçon]], que amplia ls dreitos andibiduales. L paíç se redemocratiza<ref>[http://bestibular.uol.com.br/ultnot/resumos/ult2770u36.jhtn UOL Bestibular]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Democracie buolta cula campanha de las 'Diretas yá'</ref> i cada beç más se ansere ne l cenário anternacional. == Periodizaçon == {{Artigo percipal|[[Periodizaçon de la Stória de l Brasil]]}} La periodizaçon tradecional debide la Stória de l Brasil normalmente an quatro períodos gerales: {| width=30% |- !bgcolor=#ffe5b4|Anho !bgcolor=#ffe5b4|Período |---- bgcolor=#f5f5dc |align=center|Até [[1500]] |Pré-Çcubrimiento |---- bgcolor=#f5f5dc |align=center|[[1500]] la [[1822]] |Quelónia |---- bgcolor=#f5f5dc |align=center|[[1822]] la [[1889]] |Ampério |---- bgcolor=#f5f5dc |align=center|A partir de [[1889]] |República |} == Período pré-çcubrimiento (até 1500) == {{Artigo percipal|[[Pré-Stória de l Brasil]]}} Quando çcubierto puls pertueses an [[1500]], stima-se que l atual território de l Brasil (la cuosta ouriental de la [[América de l Sul]]), era habitado<ref>[http://www.sic.inep.gob.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=161&Itemid=83&lhang=br Mercosul Eiducacional]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} La pre-storia de l Brasil registrada.</ref> por 2 milhones de andígenas<ref name="CSF">[http://www.colegiosaofrancisco .com.br/alfa/brasil/storia-de l-brasil-3.php Coleijo San Francisco]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Stória de l Brasil</ref><ref>[http://www.meusestudos .com/storia-de l-brasil/çcubierta-de l-brasil/ourige-de l-pobos-amaricanos.html Mius Studos .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ourige de l Pobos Amaricanos</ref>, de l norte al sul. La populaçon ameríndia era repartida an grandes naciones andígenas cumpuostas por bários grupos étnicos antre ls quales se çtacan ls grandes grupos [[tupi-guarani]], [[jé]] i [[aruaque]]. Ls purmeiros éran subdibididos an [[guaranis]], [[tupiniquin]]es i [[tupinambá]]s, antre einúmeros outros. Ls [[tupis]] se spalhában de l atual Riu Grande de l Sul al Riu Grande de l Norte de hoije. Segundo [[Luís de la Cámara Cascudo]]<ref name = "Cascudo II 865">CASCUDO, Lhuís de la Cámara, Dicionário de l folclore brasileiro, p. 865 de l belume II.</ref>, ls tupis fúrun «la purmeira raça andígena que tubo cuntato cul colonizador i (…) decorrientemente la de maior persença, cun anfluéncia ne l [[mameluco]], ne l [[mestiço]], ne l [[luso-brasileiro]] que nacie i ne l ouropeu que se fixaba». La anfluéncia tupi dou-se na [[alimentaçon]], ne l [[lhéngua]], ne ls [[agricultura|porcessos agrícolas]], de [[caça]] i [[pesca]], nas [[superstiçon]]es, questumes, [[folclore]], cumo splica Cascudo: <blockquote>«L tupi era la raça stórica, studada puls messionários, dando la tropa auxiliar, recebindo l batismo i ajudando l cunquistador a spulsar einemigos de sue tierra. (…) Éran ls artífices de la [[rede de drumir]], criadores de la [[farinha de mandioca]], [[farinha de palo]], de l cumplexo de la goma de [[mandioca]], de las bubidas de fruitas i raízes, de la chicha i peixe moqueados, eilemientos que possiblitórun l abanço branco pul [[serton]]».</blockquote> [[Fexeiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|260px|Beilça [[tupinambá]] an eilustraçon de l lhibro ''[[dues Biaiges al Brasil]]'' de [[Hanes Staden]]]] De l lhado ouropeu, antes de la çcubierta de l Brasil houbo bários tratados antre [[Pertual]] i [[Spanha]], stablecendo lhemites i debedindo l mundo yá çcubierto de l mundo inda por çcubrir<ref>Almanaque Abril. ALMANAQUE ABRIL 95: la anciclopédia an multimédia. Abril, San Paulo, 1995.</ref>. Destes acuordos assinados a la çtáncia de la tierra atribuída, l [[Tratado de Tordesilhas]] ([[1494]]) ye l más amportante, por definir las porçones de l globo que caberian la Pertual ne l período an que l Brasil fui quelónia pertuesa<ref>[[Oulibeira Lhima|LIMA, Oulibeira]]. Çcubrimiento de l Brasil. in: ''Lhibro de l Centenário (1500-1900) (b. III).'' Riu de Janeiro: Amprensa Nacional, 1902.</ref>. Stablecian sues cláusulas que las tierras la lheste dun [[meridiano]] eimaginário que passarie a 370 [[lhégua]]s marítimas la oeste de las ilhas de [[Cabo Berde]] pertencerian al rei de Pertual, anquanto las tierras la oeste serien posse de l reis de [[Reino de Castielha|Castielha]] (atualmente Spanha). Ne l atual território de l Brasil, la lhinha atrabessaba de norte la sul, de la atual cidade de [[Belén de l Pará]] a la atual [[Laguna]], an [[Santa Catarina]]. Quando soube de l tratado, l rei de Fráncia [[Francisco I de Fráncia|Francisco I]] tenerie preguntado qual era "la cláusula de l testamiento de [[Adon]]" que debedie l planeta antre ls reis de Pertual i Spanha i l scluía de la partilha. == Período quelonial (1500-1808) == === La chegada de l pertueses=== {{Artigo percipal|[[Çcubierta de l Brasil]]}} [[Fexeiro:Rótulo de cigarro. Cigarros la Pedro Álbares Cabral.JPG|thumb|250px|left|[[Litografie]] de Pedro Álbares Cabral, çcubridor de l Brasil an [[1500]], an rótulo de [[cigarro]]s de l Brasil.]] L período cumprendido antre l Çcubrimiento de l Brasil an 1500, (chamado puls pertueses de ''Achamiento de l Brasil''), até la [[Andependéncia de l Brasil]], ye chamado, ne l Brasil, de ''Período Quelonial''. Ls pertueses, mas, chaman este período de ''La Custruçon de l Brasil'', i l sténden até 1825 quando Pertual recoinciu la andependéncia de l Brasil. Ne l die [[22 de abril]] de [[1500]], l anton [[Pertual|pertués]] [[Pedro Álbares Cabral]], saindo de [[Lisboua]], ampeçou biaige para oufecialmente çcubrir i tomar posse de las nuobas tierras para la Corona, i depuis seguir biaige para la [[Índia]], cuntornando la [[África]] para chegar la [[Calecute]]<ref>[http://www.brasil.gob.br/pais/storia/sec_xbi/ Portal de l Gobierno Brasileiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Stória de l Brasil</ref>. Lhebaba dues carabelas i 13 naus, i por buolta de 1 500 homes<ref name="BN Armada">[http://purl.t/162/1/brasil/13_armada.html Biblioteca Nacional]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Las Biaiges de l Pertueses - La Armada</ref> - antre ls más sperientes [[Nicolau Coneilho]], que acababa de regressar de la Índia<ref name="BN Armada"/>; [[Bartolomiu Dies]], que çcubrira l cabo de la Buona Spráncia<ref name="BN Armada"/>, i sou armano [[Diogo Dies]], que más tarde [[Cermeinho Baç de Camina]] çcrebirie beilçando na praia an [[Porto Siguro]] cun ls índios, «al jeito deilhes i al sonido dua gaita»<ref name="Camina">[http://t.wikisource.org/wiki/Carta_la_El_Rei_D._Manuel_(ortografie_atualizada) Wikisource] - Carta la El Rei D. Manuel</ref>. Las percipales naus se chamában ''Anunciada'', ''San Pedro'', ''Sprito Santo'', ''El-Rei'', ''Santa Cruç'', ''Fror de la Mar'', ''Bitoria'' i ''Trindade''<ref>[[Juan Rieiro|RIBEIRO]], «Stória de l Brasil», pág.43</ref>. L bice-comandante de la frota era [[Sancho de Tobar]] i outros capitanes éran [[Simon de Miranda]], [[Aires Gomes de la Silba]], [[Nuno Lheiton]]<ref>[http://purl.t/162/1/brasil/32_lheitao_cunha.html Biblioteca Nacional]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Las Biaiges de l Pertueses - Nuno Lhion de la Cunha</ref>, [[Basco de Ataíde]], [[Cermeinho Dies]], [[Gaspar de Lhemos]], [[Luís Pires]], [[Simon de Pina]], [[Pedro de Ataíde]], de alcunha ''l anferno'', para alhá de l yá citados Nicolau Coneilho i Bartolomiu Dies. Por feitor, la armada trazie [[Aires Correia]], que habie de quedar na Índia<ref name="BN Armada"/>, i por scribanes [[Gonçalo Gil Barbosa]] i Cermeinho Baç de Camina. Antre ls pilotos, que éran ls berdadeiros nabegadores, benien [[Afonso Lhopes]] i [[Cermeinho Scobar]]<ref>[http://www.unemat.br/pesquisa/coeduc/downloads/cumo_l_Brasil_fui_çcubierto.pdf Anciclopédia Delta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Cumo l Brasil fui çcubierto?</ref>. Diç la ''Crónica de l Sereníssimo Rei [[D. Manuel I]]'': [[Fexeiro:Nau de Pedro Álbares Cabral.jpg|thumb|250px|La nau de Pedro Álbares Cabral an eilustraçon de l ''Lhibro de las Armadas que de Pertual passórun a la Índia...'']] <blockquote>«I, porque el Rei siempre fui mui anclinado a las cousas que tocában la nuossa Santa fé católica, mandou nesta armada uito frades de la orde de S. Francisco, homes lhetrados, de que era Bigário frei Anrique, que depuis fui cunfessor del Rei i Bispo de Ceuta, ls quales cumo uito capelanes i un bigário, ourdenou que quedassen an Calecut, para admenistráren ls sacramientos als pertueses i als de la tierra se se quejissen cumbertener a la fé.»</blockquote> Áncoras lhebantadas an Lisboua, la frota passou por [[San Nicolau]], ne l arquipélago de Cabo Berde, an 16 de márcio. Tenien-se afastado de la cuosta africana acerca de las [[Canárias]], tocados puls [[bentos alísios]] an direçon al oucidente. An [[21 de abril]], de la nau capitánea abistórun-se ne l mar, boiando, plantas. Más tarde surgiran páixaros marítimos, senhales de tierra próssima. Al amanhecer de [[22 de abril]] oubiu-se un grito de "tierra a la bista", pus se abistou l monte que Cabral batizou de [[Monte Pascoal]], ne l lhitoral sul de la atual [[Bahia]]. Eilhi aportórun las naus, çcutindo-se até hoije se tenerie sido eisatamente an [[Porto Siguro]] ó an [[Santa Cruç Cabrália]], i fazirun cuntato cun ls tupiniquines, andígenas pacíficos. La tierra, la que ls natibos chamában [[Pindorama]] ("tierra de las palmeiras"), fui al percípio chamada puls pertueses de [[Ilha de Bera Cruç]] i neilha fui arguido un [[padron]] (marco de posse an nome de la [[Corona Pertuesa]]). Apuis, a tierra serie rebatizada cumo [[Tierra de Santa Cruç]] i más tarde Brasil. Staba situada 5.000&nbsp;km al sul de las tierras çcubiertas por [[Cristóvão Colombo]] an [[1492]] i 1 400 quilómetros aquén de la [[Linha de Tordesilhas]]. [[Sérgio Buarque de Houlanda]] çcribe, an ''Stória Giral de la Ceblizaçon Brasileira'': <blockquote>«Tenendo beleijado pa l norte, achórun dieç lhéguas más adelantre un arrecife cun porto drento, mui siguro. Ne l die seguinte, sábado, entrórun ls nabios ne l porto i ancorórun más acerca de la tierra. L lhugar, que todos achórun deleitoso, proporcionaba buona ancoraige i podie abrigar más de 200 ambarcaçones. Algua giente de bordo fui a la tierra, mas nun puode antender la algarabie de ls habitantes, defrente de todas las lhénguas coincidas».</blockquote> [[Fexeiro:Meirelles-purmeiramissa2.jpg|thumb|250px|left|Detalhe de la ''La Purmeira Missa ne l Brasil'' de [[Bitor Meirelles]] ([[1861]])]] Ne l die [[26 de abril]], un [[demingo]] (l de Pascoela), fui oufeciada la [[La Purmeira Missa ne l Brasil|purmeira missa ne l tierra brasileiro]] por frei [[Anrique Soares]] (ó frei [[Anrique de Coimbra]])<ref name="BN Armada"/>, que pregou subre l Eibangelho de l die. Batizórun a tierra cumo [[Ilha de la Bera Cruç]] ne l die [[1 de maio]] i nua segunda missa Cabral tomou posse de las tierras an nome de l rei de [[Pertual]]. Ne l mesmo die, ls nabios partiran, deixando na tierra pul menos dous degredados i dous grumetes que habien fugido de bordo. Cabral partiu para la Índia pula bie cierta que sabie eisistir a partir de la cuosta brasileira, esto ye, cruzou outra beç l [[Ouceano Atlántico]] i costeou la África. L rei [[D. Manuel I]] recebiu la ambora de l çcubrimiento por cartas scritas por [[Mestre Juan]], físico i cerjano de D. Manuel<ref name="BN Armada"/> i [[Cermeinho Baç de Camina]], sumanas depuis. Transportadas na nau de [[Gaspar de Lhemos]], las cartas çcrebian de forma pormenorizada las cundiçones geográficas i sous habitantes, zde anton chamados de [[pobos ameríndios|índios]]. Atento als oubjetibos de la Corona na spanson marítima, Camina anformaba al rei<ref name="Camina"/>: <blockquote>«Neilha até agora nun podemos saber que haba [[ouro]] nin [[prata]], nin algo de metal nin de fierro lo bimos; cermeinho a tierra an si ye de muitos buns aires, assi frius i temperados cumo ls d'antre [[Riu Douro|Douro]] i [[Riu Minho|Minho]], porque neste tiempo de agora assi ls achamos cumo ls de alhá; augas son muitas anfindas i an tal maneira ye graciosa, que querendo aprobeitar-se dar-se-á neilha todo por bien de las augas que ten; cermeinho l melhor fruito que neilha se puode fazer me parece que será salbar esta giente (...) buona i de buona semplicidade».</blockquote> [[Damion de Góis]] narra l çcubrimiento an sue lhéngua [[Renacimiento|renacentista]]: <blockquote>«Nabegando a lhoiste, als xxiiij dies de l mes Dabril biran tierra, de l que foron mui alegres, porque polo rumo an que jazie, bion nun ser nanhue de las que até anton éran çcubertas. Padralures Cabral fizo rostro para aqueilha banda & cumo foron bien a la bista, mandou al sou mestre que ne l squife fusse a tierra, l qual tornou lhougo cun nuobas de ser mui fresca & biçosa, dezindo que bira andar giente baça & znuda pula praia, de pelo cumprido & corredio, cun arcos & frechas nas manos, pul que mandou alguns de l capitanes que fússen cun ls bateis armados ber se esto era assi, ls quaes sin saliren an tierra tornórun a la capitaina afirmando ser berdade l que l mestre dixera. Stando yá sobrancora se alebantou de nuite hun temporal, cun que corrírun de lhongo de la cuosta ate tomáren hun porto mui buono, adonde Pedralures surgio cun las outras naos & por ser tal le pos nome Porto Siguro».</blockquote> Para alhá de las cartas arriba mencionadas, outro amportante decumiento subre l çcubrimiento de l Brasil ye l [[Relato de l Piloto Anónimo]]. De ampeço, la çcubierta de la nuoba tierra fui mantenida an segredo pul Rei de Pertual. L restro de l mundo passou a coincer l Brasil zde pul menos [[1507]], quando a tierra apareciu cul nome de ''América'' na carta (mapa) de [[Martin Waldsemuller]], ne l qual stá assinalado na cuosta l Porto Siguro<ref>[http://www.heinry-dabis .com/MAPS/Ren/Ren1/310.html Mapa-Múndi de 1507 de [[Martin Waldsemuller]] ]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Spediçones sploratórias === An [[1501]], ua grande spediçon sploratória, la purmeira frota de recoincimiento, cun trés naus, ancontrou cumo recurso splorable solo l [[Caesalpinia echinata|palo-brasil]], de madeira abermelhada i baliosa ousada na tinturarie ouropéia, mas fizo un lhebantamiento de la cuosta. Comandada por Gaspar de Lhemos, la biaige tubo ampeço an [[10 de maio]] de [[1501]] i findarie cul retorno la Lhisboua an [[7 de setembre]] de [[1502]], depuis de percorrer la cuosta i dar nome als percipales acidentes geográficos. Subre l comandante, puoden tener sido D. Nuno Manuel, André Gonçalbes, Fernon de Noronha, Gonçalo Coneilho ó Gaspar de Lhemos, sendo este redadeiro l nome más aceito. An 1501, ne l die [[1 de nobembre]], fui çcubierta la [[Baía de Todos ls Santos]], na atual [[Bahia]], lhocal que más tarde serie scolhido por [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] para abrigar la sede de la admenistraçon quelonial. Alguns storiadores negan la heipótese de Gonçalo Coneilho, que solo tenerie partido de Lisboua an 1502. L [[Baran de l Riu Branco]], an sues ''Efemérides'', fixa-se an André Gonçalbes, que ye la berson más quemumente aceita. Mas André Gonçalbes fazie parte de la armada de Cabral, que retornou la Lhisboua quando la spediçon de 1501 yá partira pa l Brasil i culha cruzou na altura de l arquipélago de Cabo Berde. [[Fexeiro:Brazil-16-map.jpg|thumb|250px|Detalhe de l mapa "''Tierra Brasilis''" (Atlas Miller, [[1519]]), atualmente na [[Biblioteca Nacional de Fráncia]].]] Assi, dibersos storiadores outan por Gaspar de Lhemos, que antre júnio i júlio de 1500 habie chegado la Pertual cula ambora de l çcubrimiento. L [[Florença|florentino]] [[Américo Bespúcio]] benie cumo piloto na frota (i por sou nome serie batizado to l cuntinente, más tarde). Depuis de 67 dies de biaige, an [[16 de agosto]], la frota alcançou l que hoije ye l [[Cabo de San Roque]] ([[Paraíba]]) i, segundo Cámara Cascudo, eilhi plantou l marco de posse más antigo de l Brasil. Houbo, na ocasion, cuntatos antre pertueses i ls índios [[potiguares]]. Al lhongo de las spediçones, ls pertueses questumában batizar ls acidentes geográficos segundo l calendário culs nomes de l santos de ls dies, eignorando ls nomes lhocales dados puls natibos. An [[1 de nobembre]] ([[Die de Todos ls Santos]]), chegórun a la Baía de Todos ls Santos, an [[21 de dezembre]] (die de [[San Tomé]]) al [[Cabo de San Tomé]], an [[1 de janeiro]] de 1502 a la [[Baía de la Guanabara]] (por esso batizada de "[[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]]" ) i ne l die [[6 de janeiro]] ([[Die de Reis]]) a la [[angra]] (baía) batizada cumo [[Angra de l Reis]]. Outros lhugares çcubiertos fúrun la foç de l [[riu San Francisco]] i l [[Cabo Friu]], antre bários. Las trés naus que chegórun a la [[Guanabara]] éran comandadas por [[Gonçalo Coneilho]], i neilha benie Bespúcio. Tomando la streita antrada de la barra pula foç dun riu, chamórun-na Riu de Janeiro, nome que se stendiu a la cidade de San Sabastian que eilhi se arguerie más tarde. An [[1503]] houbo nuoba spediçon, desta beç comandada (sin cuntrobérsias) por [[Gonçalo Coneilho]], sin ser stablecido qualquiera assentamiento ó [[feitoria]]. Fui ourganizada an funçon un cuntrato de l rei cun un grupo de comerciantes de Lhisboua para strair l palo-brasil. Trazie outra beç Bespúcio i seis nabios. Partiu an maio de Lhisboua, stubo an agosto na ilha de [[Fernando de Noronha]] i eilhi afundou la nau capitánia, çpersando-se la armada. Bespúcio puode tener ido para la Bahia, passado seis meses an Cabo Friu, adonde fizo antrada de 40 lhéguas tierra adentro. Eilhi tenerie deixado 24 homes cun mantimientos para seis meses. Coneilho, al que parece, stubo recolhido na region adonde se fundarie depuis la cidade de l Riu de Janeiro, possiblemente durante dous ó trés anhos. Nessa ocasion, Bespúcio, la serbício de Pertual, retornou al maior porto natural de la cuosta brasileira, la Baía de Todos ls Santos. Durante las trés purmeiras décadas, l lhitoral baiano, cun sues einúmeras anseadas, serbiu fundamentalmente cumo apoio a la rota de la Índia, cujo [[comércio]] de perdutos de [[luxo]] – [[seda]], [[tapete]]s, [[porcelana]] i [[speciarie]]s – era más bantajoso que ls perdutos oufrecidos pula nuoba quelónia. Ne ls pequeinhos i grandes portos naturales baianos, an special ne l de Todos ls Santos, las frotas se abastecian de [[auga]] i de [[lenha]] i aprobeitában para fazer pequeinhos reparos. Ne l Riu de Janeiro, alguns nabios aportórun ne l lhocal que ls índios chamában de ''Uruçu-Mirin'', la atual [[praia de l Flamengo]]. Junto a la foç de l [[riu Carioca]] (outrora abundante fuonte de [[auga doce]]) fúrun arguidas ua casa de piedra i un [[arraial]], deixando-se ne l lhocal degredados i galhinhas. La custruçon anspirou l nome que ls índios dórun al lhocal (''cari-oca'', "casa de l brancos"), que passarie a ser l [[gentílico]] de la cidade de l Riu. L arraial, inda assi, fui lhougo çtruído. Outras squadras passarian pula Guanabara: la de [[Cristófe Jacques]], an [[1516]]; la de [[Fernon de Magalhanes]] (que chamou l lhocal de ''Baía de Santa Lhuzia''), an [[1519]], na purmeira [[circunabegaçon]] de l mundo; outra beç la de Jacques, an [[1526]], i la de [[Martin Afonso de Sousa]], an [[1531]]. Outras spediçones al lhitoral brasileiro puoden tener ocorrido, yá que zde [[1504]] son assinaladas atebidades de [[corsário]]s. Houlanda, an ''Raízes de l Brasil'', cita l capitan francés [[Paulmier de Gonnebille]], de [[Honfleur]], que permaneciu seis meses ne l lhitoral de [[Santa Catarina]]<ref>Lheyla Perrone Moisés, ''Binte Lhunas: Biaige de Paulmier de Gonnebille al Brasil, 1503-1505,'' [[Cumpanha de las Lhetras]], San Paulo, 1992</ref>. La atebidade de nabegadores nó-pertueses se anspiraba [[doutrina de la lhiberdade de l mares]], spressada por [[Hugo Grotius]] an ''[[Mare lhiberun]]'', base de la reaçon ouropéia contra Spanha i Pertual, gerando [[piratarie]] alargada puls mares de l planeta<ref>[http://www.rebistamilitar.t/modules/articles/article.php?id=139 Rebista Melitar.t]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} La Tese de l “Mare Lhiberun” (1608) i ls Bentos de la Stória</ref>. === Straçon de palo-brasil === {{Artigos percipales|[[Stratibismo ne l Brasil]], [[Caesalpinia echinata|Palo-brasil]]}} [[Fexeiro:Derrubada de l Palo Brasil.jpg|thumb|280px|left|Derrubada de l palo-brasil an eilustraçon de la ''Cosmografie Ounibersal'' de [[André Thebet]], 1575.]] L palo-brasil (que ls índios [[tupis]] chamában de ''ibirapitanga'') era la percipal riqueza de crecente demanda na Ouropa. Stima-se que habie, na época de l çcubrimiento, más de 70 milhones de arbles de l tipo, abundando nua faixa de 18&nbsp;km de l lhitoral de l Riu Grande de l Norte até la Guanabara. Quaije todas fúrun derrubadas i lhebadas para la Ouropa. La straçon fui tanta que atualmente la spece ye protegida para nun sofrer stinçon. Para splorar la madeira, la Corona adotou la política de oufrecer a particulares, an giral [[crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]], cuncessones de sploraçon de l palo-brasil mediante ciertas cundiçones: ls cuncessionários deberian mandar sous nabios çcubriren 300 lhéguas de tierra, anstalar fortalezas nas tierras que çcubrissen, mantendo-las por trés anhos; de l que lhebassen pa l Reino, nada pagarian ne l purmeiro anho, ne l segundo pagarian un sesto i ne l terceiro un quinto. Ls nabios ancorában na cuosta, alguas dezenas de marenheiros zambarcában i recrutában índios para trabalhar ne l corte i carregamiento de las toras, an troca de pequeinhas mercadorias cumo roupas, colares i [[speilho]]s (prática chamada de "[[scambo]]"). Cada nau carregaba an média cinco mil toras de 1,5 metro de cumprimiento i 30 quilogramas de peso. An [[1503]], to a tierra de l Brasil fui arrendada pula corona la [[Fernon de Noronha]] (ó Lhoronha), i outros crestianos-nuobos, produzindo 20 mil [[quintal]]es de madeira burmeilha. Segundo [[Capistrano de Abreu]], an ''Capítulos de la Stória Quelonial'', cada quintal era bendido an Lhisboua por 2<sup>1/3</sup> [[ducado]]s, mas lhebá-lo até alhá custaba solo meio ducado. Ls arrendatários pagában 4 mil ducados a la Corona. Comerciantes de Lhisboua i de l Porto ambiában ambarcaçones a la cuosta para cuntrabandeáren palo-brasil, abes de plumaige quelorida ([[papagaio]]s, [[arara]]s), piels, raízes medicinales i índios para scrabizar. Surgiran, assi, las purmeiras feitorias. L náufrago Diogo Álbares, l [[Caramuru]], stableciu-se zde 1510 na barra de la Baía de Todos ls Santos, adonde negociaba cun barcos pertueses i strangeiros. Outra feitoria fui chamada de Aldé Bielha de Santa Cruç, próssima al lhocal de la çcubierta. Para alhá de l pertueses, sous ribales ouropeus, principalmente franceses, passórun la frequentar la cuosta brasileira para cuntrabandear la madeira i caturar índios. Ls franceses cuntrabandeórun mui palo-brasil ne l lhitoral norte, antre la foç de l riu Rial i la Baía de Todos ls Santos, mas nun chegórun a stablecer feitoria. Outro punto de cuntrabando, subretodo ne l [[seclo XVII]], fui l [[Morro de San Paulo]] (Bahia). Até que Pertual stablecisse l sistema de [[Capitanias de l Brasil|capitanias heireditárias]], la persença más custante na tierra era de l franceses. Stimulados por sou rei, corsários passan la frequentar la [[Guanabara]] a la percura de palo-brasil i outros perdutos. Ganhórun la simpatie de l índios [[tamoio]]s, que a eilhes se aliórun durante décadas contra ls pertueses. Pertual, berificando que l lhitoral era bejitado por corsários i abintureiros strangeiros, resolbiu ambiar spediçones melitares para defender a tierra. Fúrun chamadas spediçones guarda-cuostas, sendo más marcantes las dues comandadas por [[Cristófe Jacques]], de 1516-1519 i 1526-1528. Sues spediçones tenien carátener basicamente melitar, cun misson de aprisionar ls nabios franceses que, sin pagar tributos a la corona, retirában grandes quantidades de l palo-brasil. La einiciatiba tubo poucos resultados práticos, cunsidrando la eimensa stenson de l lhitoral i, cumo seluçon, Jacques sugeriu a la Corona dar ampeço al poboamiento. La spediçon ambiada an [[1530]] sob la xefia de [[Martin Afonso de Sousa]] tenie por oubjetibos splorar melhor la cuosta, spulsar ls franceses que rondában l sul i las cercanias de l [[Riu de Janeiro]], i stablecer núcleos de colonizaçon ó feitorias, cumo la stablecida an [[Cabo Friu]]. Martin Afonso dou las purmeiras [[sesmarie]]s de l Brasil. Fúrun fundados por esta spediçon ls núcleos de [[San Bicente (San Paulo)|San Bicente]] i [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], adonde l pertués [[Juan Ramalho]] bibia cumo náufrago zde [[1508]] i casara-se cula índia [[Bartira]], filha de l [[cacique]] [[Tibiriçá]]. An San Bicente fui feita an [[1532]] la purmeira eileiçon ne l [[cuntinente amaricano]] i anstalada la purmeira [[Cámara Municipal]] i la purmeira [[bila]] de l Brasil. La persença de Ramalho, que ajudaba ne l cuntato cun ls natibos i anstalara-se na aldé de Piratininga, fui l que anspirou Martin Afonso a anstalar la bila de San Bicente acerca de l núcleo que benerie a ser San Paulo. La más polémica spediçon serie la de [[Francisco de Orellana]] que, an [[1535]], penetrando pula foç de l [[riu Ourinoco]] i subindo-lo, çcribe que nua sola biaige, an meio dun ancrible emaranhado de rius i afluentes amazónicos, tenerie ancontrado l [[riu Cachequerique]], raríssima i ancomun catura flubial que une l riu [[Ourinoco]] als rius [[Riu Negro|Negro]] i [[riu Amazonas|Amazonas]]. === Admenistraçon quelonial === {{Artigos percipales|[[Colonizaçon de l Brasil]], [[Brasil Quelónia]]}} ==== Capitanias de l Mar (1516-1532) ==== La admenistraçon de las tierras ultramarinas, que la percípio fui arrendada la Fernon de Noronha, agente de la Casa [[Fugger]] (1503-1511), quedou a cargo direto de la Corona, que nun cunseguia cuntener las frequentes ancursones de franceses na nuoba tierra. Por esso, an [[1516]], [[D. Manuel I]] i sou Cunseilho crian ne ls [[Açores]] i na [[Ilha de la Madeira|Madeira]] las chamadas «capitanias de l mar», por analogie cun las stablecidas ne l [[Ouceano Índico]]. L oubjetibo fundamental era garantir l monopólio de la [[nabegaçon]] i la política de l ''mare clausun'' (mar cerrado). De dous an dous anhos, l capitan de l mar partie cun nabios para rializar un cruzeiro de anspeçon ne l lhitoral, defendendo-lo de las ancursones francesas ó castelhanas. Ne l Brasil, tenerien bejitado quatro armadas. Las armadas de Jacques assinórun-se cun ansisténcia ne l [[riu de la Prata]]. Tamien an 1516 acuntece la purmeira tentatiba de [[colonizaçon]] metódica i aprobeitamiento de la tierra cun base na plantaçon de la [[canha-de-açucre|canha]] (lhebada de [[Cabo Berde]]) i na fabricaçon de l [[açucre]]. Yá debie tener habido alguas tentatibas de capitanias i stablecimientos an tierra, pus an 15 de júlio de [[1526]] l rei [[D. Manuel I]] outorizou [[Pedro Capico]]<ref>[http://boks.gogle.co.eil/boks?id=4FAezB2IKwUC&pg=PA39&lpg=PA39&dq=Pedro+Capico&source=web&ots=DgcaxFSW7c&sig=b8NbQexkqfAcXRyiqdAfYbTeop4&hl=iw&sa=X&oi=bok_result&resnun=7&t=result Gogle Bok Search]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} PORCHAT, Eidith - Anformaçones stóricas subre San Paulo ne l seclo de sue fundaçon. Eiditora Eiluminuras. 1993. p.39</ref>, "capitan dua capitania de l Brasil", a regressar la Pertual porque "le era acabado l tiempo de sue capitania". Talbeç Jacques tenga ido buscar Capico an Porto Siguro, pus a el era justamente atribuída la fundaçon dua feitoria ne l lhocal, mui antes de ser doada cumo capitania la [[Cermeinho de l Campo Tourinho]]. Outras capitanias ancipientes puoden tener eisistido pul menos an [[Pernambuco]], [[Porto Siguro]], [[Riu de Janeiro]] i [[San Bicente (San Paulo)|San Bicente]]. [[Roberto Simonsen]] (an ''Stória Eiconómica de l Brasil'', pág.120) comenta: <blockquote>«Na tierra de Santa Cruç, l balor i las possiblidades de comércio nun justificában (...) ourganizaçones de la mesma amportança» que las feitorias de Pertual na África. «Mesmo assi, fúrun anstaladas, quier puls cuncessionários de l comércio de l palo-brasil, quier pul própio gobierno pertués, bárias feitorias, postos de resgate adonde se cuncentrában, sob l abrigo de fortificaçones primitibas, ls artigos de la tierra que las naus benien buscar. San por demales deficientes até hoije las amboras subre estas feitorias, [[Eigaraçu]], [[Itamaracá]], Bahia, Porto Siguro, Cabro Friu, San Bicente i outras antermediárias, que zaparecian, oura smagadas pul gentio, oura cunquistadas puls franceses. Mas l própio comércio de l palo-brasil ye ua demunstraçon de sue eisisténcia, i las amboras subre la década anterior, de 1530, salientan la preocupaçon de l Gobierno pertués de defendé-las.» Éran assi postos de resgate de carátener temporário, stablecimientos efémeros, assolados por antrelopos i corsários franceses, por salbaiges. Por muitos anhos cessará to l antresse de Pertual pul Brasil. L Brasil quedou al acauso... Colonizar la nuoba tierra serie çpendioso, sin lhucro eimediato. Pertual, ne l auge de sue técnica de nabegaçon, de posse de feitorias fincadas an bastíssimas cuostas de ouceanos, nun tenie recursos houmanos, cun ua populaçon stimada nun milhon de habitantes. Ampunha-se ua atitude predominantemente '''fiscal'''. Habie l qué? Habie [[macaco]]s, papagaios, salbaiges nus i primitibos. Mas habie [[palo-brasil]]...»</blockquote> [[Juan Rieiro]] (an ''Stória de l Brasil'') diç que <blockquote>«depuis de las purmeiras sploraçones, las tierras de l Brasil tornórun-se custante triato de la piratarie ounibersal. Speculadores franceses, almanes, judius i spanholes eiqui aportan, comercian cul gentio ó selbajan-se i culs cumbiben an eigual barbarie. Ls nabegadores de todos ls puntos eiqui se aprobisionan ó se abrigan de las tempestades. Abintureiros eiqui zambarcan, i biben a la bintura, na cumpanha de degredados i foragidos. L que percura la corte pertuesa de [[D. Manuel I]] son las riquezas de l Ouriente, i se algua spediçon eiqui toca i se demora, (....) nun ye l Brasil que las atrai mas inda la fascinaçon de l Ouriente.»</blockquote> ==== Capitanias heireditárias (1532-1549) ==== {{Artigo percipal|[[Capitanias de l Brasil]]}} [[Fexeiro:Capitanias.jpg|thumb|250px|<center>Las capitanias heireditárias</center>]] La apatie solo eirie cessar quando [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] ascendiu al trono. Na [[década de 1530]], Pertual ampeçaba a perder la heigemonia de l comércio na [[África Oucidental]] i ne l [[Índico]]. Circulában ansistentes amboras de la çcubierta de ouro i de prata na [[América Spanhola]]. Anton, an [[1532]], l rei decidiu acupar las tierras pul regime de capitanias, mas nun sistema [[heireditariedade|heireditário]], pul qual la sploraçon passarie a ser dreito de família. L capitan i gobernador, títalos cuncedidos al donatário, tenerie amplos poderes, dentre ls quales l de fundar poboamientos (bilas i cidades), cunceder [[sesmarie]]s i admenistrar la [[justícia]]. L sistema de [[capitanias de l Brasil|capitanias heireditárias]] amplicaba na dibison de tierras bastíssimas, doadas la capitanes-donatários que serien respunsables por sou cuntrole i zambolbimiento, i por arcar cun las çpesas de colonizaçon. Fúrun doadas als que possuíssen cundiçones financeiras para custear la ampresa de la colonizaçon, i estes éran principalmente "nembros de la burocracie statal" i "militares i nabegadores lhigados a la cunquista de la Índia" (segundo [[Eduardo Bueno]] an "Stória de Brasil"). D'acuordo cul mesmo outor, la sugeston tenerie sido dada al rei por [[Diogo de Goubeia]]<ref>[http://www.drealenteijo.t/antranet/deposito/205196/DGoubeia.htn Scuola Secundária Diogo de Goubeia (Beija)]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Diogo de Goubeia: l patrono de la Scuola</ref>, eilustre houmanista pertués, i respundia a ua "absoluta falta de antresse de la alta nobreza lhusitana" nas tierras amaricanas. Fúrun criadas, nesta dibison, quinze faixas lhongitudinales de defrentes lharguras que iban de acidentes geográficos ne l lhitoral até l [[Meridiano de las Tordesilhas]]<ref>Textualmente: "''(...) que se trace i assinale pul dezido mar Ouceano ua raia ó lhinha direta de pólo la pólo; cumbén a saber, de l pólo Ártico al pólo Antártico, que ye de norte la sul, la qual raia ó lhinha i senhal se tenga de dar i deia dreita, cumo dezido ye, la trezentas i setenta lhéguas de las ilhas de Cabo Berde an direçon a la parte de l poente, por graus ó por outra maneira, que melhor i más debrebe se puoda efetuar cuntanto que nun seia dado más. I que todo l que até eiqui tenga achado i çcubierto, i daqui an delantre se achar i çcubrir pul dezido senhor rei de Pertual i por sous nabios, tanto ilhas cumo tierra firme zde la dita raia i lhinha dada na forma supracitada ando pula dita parte de l lhebante drento de la dita raia para la parte de l lhebante ó de l norte ó de l sul del, cuntanto que nun seia atrabessando la dita raia, que todo seia, i quede i pertença al dezido senhor rei de Pertual i als sous sucessores, para siempre. I que to l más, assi ilhas cumo tierra firme, coincidas i por coincer, çcubiertas i por çcubrir, que stan ó fúren ancontrados puls ditos senhores rei i rainha de Castielha, de Aragon etc., i por sous nabios, zde la dita raia dada na forma supra andicada ando pula dita parte de poente, depuis de passada la dita raia an direçon al poente ó al norte-sul deilha, que todo seia i quede, i pertença, als ditos senhores rei i rainha de Castielha, de Lhion etc. i als sous sucessores, para siempre.''"</ref>, i fúrun oufrecidas la duoze donatários. Destes, quatro nunca fúrun al Brasil; trés falecírun pouco depuis; trés retornórun la Pertual; un fui preso por [[heiresie]] (Tourinho) i solo un se dedicou a la colonizaçon ([[Duarte Coneilho]] an Pernambuco). De las quinze capitanias oureginales, solo las capitanias de [[Pernambuco]] i de San Bicente prosperórun. Las tierras brasileiras quedában la dous meses de biaige de [[Pertual]]. Para alhá desso, las amboras de las nuobas tierras nun éran mui animadoras: na biaige, para alhá de l medo de "monstros" que habitarian l ouceano (na superstiçon ouropéia), tempestades éran frequentes; nas nuobas tierras, florestas gigantescas i ampenetrables, pobos [[antropofagie|antropófagos]] i nun habie nanhue riqueza mineral inda çcubierta. An [[1536]], chegou l donatário de la capitania de la Baía de Todos ls Santos, Francisco Pereira Coutico, que fondou l [[Arraial de l Pereira]], na fetura cidade de l [[Salbador (Bahia)|Salbador]], mas se rebelou malo admenistrador i fui muorto puls tupinambás<ref>[http://www.salbador.ba.gob.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=21&Itemid=40 Portal de Salbador]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Stória de Salbador</ref>. Tampouco tubírun maior sucesso las capitanias de l Ilhéus i de l Sprito Santo, debastadas por [[aimoré]]s i tupiniquines. ==== Gobierno-Giral (1549-1580) ==== ===== Tomé de Sousa ===== Apuis de l fracasso de l porjeto de capitanias, l rei Juan III unificou las capitanias sob un '''[[Gobierno-Giral de l Brasil]]''' i an [[7 de janeiro]] de [[1549]] nomeou [[Tomé de Sousa]] para assumir l cargo de gobernador-giral. La spediçon de l purmeiro gobernador chegou al Brasil an 29 de márcio de l mesmo anho, cun ordes para fundar ua cidade para abrigar la sede de la admenistraçon quelonial. L lhocal scolhido fui la Baía de Todos ls Santos i la cidade fui chamada de [[Salbador (Bahia)|San Salbador de la Baía de Todos ls Santos]]. Las cundiçones faborables de la tierra, l clima caliente, l tierra fértil, la eicelente posiçon geográfica, fazirun cun que l rei decidisse rebertener la capitania para la Corona (spropiando-la de l donatário Pereira Coutico). Las tarefas de Tomé de Sousa éran tornar efetiba la guarda de la cuosta, auxiliar ls donatários, ourganizar la orde política i jurídica na quelónia. L gobernador ourganizou la bida municipal, i subretodo la porduçon açucareira: çtribuiu tierras i mandou abrir stradas, para alhá de fazer custruir un [[staleiro]]. Disse modo, l Gobierno-Giral centralizou la admenistraçon quelonial, subordinando las capitanias a un solo [[gobernador-giral]] que tornasse más rápido l porcesso de colonizaçon. An 1548, eilaborou-se l [[Regimiento de l Gobernador-Giral]]<ref>[http://www2.correioweb .com.br/cw/EDICAO_20020624/sup_dej_240602_54.htn Correio Braziliense]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Punto Final - Eiboluçon stórica de l dreito brasileiro (IV): l seclo XVII. 24/06/2002</ref>, que regulamentaba l trabalho de l gobernador i de sous percipales auxiliares - l [[oubidor-mor]] (Justícia), l [[probedor-mor]] (Huorto) i l [[capitan-mor]] (Defesa)<ref>[http://www.bestibulareconcursos .com/modules/smartsection/iten.php?itemid=459&page=2 Bestibular i Cuncursos]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Resumo de Stória de l Brasil I</ref>. L gobernador tamien lhebou al Brasil ls purmeiros missionários católicos, de la orde de l [[jesuíta]]s, cumo l padre [[Manuel de la Nóbrega]]. Por ordes sues, inda, fúrun antroduzidas na quelónia las purmeiras cabeças de ganado, de nobilhos lhebados de Cabo Berde. Al chegar a la Bahia, Tomé de Sousa ancontrou l bielho Arraial de l Pereira cun sous moradores, i mudórun l nome de l lhocal para Bila Bielha. Tamien morában ne ls alredores l náufrago Diogo Álbares "Caramuru" i sue mulhier [[Paraguaçu]] (batizada cumo Catarina), acerca de la capielha de Nuossa Senhora de las Grácias (hoije l bairro de la [[Grácia]], an Salbador). Custa que Tomé de Sousa tenerie pessonalmente ajudado a custruir las casas i a carregar piedras i madeiras para custruçon de la capielha de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de la Praia, ua de las purmeiras eigreijas arguidas ne l Brasil. Tomé de Souza bejitou las capitanias de l sul de l Brasil, i, an 1553, criou la Bila de [[Santo André de la Borda de l Campo]], transferida an 1560 pa l [[Pátio de l Coleijo]] dando ourige la [[cidade de San Paulo]]. ===== Duarte de la Cuosta ===== [[Fexeiro:Serigipe 1560 Fuorte Coligny.jpg|right|thumb|250px|Squema de l ataque de Men de Sá als franceses na baía de Guanabara, an 1560. Outoria çconhecida, 1567]] An [[1553]], a pedidos, Tomé de Sousa fui sonerado de l cargo i sustituído por [[Duarte de la Cuosta]], fidalgo i [[senador]] nas Cortes de [[Lisboua]]. An sue spediçon fúrun tamien 260 pessonas, ancluindo sou fiho, [[Álbaro de la Cuosta]], i l anton nobiço [[José de Anchieta]], jesuíta basco que serie l pioneiro na catequese de l natibos amaricanos. La admenistraçon de Duarte fui cunturbada. Yá de ampeço, la antençon de Álbaro an scrabizar ls andígenas, ancluindo ls catequizados, sbarrou na ampertinéncia de Don [[Cermeinho Fernandes Sardina]], purmeiro [[bispo]] de l Brasil. L gobernador anterbeio a fabor de l filho i outorizou la catura de andígenas para uso an trabalho scrabo. Çpuosto a lhebar las queixas pessonalmente al rei de Pertual, Sardina partiu para Lhisboua an [[1556]] mas naufragou na cuosta de [[Alagoas]] i acabou deborado puls [[caeté]]s antropófagos. Durante l gobierno de Duarte de la Cuosta, ua spediçon de protestantes franceses se anstalou permanentemente na Guanabara i fondou la quelónia de la [[Fráncia Antártica]]. Ultrajada, la Cámara Municipal de la Bahia apelou a la Corona pula sustituiçon de l gobernador. An [[1556]], Duarte fui sonerado, boltou la Lhisboua i an sou lhugar fui ambiado Men de Sá, cula misson de retomar la posse pertuesa de l lhitoral sul. ===== Men de Sá ===== L terceiro Gobernador-Giral, [[Men de Sá]] (1558-1572), dou cuntinidade a la política de cuncesson de [[sesmarie]]s als quelonos i montou el própio un angeinho, a las bordas de l [[riu Serjipe]], que más tarde benerie a pertencer al [[cunde de Lhinhares]] ([[Angeinho de Sergipe de l Cunde]]). Para anfrentar ls quelonos franceses stablecidos na [[Fráncia Antártica]], aliados als [[Tamoio]]s na [[baía de Guanabara]], Men de Sá aliou-se als [[Temiminó]]s de l cacique [[Araribóia]]. L sou sobrino, [[Stácio de Sá]], comandou la retomada de la region i fondou la cidade de l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]] la [[20 de Janeiro]] de [[1565]], die de [[San Sabastian]]. ==== Ounion Eibérica (1580-1640) ==== {{Artigo percipal|[[Ounion Eibérica]]}} [[Fexeiro:Almeida Júnior - Studo de la Partida de la Monçon, 1897 (Bandeirantes).jpg|thumb|280px|left|Eilustraçon dua bandeira por [[Almeida Júnior]]: ''Studo p/ Partida de la Monçon'', 1897. [[Acerbo Artístico-Cultural de l Palácios de l Gobierno de l Stado de San Paulo|Acerbo Artístico-Cultural de l Palácios de l Gobierno de l Stado de S. Paulo]]]] Cul zaparecimiento de D.Sabastian i más tarde la muorte de D. Anrique I, Pertual quedou sob [[ounion pessonal]] cula Spanha, i fui gobernada puls trés reis Filipes ([[Filipe II de Spanha|Filipe II]], [[Filipe III de Espanha|Filipe III]] i [[Filipe IV de Spanha|Filipe IV]], de l quales se subtrai un númaro quando refrentes la Pertual i al Brasil). Esso birtualmente acabou cula lhinha dibisória de l meridiano de las Tordesilhas i permitiu que l Brasil se spandisse pa l oeste. Bárias spediçones sploratórias de l anterior (chamado de "[[serton|ls sertones]]" ) fúrun ourganizadas, fusse sob ordes diretas de la Corona ("[[antrada]]s") ó por caçadores de scrabos paulistas ("[[bandeira]]s", donde l nome "[[bandeirante]]s"). Estas spediçones durában anhos i tenien l oubjetibo principalmente de caturar índios cumo scrabos i ancontrar piedras preciosas i metales baliosos, cumo ouro i prata. Fúrun bandeirantes famosos, antre outros, [[Fernon Dies]], [[Bartolomiu Bueno de la Silba]] (''[[Anhanguera]]''), [[Raposo Tabares]], [[Demingos Jorge Bielho]], [[Borba Gato]] i [[António Pereira de Azebedo|António Azebedo]]. La Ounion Eibérica tamien colocou l Brasil an cunflito cun poténcias ouropéias que éran amigas de Pertual mas inimigas de la Spanha, cumo la Anglaterra i la Houlanda. Esta redadeira atacou i ambadiu stensas faixas de l lhitoral nordestino, fixando-se principalmente an Pernambuco i na Paraíba por binte i cinco anhos. ==== Stado de l Maranhon i Estado de l Brasil (1621-1755) ==== {{Artigo percipal|[[Colonizaçon de l Brasil]]}} De las mudanças admenistratibas durante l domínio spanhol, la más amportante sucediu an [[1621]], cula dibison de la quelónia an dous Stados andependientes: l [[Stado de l Brasil]], que abrangie de Pernambuco a la atual Santa Catarina, i l [[Stado de l Maranhon]], de l atual Ceará a la Amazónia. La rezon se baseaba ne l çtacado papel assumido pul Maranhon cumo punto de apoio i de partida para la colonizaçon de l norte i nordeste. L Maranhon tenie por capital [[San Lhuís]], i l Stado de l Brasil sue capital an Salbador. Nestes dous stados, ls súditos éran cidadanos pertueses (chamados de "pertueses de l Brasil") i sujeitos als mesmos dreitos i deberes, i las mesmas lheis las quales stában submetidos ls residentes an Pertual, antre eilhas, las [[Ourdenaçones manuelinas]] i las [[Ourdenaçones filipinas]]. Quando l rei [[Filipe IV de Spanha|Filipe III]] (IV de la Espanha) separou l Brasil i l Maranhon, passórun a eisistir trés capitanias reales: Maranhon, Ceará i Gran-Pará, i seis capitanias heireditárias. An [[1737]], cun sue sede transferida para [[Belén]], l Maranhon passou a ser chamado de '''Gran-Pará i Maranhon'''. Tal anstalaçon era eifeito de l isolamiento de l stremo norte de l Stado de l Brasil, pus l regime de bentos ampedie durante meses las quemunicaçones antre San Lhuís i la Bahia. Ne l seclo XVII, l Stado de l Brasil se stendia de l atual Pará até l Riu Grande de l Norte i deste até Santa Catarina, i ne l seclo XVIII yá starien ancorporados l [[Riu Grande de San Pedro]], atual [[Riu Grande de l Sul]] i las regiones mineiras i parte de la [[Amazónia]]. L Stado de l Maranhon fui zaparecido na época de [[Marqués de Palumbar]]. === Eiquenomie quelonial === {{Artigos percipales|[[Ciclo de la canha-de-açucre]], [[Antradas i Bandeiras]]}} La eiquenomie de la quelónia, ampeçada cul puro stratibismo de palo-brasil i l scambo antre ls quelonos i ls índios, als poucos passou a la porduçon lhocal, cun ls cultibos de la canha-de-açucre i de l [[cacau]]. L [[angeinho de açucre]] (manufatura de l ciclo de porduçon açucareiro) custituiu la peça percipal de l [[mercantilismo]] pertués, ourganizadas an grandes propiadades. Estas, cumo se chamou más tarde, éran [[latifúndios]], caratelizados por tierras stensas, abundante [[mano-de-obra]] scraba, técnicas cumplexas i baixa produtibidade. [[Fexeiro:Nabio negreiro - Rugendas.jpg|thumb|280px|Nabio negreiro eilustrando l lhibro ''Boyage pittoresque danes le Brésil'', 1835, de [[Rugendas]]]] Para aguantar la porduçon de canha-de-açucre, ls pertueses ampeçórun, a partir de meados de l [[seclo XVI]], a amportar africanos cumo [[scrabo]]s. Eilhes éran pessonas caturadas antre tribos de las feitorias ouropéias na África (a las bezes cula conibéncia de xefes lhocales de tribos ribales) i atrabessados ne l Atlántico ne ls [[nabio negreiro|nabios negreiros]], an péssimas cundiçones de asseio i salude. Al chegáren a la América, essas pessonas éran comercializadas cumo mercadoria i oubrigados a trabalhar nas plantaçones i casas de l colonizadores. Drento de las fazendas, bibian aprisionados an galpones rústicos chamados de [[senzala]]s, i sous filhos tamien éran scrabizados, perpetuando la situaçon pulas geraçones seguintes. Nas feitorias, ls mercadores pertueses bendian principalmente armas de fuogo, tecidos, ferramientas de fierro, augardiente i tabaco, adquirindo scrabos, pumienta, marfin i outros perdutos. Até meados de l seclo XVI, ls pertueses possuían l monopólio de l tráfico de scrabos. Depuis desso, mercadores franceses, houlandeses i angleses tamien entrórun ne l negócio, anfraquecendo la partecipaçon pertuesa. [[Gilberto Freyre]] comenta: <blockquote>«L Brasil naciu i creciu eiconómica i socialmente cul açucre, antre ls dies binturosos de l palo-de-tinta i antes de las minas i l café l tenéren ultrapassado. Efetibamente, l açucre fui base na formaçon de la sociadade i na forma de família. La casa de angeinho fui modelo de la fazenda de cacau, de la fazenda de café, de la stáncia. Fui base dun cumplexo sociocultural de bida».</blockquote> Houbo angeinhos inda nas capitanias de San Bicente i de l Riu de Janeiro, que cobrian cien lhéguas i coubírun ambas la [[Martin Afonso de Sousa]]. Este recebirie l apoio de Juan Ramalho i de sou sogro Tibiriçá. Ne l Riu, funcionaba l angeinho de [[Rodrigo de Freitas]], nas bordas de la [[Lagona Rodrigo de Freitas|lagona que hoije lheba sou nome]]. Al antrar l [[seclo XVII]], l açucre brasileiro era perduto de amportaçon ne ls portos de Lhisboua, [[Antuérpia]], [[Amsterdana]], [[Roterdana]], [[Hamburgo]]. Sue porduçon, mui superior a la de las ilhas pertuesas ne l Atlántico, supria quaije to la Ouropa. [[Gabriel Soares de Sousa]], an [[1548]], comentaba l lhuxo reinante na Bahia i l padre [[Fernon Cardin]] saltaba sues capielhas magníficas, ls oubjetos de prata, las lhautas refeiçones an [[louça]] de la Índia, que serbia de lhastro ne ls nabios: «Parécen uns cundes i gastan muito», reclamaba l padre. [[Fexeiro:AngenhoCanadeAcucar.gif|thumb|260px|left|Típico angeinho de canha-de-açucre]] An meados de l [[seclo XVII]], l açucre produzido nas [[Antilhas Houlandesas]] ampeçou a cuncorrer fuortemente na Ouropa cul açucre de l Brasil. Ls houlandeses tenien aperfeiçoado la técnica, cula speriéncia adquirida ne l Brasil, i cuntában cun un zambolbido squema de transporte i çtribuiçon de l açucre an to la Ouropa. Pertual fui oubrigado a recorrer a la [[Anglaterra]] i assinar dibersos tratados que afetarian la eiquenomie de la quelónia. An [[1642]], Pertual cuncediu a la Anglaterra la posiçon de "nacion más faborecida" i ls comerciantes angleses passórun a tener maior acesso al comércio quelonial. An [[1654]] Pertual oumientou ls dreitos angleses; mas poderien negociar diretamente bários perdutos de l Brasil cun Pertual i al alrobés, scetuando-se alguns perdutos cumo bacalhau, bino, palo-brasil). An [[1661]] la Anglaterra se cumprometiu a defender Pertual i sues quelónias an troca de dous milhones de cruzados, oubtendo inda las possessones de Tánger i Bombain. An [[1703]] Pertual se cumprometiu a admitir ne l reino ls panhos de l lhanifícios angleses, i la Anglaterra, an troca, a cumprar binos pertueses. Data de la época l famosíssimo [[Tratado de Methuen]], de l nome de sou negociador anglés, ó tratado de l Panhos i Binos. Na época, sastifazie ls antresses de l grupos dominantes mas tenerie cumo cunsequéncia la paralisaçon de la andustrializaçon an Pertual, canalizando para la Anglaterra l ouro que acababa de ser çcubierto ne l Brasil. [[Fexeiro:Non-Natibe Amarican Nationes Cuntrol ober South America 1700 and on.gif|thumb|Formaçon de l stado brasileiro (an berde scuro) i de l países [[América de l Sul|sul-amaricanos]] zde [[1700]].]] Ne l nordeste brasileiro se ancontraba la [[pecuária]], tan amportante pa l domínio de l anterior, yá que éran proibidos ganados de ganado nas fazendas lhitoráneas, cuja tierra de ''[[massapé]]'' era eideal pa l açucre. Studa-se bien l açucre ne l iten dedicado a la [[ambason houlandesa]]. La cunquista de l serton, poboado por dibersos grupos [[pobo andígena|andígenas]] fui lhenta i se debiu muito a la pecuária (l ganado abançou al lhongo de l bales de l rius) i, mui más tarde, a las spediçones de l [[Bandeirantes (stória)|Bandeirantes]] que benien prear índios para lhebar para San Paulo. === L Ciclo de l Ouro === {{Artigo percipal|[[Ciclo de l Ouro]]}} Ne l final de l [[seclo XVII]] fui çcubierto, puls [[bandeirante]]s paulistas, ouro ne ls rieiros de las tierras que pertencian a la capitania de San Paulo i más tarde quedórun coincidas cumo [[Minas Gerales]]. Çcubriran-se depuis, ne l final de la década de 1720, [[diamante]] i outras gemas preciosas. Sgotou-se l ouro abundante ne ls ribeirones, que passou a ser más penosamente buscado an beios drento de la tierra. Aparecírun metales preciosos an [[Goiás]] i ne l [[Mato Grosso]], ne l seclo XVIII. La Corona cobraba, cumo tributo, un quinto de to l minério straído, l que passou a ser coincido cumo "l [[Tributo de l Quinto|quinto]]" . Ls zbios i l tráfico de ouro, inda assi, éran frequentes. Para coibi-los, la Corona anstituiu to ua burocracie i macanimos de cuntrole<ref>[http://www.storiadobrasil .com.br/biaige/bisao.htn Biaige pula Stória de l Brasil]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ua bison de Brasil</ref>. Quando la soma de [[amposto]]s pagos nun atingie ua cota mínima stablecida, ls quelonos deberian antregar jóias i benes pessonales até cumpletar l balor stipulado — eipisódios chamados de [[derrama]]s. L período que quedou coincido cumo [[Ciclo de l Ouro]] eirie permitir la criaçon dun mercado anterno, yá que habie demanda por to tipo de perdutos pa l poboamiento de las Minas Gerales. Era perciso lhebar, [[Serra de la Mantiqueira]] arriba, scrabos i ferramientas, ó, [[riu San Francisco]] ambaixo, ls ganados de ganado para alimentar la berdadeira multidon que para alhá acorreu. La populaçon de Minas Gerales debrebe se tornou la maior de l Brasil, sendo la sola capitania de l anterior de l Brasil cun grande populaçon. A essa época maiorie de la populaçon de Minas Gerales , aprossimadamente 78%, era formada por negros i mestiços. La populaçon branca era formada an grande parte por [[crestianos-nuobos]] benidos de l norte de Pertual i de las Ilhas de l Açores i Madeira. Ls crestianos nuobos fúrun mui amportantes ne l comércio quelonial i se cuncentrórun speciamente ne ls poboados an buolta de Ouro Preto i Mariana. Al cuntrário de l que se pensaba na Capitania de l Ouro la riqueza nun era más bien çtribuída de l que an outras partes de l Brasil. Hoije se sabe que fúrun poucos ls beneficiados ne l tierra más rico de la América ne l seclo XVIII. Las cundiçones de bida de l scrabizados na region mineira éran particularmente defíceles. Eilhes trabalhában l die anteiro an pie, cun las cuostas curbadas i cun las pernas mergulhadas na auga. Ó anton an túneis cabados ne ls morros, adonde era quemun ocorríren zabamientos i muortes. Ls negros scrabizados nun rializában solo tarefas lhigadas a la [[mineraçon]]. Tamien transportában mercadorias i pessonas, custruían [[strada]]s, [[casa]]s i [[chafariç]]s, comerciában pulas [[rue]]s i lhabras. Alguns propietários alugában sous scrabos la outras pessonas. Esses trabalhadores éran chamados de "scrabos de ganho". Era l causo, por eisemplo, de las mulhieres que bendian doces i salgados an [[tabuleiro]]s pulas rues. === La Sociadade Mineradora i las Camadas Médies === {{Artigo percipal|[[Mineraçon de l Brasil]]}} L Brasil passou por sensibles transformaçones an funçon de la [[mineraçon]]. Un nuobo pólo eiconómico creciu ne l Sudeste, relaçones comerciales antener-regionales se zambolbírun, criando un mercado anterno i fazendo aparecer ua bida social eissencialmente ourbana. La camada média, cumpuosta por [[padre]]s, [[burocrata]]s, [[arteson]]s, [[militar]]s, [[mascate]]s i [[faisqueiro]]s, acupou spácio na sociadade. La populaçon mineira, salbo ne ls percipales centros [[Bila Rica]], [[Mariana]], [[Sabará]], [[Serro]] i [[Caeté]], era eissencialmente pobre. L [[custo de bida]] altíssimo i la falta de géneros aliméntícios ua custante. Las minas propiciórun ua dibersificaçon relatiba de l serbícios i oufícios, tales cumo comerciantes, artesones, [[adbogado]]s, [[médico]]s, mestre-scuolas antre outros. Inda assi fui antensamente scrabagista, zambolbendo la sociadade ourbana a las custas de la sploraçon de la mano de obra scraba. A mineraçon tamien probocou l oumiento de l cuntrole de l comércio de escrabos para eibitar l sbaziamiento de la fuorça de trabalho de las [[laboura]]s, yá que ls scrabos éran ls solos que trabalhában. Ls scrabos más hábeis para a mineiraçon éran ls "Minas" trazidos de la Cuosta oucidental africana, adonde éran mineiradores de ouro, i saídos de l porto de Eilmina, an [[Gana]], adonde quedában ne l [[Castielho de San Jorge de la Mina]]. Fui mui quemun la fuga de scrabos i la formaçon de muitos [[quilombo]]s an Minas Gerales, sendo l más amportante fui l "[[Quilombo de l Ambrósio]]". Tamien fui respunsable pula tentatiba de scrabizaçon de l índios, atrabeç de las bandeiras, que cun antuito de abastecer la region centro-sul promobiu la anteriorizaçon de l Brasil. Anque modificar la strutura [[eiquenomie|eiconómica]], mantebe la estrutura de trabalho bigente, beneficiando solo ls ricos i ls homes lhibres que cumpunhan la camada média. Outro fator negatibo fui la falta de zambolbimiento de tecnologies que permitissen la sploraçon de minas an maior perfundidade, l que stenderie l período de sploraçon (i por bias desso más ouro para Pertual). Assi, l eixe eiconómico i político se çlocou pa l [[centro-sul]] de la quelónia i l [[Riu de Janeiro]] tornou-se sede admenistratiba, para alhá de ser l [[porto]] por adonde las frotas de l [[rei de Pertual]] iban recolher ls ampostos. La cidade fui çcrita pul padre José de Anchieta cumo "la rainha de las porbíncias i l ampório de las riquezas de l mundo", i por seclos fui la capital de l Brasil. === Ambasones strangeiras i cunflitos queloniales === {{Artigos percipales|[[Ambasones francesas de l Brasil]], [[Ambasones houlandesas de l Brasil]],[[Luitas i reboluçones ne l Brasil]] i [[Scrabidon ne l Brasil]]}} [[Fexeiro:Oscar_Pereira_da_Silva_-_1931_-_Aclamação_de_Amador_Bueno.jpg|thumb|right|270px|<center>Amador Bueno ye aclamado "Rei de l Brasil" an 1641</center>]] L ampeço de la colonizaçon pertuesa ne l território brasileiro fui la purmeira ambason strangeira de la stória de l paíç, anton chamado puls natibos tupis cumo [[Pindorama]], que quier dezir "Tierra de las Palmeiras". La repuosta eimediata fui de lhongos ambates, antre eilhes [[la Guerra de l Bárbaros]]. Houbo inda çputas cun ls [[Fráncia|franceses]], que tentában se amplantar na [[América]] pula piratarie i pul comércio de l [[Palo-Brasil]], chegando a criar ua [[Fráncia Antártica|guerra lhuso-francesa]]. Todo esso culminou cula spulson de l franceses trazidos por [[Nicolas Durand de Billegagnon]], que habien custruído [[Fuorte Coligny]] ne l Riu de Janeiro, stablecendo-se an definitibo la heigemonia pertuesa. La época quelonial fui marcada por bários cunflitos, tanto antre pertueses i outros ouropeus, i ouropeus contra natibos, cumo antre ls própios quelonos. L maior deilhes, sin dúbeda, fui la [[Guerra Lhuso-Nerlandesa|Guerra contra ls Houlandeses]] (ó Guerras Houlandesas, de 1630 a 1647, na Bahia, Sergipe, Alagoas, Pernambuco, Paraíba, Riu Grande de l Norte i Ceará. La ansastifaçon cula admenistraçon quelonial probocou la [[Rebolta de Amador Bueno]] an San Paulo i, ne l Maranhon, la [[Rebolta de Beckman]]. Ls quelonos anchian ls nabios que aportában ne l Brasil, sbaziando l reino, i fúrun apelidados "amboabas" porque andában calçados contra la maiorie de la populaçon, que andaba çcalça. Cuntra eilhes se lhebantórun ls paulistas, nas refregas de l ampeço de l seclo XVIII que quedarian coincidas cumo [[Guerra de l Amboabas]] i paulistas i ansanguentórun l riu que até hoije se chama [[Riu de las Muortes]]. An Pernambuco, la çputa política i eiconómica antre mercadores i canabieiros, apuis de la spulson de l houlandeses, lhebou a la [[Guerra de l Mascates]]. Ls scrabos negros que fugian de las fazendas se refugiában nas serras de l agriste nordestino i alhá fundában [[quilombo]]s, de l quales l más amportante fui l de [[Palmares]], lhiderado por [[Ganga Zumba]] i sou sobrino [[Zumbi]]. La campanha para çtruí-lo fui la [[Guerra de Palmares]] (1693-1695)<ref>Lhibby, Douglas Cole i Furtado, Júnia Ferreira. ''[http://boks.gogle .com/boks?id=UlGhMN7UXpgC&pg=PA281&dq=manolo+florentino&sig=ACfU3U1KMQ6PmDuOnPFsI9BkJNE4c47ECA#PPA321,M1 Trabalho lhibre, trabalho scrabo: Brasil i Ouropa, seclos XVIII i XIX]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. págs. 321-322. Annablume, 2006 - ISBN 8574196274, 9788574196275</ref>. Ne l sul, la tentatiba de scrabizar andígenas lhebou a cunfrontos cun ls missionários [[jesuítas]], ourganizados nas "reduçones" ([[misson]]es) de catequese cun ls [[guarani]]s. Las [[Guerras Guaraníticas]] durórun, antermitentemente, de [[1750]] la [[1757]]. Yá cul Ciclo de l Ouro, la capitania de Minas Gerales sofriu la [[Rebolta de Filipe de l Santos]] i la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), seguida pula [[Cunjuraçon Baiana]] an Salbador dieç anhos más tarde. Esses dous grandes mobimientos quedórun marcados por tenéren la antençon de proclamar la andependéncia. === Ancunfidéncia Mineira === {{Artigo percipal|[[Anconfidéncia Mineira]]}} [[Fexeiro:Tiradentes Squarteijado (Pedro Américo, 1893).jpg|thumb|left|"Tiradentes Squarteijado", quadro de Pedro Américo ([[1893]]).]] La Ancunfidéncia Mineira fui un mobimiento que partiu de la eilite de [[Minas Gerales]]. Cula decadéncia de la mineraçon na segunda metade de l [[seclo XVIII]], tornou-se defícel pagar ls ampuostos eisigidos pula Corona Pertuesa. Para alhá de l más, l gobierno pertués pretendie promulgar la [[derrama]], un ampuosto que eisigie que to la populaçon, anclusibe quien nun fusse minerador, cuntribuísse cula arrecadaçon de 20% de l balor de l [[ouro]] retirado. Ls quelonos se reboltórun i passórun a cunspirar contra Pertual. An [[Bila Rica]] (atual [[Ouro Preto]]), partecipában de l grupo, antre outros, ls poetas [[Cláudio Manuel de la Cuosta]] i [[Tomás António Gonzaga]], ls coronéis Demingos de Abreu Bieira i [[Francisco António de Oulibeira Lhopes]], l [[padre Rolin]], l cónego Lhuís Bieira de la Silba, l minerador [[Ampeço José de Albarenga Peixoto]] i alfres Joaquin José de la Silba Xabier, apelidado [[Joaquin José de la Silba Xabier|Tiradentes]]. La cunspiraçon pretendia eiliminar la dominaçon pertuesa i criar un paíç lhibre<ref>AQUINO, Rubin Santos Lhion de; BELLO, Marco António Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhanes. ''Un suonho de lhiberdade: la cunjuraçon de Minas.'' San Paulo: Eiditora Moderna, 1998. 176p. eil. ISBN 8516021009</ref>. Pula lhei pertuesa la cunspiraçon fui classeficada cumo "crime de lhesa-majestade", definida cumo "ua traiçon contra la pessona de l rei" nas [[ourdenaçones afonsinas]]. La forma de gobierno scolhida fui l establecimiento dua [[República]], anspirados pulas eideias [[Eiluminismo|eiluministas]] de la [[Fráncia]] i de la recente andependéncia [[Stados Ounidos|norte-amaricana]]. Traídos por [[Joaquin Silbério de l Reis]], que delatou ls anconfidentes pa l gobierno, ls lhíderes de l mobimiento fúrun detidos i ambiados pa l [[Riu de Janeiro]], adonde respundírun pul crime de anconfidéncia (falta de fidelidade al rei), pul qual fúrun cundenados. An [[21 de abril]] de [[1792]], Tiradentes, de más baixa cundiçon social, fui l solo cundenado a la muorte por anforcamiento. Sue cabeça fui cortada i lhebada para Bila Rica. L cuorpo fui squarteijado i spalhado puls caminos de Minas Gerales. Era l cruel eisemplo que quedaba para qualquiera outra tentatiba de questionar l poder de Pertual. Anque cunsidrada cruel hoije l anforcamiento i squarteijamiento de l cuorpo, ne l cuntesto de la época la pena fui menos cruel que la pena aplicada, naqueilha mesma época, a la família Tábora, ne l [[Causo Tábora]], por eigual crime de lhesa-majestade, fui cundenaçon a la fogueira. === Cunjuraçon Baiana === {{Artigo percipal|[[Cunjuraçon Baiana]]}} La [[Cunjuraçon Baiana]] fui un mobimiento que partiu de la camada houmilde de la sociadade de la [[Bahia]], cun grande partecipaçon de [[negro]]s, [[mulato]]s i alfaiates, por esso tamien ye coincida cumo [[Rebolta de l Alfaiates]]. Ls reboltosos pregában la lhibertaçon de l scrabos, la anstauraçon dun gobierno eigualitário (adonde las pessonas fússen promobidas d'acuordo cula capacidade i merecimiento andibiduales), para alhá de la anstalaçon dua República na Bahia. An [[12 de Agosto]] de [[1798]], l mobimiento precipitou-se quando alguns de sous nembros, çtribuindo ls panfletos na puorta de las [[eigreija]]s i colando-los nas squinas de la cidade, alertórun las outoridades que, de pronto, reagiran, detendo-los. Tal cumo na Anconfidéncia Mineira, anterrogados, acabórun delatando ls demales ambolbidos. Cientos de pessonas fúrun denunciadas - melitares, clérigos, funcionários públicos i pessonas de todas las classes sociales. Destas, 49 fúrun detidas, la maiorie tenendo percurado abjurar la sue partecipaçon, buscando demunstrar einocéncia. Más de 30 fúrun presos i porcessados. Quatro partecipantes fúrun cundanados a la forca i ls restros de sous cuorpos fúrun spalhados pula Bahia para assustar la populaçon. == Prencipado de l Brasil == {{Artigo percipal|[[Prencipado de l Brasil]]}} L Prencipado de l Brasil durou antre [[1645]] la [[1816]]. Tenendo sido l Brasil ua [[quelónia]] de l [[Ampério Pertués]], careciu de bandeira própia por más de trezientos anhos. Nun era questume, na tradiçon [[Bexilologie|bexilológica]] lhusitana, la criaçon de bandeiras para sues quelónias, quando muito dun brason. Hasteaba-se ne l território la bandeira de l reino, ó de l repersentante direto de l monarca, cumo l gobernador-giral ó l bice-rei. Inda que nun seia cunsidrada ua bandeira ''brasileira'', bisto que sou uso era sclusibo als hardeiros aparentes de l trono pertués, l pabilhon de l [[Príncepe de l Brasil|príncepes de l Brasil]] puode ser tenido cumo la purmeira repersentaçon flamular de l Brasil. Subre campo branco – quelor relacionada a la monarquie – anscrebe-se ua [[sfera armilar]] – oubjeto que benerie a ser, por muito tiempo, l simblo de l Brasil. Yá ne l [[:Eimaige:Flag Manuel I of Pertual.svg|pabilhon pessonal]] de [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], aparece este que fui un oubjeto crucial para biablizar las sploraçones marítimas de Pertual. == Corte ne l Brasil (1808-1822) == {{Artigos percipales|[[Rei de l Brasil]], [[Transferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil (1808-1821)]]}} === Mudança de la Corte i Abiertura de l Portos === An [[nobembre]] de [[1807]], las tropas de [[Napoleon Bonaparte]] oubrigórun la corona pertuesa a percurar abrigo ne l Brasil. [[Juan BI de Pertual|Don Juan BI]] (anton Príncepe-Regente an nome de sue mai, la [[Marie I de Pertual|Rainha Marie I]]) chegou al [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]] an [[1808]], abandonando Pertual apuis de ua aliança defensiba feita cula Anglaterra, que scoltou ls nabios pertueses ne l camino<ref name="Brasil Scuola">[http://www.brasilescola .com/storiab/corte-pertuesa.htn Brasil Scuola]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} La transferéncia de la Corte Pertuesa pa l Brasil</ref>. [[Fexeiro:Abiertura de l portos.jpg|thumb|250px|Decreto de la abiertura de l portos a las naciones amigas. [[Biblioteca Nacional de l Brasil]].]] Ls portos brasileiros fúrun abiertos a las naciones amigas - cumo a [[Anglaterra]])<ref name="Brasil Scuola"/>. La [[Decreto de Abiertura de l Portos a las Naciones Amigas|abiertura de l portos]] se dou an [[28 de janeiro]] de 1808 por outra [[Carta Régia|carta régia]] de D. Juan, anfluenciado por [[José de la Silba Lhisboua]]. Fui permitida la amportaçon "de todos i qualesquier géneros, fazendas i mercadorias transportadas an nabios strangeiros de las poténcias que se cunserbában an paç i harmonia cula Rial Corona" ó an nabios pertueses. Ls géneros molhados (bino, augardiente, azeite) pagarian 48%; outros mercadorias, ls secos, 24% ''ad baloren''. Podie ser lhebado puls strangeiros qualquiera perduto quelonial, fuora l palo-brasil i outros notoriamente stancados, que éran porduzidos i armazenados na própia quelónia. Era eifeito tamien de la spanson de l capital; i debe-se recordar la falhéncia de ls recursos coatores pertueses i la tentatiba de deminuir, abrindo ls portos, a total dependéncia de Pertual de la Anglaterra. Ne l Reino, zanimórun ls que se habien habituado als generosos susídios, a las 100 arrobas de ouro anuales, a las derramas, a las tentatibas de cuntrole cumpleto. Un outor pertués de l seclo XIX comenta que fui <blockquote>"''ua reboluçon ne l sistema comercial i la ruína de la andústria pertuesa; era neçaira, mas cumprie modificá-la solo las circunstáncias que la habien ditado zaparecessen; ajudando assi l heiróico Pertual an sou sfuorço generoso, an beç de deixar que stancassen las fuontes de la prosperidade!''"</blockquote> [[Fexeiro:Príncepe Regente de Portugal i toda a Família Real embarcando para Brasil no cales de Belém.jpg|thumb|left|260px|Ambarque pa l [[Brasil]] de l Príncepe Regente de [[Pertual]], [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], i de toda la família rial, ne l Porto de [[Santa Marie de Belén|Belén]], a las 11 horas de la manhana de [[27 de nobembre]] de [[1807]]. [[Grabura]] feita por [[Francisco Bartolozzi]] ([[1725]]-[[1815]]) a partir de ólio de Nicolas Delariba.]] D. Juan, sue família i comitiba (la Corte), çtribuídos por dibersos nabios, chegórun al Riu de Janeiro an [[7 de márcio]] de 1808. Fúrun acumpanhados pula Brigada Rial de la Marina, criada an Pertual an [[1797]], que dou ourige al [[Cuorpo de Fuzileiros Nabales]] brasileiros. Anstalórun-se ne l [[Paço Amperial|Paço de la Cidade]], custruído an [[1743]] pul [[Conde de Bobadela]] cumo residéncia de l gobernadores. Para alhá desso, la Corona requesitou l [[Cumbento de l Carmo]] i la [[Cadeia Bielha]] para alojar ls serbiçales i las melhores casas particulares. La spropiaçon era feita pul carimbo de las einiciales '''PR''', de Príncepe-Regente, nas puortas de las casas requisitadas, l que fazie l pobo, cun eironia, anterpretar la sigla cumo "Ponga-se na Rue!". La abiertura fui acumpanhada por ua série de melhoramientos antroduzidos ne l Brasil. Ne l die [[1 de abril]] de l mesmo anho, D. Juan spediu un decreto que rebogaba l albará de [[5 de janeiro]] de [[1785]] pul qual se stinguian ne l Brasil las fábricas i manufaturas de ouro, prata, seda, [[algodon]], [[lino]] i [[lana]]. Depuis de l comércio, chegaba "la lhiberdade para la andústria". An [[13 de maio]], nuobas [[Carta Régia|cartas régias]] (decretos) determinórun la criaçon de la [[Amprensa Nacional]] i dua [[Fábrica de Pólbara (Riu de Janeiro)|Fábrica de Pólbara]]<ref>[http://www.marcillio .com/riu/enjarbot.html Blog Marcillio .com]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Jardin Botánico</ref><ref>[http://www.jbrj.gob.br/ Menistério de l Meio Ambiente]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Anstituto de Pesquisas Jardin Botánico de l Riu de Janeiro</ref>, que até anton era fabricada na [[Fábrica de la Pólbara de Barcarena]]<ref>[http://biajar.clix.t/tesouros.php?id=135&lg=t Biajar Clix]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Fábrica de la Pólbara de Barcarena (Oeiras)</ref>, zde [[1540]]. An [[12 de outubre]] fui fundado l [[Banco de l Brasil]] para financiar las nuobas einiciatibas i ampreitadas. Tales medidas de l Príncepe fazerien cun que se podisse cuntar nesta época ls primórdios de la andependéncia de l Brasil. An represália a la Fráncia, D. Juan ourdenou inda la ambason i aneixaçon de la [[Guiana Francesa]], ne l stremo norte, i de la banda ouriental de l [[riu Uruguai]], ne l stremo sul, yá que la Spanha staba anton sob l reinado de José Bonaparte, armano de Napoleon, i antoce era cunsidrada einimiga. L purmeiro território fui debolbido a la soberanie francesa an [[1817]], mas l Uruguai fui mantido ancorporado al Brasil sob l nome de [[Porbíncia Cisplatina]]. An [[9 de febreiro]] de [[1810]], ne l Riu de Janeiro, fui assinado un Tratado de Amizade i comércio pul Príncepe Regente cun [[Jorge III de l Reino Ounido|Jorge III]], rei de la [[Anglaterra]]. Anquanto esso, na Spanha, ls lhiberales, inda acostumados cun cierta lhibardade eiconómica amposta por Napoleon anquanto acupara l paíç, de 1807 a 1810, se reboltórun contra ls restauradores Bourbon, dinastie a la qual pertencie la [[Carlota Joaquina]], mulhier de D. Juan, i ampusírun-les la Custituiçon de Cádiç an [[19 de márcio]] de [[1812]]. An reaçon, l rei [[Fernando VII]], armano de Carlota, dissolbiu las cortes an [[4 de maio]] de [[1814]]. La repuosta benerie an 1820 cula bitória de la [[Reboluçon Lhiberal]] (ó custitucional). Por esso, D. Juan i sous menistros acupórun-se de las questones de l Bice-Reinado de l Riu de la Prata, tan lhougo punírun ls pies ne l Riu de Janeiro, surgindo assi la queston de la [[ancorporaçon de la Cisplatina]]. Bisto que sou l títalo uso era sclusibo als heirdeiros aparentes de l trono pertués, l pabilhon de l [[Príncepe de l Brasil|príncepes de l Brasil]] puode ser tenido cumo la purmeira repersentaçon flamular de l Brasil. Subre campo branco – quelor relacionada a la [[monarquia]] – anscrebe-se ua [[sfera armilar]] – oubjeto que benerie a ser, por mui tiempo, l simblo de l Brasil. Yá ne l [[:Eimaige:Flag Manuel I of Pertual.sbg|pabilhon pessonal]] de [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], aparece este que fui un oubjeto crucial para biablizar las sploraçones marítimas de Pertual. Assi i todo, cumo [[Prencipado]], nun ten nanhun pribilégio admenistratibo, melitar, eiconómico ó social, pus inda era bisto cumo ua quelónia pertuesa. === Eilebaçon a Reino Ounido === [[Fexeiro:Brasão do Vice Reino do Brasil.JPG|thumb|right|Brason de l Bice Reino de l [[Brasil]], de 1815]] Ne l cuntesto de las negociaçones de l [[Cungresso de Biena]], l Brasil fui eilebado a la cundiçon de Reino drento de l Stado pertués, que assumiu la zeignaçon oufecial de '''Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes''' an [[16 de dezembre]] de [[1815]]. La carta de lhei fui publicada na ''[[Gazeta de l Riu de Janeiro]]'' de 10 de janeiro de 1816, oufecializando l ato. L Riu de Janeiro, por cunseguinte, subia a la catadorie de Corte i capital, las antigas capitanias passórun a ser chamadas porbíncias (hoije, ls stados). Ne l mesmo anho, la rainha Marie I morriu i D. Juan fui coronado rei cumo Juan BI. Dou al Brasil cumo brason-de-armas la sfera manuelina cun las quinas, ancontradas yá ne l seclo anterior an monedas de la África pertuesa (1770). === Reboluçon ne l Porto i Retorno de D. Juan VI === D. Juan BI deixarie l Brasil an 1821. An agosto de 1820 houbira ne l Porto ua '''reboluçon custitucionalista''' ([[Reboluçon de l Porto|reboluçon lhiberal pertuesa de 1820]]) , mobimiento cun eideias lhiberales que ganhou adetos ne l reino. An setembre de 1820, ua Junta Probisória de Gobierno oubrigou ls pertueses la juráren ua Custituiçon probisória, ne ls moldes de la Custituiçon spanhola de Cádiç, até redaçon dua custituiçon definitiba. An janeiro de 1821, an Pertual, acuntiu la solene anstalaçon de las '''Cortes Gerales, Straordinárias i Custituintes de la Nacion Pertuesa''', ancarregadas de eilaborar la [[custituiçon]], mas sin repersentantes brasileiros. An febreiro, D. Juan BI ourdenou que deputados de l Brasil (bien cumo de l Açores, Madeira i Cabo Berde) partecipassen de la assembléia. An márcio, las Cortes an Pertual spediran decreto cun las bases de la custituiçon política de la monarquia . Ne l Riu, outro decreto quemunicaba l retorno de l rei para Pertual i ourdenaba que, «sin perda de tiempo», fússen rializadas eileiçones de l deputados para repersentáren l Brasil nas '''Cortes Gerales''' cumbocadas an Lhisboua. Chegarie an abril la Lhisboua un delegado de la Junta de l Pará, [[Maciel Pariente]], que por sceçon cunseguiu çcursar i fui l purmeiro brasileiro a falar perante aqueilha Assembléia<ref name="Camara">[http://www2.camara.gob.br/anterneta/conheca/storia/reinounido.html Portal de la Cámara de l Deputados]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Reino Ounido (1815-1822)</ref>. An abril, ne l Riu, rializou-se la purmeira assembléia de eileitores de l Brasil, que resultou an cunfronto cun muortos, pus las tropas pertuesas dissolbírun la manifestaçon. Ne l die seguinte, cariocas afixórun a la puorta de l Paço un cartaç cula anscriçon "Açougue de l Bergáncia", referindo-se al Rei cumo carniceiro. D. Juan BI partiu para Pertual cinco dies depuis, an 16 de abril de 1821, deixando sou primogénito [[Pedro I de l Brasil|Pedro de Alcántara]] cumo Príncepe-Regente de l Brasil. An [[1821]], l Brasil eilegeu sous repersentantes, an númaro de 81, para las Custituintes an [[Lisboua]]. An agosto de 1821, las Cortes apersentarian trés porjetos pa l Brasil que eirritórun ls repersentantes brasileiros cun medidas recolonizadoras que estes se recusában a aceitar. Depuis de Maciel Pariente, l monsenhor [[Francisco Moniç Tabares]], deputado pernambucano, serie l purmeiro brasileiro la çcursar oufecialmente, an bibo debate cun ls deputados pertueses [[Borges Carneiro]], Ferreira Borges i Moura, contra la remessa de más tropas para Pernambuco i la ancómoda persença de la numerosa guarniçon melitar pertuesa na porbíncia<ref name="Camara"/>. La separaçon de l Brasil fui anformalmente rializada an janeiro de 1822, quando D. Pedro declarou que eirie permanecer ne l Brasil ("[[Die de l Fico]]"), cun las seguintes palabras: Cumo ye pa l bien de todos i felicidade giral de la nacion, stou pronto: diga al pobo que fico. Agora solo tenho a recomendar-bos ounion i tranquilidade. Mas, la separaçon de l [[Brasil]] se ye dada ne l die [[7 de setembre]] de [[1822]], cul "grito de l Ipiranga" que fui romantizado, apesar de la separaçon antes. == Ampério (1822-1889) == === Purmeiro reinado === {{Artigo percipal|[[Purmeiro Reinado]]}} [[Fexeiro:DpedroI-brasil-full.jpg|thumb|right|250px|[[Simplício de Sá]]: ''Retrato de Don Pedro I'', c. 1830. [[Museu Amperial]]]] Apuis de la [[die de la Andependéncia de l Brasil|declaraçon de la andependéncia]], l Brasil fui gobernado por [[Pedro I de l Brasil|Don Pedro I]] até l anho de 1831, período chamado de [[Purmeiro Reinado]], quando abdicou an fabor de sou filho, [[Pedro II de l Brasil|Don Pedro II]], anton cun cinco anhos de eidade. Lhougo apuis de la andependéncia, i terminadas las lhuitas nas porbíncias contra la resisténcia pertuesa, fui neçairo ampeçar ls trabalhos de la Assembléia Custituinte. Esta habie sido cumbocada antes mesmo de la separaçon, an júlio de [[1822]]; fui anstalada, antretanto, solamente an maio de [[1823]]. Lhougo se tornou claro que la Assembléia eirie botar ua custituiçon restringindo ls poderes amperiales (apesar de la eideia centralizadora ancampada por [[José Bonifácio]] i sou armano [[António Carlos de Andrada i Silba]]). Mas, antes que eilha fusse aprobada, las tropas de l eisército cercórun l prédio de la Assembléia, i por ordes de l amperador la mesma fui dissolbida, debendo la custituiçon ser eilaborada por juristas de la cunfiança de Don Pedro I. Fui anton outorgada la [[custituiçon brasileira de 1824|custituiçon de 1824]], que trazie ua inobaçon: l '''[[Poder Moderador]]'''. Atrabeç del, l amperador poderie fiscalizar ls outros trés poderes. Aparecírun dibersas críticas al [[outoritarismo]] amperial, i ua rebolta amportante acuntiu ne l Nordeste: la [[Cunfederaçon de l Eiquador]]. Fui debelada, mas Don Pedro I saliu mui çgastado de l eipisódio. Outro grande çgeste de l Amperador fui por l Brasil na [[Guerra de la Cisplatina]], adonde l paíç nun mantebe l cuntrole subre la anton region de Cisplatina (hoije, [[Uruguai]]). Tamien aparecian ls purmeiros focos de çcontentamiento ne l [[Riu Grande de l Sul]], cun ls [[Guerra de l Farrapos|farroupilhas]]. [[Fexeiro:Independência ou Morte (1888).jpg|thumb|250px|left|[[Pedro Américo]]: ''L Grito de l Ipiranga'', 1888. [[Museu Paulista]]]] An [[1831]] l amperador decidiu bejitar las porbíncias, nua redadeira tentatiba de stablecer la paç anterna. La biaige deberie ampeçar por Minas Gerales; mas eilhi l amperador ancontrou ua recepçon frie, pus acabara de ser assassinado Lhíbero Badaró, un amportante jornalista de ouposiçon. Al tornar pa l Riu de Janeiro, Don Pedro deberie ser houmenageado puls pertueses, que preparában-le ua fiesta de apoio; mas ls brasileiros, çcordando de la fiesta, entrórun an cunflito cun ls pertueses, ne l eipisódio coincido cumo [[Nuite de las Garrafadas]]. Don Pedro tentou más ua medida: nomeou un gabinete de menistros cun suporte popular. Mas zamtendiu-se cun ls menistros i lhougo depuis demitiu l gabinete, sustituindo-lo por outro bastante ampopular. Frente a ua manifestaçon popular que recebiu l apoio de l eisército,nun tubo muita scolha, assi criou l quinto poder. Mas, nun dou cierto la eideia, i nun restou nada al amperador la nó ser la renúncia, ne l die [[7 de abril]] de [[1831]]. === Período regencial === {{Artigo percipal|[[Período regencial brasileiro]]}} Durante l período de 1831 a 1840, l Brasil fui gobernado por dibersos regentes, ancarregados de admenistrar l paíç anquanto l heirdeiro de l trono, D. [[Pedro II de l Brasil|Pedro II]], inda era menor<ref name="ReferenceA"/>. La percípio la regéncia era trina, ó seia, trés gobernantes éran respunsables pula política brasileira, inda assi cul ato adicional de 1834, que, para alhá de dar más outonomie para las porbíncias, sustituiu l carátener tríplice de la regéncia por un gobierno más centralizador. L purmeiro regente fui l Padre [[Diogo António Feijó]] , que notablizou-se por ser un gobierno de anspiraçones lhiberales, mas, debido a las pressones políticas i sociales, tubo que renunciar<ref>SOUSA, Otábio Tarquínio de. ''Stória de l Fundadores de l Ampério de l Brasil (b. BII: Diogo António Feijó''. Riu de Janeiro: Lhibrarie José Olympio Eiditora, 1957.</ref>. L gobierno de carátener lhiberal caiu para dar lhugar al de l cunserbador [[Araújo Lhima]], que centralizou l poder an sues manos, sendo atacado bementemente puls lhiberales, que solo tomórun l poder debido al golpe de la maioridade. Çtacan-se neste período la anstablidade política i la atuaçon de l tutor [[José Bonifácio]], que garantiu l trono para D. [[Pedro II de l Brasil|Pedro II]]. Tubo ampeço neste período la [[Reboluçon Farroupilha]], an que ls gaúchos reboltórun-se contra la política anterna de l Ampério, i declarórun la [[República Piratini]]. Tamien neste período ocorrírun la [[Cabanhada]], de [[Alagoas]] i [[Pernambuco]]; la [[Cabanhaige]], de l [[Pará]]; la [[rebolta de l Malés]] i la [[Sabinada]], na [[Bahia]]; i la [[Balaiada]], ne l [[Maranhon]]. === Segundo reinado === {{Artigo percipal|[[Segundo Reinado]]}} [[Fexeiro:Pedro-segundo-Brasilien.JPG|thumb|Don Pedro II.]] L [[Segundo Reinado]] tubo ampeço cul [[Golpe de la Maioridade]] ([[1840]]), que eilebou [[Pedro II de l Brasil|D. Pedro II]] al trono, antes de l 18 anhos, cun 15 anhos. La eiquenomie, que tubo cumo base percipal la agricultura – tornando-se l [[café]] l percipal perduto sportador de l Brasil durante l reinado de Pedro II, an sustituiçon a la [[canha-de-açucre]] –, apersentou ua spanson de 900%<ref>Anciclopedie Ancarta 2006</ref>. La falta de mano-de-obra, na época chamada de "''falta de braços para la lhaboura''", an cunsequéncia de la lhibertaçon de l scrabos fui solucionada cula atraçon de cientos de miles de [[eimigrante]]s, an sue maiorie [[eitalianos]], [[pertueses]]<ref name="Antrada de strangeiros ne l Brasil">[http://www.scielo.br/eimg/rebistas/rsp/b8s0/03t2.gif Antrada de strangeiros ne l Brasil]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i almanes<ref name="bestibular.uol"/>. L que fizo l paíç zambolber ua base andustrial i ampeçar a spandir-se pa l anterior. Nesse período, fui custruída ua ampla rede ferrobiária, sendo l Brasil l segundo paíç lhatino-amaricano a amplantar este tipo de transporte, i, durante la [[Guerra de l Paraguai]], fui tendor de la quarta maior [[marina]] de guerra de l mundo<ref>[http://www.secon.unb.br/unbagencia/ag0403-03.htn UNB]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La mano-de-obra scraba, por presson anterna de ouligarquias paulistas, mineiras i fluminenses, mantebe-se bigente até l anho de [[1888]], quando caiu na eilegalidade pula [[Lei Áurea]]. Antretanto, habie-se ancetado un gradual porcesso de decadéncia an [[1850]], anho de l fin de l tráfico negreiro, por presson de la [[Anglaterra]], para alhá de que l Amperador era contra la scrabidon, pula oupçon de l perdutores de café paulistas que preferian a mano de obra assalariada de l eimigrantes ouropeus, pula [[malária]] que dizimou la populuçon scraba naqueilha época i pula [[guerra de l paraguai]] quando ls negros que deilha partecipórun fúrun alforriados. A partir de [[1870]], assistiu-se al crecimiento de ls mobimientos [[República|republicanos]] ne l Brasil. An [[1889]], un [[golpe melitar]] tirou l cargo de [[Purmeiro Menistro]] de l [[Bisconde de Ouro Preto]], i, por ancentibo de republicanos cumo [[Benjamin Custant Botelho Magalhanes]], l [[Marechal Deodoro de la Fonseca]] proclamou la República i ambiou al eisílio la [[Família Amperial]]. Dibersos fatores cuntribuíran para la chimpa de la Monarquia, dentre ls quales: la ansastifaçon de la eilite agrária cula aboliçon de la scrabatura sin que ls propietários rurales fússen andenizados puls prejuízos sofridos, l çcontentamiento de l cafeicultores de l Oeste Paulista que se tornórun adetos de l [[Partido Republicano Paulista]] i de la aboliçon pus usában solo mano de obra ouropéia de l eimigrantes, i perdendo apoio de l melitares, specialmente de l [[eisército]] que se sentian çprestigiados antendendo que l amperador preferie la [[marina de l Brasil]] i que almejában más poder, i las anterferéncias de l Amperador an assuntos de la [[Eigreija]]. Nun houbo nanhue partecipaçon popular na [[proclamaçon de la República]]. L que ocorreu, tecnicamente fui un [[golpe melitar]]. L pobo brasileiro apoiaba l Amperador. L correspondente de l jornal "Diário Popular", de San Paulo, Aristides Lhobo, screbiu subre la derrubada de l ampério, la frase stórica: - ''La populaçon assistiu a aqueilho todo bestilizada, muitos acraditando tratar-se dua parada millitar''. Para poupar cunflitos, nun houbo bioléncia i la Família Amperial pudo silar-se na [[Ouropa]] an sigurança.<ref>[http://www.suapesquisa .com/storiadobrasil/proclamacaodarepublica.htn Sue Pesquisa .com.br]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Proclamaçon de la República</ref><ref>IBGE, ''[http://www1.ibge.gob.br/ibgeten/poboamiento/tabelas/eimigracao_nacionalidade_84a33.htn Eimigraçon ne l Brasil por nacionalidade]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''.</ref> L período puode ser debedo an trés etapas percipales: * la chamada fase de ''cunsulidaçon'', que se stende de 1840 a 1850. Las lhuitas anternas son pacificadas, l [[Cafeiro|café]] ampeça la sue spanson, la tarifa [[Albes Branco]] permite la Era [[Irineu Eibangelista de Sousa|Mauá]]. * l chamado ''apogeu'' de l Ampério, un período marcado por grande stablidade política, quando de 1849 até 1889 nun acuntiu ne l Brasil nanhue reboluçon, algo inédito ne l mundo: 50 anhos de paç anterna nun paíç, permitida pul sistema parlamentarista,(l ''[[Segundo_Reinado#Parlamentarismo_.C3.A0s_abessas|parlamentarismo a las abessas]]' ') i pula política de troca de fabores. An tenermos de [[Relaçones Anternacionales]], l período ye marcado pula [[Queston Christie]] i pula [[Guerra de l Paraguai]]. * l chamado ''declínio'' de l Ampério, marcado pula [[Queston Melitar]], pula [[Queston Relegiosa]], pulas lhuitas abolicionistas i pul mobimiento republicano, que cunduzen al fin de l regime monárquico. === Lhibertaçon de l scrabos === [[Fexeiro:Lhei Áurea.jpg|thumb|left|<center>Oureginal de la [[Lei Áurea]], assinada pula Regente [[Isabel de l Brasil|Dona Isabel]] ([[1888]])</center>]] Ls purmeiros mobimientos contra la scrabidon fúrun feitos puls missionários jesuítas, que cumbatírun la scrabizaçon de l andígenas mas tolerórun la de l africanos. L fin gradual de l tráfico negreiro fui decidido ne l [[Cungresso de Biena]], inda an 1815. Zde 1810, la Anglaterra fizo ua série de eisigéncias la Pertual i passou a reprimir biolentamente l tráfico a partir de 1845, cula [[Bill Aberden|Lei Aberden]]. An [[1871]], l Parlamiento Brasileiro aprobou i la [[Isabel de l Brasil|Princesa Isabel]] assinou la Lhei 2.040, coincida cumo Lhei Riu Branco ó [[Lei de l Bentre Lhibre]], determinando que todos ls filhos de scrabos nacidos zde anton serien lhibres a partir de l 21 anhos. An [[29 de setembre]] de [[1885]], promulgou-se ua outra lhei, la [[Lei de l Sexagenários]] (Lhei Saraiba–Cotegipe) que determinaba que scrabos a partir de 60 anhos poderien ser lhibres<ref>[http://www.storiadobrasil.net/scrabidao/ Stória de l Brasil.net]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Scrabidon ne l Brasil: Ls Scrabos</ref>, mas na berdade era ua ironia, pus ls scrabos raramente passában de l 45 anhos. Zde 1880, habie sido criada la ''[[Sociadade Brasileira Cuntra la Scrabidon]]'' que, juntamente cula ''[[Associaçon Central Abolicionista]]''<ref>[http://www.meusestudos .com/storia-de l-brasil/segundo-reinado/fin-de l-scrabismo.html Mius studos .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Stória de l Brasil - Fin de l scrabismo</ref> i outras ourganizaçones, passou a ser coincida pula Cunfederaçon Abolicionista<ref name="CB">[http://www.culturabrasil.pro.br/decliniodoimperio.htn Cultura Brasil .com.br]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} L Ampério entra an crise (1870-1889)</ref> lhiderada por '''[[José de l Patrocínio]]''', filho dua scraba negra cun un padre. An 1884, ls gobiernos de l Ceará i de l Amazonas resolbírun abolir la scrabidon, ne l que fúrun pioneiros. Las fugas de scrabos prosseguian. L eisército se negaba a perseguir ls negros fugidos. Hai que lhembrar inda ls '''[[Caifases]]''', lhiderados por [[António Bento]]<ref name="CB"/>, que promobian la fuga de l negros, perseguian ls capitanes-de-mato i amenaçában ls senhores scrabistas<ref>[http://www.fdc.br/Artigos/..%5C%5CArquibos%5CArtigos%5C19%5CDiscriminacao.pdf Faculdade de Dreito de Campos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Çcriminaçon</ref>. La aboliçon definitiba era neçaira. Habie 1 540 000 scrabos para populaçon de 14 milhones habitantes: cerca de 11%<ref name="CB"/>. Finalmente, l purmeiro-menistro cunserbador Juan Alfredo promobiu la botaçon dua lhei que determinaba la stinçon definitiba de la scrabidon. An [[13 de maio]] de 1888, la [[Isabel de l Brasil|Princesa Isabel]] assinou la [[Lei Áurea]], que yá habie sido aprobada pul Parlamiento, abolindo to i qualquiera forma de scrabidon ne l Brasil. Lhougo apuis de la Princesa assinar la Lhei Áurea, al cumprimentá-la, [[Juan Maurício Wanderley]], l [[baran de Cotejipe]], l solo parlamentar que botou contra l porjeto de la aboliçon de la scrabatura, profetizou: -''"La senhora acabou de redimir ua [[raça]] i perder l [[trono]]".'' La aristocracie scrabista, ouligarquia rural arruinada cula aboliçon sin andenizaçon, culpou l gobierno i aderiu al [[Partido Republicano]] na ouposiçon al regime: ua de las cunsequéncias de la aboliçon serie la chimpa de la Monarquia. La eiquenomie cafeira paulista de l oeste paulista, mas, quando cumparada a la de outras regiones, nun sofriu abalos, pus yá se baseaba na mano-de-obra lhibre, assalariada. Muitos scrabos negros permanecírun ne l campo, praticando ua eiquenomie de susisténcia an pequeinhos lhotes, outros buscórun las cidades, adonde entrórun nun porcesso de marginalizaçon. Zampregados, passórun a bibir an choças i barracos ne ls morros i ne ls subúrbios. L Brasil fui l redadeiro paíç de las Américas a abolir la scrabidon. == República (1889-persente) == === República Bielha (1889-1930) === {{Artigo percipal|[[Purmeira República Brasileira|República Bielha]]} } [[Fexeiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|250px|[[Anrique Bernardelli]]: ''Marechal Deodoro de la Fonseca'', c. 1900.]] An [[15 de nobembre]] de [[1889]], l Marechal [[Deodoro de la Fonseca]] decretou l fin de l período amperial nun golpe melitar de Stado sob la forma dua quartelada quaije sin fuorça política i nanhun apoio popular<ref>U.S. Lhibrary of Cungress, Federal Research Dibision, Country Studies: Brazil, [http://lcweb2.lhoc.gob/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+br0022) "The Republican Era, 1889-1985"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Lhibrary of Cungress. Besitado an 16 de Agosto de 2007.</ref>, i l ampeço dun período republicano ditatorial, çtituindo l redadeiro amperador brasileiro, D. Pedro II, que tubo de partir an eisílio para la [[Ouropa]]. L nome de l paíç mudou de Ampério de l Brasil para '''Stados Ounidos de l Brasil'''. La purmeira [[custituiçon]] de la [[República]] de l Brasil fui feita die [[15 de nobembre]] de [[1890]]. Apuis de 4 anhos de [[ditadura]] cun un caos i bárias muortes de federalistas, negros lhutando por sous dreitos, antre outros, ampeçou-se la era cebil de la [[República Bielha]], cula chamada [[República Ouligárquica]]. ==== Cunflitos ==== L período fui marcado por einúmeros cunflitos, de naturezas çtintas. L purmeiro deilhes fui la [[Rebolta de la Bacina]], an [[1904]], que fui un mobimiento popular deflagrado na cidade de l Riu de Janeiro contra la bacinaçon cumpulsória<ref name="GOB">[http://www.brasil.gob.br/pais/storia/sec_xx/ Portal de l Gobierno Brasileiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Seclo XX</ref>. La [[Reboluçon Acreana]] fui l porcesso político-social que lhebou a la ancorporaçon de l território disse stado al [[Brasil]]. L período ampeça an júlio de [[1899]], quando l território ye proclamado stado andependiente, sob [[Luis Gálbeç Rodrígueç de Arias]], i termina an [[1903]], depuis que ls brasileiros residentes ne l lhocal bencen la çputa pula fuorça de las armas, comandados por [[José Plácido de Castro]]. La Reboluçon Acreana chegou al fin cula assinatura de l [[Tratado de Petrópolis]], an 1903, pul qual la Bolíbia cediu l território al Brasil - i l Peru aceitou la dibison de frunteiras - an troca de 2.000.000 de [[Libra Sterlina|Libras sterlinas]] i de la custruçon de la camino de fierro [[Madeira-Mamoré]], apelidada "[[Mad Marie]]". Durante l período cebil (1894-1930) ocorrírun outras grandes reboltas ne l paíç de carátener lhocalizado: [[Guerra de Canudos]], [[Rebolta de la Bacina]] i [[Rebolta de la Chibata]]. Ocorrírun, tamien, bárias reboltas de carátener stadual cumo la [[Reboluçon de 1923]] i la República de Princesa ocorrida na Paraíba an 1930. Nanhue destas reboltas fúrun tentatibas de se derrubar l gobierno federal, situaçon mui quemun ne ls demales países de la América Lhatina. L mobimiento tenentista i la [[Rebolta de l 18 de l Fuorte de Copacabanha]], an 1922, mas, fúrun amenaças sérias al gobierno de [[Eipitácio Pessona]]. La [[Guerra de l Cuntestado]] fui un cunflito armado antre la populaçon [[caboclo|cabocla]] i ls repersentantes de l poder stadual i federal [[brasil]]eiro trabado antre outubre de [[1912]] a agosto de [[1916]], nua region rica an [[Yerba mate|yerba-mate]] i [[madeira (material)|madeira]] çputada puls [[stados brasileiros]] de l [[Paraná]] i de [[Santa Catarina]]. [[Fexeiro:Lhampion MB.jpg|thumb|left|130px|"''Lhampion''"]] L [[cangaço]] ten sues ouriges an questones sociales i fundiárias de l [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]] brasileiro, caraterizando-se por açones biolentas de grupos ó andebíduos eisolados: assaltában [[fazenda]]s, sequestrában lhatifundiários i saqueában camboios i armazénes. Nun tenien moradie fixa: bibian perambulando pul [[serton]], praticando tales crimes, fugindo i se scondendo<ref name="CSF"/>. L cangaceiro más famoso fui Birgulino Ferreira de la Silba, l "[[Birgulino Ferreira de la Silba|Lampion]]" , chamado l "Senhor de l Serton" i tamien "L Rei de l Cangaço". Atuou durante las décadas de [[década de 20|1920]] i [[década de 30|30]] an praticamente todos ls stados de l Nordeste brasileiro. Ne l die [[28 de júlio]] de [[1938]] na lhocalidade de Angicos, ne l stado de [[Sergipe]], Lhampion fui bítima dua amboscada adonde fui muorto junto cun sue mulhier, [[Marie Guapa]] i más nuobe cangaceiros. ==== República de l Café cun Lheite ==== {{Artigo percipal|[[Política de l café-cun-lheite]]}} Antre [[1889]] i [[1930]], l gobierno fui oufecialmente ua democracie custitucional i, a partir de 1894, la persidéncia alternou antre ls stados dominantes de la época [[San Paulo]] i [[Minas Gerales]]. Cumo ls paulistas éran grandes perdutores de café, i ls mineiros stában boltados a la porduçon lheiteira, i segundo perdutores de café de l Brasiil, la situaçon política de l período quedou coincida cumo [[Política de l Café-cun-Lheite]]<ref name=casahist>{{cite web| url=http://www.casahistoria.net/Brazil.htn#Republic_1889-1964| title=CasaHistória "Republic 1889-1964"| acessdate=2007-06-12}}</ref><ref name=uscongress>U.S. Lhibrary of Cungress, Federal Research Dibision, Country Studies: Brazil, [http://lcweb2.lhoc.gob/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+br0022) "The Era of Getúlio Bargas, 1930-54"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Arte-moderna-8.jpg|190px|thumb|Cartaç de l redadeiro die de l eibento.]] Esse eiquilíbrio de poder antre ls stados, fui ua política criada pul persidente [[Campos Sales]], chamada de [[Política de l Stados]] ó [[Política de l gobernadores]]. La República Bielha terminou an 1930, cula [[Reboluçon de 1930]], lhiderada por [[Getúlio Dornelles Bargas|Getúlio Bargas]], un cebil, anstituindo-lo "Gobierno Probisório", até que nuobas eileiçones fússen cumbocadas. ==== Reboluçon cultural ==== {{Artigo percipal|[[Sumana de Arte Moderna]]}} La Sumana de Arte Moderna, tamien chamada de ''Sumana de 22'', repersentou ua berdadeira renobaçon de lhenguaige, na busca de spurmentaçon, na lhiberdade criadora na rutura cul passado i até corporal, pus la arte passou anton de la [[banguarda]], pa l [[modernismo ne l Brasil|modernismo]]< ref name="Pitoresco">[http://www.pitoresco .com.br/art_data/sumana/andex.htn Pitoresco .com.br]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Sumana de la Arte Moderna</ref>. L eibento marcou época al apersentar nuobas eideias i cunceitos artísticos<ref>[http://www.britannica .com/EBchecked/topic/533791/Sumana-de-Arte-Moderna Britannica Online Ancyclopedie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} Sumana de Arte Moderna</ref>. La [[poesie]] atrabeç de la declamaçon, antes era solo scrita. La música por meio de cuncertos, solo habie cantores sin acumpanhamiento de [[orquestra sinfónica|orquestras sinfónicas]]. La [[arte plástica]] eisibida an telas, [[scultura]]s i maquetes de [[arquitetura]], cun zeinhos arrojados i modernos. L adjetibo "nuobo" passou a ser marcado an todas estas manifestaçones que propunha algo ne l mínimo curjidoso i de antresse. Participórun de la Sumana nomes cunsagrados de l [[Modernismo brasileiro]], cumo [[Mário de Andrade]] i [[Oswald de Andrade]], [[Bítor Brecheret]], [[Anita Malfatti]], [[Menotti Del Pichia]], antre outros<ref name="Pitoresco"/>. === Era Bargas (1930-1945) === {{Artigo percipal|[[Era Bargas]]}} {{Artigo percipal|[[Getúlio Bargas]]}} ====La Reboluçon de 1930 i l Gobierno Probisório==== An [[1 de márcio]] de 1930 acuntece la redadeira eileiçon persidencial de la República Bielha. Çputórun essa eileiçon l gobernador de San Paulo [[Júlio Pristes de Albuquerque]] apoiado pul persidente [[Washington Lhuís]] i por 17 stados i por [[Getúlio Bargas]] apoiado solo por 3 stados: Minas Gerales, Paraíba i Riu Grande de l Sul. Júlio Pristes ye eileito i aclamado persidente, mas ls perdedores nun reconhecírun la bitória de Júlio Pristes. Assi, an 1930, acunte la [[Reboluçon de 1930]] iniada la [[3 de outubre]]. Quando las tropas rebolucionárias marchórun pa l Riu de Janeiro, anton capital federal, acuntece la [[24 de outubre]] un golpe melitar que depone i persidente [[Washington Lhuís]], que fura antes gobernador de San Paulo, i que fui silado, i ampede la posse de l persidente eileito [[Júlio Pristes]], un paulista. Ye formado ua [[Junta Gobernatiba Probisória de 1930|Junta Melitar Probisória]], la qual passa l poder la [[Getúlio Bargas|Getúlio Dorneles Bargas]], an [[3 de nobembre]] de 1930, ancerrando la República Bielha i ampeçando l Gobierno Probisório que ten Getúlio Bargas cumo sou xefe. An [[1934]] Getúlio Bargas ye eileito persidente de la república pula Assembléia Nacinanal Custituinte. [[Fexeiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|180px|left|Getúlio Bargas]] Lhougo apuis de a tomada de l poder an nobembre de [[1930]], [[Getúlio Bargas]] nomeou anterbentores federales para gobernar ls stados. Para [[San Paulo]] fui nomeado l tenente [[Juan Alberto Lhines de Barros]], un pernambucano, sendo que la maiorie de l lhíderes paulistas fúrun silados. L persidente eileito an 1930 [[Júlio Pristes]] que era gobernador de San Paulo nun puode tomar posse i tamien fui silado. Al se ampeçar l anho de [[1932]], crecen ls reclamos dessa eilite lhiderada pula [[Frente Sola Paulista]], an prol de l fin de la anterferéncia de l tenentes an San Paulo i dua assembléia nacional custituinte que ponerie fin al Gobierno Probisório, l qual era chamado puls paulistas de ''ditadura''.<ref>[http://www.cpdoc.fgb.br/nab_storia/htn/anos30-37/eib_frente_unica.htn FGB CPDOC]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Anhos de Ancerteza (1930 - 1937): Reboluçon Custitucionalista de 1932</ref>. Ua prebisible reaçon de l paulistas a un cunluio contra San Paulo i sous antresses yá fura percebida, an 1929, pul senador fluminense [[Irineu Machado]], que afirmou: {{quote2| ''La reaçon contra la candidatura de l Dr. Júlio Pristes repersenta nun un géstio contra l persidente de l stado, mas ua reaçon contra '''San Paulo, que se lhebantará''' porque esto quier dezir un géstio de lhegítima defesa de sous própios antresses''"!|''Irineu Machado}} <ref>HENRIQUES, Affonso, Ascenson i Chimpa de Getúlio Bargas, 3 belumes, Eiditora Record, 1965</ref>. Ls [[San Paulo|paulistas]], que mantenien un squema de domínio político durante la purmeira república, tentan articular ua reboluçon an 1932 para depor Getúlio Bargas. La justificatiba ancontrada pulas ouligarquias lhocales para buscar apoio de l pobo ye que l paíç percisaba dua Custituiçon, pus, zde 1930, Getúlio Bargas dezie que "assumia probisoriamente" la persidéncia i que l más cedo possible antregarie ua nuoba Custituiçon al paíç, cula susequente rializaçon de eileiçones para persidente<ref>[http://bestibular.uol .com.br/ultnot/resumos/ult2770u22.jhtn UOL Bestibular]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Getúlio Bargas anstaura nuobo porjeto nacional</ref>. Dende l nome de [[Reboluçon Custitucionalista de 1932]], deflagrada la [[9 de júlio]]. Júlio Pristes acraditaba, yá an [[1931]], que la situaçon de la ditadura staba se tornando ansustentable i declarou ne l eisílio an [[Pertual]]: {{quote2|''L que nun cumprende ye que ua [[nacion]], cumo l Brasil, após más dun [[seclo]] de bida custitucional i [[liberalismo]], retrogradasse para ua ditadura sin trabones i sin lhemites cumo essa que ne ls degrada i anxobalha perante l [[mundo]] ciblizado''!|Júlio Pristes}}<ref>Carta de Júlio Pristes pertencente al Arquibo Particular de Jacqueline Melo Ferreira.</ref>. Ls paulistas fúrun apoiados pul sul stado de l [[Mato Grosso]] adonde fui criado l [[Stado de Maracaju]], mas las tropas federales, ajudas pulas tropas gaúchas i mineiras, garantiran ua bitória de Getúlio Bargas depuis de 3 meses de lhuita, la qual fui la maior guerra cebil brasileira de todos ls tiempos. ==== L período custitucional de Getúlio Bargas==== An [[1934]], inda assi, l paíç ganha ua [[Custituiçon brasileira de 1934|Custituiçon]]. Getúlio Bargas ye eileito persidente. Este gobierno custituicional durou trés anhos até 1937. Fúrun anhos cunturbados, an que acuntece cierta polarizaçon na política nacional<ref name=uscongress/><ref>Balença, Márcio M. [http://www.lse.ac.uk/colletions/geographyAndEnbironment/research/Researchpapers/rp58.pdf "Patron-Client Relationes and Politics in Brazil: La Storical Oberbiew"]. Retriebed June 16, 2007</ref>. Dun lhado ganha fuorça la squierda, repersentada principalmente pula [[Aliança Nacional Lhibertadora]] (ANL) i pul [[Partido Quemunista Brasileiro]] (PCB); de outro la dreita, que ganha forma nun mobimiento de anspiraçon fascista chamado [[Antegralismo]]. Ua articulaçon rebolucionária de squierda ye tentada an [[1935]], chamada de [[Antentona Quemunista]], por parte dun setor de las fuorças armadas i de alguns andebíduos lhigados la [[URSS]]. Un de l percipales lhíderes disse mobimiento fui l ex- tenente de l eisército [[Luís Carlos Pristes]], que chimpa preso i quedou ancomunicable por 8 anhos. Sue mulhier, la quemunista i judie [[Olga Benário]], ten un çtino pior: L [[Supremo Tribunal Federal]] la spatriou para la Almanha Nazista, seguindo ls acuordos de stradiçon bigentes antre Brasil i [[Almanha]] que mantenien relaçones diplomáticas normales. Olga acaba morrendo nun [[campo de cuncentraçon]], cuncluindo un de l eipisódios más bexatórios de la política sterna brasileira. L scritor [[Graciliano Galhos]] tamien ye preso depuis de la [[Antentona Quemunista]], supostamente por praticar atebidades subbersibas. Un retrato de sous dies na prison i de la situaçon política anstable de l paíç stá grabado an sou lhibro [[Mimórias de l Cárcere]]. ====L Stado Nuobo==== Grácias al clima de pánico probocado pula polarizaçon política (ls antegralistas tentan un ''putsch'' algun tiempo depuis, an [[1938]]), Getúlio Bargas articula ua situaçon que le permite decretar un [[golpe de stado]] dous meses antes de la eileiçon persidencial marcada para janeiro de 1938. An [[10 de nobembre]] de [[1937]], Getúlio Bargas anuncia l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]]. La justificatiba purmária de l golpe ye la eisisténcia dun plano quemunista para a tomada de l poder, "apoiado por Moscobo" - ye l chamado [[Plano Cohen]]. Más tarde çcubriu-se que l plano fui ua armaçon de l agentes de Getúlio Bargas. L apoio melitar i l apoio de la classe média garante l sucesso de l golpe, pus hai algun tiempo crecian ls miedos de que l quemunismo poderie promober ua reboluçon ne l Brasil. Getúlio Bargas cunsegue prolongar sous anhos de persidéncia até [[1945]]. Ye amblemático notar que ua de las figuras más coincidas de sou gobierno fui l xefe de polícia [[Filinto Muller]]. La [[censura]] ouprime la spresson artística i científica: an [[1939]] ye criado l [[Departamiento de Amprensa i Propaganda|DIP]], Departamiento de Amprensa i Propaganda. Para alhá de la censura, l [[Departamiento de Amprensa i Propaganda|DIP]] atuaba na propaganda pró-Bargas i cuntrária a la [[República Bielha]], fazendo cun que la eimaige de l persidente fusse saltada al stremo. [[Fexeiro:Stado Nobo2 - 1935.jpg|thumb|200px|right|Cartaç de l gobierno de l [[Estado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]] (1935): "''(...) L Brasil stá de pie, bigilante i çpuosto a todo ampenhado na cunquista de sou çtino eimortal!''"]] Por essas caratelísticas ye que, ampeçada la [[Segunda Guerra Mundial]], nun se sabie se Getúlio Bargas apoiarie l [[Eixe (stória)|Eixe]] (cun quien parecie tener más afinidade) ó ls [[Aliados]]. L clima de tenson culminara na adeson als países aliados an [[1942]], apuis de ataques almanes an nabios mercantes brasileiros que resultórun na muorte de dezenas de pessonas. La barganha getulista oubtibera bantaiges eiconómicas i melitares: anstituiu-se un acuordo eiconómico cun ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] que possiblitara la amplantaçon de la [[Cumpanha Siderúrgica Nacional]] (CSN). Para alhá desso, outro acuordo possiblitara l reaparelhamiento de las fuorças armadas brasileiras. Para alhá de la CSN, houbo outras amportantes cunquistas feitas pul Stado Nuobo tales cumo: l [[Menistério de la Aeronáutica]], la [[Fuorça Aérea Brasileira]], l [[Cunseilho Nacional de l Petrólio]], l [[Departamiento Admenistratibo de l Serbício Público]], la [[Cumpanha Siderúrgica Nacional]], la [[Cumpanha Nacional de Álcalis]], la [[Cumpanha Bal de l Riu Doce]], l [[Anstituto de Resseguros de l Brasil]], la [[Cumpanha Hidrelétrica de l San Francisco]], la strada [[Riu-Bahia]], l [[Código Penal]], l [[Código de Porcesso Penal Brasileiro]] i la [[Cunsulidaçon de las Lheis de l Trabalho]], la [[Justícia de l Trabalho]], l [[salário mínimo]] i la stablidade ne l amprego de l trabalhador, apuis de de dieç anhos ne l amprego. La presson popular pula criaçon dua fuorça spedicionária torna-se cuncreta, mesmo contra la bontade de Bargas, que afirmara que l ambio de tropas brasileira ocorrerie quando "la queluobra fumar". Más tarde, percebendo la crecente presson anterna (camadas médies ourbanas) i sterna (ls Stados Ounidos temian ua possible desestablizaçon de poder ne l Brasil, nun deseiosa an tiempos de guerra), Bargas cediu, criando la [[Fuorça Spedicionária Brasileira]] (FEB); cujo lhema fura "''La Queluobra Bai Fumar''". La cumpensaçon a la ajuda financeira dou-se de forma lhogística i material: garantiu-se l suprimiento de matérias-primas als aliados ([[Ciclo de la borraixa|2º ciclo de la borraixa]]), i permitiu-se la anstalaçon dua base melitar na region Nordeste (Riu Grande de l Norte), garantido l domínio lhogístico i melitar de l aliados subre l atlántico sul. Al término de la guerra, fazie pouco sentido que Getúlio Bargas cuntinasse ne l poder. L [[fascismo]] fura derrotado, i ls brasileiros notórun esso. Getúlio Bargas ye fuorçado a renunciar an [[29 de outubre]] de [[1945]] pulas fuorças armadas, seguindo para sou stado natal, l [[Riu Grande de l Sul]], i eilegendo-se senador de la república. === República Nuoba (1945-1964) === {{Artigo percipal|[[República Nuoba (Brasil)]]}} L período coincido cumo '''República Nuoba''' ó '''República de 46''' ampeça cula renúncia fuorçada de Bargas, an outubre de 1945<ref name="ABL">[http://www.academia.org.br/abl/cgi/cgilua.se/sys/start.htn?anfoid=581&sid=335 Academia Brasileira de Lhetras] Getúlio Bargas</ref>. L General [[Eurico Gaspar Dutra]] fui l persidente eileito i ampossado ne l anho seguinte. An [[1946]] fui promulgada nuoba [[custituiçon brasileira de 1946|Custituiçon]]<ref>[http://t.wikisource.org/wiki/Custitui%C3%A7%C3%A3o_de l_Brasil_de_1946 Wikisource] Custituiçon de 1946 de l Stados Ounidos de l Brasil</ref>, más democrática que a anterior, restaurando dreitos andibiduales. [[Fexeiro:Maracana anternal biew.jpg|thumb|right|300px|Maracanana: Palco de l jogos de la [[Seleçon Brasileira de Futebol|seleçon nacional]] na [[Copa de l Mundo FIFA de 1950]].]] An [[1950]], l Brasil recibe la [[Copa de l Mundo de Futebol]]. Anque perder la final pa l [[Seleçon Uruguaia de Futebol|Uruguai]], por 2 a 1<ref>[http://www.fifa .com/worldcup/archibe/eidition=7/results/andex.html FIFA .com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725225720/http://fifa/ |date=2013-07-25 }} 1950 FIFA World Cup Brazil {{en}}</ref>, coloca l paíç definitibamente an çtaque ne l cenário anternacional, bate todos ls recordes i deixa cumo lhegado l [[Stádio de l Maracanana]], l maior de l paíç<ref>[http://www.worldstadiums .com/south_america/countries/brazil/riu_de_janeiro.shtml World Stadiums]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Nesse anho, Getúlio Bargas fui más ua beç eileito persidente, desta beç pul boto direto<ref name="ABL"/>. An sou segundo gobierno fui criada la [[Petrobrás]], fruito de tendéncias nacionalistas que recebírun suporte de las camadas ouperárias, de l anteletuales i de l mobimiento studantil. Mas, ls tiempos nun éran más ls mesmos, i Getúlio nun cunseguiu cunduzir tan bien l sou gobierno. Pressionado por ua série de eibentos, an [[1954]] Getúlio Bargas comete suicídio drento de l [[Palácio de l Catete]]<ref name="ABL"/>. Assume l bice-persidente, [[Juan Fernandes Campos Café Filho]]. [[Fexeiro:Chamber of Deputies of Brazil 2.jpg|thumb|260px|left|La [[Cámara de l Deputados de l Brasil]], la [[cámara baixa]] de l [[Cungresso Nacional de l Brasil|Cungresso Nacional]].]] An [[1955]], [[Juscelino Kubitschek]] fui eileito persidente i tomou posse an janeiro de [[1956]], inda que tenga anfrentado tentatibas de golpe<ref>[http://www.cpdoc.fgb.br/nab_jk/htn/biografies/juscelino_kubitschek.asp FGB-CPDOC]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Juscelino Kubitschek</ref>. Sou gobierno caraterizou-se pul chamado [[zambolbimentismo]], doutrina que se detenie ne ls abanços técnico-andustriales cumo suposta eibidéncia dun abanço giral de l paíç<ref>[http://www.britannica .com/EBchecked/topic/324243/Juscelino-Kubitschek Britannica Online Ancyclopedie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} Juscelino Kubitschek</ref>. L lhema de l zambolbimentismo sob Juscelino fui ''50 anhos an 5''<ref>{{cite web |title=Plano de Metas criado por JK fui un marco de la eiquenomie brasileira |date=2006-02-17 |url=http://aol.ounibersiabrasil.net/materie/materie.jsp?materie=10094 |outhor=Renato Marques |acessdate=2007-08-12 }}</ref>. An [[1960]], Kubitschek inaugurou [[Brasília]], la nuoba capital de l Brasil<ref>[http://www.suapesquisa .com/storiadobrasil/goberno_jk.htn Sue Pesquisa .com]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Gobierno JK</ref>. Yá an [[1961]], [[Jánio Quadros]], eileito an 1960, assumiu la persidéncia, mas renunciou an agosto de l mesmo anho<ref name=HELIO>SILBA, Hélio i CARNEIRO, Marie Cecilia Ribas. ''La Renúncia 1961''. San Paulo: Eiditora Trés, 1975.</ref>. Jánio, un ex- porsor paulista que pregaba la moralizaçon de l gobierno i era nembro de la [[UDN]], fizo un gobierno cuntraditório: al lhado de medidas polémicas (cumo la proibiçon de lhança perfume i de la briga de galho), l persidente cundecorou l rebolucionário [[Argentina|argentino]] [[Che Guebara|Ernesto Che Guebara]]< ref name=ORDEM>[http://almanaque.fuolha.uol .com.br/brasil_20ago1961.htn ''Jánio cundecora Guebara.'' Fuolha de S.Paulo, 20 de agosto de 1961]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=ORDEMb>[http://www.piturapixel .com/blog/?p=509 Jánio cundecora Guebara]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, para la supresa de la UDN. Cula cundecoraçon, Jánio tentaba ua aprossimaçon cul bloco socialista para fines stritamente eiconómicos, mas assi nun fui la anterpretaçon de la dreita ne l Brasil, que passou a alardear l pánico cula "eiminéncia" de l quemunismo. L bice-persidente [[Juan Goulart]], popularmente coincido cumo Jango, assumiu apuis de ua rápida crise política: ls melitares nun querien aceitá-lo na persidéncia, alegando l "peligro quemunista", ó seia que Jango era simpatizante de l [[quemunismo]] i mantenie bários quemunistas an sou gobierno. Para alhá de ex- menistro trabalhista, Goulart ancontraba-se na [[China]] quando de la renúncia de Jánio Quadros. Ua seluçon antermediária ye acertada i anstala-se l [[parlamentarismo]] ne l Brasil. An [[1963]], antretanto, Juan Goulart recuperou la xefia de gobierno cul plebiscito que aprobou la buolta de l [[persidencialismo]]. Juan Goulart gobernou até [[1 de abril]] de 1964, quando se refugiou ne l [[Uruguai]] deposto que fui pula Reboluçon de 1964. Ne l sou gobierno houbo custantes porblemas criados pula ouposiçon melitar, an parte debido la sou nacionalismo i posiçones políticas radicales cumo la de l Slogan "''Na lhei ó na marra''" i "''tierra ó muorte''", an relaçon a la [[reforma agrária]] . L maior protesto de l setores cunserbadores de la sociadade contra sou gobierno acunteciu nas cidades de San Paulo i Riu de Janeiro, an [[19 de márcio]] de 1964, cula chamada [[Marcha de la Família cun Dius pula Lhiberdade]]. === Regime Melitar (1964-1985) === {{Artigo percipal|[[Ditadura melitar ne l Brasil (1964-1985)]]}} L gobierno de Juan Goulart fui marcado por alta [[anflaçon]], stagnaçon eiconómica i ua fuorte ouposiçon de la [[Eigreija Católica]] i de las [[fuorças armadas]] que l acusában de permitir la andeciplina nas Fuorças Armadas i de fazer un gobierno de carátener squerdista. An [[31 de márcio]] de [[1964]] las Fuorças Armadas rializan un [[Golpe Melitar de 1964]], çtituindo Juan Goulart que se silou ne l [[Uruguai]]. Ls lhíderes cebiles de l golpe, fúrun ls gobernadores de l stados de l Riu de Janeiro, [[Carlos Lhacerda]], de Minas Gerales, [[Magalhanes Pinto]] i de San Paulo, [[Adhemar Pereira de Barros|Adhemar de Barros]]. La maiorie de l melitares que partecipórun de l golpe de stado éran ex- tenentes de la [[Reboluçon de 1930]]. Fúrun 5 ls persidentes de la república, todos generales de eisército, durante l [[regime melitar]]: l General [[Humberto de Alencar Castielho Branco]], seguido pul General [[Arthur de la Cuosta i Silba]] ([[1967]]-[[1969]]), eileitos pul [[Cungresso Nacional]]. L General [[Emílio Garrastazu Médici]] (1968-74) fui scolhido pula Junta Melitar que assumira l poder cula muorte de Cuosta i Silba an 1969 i eileito pul Cungresso Nacional. L General [[Ernesto Geisel]] (1974-79) i l General [[Juan Batista de Oulibeira Figueiredo]] (1979-84) fúrun eileitos por coleijos eileitorales formados pul Cungresso Nacional más repersentantes de las assembléias lhegislatibas de l stados. Antre las caratelísticas adquiridas puls gobiernos decorrientes de l golpe melitar, tamien chamado de ''"Reboluçon de 1964"'' i de ''"Cuntra-Reboluçon de 1964"'', çtacan-se l cumbate a la [[subberson]], la supresson de alguns dreitos custitucionales de l eilemientos i anstituiçones lhigados a la suposta tentatiba de golpe puls quemunistas, i ua fuorte [[censura]] a la [[amprensa]], apuis de la eidiçon de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] de [[13 de dezembre]] de [[1968]]. L golpe de stado fui chamado de ''"Cuntra-Reboluçon de 1964"'' porque ls golpistas stában tentando ampedir ua probable reboluçon quemunista ne l Brasil, ne ls moldes de la recén ocorrida [[reboluçon cubana]] ocorrida anhos antes.<ref>ROLLEMBERG, Denise, ''L apoio de Cuba a la lhuita armada ne l Brasil'', Eiditora Mauad, Riu de Janeiro, 2001</ref> [[Fexeiro:Humberto Castelo Branco, presidente do Brasil, 1964.jpg|thumb|left|<center>Castielho Branco</center>]] An [[1965]], pul Ato Anstitucional nº 2, todos ls [[Partido político|partidos políticos]] anton eisistentes son declarados zaparecidos, i tubo ampeço la antensificaçon de la represson política als quemunistas. Solamente dous partidos éran permitidos, la [[Aliança Renobadora Nacional]] (ARENA), i l [[Mobimiento Democrático Brasileiro]] (MDB), que bino a serbir de refúgio a to la squierda i strema squierda política. An pequeinhos [[munecípio]]s, mas, la dibison antre ls dous partidos, ó las bezes, drento de l mesmo [[partido político]], pus cada partido podie lhançar até 3 candidatos a prefeito (las sublegendas), nun era eideológica, mas si çputas pessonales antre ls lhíderes lhocales. An 1970, l MDB quaije fui zaparecido por tener tenido ua botaçon mínima pa l Cungresso Nacional. An 1967, l nome de l paíç fui alterado para '''República Federatiba de l Brasil'''<ref>CasaHistória website, [http://www.casahistoria.net/Brazil.htn#Melitary_Rule "Melitary Rule"], retriebed June 12, 2007</ref>. An [[15 de márcio]] de [[1967]], promulgada la [[Custituiçon brasileira de 1967|sesta Custituiçon Brasileira]] pul Cungresso, anstitucionalizando l mobimiento, i stablecendo eileiçones andiretas para persidente, rializada bie coleijo eileitoral, este eileito diretamente. A partir daquel die quedában rebogados ls atos anstituicionales baixados zde 1964. Sendo que nesse mesmo die, delantre de l crecimiento de l mobimientos de cuntestaçon al regime melitar, l General Arthur de la Cuosta i Silba assumiu la persidéncia de la república. Mas esta normalidade anstitucional dada pula custituiçon de 1967 durou pouco. An [[13 de dezembre]] de 1968, Cuosta i Silba fechou l Cungresso Nacional i decreta l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|Ato Anstitucional nº 5]], l [[AI-5]], que le dou l dreito de ancerrar l Parlamiento, cessar dreitos políticos i suprimir l dreito de [[habeas-corpus]]. An 1969 ye feito ua ampla reforma de la custituiçon de 1967, coincida cumo emenda custituicional nº 1 que a torna más outoritária. Neste período, antensificou-se la [[guerrilha|luita armada]] nas cidades i ne l campo an busca de la derrubada de l gobierno melitar. Praticamente, todo tubo ampeço cul atentado ne l [[Aeroporto Anternacional de l Guararapes]], an [[Recife]], an [[1966]], cun dibersos muortos i feridos, i an dibersos outros puntos de l paíç, principalmente an San Paulo i Riu de Janeiro. Fui apuis de la cunfiguraçon desta cunjuntura de terror i justíciamientos de la parte de l grupos quemunistas que la censura tubo sue amplantaçon cunsulidada. An [[1969]], Cuosta i Silba sofriu ua [[trombose]] i quedou ancapacitado; ua junta melitar formada puls comandantes de las [[Fuorças Armadas]] assumiu l poder. An outubre, l General Médici tomou posse cumo persidente eileito pul Cungresso Nacional que el pediu que fusse reabierto. Médici comanda l período de maior represson als grupos squerdistas que cumbatian la ditadura melitar, an special, la represson als grupos de terroristas i guerrilheiros marxistas, cun suspeitos i colaboradores sendo presos, ocasionalmente torturados, silados ó muortos an cunfrontos cun las fuorças policiales de l Stado. An 1969, ls terroristas atacórun l Quartel General de l II Eisército, atual [[Comando Melitar de l Sudeste]], an San Paulo, quando morriu l suldado [[Mário Kozel Filho]]. Ne l gobierno Médici tubo ampeço l mobimiento guerrilheiro ne l [[Guerrilha de l Araguaia|Araguaia]] i la rializaçon de [[sequestro]]s de [[ambaixador]]s estrangeiros i assaltos a bacos comerciales por grupos de squierda. Estes sequestros éran usados, an sue maiorie, cumo forma de pressionar l gobierno melitar a lhibertar presos políticos. Apuis de la redemocratizaçon de l paíç, cuntablizou-se pouco más de trezientos muortos, de ambos ls lhados. An [[1974]], l General [[Ernesto Geisel]] assumiu la persidéncia, tenendo que anfrentar grandes porblemas eiconómicos, causados pula [[díbeda sterna]] criada pul gobierno Médici, i agrabados pula crise anternacional de l [[petrólio]], i ua alta taxa de [[anflaçon]]<ref name="Geisel">http://eilogica.br.antener.net/crdubeux/hgeisel.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|250px|<center>Manifestaçon pulas [[Diretas Yá|Diretas]], an [[1984]]</center>]] Geisel ampeçou la abiertura democrática<ref name="Geisel"/> "lhenta, gradual i sigura", que fui cuntinada pul sou sucessor, l [[Juan Batista de Oulibeira Figueiredo|General Figueiredo]] (1979-85). Figueiredo nun solo permitiu l retorno de políticos silados ó banidos de las atebidades políticas durante ls [[década de 1960|anhos 60]] i [[década de 1970|70]]. Fúrun anistiados ls melitantes de las guerrilhas de l tiempo de gobierno Médici. Figueiredo tamien outorizou que estes anistiados cuncorressen nas [[eileiçon]]es municipales i staduales an [[1982]]. L regime melitar termina cun las eileiçones andiretas para persidente an [[1984]], cun [[Paulo Maluf]] cuncorrendo pul [[PDS]] i [[Tancredo Niebes]] pul [[Partido de l Mobimiento Democrático Brasileiro|PMDB]] apoiado pula [[Frente Lhiberal]], dissidéncia de l PDS lhiderada por [[José Sarney]] i [[Marco Maciel]]. Benceu Tancredo Niebes, na eileiçon andireta de [[15 de janeiro]] de 1985, para gobernar por 6 anhos, a partir de [[15 de márcio]] de 1985, até 1991. Essas eileiçones, las redadeiras andiretas de la stória brasileira, fúrun precedidas dua einorme campanha popular an fabor de eileiçones diretas, lhebada a cabo por partidos de ouposiçon, la frente l [[Partido de l Mobimiento Democrático Brasileiro|PMDB]], que buscaba la aprobaçon pul Cungresso Nacional de la Emenda Custitucional que propunha la rializaçon de eileiçones diretas. La campanha fui chamada de "[[Diretas yá]]", i tenie la frente l deputado [[Dante de Oulibeira]], criador de la perpuosta de Emenda. An [[25 de abril]] de 1984, la emenda fui botada i oubtebe 298 botos a fabor, 65 contra, 3 abstençones i 112 deputados nun cumparecírun al plenário ne l die de la botaçon. Assi la emenda fui rejeitada por nun alcançar l númaro mínimo de botos para la aprobaçon de la [[emenda custitucional]]. Las percipales rializaçones de l gobiernos melitares fúrun: la [[Puonte Riu-Niterói]], ls [[metro]] de San Paulo i Riu de Janeiro, la [[central núclear hidrelétrica de Itaipu]], la barraige de Sobradinho, la [[Açominas]], la [[Camino de fierro de l Aço]], la [[rodobia Transamazónica]], l [[FGTS]], l [[BNH]], la reforma admenistratiba atrábes de decreto-lhei nº 200, l [[Banco Central de l Brasil]], la [[Polícia Federal]] i l sistema [[DDD]]. === Nuoba República (1985-persente) === {{Artigo percipal|[[Nuoba República]]}} L purmeiro persidente cebil eileito zde l golpe melitar de 1964 fui [[Tancredo Niebes]]. El nun chegou a assumir, sendo ouperado ne l die [[14 de márcio]] de 1985 i cuntraindo anfeçon spitalar. Ne l die de la posse, [[15 de márcio]] de [[1985]], assume anton [[José Sarney]] de modo anterino, i apuis de [[21 de abril]], data de l falecimiento de Tancredo Niebes, cumo persidente an carátener pleno. La [[democracie]] fui re-stablecida an [[1988]], quando la atual [[Custituiçon brasileira de 1988|Custituiçon Federal]] fui promulgada<ref>{{cite web |title=Eiletion Resources on the Anterneta: Federal Eiletiones in Brazil |url=http://eiletionresources.org/br/andex_en.html |date=2006-10-30 |outhor=Manuel Álbareç-Ribera |acessdate=2007-06-20}}</ref>. [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] fui eileito an 1989, na purmeira eileiçon direta para Persidente de la República zde 1964<ref name=Gober>{{cite web |url=http://www.brasil.gob.br/angles/about_brazil/story/xx_cent/ | publisher=Brazilian Gobernment website |title=20th century (1990-1992 The Collor Gobernment) |acessdate=2007-06-20}}</ref>. Sou gobierno perdurou até [[1992]], quando renunciou debido a porcesso de "''[[ampeachment|ampugnaçon]]' '" mobido contra el. L porcesso de afastamiento acunteciu an decorréncia dua série de denúncias ambolbendo l Persidente Collor an squemas de [[Corrupçon política|corrupçon]], que serien comandados pul sou ex- tesoureiro de campanha, [[Paulo César Fazeries]]<ref name=Gober/><ref>{{cite web |url=http://lhinks.jstor.org/sici?sici=0022-1937(1993)35%3A1%3C1%3ATRAFOP%3E2.0.CO%3B2-0 |title=The Rise and Fall of Persident Collor and Its Ampat on Brazilian Democracy | publisher=JSTOR | acessdate=2007-07-19}}</ref>. L bice-persidente, Itamar Franco, assume an sou lhugar. Ne l gobierno de [[Itamar Franco]] ye criado l [[Plano Rial]], articulado por sou Menistro de la Fazenda, [[Fernando Anrique Cardoso]]<ref>ROCHA, Sonia, Rebista Brasileira de Studos Populacionales - TEXTO PARA DISCUSSÃO Nº 439 RENDA I POBREZA: OS IMPACTOS DO PLANO REAL, Riu de Janeiro, dezembre de 1996, pág. 1. Çponíbel an [http://www.ipea.gob.br/pub/td/td0439.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. L gobierno Itamar cuntou cula persença de bários senadores cumo menistros. Cardoso fui eileito an [[1994]] i releito an [[1998]]. Cumpre dous mandatos i transmite la faixa persidencial al sou sucessor an [[1° de janeiro]] de [[2003]]. L candidato Lhuis Ampeço Lhula de la Silba, de l [[Partido de l Trabalhadores|PT]], fui eileito persidente cun aprossimadamente 61% de l botos bálidos. Lhula repetirieb l feito an [[2006]], sendo releito ne l segundo turno çputado contra [[Giraldo Alckmin]], de l mesmo [[PSDB]]<ref>[http://noticias.tierra .com.br/eileicoes2006/anterna/0,,OI1219137-EI6652,00.html Tierra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Amboras - Eileiçones 2006: Lhula bence Alckmin i ye releito persidente. 29/10/2006</ref>. [[Fexeiro:Port Santos.jpg|200px|thumb|Eimaige de l [[Porto de Santos]]. Las sportaçones son l simblo de l nuobo crecimiento eiconómico.]] Apesar de la stablidade macro-eiconómica que reduziu las taxas de anflaçon i de juros i oumentou la renda per capita, colocando l paíç nua lhista de l países más promissores de l mundo, al lhado de [[China]], [[Rússia]], [[Índia]] i [[África de l Sul]] cun Fernando Anrique i Lhula, defrenças remanescen inda antre la populaçon ourbana i rural, ls stados de l norte i de l sul, ls pobres i ls ricos<ref name="WB"/>. Alguns de l zafios de l gobiernos ancluen la necidade de promober melhor anfra-strutura, modernizar l sistema de ampostos, las lheis de trabalho i reduzir la zeigualdade de renda i deminuir l [[custo brasil]]. La eiquenomie brasileira cuntén ua [[andústria]] zambolbida, anclusibe cun [[andústria aeronáutica]] i ua [[agricultura]] zambolbida i associada a la andústria - l [[agronegócio]], sendo que l setor de [[serbício]]s cada beç ganha más peso na eiquenomie . Las recentes admenistraçones spandírun la cumpetiçon an portos marítimos, caminos de fierro, an telquemunicaçones, an geraçon de eiletricidade, an çtribuiçon de l gáç natural i an aeroportos cul albo de promober l melhoramiento de la anfra-strutura. L Brasil ampeçou a a tornar-se para las [[sportaçon]]es an [[2004]], i mesmo cun un rial balorizado atingiu an [[2007]] sportaçones de US$ 160,649 bilhones, [[amportaçon]]es de [[US$]] 120,610 bilhones<ref name="CIA">[https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/br.html CIA World Fatbok]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Brazil</ref>, l que coloca l paíç antre ls 21 maiores sportadores de l planeta<ref>[[The World Fatbok]], besitado 30 de márcio de 2007, [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/rankorder/2078rank.html Rank Ourder - Sports]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. {{ref-section}} == {{Ber tamien}} == {{Correlatos| |commones = Category:Story of Brazil |wikisource = Catadorie:Decumientos stóricos brasileiros |wikiquote = Catadorie:Brasil |wikilibros = Stória de l Brasil }} {{Portal-Br}} * [[Aneixo:Bibliografie de la Stória de l Brasil|Bibliografie de la Stória de l Brasil]] {| | === Lhistas === * [[Lista de gobernantes de l Brasil]] ** [[Rei de l Brasil]] ** [[Lista de persidentes de l Brasil]] ** [[Lista de purmeiros-menistros de l Brasil]] ** [[Lista de persidentes de la Cámara de l Deputados de l Brasil]] ** [[Lista de senadores de l Brasil]] ** [[Aneixo:Lhista de menistros de las Relaçones Steriores de l Brasil|Lista de menistros de las Relaçones Steriores]] ** [[Lista de gobernadores de l Brasil quelonial]] * [[Lista de famílias políticas de l Brasil]] * [[Eileiçones persidenciales ne l Brasil]] * [[Eileiçones staduales ne l Brasil]] * [[Eileiçones federales ne l Brasil]] * [[Eileiçones municipales ne l Brasil]] === Regionales === * [[Stória de la Region Nordeste de l Brasil]] * [[Stória de la Region Sudeste de l Brasil]] * [[Stória de la region Sul de l Brasil|Stória de la Region Sul de l Brasil]] * [[Stória de la region Norte de l Brasil|Stória de la Region Norte de l Brasil]] * [[Stória de la region Centro-Oeste de l Brasil|Stória de la Region Centro-Oeste de l Brasil]] | === Temáticas === * [[Censura ne l Brasil]] * [[Colonizaçon de l Brasil]] * [[Stória de l dreito de l trabalho ne l Brasil|Stória de l Dreito de l Trabalho ne l Brasil]] * [[Stória de la eiducaçon ne l Brasil|Stória de la Eiducaçon ne l Brasil]] * [[Scrabidon ne l Brasil]] * [[Frunteiras de l Brasil]] * [[Stória de la arte ne l Brasil]] * [[Stória eiconómica de l Brasil]] * [[Stória melitar de l Brasil]] * [[Stória de la andustrializaçon ne l Brasil|Stória de la Andustrializaçon ne l Brasil]] * [[Luitas i reboluçones ne l Brasil]] * [[Ouriges de l home brasileiro]] * [[Religiones ne l Brasil]] === Generalidades === * [[Cronologie de la Stória de l Brasil]] * [[Cronologie de l Brasil durante la Segunda Guerra Mundial]] * [[Toponímia de l Brasil]] ** [[Ouriges de l nome Brasil]] * [[Bibliografie de la Stória de l Brasil]] * [[Brasil na Purmeira Guerra Mundial]] * [[Ampério Pertués]] * [[Proclamaçon de la República Brasileira|Proclamaçon de la República]] * [[Stória bélica de l Brasil]] * [[Rebuoltas ne l Brasil]] |} [[Catadorie:Stória de l Brasil]] g4xfof4p4exk1by9qo056d2sldub2z2 Centro de stória de la família 0 1147 108514 105641 2026-09-26T00:48:43Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108514 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:LDS_genealogy_library_slc_utah.jpg|thumb|300px|La central mundial de ls CHFs an [[Salt Lake City]].]] Ls '''Centros de Stória de la Família''' ('''CHF''') son lhocales de pesquisa [[genealogie|genealógica]] lhigados a la [[Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies]], mais coincida cumo ''Eigreija Mórmon''. Son mais de quatro mil centros stan spalhados por todo l mundo, sendo cordenados pula [[Sociadade Genealógica de Utah]], cuja sede queda cidade de [[Salt Lake City|Salt Lake]], ne ls [[Stados Ounidos de la América]]. Fundada an [[13 de nobembre]] de [[1894]], la ''Sociadade Genealógica de Utah'', atrabeç de l centros de stória de la família, çponibliza un gigantesco banco de dados genealógico, sin dúbeda la maior de l mundo desta natureza. Son mais de dous milhones de microfilmes que repordúzen ls seguintes registros: * assentos de [[registro cebil]] (registros de nacimiento, casamiento i óbito) * assentos de [[registro paroquial]] (registros de batismo, casamiento relegioso i muorte) * censos de passageiros de nabios * lhistas de [[Spedarie de Eimigrantes|spedaries d'eimigrantes]] * lhibros subre temas de la genealogie (lhibros de famílias eilustres, brasonários etc) Ls CHF normalmente son geridos por beluntários i son abiertos a todos ls cidadanos, andependientemente de sue religion. == Ligaçones sternas == * [http://www.familysearch.org Portal de la Sociadade Genealógica de Utah] * [http://www.familysearch.org/Eng/Library/fhlcatalog/supermainframeset.asp?display=localitysearch&columns=*,0,0Buscador de microfilmes por lhocalidades] * [https://web.archive.org/web/20090815061545/http://www.familysearch.org/Eng/library/FHC/frameset_FHC.asp Buscador de Centros de Stória de la Família] [[Catadorie:Decumientos]] [[Catadorie:Genealogie]] [[Catadorie:Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies]] [[Catadorie:Propiadades de la Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies]] 7vl4vgfbtgtocngq25asu028d8carsq Vasco da Gama 0 3678 108551 106501 2026-09-26T03:08:05Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108551 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Gregório Lopes - Vasco da Gama (ca 1524).jpg|thumb|200px|Vasco da Gama]] '''Vasco da Gama''' ([[Sines]], c. [[1460]] ó [[1469]] — [[Cochin]], [[Índia]], [[24 de Dezembre]] de [[1524]]) fui un nabegador i splorador [[Pertual|pertués]]. Na [[Era de ls Çcubrimientos]], çtacou-se por tener sido l comandante de ls purmeiros nabios a nabegar diretamente de la [[Ouropa]] pa la [[Índia]], na mais longa biaige oceánica até anton rializada, superior a ua buolta cumpleta al mundo pul eiquador<ref> Diffie, Bailey W. and George D. Winius, "Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580", p.176</ref>. Na fin de la bida fui gobernador de la Índia pertuesa cul títalo de bice-rei. == Mocidade == [[Fexeiro:Sines06 edit1.jpg|thumb|Státua de Vasco da Gama na sue tierra natal, [[Sines]], Pertual.]] Vasco da Gama naciu probabelmente an 1460<ref>{{Citation |title=Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497–1498 CE, ''Modern History Sourcebook'' |url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html |accessdate=2010-02-17 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html }}</ref> ó 1469,<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/06374a.htm Vasco da Gama, ''Catholic Encyclopedia'']</ref> an [[Sines]], na cuosta sudoeste de Pertual, possiblemente nua casa acerca de [[l'eigreija de Nuossa Senhora de las Salas]]. Sines, un de ls poucos portos de la cuosta alanteijana, era anton ua pequeinha poboaçon de casas habitadas por pescadores. Vasco da Gama era filho de [[Estêvão da Gama]], qu'an [[1460]] era cabalheiro de la casa de D. [[Fernando de Pertual, Duque de Biseu]].<ref name=ames> Ames, Glenn J. ''The Globe Encompassed'', 2008, p. 27</ref> D. Fernando nomeara-lo [[alcaide-mor]] de [[Sines]] i permitira-le recebir ua pequeinha receita d'ampuostos subre la fabricaçon de xabon an [[Stremoç]]. [[Estêvão da Gama]] era casado cun Dona [[Isabel Sodré]], filha de [[João Sodré]] (tamien coincido cumo João de Resende). Sodré, qu'era d'acendéncia anglesa, tenie ligaçones a la casa de l príncepe Diogo, [[Duque de Biseu]], filho de l rei D. [[Duarte de Pertual|Duarte I de Pertual]] i gobernador de la [[Orde Eilitar de Cristo]]<ref>Subrahmanyam 1997, p. 61</ref>. Pouco se sabe de l'ampeço de la bida de Vasco da Gama. Fui sugerido pul storiador pertués [[Teixeira de Aragão]], que terá studado an [[Ébora]], adonde poderá tener daprendido matemática i nabegaçon. Ye eibidente que Vasco da Gama conhecie bien l'astronomie, i ye possible que tenga studado cul astrónomo [[Abraon Zacuto]]<ref>Subrahmanyam 1997, p. 62</ref>. An [[1492]], l rei D. [[João II de Pertual]] ambiou Vasco da Gama al porto de [[Setúbal]] i al [[Algarbe]] para caturar nabios franceses an retaliaçon por depredaçones feitas an tiempo de paç contra la nabegaçon pertuesa - ua tarefa que l Vasco da Gama eisecutou rápida i eficazmente. == Çcubierta de l camino marítimo pa la Índia (1497-1499) == === Antecedentes === [[Fexeiro: Caminho maritimo para a India.png|thumb|350px|Biaige de Vasco da Gama (a negro) i las biaiges anteriores de [[Pero da Covilhã]] (laranja) i [[Afonso de Paiva]] (azul), cul camino percorrido antes de se apartáren a berde.]] Zde l'ampeço de l seclo XV, ampulsionados pul [[Anfante D. Anrique]], ls pertueses benien aperfundando l coincimiento subre l litoral africano. A partir de la década de 1460, la meta tornara-se cunseguir cuntornar la stremidade sul de l cuntinente africano para assi aceder a las riquezas de la Índia — pumienta preta i outras speciaries — stablecendo ua rota marítima de cunfiança. La [[República de Beneza]] dominaba grande parte de las rotas comerciales antre la Ouropa i la Ásia, i zde [[1453]] la [[queda de Custantinopla|tomada de Custantonopla]] puls [[otomanos]] lemitara l quemércio i oumentara ls custos. Pertual querie ousar la rota ampeçada por [[Bartolomeu Dias]] para quebrar l monopólio de l quemércio mediterránico. Quando Vasco da Gama tenie cerca de dieç anhos, esses planos de longo prazo stában acerca de ser cuncretizados: Bartolomeu Dias tenie retornado de dobrar l [[Cabo de la Buona Spráncia]], depuis de splorar l "Riu de l Anfante" (Great Fish River, na atual [[África de l Sul]]) i passado tener bereficado que la cuosta çcoincida se stendie pa l nordeste. A la par fúrun feitas sploraçones por tierra durante l reinado de D. João II de Pertual, suportando la teorie de que la Índia era acessible por mar a partir de l [[Ouceano Atlántico]]. [[Pero da Covilhã]] i [[Afonso de Paiva]] fúrun ambiados bie [[Barcelona]], [[Nápoles]] i [[Rodes]] até [[Alexandrie]] i dende para [[Aden]], [[Ormuç]] i [[Índia]]. Faltaba solo un nabegador cumprobar la ligaçon antre ls achados de Bartolomeu Dias i ls de Pero da Covilhã i Afonso de Paiva, para einougurar ua nuoba rota de quemércio potencialmente lucratiba pul Ouceano Índico. La tarefa fura einicialmente atribuída por D. João II la Estêvão da Gama, pai de Vasco da Gama. Assi i todo, dada la muorte d'ambos, an júlio de 1497 l quemando de la spediçon fui delegado pul nuobo rei D. [[Manuel I de Pertual]] a Vasco da Gama, possiblemente tenendo an cunta l sou zampenho al proteger ls antresses comerciales pertueses de depredaçones puls franceses al largo de la Cuosta de l Ouro africana. === La biaige === [[Fexeiro: SaoGabriel.png|thumb|"San Gabriel", "San Rafael" i "Bérrio" c. de 1558. Eilustraçon de l "Roteiro de la biaige" de Álvaro Velho.]] [[Fexeiro:Cross daGama2.jpg|thumb|Reproduçon de la cruç de Vasco da Gama ne l [[Cabo de la Buona Sperança]].]] [[Fexeiro:Pillar of Vasco da Gama.jpg|thumb|Pedamiego de Vasco da Gama an [[Melinde]].]] [[Fexeiro:Vascodagama.JPG|thumb|Chegada de Vasco da Gama a Calecute (eilustraçon d'eidiçon de "Ls Lusíadas", 1880).]] Manuel I de Pertual cunfiou la Vasco da Gama l cargo de capitan-mor de la frota que, nun sábado [[8 de júlio]] de [[1497]], zarpou de [[Santa Marie de Belén]] an [[çcubierta de l camino marítimo pa la Índia|demanda de la Índia]]. Era ua spediçon eissencialmente sploratória que lebaba cartas de l rei D. Manuel I pa ls reinos a bejitar, [[Padron (Çcubrimientos)|padrones]] para poner, i que fura eiquipada por Bartolomeu Dias cun alguns perdutos qu'habien probado ser úteles nas sues biaiges, pa las trocas cul comércio local. L único testemunho persencial de la biaige ye l dun diairo de bordo anónimo, atrebuído la [[Álvaro Velho]]:<ref> Álvaro Velho, "Roteiro da viagem que em descobrimento da India pelo Cabo da Boa Esperança fez dom Vasco da Gama em 1497": Segundo um manuscripto coetaneo existente na Bibliotheca publica portuense [http://books.google.pt/books?id=3hQZAAAAYAAJ&dq=Roteiro+da+Viagem+que+em+Descobrimento+da+%C3%8Dndia+pelo+Cabo+da+Boa+Esperan%C3%A7a+fez+D.+Vasco+da+Gama+em+1497&source=gbs_navlinks_s] (testo antegral)</ref> Cuntaba cun cerca de ciento i setenta homes, antre marinheiros, suldados i relegiosos, çtrebuídos por quatro ambarcaçones<ref>{{Citation |title=''Da Gama's Round Africa to India'' |url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html |accessdate=2010-02-17 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html }}</ref>: * ''[[San Gabriel]]'', ua [[carraca]] de 27 metros de cumprimiento i 178 [[tonelada]]s, custruída specialmente para esta biaige, quemandada pul própio Vasco da Gama; * ''[[San Rafael]]'', de dimensones semelhantes a la San Gabriel, tamien custruída specialmente para esta biaige, quemandada por [[Paulo da Gama]], sou armano; ne l regresso, cula tripulaçon deminuída, fui abatida an Melinde, prosseguindo na Bérrio i San Gabriel. * ''[[Bérrio]]'', ua [[carabela]] ligeiramente menor que las anteriores, oufrecida por D. Manuel de Bérrio, sou propiatairo, sob l comando de [[Nicolau Coelho]]; * ''[[San Miguel]]'', ua carraca para trasporte de mantenimientos, sob l quemando de [[Gonçalo Nunes]], que benerie a ser queimada na ida, acerca de la [[Mossel Bay|baía de San Brás]], na cuosta ouriental africana. La spediçon partiu de Lisboua, acumpanhada por [[Bartolomeu Dias]] que seguie nua carabela rumo a la Mina, seguindo la rota yá spurmentada puls anteriores sploradores al largo de la cuosta de África, atrabeç de [[Tenerife]] i de l [[arquipélago de Cabo Berde]]. Passado chegar a la cuosta de l'atual [[Serra Leoa]], Vasco da Gama zbiou-se pa l sul an mar abierto, cruzando la [[linha de l Eiquador]], an demanda de ls aires benidos de l'oeste de l [[Atlántico Sul]], que Bartolomeu Dias yá habie eidantificado zde [[1487]]. Esta manobra de "[[buolta de l mar]]" fui bien sucedida i, la [[4 de nobembre]] de [[1497]], la spediçon chegou outra beç l litoral Africano. Passado mais de trés meses, ls nabios tenien nabegado mais de seis mil quilómetros de mar abierto, a la época, la biaige mais longa rializada an alto mar<ref>Fernandez-Armesto, Felipe. ''Pathfinders: A Global History of Exploration''. W.W. Norton & Company, 2006, pp. 177–178</ref>. A [[16 de dezembre]], la frota yá tenie ultrapassado l chamado "riu de l Anfante" ("Great Fish River", na atual [[África de l Sul]]) — d'adonde Bartolomeu Dias habie retornado antes — i nabegou an augas até anton çcoincidas pa ls ouropeus. Ne l die de Natal, Gama i sue tripulaçon batizórun la cuosta an que nabegában l nome de [[Natal]] (atual porbíncia [[KwaZulu-Natal]] de la [[África de l Sul]]). A [[2 de márcio]] de [[1498]], cumpletando l cuntorno de la cuosta africana, l'armada chegou a la cuosta de [[Moçambique]], passado haber sofrido fuortes temporales i de Vasco da Gama tener sufocado cun mano de fierro ua rebuolta de la marinhaige. Na cuosta ouriental africana, ls territórios cuntrolados por [[eislan|muçulmanos]] antegrában la rede de quemércio ne l [[Ouceano Índico]]. An [[Moçambique]] ancontran ls purmeiros mercadores andianos. Einicialmente son bien recebidos pul sulton, que ls cunfunde cun muçulmanos i çponebliza dous pilotos. Temendo que la populaçon fusse hostil als crestianos, tentan manter l'eiquíboco mas, passado ua série de mal antendidos, fúrun fuorçados por ua multidon hostil a fugir de Moçambique i zarpórun de l porto çparando ls sous canhones contra la cidade<ref>K. D. Madan, ''Life and travels of Vasco da Gama'', p. 38-39</ref><ref>{{Citation |title=Vasco da Gamma Seeks Sea Route to India |url=http://www.oldnewspublishing.com/dagamma.htm |accessdate=2010-02-17 |archivedate=2011-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111222043247/http://www.oldnewspublishing.com/dagamma.htm }}</ref>. L piloto que l sulton de la [[ilha de Moçambique]] oufreciu pa ls cunduzir a la [[Índia]] habie sido secretamente ancumbido d'antregar ls nabios pertueses als [[Eislan|mouros]] an [[Mombaça]]. Un acauso fizo çcubrir la cilada i Vasco da Gama pudo cuntinar. Na cuosta de l'atual [[Quénia]] la spediçon saqueou nabios mercantes árabes zarmados. Ls pertueses tornórun-se coincidos cumo ls purmeiros ouropeus a besitar l porto de [[Mombaça]], mas fúrun recebidos cun hostelidade i lougo partírun. An febreiro de 1498, Vasco da Gama seguiu para norte, zambarcando ne l'amistoso porto de [[Melinde]] — ribal de Mombaça — adonde fui bien recebido pul sulton que le forneciu un piloto árabe, conhecedor de l [[Ouceano Índico]], cujo coincimiento de ls bentos de [[monçon]]es permitiu guiar la spediçon até Calecute, na cuosta sudoeste de la Índia. Las fuontes diberge quanto a l'eidantidade de l piloto, eidantificando-lo por bezes cumo un crestiano, un muçulmano i un guzerate. Ua stória tradecional çcribe l piloto cumo l famoso nabegador árabe [[Ibn Majid]], mas relatos cuntemporáneos posicionan Majid noutro local naquel momiento.<ref> Fernandez-Armesto, Felipe ''Pathfinders: A Global History of Exploration. W.W. Norton & Company, 2006,pp. 178–179</ref> === Chegada a Calecute === An [[20 de maio]] de [[1498]], la frota alcançou Kappakadabu, próssima a [[Calecute]], ne l'atual stado andiano de [[Kerala]],<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,319550,00.html Calendário stórico - [[Deustche Welle]]]</ref> quedando stablecida la [[Rota de l Cabo]] i abierto l camino marítimo de ls ouropeus pa la Índia. Ne l die seguinte a la chegada, antre la multidon reunida na praia, fúrun saudados por dous mouros de [[Tunes (Tunísia)|Tunes]], un de ls quales dirigiu-se an castelhano ''«Al diabo que te dou; quien te trouxe acá?». I preguntórun-le l que beniemos buscar tan loinge; i el respundiu: «Benimos buscar crestianos i speciarie»'', cunforme relatado por Álvaro Velho. Al ber las eimaiges de diuses [[Hindus]] Gama i ls sous homes pensórun tratar-se de santos crestianos, por cuntraste culs muçulmanos que nun tenien eimaiges. La fé ne ls "crestianos de la Índia", cumo anton les chamórun, perdurou algun tiempo mesmo depuis de l regresso.<ref>Diffie, Bailey W. and George D. Winius, ''Foundations of the Portuguese Empire 1415–1580''. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1977, p. 180-181</ref> Assi i todo las negociaçones cul gobernador local, [[Samutiri Manabikraman Rajá]], [[Samorin]] de Calecute, fúrun defíceles. Ls sfuorços de Vasco da Gama para tener cundiçones comerciales faborables fúrun deficultados pula defrença de culturas i pul baixo balor de sues mercadories,<ref>La frota de Vasco da Gama fura eiquipada por Bartolomeu Dias, que yá habie nabegado até al [[cabo de la Buona Sperança]] an [[1488]]. Dias, aquestumado a lidar culas tribos qu'anton habitában la cuosta oucidental de África, eiquipa la frota cun pordutos cumo cuntas de [[bidro]], copas de [[cobre]], [[stanho]], [[campana]]s, anielhos de [[laton]], tecido de [[algodon]] listrados, [[azeite]] i [[açucre]], qu'habien probado ser úteles nas sues biaiges, pa las trocas cul quemércio local. La frota de Vasco da Gama, assi, nun staba eiquipada para lidar cun ua cultura mais sofisticada cumo la de la Índia a la época, habituada a negociar artigos de luxo cumo tecidos de [[chita]], [[speciaries]] i [[pumienta]].</ref> culs repersentantes de l samorin la scarnecíren de las sues oufertas, i ls mercadores árabes ende stablecidos a rejistir a la possiblidade de cuncorréncia andesejada. Las mercadories apersentadas puls pertueses amostrórun-se ansuficientes para ampressionar l samorin, an cumparaçon culs benes d'alto balor eilhi comerciados, l que gerou algua çcunfiança. Ls pertueses acabarian por bender las sues mercadories por baixo précio para podéren cumprar pequeinhas quantidades de speciaries i jóias para lebar pa l reino. Por fin, l Samorin mostrou-se agradado culas cartas de D. Manuel I i Vasco da Gama cunseguiu ua carta ambígua de cuncesson de dreitos para comerciar, mas acabou por partir sin abiso passado l Samorin i l sou xefe de la marina [[Kunjali Marakkar]] ansistiren para que deixasse todos ls sous benes cumo garantie. Vasco da Gama mantubo ls sous benes, mas deixou alguns pertueses cun ordes para ampeçar ua [[feitorie]]. === Regresso a Pertual === Vasco da Gama ampeçou la biaige de regresso a [[29 de agosto]] de 1498. Na ánsia de partir, eignorou l coincimiento local subre ls padrones de la [[monçon]] que le premitirie belejar. Na [[ilha de Angediba]] fúrun abordados por un home que se afirmaba [[crestandade|crestiano]] mas que se fingie de [[eislan|muçulmano]] al serbício de [[Hidalcon]], l [[Sultanato de Bijapur|sulton de Bijapur]]. Suspeitando qu'era un [[spionaige|espion]], açoitórun nel até qu'el cunfessou ser un abintureiro [[judaísmo|judiu]] [[Polónia|polaco]] ne l Ouriente. Vasco da Gama apadrinhou-lo, nomeando-lo [[Gaspar da Gama]]. Na biaige d'ida, cruzar l Índico até a la Índia cula ajuda de ls aires de monçon demorara solo 23 dies. La de regresso, nabegando contra l aire, cunsumiu 132 dies, tenendo las ambarcaçones aportado an Melinde la [[7 de janeiro]] de 1499. Nesta biaige cerca de metade de la tripulaçon morriu-se, i muitos de ls restantes fúrun seberamente atingidos pul [[scorbuto]], por esso de ls 148 homes qu'antegrában l'armada, solo 55 regressórun a Pertual. Solo dues de las ambarcaçones que partiran de l [[riu Teijo]] cunseguiran tornar la Pertual, chegando, respetibamente an júlio i agosto de 1499<ref>Fernandez-Armesto, Felipe. ''Pathfinders: A Global History of Exploration''. W.W. Norton & Company, 2006, p. 180</ref>. La carabielha [[Bérrio]], sendo la mais lebe i rápida de la frota, fui la purmeira a regressar la Lisboua, adonde aportou la [[10 de júlio]] de 1499, sob l comando de [[Nicolau Coelho]] i tenendo cumo piloto [[Pero Escobar]], que mais tarde acumpanharian la frota de [[Pedro Álvares Cabral]] na biaige an que se registrou l [[çcubrimiento de l Brasil]] an abril de [[1500]]. Vasco da Gama regressou a Pertual an setembre de 1499, un més depuis de sous cumpanheiros, pus tubo de sepultar l'armano mais bielho [[Paulo da Gama]], que quedara malo i acabara por se morrer na ilha [[Terceira]], ne ls [[Açores]]. An sou regresso, fui recumpensado cumo l'home que finalizara un plano que lebara uitenta anhos a cumprir. Recebiu l títalo de "[[almirante|almirante-mor]] de ls Mares de las Índia" <ref>Glenn J. ''The Globe Encompassed'', 2008, p. 28</ref> sendo-le cuncedida ua renda de trezientos mil [[réis]] anuales, que passarie pa ls filhos que tubisse. Recebiu inda, cunjuntamente culs armanos, l títalo perpeto de ''Don'' i dues bilas, [[Sines]] i [[Bila Nuoba de Milfontes]].<ref>Subrahmanyan 1997, p. 169</ref> == Segunda biaige a la Índia (1502) == A 12 de febreiro de [[1502]], Vasco da Gama comandou nuoba spediçon cun ua frota de binte nabios de guerra, cul oubjetibo de fazer cumprir ls antresses pertueses ne l Ouriente. Fura cumbidado passado la recusa de [[Pedro Álvares Cabral]], que se zantendera cul monarca acerca de l quemando de la spediçon. Esta biaige acunteciu depuis de la segunda armada a la Índia, quemandada por Pedro Álvares Cabral an 1500, qu'al zbiar-se de la rota [[Çcubierta de l Brasil|çcubrira l Brasil]]. Quando chegou a la Índia, Cabral soube que ls pertueses qu'habien sido ende deixados por Vasco da Gama na purmeira biaige para stablecer un puosto comercial habien sido muortos. Passado bumbardear Calecute, rumou pa l sul até [[Cochin]], un pequeinho reino ribal, adonde fui calorosamente recebido pul [[Rajá]], regressando a la Ouropa cun seda i ouro. Gama tomou i eisigiu un tributo a l'ilha de [[Quíloa]] na África Ouriental, un de ls portos de domínio árabe qu'habien cumbatido ls pertueses, tornando-la tributária de Pertual. Cun ouro probeniente de 500 moedas trazidas por Vasco da Gama de l régulo de Quíloa (atual Kilwa Kisiwani, na [[Tanzánia]]), cumo tributo de bassalaige al rei de Pertual, fui mandada criar, pul rei D. Manuel I pa l Mosteiro de ls Jerónimos, la [[Custódia de Belén]]. Nesta biaige acunteciu l purmeiro registro ouropeu coincido de l'abistamiento de las ilhas [[Seychelles]], que Vasco da Gama nomeou [[Ilhas Amirante|ilhas de l Almirante]], an sue própia honra. Vasco da Gama partira cul oubjetibo d'anstalar l centro pertués i ua feitoria an Cochin, passado sfuorços cunsecutibos de Pedro Álvares Cabral i [[João da Nova]]. Bumbardeou Calecute i çtruiu puostos de quemércio árabes. Depuis de chegar al norte de l Ouceano Índico, Vasco da Gama aguardou até acaçar un nabio que retornaba de [[Meca]], l "Mîrî", cun amportantes mercadores muçulmanos, aprendendo todas las mercadories i queimando-lo<ref>Subrahmanyan 1997, p. 205</ref>. Al chegar a Calecute a 30 de outubre de 1502 l samorin staba çpuosto a assinar un tratado.<ref>{{Citation |title=Vasco da Gama Arrives in India 1498 (Google cached version) Dana Thompson, Felicity Ruiz, Michelle Mejiak; 15 de dezembre de 1998 |url=http://www.northpark.edu/history/webChron/WestEurope/DaGama.CP.html |accessdate=2004-01-18 |archivedate=2004-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040118015254/http://www.northpark.edu/history/webChron/WestEurope/DaGama.CP.html }}</ref> nun ato de ferocidade que spantou até ls cronistas cuntemporáneos, que l cunsidrórun un ato i bingança puls pertueses muortos an Calecute de la sue purmeira biaige. An 1 de márcio de 1503 ampeça-se la guerra antre l samorin de Calecute i l rajá de Cochin. Ls sous nabios assaltórun nabios mercantes árabes, çtruindo tamien ua frota de 29 nabios de Calecute. Passado essa batailha, oubtubo anton cuncessones comerciales faborables de l Samorin. Vasco da Gama fundou la colónia pertuesa de Cochin, na Índia, regressando la Pertual an Setembre de 1503. == Terceira biaige a la Índia (1524) == An [[1519]] fui feito purmeiro [[Conde de la Bidigueira]] pul rei D. Manuel I, cun sede nun terreno cumprado la D. [[Jaime I, Duque de Bergáncia]], que a 4 de nobembre cedera las bilas de la [[Bidigueira]] i [[Bila de Frades]] a Vasco da Gama, sous hardeiros i sucessores, bien cumo todos ls rendimientos i prebilégios relacionados,<ref>Ernest George Ravenstein, "A journal of the first voyage of Vasco da Gama, 1497-1499". Hakluyt Society</ref> sendo l purmeiro [[conde]] pertués sin sangre rial. Tenendo ganhado ua reputaçon de temible "selucionador" de porblemas na Índia, Vasco da Gama fui ambiado de nuobo pa l subcuntinente andiano an 1524. L'oubjetibo era l de qu'el sustituísse l bice-rei [[Duarte de Meneses]], cujo gobierno se rebelaba zastroso, mas Vasco da Gama cuntraiu [[malária]] pouco depuis de chegar a [[Goa]]. Cumo gobernador i segundo bice-rei atuou cun regideç i cunseguiu amponer l'orde, mas bieno a morrer-se na cidade de Cochin, na bíspera de Natal an [[1524]]. Fui sepultado na [[Eigreija de San Francisco (Cochin)|Eigreija de San Francisco]], an Cochin. An 1539 ls sous restros mortales fúrun trasladados para Pertual, mais cuncretamente pa l'eigreija dun cumbento carmelita cerca de la bila [[Alanteijo|alanteijana]] de la [[Bidigueira]]. Eiqui stubírun até [[1880]], data an qu'acunteciu la trasladaçon pa l [[Mosteiro de ls Jerónimos]], que fúrun custruídos lougo passado la sue biaige, culs purmeiros lucros de l quemércio de speciaries, quedando al lado de l túmulo de [[Luís Vaz de Camões]]. == Legado == [[Fexeiro:Vasco da Gama Jerónimos 2008-1.jpg|thumb|Túmulo de Vasco da Gama ne l [[Mosteiro de ls Jerónimos]], Lisboua.]] L comércio de speciaries benerie a ser un trunfo pa l'eiquenomie pertuesa i la biaige de Vasco da Gama deixou clara l'amportança de la cuosta ouriental de la África pa ls antrisses pertueses: ls sous portos fornecian auga potable, bíberes i madeira, serbian para reparos i cumo abrigo pa ls nabios asperáren an tiempos çfaborables (aguardando la monçon, ó abrigando-se d'ataques). Un resultado seneficatibo desta sploraçon fui la quelonizaçon de [[Moçambique]] pula [[Corona Pertuesa]]. Ambora l rei D. Manuel tenga cumprendido l'amportança de las sues mercadories, anque scassas, las cunquistas de Vasco da Gama fúrun un pouco ouscurecidas pul sou fracasso an trazer benes comerciales d'antresse pa las naciones andianas. Para alhá desso, la rota de mar staba chena de peligros — la sue frota lebou mais de trinta dies sin ber tierra i solo 60 de ls sous 180 cumpanheiros, nua de las sues trés naus, regressórun a Pertual an [[1498]]. Inda assi, esta jornada abriu la [[rota de l cabo]], ligaçon direta antre la Ouropa i la Ásia. Na segunda armada a la Índia, de [[Pedro Álvares Cabral]], serie feita ua demunstraçon de poder, cun dieç bezes mais nabios i tripulaçon. De la sue mulhier, D. Catarina de Ataíde, Vasco da Gama tubo siete filhos. Alguns acumpanhórun nel i benírun a zampenhar amportantes cargos ne l Ouriente: Francisco, segundo [[conde de la Bidigueira]]; [[Estêvão da Gama (1505)|Estêvão]], 11.º gobernador de la Índia; Paulo; [[Cristóvão da Gama|Cristóvão]], un mártere na [[Etiópia]]; Pedro, Isabel de Ataíde i Álvaro da Gama, capitan de [[Malaca]]<ref>[http://www.geneall.net/P/per_page.php?id=16855 Vasco da Gama en la Geneall.net]</ref>. L poema épico "[[Ls Lusíadas]]" de [[Luís Vaz de Camões]], centra-se an grande parte nas biaiges de Vasco da Gama.<ref>''[http://www.wdl.org/en/item/11198/ The Lusiads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171014103951/https://www.wdl.org/en/item/11198/ |date=2017-10-14 }}''</ref> La ópera "L'Africaine" cumpuosta an 1865 por [[Giacomo Meyerbeer]] i Eugène Scribe anclui la personaige de Vasco da Gama, anterpretada an 1989 na San Francisco Oupera pul tenor [[Plácido Demingo]]. L cumpositor de l seclo XIX, [[Louis-Albert Bourgault-Ducoudray]], cumpós ua ópera an 1872 de mesmo nome, baseada na bida i sploraçones marítimas de Vasco da Gama. La cidade portuária de [[Vasco da Gama (Goa)|Vasco da Gama]], an [[Goa]], ye nomeada an sue mimória, cumo l ye la "[[cratera]] de Vasco da Gama" na [[luna]]. Clubes de futebol: cumo l Club de Regatas Vasco da Gama, ne l [[Brasil]], i l Vsco Sports Club, an Goa, tamien nomeados an sue houmenaige. Ua eigreija an Cochin, Kerala, la Eigreija Vasco da Gama, i l bairro Vasco na [[Cidade de l Cabo]], tamien l'houmenageian. {{Refréncias}} == Bibliografie == * Ames,Glenn J. ''Vasco da Gama: Renaissance Crusader'', 2004 Longman ISBN 0-321-09282-1 * Ames, Glenn J. ''The Globe Encompassed: The Age of European Discovery'', 1500–1700, 2007 Prentice Hall, ISBN 978-0-13-193388-0 * Bouchon, Geneviève. ''Vasco da Gama.'' Rio de Janeiro: Record, 1998. 338p. ISBN 85-01-05385-6 * Corrêa, Gaspar. ''The Three Voyages of Vasco da Gama, and His Viceroyalty'', 2001 Adamant Media Corporation, ISBN 1-4021-9543-5 - reedição fac-símile de uma edição de 1869 da [[Sociedade Hakluyt]], Londres. * Disney, Anthony. ''The Indian Ocean in World History'', Emily Booth (eds.), 2000, Universidade de Oxford, Nova Delhi e New York * Fernández-Armesto, Felipe. ''Civilizations'', 2001, Macmillan Basingstoke and Oxford, U.K. ISBN 0-7432-0248-1 * Fernández-Armesto, Felipe. ''Pathfinders: A Global History of Exploration'', 2006, W.W. Norton ISBN 978-0-393-06259-5, pp. 177–181 * Jayne, Kingsley Garland. ''Vasco Da Gama and his successors, 1460–1580'', 1910, Londres [http://www.archive.org/details/vascodagamahissu00jaynuoft] * Panikkar, K. M. ''Asia and Western Dominance: A Survey of the Vasco da Gama Epoch of Asian History, 1498–1945'', Kavalam Madhava Panikkar, new ed., 1959, Allen & Unwin, Londres [http://www.archive.org/details/asiaandwesterndo009963mbp] * Ravenstein, E. G. ''A Journal of the First Voyage of Vasco da Gama, 1497–1499'', 1898, Hakluyt Society, Londres [http://books.google.com/books?id=13stAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=intitle:Vasco+inauthor:Ravenstein&lr=&num=30&as_brr=0&ei=Lzm2R6iwEo3AsQPrtv2RBQ] * Russell-Wood, A. J. R. ''A World on the Move: The Portuguese in Africa, Asia, and America, 1415–1808'', 1993, Macmillan ISBN 978-0-312-09427-0 * Subrahmanyam, Sanjay. ''The Career and Legend of Vasco da Gama'', 1997, Cambridge University, ISBN 978-0-521-47072-8 * Towle, George Makepeace. ''Vasco da Gama, his voyages and adventures'', c. 1878, Lothrop, Lee & Shepard, Boston [http://www.archive.org/details/vascodagamahisvo00towl] == Ber tamien == {{Commonscat|Vasco da Gama}} {{wikisource|Ascensão de Vasco da Gama|Ascenson de Vasco da Gama}} * [[Gaspar da Gama]] * [[Çcubierta de l camino marítimo pa la Índia]] * [[Çcubrimientos pertueses]] == Ligaçones sternas == * [https://web.archive.org/web/20070930231806/http://www.instituto-camoes.pt/CVC/navegaport/g54.html Biografie de Vasco da Gama ne l Centro Birtual Camões - Nabegaçones Pertuesas] {{DEFAULTSORT:Vasco Gama}} [[Catadorie:Seclo XV]] [[Catadorie:Nabegadores de Pertual]] [[Catadorie:Bice-reis de la Índia Pertuesa]] [[Catadorie:Almirantes de Pertual]] t5tpbzatajku7o8r2ni1w6ptvqmmipi Disney Club 0 3731 108521 101281 2026-09-26T01:04:02Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108521 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} '''Disney Club''' era un [[porgrama de telebison]] anfantil porduzido pula [[Disney]]. Tenie bersones an bários países, anclusibe ne l Brasil. La berson [[brasil]]eiras era trasmitida pul [[Sistema Brasileiro de Telebison|SBT]] i pul [[Disney Channel]], dirigida por [[Renato Fernandes]]. Fui un de ls percipales porgramas anfantis antre la segunda metade de la [[Década de 1990|década de 90]] i ampeço de la [[década de 2000]]. == Antecedentes == L porgrama Disney Club surgiu ne l'ampeço de ls anhos 90 na [[Ouropa]]. Fui eisibida an mais de 30 países, cumo [[Spanha]] i [[Fráncia]], depuis para Ásia i Oceania, cumo [[Índia]], [[China]] i [[Oustrália]]. Ne l Brasil, el fui formatado por [[Cao Hambuguer]], spert i bien-sucedido ne l género, cun mais de 20 prémios ne l Brasil i ne l sterior. L'eideia de Cao fui ne l mínimo, eirreberente: grupo d'amigos monta [[eimissora]] de [[TB]] [[pirata]] i passa a anterferir na porgramaçon de l SBT. ‘‘Nun més i meio, criamos todo i ampeçamos a grabar. Acunteciu todo mui rápido, mas quedou de l jeito que la giente querie’’, abalua Cao an febreiro de 2002. Cao Hamburguer se çpediu de l Disney Club an outubre de 1997, seis meses depuis de la streia, mas la roteirista [[Cláudie Dalaberde]], (outra benida de la TB Cultura), quedou. La única recomendaçon que la Disney faç, ressalta eilha, ye priorizar la diberson an detrimiento de porblemas eiquenómicos ó denúncias sociales. ‘‘Nun adianta anfocar porblemas que ls ninos nun cunseguen resulber. Esso poderie frustrá-las’’, sclarece la roteirista na época. Mas nun ye solo l cuntenido pedagógico qu'assegurou la buona audiéncia, parte de l sucesso de l porgrama se debe tamien al eilenco ten. == Hourários == Antrou ne l'aire pula purmeira beç ne l die [[28 d'abril]] de [[1997]]. An sue purmeira fase, era eisibido de segunda la sesta, an rede de las 18h a las 19h, i an alguns locales, de las 17:30 a las 18:30 (pus alguas afeliadas de l SBT eisibian teleijornales locales de las 18:30 a las 19h, até antes de l fin de [[1998]]), cumo l purmeiro fruito de la parcerie antre l SBT i la [[Walt Disney Cumpany]]. Na segunda fase, a partir de júnio de [[1997]], passou para 19h até 20h, cumo stratégia para "chamar l'atençon" pulas chamadas ne ls anterbalos de la nobela anfantil [[Chiquititas (Brasil)|Chiquititas]], que streou ne l die [[28 de júnio]], ando al aire passado l Disney Club. La terceira fase ampeçou quando, trés meses depuis, l Disney Club boltou al horairo antigo de 18h, mas cun mais 15 minutos de duraçon, até a las 19:15. Zde la streia, anfrentaba la fuorte cuncorréncia de la [[Rede Manchete]], qu'eisibia [[animes|zeinhos animados japoneses]] ne l'horairo. Mas esta eimissora ampeçaba a perder grande númaro d'afeliadas an cidades brasileiras, até que la rede retirou ls "animes" de l'aire, yá que éran reprisados seguidamente hai mais de dous anhos. Cun esso l Disney Club tornou-se l único porgrama anfantil an sue faixa d'horairo. Caraterizou percipalmente l porgrama l'ampresson falsa deste ser al bibo. An períodos d'horairo de berano, debido a las grandes dimensones de l território de l [[Brasil]] i als bários [[fusos horairos]], an alguns stados de las regiones [[Region Norte|Norte]], [[Region Nordiste|Nordiste]] i [[Region Centro-Oeste|Centro-Oeste]], l porgrama passaba ne ls finales de tarde. Esso geraba ancoeréncia, yá que ls apersentadores dezien "Buona nuite" an sues saudaçones pus l porgrama era grabado an [[San Paulo]]. Mudanças recorrentes de l'eimissora a partir de 1999 anterferiran ligeiramente ne l'horairo de l porgrama: passou para 18:05 a las 19:20; depuis, an 2000, de las 18:15 a las 19:30, até l die [[19 de janeiro]] de 2001 (fúrun mais de 300 eipisódios an 2000). Tamien antre 1999 i 2001, l porgrama chegou a mudar sou público-albo, passando d'anfantil pa l'anfanto-jubenil, acumpanhando l fato d'alguns de ls antegrantes yá séren [[adolescente]]s. Yá an sue quarta fase, l'atraçon muda de nome para "Disney CRUJ", i d'horairo: [[sábado]] de las 10:15 a las 12h. Esso a partir de l die [[14 de maio]]. Inda assi, an [[12 d'outubre]] de [[2003]], l porgrama sal de l'aire, quando yá nun era grabado hai mui tiempo (éran eisibidas reprises de 2002). L mais famoso bordon de l porgrama era la çpedida de ls antegrantes: "CRUJ, CRUJ, CRUJ, Tchau!". ==Stória == {{spoiler}} === Disney Club an 1997 === La stória de l porgrama ampeça ne l'ampeço de [[1997]], baseada nun porgrama de TB pirata qu'era trasmitido secretamente por trés ninos (que preferian ser chamadas d'ultra-moços, anspirado nun libro de [[Carlos Drummond de Andrade]], L Poder Ultra-Moço),<ref>http://br.geocities{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/diegho_k/telebisao_pagina.htn</ref><ref>http://www1.an {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711181311/http://www.an/ |date=2013-07-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711181311/http://www.an/ |date=2013-07-11 }} .com.br/2002/feb/24/0teb.htn</ref><ref>http://www.clickpa{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/kidsdanilo10public36.htn</ref> atrabeç dun [[sóton]] secreto de la [[casa]] an que morában ls armanos Juca ([[Diego Ramiro]]) i Guelé (Leonardo Monteiro) bebian cun sous pais. Por causa de l trabalho, ls pais deilhes passában la maior parte de l die fura de casa, yá que ls armanos studában de tarde, ambora la mai deilhes quedasse pouco tiempo an casa i chegaba antes de la nuite. Juca cunseguiu abrir la passaige secreta pul armairo que solo abria cula senha "ALECTA BERMELHO". Alhá drento de l sóton abandonado, Juca, cun coincimientos de técnico de telebison, cunseguiu reunir peças abandonadas naquel local i culs de casa, montar ua TB Pirata, cun ajuda de Guelé i mesmo de l melhor amigo zde l'anfáncia, Macarron ([[Caíque Benigno]]), que recebiu l'apelido por cunta de ser ligeiramente gordo i por sue quemido faborita. La [[antena]] [[trasmissora]] era l [[guarda-chuba]] de Guelé qu'usaba quando studaba ne l jarnidn d'anfáncia, cul Mickey. Habie tamien ne l sóton abandonado ua mesa, un sofá i outra passaige secreta, que quedaba por trás de la única cámera que Juca ten. Ne l die [[24 d'abril]], Juca, Guelé i Macarron fundan juntos l ''CRUJ'' (Comité Rebolucionário Ultra-Moço), que quatro dies depuis entrarie ne l'aire. Para podéren apersentar la trasmisson, eilhes tubírun qu'ousar çfarces i codinomes para nun séren çcubiertos por [[agentes de la TB]] (agentes qu'agen an to l Brasil para çcubrir senhales de TBs piratas). Culs nomes Juca/Caju ("Juca" ambertido), Guelé/Chiclé (por gustar de chicléte de goma de mascar) i Macarron/Macaco (que tenie ua máscara de macaco) forman la TB CRUJ. L CRUJ repersentaba ua spece de clube, adonde ls ultra-moços poderien zabafar subre todas las anjustiças que sofrian culs pós-ultra-moços i ultra-bielhos (adultos i idosos, na lenguaige ultra-moço), anclusibe ne ls porblemas qu'oubtian an casa, na [[scuola]], na [[rue]] i na [[sociadade]] i fazer "rebindicaçones". Juca era l'ambentor, líder i persidente de l CRUJ. Anteligente i detreminado, era bisto cumo ídolo pul sou armano mais nuobo, Guelé, que por sue beç, tenie un cumportamiento mimado i rebelde. Yá Macarron tenie ua personalidade mais alegre i angraçada, para alhá de gustar mui de comer, el quedaba ne l comando de l "play" i Guelé ajudaba ls dous. L mais famoso [[bordon]] de l Macaco era de l Caju i Guelé (mais tarde tamien de Malu i Pipoca), dando la seguinte orde: "Dá l play, Macaco!". Lougo depuis l Macaco dezie: "Ye pra yá!". Macaco tamien tenie outro codinome (Maca). L que se mantebe fui l lema de la turma que comanda l porgrama: "Nun somos ninos; somos ultra-moços i merecemos respeito!". Para alhá desso, l'atraçon eisibia zeinhos animados porduzidos pula Disney, que quedórun bastante coincidos na época, cumo ''[[Timon i Pumba]]'' i la ''[[La Turma de l Pateta]]''. A partir de júnio de 1997 ancluiu na grade la ''[[TB Quack Pack]]'' i ''[[Bonkers]]''. A partir de 1998, l porgrama dibersificou outros zeinhos cumo ''[[Doug]]'' (antes passado pula [[TB Cultura]]), ''[[101 Dálmatas (zeinho)|101 Dálmatas]]'', ''[[Marsupilami]]'', ''[[Ls Super Parros]]'', ''[[Sardina i Filé]]'', antre outros. {{AP|[[Zeinhos animados eisibidos ne l Disney Club]]}} Mais tarde, l trio d'antegrantes de l CRUJ passou por altaraçones an sue formaçon. La purmeira mudança de l grupo fui l'antrada, an [[júnio]] de 1997, un nuobo antegrante, mas era ua garota chamada de Malu ([[Jussara Marques]]), que chegou rebindicando un spácio femenino ne l porgrama. Mais tarde aparece cun codinome Maluca puls garotos la chamáren de "maluca", debida al gusto femenista, a a quelor preferida de [[quelor-de-rosa]], baidosa i roupas strabagantes que nin stában na moda de la época. Eilha bieno de [[pára-quedas]] entrando pul teto de l'antena passado çcubrir l senhal de la TB Pirata, l que lebou ls garotos a retirar l'antena para qu'eilha nun caisse arriba deilha. Sous dezires mais marcantes éran: ''"You nun sou maluca! Miu codinome que ye Maluca"''. Ne l final de 1997, Juca, Guelé i Malu [[Passar d'anho|passórun d'anho]] de la scuola, mas Macarron fui reprobado. === Disney Club an 1998 === Ne l'ampeço de [[maio]] de [[1998]], l quarteto comemorou un anho de l CRUJ atrasadamente. An júnio, tubo ua eidiçon special subre la [[Copa de l Mundo de 1998]], apersentando por Caju i Maluca, ua spece de teleijornal cun zeinhos animados. Antre [[setembre]] i [[outubre]], fúrun soteados 150 CDs de la recén-formada BRUJ (Banda Rebolucionária Ultra Moço). An [[dezembre]], Juca, Guelé i Malu passórun outra beç d'anho de la scuola, i l repetente Macarron tamien, que fui l mais comemorado. === Disney Club an 1999 === Antre janeiro a febreiro de [[1999]], fúrun reprisados "melhores momientos" de 1998 de l porgrama. A partir de [[márcio]] eisibiran-se porgramas inéditos. Ne l die [[28 d'abril]], l CRUJ comemorou 2 anhos ne l'aire cun un porgrama special, tenendo cumo atraçones ls cantores [[Carla Pereç]] i [[Binny]], l mágico nipo-brasileiro Ossama "L Eilusionista", [[Beto Carreiron]] i cerca de 30 ultra-moços na fiesta i ua reinauguraçon de l único stúdio de l'eimissora pirata, inda ne l sóton, cun 4 telebisones bielhas de la [[Década de 1980|década de 80]]. Ne l'ampeço de l més de maio, ua nuoba personaige entra an cena: Ana Paula, amiga de Guelé i de la mesma sala del ne l coleijo, cumbidada para fazer un trabalho [[scuola|scolar]], çcubre por acauso l sconderijo na hora de la trasmisson i eilha aparece cun cara a la mostra i coloca l famoso nariç de palhaço burmeilho i se apersenta Pipoca, debido a a quemido faborita deilha. Ne l mesmo més, ne l die [[28 de maio]], Macaco saliu de l porgrama, pus l pai del cunseguiu un amprego an [[Curitiba]], ne l stado de l [[Paraná]], l que lebou família del la se mudar de [[San Paulo (cidade)|San Paulo]] para aqueilha cidade. Antes de Macaco salir, el dou la Pipoca l comando de l "play", que por 2 anhos era del. Meses depuis eilha tamien ye apelidada cumo "Ana P". An [[setembre]], l porgrama ampeçou a fornecer correio eiletrónico pa ls telespetadores, ambora tubisse mantido la quemunicaçon por carta. An [[outubre]], mais un nuobo nembro entra: un [[nino]] [[rico]] benido de l [[anterior]] de l stado de [[San Paulo (estado)|San Paulo]] chamado Frederico ([[Murilo Trocoli]]). El entra de la mesma maneira de la Maluca: cai de l cielo de pára-quedas entrando pul teto de l'antena, cul nome de Rico. Ls pais del iban cun frequéncia para [[Miami]], [[Stados Ounidos]] i tenien tierras ne l'anterior de San Paulo. Einicialmente, l rico usaba un panho negro an que dues puntas amarradas atrás i outras dues para baixo, deixando solo ls uolhos la mostra, mas houbo porblema, pus nun gustou de l çfarce i ls antegrantes arranjórun ua nuoba máscara: ua cara de cachorro cula quelor de laranja i l nariç i pélos negros, que por coincidéncia ó nó, depuis qu'el mostrou nuobo çfarce, las bendas dessa máscara similar oumentórun. An [[dezembre]], Juca, Guelé i Malu passórun outra beç d'anho de la scuola, Macarron anformou por correio eiletrónico que tamien passou. === Disney Club an 2000 === Durante l'anho de [[2000]], l Disney Club passou eisibir ls eipisódios diariamente apersentado passado l'abiertura de l porgrama. Ls antegrantes comemorában l terceiro anibersairo, junto cul Macaco, que retornou para San Paulo por pul menos 1 die. Nuobos nomes de ls ribales de l CRUJ éran citados quando nun stában ne l'aire. Inda assi, l Rico saliu de l CRUJ an outubre, quando ls pais deciden se mudar para Miami. === Disney Club an 2001 === Correspondendo cúrtio período, 1º até 19 de janeiro. L Disney Club permaneciu ne l'aire até l die 19, quando la TB CRUJ saliu de l'aire por cunta de l'antena cun defeito i ls antegrantes querien tirar bacanças. Fúrun mais de 930 porgramas eisibidos de segunda a la sesta. == Cuncurso Cultural CRUJ == L porgrama tamien promobiu cuncursos culturales, an 1999 i 2000, ne ls quales ls telespetadores anfanto-jubenis ambiában obras d'arte feitas por eilhes mesmos, cumo zeinhos i sculturas. Ls bencedores de ls cuncursos aparecian ne l porgrama para recebir un prémio. Para manter l'ambiente, esses tamien aparecian usando máscaras i un "codinome", inda que sous nomes beradeiros tubíssen sido rebelados quando anunciados cumo bencedores de ls cuncursos ne ls porgramas anteriores. == Disney CRUJ == {{AP|[[Disney CRUJ]]}} Passado la fin de l Disney Club an 19 de janeiro de 2001, l'atraçon boltou al aire, agora solo als sábados de las 10hs15min até meidie. == Prémio == L porgrama ganhou único prémio, la de [[APCA]] an [[1997]] cumo "Melhor Atraçon Anfantil de Telebison". == Erros ne l Disney Club == * Por ser porgrama grabado, na sesta-feira, era quemun ls antegrantes dezir ''"Manhana la giente yá buolta"'' ó ''"Manhana yá staremos de buolta"''. Bal ressaltar que Disney Club nun ye eisibido ne ls sábados. L purmeiro erro acunteciu an 5 de setembre de 1997. == {{Ber tamien}} == *[[Zeinhos animados eisibidos ne l Disney Club]] *[[Zapping Zone]] *[[Disney Channel]] {{ref-section}} =={{Ligaçones sternas}}== * [http://www.disney .com.br/DisneyCRUJ/home.html Páigina oufecial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715195120/http://disney/ |date=2013-07-15 }} * [http://leotorres.blogspot .com/2005/10/leonardo-monteiro.html Antrebista cun Leonardo Monteiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Catadorie:Porgramas de l SBT]] [[Catadorie:1997 na telebison]] ryfzhoywn784nlt6w2n3qrk2kjv7obc Sistema Brasileiro de Televisão 0 3732 108543 105728 2026-09-26T02:54:29Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108543 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} L '''Sistema Brasileiro de Telebison''' ('''SBT''') ye ua [[rede de telebison|rede]] de [[telebison]] [[brasil]]eiras formada por [[eimissora]]s afeliadas ó pertencentes al [[ampresairo]] i [[apersentador]] [[Silvio Santos]]. Yá fui coincida cumo ''TB Studios'' (''TBS''), nome de l'eimissora de Silvio Santos ne l Riu de Janeiro. La marca ''SBT'' solo fui ousada anhos depuis. == Stória == === Nacimiento de la TBS === Zde ls [[anhos 1960]] porduzindo sou porgrama domenical de forma andependiente, debrebe Silvio Santos montou ua strutura de porduçon capaç de suprir ua eimissora de telebison anteira, motibo pul qual passou a perseguir oustinadamente sou suonho dua eimissora própia. Ne l die [[22 d'outubre]] de [[1975]], l persidente Ernesto Geisel assinou l decreto 76.488, outorgando la Silvio Santos l canhal 11 de l Riu de Janeiro. Silvio passou a trasmitir sous porgramas a la par na Tupi i na TBS (TB Studios). La percipal atraçon de la nuoba eimissora era l ''Porgrama Silvio Santos'', eisibido als demingos aprossimadamente de las 11h a las 20h (la stenson rial de l porgrama bariou mui ne l período) a la par cula TB Tupi. === L'ampeço de la rede === [[Fexeiro:SBT Porto Alegre.jpg|left|thumb|200px|[[SBT Porto Alegre]].]] An [[1980]], cul fechamiento de la [[Rede Tupi]], Silvio cunsegue la cuncesson de quatro canhales, de ls quales trés pertencian a la Tupi: l canhal 4 de [[San Paulo (cidade)|San Paulo]] (ex-TB Tupi), l canhal 5 de [[Porto Alegre]] (ex-[[TB Pirateni]]) i l canhal 5 de [[Belén]] (ex-[[TB Marajoara (Belén)|TB Marajoara]]). L canhal 9 de l Riu de Janeiro, que fazie parte de l pacote culs quatro canhales, pertencia a la [[TB Cuntinental]] i antrou ne l'aire an [[1982]] cumo [[TB Record Riu de Janeiro (canhal 9)|felial carioca de la TB Record]] (an [[1987]] l canhal fui renomeado sucessibamente [[TB Copacabana]] i [[TB Corcobado]]). Reunindo ls antigos canhales de la Tupi i l canhal 11 de l Riu, Silvio forma an [[19 d'agosto]] de [[1981]] l Sistema Brasileiro de Telebison (SBT). La marca SBT, mas, solo serie amplamente dibulgada anhos mais tarde. La praça de San Paulo passa a ser la sede i la fuonte geradora de la porgramaçon de la nuoba rede. L SBT de ls purmeiros tiempos aprobeitou muitos artistas i porgramas de la Tupi, tanto para cumprir acuordos trabalhistas culs antigos funcionairos de la rede falida quanto pula necidade d'ampeçar sues ouparaçones yá cun un cunjunto de porgramas struturado. Un de ls eisemplos fui l reaprobeitamiento de l'humorístico Apertura, qu'habie streado dous anhos antes na Tupi. Cun atraçones popularescas, specialmente ls porgramas d'auditório comandados por [[Gugu Liberato]], [[Raul Gil]], [[Moacyr Franco]], [[J. Silvestre]], [[Flábio Cabalhcanti]] i pul própio Silvio Santos, l SBT cai ne l gusto de l telespetador de renda mais baixa. Na linha anfantil, l grande sucesso ye l porgrama de l palhaço [[Bozo]]. Nessa época ampeçou l'eisibiçon de [[telenobela]]s, tanto sucessos [[México|mexicanos]] (ampeçando cun ''[[Ls Ricos Tamien Choran]]'' an [[1982]]) quanto porduçones própias que seguian ua linha semelhante. An [[1986]], l SBT cobriu la sue purmeira [[Copa de l Mundo]]. An [[1988]] cobriu ls Jogos Oulímpicos. Al longo de la [[década de 1980]] l'eimissora cunsulidou sue posiçon de segundo lugar na preferéncia de l telespetador nacional (sceto ne l Riu de Janeiro, adonde la posiçon era acupada pula [[Rede Manchete]]). Animado culs resultados, l SBT lança l slogan "Líder absoluto de la bice-liderança". An [[1984]] streian las séries mexicanas ''[[El Chabo del Ocho|Chabes]]'' i ''[[Chapolin]]'', que trasformórun-se ne ls maiores sucessos d'audiéncia de la stória de l SBT. Nessa época tamien streában na eimissora [[Mara]] (feturamente [[Mara Marabilha]]), [[Christina Peinha]], [[Sérgio Mallandro]], [[Luis Ricardo]] i [[Mauro Zukerman]]. Todos fazendo porgramas de prémios cumo [[TB Powww]], [[Sesson Premiada]] i [[L Précio Cierto (SBT)|L Précio Cierto]] para alhá d'antigos porgramas de l Silvio Santos cumo [[Bamos Nessa]] i [[Cuncurso de Beilça]]. An [[1985]] bai al aire a menissérie [[Oustrália|australiana]] ''[[Páixaros Feridos]]'', que cunsegue la liderança d'audiéncia an sou horairo, grácias a la stratégia de l SBT d'ampeçar l'eisibiçon de a menissérie quando la [[telenobela|nobela]] de la [[Rede Globo]] ''[[Roque Santeiro]]'' treminaba, l qu'era ostensibamente anunciado por Sílbio Santos an sou porgrama. A menissérie fui reapresentada bárias outras bezes (pa ls críticos, tenerie se tornado un "[[curinga]]" de porgramaçon na mano de Silvio Santos), mas sin l sucesso enicial. === Grandes reformas === An [[1987]] houbo ua reformulaçon na eimissora i l nome TBS als poucos deixa de ser outelizado, dando lugar a la marca SBT. L'eimissora, que zde sue criaçon alcançaba l segundo lugar an audiéncia, deteta la necidade de se alabancar eiquenomicamente. Tenie buona [[audiéncia]] mas poucos anunciantes, zeinteressados cula porgramaçon de l canhal, buoltada pa las classes mais baixas. L'eimissora passou a sofisticar sue porgramaçon i rejeitar publicamente l títalo de "[[brega]]". Inda an [[1987]], [[Mara Marabilha]] ganha sou purmeiro porgrama anfantil an rede nacional, [[Show Marabilha]] i pula purmeira beç l'eimissora mantén ne l'aire un segundo porgrama anfantil dobrando de 6 para 12 puntos d'audiéncia an [[San Paulo]] i de 3 para 6 ne l [[Riu de Janeiro]] ne l'horairo antes acupado por [[Bozo]]. Ne l mesmo anho, la sue retransmissora de Natal-RN ganha porgramaçon local i passa la se chamar [[TB Punta Negra]](clique al lado)[http://t.wikipedie.org/wiki/TB_Punta_Negra_(Natal)], sob respunsablidade de l'ex-senador Carlos Alberto. An [[1988]] Silvio antensificou la reformulaçon i passou a ser mais agressibo na ribalidade cula [[Rede Globo]], cuntratando artistas, lançando nuobos porgramas i criando horairos própios para grandes filmes. Silvio Santos cuntrata [[Jó Soares]], comediante de la Globo, i l lança an dous porgramas: l'humorístico ''[[Beija l Gordo]]'' (que seguia l formato de l ''[[Biba l Gordo]]'') i l [[talk-show]] ''[[Jó Soares Onze i Meia]]''. La possiblidade de rializar un porgrama d'antrebistas seduziu Jó a trocar d'eimissora. Inda ne l porjeto de requalificaçon l SBT cuntrata [[Boris Casoy]] i lança un jornal oupinatibo, l ''[[TJ Brasil]]'', desseminando l cunceito de "áncora" ne l teleijornalismo brasileiro. Silvio Santos traç inda [[Carlos Alberto de Nóbrega]], que depuis de brebe período na [[Rede Bandeirantes]] comandando un porgrama ne ls moldes de la ''[[Praça de la Alegrie]]'', l ''Praça Brasil'', relança l'atraçon ne l SBT cul nome ''[[La Praça Ye Nuossa]]''. An agosto de [[1987]], [[Gugu Liberato]] assinou cuntrato cula Globo. Silvio Santos, preacupado cun sou feturo cumo apersentador, ne l sábado d'antruido de [[1988]], cobriu l'ouferta de la cuncorrente i renobou l cuntrato de l'animador de l ''[[Biba la Nuite]]'' cul SBT. Cun essa manobra, na prática, Silvio Santos "corou" Gugu cumo sou sucessor ne l porgrama de demingo (l ''Porgrama Silvio Santos'' seguia cumo carro-xefe de l'eimissora i bitrine númaro 1 de ls perdutos de l [[Grupo Silvio Santos]], notadamente l [[Baú de la Felicidade]]), l que bieno la se cunfirmar als poucos ne ls anhos seguintes. An [[1990]] cobriu la [[Copa de l Mundo de 1990]] na [[Eitália]]. Fui nessa Copa de l Mundo que l'eimissora zambolbiu sou mascote na trasmisson. Se trataba de l "Amarelinho". El bibraba quando l [[Seleçon Brasileira de Futebol|Brasil]], marcaba ls golos. === Anhos 1990 === Ne ls [[anhos 1990]] l'eimissora tubo un crecimiento marcante i fui assi até 2001, quando lançou l slogan "SBT, na nuossa frente solo bocé". L SBT trasferiu sues ouparaçones, qu'até anton se debedian antre l'auditório ne l bairro de l [[Carandiru]] i ls stúdios de la [[Bila Guilherme]], pa l [[CDT de la Anhanguera]], tamien coincido cumo "Cumplexo Anhanguera" dada sue localizaçon na [[Rodobia Anhanguera]], que custou an torno de 120 milhones de dólares. An [[1991]] l [[SBT]] lança l teleijornal [[Eiqui Agora]]. [[Serginho Groismann]] ye trazido de la [[TB Cultura]] (na qual comandaba l [[Matéria Prima]]) i cria l [[Porgrama Libre]] esse anho tamien marca la streia de Eiliana na eimissora comandando ls anfantis [[Festolándia]] i [[Sesson Zeinho]]. An [[19 de márcio]] de [[1991]], l'eimissora sofre fuorte alagamiento qu'abalou las struturas teatrales, la strutura técnica (apareilhos de [[bídeo]], [[cámeras]], [[cenairo]]s, etc). Ua chuba de grandes proporçones forçou l'eimissora a salir de l'aire porque l'auga yá staba subindo debrebe ne l stacionamiento de l'eimissora. Lougo passado, funcionairos outelizórun ua cámera i un microfone i amprobisórun un link [[al bibo]] arriba dua lancha que flutuaba ne l local. Cámeras, eiquipamientos de la fábrica de cenairos, anfin, to l'acerbo filmotecairo de l SBT fui liebado pula anchente. Nada fui recuperado (segundo anformaçones de funcionairos de la época, Silvio Santos nun staba ne l local, pus staba an biaige). Quando chegou, biu un strago estimado an quaije 700 milhones de cruzeiros. An [[1992]], l SBT trasmitiu las Oulimpíadas de Barcelona. Ne l mesmo anho eisibiu al bibo l'ampeachment de l'anton persidente Fernando Collor. L ''[[Demingo Legal]]'', apersentado por [[Gugu Liberato]], planeijado an [[1992]], fui liebado al aire pula purmeira beç an [[17 de janeiro]] de [[1993]] cun un formato baseado ne l bien-sucedido ''[[Biba la Nuite]]'' de ls [[anhos 1980]], ganhou cada beç mais spácio cumo atraçon de l ''Porgrama Silvio Santos'' na medida an que l SBT percisaba cumbater l ''[[Domingon de l Fauston]]'' de la Rede Globo. Anque de las frequentes acusaçones de [[sensacionalismo]] a ambos ls porgramas, la guerra de ls auditórios fizo bien al ''Demingo Legal'', qu'ancerrou la década cun picos de 40 puntos d'audiéncia.<ref>{{Citar web |url=http://ouserbatorio.ultimosegundo.eig .com.br/artigos/qtb2504200191.htn |títalo=Ouserbatório de Amprensa: L Fenómeno Gugu |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> An [[1993]], eisibe las Eiliminatórias de la Copa de l Mundo de [[1994]]. Ne l mesmo anho Angélica assina cula eimissora passado ua grande trasaçon, adonde eilha deixa la Manchete i recusa perpuosta de la Globo l, passando a comandar ls porgramas [[Passa ó Repassa]], [[TB Animal]] i [[Casa de la Angélica]], se tornando la maior audiéncia de l'eimissora. Eiliana streia l [[Eiliana i Cia]] porgrama anfantil cun ua lenguaige un pouco mais eiducatiba. Inda assi, l [[Show Marabilha]] torna-se, neste anho, l porgrama anfantil de maior faturamiento i audiéncia de la TB. An [[1994]], nua decison cuntrobersa, [[Mara Marabilha]] deixa l'eimissora, segundo rumores de la época, eilha tenie ciúme de l crecimiento de [[Angélica]], que reinaba nas tardes de l'eimissora, cun esso [[Eiliana]] assumirie to la manhana de l SBT. An [[1996]], Angélica se trasfire pa la Rede Globo i Eiliana se torna la percipal streilha anfantil de l'eimissora. Na porduçon de [[telenobelas]], a partir de [[1994]] l SBT ambestiu an [[remakes]] d'antigas porduçones d'outras eimissoras, cumo ''[[Éramos Seis (1994)|Éramos Seis]]'', ''[[Las Alunas de l Senhor Reitor]]'', ''[[Sangre de l Miu Sangre]]'' i ''[[Ls Uossos de l Baran (1997)|Ls Uossos de l Baran]]'', para alhá de testos própios cumo an ''[[Rezon de Bibir]]'' i ''[[Fascinaçon]]''. Tamien aderiu al squema de co-porduçon an ''[[Dona Anja (telenobela)|Dona Anja]]'', ''[[Coleijo Brasil]]'' i ''[[António Albes, Taxista]]'' i porduziu nobelas adatadas de testos mexicanas cumo ''[[L Dreito de Nacer]]'' i ''[[Pérola Negra]]''. Las porduçones ouriginales mexicanas chegórun al sou auge na época. ''[[Marie Mercedes]]'', ''[[Marimar]]'', ''[[Marie de l Bairro]]'', ''[[La Usurpadora]]'' i ''[[Carrossel (telenobela)|Carrossel]]'' fúrun grandes sucessos. La protagonista de ''Carrossel'', an bejita al Brasil, fui recebida an [[Brasília]], adonde, por cumbite de l'anton persidente [[Fernando Collor]], subiu la rampa de l [[Palácio de l Praino]] i fui aclamada por ua multidon. Ne l mesmo anho, l SBT cobriu l [[Copa de l Mundo de 1994|tetracampeonato mundial]] de la seleçon brasileira qu'acunteciu ne ls [[Stados Ounidos]]. An [[1995]], ampeçou a cobrir la Fórmula Andy, que depuis de la cison antre la [[Champ Car]] i [[IRL]], fui oubrigada a chamar la catadorie (l nome na época era CART) de Fórmula Mundial. L'eimissora tamien cobriu las Copas de l Brasil de 1995, 1996 i 1997. An [[1996]], cobriu las [[Oulimpíadas de 1996|Oulimpíadas]] de [[Atlanta]], ne ls Stados Ounidos. Ne l mesmo anho, fui einougurado l [[CDT de la Anhanguera]], cumplexo de stúdios de la rede, uns de ls maiores de l paíç. Antre [[1997]] la [[2000]], ye l'auge de l SBT praticamente na bice-liderança, cun média de 10 puntos d'audiéncia an quaije todos ls porgramas, chegando picos d'até 25, segundo l [[IBOPE]]. An 1997, streian ls anfantis, l porgrama ''[[Çney Club]]'' i la nobela ''[[Chiquititas]]''. La cantora mexicana [[Thalía]] bieno dibersas bezes al Brasil, partecipando an dibersos porgramas de l SBT. La [[TB Itapoan]], afeliada zde ampeço de l SBT an 1981, deixa de trasmitir na [[Bahia]], fechando cuntrato cula [[Rede Record]]. An sou lugar, l SBT fecha cuntrato cula [[TB Aratu]], afeliada até hoije. Outra afeliada perdida neste período fui la [[TB Cidade (Fortaleza)|TB Cidade]], de [[Fortaleza]], qu'afeliou-se tamien a la [[Rede Record]]. Solamente an [[1999]], l senhal de l SBT buolta cula afeliaçon de l [[TB Jangadeiro]], antiga afeliada de la [[Rede Bandeirantes]]. An [[19 de Outubre]], puode ser cunsidrado l marco enicial de la birada de l'eimissora, quando, pula purmeira beç l porgrama [[Demingo Legal]] bence l [[Domingon de l Fauston]], sendo ambos eisibidos ne l mesmo horairo. Ne l final de 1997, l SBT lança l porgrama ''[[Fantasia]]'', apersentado einicialmente por [[Jackeline Petkobic]], [[Adriana Colin]], [[Débora Rodrigues]] i Baléria Balbi, i ls [[sitcon]]s ''[[Ls Simpsones]]'' i ''[[Ua Família de la Pesada]]'' son streados depuis de las 10 de la nuite, pouco a pouco l [[SBT]] queda frente la frente de la [[Rede Globo]]. ''Ua Família de la Pesada'' tenie ua buona audiéncia, sendo eisibido até [[2000]]. Por cierto período a partir de [[1999]], la [[sitcon]] ''[[Ó Coitado]]'' tamien tubo persença amportante até [[2000]], retirado de l'aire por falta d'audiéncia. An [[1998]], l SBT eisibiu l zeinho, [[Rocko's Modern Life]]. Antre júnio la júlio, cobriu la sue radadeira [[Copa de l Mundo de 1998|Copa de l Mundo]] rializado na [[Fráncia]]. An agosto, nua negociaçon melionária, l'apersentador [[Carlos Massa|Carlos Massa, l Ratico]] trocou la Record pul SBT, mantendo l stilo [[mundo perro]] que l tornara célebre. L ''[[Porgrama de l Ratico]]'' se tornou ua spece de fenómeno [[pop]] de l fin de ls anhos 1990. An setembre, [[Eiliana]] deixa l'eimissora i Sílbio Santos passa pa la [[Jackeline Petkobic]] l comando de l ''[[Buono Die i Cia]]''. La mesma yá eirie ganhar un porgrama anfantil na eimissora. An [[1999]], acuntecírun las dues salidas: an [[31 d'agosto]], [[Serginho Groisman]] deixa l SBT i ye cuntratado pula Rede Globo. Ne l final de dezembre, Jó Soares apersentaba pula radadeira beç l [[talk-show]] ''[[Jó Soares Onze i Meia]]''. Antre [[2000]] la [[2002]] l ''[[Demingo Legal]]'' se cunsulida na liderança de l'audiéncia, ganhando cun folga ''[[Domingon de l Fauston]]'' an média de 20 la contra 15, ne l Ibope. A partir de [[abril]] de [[2000]], l SBT eisibe l grande pacote de [[filmes]] inéditos nas sessones ''[[Cine Spetacular]]'' i ''[[Tela de Sucessos]]'' i de grandes porduçones, grácias las parceries cula [[Çney]], [[Warner Brothers]], [[MGM]] i [[Telebisa]]. L mesmo boltou a ocorrer an [[2001]] i [[2002]]. Nesses dous anhos, ls filmes inéditos fazirun l SBT tener auge d'audiéncia nesses horairos. A partir de [[2003]] tubo ampeço la [[reprise]] de ls filmes eisibidos ne ls anhos anteriores, ambora eisibisse alguns inéditos an [[2003]] i [[2004]]. An [[31 de maio]], tornou-se pública, que Silvio Santos an carta manuscrita, dirigida a zambargadores de l [[Tribunal Regional Federal]], an janeiro de l mesmo anho,<ref name="Tele Sena" /> an qu'admite pula purmeira beç que criou [[Tele Sena]] an 1991, para eibitar la rede antrar an falhéncia , la perda de la cuncesson de l'eimissora,<ref name="Tele Sena" /> i para cobrir ls prejuízos de l'eimissora antes de 1991.<ref name="Tele Sena" /> Admitiu que l SBT depende de la Tele Sena.<ref name="Tele Sena">{{citar web|url=http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/denheiro/ult91u532568.shtml|títalo=An carta, Silvio Santos diç que quebra sin Tele Sena|acessodata=26 de nobembre de 2009|outor=De la Fuolha de S. Paulo|outorlink=|coautores=|data=|anho=|mes=|formato=|obra=|publicado=|paginas=|léngua=|arquibourl=|arquibodata=|citaçon=}}</ref> Mesmo assi, l Tribunal Regional Federal an San Paulo cundenou la Liderança Capitalizaçon, de l Grupo Silvio Santos, a tirar la Tele Sena de l mercado.<ref>{{citar web|url=http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/denheiro/ult91u335675.shtml|títalo=TRF cundena Tele Sena; Silvio Santos bai recorrer|acessodata=26 de nobembre de 2009|outor=BANESSA ADACHI|outorlink=Fuolha Online|coautores=|data=|anho=|mes=|formato=|obra=|publicado=|paginas=|léngua=|arquibourl=|arquibodata=|citaçon=}}</ref> Posteriomente, Silvio Santos recorreu i la Tele Sena cuntina fazer soteios até hoije, ambora an meio la pressones jurídicas pula stinçon de l soteio. An [[10 de júnio]], l porgrama Fantasia (todos ls sábados 14-19hs) queda ne l'aire pula radadeira beç i ye terceira beç por falta d'audiéncia l porgrama sal de l'aire.<ref name="SBT stingue Fantasia i apersenta filmes ne l'horairo" /> Ne l lugar, passa a eisibir an [[17 de júnio]], "Festibal de Filmes 1", "Festibal de Filmes 2" i "Festibal de Zeinhos".<ref name="SBT stingue Fantasia i apersenta filmes ne l'horairo">{{citar web|url=http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/eilustrada/ult90u1249.shtml|títalo=SBT stingue l "Fantasia" i apersenta filmes ne l'horairo|acessodata=26 de nobembre de 2009|outor=ANNA LEE|outorlink=Fuolha Online|coautores=|data=|anho=|mes=|formato=|obra=|publicado=|paginas=|léngua=|arquibourl=|arquibodata=|citaçon=}}</ref> L declínio de [[audiéncia]] ocorre a partir de [[setembre]] de [[2000]], quando las porduçones ''[[Chiquititas]]'' i ''[[Çney Club]]'' ancerran sues grabaçones, sendo ancerradas las eisibiçones solo an [[janeiro]] de [[2001]]. Ne l mesmo anho, l'eimissora recebiu a superstar anternacional [[Thalía]]. === Anhos 2000 === Ne l die [[19 de janeiro]], l SBT ancerra l'eisibiçon de ''[[Çney Club]]'' i ''[[Chiquititas]]'', porgramas que benien sendo eisibidos antre 18-20hs zde 1997. Ambos fúrun sustituídos ne l'horairo pula reprise de la nobela ''[[Éramos Seis (1994)|Éramos Seis]]'' i outros porgramas an [[22 de janeiro]]. La nobela habie sido eisibida ouriginalmente an [[1994]]. Depuis deilha, bárias nobelas mexicanas i séries stadunidenses acupórun este horairo até 2004. Ne l die [[14 d'abril]], an sou quarto anho d'eisibiçon, l ''Çney Club'' boltou an nuobo horairo i nuoba chamaçon de ''[[Çney CRUJ]]''. An ouriginales i reprises, l porgrama cuntinou sendo eisibido até [[12 d'outubre]] de [[2003]]. Durante l més de [[setembre]], l'eimissora fui criticada pula oupenion pública por tener sido la única antre las percipales redes de TBs de l paíç ([[Rede Globo|Globo]], [[Rede Record|Record]], SBT, [[Rede Bandeirantes|Bandeirantes]], [[RedeTB!]], [[TBE Brasil]] (hoije [[TB Brasil]]) i [[Central Nacional de Telebison|CNT]]) la nun trasmitir al bibo ls ataques [[Terrorismo|terroristas]] de [[Ataques de 11 de Setembre de 2001|11 de Setembre]] contra las cidades de [[Nuoba York]] i [[Washington]], eipisódio de grande repercusson anternacional ne ls dies atuales. Até hoije l'eimissora nun splica por qu'eignorou esse eibento anternacional de maior repercusson stórica zde la queda de l [[Muro de Berlin]] ([[1989]]) i la fin de ls regimes quemunistas na Ouropa ([[1990]]) i la [[Ounion Sobiética]] ([[1991]]). L'eimissora preferiu eisibir horairo (antre 10-19 horas) l clássico zeinho stadunidense [[Pica-Palo]] i l'eisibiçon de sue porgramaçon rotineira, la mesma ocorrida an afeliadas de la rede. L'eimissora tamien recebiu críticas pula cobertura tímida i tendenciosa que dou a la guerra [[EUA]] X [[Afeganistan]] gobernado pul [[Taliban]] (chegou a eignorar ambora de la guerra por alguns dies an nobembre). An [[Outubre]] de 2001 streia l [[riality-show]] ''[[Casa de ls Artistas]]'', cun apersentaçon de [[Silvio Santos]] i grande polémica i acusaçones pula amprensa de [[plágio]] dun modelo eisistente de la [[Andemol]] (solo la [[Rede Globo]], eisibirie an janeiro de 2002, l ''[[Big Brother Brasil]]'', tenie cuntrato cula Andemol). La Rede Globo antrou na [[Justícia]] de l [[Stado de San Paulo]] para ampedir l'eisibiçon de l porgrama, que fui suspenso por dous dies, mas la Justícia dou ganho de causa al SBT. Assi i todo, la Rede Globo recorreu. Nas nuites de demingo de [[nobembre]] i [[dezembre]], anquanto era eisibida la ''Casa de ls Artistas'', l SBT cunquista pula purmeira beç l purmeiro lugar an audiéncia naquel horairo. L sucesso de l porgrama culminou na final, quando anfin l ''[[Fantástico]]'' perdiu la liderança ne l [[Ibope]] que mantenie hai 28 anhos.<ref>{{Citar web |url=http://www2.correioweb .com.br/cw/2001-11-11/mat_20221.htn |títalo=CorreioWeb: Sílbio Santos çperta ira de la Globo i antresse de l público cun porgrama anspirado ne l Big Brother i mostra, mais ua beç, halbelidade cumo strategista na çputa por audiéncia |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> La Casa de ls artistas ganhou outras 3 eidiçones. Nesse anho fui eisibido l porgrama [[Popstars]], que selecionou cinco garotas pa l grupo [[Rouge]]. Mesmo cula salida de Luciana an [[2004]], permanecírun an boga na média. Ne l'anho seguinte fui la beç de l grupo de cinco garotos de l [[Br'oç]]. Lançórun CD an nobembre, anunciando sou fin an maio de [[2005]], debido la falta d'antrosamiento i pouca aceitaçon de l CD. Mesmo assi, ls dous grupos oubtibírun popularidade ne l mercado fonográfico. Houbo la cuntrataçon ne l mesmo anho de [[2002]] de las jornalistas [[Sónia Abron]] i [[Marília Grabiela]], que buoltan al SBT depuis de quedáren 2 anhos na [[RedeTB!]]. An [[2002]], la fórmula que liebaba l [[Demingo Legal]] na liderança, ampeça se çgastar i ampeça ua queda na audiéncia que culminarie na liderança de l [[Domingon de l Fauston]] a longo prazo.<ref>{{Citar web |url=http://www.rabisco .com.br/07/sbt.htn |títalo=2002 - L'anho que yá acabou pa l SBT |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Ne l'ampeço de [[2003]], la rede buolta a trasmitir futebol, cun ua eiquipe que cuntenie Paulo Soares, Paulo Andrade, Dirceu Marabilha, Léo Jaime, Zetti, Benjamin Back, Mariah Moraes, Eilia Jr., i nun de ls jogos, Luciano de l Balle i Juareç Soares (houmenaige pul Troféu Amprensa), chegando a eisibir l Campeonato Paulista de Futebol, Torneio Anternacional de l Quatar, Torneio Sul-Amaricano i Copa Ouro. Estes trés redadeiros, cun sclusebidade chegando l'alcançar índices de 16 puntos ne l IBOPE an alguns jogos de l Brasil. Mas, depuis de las trasmissones sportibas, l'eimissora nunca mais adiquiriu ls dreitos de trasmitir ls jogos. An júnio, [[Silvio Santos]] fui albo de polémica por sues declaraçones a la rebista de celebridades ''[[Cuntigo!]]''. Anquanto moraba ne ls [[Stados Ounidos]], Silvio declarou star doente i cun pouco tiempo de bida restante, motibo pul qual tenerie bendido l SBT a la [[Telebisa]] i scalado [[Boni]] (eisecutibo de TB i ex-diretor de la Globo) cumo xefe d'ouparaçones de l'eimissora. Mas, pulas leis brasileiras, ye proibida benda d'eimissoras de TB a l'ampresa i pessonas nó-natos (aqueilhes que nun son nacidos ne l Brasil). La repercusson de l'antrebista fui grande. La [[Telebisa]], la [[Rede Globo]] i Boni çmentiran las afirmaçones. Mais tarde Silvio declarou la falsidade de l'antrebista, de ls rumores de malina i de todo qu'habie sido dibulgado por el nesse ínterin "cumo brincadeira a la jornalista" que l'antrebistou. Por causa desso, Silvio Santos sofriu bários porcessos puls meios de quemunicaçones que cobrian l fato. An [[7 de setembre]] l porgrama ''[[Demingo Legal]]'' fui palco dun grande [[scándalo]] de l [[jornalismo]] nacional al eisibir ua [[antrebista]] cun dous antegrantes de l [[Purmeiro Comando de la Capital|Purmeiro Comando de la Capital (PCC)]], amenaçando de muorte ls apersentadores de TBs policiales i outoridades políticas paulistanas. Las pistas de que l'antrebista tenerie sido ua fraude (ls dous homes nun falórun gíria de bandido, pus falórun normalmente i amenaçórun pessonas) solo fúrun rebeladas mais dua sumana depuis de l'eisibiçon, cula eidantificaçon de ls respunsables pul jornalista [[Marcelo Rezende]] ne l porgrama [[Repórter Cidadano]] de la [[RedeTB!]]. L porgrama de [[Gugu Liberato]] quedou fura de l'aire por ua sumana. De buolta a la porgramaçon, l ''[[Demingo Legal]]'' nunca mais reconquistarie la liderança na audiéncia absoluta, l que beneficiou l ''[[Domingon de l Fauston]]'' i l'anton streante ''[[Pánico na TB]]'' (na [[RedeTB!]]. An [[31 d'outubre]], bai al aire l redadeiro [[Buono Die & Cia]] apersentado por [[Jackeline Petkobic]], que nun tubo sou cuntrato renobado, mas l nome deilha na abiertura i las chamadas ne ls anterbalos que mostra l rostro deilha permanecen quaije dous meses ne l'aire. An [[2004]], [[Adriane Galistiu]] streou ne l comando de l [[Xarme (porgrama)|Xarme]] que tenie formato de game-show anteratibo nas tardes de l'eimissora, la jornalista [[Regina Bolpato]] tamien streou nas tardes de l'eimissora ne l comando de l [[Causos de Família]]. L Xarme acabou an [[2008]], cula ida de [[Adriane Galistiu]] para Rede Bandeirantes. La [[TB Pampa]], que garantie cobertura para buona parte de l stado de l [[Riu Grande de l Sul]], deixa de trasmitir l SBT naquel stado. An sou lugar entra la [[TB Natiba]] ne l sul de l stado i repetidoras de l SBT Porto Alegre ne l centro-norte, litoral, Serra i oeste de l stado. An [[2005]], [[Ana Paula Padron]] ye cuntratada i estreou an [[agosto]] na eimissora ne l ''[[SBT Brasil]]''. Ampeça a ser eisibida la trama mexicana ''[[Rebelde]]'', que lança la banda [[RBD]]. An [[júnio]] de [[2005]], streia na grade l filme cumputadorizado de la [[Mattel]], [[Hot Whels AceleRacers|Hot Whels: AceleRacers - Eigniçon]], l purmeiro de la série. L SBT chega l'anho de [[2006]] an [[crise]] resultante de l'abanço de la [[Rede Record]]. ''[[Heibe]]'' passou a perder sistematicamente de l ''[[Repórter Record]]'' a las segundas-feiras. ''[[Proba de Amor]]'' tirou audiéncia de l teleijornal de [[Ana Paula Padron]] i ''[[La Scraba Isaura]]'' derrotou ''[[Mariana de la Nuite]]''. La reaçon de l SBT fui l sucesso de [[Rebelde]], pus la nobela ''[[Cristal]]'', ancarada cumo la salbaçon de l'eimissora, nun cunquistou grande popularidade cun solo 7 puntos, mui baixo pa l'eimissora.<ref>{{Citar web |url=http://tudosubretb.blogspot .com/2006/06/buono-die-cia-ampata-cun-globo nel-ibope.html |títalo=Todo Subre TB |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> An [[júlio]], l SBT perde dues afeliadas amportantes na [[Region Nordiste]] an solo ua sumana: an [[17 de júlio]], la [[TB Atalaia]] ([[Sergipe]]) i an [[23 de júlio]], la [[TB Pajuçara]] ([[Alagoas]]). Las eimissoras fechórun cuntrato cula [[Rede Record]] i an seguida trasmitian nuoba rede, deixando l SBT sin senhal an dous stados.<ref>{{Citar web|url=http://fabiotb.zip.net/arch2006-07-16_2006-07-31.html#2006_07-26_18_45_57-4551318-0|títalo=SBT PERDE ESPAÇO EM ALAGOAS I SERGIPE|léngua=pertués|outor=Fabio|obra=Fábio TB|data=26 de júlio 2006|acessodata=21-12-2009}}</ref> An 2007, l senhal de l SBT buolta an dous stados (pula [[TB Alagoas]]) i pula retransmissora (solamente na capital [[Aracaju]], an Sergipe). An [[2009]], la TB Alagoas abandona l SBT i passa retransmitir la [[TB Eigreija Mundial]], deixando outra beç l SBT sin cobertura an to l stado de Alagoas. Al cumpletar 25 anhos ne l'aire an [[18 d'agosto]] de [[2006]], l SBT amprega mais de 2200 funcionairos, ten 105 eimissoras afeliadas i entra diariamente 176 milhones de brasileiros ne ls lares de to l Brasil.<ref>Segundo ls teleijornales "Jornal de l SBT Manhana", "SBT Brasil" i "Jornal de l SBT", ne l die 18 d'agosto de 2006.</ref> Mas l'eimissora amarga perda d'afeliadas an to l Brasil zde 2003. An 2003 tenie 120 afeliadas.<ref>Segundo l SBT an 2003.</ref> An 2004, l'eimissora tenie 117 afeliadas, caiu para 111 an 2005.<ref>Segundos dados de la rebista [[Beija]] an 2006.</ref> Carlos Nacimiento reformulou l [[teleijornal]] para apersentá-lo na cumpanha de [[Juliana Albin]], ex-repórter de l SBT an [[Brasília]]. Silvio Santos debrebe retira Juliana Albin de la bancada i la debolbe a la reportaige. An [[nobembre]], Silvio tira [[Adriane Galistiu]] de l comando de l ''Xarme'', sustituindo-a por [[Celso Portiolli]]. Anque de la troca, l nome de Galistiu cuntina sendo eisibido na abiertura. Portiolli apersenta cumpetiçones i promobe ancuontros, cunforme l porjeto ouriginal de l porgrama, al qual Galistiu nun tenie se adatado. L porgrama sofriu muitas altaraçones de formato i horairo: chegou a ser eisibido nas nuites de quarta-feira, mas la spriéncia nun durou muito. Galistiu cuntina grabando l porgrama, mesmo afastada de l'atraçon al bibo. L porgrama tamien passou a ser eisibido als sábados sob l nome ''[[Namoro na TB]]'', l mesmo dua antiga atraçon de l ''[[Porgrama Silvio Santos]]''. Ne l die [[4 de dezembre]], an mais ua reforma-surpresa, Silvio Santos stingue la [[assessoria d'amprensa]] de l'eimissora, deixando [[jornal]]es i [[rebista]]s sin la grade de porgramaçon de l canhal. Esto, cumbinado culas muitas altaraçones de radadeira hora detreminadas pul "patron", deixou atordoados ls própios apersentadores de l SBT.<ref>{{Citar web |url=http://blog.stadao .com.br/blog/padiglione?title=pane_ne l_sbt_brasil&more=1&c=1&tb=1&pb=1 |títalo=Cristina Padiglione - Pane ne l SBT Brasil |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Passado passar a ampatar cula [[Rede Record]] na bice-liderança na [[Grande San Paulo]] ne l més de [[febreiro]] de [[2007]], l SBT lançou l ''slogan'' ''"La Cuncorréncia bai Tembrar!"'', i apostou an nuobas temporadas para sucessos de l'eimissora i nuobos porgramas para cumbater la Record. La "Arrincada de la Bitória" ampeçou nun final de sumana, cula buolta de Silvio Santos a la porgramaçon de [[demingo]]. Quatro porgramas cula apersentaçon de l "Home de l Baú" fúrun beiculados: ''[[Topa ó Nun Topa]]'', ''1º Campeonato Brasileiro de Beilça'', ''[[Tentaçon]]'' i ''[[Rei Majestade]]''. Mais tarde tamien restreou l ''[[Qual Ye la Música?]]''. Anque manter l formato tradecional, l porgrama tubo momientos de brilho quando Silvio recebiu la turma de l ''[[Pánico na TB]]''. Ne l die [[5 de márcio]] streou l nuobo ''[[SBT Brasil]]''. La grande surpresa de l teleijornal fui [[Cynthia Beneni]], que yá habie sido criticada pul sou trabalho ne l'antigo ''Jornal de l SBT'' i ne l ''[[SBT Amboras Brebes]]'', ambos al lado de [[Analice Nicolau]], sue colega de cunfinamiento na ''Casa de ls Artistas''. Para apersentar l teleijornal, Cynthia fui tirada a las priessas de la porduçon de l porgrama ''1º Campeonato Brasileiro de Beilça'', ne l qual fazie antrebistas culs cuncorrentes passado sues apersentaçones. An [[1 de setembre]], mais ua amportante afeliada ye perdida pa la Rede Record: la [[TB La Crítica]], de Manaus, que garantie trasmisson de l SBT para 92% de ls munecípios amazonenses, cancela l cuntrato que possuía cula eimissora de Silvio Santos zde la sue fundaçon an 1981 (na época inda cumo [[TB Baré]], eimissora afeliada l'antiga [[Rede Tupi]]). La [[TB La Crítica]] fizo an 2006, antensos ambestimientos ne ls quales houbo melhorie sensible de la culidade d'eimaige i sonido de l'eimissora, bien cumo la custruçon dua nuoba torre de trasmisson i reformulaçon de la grade de porgramaçon local, l qu'atraiu l'atençon de la Record. Ne l lugar de la [[TB La Crítica]], l SBT fechou cuntrato cula [[TB An Tiempo]] (antiga [[TB Manaus]]), qu'antes retransmitie la Rede Record, mas la culidade d'eimaige de la nuoba afeliada ye mui precária cun custantes quedas de l senhal i porgramaçon local de péssima culidade. A partir de 2008, la TB An Tiempo irnaugurou las purmeiras retransmissoras ne l'anterior de l Amazonas, até anton, l senhal de l SBT era çtribuído solamente para Manaus i cidades circunbizinhas. Na nuite de l die [[17 de setembre]] l site oufecial de l SBT sofre l purmeiro ataque d'hacker zde la criaçon an 2004. L'atacante se eidantificou cumo Lady Lara: anque nun protestar contra l'eimissora, atacou la corrupçon, fraudes "i to essa bergonha de la qual hoije somos testemunhas". L cuntenido saliu de l'aire [[18 de setembre|na manhana de l die seguinte]].<ref>{{Citar web |url=http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/eilustrada/ult90u329274.shtml |títalo=Pirata birtual ambade site de l SBT i faç "pichaçon" contra corrupçon |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/eilustrada/ult90u329388.shtml |títalo=Passado tener site ambadido, SBT diç que bai tomar "probidéncia" cun Telefónica |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Ne l die [[5 de nobembre]], l ''[[SBT Manchetes]]'' ye cancelado. An dezembre, l SBT perde la cundiçon de bice-líder d'audiéncia nacional pa la Rede Record. An [[2008]], pula purmeira beç zde 1999, l SBT anfrenta outra beç fuorte cuncorréncia de la Record, que registra an bários horairos la perda de bice-liderança, ls porgramas [[Buono Die & Cia]], Heibe, SBT Repórter, las nobelas de la tarde i nuite, antre outros, perden sistematicamente la rede an dibersas cidades brasileiras. Ne l mesmo anho, tubo alguas nobelas strangeiras eisibidas. Ne l'ampeço de l'anho, tubo la fin de [[Chiquititas 2000]], anciada an [[2007]] i an márcio, streou ua nuoba temporada de la trama moço: [[Chiquititas Sin Fin]]. Ne l die 21 de janeiro, houbo la streia de la comédia argentina [[Lalola]] ne l'horairo de las 20hs, mas por falta d'audiéncia i mudanças d'horairo de la nobela, treminou por baixa audiéncia. Passado la fin de la reprise de [[Marie de l Bairro]], fui eisibida la rexibiçon de la nobela mexicana [[L Prebilégio de Amar]]. An [[1º de febreiro]], l SBT perdiu l'afeliada [[Rede SC]], atual [[RIC TB|RIC Record]] (qu'era cumpuosta por 4 eimissoras). An sou lugar, antrou l [[SBT Santa Catarina]], qu'era l'afeliada [[RedeTB Sul!]]. An [[3 de márcio]], l SBT restreou l teleijornal policial ''[[Eiqui Agora]]''. L porgrama quedou ne l'aire até [[18 de Abril]]. Ne l die [[22 d'abril]], Silvio Santos rompe cula parcerie de la Telebisa que duraba zde 2000. Solo las eisibiçones de [[Chabes]] i [[Chapolin]] (por meio dun cuntrato an apartado) son cuntinadas. An [[9 de júnio]], ampeça l'eisibiçon de la nobela [[Pantanal (telenobela)|Pantanal]], de la zaparecida [[Rede Manchete]], depuis de quaije 10 anhos de la radadeira reprise de la zaparecida rede, fui cumprada i reprisada antegralmente pul SBT, que tremina an janeiro de 2009. Tamien ne l més de [[júnio]], l SBT perde la [[TB Natiba]], que garantie trasmisson de la porgramaçon de l [[SBT Porto Alegre]] pa l'anterior de l stado de l [[Riu Grande de l Sul]], pa la [[Record News]], que depuis bai para Rede Record. Ne l die [[8 de dezembre]], streou la nobela [[Rebelaçon (telenobela)|Rebelaçon]], escrita por [[Íris Abrabanel]], mulhier de [[Sílbio Santos]]. La trama anfrentou baixos índices d'audiéncia pa l'horairo de las 23hs, mas recuperou l Ibope an sue reta final. Fui la purmeira trama scrita, totalmente nacional, passado l rompimiento de cuntrato antre l SBT i rede de telebison mexicana [[Telebisa]]. An janeiro de 2009, cul fin de la nobela Pantanal, la nobela passa ser eisibido a las 22h10. An márcio de [[2009]], l'eimissora streia ls porgramas [[Squadron de la Moda]] i [[10 Anhos Mais Moço]], respetibamente adquiridos de la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] i [[Maberick Telebesion]]. An [[4 de maio]], l porgrama [[Causos de Família]] retorna a la grade de l'eimissora, dessa beç apersentado por [[Christina Peinha]], i lougo depuis l [[Porgrama de l Ratico]] buolta a la grade de l'eimissora, a las 17h30. An [[9 de maio]], l'apersentador [[Netico]] streia ne l SBT ne l comando de l [[Show de la Giente]], que ten cumo diretora [[Marlene Mattos]]. An [[6 de júnio]], l'eimissora streia l porgrama [[Bocé se Lembra?]], game show stadunidense adquirido de la [[Mark Burnett|Mark Burnett Pordutiones]], i apersentado por [[Zé Américo]]. La nobela ''[[Bende-se un béu de noiba (remanse)|Bende-se un Béu de Noiba]]'', baseada an obra de [[Janete Clair]], streia an [[16 de júnio]]. L remanse, adatada pula remancista [[Íris Abrabanel]], ben anfrentando baixos índices d'oudiéncia, anque de l'alta culidade na porduçon de sous capítalos. La trama fui la purmeira a ser adatada a partir de l testo ouriginal dua nobela radiofónica de mesmo nome, pertencente a un acerbo d'obras de la remancista [[Janete Clair]] adquerido por [[Silvio Santos]], para adataçon i eisibiçon pul SBT. Ne ls dies [[20 de júnio|20]] i [[22 de júnio]], l SBT assina la cuntrataçon de ls respetibos apersentadores: [[Roberto Justus]] i [[Eiliana]], ambos de la [[Rede Record]].<ref name="FolhaRegion">[http://www.folhadaregiao.com.br/noticia?120694&PHPSESSID=f7dbfd6f04ffd1bd3277758b8f4263d1 SBT cuntrata Eiliana i Roberto Justus junto a la Record] 29/06/2009</ref> Ne l die [[25 de júnio]], [[Gugu Liberato]], passado mais de 20 anhos ne l SBT,<ref>{{Citar web |url=http://www.folhadaregiao .com.br/noticia?120884 |títalo=Passado 31 anhos ne l SBT, Gugu Liberato assina cula Record |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> assina cuntrato cula Rede Record, cun un salairo de 3 milhones por més. La streia de Gugu na Record acunteciu an [[30 d'agosto]], mas houbo rompimiento amigable de l cuntrato antre l'apersentador i Silvio Santos, qu'assi l libera para ampeçar sous trabalhos na nuoba eimissora. L porgrama [[Demingo Legal]] cuntina na grade de porgramaçon, sob l comando de [[Celso Portiolli]]. An [[5 d'agosto]], l'eimissora eisibe l porgrama [[Qual ye l Sou Talento?]], que ye un formato anternacional coincido cumo [[America's Got Talent]]. Ls jurados son ls mesmos de l porgrama [[Astros]], mas dessa beç cula apersentaçon de [[André Basco]]. An [[9 d'agosto]], l SBT passou a ser trasmitido pula [[SKY]] ne l canhal 9. Até anton l SBT era la única eimissora de las grandes redes de la TB abierta la nun ser eisibida pula [[SKY]]. An [[setembre]], l'apersentador [[Ratico]] apresenta l porgrama [[Nada Para alhá de la Berdade]], que dessa beç tiesta la beracidade de pessonas anónimas. An [[14 de setembre]] de [[2009]],la [[TB Alagoas]] deixa de ser afeliada al SBT i passa a trasmitir la porgramaçon de la [[TB Eigreija Mundial]],abruta çfeliaçon lebou l diretor eisecutibo de l SBT, Guilherme Stoliar, a antrar cun ua açon judicial, para garantir l senhal de l SBT ne l'aire an Alagoas. An [[16 de setembre]], l'apersentador [[Roberto Justus]] streia sou purmeiro porgrama na eimissora: ye l [[Un Cuntra Cien]], un game show adquirido de la [[Andemol]]. An setembre, l'eimissora muda ls horairos de las 19 i 21 horas: l "SBT Brasil", que passaba zde 2007 de las 21h15 a las 22h15, passa pa la faixa de las 19h30-20h15 (ne l lugar de la série [[You, la Patroa i las Ninos]]). A las 21h15, l SBT passa a eisibir la purmeira temporada de la série [[Harper's Eisland]], anton inédita na rede abierta de telebison, i alcança la bice-liderança ne l'horairo.<ref>{{Citar web |url=http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/eilustrada/ult90u631342.shtml |títalo=Títalo inda nun anformado (fabor adicionar) |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> An [[1º d'outubre]], la série ye sustituída por outra, [[Supernatural (série)|Sobrenatural]], eisibindo todas las temporadas de la série. Zde [[24 de dezembre]], passa ls eipisódios inéditos de la série. An [[9 d'outubre]], l [[TB Animal]] buolta al aire ne l [[SBT Show]]. Ne ls dies [[24 d'outubre|24]] i [[25 d'outubre]] eisibiu l [[Teleton Brasil|Teleton]] [[2009]], superando la meta de 2009, mais de R$ 19 milhones. Ne l mesmo més, la rede cuntrata las atrizes [[Betty Fazerie]], [[Carla Marines]], [[Jussara Freire]], [[Luciana Bendrameni]] i [[Mónica Carbalho]] pa la nobela "Ua Rosa cun Amor", de [[Tiago Santiago]], que será la purmeira nobela del na casa. Debido a las reclamaçones, segundo [[Silvio Santos]], feitas puls telespetadores de la nobela de [[Iris Abrabanel]] ([[Bende-se un Béu de Noiba]]), zde l die 26 d'outubre las "Pegadinhas Picantes" passórun a ser eisibidas a las 23h. Ne l'antigo horairo de las Pegadinhas Picantes, antrou l jornalístico [[Boletin de Ocorréncias]] cun [[Joyce Rieiro]] a las 22h. Ne l die [[31 de Outubre]], l SBT streou ua nuoba sesson de filmes sábado a la tarde, l [[Sabadocine]], a las 14h15. L porgrama de Netico, [[Show de la Giente]], qu'era eisibido nesse horairo, passa pa las 16h. La streia de l nuoba sesson de filmes ye bista cumo repuosta a la crecente queda d'audiéncia de l Show de la Giente. La sesson cunsegue, giralmente, a la bice-liderança l'eimissora. Ne l die [[3 de Nobembre]], l SBT eisibe un [[Squadron de la Moda]] special, cun partecipaçon de la cantora [[Stefhany]] (moço piauiense que se tornou sucesso na música ne l YouTube). L porgrama garantiu buonos índices, batendo recorde cun 10 puntos. La série Sobrenatural, eisibida lougo passado l porgrama, chegou al mesmo punto d'audiéncia na Grande San Poulo. An sou [[Twitter]], la diretora de l SBT, [[Daniela Beyruti]], anforma que l'eimissora bai tirar las propagandas que son catadas pulas parabólicas. Ls horairos de las propagandas son: de segunda la sábado de las 13h15 a las 14h15, sendo que na Grande San Paulo l SBT trasmite las séries You, la Patroa i las Ninos i Arnold, i ne l demingo de las 9h a las 11h, quando l'eimissora eisibe l porgrama anfantil [[Demingo Animado]]. L SBT apersenta ne l die 17 de nobembre, an coletiba d'amprensa na sede de l'eimissora, an [[San Paulo]], l'eilenco de sue próssima nobela "Ua Rosa cun Amor", de [[Bicente Sesso]] i adatada por [[Tiago Santiago]]. Fúrun cuntratados atores coincidos, cumo [[Betty Fazerie]], [[Carla Marines]], [[Cláudio Lines]], [[Rubenes Caribé]] i [[Toni Garrido]], pa la nuoba nobela de l'eimissora. An 2 de dezembre morre l locutor [[Lombardi (locutor)|Lombardi]], anconfundible boç de ls porgramas de Sílvio Santos. Ne l final de l més de dezembre l SBT anuncia 9 nuobas atraçones qu'entraran ne l'aire an 2010, sendo eilhas ls riality shows ''Solitários'' (berson brasileira de [[Solitary (riality show)|Solitary]]), ''Romance ne l Scuro'' (berson brasileira de Dating in the Dark), ''Pegue sou Denheiro i Corra'' (berson brasileira de Take the Money and Run), ''L Grande Zafio'' cun apersentaçon de [[Roberto Justus]], l game show ''Jogo de las Loiras'' (berson brasileira de Beat the Blondes), ls porgramas ''Abintura Salbaige'' cula apersentaçon de [[Richard Rasmussen]], ''Conexon Repórter'', cula apersentaçon de [[Roberto Cabreni]], la nobela ''Ua Rosa cun Amor'', filmes inéditos ne l [[Cine Spetacular]] i [[Tela de Sucessos]] para alhá de séries cumo [[Fringe]], [[The Mentalist]], [[Gossip Girl]], [[The Bampire Diaries]] i [[Prebileged]]. An [[4 de janeiro]] de [[2010]], l'eimissora eisibe l porgrama special mostrando to la sue porgramaçon para 2010. L porgrama fui eisibido a las 23h, ne l lugar de [[Heibe (porgrama de TB)|Hebe]]. Ne l die [[9 de Janeiro]], fui reprisado a las 21h15 i an seguida, eisibiu l redadeiro capítulo de la nobela [[Bende-se Un Béu de Noiba]], de Iris Abrabanel. Na sumana seguinte, muda la porgramaçon de la tarde: l [[Cinema an Casa]] entra ne l'aire mais cedo, a las 14h15, lougo mais las 16h streou la série [[Kyle XY]], an seguida, l [[Causos de Família]], de Christina Peinha dá ampeço ne l'horairo de las 17h, i finalmente l [[Porgrama de l Ratico]] ampeça las 18h i segue até a las 19h30 sendo prosseguido pul [[SBT Brasil]]. Ne l die [[11 de janeiro]], a las 22h15 streou l riality [[Solitários]], apersentado segundas i quintas. Ne l die [[25 de janeiro]], la [[TB Aratu]] libera l senhal de l SBT para to l stado de la [[Bahia]] pul Canhal 9 de la [[SKY Brasil]]. Ne l mesmo die, streou la série amaricana inédita [[Gossip Girl]], acupando l lugar de [[Sobrenatural (série)|Sobrenatural]]. La nuoba série eisibida ye de la purmeira temporada. An [[5 de febreiro]], l'eimissora adquire ls dreitos de la série [[Gle]] sucesso d'audiéncia i crítica ne ls [[Stados Ounidos]],eisibida pul canhal d'assinatura brasileiro [[FOX]]. Bie [[Twitter]], [[Daniela Beyruti]] anuncia que l senhal de l SBT fui liberado i an brebe entrará na [[Telefónica TB Digital]].<ref>http://br.noticias.yaho{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/s/05022010/11/antretenimiento-tb-gle-eisibido nel-brasil.html</ref> An meados de febreiro, l'eimissora anuncia la streia de [[Ua Rosa Cun Amor]], qu'ocorrerá ne l die 1º de márcio a las 20hs15, sustituindo l [[SBT Show]]. An [[18 de febreiro]], la série [[Smallbille|Smallbille: Las Abinturas de l Superboy]] (tamien de la purmeira temporada), sustitui la [[Gossip Girl]], que ye quaije la mesma que fui eisibida nas regiones Norte, Nordiste i Centro-Oeste pul [[SBT Belén]] a las afeliadas de las regiones ne l'horairo de berano de 2009 a 2010. == Porgramas == [[Fexeiro:Programa Hebe.jpg|thumb|right|350px|L [[Heibe (porgrama de TB)|porgrama Hebe]] an [[2009]].]] L ''Porgrama Sílvio Santos'', que yá eisistia quando l SBT fui criado, se mantebe cumo l'atraçon mais duradoura de l'eimissora. L porgrama semanal [[La Sumana de l Persidente]] era eisibido ne ls anterbalos de l Porgrama Silvio Santos, apersentando un resumo de las açones de ls Persidentes de la República. Depuis de tener sou horairo acupado pul ''Demingo Legal'' i por atraçones eisoladas, l porgrama retornou la grade de l SBT. La dedicaçon pessonal de Sílvio als palcos gerou ne l SBT ua tradiçon an porgramas d'auditório. Yá ne ls purmeiros dies de la TBS, an 1981, fui aprobeitada de la Rede Tupi la clássica berson paulistana de l ''[[Almuorço culas Streilhas]]'' i, de la Rede Record (anton an parte cuntrolada pul Grupo Silvio Santos), l ''[[Porgrama Raul Gil]]''. Tamien benie de la Tupi l formato de ''[[L Pobo na TB]]'', atraçon de ls fines de tarde, ne l qual [[Wilton Franco]] dou çtaque la [[Roberto Jefferson]], [[Roberto Lemgruber]], [[Sérgio Mallandro]] i [[Wagner Montes]]. An [[1982]] l'anton aposentado [[J. Silvestre]] buolta delantre de las cámaras para comandar l ''[[Show Sin Lemites]]''; an [[1983]] sou lugar serie acupado por [[Sérgio Chapelin]], que tenie trocado la bancada de l ''[[Jornal Nacional]]'' por un cuntrato "eirrecusable". Nessa época, Gugu Liberato (anton inda coincido cumo Augusto Liberato), antigo colaborador de Silvio Santos, se torna animador de l ''Biba la Nuite'', un grande sucesso cumo atraçon altarnatiba al ''[[Supercine]]'' de la Rede Globo (l SBT inda nun tenie grandes filmes). [[Flábio Cabalhcanti]], depuis dun período de sucesso na [[Rede Bandeirantes]], quedou ne l SBT até sou falecimiento, an [[1986]]. Nesse anho [[Heibe Camargo]] tamien sal de la Bandeirantes, liebando sou porgrama d'antrebistas i bariadades, i se torna la grande dama de l SBT. [[Murilo Néri]] apersentou bários porgramas al longo de la stória de l SBT, muitas bezes sustituindo apersentadores que tenien deixado l'eimissora. L porgrama [[Coquetel (SBT)|Cocktail]] era un de ls mais polémicos ne l quesito apelaçon de [[nudeç]] batendo anclusibe la [[Rede Manchete]] ne l [[Riu de Janeiro]] sendo derrotado pula série [[The Young Andiana Jones]] ó [[Crónicas de l Moço Andiana Jones]] na [[Rede Globo]]. === Sporte === L'eimissora chegou a trasmitir na [[década de 1990]] la [[Copa de l Brasil]], [[Torneio Riu-San Paulo]], la [[Recopa Sul-Amaricana]], la [[Copa Cunmebol]], la [[Copa Ouro]], [[Copa Master de la Cunmebol]], [[Copa Centenário de Guapo Hourizonte]], [[Copa Master de la Supercopa]], [[Copa Marie Quitéria]], [[Copa de ls Campeones Mundiales]], [[Copa Ouro de la Comebol]], [[Eiliminatórias de la Copa]], [[Copa Anteramericana]] i la [[Copa Mercosul]] de [[1998]]. L'eimissora solo trasmitiu l segundo tiempo d'alguns jogos que coincidian cul ''Porgrama de l Ratico''. Para alhá desso, l SBT trasmitiu quatro Copas de l Mundo (1986, 90, 94, 98). An 1998, l SBT anterrompe sue cobertura sportiba. I l'eimissora trasmitiu l [[Campeonato Paulista de Futebol de 2003|Campeonato Paulista de 2003]] i outros torneios cumo l Campeonato Sulamericano Sub-20, Torneio Anternacional de l Qatar i Copa Ouro. L'eimissora tamien trasmitiu las Oulimpíadas de (1988, 92 i 96), para alhá de las temporadas de Formula Andy de (1994-1996), Fórmula Mundial (1997-2000) i GP Masters (2006), para alhá de cirnes de la Fórmula Truck eisibidos ne l porgrama Siga Bien Caminoneiro. === Anfantis === La TBS yá ampeçou sues ouparaçones ne ls anhos 1970 cun un basto acerbo de [[zeinho animado|zeinhos animados]], qu'acupában longas horas de la porgramaçon nas manhanas i tardes de l'eimissora. Inda assi, nun habie un porgrama [[anfantil]] propiamente dezido. An [[1981]] la TBS ancorporou l ''[[Clube de l Mickey]]'', mas sin grande antresse na atraçon para alhá de l cuntenido de zeinhos. Lougo depuis antrou ne l'aire ''[[Bozo]]'', qu'atingiu grande sucesso i permaneciu por bários anhos ne l'aire; [[Bobó Mafalda]], personaige de l porgrama, fizo tanto sucesso que chegou a tener sou própio porgrama. An [[1987]], sob la cuncorréncia de l modelo de l ''[[Xou de la Xuxa]]'', l SBT criou nuobos porgramas-beiclos para animadoras femeninas: [[Simony Benelli Galasso|Simony]], [[Mara Marabilha]], [[Mariane Dombroba]] i mais tarde [[Angélica Ksybickis|Angélica]], [[Eiliana]] i [[Jackeline Petkobic]] yá passórun pul canhal an defrentes horairos i formatos. Atualmente la porgramaçon anfantil de l canhal ye apersentada por ninos: [[Priscila Alcantra]], [[Yudi Tamashiro]], [[Rebeka Angel]] i l fenómeno d'audiéncia [[Maisa Silva]]. === Humor === Ls purmeiros porgramas humorísticos de l SBT fúrun porduzidos para aprobeitar l'eilenco de la Rede Tupi. La percipal atraçon de l género ne l'ampeço de l SBT, ''[[Reapertura]]'', era la remontaige de l ''[[Apertura (TB)|Apertura]]'' de la Tupi, cun eilenco ancabeçado por [[Giraldo Albes]], [[Tutuca]] i [[Marie Teresa Fróes]]. L SBT tamien eisibe repetidamente porgramas de l [[Chespirito]], mas mesmo assi, cunsegue altos nibles d'audiéncia. Ls porgramas d'humor grabados pul SBT son "[[La Praça ye Nuossa]]", "[[Miu Cunhado]]" i "[[Ó… Coitado!]]". === Séries Anternacionales === L SBT ten mostrado antresse an beicular seriados stadunidenses. Zde anton ls canhales de TB de ls EUA ouferecírun pa l [[Brasil]] pacotes de séries porduzidas pula Warner, Paramount, Ouropa Filmes i antre outras. Zde anton, l SBT se feliou al stúdio de dobraige [[Wan Mächer]], para possiblitar las dublaiges de las séries. == Eimissoras de l SBT == === Regionalizaçon i afeliadas === Zde l final de la década de 1990, l SBT boltou sues atençones para tradecionales fiestas populares que son rializadas an bárias regiones de l Brasil. Desta forma, la [[Oktoberfest]], an [[Blumenau]] [[Santa Catarina]], l [[Círio de Nazaré]], ne l [[Pará]] i la [[Sumana Farroupilha]], ne l [[Riu Grande de l Sul]], son eibentos trasmitidos cun sclusebidade pula eimissora. La fiesta de l [[peon]] de [[Barretos]] chegou a tener ls dreitos sclusibos cumprados, mas boltou pa la TB Globo, antiga propiatária (ls dreitos de la fiesta passórun a pertencer al [[Grupo Bandeirantes]]). L Festibal Folclórico de Parintines tamien tubo sclusebidade de l SBT antre ls anhos 2000 i 2007, mas an 2008 l'eimissora perde ls dreitos d'eimaige de l festibal pa la [[Rede Bandeirantes]] de Telebison. L SBT cunta cun 106 eimissoras (sendo 15 propias i 91 afeliadas) an to l Brasil. Bal ressaltar que l [[SBT]] por anquanto ten solo ua repetidora an [[Aracaju]], capital de [[Sergipe]], zde la zafeliaçon de la [[TB Atalaia]], atual afeliada de la [[Rede Record]]. An setembre de 2009, l SBT perde l'afeliada [[TB Alagoas]], por motibos de çcumprimiento cuntratual, deixando de ser trasmitido tamien naquel stado. == Cuntrobérsias == === TB Tupi === Quando Silvio Santos assumiu las cuncessones cassadas de las eimissoras própias de la [[TB Tupi]] an 1981, simplesmente adiou andefenitibamente l pagamiento de ls salairos als mais de 200 funcionairos de la zaparecida rede que buoltórun a trabalhar, sob alegaçon que la rede nun ye sucessora de la TB Tupi i si de la TBS. La reaçon de l'ambora lebou ls funcionairos de l recén-criado SBT, entráren an porcesso na Justícia para recebir l dreito la qual Santos se cumprometiu na época que recebiu las cuncessones. Ls porcessos parórun até ne l [[Supremo Tribunal Federal]]. An [[2000]], l causo ye ancerrado defenitibamente, quando la Justícia dou dibersas causas ganhas a fabor de ls funcionairos i Silvio Santos pagou a todos antigos i atuales ampregados i reconheciu que SBT ye tanto sucessora de la TBS i de la TB Tupi. L total stimado ultrapassou R$ 1 milhon de reales. Curiosamente, esta manobra de l Silvio Santos ye repetida puls atuales propiatairos de la [[RedeTB!]], subre l causo de la sucesson de la zaparecida [[Rede Manchete]], zde 1999. === Mudanças d'horairos === Silvio Santos, que ye duonho de l SBT, ye frequentemente criticado por telespetadores i mercado publicitairo pulas custantes mudanças d'horairos de porgramas, giralmente quando nun dan audiéncia.<ref>{{Citar web |url=http://www.dreitoacomunicacao.org.br/cuntent.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=1956 |títalo=Títalo inda nun anformado (fabor adicionar) |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> De 1997 a 2001, ne l'auge de la bice-liderança, fui l período que nun houbo las custantes altaraçones. Depuis de 2002, coincidindo l declínio de l'eimissora cumo bice-liderança, las mudanças fúrun custantes: nobelas i porgramas tubírun streias adiadas ó canceladas. La maior crítica ye la custante reprise de la série [[Chabes]], que birou ua spece de tapa-buraco de la rede. L'eimissora diç que l'eisibiçon de la série siempre ye sucesso, que lebou a la liderança de la rede, mas las afeliadas dízen qu'esto nun ye berdade, pus la série ye respunsable pula baixa audiéncia de las eimissoras, que son oubrigadas la trasmiti-la. === Afeliadas perdidas === Al longo de sue eisisténcia, l SBT chegou a perder baries afeliadas pul Brasil, cumo por eisemplo: [[TB Goyá]], [[TB Itapoan]], [[Rede SC]], [[TB Pampa]], [[TB Natiba (Pelotas)|TB Natiba]], [[TB La Crítica]], [[TB Cidade (Fortaleza)|TB Cidade]], [[TB Pajuçara]], [[TB Atalaia]], [[TB Cidade Berde (Cuiabá)|TB Cidade Berde]] i [[TB Alagoas]]. Siempre qu'algua dessas eimissoras deixaba l SBT, la rede siempre se justificou la zafeliaçon cun repuostas cumo "ls padrones de l'eimissora nun stában cun adequados la rede SBT" i "l respeito que tenemos cun nuossos afeliados i tamien puls nuossos cumpromissos" i l motibo de la nó renobaçon, nada mais para alhá desso. Las ex-afeliadas, por sue beç, justificában qu'esso nun ye berdade. Ls propiatairos de la TB Goyá afirmórun l SBT rompeu cula eimissora an 1988, por çcordar las amposiçones de la rede, que lebou deficuldades de l'eimissora, reniciando la trasmisson de l SBT pula [[TB Serra Dourada]]. Cumo nun habie outra rede, solo eisibiran porgramas locales até se feliar la [[Rede Record]] an 1992, que mais tarde fui bendida al [[Eidir Macedo]]. Ls propiatairos de la TV Itapoan afirmórun que deixou l SBT por çcordar las amposiçones de la rede, qu'ampós deficuldades para spandir eimissoras ne l'anterior de la Bahia, l que lebou bender l'eimissora para Eidir Macedo. La Rede SC deixou SBT depuis ampor deficuldades l'eimissora i mudanças custantes de la grade de porgramaçon de la rede, l que prejudicaba la porgramaçon local. La TB Pampa deixou l SBT por nun cuncordar las amposiçones de la rede para associar cula [[SBT Porto Alegre]]. La TB Natiba deixou l SBT pus la Rede Record quedou sin cobertura ne l sul de l RS. La TB Pampa an 2008 fui pa la [[RedeTB!]], i antes de la trasiçon, la TB Natiba fui probisoriamente pa la [[Record News]]. La TB La Crítica nun renobou cun SBT por nó cuncordar culas amposiçones de la rede an cuntinar mudar la grade de porgramaçon i cun esto prejudicaba la porgramaçon local, para alhá de la zbalorizaçon de l jornalismo de las afeliadas. La TB Cidade deixou SBT por cunta de prejuízos financeiros que la rede causaba. La TB Pajuçara deixou l SBT alegando la zbalorizaçon de l jornalismo de las afeliadas i custantes trocas de porgramaçon. Ls mesmos motibos fúrun alegados pula TB Atalaia. La TB Cidade Berde afirmou que rompeu cun SBT, depuis que la rede ampediu que formasse ua rede regional i que la rede nun permitie ampliaçon de porgramas locales. La TB Alagoas abandonou la porgramaçon de l SBT alegando que la porgramaçon ouferecie prejuízos financeiros a l'eimissora, l que lebou a afeliar-se a ua eimissora eibangélica ([[TB Eigreija Mundial]]). === Atentados de 11 de Setembre === An [[11 de setembre]] de [[2001]], l die que fui cunsidrado l maior ataque [[Terrorismo|terrorista]], [[Ataques de 11 de Setembre de 2001|chamado de 11 de Setembre]], contra las cidades amaricanas de [[Nuoba York]] i [[Washington]] i outras redes de telebisones brasileiras cobrindo ls ataques, l SBT se recursou a cobrir l'ataque. Las redes que cobriran fúrun: [[Rede Globo|Globo]], [[Rede Record|Record]], [[Rede Bandeirantes|Bandeirantes]], [[RedeTB!]], [[TBE Brasil]] (hoije [[TB Brasil]]), [[Central Nacional de Telebison|CNT]]. Outras redes menores i TB pagas tamien fazirun ampla cobertura, cumo [[BandNews]] i [[Globo News]]. Até hoije, l SBT nun splica por qu'eignorou esse eibento anternacional de maior repercusson stórica. L SBT solo solo fizo plantones para nun anterromper la porgramaçon habitual i l resultado fui uas de las baixas audiéncias de l'eimissora, anquanto las cuncorrentes ultrapassórun la tradecional rede bice líder.<ref>http://www1.an {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711181311/http://www.an/ |date=2013-07-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711181311/http://www.an/ |date=2013-07-11 }} .com.br/2001/set/23/0teb.htn</ref> L'eimissora preferiu eisibir horairo (antre 10-19 horas) ls clássicos zeinhos stadunidenses [[Pica-Palo]] i [[Ton & Jerry]] i l'eisibiçon de sue porgramaçon rotineira, la mesma ocorrida an afeliadas de la rede, cumo nada tubisse ocorrido naquel die. L'eimissora tamien fui acusada por dar cobertura tímida i tedenciosa que dou a la guerra [[EUA]] X [[Afeganistan]] gobernado pul [[Taliban]], pus chegou a eignorar ambora de la guerra por alguns dies an nobembre i dezembre. === Bo TAM 3054 === Ne l'ampeço de la nuite de [[17 de júlio]] de [[2007]], anquanto outras redes de TBs brasileiras anterrompian las trasmissones sportibas de l Panamericanas 2007 i la porgramaçon rotineira, por cunta de la tragédia de l [[Bo TAM 3054]], na cidade de San Paulo, por buolta de las 19hs20min, l SBT demorou mui para amostrar l zastre, l'eimissora fui radadeira rede a anformar la tragédia. Cumo l SBT nun adquiriu ls dreitos de trasmisson de ls jogos oulímpicos an berson de l cuntinente amaricano, yá que las redes Globo, Bandeirantes i Record tenien dreitos, l'eimissora eisibia séries i la porgramaçon rotineira. Para alhá desso, l'eimissora lebou çancadielha de las cuncorrentes, quando fui dibulgado nomes de dous funcionairos muortos que éran de l'eimissora própia de la [[SBT Porto Alegre]]. Por causa desso, la rede fui duramente criticada por nun anterromper la porgramaçon i dar poucas anformaçones de la tragédia.<ref>{{Citar web |url=http://blog.stadao .com.br/blog/padiglione/?title=sbt_nin_pan_nin_tan&more=1&c=1&tb=1&pb=1 |títalo=Títalo inda nun anformado (fabor adicionar) |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> == Curjidades == * L SBT (na época TBS) trasmitiu, ne l'ampeço de [[1982]], l purmeiro debate antre candidatos a cargos eiletibos de la stória de la telebison brasileira. L debate antre [[Franco Montoro]] i [[Reynaldo de Barros]], que postulában l gobierno de [[San Paulo]], fui mediado por [[Ferreira Nieto]] i simultáneamente beiculado pula [[Rádio Moço Pan]]. Al término de l'eibento, Sílbio Santos fizo queston de cumprimentar ls dous pessonalmente por, segundo el, tenéren "se mantido na linha". L "Home de l Baú" ls cunfidenciou qu'assistiu-los l tiempo anteiro na ilha d'eidiçon i se alguien (percipalmente l'ouposicionista Montoro) fazisse algua crítica mais delicada, apertarie un boton que tirarie eimediatamente l porgrama de l'aire, yá que tenie medo de perder la cuncesson de l canhal cunquistada un anho antes junto al gobierno melitar.<ref>{{Citar web |url=http://www.lucianopires .com.br/eidealbb/biew.asp?topicID=2159 |títalo=Franco Montoro x Reynaldo de Barros: TBS, 1982 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> {{Ref-section}} == {{Ligaçones sternas}} == * [http://www.sbt.com.br Páigina oufecial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011004153/http://www.sbt.com.br/ |date=2007-10-11 }} [[Catadorie:Redes de telebison de l Brasil]] bbsc1yzdmh3asbx48zmj0p63nkbtyfh Hortolândia 0 3904 108528 108471 2026-09-26T01:26:19Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108528 wikitext text/x-wiki {{Cidade de l Brasil| | Cidade = Hortolândia | Eimaige = | Eimaige_legenda = | Bandeira = Bandeira Hortolandia SaoPaulo Brasil.svg | Brason = Brasao Hortolandia SaoPaulo Brasil v2.svg | Stado = San Poulo | Superfice = 62.2&nbsp;km² | Populaçon = 205.856 | Anho_populaçon = 2009 | Densidade = 3.243,0/km² | Mapa = SaoPaulo Municip Hortolandia.svg | Cordenadas = http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=22_51_28_S_47_13_12_W 22° 51′ 28″ S, 47° 13′ 12″ W }} '''Hortolândia''' ye ua [[cidade]] [[brasil]]eira de l [[stado]] de [[San Poulo (stado)|San Poulo]]. Ten 205 856 habitantes (2009) i ua área cun al alredror de 62,2 km². Hortolândia ye un polo químico/farmacológico, tecnológico i andustrial. == Lhigaçones sternas == * [https://web.archive.org/web/20180118205115/http://www2.hortolandia.sp.gov.br/ Gobierno de Hortolândia] [[Catadorie:Cidades de l Brasil]] h1uoeqd4phlcdnzeaubhd477azfrugg Manaus 0 3918 108531 104274 2026-09-26T01:58:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108531 wikitext text/x-wiki {{Cidade de l Brasil| | Cidade = Manaus | Eimaige = Manaus, AM, Brasil.jpg | Eimaige_legenda = Manaus | Bandeira =Bandeira_de_Manaus.svg | Brason = Brasão de Manaus.svg | Stado = Amazonas | Superfice = 11.401,0&nbsp;km² | Populaçon = 1.802.525 | Anho_populaçon = 2010| Densidade = 158,1 hab/km² | Mapa = Amazonas Municip Manaus.svg | Cordenadas = http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=03_06_07_S_60_01_30_W 3° 6′ 7″ S, 60° 1′ 30″ W }} '''Manaus''' (pern. <small>[[Alfabeto Fonético Anternacional|AFA]]</small>: [''mã'' ''naus'']) ye ua [[cidade]] [[brasil]]eira, [[capital]] de l [[stado]] de [[Amazonas]] i percipal centro [[Finanças|financeiro]], [[Corporaçon|corporatibo]] i [[Eiquenómia|eiquenómico]] de la region norte de i [[Brasil]]. Ten 1.802.525 habitantes (2010) i ua ária cun al alredror de 11.401,06 km². Sue ária metropolitana ten cerca de 2,006,870 de habitantes. == Lhigaçones sternas == * [https://web.archive.org/web/20120405114536/http://www3.manaus.am.gov.br/ Gobierno de Manaus] [[Catadorie:Cidades de l Brasil]] qnsd6ozoeihnftu197sxjk2xefj1g4r Artes marciales 0 4191 108512 106029 2026-09-26T00:25:42Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108512 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Musashi ts pic.jpg|thumb|200px|[[Musashi]], [[samurai]], ye l'outor de ''[[Cinque anellos]]''.]] La '''arte marcial''' ye ua deciplina basiada ne l cumbate, ousualmente sin armas de fuogo, cun práticas i técnicas codeficadas, fundadas cun percípios físicos, culturales i filosóficos particulares. == Técnicas "tradiçonales" == Son bárias las artes marciales: * L [[baranta]] - ua arte [[Hungarie|hungara]], l nome quier dezir "purparaçon pa cumbater'' ó "cumbate sin sangre". * L [[judo]] (柔道) - ua arte [[Japon|japonesa]], l nome quier dezir "camino suabe"<ref>[http://www.japan-zone.com/omnibus/martial.shtml Judo] an [http://www.japan-zone.com/index.shtml Japon Omnibus]</ref> * L [[jujitsu]] (柔術) - ua arte japonesa, l nome tamien quier dezir "suabidade" <ref>{{Citation |title=Stória de jujitsu |url=http://www.warriorscove.com/jjj.htm |accessdate=2010-07-05 |archivedate=2011-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716074302/http://www.warriorscove.com/jjj.htm }}</ref> * L [[karate]] (空手) - ua arte japonesa, l nome quier dezir ""camino de la mano bazie""<ref name=MAInfo>[http://www.martial-arts-info.com/115/karate/ Karate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226085639/http://www.martial-arts-info.com/115/karate/ |date=2012-02-26 }} an [http://www.martial-arts-info.com/ MartialArtsInfo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100108021837/http://www.martial-arts-info.com/ |date=2010-01-08 }}</ref> * L [[kendo]] (剣道) - ua arte japonesa, l nome quier dezir "técnica de [[gladio]]"<ref>[http://www.yamatanidojo.com/kendo_history.htm Kendo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104064147/http://www.yamatanidojo.com/ |date=2008-11-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104064147/http://www.yamatanidojo.com/ |date=2008-11-04 }} an [http://www.yamatanidojo.com/ Yama-TamiDojo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104064147/http://www.yamatanidojo.com/ |date=2008-11-04 }}</ref> * L [[taekwondo]] (태권도) - ua arte [[Coreia|coriana]] ,l nome quier dezir "arte de dar cuntapies i murros"<ref>[http://www.itf-information.com/information16.htm Taekwondo] an [http://www.itf-information.com/information16.htm ITFInformation.com]</ref> * L [[tangsudo]] (당수도, an transcripçon anglesa '''tang soo do''') - un arte coriana, que quier dezir "arte de mano chinesa"<ref>[http://www.warriorma.com/meaning_of_tang_soo_do.htm La base de nome "Tang Soo Do" (tangsudo)] an [http://www.wtsda.com/ WorldTangSooDo.com]</ref> == Refréncias == <references/> == Lhigaçones sternas == {{Commons|Category:Martial arts}} [[Catadorie:Artes marciales|!]] 7c3c67tmwez9hih7sq8cm065c4l0bvs Torre Eiffel 0 4270 108549 106941 2026-09-26T03:07:26Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108549 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|48_51_30_N_2_17_40_I|48° 51' 30" N 2° 17' 40" I}} [[Fexeiro:Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|dreita|220px]] [[Fexeiro:Tour Eiffel - 20150801 15h30 (10621).jpg|miniaturadaimagem]] [[File:Eiffel Tower Drone 4k-Qx c1X3zfEc-313-251.webm|thumb|Torre Eiffel]] La '''Torre Eiffel''' (an [[lhéngua francesa|francés]]: ''Tour Eiffel'', /tuʀ ɛf'''ɛ'''l/) ye ua torre treliça de [[fierro]] de l [[seclo XIX]] ne l ''[[Campo de Marte (Paris)|Champ de Mars]]'', an [[Paris]], que se tornou un ícone mundial de la [[Fráncia]] i ua de las struturas mais recoincidas ne l mundo. La Torre Eiffel, que ye l'eidifício mais alto de [[Paris]],<ref>[http://www .ptour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/chiffres/page/tour_monde.html The Eiffel Tower las la World monument<!-- Vot generated title -->]</ref> ye l monumiento pago mais bejitado de l mundo, milhones de pessonas chúben na torre a cada anho. Nomeada passado sou porjetista, l'angenheiro [[Gustave Eiffel]], la torre fui custruída cumo l'arco d'antrada de la [[Sposiçon Ounibersal de 1889]]. Miles de pessonas la bejítan por anho. Ye la maior atraçon turística de Paris, sendo assi este l paíç mais bejitado an todo l mundo. La torre ten 324 [[metro]]s de [[altura]]. Fui la [[Aneixo:Lhista de las struturas mais altas de l mundo|strutura mais alta de l mundo]] zde la sue cuncluson até [[1930]], quando perdiu l puosto pa l ''[[Chrysler Building]]'', an [[Nuoba Iorque]], [[Stados Ounidos]]. Nun ancluindo las [[Antena|antenas de trasmisson]], la Torre ye la segunda strutura mais alta de la [[Fráncia]], atrás solo de l [[Biaduto de Millau]], cuncluído an [[2004]]. La Torre Eiffel ye ua strutura de [[aço]] i pesa cerca de 10.000 [[tonelada]]s, ten ua densidade relatibamente baixa, pesando menos dun celindro d'aire acupando las mesmas dimensones de la torre. La torre ten trés nibles pa ls bejitantes. Ls belhetes puoden ser pedidos nas [[scaleira]]s ó [[eilebador]]s de l purmeiro i de l segundo nible. La caminada pa l purmeiro nible ye superior a 300 passos. L terceiro i mais alto nible solo ye acessible por eilebador. L purmeiro i l segundos nible ténen [[restourante]]s. La torre tornou-se l [[simblo]] mais amportante de [[Paris]] i de la [[Fráncia]]. La torre ye ua parte de l cenairo caratelizado an dezenas de filmes que se pássan an Paris. L statuto de [[ícone]] ye tan detreminado qu'inda sirbe cumo un simblo para toda la nacion de la Fráncia, cumo quando eilha fui ousada cumo l [[lhogotipo]] de la candidatura francesa para sediar ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1992]]. == Stória == [[Fexeiro:Tour_Eiffel,_July_1888.jpg|squierda|thumb|La Torre Eiffel an custruçon an [[júlio]] de [[1888]].]] [[Fexeiro:Exposition universelle 1900.jpg|thumb|squierda|Torre Eiffel ne l'anho de [[1900]].]] Einougurada an [[31 de Márcio]] de [[1889]], la Torre Eiffel (pernuncia-se cula sílaba tónica ne l redadeiro "e", [''eifél''] i nó [''éifel'']) fui custruída para honrar l [[Centenário (eidade)|centenairo]] de la [[Reboluçon Francesa]]. Era para ser ua strutura temporária, mas tomou-se la decison de nun çmuntá-la. L [[Gobierno]] de la [[Fráncia]] planeou ua [[Sposiçon mundial]] i anunciou ua cumpetiçon de ''[[Arquitetura|zeign]]'' arquitetónico para un monumiento que serie custruído ne l ''[[Campo de Marte (Paris)|Champ-de Mars]]'', ne l centro de [[Paris]]. Mais de cien ''[[zeinho]]s'' fúrun submetidos al cuncurso. L comité de l Centenário scolhiu l porjeto de l [[angenharie|angenheiro]] [[Gustave Eiffel]] ([[1832]]-[[1923]]), de quien heirdarie l nome, de la torre cun ua strutura [[metal|metálica]] que se tornarie, anton, la strutura mais alta de l mundo custruída pul home. Cun sous 324 [[metro]]s de [[Altura (medida)|altura]], tenie 7 300 [[tonelada]]s quando fui custruída, sendo qu'atualmente deba passar de las 10 000, yá que son abrigados restourantes, [[museu]]s, sotos, antre muitas outras struturas que nun tenie na época de sue custruçon. Eiffel, un notable custrutor de puontes, era mestre nas custruçones metálicas i habie zenhado l'armaçon de la [[Státua de la Lhibardade]], arguida pouco antes ne l porto de [[Nuoba Iorque]]. Quando l cuntrato de binte anhos de l terreno de la [[Sposiçon mundial]] (de 1889) spirou, an [[1909]], la Torre Eiffel quaije que fui demolida, mas l sou balor cumo ua [[antena]] de trasmisson de [[Rádio (quemunicaçon)|rádio]] la salbou. Ls redadeiros binte [[metro]]s desta magnífica torre correspónden la [[antena]] de rádio que fui puosta mais tarde. La torre mantebe-se cumo l monumiento mais alto de l mundo al lhongo de mais de quarenta anhos. Fui çtronada an [[1930]] cul [[Chrysler Building]], de [[Nuoba Iorque (cidade)|Nuoba Iorque]] de 329 metros. Al todo, zde l'abiertura yá recebiu un total de 244 milhones de bejitantes. Atualmente, la torre ye bejitada anualmente por 6,9 milhones de pessonas. == Ls 72 nomes == {{aneixo|Aneixo:Ls 72 nomes na Torre Eiffel|Ls 72 nomes na Torre Eiffel}} Ls nomes de setenta i dous [[cientistas]], [[angenheiros]] i outros [[Fráncia|franceses]] notables stan grabados an recoincimiento a sues cuntribuiçones por [[Gustave Eiffel]]. Estas grabaçones fúrun cubiertas de tinta ne l'ampeço de l [[seclo XX]], i restouradas an 1986-1987 pula ''[[Société Nouvelle d'exploitation de la Tour Eiffel]]'', ua cumpanha cuntratada para negócios a ber cula Torre. == Ber tamien == * [[Aneixo:Lhista de las maiores torres de l mundo|Lhista de las maiores torres de l mundo]] {{ref-section}} == {{Lhigaçones sternas}} == {{Commons|Tour Eiffel}} * [https://web.archive.org/web/20101205121142/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/ Torre Eiffel - Páigina oufecial] (an francés i an anglés) * [http://www.paris-live.com Cámaras An Lhinha na Torre Eiffel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060807231123/http://www.paris-live.com/ |date=2006-08-07 }} {{Atraçones turísticas de Paris}} {{Finalistas de l N7W}} {{Maiores Torres de Ouserbaçon i Quemunicaçon}} {{rabisco-arquitetura}} [[Catadorie:Torre Eiffel]] [[Catadorie:Paris]] rdmm3pozquu4as9w0zsgr88dabv5b84 Máquina molecular 0 4597 108535 103373 2026-09-26T02:18:51Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108535 wikitext text/x-wiki Ua '''máquina molécular''', ó nanomáquina, ye defenida cumo un númaro çcreto de cumponentes moléculares que zampenhan mobimientos macánicos (output) an repuosta la stímulos specificos (input). Giralmente la spresson ye aplicada la moléculas que simplesmente eimitan funçones qu'ocorren la nible macroscópico. L termo tamien ye quemun an [[nanotecnologie]] i bárias máquinas moléculares altamente cumplexas yá fúrun perpuostas pa l'oubjetibo de custruir un [[montador molecular]]. Las Máquinas Moléculares puoden ser perpuostas an dues grandes catadories: sintéticas i biológicas ==Ber tamien== * [[Feturologie]] * [[Montador molecular]] * [[Nanotecnologie]] =={{Lhigaçones sternas}}== * [https://web.archive.org/web/20110511001345/http://www.nanodic.com/molecular/Molecular_Machine.htm Defeniçon de Máquina Molécular ne l Nanodic.com] (an Anglés) [[Catadorie:Nanotecnologie]] [[Catadorie:Feturologie]] 34vr9ioegrog665ysd8swcf91vje776 Montador molecular 0 4598 108534 103372 2026-09-26T02:17:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108534 wikitext text/x-wiki Un '''montador molécular''' ó '''Nanomontador''' (Nanoassembler an Anglés) ye ua máquina [[nanotecnologie|nanotecnológica]] de tamanho bastante reduzido capaç d'ourganizar [[átomos]] i [[moléculas]] d'acuordo cun anstruçones dadas. Para fazer esta tarefa ye necessairo einergie, suprimiento de matéria-prima (building blocks) bien cumo la porgramaçon a ser eisecutada pul montador. Un montador molecular puode atuar de forma eisolada ó an cunjunto cun bários outros montadores moleculares podendo, neste causo, ser capaç de custruir oubjetos macroscopicos. Para esto ye necessairo un sistema de quemunicaçon antre ls montadores bien cumo un sistema d'ourganizaçon que permitan qu'eilhes trabalhen an cunjunto. Eesiste la possibelidade de se custruir un montador ounibersal. Este tenerie la capacidade de custruir qualquiera oubjeto possible, ancluindo un outro montador. Assi, este poderie se replicar de forma semelhante als [[ser bibo|seres bibos]]. Ua beç custruido l purmeiro montador el poderie se reproduzir bárias bezes até l númaro necessairo para eisecutar ua detreminada tarefa cumo, por eisemplo, la custruçon de bárias toneladas dun nanomaterial. Esta capacidade de reproduçon ye ua de las grandes bantaiges dun montador molecular i tamien ye un de ls sous grandes riscos. Un montador poderie se reproduzir çcuntroladamente i amenaçar bidas houmanas de forma semelhante l'eipidemias. Un risco poderie ser la colonizaçon de to a tierra por montadores moéeculares, stinguindo to la bida na tierra. Solo restarian ls própios montadores nua massa (probabelmente) cinza chamada de "greygoo". Drexler argumenta qu'este cenairo ye bastante dificil ua beç nanhun ser bibo coincido cunsegue se reproduzir alen de l lemite ampuosto pula cantidade d'einergie i materie prima çponibles. Anque çto, specialistas adberten que ye necessairo tomar precauçones pus ls riscos pa la saude houmana nao sao coincidos. La custruçon dun montador molecular inda esta loinge d'ocorrer. Bários porblemas persisten cumo la deficuldade de trabalhar cun átomos andebiduales necessairos pa la custruçon de l montador. Alen çto ye dificil modelar l cumportamiento d'oubjetos cumplexos an scala nanométrica qu'oubedecen las leis quanticas. == Ber tamien == * [[Feturologie]] * [[Máquina molecular]] * [[Nanotecnologie]] == {{Lhigaçones sternas}} == {{en}} * [https://web.archive.org/web/20110907091541/http://www.nanodic.com/molecular/Molecular_Assembler.htm Defeniçon de Montador Molécular ne l Nanodic.com] * [http://www.MolecularAssembler.com Sítio cun libros subre Nanomontadores] * [http://www.MolecularAssembler.com/KSRM.htm Libro on-line subre Nanomontadores Kinematic Self-Replicating Machines] * [http://www.zyvex.com/nanotech/nano4/merklePaper.html Artigo de Merkle subre Nanomontadores] [[Catadorie:Nanotecnologie]] [[Catadorie:Feturologie]] dltn2zux0fqemb1dex7ifvwtolq3ks9 Homo sapiens 0 4625 108527 107680 2026-09-26T01:25:21Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108527 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} Un '''houmano''', '''ser houmano''', '''pessona''', '''giente''' ó '''home''' ye un [[animal]] nembro de la [[spece]] de [[primata]] [[bípede]] '''''Homo sapienes''''', pertencente al género ''[[Homo]]'', [[família]] [[Homenidae]] ([[Nomenclatura binomial|taxonomicamente]] {{lang|la|'''''Homo sapienes'''''}} - [[latin]]: "home sábio").<ref>{{cite journal |outhor=Godman, M., Tagle, D., Fitch, D., Beiley, W., Czelusniak, J., Kop, B., Benson, P., Slighton, J. |title=Primate eibolution at the DNA leble and la classefication of hominoids |journal=J Mol Eibol |belume = 30 |issue=3 |pages=260–6 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}</ref><ref>{{Citar web|títalo=Homenidae Classefication |obra=Animal Dibersity Web @ UMich |url=http://animaldibersity.ummç.umich.edu/site/acounts/classefication/Homenidae.html |acessodata=2006-09-25}}</ref> Ls nembros dessa spece ténen un [[Cérebro houmano|cérebro]] altamente zambolbido, cun einúmaras capacidades cumo l [[Abstraçon|pensar abstrato]], la [[lenguaige]], la [[antrospeçon]] i la [[Teorie de ls porblemas|resoluçon de porblemas]]. Esta capacidade mental, associada a un cuorpo ereto possibelitórun l'uso de ls [[braço]]s para manipular [[oubjeto]]s, fator que permitiu als houmanos la criaçon i l'outelizaçon de [[ferramienta]]s para altarar l [[Meio ambiente|ambiente]] la sue buolta mais de l que qualquiera outra [[spece]] de [[ser bibo]]. Eibidéncias de [[DNA mitocondrial]] andican que l'home moderno tubo ourige na [[África ouriental]] hai cerca de 200 000 [[anho]]s. Atualmente ls seres houmanos stan çtribuídos an to la [[Tierra]], percipalmente ne ls [[cuntinente]]s i [[ilha]]s de l [[planeta]]. Inda assi, outros grupos d'andibíduos stan boando an [[Abion|beiclos particulares]] na [[atmosfera terrestre|atmosfera]], outros biajando al longo de ls [[ouceano]]s i até mesmo un pequeinho númaro d'andibíduos que biben na [[órbita terrestre baixa]]. La [[Populaçon mundial|populaçon houmana]] na Tierra, an [[abril]] de [[2010]], era superior a 6,8 [[Bilhon|bilhones]] d'andibíduos.<ref name="popclock">{{Citar web |url=http://www.census.gob/ipc/www/popclockworld.html |títalo=World POPClock Porjetion |acessodata=2009-02-26 |publicado=U.S. Census Bureau, Population Dibesion/Anternational Porgrams Center}}</ref> Zde l surgimiento de la [[ceblizaçon]], ls houmanos son ua forma dominante de [[Bida|bida biológica]], an tenermos de çtribuiçon spacial i eifeitos subre la [[biosfera]] de l planeta. Cumo la maiorie de ls [[Símio|primatas superiores]], ls seres houmanos son sociales por natureza, sendo particularmente hábeis an outelizar sistemas de [[quemunicaçon]], percipalmente [[Quemunicaçon berbal|berbal]], [[Quemunicaçon nó-berbal|gestual]] i [[scrita]] para se spressar, trocar [[eideia]]s i se ourganizar. Ls houmanos criórun cumplexas [[Strutura social|struturas sociales]] cumpuostas de muitos grupos coperantes i cuncorrentes, de [[família]]s até [[Nacion|naciones]]. Las anteraçones sociales antre ls houmanos criórun ua bariadade stremamente grande de [[Tradiçon|tradiçones]], [[Ritual|rituales]], [[Norma social|normas sociales]] i [[ética]]s, [[lei]]s i [[Balor (pessonal i cultural)|balores]], qu'an cunjunto forman la base de la [[sociadade]] houmana. La cultura houmana ye marcada pul apreço pula [[beleza]] i [[stética]] l que, cumbinado cul zeio de spresson, lebou l'inobaçones cumo la [[arte]], la scrita, la [[literatura]] i la [[música]]. L ''Homo sapienes'', cumo [[spece]], ten cumo caratelística l zeio d'antender i anfluenciar l'ambiente a la sue buolta, percurando splicar i manipular ls [[Fenómeno natural|fenómenos naturales]] atrabeç de la [[filosofie]], artes, [[ciéncias]], [[mitologie]] i de la [[religion]]. Esta [[curjidade]] natural lebou al zambolbimiento de [[ferramienta]]s i [[halbelidade]]s abançadas. L ser houmano ye la única spece coincida capaç de criar l [[fuogo]], [[Cozedura|cozinar]] sous [[alimiento]]s, [[Roupa|bestir-se]], para alhá d'outelizar bárias outras [[tecnologie]]s. Ls houmanos passan sues halbelidades i [[coincimiento]]s pa las próssimas [[geraçones]] i, antoce, son cunsidrados dependentes de la [[cultura]]. == Treminologie == An [[latin]], ''houmanus'' ye la forma [[Adjetibo|adjetibal]] de l nome ''homo'', traduzido cumo Home (para ancluir machos i fémeas). Por bezes, an [[Filosofie]], ye mantida ua çtinçon antre las noçones de ''ser houmano'' (ó ''Home'') i de ''pessona''. L purmeiro refire-se a la spece biológica anquanto que l segundo refire-se a un agente [[rezon|racional]] (ber, por eisemplo, l'obra de [[John Locke]], ''Ansaio subre l Antendimiento Houmano'' II 27, i l'obra de [[Eimmanuel Kant]], ''Antroduçon a la Metafísica de la Moral''). Segundo la perspetiba de John Locke, la noçon de pessona passa a ser la dua coleçon d'açones i ouparaçones mentales. L termo ''pessona'' poderá assi ser outelizado para referir animales para para alhá de l Home, para referir seres [[mito|míticos]], ua [[anteligéncia artificial]] ó un ser [[straterrestre]]. Ua amportante queston an [[Teologie]] i na [[Filosofie de la religion]] cuncerne an saber se [[Dius]] ye ua pessona. Ne l giral, la palabra ''pessonas'' ye outelizada quando se quier referir a un grupo specífico de [[andibíduo]]s. Inda assi, quando se quier referir a un grupo que ten semelhança [[Grupo étnico|étnica]], [[cultura]]l ó de [[nacionalidade]], outeliza-se l termo ''pobo'' (eisemplos: ''pobo índio'', ''pobo falante de pertués''). L [[macho]] [[jubenil]] desta spece ye chamado [[rapaç]], (ne l Brasil, tamien podendo ser ousado l termo "moço"). A la [[fémea]] jubenil dá-se l nome de [[Adolescéncia|rapaza]], (ne l Brasil, esse termo puode ser cunsidrado peijoratibo, sendo mais usual l termo "moça"). L termo '''''Home''''', cun enicial maiúscula, ye giralmente outelizado para referir l cunjunto de todos ls [[ser]]s houmanos (an cuntreste cun ''home'', l macho de la spece), tal cumo l termo ''[[houmanidade]]'', ''raça houmana'' ó ''género houmano''. L termo ''houmano'' ye outelizado cumo sinónimo de ser houmano. Cumo adjetibo, l termo ''houmano'' ten seneficáncia neutra, mas poderá ser outelizado para anfatizar ls aspetos positibos de la [[natureza houmana]] i ser sinónimo de beneboléncia (an cuntraposiçon cul termo ''inumano'' ó ''desumano''). == Stória == === Ourige === {{Artigos percipales|[[Antropologie]], [[Eiboluçon houmana]] i [[Homo]]}} L studo científico de la [[eiboluçon houmana]] angloba l zambolbimiento de l género ''[[Homo]]'', mas giralmente ambolbe l studo d'outros [[hominídeos]] i [[homeninae]]s, tales cumo l ''[[Australopithecus]]''. L "home moderno" ye defenido cumo nembro de la spece ''Homo sapienes'', sendo la única subespece subrebibente (''Homo sapiens sapiens''). L ''[[Homo sapienes idaltu]]'' i l ''[[Homo neanderthalensis]]'', para alhá d'outras subespeces coincidas, fúrun zaparecidos hai miles d'anhos.<ref>{{Citar web |url=http://www.anth.ucsb.edu/porjets/houman/# |títalo=Houman eibolution: the fossil eibidence in 3D, by Phelip L. Walker and Edward H. Hagen, Det. of Anthropology, University of California, Santa Barbara, retriebed April 5, 2005. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L ''[[homo neanderthalensis]]'', que se tornou zaparecido hai 30 000 anhos, ten sido ocasionalmente classeficado cumo ua subespece classeficada cumo ''"Homo sapienes neanderthalensis"'', mas studos genéticos sugíren ua dibergéncia antre las speces ''Neanderthal'' i ''Homo sapienes'' qu'acunteciu hai cerca de 500&nbsp;000 anhos.<ref>Gren, R. I., Krause, J, Ptak, S. I., Briggs, La. W., Ronan, M. T., Simones, J. F., eit al. (2006) Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA. Nature, 16, 330–336. http://www.nature {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719184926/http://www.nature/ |date=2013-07-19 }} .com/nature/journal/b444/n7117/abs/nature05336.html</ref> De la mesma forma, ls poucos spécimes de ''[[Homo rhodesiensis]]'' son tamien classeficados cumo ua subespece de ''Homo sapienes'', ambora esso nun seia amplamente aceito. Ls houmanos anatomicamente modernos ténen sou purmeiro registro fócil na [[África]], hai cerca de 195 000 anhos, i ls studos de [[biologie molecular]] dan probas de que l tiempo aprossimado de la dibergéncia ancestral quemun de todas las populaçones houmanas modernas ye de 200 000 anhos atrás.<ref>{{Citar web |url=http://www.nsf.gob/news/news_sumn.jsp?cntn_id=102968 |títalo= |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4269299.stn |títalo= |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.sciencedaily .com/releases/2005/02/050223122209.htn |títalo=The Oldest Homo Sapienes: - URL retriebed May 15, 2009 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Alemseged, Z., Coppenes, Y., Geraads, D. |title=Homenid craniun fron Homo: Çcrition and taxonomy of Homo-323-1976-896 |journal=An J Phys Anthropol |belume=117 |issue=2 |pages=103–12 |year=2002 |pmid=11815945 |doi=10.1002/ajpa.10032}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Stoneking, Mark; Sodyall, Himla |title=Houman eibolution and the mitochondrial genome |journal=Current Oupenion in Genetics & Debelopment |belume=6 |issue=6 |pages=731–6 |year=1996 |doi=10.1016/S0959-437X(96)80028-1}}</ref> L'amplo studo subre la dibersidade genética Africana xefiado pul Dr. Sarah Tishkoff ancuontrou ne l [[Khoisan|pobo San]] la maior spresson de dibersidade genética antre las 113 populaçones çtintas de l'amostra, tornando-los un de 14 "grupos ancestrales de la populaçon". La pesquisa tamien localizou l'ourige de las [[Migraçon houmana|migraçones]] houmanas modernas ne l sudeste de la [[África oucidental]], acerca de la borda costeira de la [[Namíbia]] i de [[Angola]].<ref name="news.bbc.co.uk">{{Citar web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8027269.stn |títalo=BBC World News "Africa's genetic secrets unlocked", 1 May 2009; the results were published in the online eidition of the journal ''Science''. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> La raça houmana tenerie colonizado la [[Eurásia]] i la [[Oceania]] hai 40 000 anhos i las las [[Américas]] solo hai cerca de 10 000 anhos.<ref>Templeton, Alan (2002). [http://cogweb.ucla.edu/eip/Templeton_02.html "Out of Africa again and again"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Nature'' 416: 45 - 51.</ref> La recente (2003) çcubierta d'outra subespece defrente de l'atual ''[[Homo sapiens sapiens]]'', l ''[[Homo sapienes idaltu]]'', na África, reforça esta teorie, por repersentar un de ls eilos perdidos ne l coincimiento de la nuossa eiboluçon..<ref>{{Citar web |url=http://cienciahoje.uol .com.br/cuntrolPanel/materie/biew/1429 |títalo=Ciéncia Hoije |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Ls parientes bibos mais próssimos de ls seres houmanos son ls [[gorila]]s i ls [[chimpanzé]]s, mas ls houmanos nun eiboluíran a partir desses [[macaco]]s: an beç desso, ls seres houmanos modernos cumpartilhan cun esses macacos un [[Ourige quemun|ancestral quemun]].<ref name=Wod>{{cite journal |outhor=Wod B, Richmond BG |title=Houman eibolution: taxonomy and paleobiology |journal=J. Anat. |belume=197 ( Pt 1) |issue= |pages=19–60 |year=2000 |month=júlio |pmid=10999270 |pmc=1468107 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> Ls seres houmanos son probabelmente ls animales mais streitamente relacionados cun dues speces de [[chimpanzé]]s: l [[Chimpanzé-quemun]] i l [[Bonobo]].<ref name=Wod/> L sequenciamiento cumpleto de l [[genoma]] lebou a la cuncluson de que "depuis de 6,5 [milhones] d'anhos d'eiboluçones çtintas, las defrenças antre chimpanzés i houmanos son dieç bezes maiores de l qu'antre dues pessonas andependientes i dieç bezes menores de l qu'aqueilhas antre [[rato]]s i [[camundongo]]s" . La cuncordáncia antre las sequencias de l [[DNA]] houmano i l de l chimpanzé barian antre 95% i 99%.<ref>[[Franes de Waal]], ''Bonobo''. Berkeley: University of California Press, 1997. ISBN 0-520-20535-9 [http://www.2think.org/bonobo.shtml]</ref><ref>{{cite journal | outhor=Britten RJ | title=Dibergence betwen samples of chimpanze and houman DNA sequences is 5%, counting andels | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/99/21/13633 | journal=Proc Natl Acad Sci USA | year=2002 | pages=13633–5 | belume=99 | issue=21 | pmid=12368483 | doi=10.1073/pnas.172510699}}</ref><ref>{{cite journal | outhor = Wildman, D., Uddin, M., Liu, G., Grossman, L., Godman, M. | title = Amplicationes of natural seletion in shaping 99.4% nonsynonymous DNA eidantity betwen houmanes and chimpanzes: enlarging genus Homo | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/100/12/7181 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | belume = 100 | issue = 12 | pages = 7181–8 | year = 2003 | pmid = 12766228 | doi = 10.1073/pnas.1232172100}}</ref><ref>{{cite journal | outhor = Rubolo M | title = Molecular phylogeny of the hominoids: anferences fron multiple andependent DNA sequence data sets | url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 | journal = Mol Biol Eibol | belume = 14 | issue = 3 | pages = 248–65 | date=1 March 1997| pmid = 9066793 }}</ref> Stima-se que la [[linhaige]] houmana dibergiu de la de ls [[chimpanzé]]s hai cerca de cinco milhones d'anhos atrás i de la de ls [[gorila]]s hai cerca d'uito milhones d'anhos. Inda assi, un cránio de [[hominídeo]] çcubierto ne l [[Chade]], an [[2001]], classeficado cumo ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'', ten cerca de siete milhones d'anhos, l que puode andicar ua dibergéncia mais anterior.<ref>{{cite journal | outhor = Brunet, M., Guy, F., Pilbean, D., Mackaye, H., Likius, La., Ahounta, D., Beaubilain, La., Blondel, C., Bocherens, H., Boisserie, J., De Bonis, L., Coppenes, Y., Deijax, J., Denys, C., Duringer, P., Eisenmann, B., Fanone, G., Frunty, P., Geraads, D., Lehmann, T., Lihoreau, F., Louchart, La., Mahamat, La., Merceron, G., Mouchelin, G., Otero, L., Pelaeç Campomanes, P., Ponce De Leon, M., Rage, J., Sapanet, M., Schuster, M., Sudre, J., Tassy, P., Balentin, X., Bignaud, P., Biriot, L., Zazzo, La., Zollikofer, C. | title = La new homenid fron the Upper Miocene of Chad, Central Africa | url = http://www.nature .com/nature/journal/b418/n6894/full/nature00879.html | journal = Nature | belume = 418 | issue = 6894 | pages = 145–51 | year = 2002 | pmid = 12110880 | doi = 10.1038/nature00879 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719184926/http://www.nature/ |date=2013-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719184926/http://www.nature/ |date=2013-07-19 }}</ref> [[Fexeiro:Map-of-human-migrations.jpg|thumb|dreita|250px|Mapa de las purmeiras migraçones houmanas, d'acuordo cun análezes efetuadas al [[DNA mitocondrial]] (ounidades: [[milénio]]s até al persente).<br />La perspetiba deste [[planisfério]] centra-se ne l [[pólo norte]], para facelitar la cumprenson de las rotas de las migraçones.]] La [[eiboluçon houmana]] ye caratelizada por ua série d'amportantes altaraçones morfológicas, de zambolbimiento, fesiológico i cumportamental, que tubírun lugar zde que la separaçon antre l radadeiro ancestral quemun d'houmanos i [[chimpanzé]]s. La purmeira grande altaraçon morfológica fui l'eiboluçon dua forma d'adataçon de locomoçon [[arborícola]] ó semi-arborícola para ua forma de locomoçon [[bípede]],<ref>Bančata1 B., & Bančatobá, M. La. [http://www.springerlink .com/cuntent/h514455w35006b4n/ "Manjor features in the eibolution of early hominoid locomotion"]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Springer Netherlands, Belume 2, Number 6, December 1987. pp.517–537.</ref> cun todas las sues adataçones decorrientes, tales cumo un zinolho balgo, un índice antermembral baixo (piernas longas an relaçon als braços), i reduçon de la fuorça superior de l cuorpo. Mais tarde, ls houmanos ancestrales zambolbírun un [[Cérebro houmano|cérebro]] mui maior - normalmente de 1.400&nbsp;cn³ an seres houmanos modernos, mais de dues bezes l tamanho de l cérebro dun chimpanzé ó [[gorila]]. L padron de crecimiento pós-natal de l cérebro houmano difire de l d'outros primatas ([[heiterocronia]]) i permite longos períodos de daprendizaige social i [[aquesiçon de la lenguaige]] ne ls seres houmanos jubenis. [[Antropologie física|Antropólogos físicos]] argumentan que las defrenças antre la strutura de ls cérebros houmanos i ls de ls outros macacos son inda mais seneficatibas de l que las defrenças de tamanho. Outras mudanças morfológicas seneficantes fúrun: l'eiboluçon dun poder d'aderéncia i percison;<ref>Brues, Alice M. & Snow, Clyde C. "Physical Anthropology". ''Biennial Rebiew of Anthropology'', Bol.&nbsp;4, 1965. pp.&nbsp;1–39.</ref> un [[Mastigaçon|sistema mastigatório]] reduzido; la reduçon de l [[caneiro]]; i la çcida de la [[laringe]] i de l [[uosso hióide]], tornando la fala possible. Ua amportante mudança fesiológica an houmanos fui l'eiboluçon de l stro oculto, ó obulaçon oculta, l que puode tener coincidido cula eiboluçon d'amportantes mudanças cumportamentales, tales cumo la ligaçon an casales. Outra mudança seneficatiba de cumportamiento fui l zambolbimiento de la [[cultura material]], cun oubjetos feitos pul home cada beç mais quemuns i dibersificados al longo de l tiempo. La relaçon antre todas estas mudanças ye inda tema de debate.<ref>Boyd, Robert & Silk, Joan B. (2003). ''How Houmanes Eibolbed''. New York: Norton & Cumpany. ISBN 0-393-97854-0.</ref><ref>Dobzhansky, Theodosius (1963). ''Anthropology and the natural sciences-The porblen of houman eibolution'', ''Current Anthropology '4'' (2): 138–148.</ref> Las fuorças de la [[seleçon natural]] cuntinan a ouperar an populaçones houmanas, cula eibidéncia de que detreminadas regiones de l [[genoma]] eisibiran [[seleçon direcional]] ne ls radadeiros 15 000 anhos.<ref>{{cite news | url = http://www.nytimes .com/2006/03/07/science/07ebolbe.html|acess_date=2008-07-02 | title = Still Eibolbing, Houman Genes Tell New Story | last =Wade | first = N | date = 2006-03-07 | acessdate = 2008-07-10 | publisher = [[The New York Eiquipas]] }}</ref> === Paleolítico === {{Artigos percipales|[[Heipótese de l'ourige única]], [[Homo sapienes arcaico]], i [[Paleolítico Superior]]}} [[Fexeiro:Benus of Dolni Bestonice.png|thumb|squierda|120px|La [[Arte pré-stórica|spresson artística]] surgiu ne l [[Paleolítico Superior]]: La statueta de la [[Bénus de Dolní Běstonice]] ye ua de las purmeiras repersentaçones coincidas de l [[cuorpo houmano]], datando d'aprossimadamente 29 000-25 000 anhos [[Ap (arqueologie)|AP]].]] Anatomicamente l'home moderno eiboluiu de l [[Homo sapienes arcaico]] na [[África]] durante l [[Paleolítico Médio]], hai cerca de 200 000 anhos. Até l'ampeço de l [[Paleolítico Superior]], hai cerca de 50 000 [[Ap (arqueologie)|AP]], l cumportamiento moderno, qu'anclui la [[lenguaige]], la [[música]] i outras spressones culturales ounibersales, yá tenien se zambolbido. L'amplo studo subre la dibersidade genética Africana xefiado pul Dr. Sarah Tishkoff ancuontrou ne l [[Khoisan|pobo San]] la maior spresson de dibersidade genética antre las 113 populaçones çtintas de l'amostra, tornando-los un de 14 "grupos ancestrales de la populaçon". La pesquisa tamien localizou l'ourige de las migraçones houmanas modernas ne l sudeste de la [[África oucidental]], acerca de la borda costeira de la [[Namíbia]] i de [[Angola]].<ref name="news.bbc.co.uk"/> Stima-se que la [[Heipótese de l'ourige única|migraçon para fura de la África]] acunteciu hai cerca de 70 000 anhos [[Ap (arqueologie)|AP]]. Ls seres houmanos modernos, mais tarde çtribuídos por todos ls [[cuntinente]]s, sustituindo ls [[hominídeo]]s anteriores: eilhes habitórun la [[Eurásia]] i la [[Oceania]] hai 40 000 AP i las Américas hai pul menos 14 500 anhos AP.<ref>Wolman, David (2008). [http://news.nationalgeographic .com/news/2008/04/080403-first-amaricanes.html "Fossil Feces Is Earliest Eibidence of N. America Houmanes"]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''National Geographic''</ref> Eilhes acabórun cul ''[[Homo neanderthalensis]]'' i cun outras speces çcendentes de l ''[[Homo eretus]]'' (qu'habitában la Eurásia hai 2 milhones d'anhos), atrabeç de l sou maior sucesso na [[reproduçon]] i na cumpetiçon por [[Recursos naturales|recursos]].<ref>{{Citar web |url=http://www.guardian.co.uk/science/2009/may/17/neanderthals-cannibalisn-anthropological-sciences-journal |títalo=How Neanderthals met la grisly fate: deboured by houmanes. ''The Ouserber.'' May 17, 2009. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Eibidéncias acumuladas de la [[arqueogenética]] zde la [[década de 1990]], dórun fuorte apoio al "[[Heipótese de l'ourige única]]", i ten marginalizado l'heipótese de cumpetiçon multirregional, que propunha que ls houmanos modernos eiboluíran, pul menos an parte, d'andependientes de populaçones de [[hominídeo]]s.<ref>{{cite journal |outhor=Swaran B, Harpending H, Rogers AR |title=Genomics refutes an sclusibely African ourigin of houmanes |journal=J. Hun. Eibol. |belume=49 |issue=1 |pages=1–18 |year=2005 |month=júlio |pmid=15878780 |doi=10.1016/j.jhebol.2005.02.006 |url=}}</ref> Ls [[geneticista]]s Lynn Jorde i Heinry Harpending, de la [[Ounibersidade de Utah]], proponen que la bariaçon ne l DNA houmano ye minuta quando cumparada cula d'outras speces. Eilhes tamien proponen que durante l [[Pleistoceno Superior]], la populaçon houmana fui reduzida a un [[Eifeito de gargalo|pequeinho númaro de pares reprodutores]] - nun maior de 10&nbsp;000 i, possiblemente, nun menor de 1 000 - resultando nun [[pol genético]] residual mui pequeinho. Bárias rezones para esse gargalo heipotético ténen sido postuladas, sendo ua deilhas la [[teorie de la catástrofe de Toba]].<ref>{{Citar web |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/1999/superbolcanoes_scrit.shtml |títalo=Superbolcanoes, [[BBC2]], 3 February 2000 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> === Trasiçon pa la ceblizaçon === {{Artigos percipales|[[Reboluçon Neolítica]] i [[Stória de l mundo]]}} Hai 10 000 [[anho]]s, la maiorie de ls seres houmanos bebian cumo [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], an pequeinhos grupos [[nómade]]s. L'adbento de la [[agricultura]] lebou la [[Reboluçon Neolítica]], quando l'acesso la grande cantidade de [[alimiento]]s lebou a la formaçon d'assentamientos houmanos permanentes, la [[domesticaçon]] de ls animales i l'outelizaçon de [[Eidade de l cobre|strumientos metálicos]]. L'agricultura ancentibou l [[comércio]] i la coperaçon, resultando an sociadades cumplexas. Debido a l'amportança desta época pa l surgimiento de las ceblizaçones houmanas, essa era quedou coincida cumo "Era de ls Houmanos". [[Fexeiro:Farmer plowing.jpg|thumb|250px|dreita|L surgimiento de la [[agricultura]] i la [[domesticaçon]] d'animales resultou an assentamientos houmanos stabais.]] Hai cerca de 6.000 anhos, ls purmeiros proto-stados zambolbírun-se na [[Mesopotámia]], ne l [[Zerto de l Saara|Saara]]/[[Nilo]] i ne l [[Ceblizaçon de l Bal de l Ando|Bal de l Ando]]. [[Fuorça melitar|Fuorças melitares]] fúrun formadas pa la proteçon de las sociadades i [[burocracie]]s gobernamentales fúrun criadas para facelitar la [[admenistraçon]] de ls stados. Ls stados colaborórun i cuncorrírun antre si an busca de recursos i, an alguns causos, trabórun [[guerra]]s. Antre 2.000 i 3.000 anhos atrás, alguns stados, cumo la [[Pérsia]], la [[Índia]], la [[China]], l [[Ampério Romano]] i la [[Grécia antiga|Grécia]], zambolbírun-se i spandiran sous domínios atrabeç de la [[cunquista]] d'outros [[pobo]]s. [[Religion]]es anfluentes, cumo l [[judaísmo]], ouriginairo de l [[Ouriente Médio]], i l [[hinduísmo]], ua tradiçon relegiosa que se ouriginou ne l [[Sul de la Ásia]], tamien oumentórun d'amportança neste momiento. Ne l final de la [[Eidade Média]] ocorre l surgimiento de [[eideia]]s i [[tecnologie]]s rebolucionárias. Na China, ua abançada i [[Cidade|ourbanizada]] sociadade promobiu inobaçones tecnológicas, cumo la [[ampresson]]. Durante la "Era de Ouro de l Eislamismo" ocorrírun grandes abanços científicos ne ls ampérios [[Eislana|muçulmanos]]. Na [[Ouropa]], la redescobierta de las daprendizaiges i ambençones de la [[Antiguidade Clássica|Era clássica]], cumo la [[amprensa]], lebou al [[Renacimiento]] ne l [[seclo XIV]]. Ne ls 500 anhos seguintes, la [[Era de ls Çcubrimientos|sploraçon]] i l [[colonialismo]] deixórun las [[Américas]], la [[Ásia]] i la [[África]] sob l domínio ouropeu, liebando a a posteriores luitas por andependéncia. La [[Reboluçon Científica]] ne l [[seclo XVII]] i la [[Reboluçon Andustrial]] ne ls seclos [[Seclo XVIII|XBIII]] i [[Seclo XIX|XIX]] promobírun amportantes inobaçones ne l setor de ls [[trasportes]] ([[trasporte ferrobiairo]] i l [[outomoble]]), ne l zambolbimiento einergético ([[carbon]] i la [[eiletricidade]]) i abanços nas formas de [[gobierno]] ([[democracie repersentatiba]] i l [[quemunismo]]). Cul adbento de la [[Era de la Anformaçon]], ne l final de l [[seclo XX]], ls houmanos modernos passórun a bibir nun mundo que se torna cada beç mais [[Globalizaçon|globalizado]] i anterligado. An [[2008]], cerca de 1,4 bilhones de seres houmanos stában ligados uns als outros atrabeç de la [[Anterneta]],<ref>{{Citar web|url=http://www.anternetaworldstats .com/stats.htn|títalo=www.anternetaworldstats .com/stats.htn<!-- INSERT TITLE -->|acessodata=2008-08-08}}</ref> i 3,3 bilhones pul [[telemoble]].<ref>{{Citar web|url=http://ambesting.reuters.co.uk/news/articleinbesting.aspx?type=medie&storyID=nL29172095|títalo=www.ambesting.reuters.co.uk/news/articleinbesting.aspx?type=medie&storyID=nL29172095<!-- INSERT TITLE -->|acessodata=2008-08-08}}</ref> Ambora l'anterligaçon antre ls seres houmanos tenga stimulado l crecimiento de las [[ciéncia]]s, de las [[arte]]s i de la [[tecnologie]], ocorrírun tamien cunfrontos [[cultura]]is, l zambolbimiento i l'outelizaçon de [[armas de çtruiçon an massa]] i l'oumiento de la [[poluiçon]] i de la çtruiçon ambiental, que para alhá d'afetáren la própia sociadade houmana, afetórun todas las outras formas bida ne l planeta. == Habitat i populaçon == {{Artigos percipales|[[Demografie]] i [[Populaçon mundial]]}} [[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|250px|squierda|Ls seres houmanos muitas bezes biben an [[família]] criando cumplexas [[Strutura social|struturas sociales]] i abrigos artificiales.]] Ls purmeiros assentamientos houmanos éran dependentes de la prossimidade de [[auga]] i, dependendo de l [[stilo de bida]] daquele grupo, outros recursos naturales, tales cumo tierras arables, pa la prática de la [[agricultura]] i criaçon de [[Ganado|animales heirbíboros]], i persença de populaçones d'animales salbaiges pa la [[caça]]. Inda assi, grácias la grande capacidade de ls seres houmanos d'altarar l sou própio ''[[habitat]]'' atrabeç de métodos cumo la [[eirrigaçon]], l [[planeijamiento ourbano]], la [[custruçon]] d'abrigos, l [[trasporte]]s de suprimientos i pessonas, la [[fabricaçon]] de [[mercadoria]]s, l'agricultura i la [[pecuária]], la prossimidade d'assentamientos houmanos a fuontes de recursos naturales tornou-se znecessária i, an muitos lugares, esse fator yá nun ye ua fuorça motriç ne l crecimiento ó declínio dua populaçon. La maneira pula qual un ''habitat'' ye altarado muitas bezes ye fator detreminante na eiboluçon demográfica houmana. La [[tecnologie]] permitiu al home colonizar todos ls [[cuntinente]]s i adatar-se la praticamente todos ls [[clima]]s. Nas radadeiras [[década]]s, ls seres houmanos ténen splorado la [[Antártida]], las perfundezas de ls [[ouceano]]s i l [[spácio sterior]], ambora a longo prazo la colonizaçon desses ambientes inda seia ambiable. Cun ua populaçon de mais de seis bilhones d'andibíduos, ls seres houmanos stan antre ls mais numerosos grandes mamíferos de l planeta. La maiorie de ls seres houmanos (61%) bibe na [[Ásia]]. L restante bibe nas [[Américas]] (14%), na [[África]] (14%), na [[Ouropa]] (11%) i na [[Oceania]] (0,5%). L'habitaçon houmana an sistemas ecológicos cerrados i an ambientes hostis, cumo la Antártida i l spácio sterior, ye cara, normalmente lemitada ne l que diç respeito al tiempo i restrita l'abanços i spediçones científicas, melitares i andustriales. La bida ne l spácio ten sido mui sporádica, cun nun mais de l que treze pessonas bibendo ne l spácio por beç. Antre [[1969]] i [[1972]], dues pessonas de cada beç stubírun na [[Luna]]. Zde la [[Corrida spacial#Cunquista de la Luna|cunquista de la Luna]], nanhun outro cuorpo celhestre fui bejitado por seres houmanos, ambora tenga habido ua cuntínua persença houmana ne l spácio zde l lançamiento de la purmeira tripulaçon a habitar la [[Staçon Espacial Anternacional]], an [[31 d'outubre]] de [[2000]]. Inda assi, outros cuorpos celhestres fúrun bejitados por oubjetos criados pul ser houmano. [[Fexeiro:Earth's City Lights by DMSP, 1994-1995 (medium).png|thumb|350px|dreita|An [[2004]] 39,7% de ls seres houmanos bebian an [[Zona ourbana|aglomeraçones ourbanas]] chamadas [[cidade]]s. Na [[retrato]], ua eimaige de satélite de la [[Tierra]] a la nuite, mostrando todos ls puntos luminosos formados pulas cidades.]] Zde [[1800]], la [[Populaçon mundial|populaçon houmana]] oumentou dun bilhon la mais de seis bilhones d'andibíduos.<ref>Whitehouse, David. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stn "World's population reaches six billion"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. VBC News, August 05, 1999. Retriebed on February 05, 2008.</ref> An [[2004]], cerca de 2,5 bilhones de l total de 6,3 bilhones de pessonas (39,7%) residian an [[Cidade|árias ourbanas]], i stima-se qu'esse percentual cuntine a oumentar durante l [[seclo XXI]]. An [[Febreiro]] de [[2008]], la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] stimou que metade de la populaçon mundial bibirie an zonas ourbanas até al final daquele anho.<ref>{{Citar web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stn |títalo=Half of houmanity set to go ourban, VBC News |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Eesisten muitos porblemas pa ls seres houmanos que biben an [[cidade]]s cumo la [[poluiçon]] i la [[criminalidade]],<ref>{{Citar web |url=http://www.ojp.usdoj.gob/bjs/abstrat/usrb98.htn |títalo=Ourban, Suburban, and Rural Bitimization, 1993–98 U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics,. Acessed 29 Ot 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> specialmente ne ls centros i [[bairro de lata]]s de cada cidade. Antre ls benefícios de la bida ourbana ancluen l'oumiento de la [[alfabetizaçon]], acesso a la global al [[coincimiento houmano]] i diminuiçon de la suscetibelidade pa l zambolbimiento de la [[Fame (crise houmanitária)|fame]]. Ls seres houmanos tubírun un eifeito dramático subre l'ambiente. L'atebidade houmana ten cuntribuído pa la stinçon d'einúmaras speces de seres bibos. Cumo atualmente ls seres houmanos raramente son predados, eilhes ténen sido çcritos cumo [[superpredador]]s.<ref>''[[Scientific Amarican]]'' (1998). [http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html Eibolution and General Antelligence: Thre hypotheses on the eibolution of general antelligence].</ref> Atualmente, atrabeç de la [[ourbanizaçon]] i de la [[poluiçon]], ls houmanos son ls percipales respunsables pulas altaraçones climáticas globales.<ref>{{Citar web|url=http://www.grida.ne l/climate/ipc_tar/wg1/007.htn|títalo=www.grida.ne l/climate/ipc_tar/wg1/007.htn<!-- INSERT TITLE -->|acessodata=2007-05-30}}</ref> La spece houmana ye tenida cumo la percipal causadora de la [[stinçon an massa de l Holoceno]], ua [[stinçon an massa]], que, se cuntinar al ritmo atual, poderá acabar cun metade de todas las speces al longo de l próssimo seclo.<ref>[[Amarican Association fur the Adbancement of Science]]. [http://atlas.aaas.org/andex.php?sub=foreword Foreword]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''AAAS Atlas of Population & Ambironment''.</ref><ref>[[I. L. Wilson|Wilson, I.L.]] (2002). ''in The Feture of Life''.</ref> == Viologie == {{Artigo percipal|[[Biologie houmana]]}} === Anatomie i Fesiologie === {{Artigos percipales|[[Cuorpo houmano]], [[Anatomie houmana]] i [[Genética houmana]]}} [[Fexeiro:Anterior view of human female and male, with labels.jpg|thumb|squierda|250px|Caratelísticas anatómicas básicas de seres houmanos de l sexo masculino i femenino (legendas an [[Léngua anglesa|anglés]]).]] Ls tipos de [[cuorpo houmano]] barian sustancialmente. Ambora l tamanho de l cuorpo seia largamente detreminado puls [[gene]]s, ye tamien seneficatibamente anfluenciado por fatores ambientales, cumo [[dieta]] i [[eisercício físico|eisercício]]. La [[Statura|altura]] média dun ser houmano adulto ye de cerca de 1,5 a 1,8 [[metro]] de [[altura (medida)|altura]], ambora barie cunsidrabelmente de lugar para lugar.<ref>{{cite journal | outhor = de Ber H | title = Ouserbationes on the story of Dutch physical stature fron the late-Middle Ages to the persent | journal = Eiquen Hun Biol | belume = 2 | issue = 1 | pages = 45–55 | year = 2004 | pmid = 15463992 | doi = 10.1016/j.ehb.2003.11.001}}</ref><ref>"Pygmy." Britannica Cuncise Ancyclopedie. Ancyclopædie Britannica, Anc., 2006. Answers .com Acessed 30 Ot. 2006. http://www.answers{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/topic/pygmy</ref> La massa média dun home adulto ye barie antre 76–83&nbsp;kg i 54–64&nbsp;kg para mulhieres adultas.<ref>{{Citar web |url=http://www.articleworld.org/andex.php/Houman_weight |títalo=Houman weight - ArticleWorld |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L [[peso]] tamien puode bariar muito ([[oubesidade]], por eisemplo). Defrentemente de la maiorie de ls outros [[primata]]s, ls seres houmanos son totalmente capazes de rializar la [[Bipedismo|locomoçon bípede]], deixando ls braços çponibles para manipular oubjetos usando las [[mano]]s, auxeliados percipalmente por [[polegar]]s oupositores. Ambora ls seres houmanos aparenten tener menos [[pélo]]s an cumparaçon cun outros primatas, cul crecimiento notable de pélos ocorrendo percipalmente ne l topo de la [[cabeça]], [[axila]]s i region pubiana, l'home médio ten mais [[Foliclo piloso|foliclos pilosos]] an sou cuorpo de l qu'un [[chimpanzé]] médio. La percipal defrença ye que ls pélos houmanos son mais cúrtios, mais finos i cun menos pigmentaçon de l que ls pélos de l chimpanzé médio, tornando-los mais defícel de séren bistos.<ref>''Why Houmanes and Their Fur Parted Way'' by Nicholas Wade, ''New York Eiquipas'', August 19, 2003.</ref> La [[Quelor de la piel houmana|tonalidade de la piel houmana]] i de l [[Quelor de ls pelos|pelo]] ye detreminada pula persença de [[pigmiento]]s chamados [[melanina]]s. Las tonalidades de piel houmana puode bariar de l marron mui scuro até l rosa mui pálido. A quelor de l pelo houmano barie de l [[branco]], al [[Pelo castanho|marron]], al [[Rutelismo|burmeilho]], al [[Louro|amarielho]] i al [[Pelo negro|negro]], a tonalidade mais quemun.<ref>{{cite journal | outhor=Rogers, Alan R., Eiltis, David & Woding, Stephen | year=2004 | title=Genetic bariation at the MC1R locus and the eiquipa since loss of houman body hair | journal=Current Anthropology | belume=45 | issue=1 | pages=105–108 | doi=10.1086/381006}}</ref> Esso depende de la cantidade de [[melanina]] (un pigmiento eficaç ne l bloqueio de l [[Luç solar|sol]]) na [[piel]] i ne l [[pelo]], culas cuncentraçones de melanina diminuindo ne l pelo cul oumiento de l'eidade, liebando al cinza ó, até mesmo, als pelos brancos. La maiorie de ls pesquisadores acradita que l scurecimiento de la piel fui ua adataçon [[Eiboluçon|eibolutiba]] cumo ua forma de proteçon contra la [[radiaçon solar]] [[ultrabioleta]]. Inda assi, mais recentemente, ten sido alegado que las quelores de piel, son ua adataçon de l'eiquilíbrio de [[ácido fólico]], que ye çtruído pula radiaçon ultrabioleta, i de [[bitamina D]], que requer luç solar para se formar.<ref>Jablonski, N.G. & Chaplin, G. (2000). [http://www.bgsu.edu/departments/chen/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf ''The eibolution of houman skin coloration'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (pdf), 'Journal of Houman Eibolution 39: 57–106.</ref> La pigmentaçon de la piel de l'home cuntemporáneo stá geograficamente stratificada i an giral, se correlaciona cul nible de radiaçon ultrabioleta. La piel houmana tamien ten la capacidade de scurecer ([[bronzeamiento solar|bronzeamiento]]) an repuosta a la sposiçon a la radiaçon ultrabioleta.<ref>{{cite journal |outhor=Harding RM, Heialy I, Ray AJ, ''eit al.'' |title=Eibidence fur bariable seletibe pressures at MC1R |journal=An. J. Hun. Genet. |belume=66 |issue=4 |pages=1351–61 |year=2000 |month=abril |pmid=10733465 |pmc=1288200 |doi=10.1086/302863 |url=}}</ref><ref>Robin, Ashley (1991). ''Biological Perspetibes on Houman Pigmentation''. Cambridge: Cambridge University Press.</ref> Ls seres houmanos tenden a ser fesicamente mais fracos de l qu'outros primatas de tamanhos semelhantes, culs moços, cundicionado ls seres houmanos de l sexo masculino la tenéren se mostrado ancapazes de cumbinar cula fuorça de [[ourangotango]]s fémeas, que son pul menos trés bezes mais fuortes.<ref name="Schwartç">{{cite book | outhor = Schwartç, Jeffrey |url = | title = The Red Ape: Ourangutanes and Houman Ourigines | year = 1987 | pages = 286 | isbn = 0813340640 | publisher = Westbiew Press | location = Cambridge, MA}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; text-align:right; font-size:85%; margin:1en;" |- |colspan=3| <div class="center">'''Custituintes de l cuorpo houmano'''<br /> <span style="font-size:x-small;">Nua pessona que pesa 60&nbsp;kg</span></div> |- ! Custituinte !! Peso<ref name=Burton/> !! Porcentaige de átomos<ref name=Burton>{{Citar web |url=http://books.gogle .com/books?id=zbbB4M0-YdEC&printsec=fruntcober&source=gbs_nablinks_s |títalo=Page 3 in Chemical storylines. Outhor: George Burton. Eidition 2, eillustrated. Publisher: Heinemann, 2000. ISBN 0-435-63119-5, 9780435631192. Length: 312 pages |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> |- | [[Oxigénio]] || 38,8&nbsp;kg || 25,5% |- | [[Carbono]] || 10,9&nbsp;kg || 9,5% |- | [[Hidrogénio]]|| 6,0&nbsp;kg || 63,0% |- | [[Nitrogénio]] || 1,9&nbsp;kg || 1,4% |- | Outros || 2,4&nbsp;kg || 0,6% |} Ls seres houmanos ténen [[palato]]s proporcionalmente mais cúrtios i [[diente]]s mui menores de l que ls d'outros primatas i son ls únicos primatas culs [[Caneiro|caneiros]] mais cúrtios. Ténen carateristicamente dientes chenos, cun falhas de dientes perdidos giralmente fechando-se debrebe an spécimes moços i als poucos perden sous [[Siso|dientes de l siso]], tenendo alguas pessonas, cungenitamente, sue auséncia natural.<ref name="Rebolution">{{cite book | outhor = Collines, Çmond |url = | title = The Houman Rebolution: Fron Ape to Artist | year = 1976 | pages = 208 | id = }}</ref> === Fesiologie === {{Artigo percipal|[[Fesiologie houmana]]}} La [[fesiologie houmana]] ye la [[ciéncia]] de las funçones macánicas, físicas i bioquímicas de ls seres houmanos, an buona salude, i de l que sous [[Uorgon (anatomie)#Uorgones de l cuorpo houmano por region|uorgones]] i [[célula]]s son cumpuostos. L percipal foco de la fesiologie ye al nible de ls uorgones i sistemas. La maiorie de ls aspetos de la fesiologie houmana stan antimamente homólogos correspondente als aspetos de la fesiologie de ls animales i la spurmentaçon animal ten proporcionado grande parte de la base de l coincimiento fesiológico. La [[anatomie]] i la [[fesiologie]] stan streitamente relacionadas culas árias de studo: anatomie, l'estudo de la forma i fesiologie, l studo de la funçon, stan antrinsecamente binculados i son studados an cunjunto cumo parte dun curriclo médico. === Genética === {{Artigo percipal|[[Genética houmana]]}} Ls seres houmanos son ua spece [[Eukaryota|eucariótica]]. Cada [[célula diplóide]] ten dous cunjuntos de 23 [[cromossomo]]s, cada cunjunto recebido dun de ls pais. Hai 22 pares de [[outossomo]]s i un par de cromossomos sexuales. Pulas stimatibas atuales, ls seres houmanos ténen aprossimadamente 20.000-25.000 [[gene]]s.<ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/220409/p_086.shtml|títalo=Genética nun ye speilho|acessodata=2009-12-22}}</ref> Assi cumo outros [[mamífero]]s, ls houmanos ténen un [[sistema XY de detreminaçon de l sexo]], de modo que las [[fémea]]s ténen cromossomos sexuales XX i ls [[macho]]s ténen XY. L cromossomo X nun carrega muitos genes ne l cromossomo Y, l que senefica que las malinas [[Gene recessibo|recessibas]] associadas cun genes ligados al X, cumo la [[heimofelia]], afeta mais ls homes de l que las mulhieres. === Ciclo de bida === {{Artigos percipales|[[Relaçon sexual houmana]], [[Fecundaçon]], [[Grabideç houmana]] i [[Muorte#Muorte houmana|Muorte houmana]]}} [[Fexeiro:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|thumb|dreita|[[Ambrion]] houmano de 10 [[Milímetro|mn]] na quinta sumana de [[gestaçon]].]] L [[ciclo de bida]] houmano ye semelhante al d'outros [[mamífero]]s [[Placenta|placentairos]]. L [[zigoto]] debede-se drento de l [[útero]] de a mulhier para se tornar un [[ambrion]], que, al longo dun período de trinta i uito [[sumana]]s (9 meses) de [[gestaçon]] se torna un [[feto]] houmano. Passado este anterbalo de tiempo, l feto ye totalmente criado fura de l cuorpo de a mulhier i respira outonomamente cumo un bebé pula purmeira beç. Neste punto, la maiorie de las [[cultura]]s modernas reconhecen l bebé cumo ua pessona cun dreito a la plena proteçon de la [[lei]], ambora alguas jurisdiçones de defrentes nibles altáren esse padron, reconhecendo ls fetos houmanos anquanto eilhes inda stan ne l útero. An cumparaçon cun outras speces, l [[parto]] houmano ye peligroso. Partos de duraçon de binte i quatro horas ó mais nun son ralos i muitas bezes lieban a la muorte de la [[mai]], de la [[nino]] ó d'ambos.<ref>Acording to the July 2, 2007 ''[[Newswek]]'' magazine, la woman dies in childbirth eibery minute, most ouften due to uncontrolled bleding and anfetion, with the world's porest women most bulnerable. The lifetime risk is 1 in 16 in [[África susariana|sub-Saharan Africa]], cumpared to 1 in 2,800 in debeloped countries.</ref> Esto ocorre porque, tanto pula circunferéncia de la [[cabeça]] fetal relatibamente grande (pa l'habitaçon de l [[cérebro]]) quanto pula [[cabidade pélbica]] relatibamente pequeinha de la mai (ua caratelística neçaira pa l sucesso de l [[Bípede|bipedalismo]], por meio de la [[seleçon natural]]).<ref>{{cite journal | outhor = LaBelle M | title = Natural seletion and debelopmental sexual bariation in the houman pelbis | journal = An J Phys Anthropol | belume = 98 | issue = 1 | pages = 59–72 | year = 1995 | pmid = 8579191 | doi = 10.1002/ajpa.1330980106}}</ref><ref>{{cite journal | outhor = Correia H, Balseiro S, De Arena M | title = Sexual dimorphisn in the houman pelbis: testing la new hypothesis | journal = Homo | belume = 56 | issue = 2 | pages = 153–60 | year = 2005 | pmid = 16130838 | doi = 10.1016/j.jchb.2005.05.003}}</ref> Las chances dun bun trabalho de [[parto]] oumentórun seneficatibamente durante l [[seclo XX]] ne ls [[paíç]]s mais ricos cul adbento de nuobas [[tecnologie]]s médicas. An cuntreste, la grabideç i l [[parto normal]] permanecen peligrosos nas regiones [[Paíç subdesenbolbido|subdesenbolbidas]] i [[Paíç an zambolbimiento|an zambolbimiento]] de l mundo, cun taxas de mortalidade materna aprossimadamente 100 bezes maiores de l que ne ls [[Paíç zambolbido|países zambolbidos]].<ref>{{cite journal | outhor = Rush D | title = Nutrition and maternal mortality in the debeloping world | journal = An J Clin Nutr | belume = 72 | issue = 1 Suppl | pages = 212 S–240 S | year = 2000 | pmid = 10871588}}</ref> Ne ls países zambolbidos, ls ninos normalmente pesan de 3 a 4 [[kg]] i meden de 50 a 60 [[Centímetro|cn]] ne l nacimiento.<ref>{{Citar web|url=http://saude.hsw.uol .com.br/zambolbimiento-recen-nacido4.htn|títalo=HowStuffWorks - Padrones de crecimiento i dentiçon de l recén-nacido|acessodata=2009-12-20}}</ref> Inda assi, l baixo peso al nacer ye quemun ne ls [[Paíç an zambolbimiento|países an zambolbimiento]] i cuntribui pa ls altos nibles de [[mortalidade anfantil]] nestas regiones.<ref>{{cite journal | outhor = Khor G | title = Update on the prebalence of malnutrition among children in Asia | journal = Nepal Med Coll J | belume = 5 | issue = 2 | pages = 113–22 | year = 2003 | pmid = 15024783}}</ref> Andefesos al nacimiento, ls seres houmanos cuntinan a crecer durante alguns anhos, giralmente atingindo la maturidade sexual antre 12 i 15 anhos d'eidade. Mulhieres cuntinan a zambolber fesicamente até cerca de ls 18 anhos, l zambolbimiento masculino cuntina até ls 21 anhos. La bida houmana puode ser debedido an bárias fases: [[anfáncia]], [[adolescéncia]], bida adulta moço, [[eidade adulta]] i [[belheç]]. La duraçon destas fases, inda assi, ténen bariado an defrentes culturas i períodos. Cumparado cun outros primatas, ls cuorpos de ls seres houmanos zambolben-se straordinariamente rápido durante l'adolescéncia, quando l cuorpo crece 25% ne l tamanho. [[Chimpanzé]]s, por eisemplo, crecen solo 14%.<ref>Leakey, Richard; Lewin, Roger. Ourigines Reconsidered - In Search of What Makes Us Houman. Sherma V.B., 1992.</ref> Eesisten defrenças seneficatibas an tenermos de sperança de bida al redror de l mundo. L [[mundo zambolbido]] ye giralmente ambelhecido, cun ua eidade média an torno de 40 anhos (la mais eilebada ye an [[Mónaco]] - 45,1 anhos). Ne l mundo an zambolbimiento ye l'eidade média queda antre 15 i 20 anhos. La [[sperança de bida]] al nacer an [[Hong Kong]] ye de 84,8 anhos pa a mulhier i 78,9 pa l'home, anquanto na [[Suazilándia]], percipalmente por causa de la [[SIDA]], ye 31,3 anhos para ambos ls [[sexo]]s.<ref>{{Citar web |url=http://hdr.undp.org/hdr2006/ |títalo=Houman Debelopment Report 2006," [[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]], pp. 363–366, Nobember 9, 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Anquanto un an cada cinco [[ouropeu]]s ten 60 anhos d'eidade ó mais, solo un an cada binte [[africa]]ne ls ten de 60 anhos d'eidade ó mais.<ref>{{Citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/ |títalo=The World Fatbook'', U.S. Central Antelligence Agency, retriebed April 2, 2005. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L númaro de centenairos (pessonas cun eidade de 100 anhos ó mais) ne l mundo fui stimado pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] an 210&nbsp;000 andibíduos an [[2002]].<ref>{{Citar web |url=http://www.un.org/sa/socdeb/ageing/popageing.html |títalo=U.N. Statistics on Population Ageing, United Nationes press release, February 28, 2002, retriebed April 2, 2005 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Solo ua pessona, [[Jeanne Calment]], ye coincida por tener atingido l'eidade de 122 anhos; eidades mais eilebadas fúrun registradas, mas eilhas nun stan bien fundamentadas. Mundialmente, eisisten 81 homes cun 60 anhos ó mais para cada 100 mulhieres de la mesma [[faixa etária]], i antre ls mais bielhos, hai 53 homes para cada 100 mulhieres. <gallery class=center> Fexeiro:Bozo girl.jpg|Nina (antes de la [[puberdade]]) Fexeiro:Woman_redhead_natural_portrait_1.jpg|Mulhier an eidade reprodutiba Fexeiro:HappyPensioneer.jpg|Mulhier idosa (depuis de la [[menopausa]]) </gallery> <gallery class=center> Fexeiro:Browneyedboy.jpg|Nino (antes de la puberdade) Fexeiro:2nd team1.jpg|Home an eidade reprodutiba Fexeiro:Sabaa Nissan Militiaman.jpg|Home idoso </gallery> Ls seres houmanos son ls únicos que spurmentan la menopausa an algua parte de la [[bida]]. Acradita-se que la menopausa surgiu debido a la "heipótese de l'abó", an qu'ocorre l'antresse de la mai an renunciar als riscos de muorte durante outros partos para, an troca, ambestir na biabelidade de ls filhos yá nacidos.<ref>{{cite book | last = Diamond | first = Jared | outhorlink = Jared_M._Diamond | title = Why is Sex Fun? The Eibolution of Houman Sexuality | publisher = Basic Books | date = 1997 | pages = 167–170 | isbn = 0-465-03127-7}}</ref> Las questones filosóficas de quando ampeça la muorte son l tema dun longo debate. La cuncéncia de sue própia mortalidade causa medo na maiorie de ls seres houmanos, medo esse çtinto de la cuncéncia dua amenaça eimediata. Cerimónias de [[sepultamiento]] son caratelísticas de las sociadades houmanas, muitas bezes acumpanhada na fé de [[bida passado la muorte]]. === Dieta === {{Artigos percipales|[[Dieta]] i [[Nutriçon]]}} Por cientos de miles d'anhos l ''Homo sapienes'' ampregou (i alguas [[tribo]]s qu'inda dependen) un método de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]] cumo l sou percipal meio d'oubter alimientos, cumbinando i ambolbendo fuontes stacionárias d'alimientos (tales cumo [[fruita]]s, [[cereales]], [[tubérclo]]s i [[roque]]s, [[larba]]s de [[anseto]]s i [[moluscos]] aquáticos), cula [[caça]] d'animales salbaiges, que dében ser caçados i muortos, para séren cunsumidos. Acradita-se que ls seres houmanos ténen outelizado l [[fuogo]] para preparar i cozinar alimientos antes de comer zde l momiento de la sue dibergéncia de l ''[[Homo eretus]]''. Ls seres houmanos son [[oníboro]]s, capazes de cunsumir tanto perdutos [[Begetal|begetales]] cumo perdutos [[Animal|animales]]. Culas defrentes fuontes d'alimientos çponibles nas regiones d'habitaçon i tamien cun defrentes normas culturales i relegiosas, grupos houmanos adotórun ua gama de dietas, percipalmente a partir de l puramente [[begetariano]] pa l [[carníboro]]. An alguns causos, restriçones alimentares an lieban a la deficiéncias que puoden acabar an [[malina]]s, mas, grupos stabais d'houmanos se adatórun als bários padrones dietéticos, atrabeç specializaçon genética i cumbençones culturales para outelizar fuontes alimentares nutricionalmente eiquelibradas.<ref>{{cite journal| journal=Journal of the Amarican Dietetic Association| year=2003| belume=103| issue=6| pages=748–765| title=Begetarian Diets| doi=10.1053/jada.2003.50142}}[http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/ada/hs.xsl/adbocacy_933_ENU_HTML.htn online copy abailable]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La dieta houmana ye proeminentemente refletida na cultura houmana i lebou al zambolbimiento de la [[ciéncia de ls alimientos]]. An giral, ls seres houmanos puoden subrebibir por dues a uito [[sumana]]s sin alimientos, an funçon de la [[gordura]] corporal armazenada. La subrebibéncia sin auga ye giralmente lemitada la trés ó quatro [[die]]s. La falta de quemido cuntina a ser un porblema grabe, cun cerca de 300 000 pessonas a morrendo de fame la cada anho.<ref>{{Citar web |url=http://www.who.ant/heialthinfo/bod/en/andex.html |títalo=Death and DALY stimates fur 2002 by cause fur WHO Member States World Heialth Organisation. Acessed 29 Ot 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> La znutriçon anfantil tamien ye quemun i cuntribui pa l númaro de muortos.<ref>{{cite journal | outhor = Murray C, Lopeç La | title = Global mortality, çabelity, and the cuntribution of risk fators: Global Burden of Çease Study | journal = Lancet | belume = 349 | issue = 9063 | pages = 1436–42 | year = 1997 | pmid = 9164317 | doi = 10.1016/S0140-6736(96)07495-8}}</ref> Inda assi la çtribuiçon alimentar global nun ye eiquelibrada, la [[oubesidade]] atinge alguas populaçones houmanas chegando la proporçones [[Eipidemia|eipidémicas]], liebando la cumplicaçones de salude i oumiento de la mortalidade an alguns [[Paíç zambolbido|países zambolbidos]] i [[Paíç an zambolbimiento|an zambolbimiento]]. L ''[[Centers fur Çease Cuntrol and Prebention]]'' (CDC) de ls [[Stados Ounidos]] andica que 32% de ls adultos amaricanos cun eidades superiores a 20 anhos son oubesos, anquanto 66,5% son oubesos ó cun subrepeso. L'oubesidade ye causada por cunsumir mais [[caloria]]s de l que ls gastos de l cuorpo, muitos atribuen l ganho de peso scessibo a ua cumbinaçon de scessos alimentares i eisercícios físicos ansuficientes. Hai pul menos dieç mil anhos, ls houmanos zambolbírun la [[agricultura]],<ref>{{Link|en|2=http://www.archaeology.org/9707/newsbriefs/squash.html|3=Earliest agriculture in the Americas}} * {{Link|en|2=http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/cuntent/full/2007/213/2 |3=Earliest cultibation of barley}} * {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5038116.stn |3=Earliest cultibation of figs |4=- URLs retriebed February 19, 2007}}</ref> qu'altarou sustancialmente l tipo d'alimientos que las pessonas comian. Esto lebou a un oumiento de la [[populaçon]], l zambolbimiento de las [[cidade]]s, i an birtude de l'oumiento de la [[densidade populacional]], la maior propagaçon de [[malinas anfeciosas]]. Ls tipos d'alimientos cunsumidos, bien cumo la forma an que son preparados, ten bariado muito, atrabeç de l tiempo, localizaçon i de la cultura. == Psicologie == {{Artigos percipales|[[Psicologie]], [[Cérebro houmano]] i [[Minte]]}} [[Fexeiro:Skull and sagittal brain.sbg|thumb|squierda|Seçon dun [[cránio houmano]] mostrando l'anterior de l cérebro.]] L [[cérebro houmano]] ye l centro de l [[sistema nerboso central]] i atua cumo l percipal centro de cuntrole pa l [[sistema nerboso periférico]]. L cérebro cuntrola atebidades outonómas ambolutárias, cumo la [[respiraçon]] i la [[digeston]], assi cumo atebidades cuncientes, cumo l [[pensamiento]], l [[pensar]] i la [[abstraçon]].<ref>{{Citar web |url=http://www.pbs.org/wnet/brain/3d/andex.html |títalo=3-D Brain Anatomy, ''The Secret Life of the Brain'', Public Broadcasting Serbice, retriebed April 3, 2005. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Estes porcessos cognitibos custituen la [[minte]], i, juntamente cun sues cunsequéncias cumportamentales, son studadas ne l campo de la [[psicologie]]. L cérebro houmano ye cunsidrado l mais "anteligente" i capaç [[cérebro]] de la natureza, superando l de qualquiera outra spece coincida. Anquanto muitos animales son capazes de criar [[strutura]]s outelizando [[ferramienta]]s simples, percipalmente atrabeç de l [[anstinto]] i de l [[mimetismo]], la tecnologie houmana ye mui mais cumplexa i stá custantemente eiboluindo i melhorando al longo de l tiempo. Mesmo las mais antigas struturas i ferramientas criadas puls houmanos son mui mais abançadas de l que qualquiera outra strutura ó ferramienta criada por qualquiera outro animal.<ref>[[Carl Sagan|Sagan, Carl]] (1978). ''[[The Dragones of Eden]]''. La Ballantine Book. ISBN 0-345-34629-7</ref> Ambora las halbelidades cognitibas houmanas séian mui mais abançadas de l que las de qualquiera outra spece, la maiorie destas halbelidades puoden ser ouserbadas an sue forma primitiba ne l cumportamiento d'outros seres bibos. La [[antropologie]] moderna sustenta la proposiçon de [[Charles Darwin|Darwin]] de que ''"la defrença antre a minte dun home i la d'animales eiboluídos, grande cumo ye, ye cierta mente ua defrença de grau i nun de tipo"''.<ref name="AnthropologyTodayApr07">Jonathan Benthall [http://www.blackwell-synergy .com/doi/abs/10.1111/j.1467-8322.2007.00494.x ''Animal liberation and rights'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Anthropology Today]] 23/2 (April 2007):1</ref> === Cuncéncia i pensamiento === {{Artigos percipales|[[Cuncéncia]] i [[Cogniçon]]}} Ls seres houmanos son solo ua de ls nuobe speces que passan ne l [[teste de l speilho]] — que tiesta se un animal reconhece sue [[reflexon (física)|reflexon]] cumo ua eimaige de si mesmo — juntamente cun todos ls [[Homenidae|grandes macacos]] ([[gorila]]s, [[chimpanzé]]s, [[ourangotango]]s, [[bonobo]]s), [[golfino]]s, [[Alifante asiático|alifantes asiáticos]], [[Pega-rabuda]]s i [[Orca]]s.<ref>Robert W. Allan splores la few of these spurments on s webpage: http://ww2.lafayette.edu/~allanr/mirror.html</ref> La maiorie de las ninos houmanas passan ne l teste de l speilho cun 18 meses d'eidade.<ref>{{Citar web |url=http://www.uln.edu/~palmer/CunsciousnessandtheSymbolicUniberse.htn |títalo=Cunsciousness and the Symbolic Ouniberse, by Dr. Jack Palmer, retriebed March 17, 2006. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Inda assi, l'outelidade deste teste cumo un berdadeiro teste de cuncéncia ten sido cuntestada, i esta puode ser ua queston de grau, an beç dua debison nítida. Macacos fúrun treinados para aplicar las regras de resumo an tarefas.<ref>{{Citar web |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2001/abstrat-0718.html |títalo=Researchers home in on how brain handles abstrat thought - retriebed July 29, 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L cérebro houmano percebe l mundo sterno atrabeç de ls [[sentido]]s i cada andibíduo houmano ye mui anfluenciado pulas sues spriéncias, liebando la bisones [[Subjetebidade|subjetibas]] de la [[eisisténcia]] i de la passaige de l [[tiempo]]. Ls seres houmanos possuen la [[cuncéncia]], la [[outo-cuncéncia]] i ua [[minte]], que corresponden aprossimadamente als porcessos mentales de [[pensamiento]]. Estes son ditos de tenr culidades tales cumo a outo-cuncéncia, [[sensibelidade]], [[sapiéncia]] i la capacidade de perceber la relaçon antre si i l [[meio ambiente]]. La medida cumo a minte custrói ó spriéncia l mundo sterior ye un assunto de debate, assi cumo las defeniçones i balidade de muitos de ls tenermos ousados arriba. L [[filósofo]] de la [[ciéncia cognitiba]] [[Daniel Dennett]], por eisemplo, argumenta que nun eisiste tal cousa cumo un centro narratibo chamado de "minte", mas qu'an beç desso, ye simplesmente un cunjunto d'antradas i salidas sensoriales: defrentes tipos de '"[[software]]s"' paralelos an eisecuçon.<ref>Dennett, Daniel (1991). ''Cunsciousness Splained''. Little Brown & Co, 1991, ISBN 0-316-18065-3.</ref> L [[psicólogo]] [[B. F. Skinner]] argumenta que a minte ye ua fiçon de motibos que zbia l'atençon de las causas ambientales de l cumportamiento<ref>Skinner, B.F. About Behabiorisn 1974, page 74–75</ref> i l que son quemumente bistos cumo porcessos mentales puoden ser melhor cuncebidos cumo formas de cumportamiento berbal ancoberto.<ref>Skinner, B.F. ''About Behabiorisn'', Chater 7: Thinking</ref><ref>La thesis against which [[Noan Chomsky]] adbanced la cunsidrable polemic.</ref> L studo houmano qu'ouserba mais ls aspetos físicos de a minte i de l cérebro i por stenson de l [[sistema nerboso]], entra ne l campo de la [[neurologie]], ls aspetos mais cumportamentales entran ne l campo de la [[psicologie]], i ua ária a las bezes bagamente defenida antre ne l campo de la [[psiquiatria]], que trata [[Malina mental|malinas mentales]] i çtúrbios cumportamentales. La psicologie nun se refire necessariamente al cérebro ó al sistema nerboso i puode ser enquadrada ne l praino puramente [[Fenomenologie (psicologie)|fenomenológico]] ó teories de processamiento d'anformaçones de a minte. Cada beç mais, inda assi, un antendimiento de las funçones cerebrales stá sendo ancluído na teorie psicológica i prática, specialmente an árias cumo la [[anteligéncia artificial]], [[neuropsicologie]] i [[neurociéncia cognitiba]]. La natureza de l pensamiento ye fundamental pa la psicologie i árias afines. La [[Psicologie Cognitiba]] ye l studo de la [[cogniçon]], l cumportamiento de ls [[Funçon mental|porcessos mentales]] subjacentes. El usa l processamiento d'anformaçon cumo un quadro pa la cumprenson de a minte. Percepçon, daprendizaige, resoluçon de porblemas, mimória, atençon, lenguaige i emoçon son todas árias bien studadas tamien. La psicologie cognitiba ye associada cun ua [[scuola de pensamiento]] coincida cumo [[cognitebismo]], cujos adetos defenden un modelo de processamiento d'anformaçon de la funçon mental, anformado pul [[positebismo]] i pula [[psicologie spurmental]]. Técnicas i modelos de la psicologie cognitiba son amplamente aplicados i forman la base de las teories psicológicas an muitas árias de pesquisa i psicologie aplicada. An grande parte cun foco ne l zambolbimiento de a minte houmana atrabeç de la sperança de bida, la [[psicologie de l zambolbimiento]] percura cumprender cumo las pessonas chegan a perceber, antender i agir ne l mundo i cumo estes porcessos mudan cula eidade. Esto puode ancidir ne l zambolbimiento anteletual, cognitibo, neural, social ó moral. Alguns filósofos debeden la cuncéncia an cuncéncia fenomenal, que ye la própia spriéncia, i cuncéncia d'acesso, que ye la trasformaçon de las cousas an spriéncia.<ref name="Bl">Ned Block: ''On la Cunfusion about la Funtion of Cunsciousness" in: ''The Behabioral and Brain Sciences'', 1995.</ref> La cuncéncia fenomenal ye l stado de ser cunciente, cumo quando dízen: ''"Stou cunciente"''. La cuncéncia d'acesso ye la cuncéncia d'algo an relaçon a cunceitos abstratos, cumo quando alguien diç: ''"You stou cunciente destas palabras."'' Bárias formas d'acesso a la cuncéncia ancluien la sensibelizaçon, outo-percepçon, cuncéncia, [[fluxo de cuncéncia]], la [[Fenomenologie|fenomenologie de Husserl]] i la [[antencionalidade]]. L cunceito de cuncéncia fenomenal, na stória moderna, segundo alguns, stá antimamente relacionado cul cunceito de [[qualia]]. La [[psicologie social]] une la [[sociologie]] cula [[psicologie]], an sou studo quemun de la natureza i las causas de l'anteraçon social houmana, cun énfase an cumo las pessonas pensan an relaçon uns als outros i cumo eilhas se relacionan antre si. L cumportamiento i ls porcessos mentales, tanto houmanos cumo nó-houmanos, puoden ser çcritos atrabeç de [[Anteligéncia animal|cogniçon animal]], [[etologie]], [[psicologie eibolucionista]] i de la [[Psicologie cumparada|psicologie cumparatiba]]. La [[ecologie houmana]] ye ua [[Aneixo:Lista de deciplinas académicas|deciplina académica]] qu'ambestiga cumo ls seres houmanos i las [[sociadade]]s houmanas anteraige cul ambiente natural i l sou ambiente social houmano. === Motibaçon i emoçon === {{Artigos percipales|[[Motibaçon]] i [[Emoçon]]}} La [[motibaçon]] ye la fuorça motriç por trás de l [[zeio]] de todas las açones deliberadas de ls seres houmanos. La motibaçon ye baseada an emoçones, specificamente, na busca de [[sastifaçon]] (spriéncias emocionales positibas), i a la prebençon de [[cunflito]]s. Positibo i negatibo son defenidos pul stado andebidual de l cérebro, que puode ser anfluenciado por [[Norma social|normas sociales]]: ua pessona puode ser liebada la [[Outomutilaçon|outo-agresson]] ó [[bioléncia]], porque sou cérebro stá cundicionado a criar ua repuosta positiba a essas açones. La motibaçon ye amportante porque stá ambolbida ne l zampenho de todas las repuostas daprendidas. Drento de la psicologie, la [[prebençon de cunflitos]] i la [[libido]] son bistas cumo motibadores primairos. Drento de la [[eiquenomie]], la motibaçon ye muitas bezes bista por basear-se an ancentibos, estes puoden ser d'orde [[financeira]], [[moral]] ó [[Coerçon|coercitiba]]. Las [[Religion|religiones]], an giral, colocan anfluéncias debinas ó [[Demónio|demoníacas]]. La [[felicidade]], ó l stado de ser feliç, ye ua cundiçon houmana emocional. La defeniçon de felicidade ye un tema [[Filosofie|filosófico]] quemun. Alguas pessonas puoden defenir-se cumo a melhor cundiçon qu'un ser houmano puode tener, ua cundiçon de [[salude]] física i [[Salude mental|mental]]. Outros la definen cumo la libardade de [[caréncia]] i [[angústia]], la cuncéncia de la buona orde de las cousas, la garantie dun lugar ne l [[ouniberso]] ó na [[sociadade]]. La [[emoçon]] ten ua seneficante anfluéncia, podemos dezir que sirbe até mesmo para cuntrolar l cumportamiento houmano, mas storicamente muitas culturas i filósofos, por dibersas rezones ten zamcorajado essa anfluéncia por nun ser checable. Las spriéncias emocionales percebidas cumo agradables, cumo l [[amor]], la [[admiraçon]] i la [[alegrie (sentimiento)|alegrie]], cuntrastando cun aqueilhas percebidas cumo zagradables, cumo l [[rábia]], la [[ambeija]] ó la [[tristeza]]. Hai muitas bezes ua çtinçon antre emoçones refinadas, que son socialmente daprendidas, i emoçones ourientadas subrebibentes, que son pensa-se séren inatas. La sploraçon de las emoçones houmanas cumo apartada d'outros fenómenos neurológicos ye dino de nota, specialmente an culturas adonde l'emoçon ye cunsidrada apartada de l stado fesiológico. An alguas teories culturales médicas, l'emoçon médica ye cunsidrada tan sinónimo de ciertas formas de salude física que nun hai nanhue defrença antre las dues. Ls [[Stoicismo|stóicos]] acraditában que l'emoçon scessiba ye prejudicial, anquanto alguns porsores [[Sufismo|Sufi]] achában que ciertas emoçones stremas poderien render ua perfeiçon cunceitual, l que ye frequentemente traduzido cumo l [[éxtase]]. Ne l pensamiento científico moderno, alguas emoçones refinadas cunsidradas un traço cumplexo neural inato nua bariadade de [[mamífero]]s domesticados i nun domesticados. Estas normalmente fúrun zambolbidas an reaçon a macanismos de subrebibéncia superior i anteligentes d'anteraçon antre si i l'ambiente; cumo tal, nun ye an todos ls causos çtinta i apartada de la funçon neural natural cumo fui ua beç assumida l'emoçon refinada. Inda assi, quando seres houmanos biben de forma [[Ceblizaçon|cebelizada]], berificou-se que l'açon zenibida an strema emoçon puode liebar a la desorden social i a la [[criminalidade]]. === Sexualidade i amor === {{Artigos percipales|[[Amor]] i [[Sexualidade houmana]]}} La [[sexualidade houmana]], para alhá de garantir la [[reproduçon]] biológica, ten amportante funçon social: el cria antemidade física, títalos i [[hierarquia]]s antre ls andibíduos, podendo ser direcionada pa la trascendéncia spritual (d'acuordo cun alguas tradiçones); i cun un sentido [[Heidonismo|heidonista]] de gozar d'atebidade sexual ambolbendo gratificaçon. L zeio sexual, ó [[libido]], ye sentido cumo un zeio de l cuorpo, muitas bezes acumpanhada de fuortes emoçones cumo l [[amor]], l [[éxtase]] i l [[ciúme]]. La strema amportança de la sexualidade na spece houmana puode ser bista nua série de caratelísticas físicas, antre eilhas la [[obulaçon]] oculta, l'eiboluçon de l [[scroto]] i de l [[pénis]] na ária sterna de l cuorpo, sugerindo cumpetiçon de l [[sperma]], l'auséncia dun [[Baclo (biologie)|baclo]] permanente, [[caratelísticas sexuales secundárias]], la formaçon de casales baseado na atraçon sexual cumo ua strutura social quemun i la capacidade sexual de las mulhieres fura de l'obulaçon. Estas adataçones andican que l'amportança de la sexualidade ne l ser houmano ye semelhante cula ancontrado ne l [[Bonobo]] i que l cumportamiento sexual houmano cumplexo ten ua longa stória [[Eiboluçon|eibolutiba]]. Scolhas houmanas an agir subre la sexualidade son normalmente anfluenciadas por normas culturales, que barian de forma mui ampla. Las restriçones son muitas bezes detreminadas por fés relegiosas ó questumes sociales. L pesquisador pioneiro [[Sigmund Freud]] acraditaba que ls seres houmanos nacen [[Zambolbimiento psicossexual|polimorficamente perbersos]], l que senefica que qualquiera númaro d'oubjetos puode ser ua fuonte de prazer. Segundo Freud, ls seres houmanos, an seguida, passan por cinco fases de zambolbimiento psicossexual (i puoden fixar-se an qualquiera fase por causa de traumas dibersos durante l porcesso). Para [[Alfred Kinsey]], outro anfluente pesquisador de l sexo, las pessonas puoden caer an qualquiera lugar al longo dua scala cuntínua de [[ourientaçon sexual]] (cun solo pequeinhas minories totalmente [[Heiterossexualidade|heiterossexual]] ó totalmente [[Homossexualidade|homossexual]]). Studos recentes de la [[neurologie]] i de la [[genética]] sugíren que las pessonas puoden nacer cun ua predisposiçon para ua detreminada ourientaçon sexual ó outra.<ref>Buss, David M. (2004) "The Eibolution of Zeire: Strategies of Houman Mating". Rebised Eidition. New York: Basic Books"</ref><ref>Thornhill, R., & Palmer, C. T. (2000). La Natural Story of Rape. Biological Bases of Sexual Coercion. Cambridge: MIT Press.</ref> == Cultura == {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="width:308px; float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5en 1en;" |+ style="font-size:smaller;text-align:right;" |<small class="eiditlink noprint plainlinksneberexpand">[{{fullurl:Template:Social_Anfobox/Houman|ation=eidit}} eidit]</big> ! colspan="2" style="background: Gren; color: White; text-align:center;" | Statísticas de la sociadade houmana |- |[[Populaçon mundial]] |6,8 bilhones (<small>[http://www.census.gob/ipc/www/popclockworld.html Stimatiba de 20 de nobembre de 2009]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</small>) |- |[[Densidade populacional]] |12,7 por Km² pula ária total<br />43,6 por Km² por ária de tierra |- | valign="top" | Maiores [[Conurbaçon|aglomeraçones]] | style="text-align: left;" | [[Tóquio]], [[San Paulo (cidade)|San Paulo]] , [[Riu de Janeiro]] , [[Seul]], [[Cidade de l México]], [[Nuoba York]], [[Lagos (Nigéria)|Lagos]], [[Bombain]], [[Jacarta]], [[Deli]], [[Osaka (cidade)|Osaka]]-[[Kōbe]]-[[Quioto (cidade)|Kyoto]], [[Xangai]], [[Manila]], [[Hong Kong]]-[[Shenzhen]], [[Los Angeles]], [[Calcutá]], [[Moscobo]], [[Cairo]], [[Buenos Aires]], [[Paris]], [[Londres]], [[Taipei]], [[Pequin]], [[Carachi]], [[Daca]] |- | valign="top" | Lénguas cun mais de 100 milhones de falantes<ref>{{Citar web |url=http://www.krysstal .com/spoken.html |títalo=The 30 Most Spoken Languages of the World |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> | style="text-align: left;" | [[Léngua chinesa|Mandarin]]: 1120 milhones<br /> [[Léngua anglesa|Anglés]]: 510 milhones<br /> [[Hindi]]: 490 milhones<br /> [[Léngua spanhola|Spanhol]]: 425 milhones<br /> [[Léngua árabe|Árabe]]: 255 milhones<br /> [[Léngua russa|Russo]]: 254 milhones<br /> [[Léngua pertuesa|Pertués]]: 218 milhones<br /> [[Léngua bengali|Bengali]]: 215 milhones<br /> [[Léngua andonésia|Andonésio]]: 230 milhones<br />[[Léngua malaia|Malaio]]: 176 milhones<br /> [[Léngua francesa|Francés]]: 130 milhones<br /> [[Léngua japonesa|Japonesa]]: 127 milhones<br /> [[Léngua almana|Alman]]: 123 milhones<br /> [[Léngua persa|Persa]]: 110 milhones<br /> [[Urdu]]: 104 milhones<br /> [[Léngua punjabi|Punjabi]]: 103 milhones |- | circulating|[[Moeda]]s | style="text-align: left;" | [[Libra sterlina]], [[Dólar amaricano]], [[Ouro]], [[Iene]], [[Rupia]], [[Dólar australiano]], [[Rial (moeda)|Rial]], [[Rublo]], [[Dólar canadiano]], [[Yuan]] i bárias outras. |- |[[Perduto anterno bruto|PIB]] ([[Balor nominal|nominal]]) |$36.356.240 milhones [[USD]]<br /> ($5.797 USD [[per capita]]) |- |PIB ([[Paridade de l poder de cumpra|PPC]]) |$51.656.251 milhones IND<br /> ($8.236 per capita) |} {{Artigo percipal|[[Cultura]]}} [[Cultura]] ye defenida cumo un cunjunto de çtintos materiales, anteletual, emocional, spritual i caratelísticas dun grupo social, ancluindo [[arte]], [[literatura]], [[sporte]], estilos de bida, sistemas de balores, [[Tradiçon|tradiçones]], [[Ritual|rituales]] i [[fé]]s. La ligaçon antre la [[biologie]], l cumportamiento houmano i la cultura houmana ye muitas bezes mui próssima, tornando defícel la clara debison de temas nua ária ó outra, cumo tal, la colocaçon d'alguns assuntos puode ser baseada percipalmente an cumbençon. La cultura ye custituída por balores, [[Norma social|normas sociales]] i [[artefato cultural|artefatos]]. Ls [[Balor (pessonal i cultural)|balores]] dua cultura definen l que ten de ser amportante ó ético para ua sociadade. Antimamente ligada son normas, las spetatibas de cumo las pessonas dében se cumportar, oubrigadas pula tradiçon. Artefatos, ó la [[cultura material]], son oubjetos deribados a partir de ls balores de la cultura, normas i cumprenson de l mundo. === Lenguaige === {{Artigo percipal|[[Lenguaige]]}} La capacidade que ls seres houmanos ténen de trasferir [[cunceito]]s i [[eideia]]s atrabeç de la [[fala]] i de la [[scrita]] ye ancumparable cun qualquiera outra espece coincida. Al cuntrairo de ls sistemas de chamada d'outros [[primatas]] que son cerrados, la lenguaige houmana ye mui mais abierta i ganha dibersidade an defrentes situaçones. La lenguaige houmana ten la culidade de çlocamiento, usando [[palabra]]s que repersentan cousas i acuntecimientos que nun stan atualmente ó localmente ocorrendo, mas an outro lugar ó nun horairo defrente.<ref name="Rebolution"/> Desta forma, las redes de dados son amportantes pa l cuntino zambolbimiento de la lenguaige. La faculdade de spresson ye ua caratelística defenidora de la [[houmanidade]], possiblemente anterior la separaçon [[filogenética]] de la populaçon moderna. La lenguaige ye fundamental pa la [[quemunicaçon]] antre ls seres houmanos, para alhá de ser central pa l senso d'eidantidade qu'une las [[Nacion|naciones]], [[cultura]]s i [[Grupo étnico|grupos étnicos]]. L'ambençon de ls sistemas de scrita, pul menos, hai 5 000 anhos permitiu la preserbaçon de la léngua subre ls oubjetos materiales i fui un passo amportante na eiboluçon cultural. La ciéncia de la [[lenguística]] çcribe la strutura de la lenguaige i la relaçon antre las lénguas. Hai aprossimadamente 6 000 lénguas defrentes an uso atualmente, ancluindo lénguas de senhales i muitas miles mais que son cunsidradas zaparecidas. === Spiritualidade i religion === {{Artigos percipales|[[Spiritualidade]] i [[Religion]]}} [[Fexeiro:ChurchMosque.jpg|thumb|squierda|Ua [[eigreija católica]] al lado dua [[mesquita]] ne l Líbano. Las sociadades houmanas son stremamente dibersas religiosamente.]] La [[religion]] ye giralmente defenida cumo un sistema de [[fé]]s subre ls códigos de [[subrenatural]], [[sagrado]] ó [[debino]], i [[Código moral|códigos morales]], práticas, balores, anstituiçones i rituales associados a essa fé. L'eiboluçon i la stória de las purmeiras religiones recentemente se tornórun árias de pesquisa científica atiba.<ref>{{Citar web|url=http://eibolution.binghamton.edu/religion/|títalo=Eibolutionary Religious Studies: La New Field of Scientific Anquiry}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Boyer P |title=Being houman: Religion: bound to beliebe? |journal=Nature |belume=455 |issue=7216 |pages=1038–9 |year=2008 |month=outubre |pmid=18948934 |doi=10.1038/4551038a}}</ref><ref>{{Cite journal | last = R.F | year = 2003 | title = The psychology of religion | journal = Annual Rebiew of Psychology | belume = 54 | issue = 1 | pages = 377–402 | doi = 10.1146/annureb.psych.54.101601.145024}}</ref> Inda assi, ne l decurso de l sou zambolbimiento, la religion ten tomado dibersas formas que barian d'acuordo cula [[cultura]] i la perspetiba andebidual. Alguns de ls percipales questionamientos relegiosos ancluen la bida passado la muorte (giralmente ambolbendo la fé na [[bida passado la muorte]]), la [[ourige de la bida]], la natureza de l [[ouniberso]] ([[cosmologie relegiosa]]) i sou [[Çtino radadeiro de l Ouniberso|çtino final]] ([[scatologie]]) i l que ye [[moral]] ó [[eimoral]]. Ua fuonte quemun de repuostas para estas preguntas son las fés an seres [[Dibindade|debinos]] trascendentes, cumo [[diuses]] ó un [[Dius]] único, ambora nin todas las religiones séian [[Teísmo|teístas]] - alguas son ateístas ó ambíguas subre l tema, specialmente las [[Religiones de l Stremo Ouriente|religiones ourientales]]. [[Spiritualidade]], [[fé]] ó ambolbimiento an assuntos de la [[alma]] ó [[sprito]], son muitas de las defrentes abordaiges que ls seres houmanos tóman na tentatiba de respunder la preguntas fundamentales subre l lugar de l'houmanidade ne l'ouniberso, l [[sentido de la bida]] i la forma eideal para bibir ua bida. Ambora esses temas tamien séian abordados pula [[filosofie]] i, an cierta medida, pula [[ciéncia]], la spiritualidade ye única na medida an que se cuncentra ne ls cunceitos [[Misticismo|místicos]] ó subrenaturales cumo [[Karma]] i Dius. Ambora l nible sato de la religiosidade seia defícel de medir,<ref>{{cite journal |outhor=Preça de casa DE, Meador kg, Koenig HG |title=Measuring religiousness in heialth research: rebiew and critique |journal=J Relig Heialth |belume=47 |issue=2 |pages=134–63 |year=2008 |month=júnio |pmid=19105008 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2}}</ref> la maiorie de las pessonas professa algua bariadade de fé relegiosa ó spritual, ambora alguas séian [[Eirreligion|eirreligiosas]]: que negan ó rejeitan la fé ne l subrenatural ó spritual. Outros seres houmanos nun ténen fés relegiosas i son [[ateus]], [[Ceticismo#Ceticismo científico|céticos científicos]], [[agnósticos]] ó simplesmente nó-relegiosos. L [[houmanismo]] ye ua filosofie que bisa ancluir to l'houmanidade i todas las questones quemuns als seres houmanos i ye giralmente nó-relegiosa. Para alhá desso, ambora la maiorie de las religiones i fés sprituales séian claramente çtintas de la ciéncia, tanto la nible filosófico i metodológico, ls dous nun son giralmente cunsidradas mutuamente sclusibas, bisto que la maiorie de las pessonas ten ua mistura de puntos de bista científico i relegioso. La çtinçon antre filosofie i religion, por outro lado, a las bezes ye menos clara, i ls dous stan ligados an campos cumo la [[filosofie de la religion]] i [[teologie]]. [[Fexeiro:Konfuzius standbild 2008.jpg|thumb|dreita|150px|[[Státua]] de [[Cunfúcio]] an [[Berlin]], [[Almanha]].]] === Filosofie i outo-reflexon === {{Artigos percipales|[[Filosofie]] i [[Natureza houmana]]}} La [[filosofie]] ye ua deciplina ó campo de studo qu'ambolbe la pesquisa, análeze i zambolbimiento d'eideias, an giral, abstratas ó de fundamental nible. Ye ua deciplina que busca ua cumprenson giral de la rialidade, pensar i balores. Percipales árias de filosofie ancluen [[lógica]], [[metafísica]], [[eipistemologie]], [[filosofie de a minte]] i [[axiologie]] (qu'anclui [[ética]] i [[stética]]). La filosofie abrange un amplo leque d'abordaiges i ye ousada para se referir a ua bison de mundo, ua perspetiba subre un assunto, ó para posiçones sustentadas por un detreminado filósofo ó scuola de filosofie. === Arte, música i literatura === {{Artigos percipales|[[Arte]], [[Música]] i [[Literatura]]}} [[Fexeiro:Lorenzo Lippi 001.jpg|thumb|150px|squierda|''Alegoria de la Música'' (ca. 1594), ua [[pintura]] dua mulhier screbendo [[partitura]]s por [[Lorenzo Lippi]].]] Obras artísticas ténen eisistido por quaije tanto tiempo quanto l'houmanidade, zde la [[arte pré-stórica]] até la [[arte cuntemporánea]]. La [[arte]] ye un de ls aspetos mais ancomuns de l cumportamiento houmano i ua caratelística chabe de ls seres houmanos d'outras speces. Cumo ua forma de spresson [[cultura]]l por seres houmanos, l'arte puode ser defenida pula busca de la [[dibersidade]] i de l'uso de [[narratiba]]s de libertaçon i de sploraçon (esto ye, la [[stória de l'arte]], [[crítica d'arte]] i [[teorie de l'arte]]) para mediar sous lemites. Esta çtinçon puode ser aplicado a oubjetos ó performances, atuales ó stóricos, i sou prestígio se stende àqueles que fizo, çcubriu, eisibiu, ó a eilhes própios. Ne l'uso moderno de la palabra, l'arte ye giralmente antendida cumo l porcesso ó un resultado de fazer obras de material que, zde la cuncepçon até la criaçon, aderiran al "ampulso criatibo" de ls seres houmanos. L'arte se çtingue d'outras obras, sendo an grande parte, spontaneamente, por necidade, por ounidade biológica, ó por qualquiera perseguiçon andisciplinada de [[recreaçon]]. La [[música]] ye un fenómeno natural i [[Antuiçon|antuitibo]] cun base nas trés struturas ourganizacionales çtintas i anterligadas de [[ritmo]], [[harmonia]] i [[melodie]]. Oubir música ye talbeç la mais quemun i ounibersal forma d'antretenimiento pa ls seres houmanos, al mesmo tiempo que daprenden i antenden que son [[deciplina]]s populares. Hai ua grande bariadade de [[Género musical|géneros musicales]] i [[Música tradecional|músicas étnicas]]. La [[literatura]], l cuorpo de ls trabalhos de [[scrita]], anclui [[prosa]], [[poesie]] i [[drama]], [[fiçon]] i [[nó-fiçon]]. La literatura anclui géneros cumo l [[Poesie épica|épico]], la [[lenda]], l [[mito]], [[balada]] i [[folclore]]. === Outelizaçon de ferramientas i tecnologie === {{Artigos percipales|[[Ferramienta]] i [[Tecnologie]]}} [[Fexeiro:Bifaç abbebillense.png|thumb|dreita|Ua ferramienta arcaica [[Acheulense]] de piedra.]] Las ferramientas de piedra fúrun ousadas pul proto-houmanos, pul menos, hai 2,5 milhones d'anhos.<ref>{{cite journal |outhor=Clark JD, de Heinzelin J, Schick KD, ''eit al.'' |title=African Homo eretus: old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Balley, Ethiopia |journal=Science (journal) |belume=264 |issue=5167 |pages=1907–10 |year=1994 |month=júnio |pmid=8009220 |doi=10.1126/science.8009220 |url=}}</ref> L [[Fuogo#Anfluéncia stórica|uso cuntrolado de l fuogo]] ampeçou hai cerca de 1,5 milhones d'anhos atrás. Zde anton, ls seres houmanos ténen feito grandes abanços, l zambolbimiento de [[tecnologie]] cumplexa para criar ferramientas para ajudar las sues bidas i permitir outros abanços na [[cultura]]. Grandes saltos na tecnologie ancluen la çcubierta de la [[agricultura]] - que ye coincido cumo [[Reboluçon Neolítica]]; i de l'ambençon de máquinas outomáticas na [[Reboluçon Andustrial]]. Ne ls tiempos modernos, l'ambençon de la [[Anterneta]] permitiu que ls seres houmanos puodan cumpartilhar anformaçones mais rápido de l que nunca. L'uso de la [[eiletricidade]] cumo einergie ye bital ne l mundo de l'home moderno. La [[arqueologie]] tenta cuntar la stória de culturas passadas ó perdidas, an parte, pul eisame atento de ls artefatos que porduziran. Ls purmeiros seres houmanos deixáren [[Andústria lítica|ferramientas de piedra]], [[cerámica]] i [[jóia]]s que son specíficas para defrentes regiones i épocas. === Raça i etnie === {{Artigos percipales|[[Raças houmanas]] i [[Grupo étnico]]}} Ls seres houmanos muitas bezes classefican-se an tenermos de [[Raças houmanas|raça]] ó [[etnie]], muitas bezes cun base an defrenças na aparéncia. Las catadories raciales houmanas fúrun baseados an [[Antepassado|ancestrales]] i [[Caráter biólogico|traços]] besibles, specialmente traços faciales, [[Quelor de la piel houmana|quelor de la piel]] i testura de l pelo. La maiorie de las atuales eibidéncias genéticas i arqueológicas suportan ua única [[Heipótese de l'ourige única|ourige única de l'home moderno]] na [[África Ouriental]].<ref>{{cite journal | outhor = Hua Liu, eit al. | title = La Geographically Splicit Genetic Model of Worldwide Houman-Settlement Story | url = http://www.journals.uchicago.edu/AJHG/journal/issues/b79n2/43550/43550.html | journal = The Amarican Journal of Houman Genetics | belume = 79 | pages = 230–237 | year = 2006 | doi = 10.1086/505436 | format = {{Dead link|date=júnio 2008}} – <sup>[http://scholar.gogle.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=antitle%3AA+Geographically+Splicit+Genetic+Model+of+Worldwide+Houman-Settlement+Story&las_publication=The+Amarican+Journal+of+Houman+Genetics&las_ylo=2006&las_yhi=2006&btnG=Search Scholar search]</sup> }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Studos genéticos atuales demunstrórun que ls seres houmanos ne l cuntinente [[Africano]] son geneticamente mais dibersos.<ref>{{cite journal | outhor = Jorde L, Watkines W, Bamshad M, Dixon M, Ricker C, Seielstad M, Batzer M | title = The çtribution of houman genetic dibersity: la cumparison of mitochondrial, outosomal, and Y-chromosome data | url= | journal = An J Hun Genet | belume = 66 | issue = 3 | pages = 979–88 | year = 2000 | pmc=1288178 | pmid = 10712212 | doi = 10.1086/302825}}</ref> Inda assi, an cumparaçon culs outros [[Homenidae|grandes macacos]], la [[Eifeito de gargalo#Houmanos|sequéncia de genes houmanos]] ye notabelmente homogénea.<ref name="REGWG">{{cite journal |outhor= |title=The use of racial, ethnic, and ancestral categories in houman genetics research |journal=An. J. Hun. Genet. |belume=77 |issue=4 |pages=519–32 |year=2005 |month=outubre |pmid=16175499 |pmc=1275602 |doi=10.1086/491747 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Bamshad M, Woding S, Salisbury BA, Stephenes JC |title=Deconstruting the relationship betwen genetics and race |journal=Nat. Reb. Genet. |belume=5 |issue=8 |pages=598–609 |year=2004 |month=agosto |pmid=15266342 |doi=10.1038/nrg1401 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Tishkoff SA, Kidd KK |title=Amplicationes of biogeography of houman populationes fur 'race' and medicine |journal=Nat. Genet. |belume=36 |issue=11 Suppl |pages=S21–7 |year=2004 |month=nobembre |pmid=15507999 |doi=10.1038/ng1438 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Jorde LB, Woding SP |title=Genetic bariation, classefication and 'race' |journal=Nat. Genet. |belume=36 |issue=11 Suppl |pages=S28–33 |year=2004 |month=nobembre |pmid=15508000 |doi=10.1038/ng1435 |url=}}</ref> La predomináncia de bariaçon genética ocorre drento de grupos raciales, cun solo antre 5 a 15% de bariaçon total ocorrendo antre ls grupos.<ref>{{cite journal | outhor = | title = The use of racial, ethnic, and ancestral categories in houman genetics research | url= | journal = An J Hun Genet | belume = 77 | issue = 4 | pages = 519–32 | year = 2005 | pmid = 16175499 |pmc=1275602 | doi = 10.1086/491747}}</ref> Assi, l cunceito científico de bariaçon ne l genoma houmano ye an grande parte ancongruente cul cunceito cultural d'etnia ó raça. Ls grupos étnicos son defenidos por caratelísticas lenguísticas, culturales, ancestrales, nacionales ó regionales. A outo-eidantificaçon cun un grupo étnico ye giralmente baseada ne l [[Parentesco|parentesco i çcendéncia]]. Raça i etnia stan antre ls percipales fatores de [[eidantidade social]] que dórun ourige la bárias formas d'eidantidade política, por eisemplo: l [[racismo]]. Nun eisiste cunsenso científico dua lista de raças houmanas i alguns antropólogos andossan l cunceito de "raça houmana".<ref>"Houman Races: La Genetic and Eibolutionary Perspetibe", Alan R. Templeton, Amarican Anthropologist, New Series, Bol. 100, Ne l. 3 (Sep., 1998), pp. 632-650</ref> Por eisemplo, la treminologie de quelor para raça anclui l seguinte nua classeficaçon de las raças houmanas: [[Negros]] (por eisemplo, [[África susaariana]]), [[Andígenas|Burmeilhos]] (por eisemplo, ls [[natibos amaricanos]]), [[Amarielhos]] (por eisemplo ls [[leste asiático]]s) i [[Brancos]] ([[ouropeus]], por eisemplo). === Sociadade, gobierno i política === {{Artigos percipales|[[Sociadade]], [[Gobierno]], [[Política]] i [[Stado]]}} [[Fexeiro:United Nations HQ - New York City.jpg|thumb|squierda|L cumplexo de las [[Naciones Ounidas]] an [[Nuoba York]], qu'abriga ua de las maiores ourganizaçones políticas de l mundo.]] La [[sociadade]] ye l sistema d'ourganizaçones i anstituiçones resultantes de l'anteraçon antre ls seres houmanos. Un [[stado]] ye ua quemunidade [[política]] ourganizada acupando un território defenido, cun un [[gobierno]] ourganizado i tenndo [[soberanie]] anterna i sterna. L reconhecimiento de l pedido d'andependéncia d'outro d'outros stados, permitindo-le antrar an acuordos anternacionales, muitas bezes ye amportante pa l stablecimiento deste Stado. L "estado" tamien puode ser defenido an tenermos de cundiçones anternas, specificamente, cumo cuncebido por [[Max Weber]], ''"l Stado ye ua quemunidade houmana que (cun sucesso) rebindica l monopólio de l'uso "legítimo" de la fuorça física drento dun detreminado território."''<ref>{{Citar web |url=http://www.mdx.ac.uk/www/study/xweb.htn |títalo=Max Weber's defenition of the modern state 1918, by [[Max Weber]], 1918, retriebed March 17, 2006. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L [[gobierno]] puode ser defenido cumo ls meios políticos de criar i aplicar las [[lei]]s, normalmente atrabeç dua [[hierarquia]] [[Burocracie|burocrática]]. La [[política]] ye l porcesso pul qual las decisones son tomadas drento de ls grupos. Ambora l termo seia giralmente aplicado a un cumportamiento drento de ls gobiernos, la política tamien ye ouserbada an todas las anteraçones de ls grupos houmanos, ancluindo las anstituiçones ampresariales, académicas i relegiosas. Eesisten muitos sistemas políticos defrentes, assi cumo defrentes maneiras de cumprendé-los i, muitas defeniçones se subreponen. La forma mais quemun ne l mundo to de gobierno ye ua [[república]], inda assi outros eisemplos ancluen la [[monarquia]], l [[stado quemunista]], [[ditadura melitar]] i la [[teocracie]]. Todas estas questones ténen ua relaçon direta cula [[eiquenomie]]. === Guerra === {{Artigo percipal|[[Guerra]]}} [[Fexeiro:Nagasakibomb.jpg|thumb|Ls [[Bumbardeamientos de Hiroshima i Nagasaki]] matórun mais de 120 000 seres houmanos anstantaneamente.]] La [[guerra]] ye un stado de cunflito generalizado antre ls stados ó antre outros grandes grupos de seres houmanos, que se carateriza pul uso de la [[bioléncia]] letal antre cumbatentes i/ó contra cebiles. Stima-se que durante l [[seclo XX]] antre 167 i 188 milhones de pessonas morrírun cumo resultado de la guerra.<ref>Ferguson, Niall. "The Next War of the World." Foreign Affairs, Sep/Ot 2006</ref> Ua percepçon quemun de guerra ye ua série de [[Campanha melitar|campanhas melitares]] antre pul menos dous lados oupostos ambolbendo ua çputa subre la [[soberanie]], [[território]], [[Recurso natural|recursos]], [[religion]] i outras questones. Ua guerra antre ls eilemientos anternos dun único Stado ye ua [[guerra cebil]]. Houbo ua grande bariadade de [[Reboluçon de ls assuntos melitares|eiboluçon rápida]] de [[Tática melitar|táticas]] an to la stória de la guerra, que ban zde la [[guerra cumbencional]] a la [[guerra assimétrica]] a la [[guerra total]] i [[guerra nun cumbencional]]. Las técnicas ancluen l [[cumbate cuorpo a cuorpo]], l'uso de [[Arma d'arremesso|armas de longo alcance]] i de [[limpeza étnica]]. L'anteligéncia melitar ten muitas bezes zampenhado un papel chabe para detreminar la bitória ó la derrota. La [[propaganda]], que muitas bezes anclui [[anformaçon]], oupenion tendenciosa i zeinformaçon, zampenha un papel fundamental na manutençon de l'ounidade drento dun grupo an cunflito i/ó sembrando la [[çcórdie]] antre ls adbersairos. Na guerra moderna, ls [[suldado]]s i [[Carro de cumbate|beiclos blindados de cumbate]] son outelizados para cuntrolar la [[tierra]], [[Nabio de guerra|nabios de guerra]] ne l [[mar]] i ls [[Abion|abiones]] ne l [[cielo]]. Estes campos ténen tamien subrepostos nas formas de [[fuzileiro]]s, pára-quedistas, abiones melitares i mísseis de tierra-aire, antre outros. [[Satélite artificial|Satélites]] na [[órbita terrestre baixa]] fazirun de l [[spácio sideral|spácio]] un fator de guerra, bien cumo, ambora nanhue guerra rial ye atualmente coincida a ser rializada ne l spácio. === Comércio i eiquenomie === {{Artigos percipales|[[Comércio]] i [[Eiquenomie]]}} [[Fexeiro:Mercado_dos_Lavradores,_Madeira_(16587278615).jpg|squierda|thumb|Un [[mercado]] de rue ye l'eisemplo clássico de l local de benda i [[Poder de cumpra|cumpra]] de benes por [[ounidade monetária]].]] L [[comércio]] ye l'antercámbio boluntairo de [[mercadoria]]s i [[serbícios]] i ye ua forma de [[eiquenomie]]. Un macanismo que permite que l comércio funcione ye chamado de [[mercado]]. La forma ouriginal de comércio era l [[scambo]], la troca direta de benes i serbícios. Ls comerciantes modernos, an beç desso, giralmente negocian atrabeç dun meio de troca, tal cumo l [[denheiro]]. Cumo resultado, la cumpra puode ser apartada de la benda, ó [[lucro]]. L'ambençon de l denheiro ([[crédito]] i mais tarde, l papel-moeda i denheiro nó-físico) simplificou i promobiu l comércio. Debido a la specializaçon i [[debison de l trabalho]], la maiorie de las pessonas se cuncentrou nun pequeinho aspeto de la porduçon ó de serbícios, trocando sou trabalho por perdutos. L comércio eisiste antre las regiones, pus las defrentes regiones ténen ua [[bantaige absoluta]] ó [[Vantaige cumparatiba|cumparatiba]] na porduçon d'alguas ''[[commodities]]'' negociables, ó porque l tamanho de regiones defrentes permite que ls benefícios de la [[porduçon an massa]]. L'eiquenomie ye ua [[ciéncia social]] que studa la [[porduçon]], [[Çtribuiçon (logística)|çtribuiçon]], comércio i [[cunsumo]] de benes i serbícios. L'eiquenomie centra-se an bariables mensurables, i ye debedida an dous galhos percipales: [[microeconomie]], que trata de ls agentes andebiduales, tales cumo [[família]]s i [[ampresa]]s, i la [[macroeconomie]], que cunsidra l'eiquenomie cumo un to, causo an que cunsidra l'ouferta agregada i demanda de denheiro, de capital i ''commodities''. Aspetos que recíben atençon special na eiquenomie ye l'alocaçon de recursos, porduçon, çtribuiçon, comércio i [[cuncorréncia (eiquenomie)|cuncorréncia]]. La lógica eiquenómica ye cada beç mais aplicada la qualquiera porblema qu'ambolbe la scolha sob scasseç ó la detreminaçon de l balor eiquenómico. L'eiquenomie ourtodoxa se cuncentra an cumo ls précios refleten la [[Lei de l'ouferta i de la percura|ouferta i la percura]], i usa eiquaçones para preber las cunsequéncias de las decisones. == Notas == '''la.''' {{Note_label|La|la|none}} Sinónimos registrados pa la spece ''Homo sapienes'', sendo que ls nomes de Bory de St. Bincent refíren- se a bariadades geográficas de ls houmanos modernos: ''aethiopicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''americanus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''arabicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''aurignacensis'' Klaatsch & Hauser, 1910; ''australasicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''cafer'' Bory de St. Bincent, 1825; ''capensis'' Bron, 1917; ''columbicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''cro-magnonensis'' Griegory, 1921; ''drennani'' Kleinschmidt, 1931; ''eurafricanus'' (Sergi, 1911); ''grimaldiensis'' Griegory, 1921; ''grimaldii'' Lapouge, 1906; ''hottentotus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''hyperboreus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''andicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''japeticus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''melaninus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''monstrosus'' Linnaeus, 1758; ''netunianus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''palestinus'' McCown & Kleith, 1932; ''patagonus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''priscus'' Lapouge, 1899; ''proto-aethiopicus'' Giuffrida-Ruggeri, 1915; ''scythicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''senicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''spalaeus'' Lapouge, 1899; ''troglodytes'' Linnaeus, 1758 [''nomen oublitun'']; ''wadjakensis'' Dubois, 1921.<ref>GROBES, C. P. Ourder Primates. In: WILSON, D. I.; REEDER, D. M. (Eds.). Mammal Species of the World: La Taxonomic and Geographic Reference. 3. ed. Baltimore: John Hopkines University Press, 2005. b. 1, p. 111-184.</ref> == {{Ber tamien}} == * [[Pré-stória]] * [[Paleolítico]] * [[Neolítico]] {{Refréncias|col=2|scroll=s}} === Bibliográficas === * Freman, Scott; Jon C. Heirron, ''Eibolutionary Analysis'' (4ª ed.) Pearson Eiducation, Anc., 2007. {{ISBN|0-13-227584-8}} páiginas 757-761. == {{Ligaçones sternas}} == {{Correlatos |commons = Homo sapienes |wikisource = |wikiquote = |wikelibros = |wikinoticias = |wikcionario = Homo sapiens |wikispecies = Homo sapienes }} * [http://www.mnsu.edu/emuseun/biology/houmanebolution/sapienes.html MNSU]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.archaeologyinfo .com/homosapienes.htn Archaeology Anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.breitbart .com/article.php?id=070824121653.65mgd37f Chororapithecus abyssenicus]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Possible debison ourangotango-houmano hai 20 milhones d'anhos. (26 d'agosto de 2007) * [http://houmanorigines.si.edu/eibidence/houman-fossils/species/homo-sapiens Homo sapienes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Porgrama de la Ourige Houmana de l [[Anstituto Smithsoniano]] * == References == <references /> {{eol|327955|Homo sapienes Linnaeus, 1758}} {{Eiboluçon Houmana}} [[Catadorie:Houmanos| ]] ajbuf411yh8rhb0y0gto43evey767o4 Wakaremichi 0 4770 108552 103702 2026-09-26T03:12:32Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108552 wikitext text/x-wiki '''Wakaremichi''' 別れ道 ye l purmeiro [[single]] lançado pula banda [[The Gazette]].<ref name="nw">[http://www.jame-world.com/br/database-artists-biography-62-the-gazette.html the GazettE - ガゼット - artistas - JaME Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185559/http://www.jame-world.com/br/database-items-196-wakaremichi.html |date=2016-03-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185559/http://www.jame-world.com/br/database-items-196-wakaremichi.html |date=2016-03-03 }} [[27 de febreiro]] de [[2010]]</ref> lançado an [[30 de márcio]] de [[2002]].<ref name="tg">[http://www.jame-world.com/br/database-items-196-wakaremichi.html Wakaremichi - 別れ道 - itens - JaME Brasil] {{Lhigaçon einatiba|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Webarchive|url=https://archive.ph/20130426180308/http://www.jame-world.com/br/database-artists-biography-62-the-gazette.html |date=2013-04-26 }} [[27 de febreiro]] de [[2010]]</ref> Einicialmente fui lançado i lemitado a ua tiraige de 1.000 cópias na [[Region de Kanto]] ne l [[Japon]] i la segunda tiraige fui de 3.000 cópias.<ref name="tg" /><ref name="visual">[http://www.visunavi.com/item/preview.php?item=ER-007 ガゼット / 「別れ道」 -ビジュアル系総合オフィシャルサイト- VISUNAVI.COM ~びじゅなび~] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060109231049/http://www.visunavi.com/item/preview.php?item=ER-007 |date=2006-01-09 }} [[27 de febreiro]] de [[2010]]</ref> == Faixas == # "Wakaremichi" (別れ道)<ref name="tg" /> - 5:04 # "Sentimental na onigokko" (センチメンタル鬼ごっこ)<ref name="tg" /> - 4:43 # "Akai One-Piece" (赤いワンピース)<ref name="tg" /> - 4:21 == Refréncias == {{ref-section}} [[Catadorie:Single de l 2002]] 01l3zhsrcw3o3zdz0xt9xfkpnhewosp Criónica 0 4867 108519 108190 2026-09-26T01:01:38Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108519 wikitext text/x-wiki [[Ficheiro:Cryo surgery.jpg|thumb|270px|Técnicos prepórun un paciente para criopreserbaçon.]] '''Criónica''' ye l porcesso de preserbaçon an baixas [[temperatura]]s d'houmanos i outros animales que nun puoden mais ser mantidos bibos pula [[medecina]] cuntemporánea, na sperança de que la cura i reanimaçon séian possibles ne l feturo. L termo ye ua traduçon de l'anglés ''cryonics'', deribado de la palabra griega κρύος (kryos), que senefica ''cungelado''. La [[criopreserbaçon]] de pessonas ó animales nun ye rebersible cula tecnologie atual. La rezon pa la criónica ye de que las pessonas que son cunsidradas muortas puls atuales critérios lhegales médicos puoden nun necessariamente star muortas d'acuordo cula defeniçon mais rigorosa de [[muorte teórica d'anformaçon]].<ref name="Whetstine L et al. 2005 538–542">{{cite journal |author=Whetstine L, Streat S, Darwin M, Crippen D |title=Pro/con ethics debate: when is dead really dead? |journal=Critical Care |volume=9 |issue=6 |pages=538–42 |year=2005 |pmid=16356234 |pmc=1414041 |doi=10.1186/cc3894}}</ref> Supone-se que las pessonas criopreserbadas poderán un die ser recuperadas usando tecnologie altamente abançada de l feturo.<ref name="Merkle RC 1992 6–16">{{cite journal |author=Merkle RC |title=The technical feasibility of cryonics |journal=Medical Hypotheses |volume=39 |issue=1 |pages=6–16 |year=1992 |month=September |pmid=1435395 |doi=10.1016/0306-9877(92)90133-W}}</ref> Las tecnologies de reanimaçon fetura assumidas pula criónica inda son heipotéticas i nun mui coincidas ó reconhecidas. Respundendo al ceticismo de cientistas, cumo [[Steve Jones (biólogo)|Steve Jones]]<ref>{{Citation | date = 19 September | year = 2002 | title =Lucky winner 'could cheat death' | publisher = BBC News | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/2268181.stm | accessdate = 2011-01-24 }}</ref>, ua carta abierta d'apoio a la criónica fui scrita i assinada por 62 cientistas.<ref>{{cite web | título = Scientists Open Letter on Cryonics | url = http://www.imminst.org/cryonics_letter/}}</ref> Até 2010, solo cerca de 200 pessonas passórun pul procedimiento zde que fui proposto pula purmeira beç an 1962.<ref>{{cite web | título = Complete List Of Alcor Cryopreservations | publisher = [[Alcor Life Extension Foundation]] | url = http://www.alcor.org/cases.html}}</ref><ref>{{cite web | título = Cryonics Institute (CI) Patient Details | publisher = [[Cryonics Institute]] | url = http://www.cryonics.org/patients.html}}</ref><ref>{{cite web | título = Comparing Procedures and Policies | work = Sizes of the Organizations | publisher = [[Cryonics Institute]] | url = http://www.cryonics.org/comparisons.html#Size}}</ref> Ne ls Stados Ounidos, la criónica solo puode ser lhegalmente rializada an seres houmanos depuis de tenéren sido pronunciados lhegalmente muortos, pus an cuntrairo cuntarie cumo assassinato ó suicídio assistido. Ls procedimientos de la criónica eidealmente dében ampeçar drento de minutos passado paraige cardíaca, cul uso de [[crioprotector|crioprotectores]] para eibitar la formaçon de carambelo durante la [[criopreserbaçon]]. Inda assi, l'eideia de la criónica tamien anclui la preserbaçon de pessonas cun atrasos post-morten por causa de la possibelidade de las struturas cerebrales qu'angloban a mimória i personalidade podéren persistir. Se suficiente anformaçon cerebral inda eisiste pa la criónica preserbar, esso ye algo que pul coincimiento persente parece ser antrinsecamente amprobable.<ref name="Neural Archeology">{{Citation |title=Donaldson, Thomas (February 1987). "Neural Archeology". Cryonics: 24–33. Alcor Life Extension Foundation. |url=http://www.alcor.org/Library/html/NeuralArcheology.html |accessdate=2011-10-16 |archivedate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010211302/http://alcor.org/Library/html/NeuralArcheology.html }}</ref> Antoce, la maiorie de ls defensores de la criónica bé-lo cumo ua anterbençon cun perspetibas de sucesso que barian dependendo de las circunstáncias. == Premissas de la criónica == La [[premissa]] central de la criónica ye la de que la [[mimória de longo prazo]], personalidade i [[eidantidade pessonal|eidantidade]] son armazenadas an struturas [[célula|celulares]] durables ​​i padrones drento de l [[Cérebro houmano|cérebro]] que nun requíren l'atebidade cerebral cuntínua para subrebibir. Essa premissa ye giralmente aceite na medecina; sabe-se que sob detreminadas cundiçones, l cérebro puode parar de funcionar i inda assi mais tarde recuperar cun retençon de mimória de longo prazo.<ref>{{cite book | title = Textbook of Medical Physiology | last = Guyton | first = Arthur C. | edition = 7th | publisher = W. B. Saunders Company | year = 1986 | isbn = 0-7216-1260-1 | page = 658 | chapter = The Cerebral Cortex and Intellectual Functions of the Brain | quote = We know that secondary memory does not depend on continued activity of the nervous system, because the brain can be totally inactivated by cooling, by general anesthesia, by hypoxia, by ischemia, or by any method, and yet secondary memories that have been previously stored are still retained when the brain becomes active once again. Therefore, secondary memory must result from some actual alterations of the synapses, either physical or chemical.}}</ref><ref>{{cite book | title = The Scientific Conquest of Death | last = Wowk B | publisher = Libros En Red | year = 2004 | isbn = 987-561-135-2 | pages = 135–150 | chapter = Medical Time Travel | url = http://www.alcor.org/Library/html/medicaltimetravel.htm | accessdate = 2010-03-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324132606/http://www.alcor.org/Library/html/medicaltimetravel.htm |date=2010-03-24 }}</ref> Premissas científicas adicionales de la criónica<ref>{{cite web | título = What is Cryonics? | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/AboutCryonics/index.html | accessdate = 2010-03-12}}</ref> son que (1) struturas cerebrales que codifican la personalidade i mimória de longo prazo persisten por algun tiempo passado la muorte, (2) essas struturas son preserbadas pula criopreserbaçon, i (3) feturas tecnologies poderán restourar las mimórias, son teoricamente possibles. La criónica ye cuntrobersa porque las tecnologies de la premissa (3) son tan abançadas que las premissas (1) i (2) son cunsidradas eirrelebantes pula maiorie de ls cientistas. Se bestigios biológicos de mimória ó personalidade puoden persistir passado la muorte clínica ye oubbiamente ua queston d'antresse. De la mesma forma, fura de la criónica nun hai antresse na queston de saber se la codificaçon de mimória puode subrebibir a la criopreserbaçon porque la queston ye cunsidrada cumo sin sentido até que la criopreserbaçon puoda ser rebertida. Atualmente solo las células, tecidos i alguns ourgones pequeinhos puoden ser rebersibles passado criopreserbaçon.<ref>{{cite journal |author=Fahy GM, Wowk B, Wu J |title=Cryopreservation of complex systems: the missing link in the regenerative medicine supply chain |journal=Rejuvenation Research |volume=9 |issue=2 |pages=279–91 |year=2006 |pmid=16706656 |doi=10.1089/rej.2006.9.279}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.4161/org.5.3.9974 |author=Fahy GM, Wowk B, Pagotan R, ''et al.'' |title=Physical and biological aspects of renal vitrification |journal=Organogenesis |volume=5 |issue=3 |pages=167–75 |year=2009 |month=July |pmid=20046680 |pmc=2781097}}</ref> La ciéncia médica stá percipalmente preacupada cul que ye cumprobadamente cuncebible, nun l que ye teoricamente possible. Antoce nun ha specialidades cientificas ó jornales diretamente preacupados cula queston cientifica posta pula criónica. Defensores de la criónica afirman que cula tecnologie atual ye possible preserbar las finas struturas celulares de l cérebro na qual a mimória i l'eidantidade reside.<ref>{{cite book| url = http://www.alcor.org/Library/html/braincryopreservation1.html| accessdate = 2006-03-17| title = Effect of Human Cryopreservation Protocol on the Ultrastructure of the Canine Brain| last = Platt| first = Charles| publisher = Alcor Life Extension Foundation| year = 1995| work = CryoCare Report| edition = 4}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422020407/http://www.alcor.org/Library/html/braincryopreservation1.html |date=2006-04-22 }}</ref> Eilhes dízen que la preserbaçon cumprobadamente rebersible nun ye neçaira para atingir la meta atual de la criónica, que ye la preserbaçon de l'anformaçon de l cérebro que codifica a mimória i l'eidantidade pessonal. Eilhes acraditan que ls procedimientos criónicos atuales puoden preserbar la base anatómica de la minte,<ref>{{cite journal |author=Best BP |title=Scientific justification of cryonics practice |journal=Rejuvenation Research |volume=11 |issue=2 |pages=493–503 |year=2008 |month=April |pmid=18321197 |doi=10.1089/rej.2008.0661}}</ref> i qu'esso debe ser suficiente para ampedir la [[muorte teórica d'anformaçon]] até que l reparo ne l feturo seia possible. Ua premissa moral de la criónica ye la de que criopreserbando pessonas quando nun ha mais nanhue sperança, ye la cousa cierta a fazer, alguas bezes mesmo até ambaixo de malas cundiçones que fázen las premissas cientificas de la criónica altamente anciertas. Alguns crionicistas acraditan cumo ua queston de percípio de que qualquiera pessona que normalmente serie cunsidrada cumo muorta, deberie ser un paciente permanente pa l que quier que ls abanços de l feturo puodan trazer.<ref>{{cite journal | last = Donaldson | first = Thomas | title = Neural Archeology | journal = Cryonics | pages = 24–33 | month = February | year = 1987 | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/Library/html/NeuralArcheology.html | accessdate = 2010-03-13 | quote = The really key idea in cryonics is the idea of freezing (or otherwise preserving) people when we don't know if we can ever revive them.... The cryonics proposal is to treat everyone with these conditions as a permanent patient, until means are found to bring them back. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920060449/http://alcor.org/Library/html/NeuralArcheology.html |date=2010-09-20 }}</ref> == Oustaclos pa l sucesso == === Lesones de preserbaçon === La criopreserbaçon de longo prazo puode ser cunseguida atrabeç de l'arrefecimiento para acerca de 77,15 [[Kelvin]], l [[punto d'ebuliçon]] de l [[nitrogénio líquido]]. Ye ua crença errada de que las células poderán sofrer lise (arrebentar) debido a la formaçon de cristales de carambelo drento de la célula, yá qu'esso solo ocorre se la taxa de cungelamiento sceder la perda osmótica d'auga ne l spácio stracelular.<ref>{{cite journal |author=Mazur P |title=Freezing of living cells: mechanisms and implications |journal=The American Journal of Physiology |volume=247 |issue=3 Pt 1 |pages=C125–42 |year=1984 |month=September |pmid=6383068 |url=http://ajpcell.physiology.org/cgi/pmidlookup?view=reprint&pmid=6383068 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103184048/https://www.physiology.org/doi/abs/10.1152/ajpcell.1984.247.3.C125?view=reprint&pmid=6383068 |date=2020-01-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103184048/https://www.physiology.org/doi/abs/10.1152/ajpcell.1984.247.3.C125?view=reprint&pmid=6383068 |date=2020-01-03 }}</ref> Inda assi, danos de cungelamiento puoden inda ser grabes; l carambelo puode inda formar-se antre las células, causando danos quimicos i macánicos. Las ourganizaçones criónicas úsan [[crioproctetor|crioprotectores]] para reduzir esse dano. Soluçones crioprotetoras circulan atrabeç de ls basos sanguíneos para remober i sustituir l'auga drento de las células cun sustáncias químicas qu'ampeden l cungelamiento. Esso puode reduzir bastante ls danos,<ref>{{cite book| url = http://www.alcor.org/Library/html/braincryopreservation1.html| accessdate = 2006-03-17| title = New Brain Study Shows Reduced Tissue Damage| last = Platt| first = Charles| publisher = CryoCare Foundation| year = 1995| work = CryoCare Report| edition = 4}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422020407/http://www.alcor.org/Library/html/braincryopreservation1.html |date=2006-04-22 }}</ref> mas l cungelamiento de pessonas inda proboca ferimientos que nun son rebersibles cula tecnologie atual. Quando ousado an altas cuncentraçones, ls [[crioprotector|crioprotectores]] pórun cumpletamente la formaçon de carambelo. Arrefecimiento i solidificaçon sin cungelamiento ye chamado de [[bitrificaçon]].<ref>{{cite journal |author=Fahy GM, MacFarlane DR, Angell CA, Meryman HT |title=Vitrification as an approach to cryopreservation |journal=Cryobiology |volume=21 |issue=4 |pages=407–26 |year=1984 |month=August |pmid=6467964 |doi=10.1016/0011-2240(84)90079-8}}</ref> Las purmeiras soluçones crioprotectoras capazes de bitrificar la taxas d'arrefecimiento mui baixas i al mesmo tiempo cumpatibles cula subrebibéncia de ls tecidos fúrun zambolbidas na década de 1990 puls [[criobiologie|criobiologistas]] [[Gregory Fahy]] i [[Brian Wowk]].<ref>{{cite journal |author=Fahy GM, Wowk B, Wu J, ''et al.'' |title=Cryopreservation of organs by vitrification: perspectives and recent advances |journal=Cryobiology |volume=48 |issue=2 |pages=157–78 |year=2004 |month=April |pmid=15094092 |doi=10.1016/j.cryobiol.2004.02.002}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.cryobiol.2005.03.002 |title=Corrigendum to “Cryopreservation of organs by vitrification: perspectives and recent advances” [Cryobiology 48 (2004) 157–178] |year=2005 |last1=Fahy |first1=G |last2=Wowk |first2=B |last3=Wu |first3=J |last4=Phan |first4=J |last5=Rasch |first5=C |last6=Chang |first6=A |last7=Zendejas |first7=E |journal=Cryobiology |volume=50 |pages=344}}</ref> Estas soluçones fúrun aporfilhadas pa l'uso an criónica pula [[Alcor Life Extension Foundation]], pa l qual se acradita que permiten [[bitrificaçon]] d'alguas partes de l cuorpo houmano, specialmente l cérebro.<ref>{{cite web | título = New Cryopreservation Technology | publisher = Alcor Life Extension Foundation | month= October | year= 2005 | url = http://www.alcor.org/Library/html/newtechnology.html | accessdate = 2007-04-29}}</ref> Esso permitiu que cérebros d'animales fússen bitrificados, calecidos i eisaminados para percura de danos de carambelo usando l microscópio normal i [[Microscópio eiletrónico|eiletrónico]]. Nanhun dano de cristales de carambelo fui ancontrado.<ref>{{cite journal |author=Lemler J, Harris SB, Platt C, Huffman TM |title=The arrest of biological time as a bridge to engineered negligible senescence |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1019 |issue= |pages=559–63 |year=2004 |month=June |pmid=15247086 |doi=10.1196/annals.1297.104}}</ref><ref>{{cite book| url = http://www.alcor.org/Library/html/cambridge.html| title = Alcor Presentation at Cambridge University| last = Lemler J, Harris SB, Platt C, Huffman TM| publisher = Alcor Life Extension Foundation| year = 2004| accessdate = 2006-03-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422020419/http://www.alcor.org/Library/html/cambridge.html |date=2006-04-22 }}</ref> La [[Cryonics Institute]] tamien outeliza ua soluçon de [[bitrificaçon]] zambolbida por sous funcionairos, l Criobiologista, Dr. Yuri Pichugin, aplicando-lo percipalmente ne l cérebro.<ref>{{cite web| título = CI-VM-1 Cryoprotectant and CI-Carrier Solution Used for Vitrification | publisher = Cryonics Institute | year= 2007 | url = http://www.cryonics.org/research/CI-VM-1.html | accessdate = 2007-04-29}}</ref> Na Criónica, la [[bitrificaçon]] ye defrente de la bitrificaçon an [[criobiologie]] porque la bitrificaçon na criónica nun ye rebersible cula tecnologie atual. Ye solo bitrificaçon strutural. Quando bien sucedida, puode eibitar lesones de cungelamiento an alguas partes de l cuorpo, mas cul custo d'antoxicaçon causada por perdutos químicos crioprotetores. La natureza desta toxicidade ye inda mal cumprendida. Crionicistas assumen que a toxicidade ye mais subtil i reparable ​​de l que ls óbbios danos struturales que poderien ser causados ​​pul cungelamiento. Se, por eisemplo, a toxicidade ye debido la [[Proteína|proteínas]] [[Znaturaçon|znaturadas]], las proteínas puoden ser reparadas ó sustituídas. === Leson isquémica === [[Isquemia]] senefica inadequada ó auséncia de circulaçon sanguínea que priba ls tecidos d'ouxigénio i nutrientes. Pul menos alguns minutos d'isquemia ye algo habitual ne l porcesso de la criónica, debido a l'eisigéncia lhegal quemun de que ls procedimientos para preserbaçon criónica nun puoden ampeçar até que la circulaçon sanguínea pare. L coraçon ten de parar de bater para que la muorte lhegal seia declarada. Quando hai un abiso prébio de muorte clínica eiminente, a las bezes ye possible chamar ua eiquipa de técnicos para rializar ls preparatibos pa la criopreserbaçon (porcesso al qual se dá l nome de "Standby"). L'eiquipa restoura artificialmente la respiraçon i circulaçon sanguínea usando técnicas semelhantes la [[Reanimaçon cardiorrespiratória|RCP]] l mais debrebe possible passado l coraçon parar.<ref>{{cite web | last = Wowk B | título = Cardiopulmonary Support in Cryonics | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/Library/html/CardiopulmonarySupport.html | accessdate = 2007-04-29}}</ref> L'oubjetibo ye manter ls tecidos bibos passado la muorte lhegal por analogie a procedimientos médicos cumbencionales an qu'uorgones i tecidos biables ​​son oubtidos para trasplantes de doadores falecidos lhegalmente. Muorte lhegal nun senefica que todas las células de l cuorpo morrírun.<ref>{{cite web | título = National Human Neuronal Stem Cell Resource Frequently Asked Questions | publisher = NHNSCR | url = http://nhnscr.org/home/faqs_q4.htm | accessdate = 2007-04-29}}</ref> Muitas bezes an criónica, l cérebro queda sin ouxigénio por bários minutos an temperaturas calientes, ó mesmo horas, se l coraçon pára inesperadamente. Esso causa leson isquémica ne l cérebro i outros tecidos, l que torna ampossible la reanimaçon por tecnologie médica atual. Crionicistas justifican la preserbaçon an tales cundiçones, ouserbando ls abanços recentes que permiten la reanimaçon cerebral passado longos períodos d'isquemia de l que l tradecional lemite de 4 a 6 minutos, i persisténcia de la strutura cerebral i até mesmo alguas células cerebrales funcionales passado longos períodos de muorte clínica.<ref name = "Donaldson-1976">{{cite book | url = http://www.alcor.org/Library/html/DonaldsonBrief.html | accessdate = 2007-04-29 | title = A Brief Scientific Introduction to Cryonics | last = Donaldson | first = Thomas | publisher = Alcor Life Extension Foundation | year = 1976 }}{{Lhigaçon einatiba|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal | title = The Cryobiological Case for Cryonics | journal = Cryonics | pages = 23–36 | month = March | year = 1988 | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/Library/html/caseforcryonics.html | accessdate = 2007-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101025120744/http://alcor.org/Library/html/caseforcryonics.html |date=2010-10-25 }}</ref> Eilhes argumentan que las defeniçones de muorte mudan cunforme la tecnologie abança, i ls stágios eniciales de l que ye atualmente chamado "muorte" ye rialmente ua forma de leson isquémica que será rebersible ne l feturo.<ref>{{cite journal | last = Donaldson | first = Thomas | title = Prospects of a Cure for “Death” | journal = Cryonics | pages = 26–35 | month = May | year = 1990 | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/Library/html/ProspectsOfACureForDeath.html | accessdate = 2007-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405105232/http://www.alcor.org/Library/html/ProspectsOfACureForDeath.html |date=2007-04-05 }}</ref> Eilhes afirman que la subrebibéncia pessonal durante longos períodos de muorte clínica ye detreminada pul critério [[muorte teórica d'anformaçon|teórico d'anformaçon]].<ref name="Whetstine L et al. 2005 538–542"/><ref name="Merkle RC 1992 6–16"/><ref>{{cite journal |author=Crippen DW, Whetstine LM |title=Ethics review: dark angels—the problem of death in intensive care |journal=Critical Care |volume=11 |issue=1 |pages=202 |year=2007 |pmid=17254317 |pmc=2151911 |doi=10.1186/cc5138}}</ref> === Reanimaçon === Aqueilhes qu'acraditan que l reanimamiento puode algun die ser possible, giralmente miran pa la [[bioengenharie]] abançada, [[nanotecnologie molecular]],<ref>Nanofactory Collaboration http://www.MolecularAssembler.com/Nanofactory</ref> [[nanomedecina]]<ref>Robert A. Freitas Jr., Nanomedicine, Landes Bioscience; Vol I (1999), Vol IIA (2003) [http://www.nanomedicine.com Nanomedicine.com]</ref> ó [[Mind Upload|upload de la minte]] cumo tecnologies-chabe. La reanimaçon eisige reparaçon de danos por falta d'ouxigénio, toxicidade de ls crioprotetores, stress térmico (fratura), danos de cungelaçon an tecidos que nun bitrificórun cun sucesso i reberter ls eifeitos que causórun la muorte de l paciente. An muitos causos, será neçaira ua [[Regeneraçon (biologie)|regeneraçon tecidual]] stensiba. Cenários heipotéticos de reanimamiento giralmente eimaginan reparos sendo rializados por un grande númaro d'ourganismos microscópicos ó çpositibos.<ref>{{cite book | url = http://www.alcor.org/Library/html/MolecularRepairOfTheBrain.htm | accessdate = 2006-04-04 | title = Molecular Repair of the Brain | last = Merkle | first = R | publisher = Alcor Life Extension Foundation | year = 1994 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902031905/http://www.alcor.org/Library/html/MolecularRepairOfTheBrain.htm |date=2009-09-02 }}</ref><ref>{{cite book | url = http://www.alcor.org/Library/html/nanotechrepair.html | accessdate = 2006-04-04 | title = Realistic Scenario for Nanotechnological Repair of the Frozen Human Brain | publisher = Alcor Life Extension Foundation | year = 1991 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422032110/http://www.alcor.org/Library/html/nanotechrepair.html |date=2006-04-22 }}</ref><ref>{{cite book | url = http://www.foresight.org/EOC/EOC_Chapter_9.html#section03of06 | accessdate = 2006-04-04 | title = Engines of Creation | last = Drexler | first = E | publisher = Ancor Press/Doubleday | year = 1986 | isbn = 0385199732 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060228023605/http://www.foresight.org/EOC/EOC_Chapter_9.html#section03of06 |date=2006-02-28 }}</ref><ref>{{cite book | url = http://www.alcor.org/Library/html/resuscitation.htm | accessdate = 2006-04-04 | title = Resuscitation: A Speculative Scenario for Recovery | last = Darwin | first = M | publisher = Alcor Life Extension Foundation | year = 1988 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215052219/http://www.alcor.org/Library/html/resuscitation.htm |date=2006-02-15 }}</ref><ref>{{cite journal | url = http://www.alcor.org/cryonics/cryonics0804.pdf | accessdate = 2009-11-06 | title = A cryopreservation revival scenario using MNT | last = Merkle, R and Freitas, R | journal = Cryonics | publisher = Alcor Life Extension Foundation | year = 2008 | volume = 29}}</ref> Estes çpositibos eirien restourar la strutura ​​i química de las células al nible molecular, de preferéncia antes de l calecimiento. Mais radicalmente, la [[Mind Upload|trasferéncia de a minte]] tamien ten sido sugerida cumo ua abordaige de reanimamiento possible se i quando la tecnologie yá stubir zambolbida para scanear l cuntenido de a mimória i l cuntenido dun cérebro preserbado. Por bezes ten sido scrito que l reanimamiento criónico será un porcesso [[LIFO|last-in-first-out]] (LIFO ó ultimo a antrar, purmeiro a salir). Neste punto de bista, ls métodos de preserbaçon eiran quedar progressibamente melhores até que, eibentualmente, eilhes seran demunstrados rebersibles. Será anton que depuis la medecina bai ampeçar a mirar para trás i reanimar las pessonas criopreserbadas por métodos mais primitibos. Se rialmente benir a ser possible, l reanimamiento de pessonas criopreserbadas pula tecnologie criónica ampeçal puode eisigir seclos.<ref name = "Donaldson-1976"/> Pessonas criopreserbadas ne l feturo, cun melhor tecnologie, poderán necessitar de menos tecnologie para séren reanimadas, pus tiran sido criopreserbadas cun melhor tecnologie que causa menos danos al tecido. La bison criónica de [[LIFO|"last in, first out"]] ten sido criticada porque la culidade de la criopreserbaçon depende de muitos fatores que nun l'era an que la criopreserbaçon ten lugar.<ref>{{cite web | last = de Wolf | first = Aschwin | título = 5 dangerous idea about cryonics | publisher = Depressed Metabolism | date = 2009-01-20 | url = http://www.depressedmetabolism.com/2009/01/20/5-dangerous-ideas-about-cryonics/ | accessdate = 2010-03-07}}</ref> Ten sido afirmado que se las tecnologies d'análeze i reparo molecular algua beç fúren zambolbidas, anton, teoricamente qualquiera cuorpo danificado poderie ser "reanimado".<ref>{{cite web | título = How might cryonics fail? | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/FAQs/faq01.html#clinically | accessdate = 2010-03-07}}</ref> Assi, la subrebibéncia dependerie anton se l'anformaçao cerebral preserbada fusse suficiente para permitir la restouraçon de to ó parte de l'eidantidade pessonal de la pesssoa ouriginal, sendo la [[amnésia]], la linha final antre l sucesso i l fracasso. == Neuropreserbaçon == [[Neuropreserbaçon]] ye la criopreserbaçon de l cérebro, junto cula cabeça, atrabeç de remoçon cirúrgica i eliminaçon (giralmente cremaçon) de l resto de l cuorpo. Neuropreserbaçon, a las bezes chamada de "neuro", ye ua de las dues oupçones çtintas de preserbaçon na criónica, sendo l'outra, preserbaçon de "cuorpo anteiro". La Neuropreserbaçon ye justificada pul papel de l [[Cérebro houmano|cérebro]] cumo l repositório percipal de a mimória i de l'eidantidade pessonal (Por eisemplo, bítimas de leson medular, pacientes de trasplante d'uorgones i amputados cunserban la sue eidantidade pessonal). Tamien ye motibada pula fé de que l'amberson de qualquiera tipo de preserbaçon criónica ye tan defícel i cumplexa que qualquiera tecnologie fetura capaç de, debe por sue natureza, ser capaç de [[Regeneraçon (biologie)|regeneraçon de l tecido]], ancluindo l crecimiento dun nuobo cuorpo an torno dun cérebro reparado. Alguns cenairos sugeridos de reanimamiento para pacientes de cuorpo anteiro até sugíren mesmo çpensar l cuorpo ouriginal i regenerar un cuorpo nuobo, porque ls tecidos stan mui danificados pul porcesso de preserbaçon. Essas cunsidraçones, juntamente cun menores custos, trasporte mais fácele an eimergéncias i l foco specífico subre la culidade de preserbaçon de l cérebro, ténen motibado muitos pacientes a scolher la neuropreserbaçon. Las bantaiges i zbantaiges de la neuropreserbaçon son frequentemente debatidas antre ls defensores de la criónica. Críticos de la neuropreserbaçon crénen que l cuorpo ye un registro de muita de la spriéncia de bida, ancluindo las halbelidades motoras daprendidas ([[mimória muscular]]). Anquanto alguns crionicistas dúbidan de qu'un paciente neuro reanimado serie la mesma pessona, hai questones mais amplas subre cumo un cuorpo regenerado puode sentir-se defrente de l'ouriginal.<ref>{{cite book | url = http://www.alcor.org/Library/html/CaseForWholeBody.html | last = O'Neal | first = Michael B. | year = 1990 | work = Cryonics | title = The Case for Whole Body Suspension | publisher = Alcor Life Extension Foundation | accessdate = 2006-03-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215052541/http://www.alcor.org/Library/html/CaseForWholeBody.html |date=2006-02-15 }}</ref> An parte por estas rezones (bien cumo para ua melhor relaçon cul público), la [[Cryonics Institute]] preserba solo cuorpos anteiros. Alguns defensores de la neuropreserbaçon cuncordan cun estas preocupaçones, mas inda assi senten que ls custos mais baixos i melhor preserbaçon de l cérebro justifican la cuncentraçon de sfuorços na preserbaçon de l cérebro. Cerca de dous terços de ls pacientes armazenados na [[Alcor Life Extension Foundation|Alcor]] son pacientes neuro. Ambora la [[American Cryonics Society]] yá nun oufereça l'oupçon neuro, cerca de metade de ls sous pacientes son [[Neuropreserbaçon|"neuros"]]. == Organizaçones criónicas para armazenamiento de longo prazo == Atualmente eisisten 4 ourganizaçones criónicas d'armazenamiento de longo prazo para houmanos i animales.<ref name="Cumparaçones antre Organizaçones Criónicas de Armazenamiento">{{Citation |title=Cumparaçones antre Organizaçones Criónicas de Armazenamiento |url=http://www.cryonics.org/comparisons.html |accessdate=2011-10-16 |archivedate=2009-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090316082437/http://cryonics.org/comparisons.html }}</ref> Estas ourganizaçones cumprometen-se a armazenar l paciente durante ls anhos que fúren percisos, até que seia possible reanima-lo quando la tecnologie l permitir. Ls pacientes son colocados an [[Frasco de Dewar|Dewars]] cun [[nitrogénio líquido]] la -190 [[graus]]. {| border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=0 width=280 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Organizaçones de Armazenamiento Criónico'''</big> |- | '''Organizaçon''' || '''Localizaçon''' || '''Criopreserbaçon Cuorpo Anteiro''' || '''Criopreserbaçon Neuro''' || '''Quota Anual''' || '''Páigina''' |- | '''[[Alcor Life Extension Foundation]]''' || [[Scottsdale]], [[Arizona]] {{EUA}} || Si</br> [[dólar|$]]200,000 || Si</br> [[dólar|$]]80,000 || [[dólar|$]]800 || http://www.alcor.org/ |- | '''[[Ficheiro:Cryonics_Institute_Logo.jpg‎|60px]] [[Cryonics Institute]]''' || [[Charter Township of Clinton]], [[Michigan]] {{EUA}} || Si</br> [[dólar|$]]28,000|| Nó || [[dólar|$]]120 || http://www.cryonics.org/ |- | '''[[KrioRus]]''' || [[Moscobo]], {{RUS}} || Si</br> [[dólar|$]]30,000 || Si</br> [[dólar|$]]10,000 || Nun ten || http://www.kriorus.ru/ |- | '''[[Trans time]]''' || [[San Leandro (Califórnia)|San Leandro]], [[California]] {{EUA}} || Si</br> [[dólar|$]]150,000 || Si</br> [[dólar|$]]50,000 || [[dólar|$]]96 || http://www.transtime.com/ |- |} == Bida pós reanimaçon ne l feturo == Las pessonas qu'outan pula criónica, giralmente acraditan que ne l feturo, la medecina poderá dar-les mocidade eiterna (mesmo ls que se criopreserbórun yá idosos, poderán rejubenescer) i [[bida eiterna]]. Esse assunto ye giralmente chamado por "[[stenson de la bida]]". ==Refréncias== {{reflist|2}} == {{Ber tamien}} == * [[Bioengenharie]] * [[Criobiologie]] * [[Criopreserbaçon]] * [[Crioprotectores]] * [[Criogenia]] * [[Stenson de la bida]] * [[Eimortalidade]] * [[KrioRus]] * [[Muorte teórica d'anformaçon]] * [[Nanomedecina]] * [[Rejubenescimiento]] == {{Ligaçones sternas}} == * {{link|en|2=http://www.alcor.org//|3=Alcor}} * {{link|pt|2=http://www.alcorportugal.com/|3=Alcor an Pertual}} * {{link|en|2=http://www.cryonics-europe.org/|3=Cryonics Europe}} * {{link|en|2=http://www.cryonics.org/|3=Cryonics Institute}} * {{link|en|2=http://www.imminst.org/|3=Immortal Institute}} * [http://www.kriorus.ru/gal KrioRus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224045737/http://www.kriorus.ru/gal |date=2011-12-24 }} (an Galaico) [[Catadorie:Ciéncia]] [[Catadorie:Criónica]] [[Catadorie:Stenson de la bida]] [[Catadorie:Ritos funerairos]] qygn4g12dd7ivt4fyg8z5ypb32u17y3 Telscópio spacial Hubble 0 5413 108547 106089 2026-09-26T03:02:30Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108547 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} {{Misson spacial atual}} <br /> L '''Telscópio spacial Hubble''' ye un satélite astronómico artificial nun tripulado que trasporta un grande [[telscópio]] pa la [[luç besible]] i [[anfrabermelha]]. Fui lhançado pula agéncia spacial estadunidense - [[NASA]] - an [[24 d'abril]] de [[1990]], a bordo de l [[Baibén Spacial]] [[Discovery]] (misson [[STS-31]]). Este telscópio yá recebiu bárias bejitas spaciales de la NASA pa la manutençon i pa la sustituiçon d'eiquipamientos ousoletos ó inoperantes. L Telscópio spacial Hubble ye la purmeira misson de la NASA pertencente als [[Grandes Ouserbatórios Spaciales]] - (''Great Observatories Program''), cunsistindo nua família de quarto ouserbatórios orbitales, cada un ouserbando l [[Ouniberso]] nun cumprimiento defrente de óndia, cumo la [[luç besible]], [[centeilhas gama]], [[centeilhas-X]] i l [[anfrabermelho]]. Pula purmeira beç se tornou possible ber mais lhoinge de l que las [[streilha]]s de la nuossa própia [[galáxia]] i studar estruturas de l Ouniberso até anton çconhecidas ó pouco ouserbadas. L Hubble, dua forma giral, dou a la ceblizaçon houmana ua nuoba bison de l'ouniberso i proporcionou un salto eiquibalente al dado pula [[lhuneta]] de [[Galileu Galilei]] ne l seclo XVII. Zde la cuncepçon ouriginal, an 1946, l'eniciatiba de custruir un telscópio spacial sofriu einúmaros atrasos i porblemas ourçamentales. Lhougo passado l lhançamiento pa l spácio, l Hubble apersentou ua [[aberraçon sférica]] ne l [[speilho]] percipal que parecie cumprometer todas las potencialidades de l telscópio. Mas, la situaçon fui corrigida nua misson specialmente cuncebida pa la reparaçon de l'eiquipamiento, an 1993, buoltando l telscópio a l'ouperacionalidade, tornando-se nua ferramienta bital pa l'astronomie. Eimaginado ne ls anhos 40, porjetado i custruído ne ls anhos 70 i 80 i an funcionamiento zde 1990, l Telscópio Spacial Hubble fui batizado an houmenaige la [[Edwin Powell Hubble]], que rebolucionou la [[Astronomie]] al custatar que l Ouniberso staba se spandindo. == Stória == === Cuncepçon i oubjetibos === La stória de l Telscópio spacial Hubble puode ser rastreada até 1923, quando [[Heirmann Ouberth]] (cunsidrado junto cun [[Robert Goddard]] i [[Konstantin Tsiolkovsky]] ls pais de ls [[foguete]]s modernos) publicou ''Die Rakete zu den Planetenräumen'' (L Foguete ne l Spácio Planetário), adonde mencionou cumo un [[telscópio]] poderie ser lhançado an [[órbita de la Tierra]] por un foguete.<ref>Oberth, H. ''Die Rakete zu den Planetenräumen''. Oldenbourg-Verlay, 1923</ref> L'astronomie baseada ne l spácio staba solo ne l'ampeço ne ls anhos seguintes a la [[Segunda Guerra Mundial]], período an que ls cientistas outelizórun la tecnologie melhorada de ls foguetes. An 1946 l'astrónomo [[Lyman Spitzer]] screbiu l'artigo ''Astronomical adbantages of an straterrestrial ouserbatory'' (Bantaiges Astronómicas dun Ouserbatório Straterrestre), adonde çcutiu las dues percipales bantaiges qu'un ouserbatório baseado ne l spácio tenerie la mais de l que ls telscópios terrestres: purmeiro, la [[resoluçon ótica]] (çtáncia mínima de separaçon antre oubjetos na qual eilhes permaneçan claramente çtintos) starie lhemitada solo pula [[difraçon]], an ouposiçon als eifeitos de la [[turbuléncia]] de la [[atmosfera]] que probocan l fenómeno de l [[cintilaçon (astronomie)|cintilamiento]] de las streilhas, coincido antre astrónomos cumo [[bison astronómica|bison]]. Ls telscópios terrestres stan tipicamente lhemitados la resoluçones de 0,5–1,0 [[segundo d'arco|segundos d'arco]] (arcsec), cumparatibamente als balores teóricos de resoluçon de difraçon lhemitada de cerca de 0,1 arc para un telscópio cun un speilho de 2,5&nbsp;m an [[diámetro]]. La segunda maior bantaige serie la possibelidade d'ouserbar [[luç]] [[anfrabermelho|anfrabermelha]] i [[ultrabioleta]], que son fuortemente absorbidas pula atmosfera.<ref>Spitzer, Lyman (2001). [http://history.nasa.gov/SP-4407/vol5/ExploreUnknown.pdf ''Report to Project Rand: Astronomical Advantages of an Extra-Terrestrial Observatory''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170120024958/https://history.nasa.gov/SP-4407/vol5/ExploreUnknown.pdf |date=2017-01-20 }}. IN Logsdon, John M. ''Exploring the Unknown''. NASA, Document III-1, p. 546.</ref> Ne l mesmo anho, fúrun oubtidos ls purmeiros [[Spetro eiletromagnético|spetros]] ultrabioleta de l [[Sol]].<ref>Baum, W. A. et alii. "Solar Ultraviolet Spectrum to 88 Kilometers". IN ''Physical Review''. American Physical Society, nov. 1946, volume 70, nº 9-10, pp. 781–782</ref> An 1962, bários eibentos amportantes: la [[NASA]] lhançou l [[Orbiting Solar Observatory]] para oubter spetros de [[UB]], [[centeilha-X]] i [[centeilhas gama]]; la [[Academie Nacional de Ciéncias]] de ls Stados Ounidos publicou un relatório recomendando l zambolbimiento dun telscópio spacial cumo parte antegrante de l [[Porgrama espacial de ls Stados Ounidos de la América|porgrama spacial]], i l [[Reino Ounido]] lhançou un telscópio an órbita cumo parte de l porgrama spacial [[Ariel]].<ref name="OAO">[http://nasascience.nasa.gov/missions/oao ''OAO''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218233107/http://nasascience.nasa.gov/missions/oao/ |date=2013-02-18 }}. NASA, acesso 26/04/2008</ref> An 1965 Spitzer, que dedicou grande parte de sue carreira para stimular l zambolbimiento dun ouserbatório spacial, fui andicado cumo dirigente dun comité pa la defeniçon d'oubjetibos científicos para un tal strumiento de grandes dimensones.<ref>[http://www.spitzer.caltech.edu/about/spitzer.shtml ''Lyman Spitzer''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327091202/http://www.spitzer.caltech.edu/about/spitzer.shtml |date=2008-03-27 }}. Caltech, 27 mar 2008</ref> An 1966 fui lhançado l purmeiro [[Ouserbatório Astronómico Orbital]] (OAO), de la NASA, cujas [[Baterie (química)|bateries]] apersentarian falhas passado trés dies, treminando a misson; mais tarde, l OAO-2, l porjeto sucessor, permitiu fazer ouserbaçones an ultrabioleta de las [[streilha]]s i [[galáxia]]s zde l sou lhançamiento an 1968 até 1972, prazo mui para alhá de l tiempo de bida planeijado de solo un anho. Las missones OSO i OAO demunstrórun l papel amportante que las ouserbaçones baseadas ne l spácio poderien zampenhar na astronomie.<ref name="OAO"/> An 1968 la NASA ampeçou l'eilaboraçon de prainos para un telscópio spacial cun un speilho de 3n de diámetro, coincido probisoriamente cumo Grande Telscópio Orbital ó Grande Telscópio Spacial (LST), cun lhançamiento prebisto para 1979. Ls prainos anfatizában la necidade de missones tripuladas pa la manutençon de l telscópio, de forma a justeficar un ambestimiento tan caro al lhongo dun tiempo de bida stenso, i ls porjetos an redror de la tecnologie reutelizable de l [[Baibén Spacial]] andicában que tal serie possible an pouco tiempo.<ref>Spitzer, Lyman (1979). "History of the Space Telescope". IN ''Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society'', 1979, volume 20, p. 32.</ref> === L'odisseia pul financiamiento === L cuntinado sucesso de l porgrama OAO ancorajaba un fuorte i cada beç maior cunsenso antre la quemunidade astronómica de que l LST debie ser la meta percipal. An 1970 la NASA stableciu dous comités, un para planeijar ls aspetos d'angenharie de l porjeto, i l'outro para stablecer metas científicas pa a misson. Ua beç stablecidos esses comités, l zafio seguinte de la NASA serie oubter financiamiento pa la custruçon deste strumiento que serie, de lhoinge, mui mais caro que qualquiera outro telscópio terrestre. L Cungresso stado-ounidense questionou muitos aspetos de l'ourçamiento proposto pa l telscópio i ampós cortes ourçamentales nas fases de planeijamiento que, na altura, cunsistian an studos mui detalhados subre quales [[strumiento de medida|strumientos]] i [[hardware]] deberian ser ancluídos ne l telscópio. An 1974, cortes ne l setor público anstigados por [[Girald Ford]] forçarian l Cungresso a cortar to l financiamiento pa l porjeto.<ref>Spitzer (1979), pp. 33–34.</ref> [[Fexeiro:HubbleExploded.svg|thumb|left|Bista splodida de l telscópio (an [[Lhéngua anglesa|anglés]]).]] An repuosta al sucedido, surgiu un sfuorço anternacional de presson cordenado antre astrónomos. Muitos se ancontrórun pessonalmente cun cungressistas i [[senador]]s, i muitas campanhas de [[Petiçon|ambaixo-assinado]] fúrun ourganizadas. La Academie Nacional de Ciéncias publicou un relatório anfatizando la necidade dun telscópio spacial, i eibentualmente l Senado tenerie cuncordado cun un ourçamiento que serie metade daquele que l Cungresso recusara.<ref name="telescope34">Spitzer (1979), p. 34.</ref> Las deficuldades an oubter l financiamiento lhiebórun a la reduçon de la scala de l porjeto, passando l diámetro de l speilho de 3n para 2,4n, quier para reduzir custos, quier para permitir ua cunfiguraçon mais cumpata de l [[hardware]] telescópico.<ref name="gander">Andersen, Geoff. ''The telescope: its history, technology, and future''. Princeton University Press, 2007, p. 116</ref> Fui çcartado un protótipo de menores dimensones (1,5m), que serie cuncebido para testar ls sistemas a outelizar ne l [[satélite artificial|satélite]] percipal, i las preocupaçones cul ourçamiento çpertórun la colaboraçon de la [[Agéncia Spacial Ouropeia]] (ESA). La ESA cuncordou an fornecer alguns de ls strumientos pa l telscópio, bien cumo las [[célula solar|células solares]] qu'eirien fornecer-le einergie, financiando tamien 15% de ls custos, an troca de la garantie de 15% de l tiempo d'ouserbaçon para astrónomos ouropeus.<ref>"Memorandum of Understanding Between The European Space Agency and The United States National Aeronautics and Space Administration". IN Logsdon, John M. ''Exploring the Unknown''. NASA, Cap. 3, Documento III-29, p. 671.</ref> L Cungresso aprobarie un financiamiento de 36 milhones de [[dólar]]s an 1978. L zeinho de l LST ampeçou-se d'eimediato, agendando l lhançamiento para 1983.<ref name="telescope34"/> Durante la década de 1980 l telscópio fui batizado an houmenaige la [[Edwin Powell Hubble|Edwin Hubble]], pulas sues çcubiertas astronómicas rebolucionárias, cumo la [[spanson de l'ouniberso]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080508195855/http://hubble.nasa.gov/overview/conception-part3.php ''The path to the Hubble Space Telescope'']. NASA, acesso 26 abr 2008</ref> === Custruçon, montaige i lhançamiento === Assi que fui dada luç berde al porjeto, ls trabalhos de la fase de custruçon fúrun debedidos por dibersas anstituiçones. L [[Marshall Space Flight Center]] quedou respunsable pul cuntrole giral de ls strumientos científicos i cuntrole terrestre durante a misson. L centro Marshall ancumbiu la [[Perkin-Elmer]], ua cumpanha de l galho de la [[ótica]], de cunceber l macanismo de montaige de l telscópio ([[Optical Telescope Assembly]] - OTA) i ls sensores de nabegaçon (Fine Guidance Sensors) pa l telscópio spacial. La [[Lockeed]] quedou respunsable pula custruçon de la [[nabe spacial]] an que l telscópio quedarie alojado.<ref>Dunar, A. J. & Waring, S. P. [http://history.msfc.nasa.gov/book/chpttwelve.pdf ''Power To Explore—History of Marshall Space Flight Center 1960–1990''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927092410/http://history.msfc.nasa.gov/book/chpttwelve.pdf |date=2011-09-27 }}. U.S. Government Printing Office, 1999. pp. 487–489.</ref> ==== La nabe ==== [[Fexeiro:Early stages of Hubble construction.jpg|thumb|250px|Purmeiros stágios de la custruçon de l Hubble.]] [[Fexeiro:Hubble mirror polishing.jpg|thumb|250px|Polimiento de l speilho primairo de l Hubble feito pula ''[[Perkin-Elmer Corporation]]'', [[Danbury (Cunneticut)|Danbury]], [[Cunneticut]], maio de 1979.]] [[Fexeiro:STS-31 Hubble launch roll and pitch.jpg|thumb|250px|Lhançamiento de l Hubble a bordo de la Discovery]] La [[nabe spacial]] na qual serien alojados l telscópio i ls strumientos repersentaba un grande zafio pa la [[angenharie]]. Tenerie que suportar adequadamente mudanças frequentes antre la luç direta de l [[Sol]] i la scuridon de la [[selombra]] de la [[Tierra]] — que probocan mudanças bruscas na [[temperatura]] — anquanto podisse permanecer stable l suficiente para permitir l direcionamiento stremamente perciso de l telscópio. Un manto d'eisolamiento an multi-camadas mantén la temperatura stable drento de l telscópio, i ambolbe un casco lhebe d'alumínio drento de l qual l telscópio i ls strumientos son anstalados. Drento deste scudo, ua armaçon de [[grafite]]-[[eipóxi]] mantén las peças de funcionamiento de l telscópio firmemente alinhadas.<ref>[http://www.gsfc.nasa.gov/gsfc/service/gallery/fact_sheets/spacesci/hst3-01/hubble_space_telescope_systems.htm ''Hubble Space Telescope Systems''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030317035553/http://www.gsfc.nasa.gov/gsfc/service/gallery/fact_sheets/spacesci/hst3-01/hubble_space_telescope_systems.htm |date=2003-03-17 }}. Goddard Space Flight Center, acesso 26 abr 2008</ref> Ua beç que ls cumpuostos de grafite son higroscópicos, habie un risco de que l'oupor d'auga absorbido pula armaçon durante sue montaige benisse a ser lhiberado ne l [[bácuo]] de l spácio; se esso ocorrisse, ls strumientos de l telscópio quedarian cubiertos de cristales de [[carambelo]]. Para reduzir esse risco, ua purga cun gáç [[nitrogénio]] fui rializada antes de l lhançamiento de l telscópio pa l spácio.<ref>Ghitelman, David. ''The Space Telescope''. Michael Friedman Publishing, New York, 1987, p. 50</ref> Anquanto la custruçon de la nabe spacial an que l telscópio i ls strumientos serien alojados andaba bien, la Lockeed inda spurmentaba deficuldades cul ourçamiento i l cronograma, i, ne l berano de 1985, la custruçon de la nabe habie ultrapassado an 30% l'ourçamiento i staba cun trés meses d'atraso. Un relatório dixe que la Lockeed tendia a cunfiar an andicaçones de la NASA, an beç de tomar eniciatiba própia na custruçon.<ref>Dunar & Waring, p. 508.</ref> ==== Sistema ótico ==== Outicamente l Hubble ye un refletor tipo [[Cassegrain]] cun un porjeto Ritchey-Chrétien. Este porjeto, cun dous grandes speilhos heiperbólicos, ye buono para retratar un ancho campo de bista, mas ten la zbantaige de ser de defícel custruçon. Ls sistemas relacionados cula ótica i speilhos de l telscópio repersentában la parte crucial, i serien cuncebidos segundo specificaçones mui rígidas. An média, ls telscópios úsan speilhos polidos para ua percison de cerca dun décimo de l [[cumprimiento de óndia]] de la [[luç besible]]; mas, ua beç que l Telscópio Spacial serie outelizado para ouserbaçones na gama de l [[ultrabioleta]] al [[anfrabermelho]] cun ua resoluçon dieç bezes superior als telscópios antecessores, l speilho deste tenerie que ser polido para ua percison de 10&nbsp;[[nanómetro]]s, cerca de 1/65 de l cumprimiento de óndia de la luç burmeilha.<ref name="ScienceSPF">Waldrop, M. M. [http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/249/4970/735.pdf "Hubble: The Case of the Single-Point Failure"]. IN ''Science'', 17 ago 1990, 249(4970):735-6</ref> La Perkin-Elmer planeaba outelizar maquinarie assistida por cumputador stremamente sofisticada para modelar l speilho segundo las specificaçones ampostas,<ref name="Dunar, p. 489">Dunar & Waring, p. 489.</ref> mas pa l causo de la sue [[tecnologie de punta]] apersentar deficuldades, la [[Kodak]] staba tamien cuntratada para custruir un speilho de salbaguarda outelizando las técnicas de polimiento tradecionales.<ref>Allen, Lew. "The Hubble Space Telescope Optical Systems Failure Report". NASA Technical Report. NASA-TM-103443, 1990, pp. 3–4.</ref> La custruçon de l speilho fui ampeçada an 1979, outelizando [[bidro]] de spanson ultra-reduzida. Para reduzir al mássimo l peso de l speilho, este fui acundicionado nua espece de sanduíche de dues placas de cerca dua [[polegada]] d'altura i ua strutura an forma de [[colmena]] ne l meio. L polimiento prolongou-se de 1979 até maio de 1981. Mais tarde, relatórios de la NASA questionórun la strutura antermédia perpuosta pula Perkin-Elmer, l qu'acarretou cumplicaçones d'agenda i d'ourçamiento. L speilho fui cuncluído ne ls finales de 1981, cul acreciento dun rebestimiento [[reflexon|refletibo]] an [[alumínio]], de spessura de 75&nbsp;mn, i outro rebestimiento protetor de [[fluoreto de magnésio]], de 25&nbsp;mm de spessura, l que permitie oumentar la reflexon de la luç ultrabioleta.<ref>Dunar, p. 496</ref><ref name="IR">Robberto, M. et alii. [http://www.stsci.edu/hst/wfc3/documents/published/spie4013386.pdf ''The Performance of HST as an Infrared Telescope'']. Space Telescope Science Institut / LMTO Thermal Systems, volume 4013, 2000.</ref><ref>Ghitelman, David. ''The Space Telescope''. Michael Friedman Publishing, New York, 1987, p.32</ref> ==== Lhançamiento ==== Susistian, mas, dúbedas subre la cumpeténcia de la Perkin-Elmer nun porjeto desta amportança, yá que l'ourçamiento i agenda para cuncluir l OTA cuntinában a oumentar. An repuosta l'esta agenda, çcrita cumo "nun delineada i diariamente altarada", la NASA adiou l lhançamiento de l telscópio para abril de 1985. L'agenda de la Perkin-Elmer cuntinou a anflar, a ua taxa de cerca dun la cada trés meses, tenendo-se mesmo berificado, sporadicamente, atrasos dun die por cada die de trabalho. Face a esto, la NASA fui fuorçada a reagendar l lhançamiento para 1 de márcio de 1986. Por esta altura, l custo total de l porjeto tenie atingido 1,175 bilhones de dólares.<ref>Dunar & Waring, p. 504.</ref> Para alhá desso, l [[software]] necessairo para cuntrolar l Hubble an tierra nun quedou pronto an 1986, i de fato starie inacabado até 1990. Para cumpletar l quadro de deficuldades, ne l mesmo anho acunteciu l'acidente cula nabe [[Challenger]], l que decretou un sfriamiento ne l porgrama espacial. Eibentualmente, passado la retomada de ls bos de ls baibénes spaciales an 1988, l lhançamiento de l telscópio fui reagendado para 1990. Por fin, an 24 d'abril de 1990, a misson [[STS-31]] de l [[Discovery]] fizo l lhançamiento de l telscópio cun sucesso an sue órbita prebista.<ref>Wilford, John. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE3D6153AF93AA35757C0A966958260&sec=&spon=&pagewanted=all "Telescope Is Set to Peer at Space and Time"]. IN ''New York Times'', 9 abr 1990</ref><ref>[http://science.ksc.nasa.gov/shuttle/missions/sts-31/mission-sts-31.html ''STS-31''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815191242/http://science.ksc.nasa.gov/shuttle/missions/sts-31/mission-sts-31.html |date=2011-08-15 }}. NASA, acesso 26 abr 2008</ref> Zde la sue stimatiba de custo enicial de cerca de 400 milhones, l telscópio chegou a custar mais de 2,5 bilhones de dólares para custruir. Custos cumulatibos de l Hubble até hoije son stimados antre 4,5 i 6 bilhones, cun ua cuntribuiçon financeira adicional de la Ouropa de 593 milhones d'ouros, até la stimatiba de 1999.<ref>[http://www.spacetelescope.org/about/faq.html ''Frequently Asked Questions''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813140500/http://spacetelescope.org/about/faq/ |date=2011-08-13 }}. Hubble Space Telescope, acesso 1 out 2007</ref> ==== Strumientos ouriginales ==== [[Fexeiro:1990 s31 IMAX view of HST release.jpg|thumb|250px|Lhançamiento de l Hubble pula Discovery na Misson STS-31]] Quando lhançado, l Hubble trasportaba cinco strumientos científicos: la Wide Field and Planetary Camera (cámera de campo ancho i planetairo - WF/PC), l Goddard High Resolution Spetrograph (spetrógrafo d'alta resoluçon Goddard - GHRS), l High Sped Photometer (fotómetro d'alta belocidade - HSP), la Faint Oubjet Camera (cámera d'oubjetos pálidos - FOC) i l Faint Object Spetrograph (spetrógrafo d'oubjetos pálidos - FOS). La WF/PC era un çpositibo d'eimaige d'alta resoluçon çtinado percipalmente para ouserbaçones óticas. Fui custruído pul [[Jet Propulsion Laboratory]] de la NASA, i ancorporou un cunjunto de 48 filtros d'eisolamiento de las lhinhas spetrales de particular antresse astrofísico. L strumiento cuntenie uito [[chip]]s [[CCD]] debedidos antre dues cámeras, cada ua cun quatro CCDs. La cámera de campo ancho WF abrangeu un campo de grande angular an detrimiento de la resoluçon, anquanto la cámera planetária PC tomaba eimaiges nun cumprimiento focal mais eficaç de l que ls chips WF, dando-le ua maior ampliaçon.<ref name="CP-2244">Hall, Donald N.B., ed.[http://hdl.handle.net/2060/19820025420 ''The Space Telescope Observatory'']. NASA, CP-2244, 1982</ref> L GHRS fui un spetrógrafo porjetado para ouperar ne l'ultrabioleta. Fui custruído pul [[Goddard Space Flight Center]], i puode alcançar ua resoluçon spetral de 90.000.<ref>Brandt, J.C. et alii. "The Goddard High Resolution Spectrograph: Instrument, goals, and science results". IN ''Publications of the Astronomical Society of the Pacific", 1994, volume 106, pp. 890–908</ref> Tamien outimizadas para ouserbaçones ultrabioleta éran la FOC i la FOS, que cunseguiran la mais alta resoluçon de todos ls strumientos ne l Hubble. Al ambés de CCDs, estes trés strumientos outelizórun la cuntaige digital de [[fóton]]s cumo detetor. La FOC fui custruído pula [[ESA]], anquanto la [[Ounibersidade de la Califórnia]] an [[San Diego]] i la Martin Marietta Corporation custruiu l FOS.<ref name="CP-2244"/> L strumiento final era l HSP, porjetado i custruído na [[Ounibersidade de Wisconsin-Madison]]. Fui outimizado para ouserbaçones an luç besible i ultrabioleta de streilhas bariables ​​i outros oubjetos astronómicos bariando de brilho. Poderie fazer até 100.000 mediçones por segundo cun ua percison fotométrica de cerca de 2% ó melhor.<ref>Bless R.C., Walter L.E., White R.L. (1992), ''High Speed Photometer Instrument Handbook'', v 3.0, STSci</ref> L sistema d'ourientaçon HST tamien puode ser ousado cumo un strumiento científico. Sous trés Fine Guidance Sensors (sensores d'ourientaçon fina - FGS) son outelizados percipalmente para manter l telscópio apuntado cun percison durante l'ouserbaçon, mas tamien puode ser ousado para rializar astrometrie stremamente percisa. Yá fúrun oubtidas mediçones de 0,0003&nbsp;arcsecs.<ref>Benedict, G. Fritz & McArthur, Barbara E. [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005tvnv.conf..333B "High-precision stellar parallaxes from Hubble Space Telescope fine guidance sensors"]. IN Kurtz, D.W. (ed.) ''Proceedings of IAU Colloquium #196 - Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy''. Cambridge University Press, 2005, pp. 333–346</ref> === Falha ne l speilho === Drento de poucas sumanas passado l lhançamiento de l telscópio, pulas eimaiges que buoltában, quedou eibidente qu'habie un sério porblema cul sistema ótico. Ambora las eimaiges parecessen d'ampeço ser mais nítidas de l que las eimaiges oubtidas an tierra, l telscópio falhou an oubter un foco tan sato cumo sperado. Eimaiges de fuontes pontuales éran difusas nun centeilha de mais de 1 arcsec, an beç de tener ua funçon de spalhamiento pontual (PSF) drento dun círclo de 0,1 arcsec de diámetro, cumo habie sido specificado ne ls requesitos técnicos de l porjeto.<ref>Burrows, C.J. et alii. [http://ucp.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?doi=10.1086/185950 "The imaging performance of the Hubble Space Telescope"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN ''Astrophysical Journal'', 1991, part 2. p. L21, |series 369</ref> L'análeze de las eimaiges borradas mostrou que la causa de l porblema era que l speilho percipal tenie sido custruído cun ua forma errada. Anque tener sido probabelmente l speilho mais percisamente custruído de todos ls tiempos, cun bariaçones de solo 10 nanómetros a partir de la rebuolta prebista,<ref name="ScienceSPF"/> era praino an demasia nas bordas an cerca de 2.200 nanómetros (2,2 mícrones).<ref name="Servicing Mission 1">[http://hubble.nasa.gov/missions/sm1.php ''Servicing Mission 1''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420202154/http://hubble.nasa.gov/missions/sm1.php |date=2008-04-20 }}. NASA, acesso 26 abr 2008</ref> Esta defrença fui catastrófica, porduzindo ua [[aberraçon sférica]] grabe.<ref name="Tatarewicz, SP-4219, p. 375">Tatarewicz, p. 375.</ref> La falha de l speilho afetou relatibamente pouco l'ouserbaçon an alta resoluçon d'oubjetos brilhantes i la spetroscopia; inda assi, la perda de luç ne l grande halo çfocado an redror reduzia seberamente l'outelidade de l telscópio para oubjetos de brilho fraco ó para eimaiges d'alto cuntreste. Esto seneficaba que quaije todos ls porgramas cosmológicos quedában praticamente ambiabelizados, ua beç qu'eisigen l'ouserbaçon d'oubjetos stremamente pálidos.<ref name="Tatarewicz, SP-4219, p. 375"/> La NASA i l telscópio passórun a ser albo de muitas piadas, i l porjeto fui cunsidrado popularmente cumo un alifante branco. Por eisemplo, na comédia de 1991 ''The Naked Gun 2 ½: The Smell of Fear'', l Hubble fui cumparado al [[Titanic]], al [[Hindenburg]] i al [[Edsel]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0102510/ ''The Naked Gun 2½: The Smell of Fear'']. Internet Movie Database, 26 abr 2008</ref> Nun oustante, durante ls purmeiros trés anhos de a misson Hubble, mesmo antes de las correçones óticas posteriores, l telscópio cunseguiu rializar un grande númaro d'ouserbaçones pordutibas. L'erro fui bien caratelizado i era stable, permitindo als astrónomos outimizar ls resultados oubtidos atrabeç de técnicas cumpensatórias sofisticadas de processamiento d'eimaige.<ref>Dunar & Waring, pp. 514–515.</ref> [[Fexeiro:Improvement in Hubble images after SMM1.jpg|thumb|left|250px|Cumparaçon de las eimaiges antes i depuis de la correçon de la falha de l speilho]] [[Fexeiro:Upgrading Hubble during SM1.jpg|thumb|left|250px|Ls astronautas Musgrabe i Hoffman na Misson de Serbício 1]] [[Fexeiro:STS-103 Hubble EVA.jpg|thumb|left|250px|Astronautas trabalhando ne ls giroscópios durante la Misson 3A]] Para se corregir l porblema de l'aberraçon sférica fui establecido l sistema Corrective Optics Space Telescope Axial Replacement (COSTAR), custituído por dous speilhos de cumpensaçon de la falha.<ref>Jedrzejewski, R.I. et alii. "In-orbit performance of the COSTAR-corrected Faint Object Camera". IN ''Astrophysical Journal Letters'', volume 435, 1994, pp. L7–L10</ref> Para ajustar l sistema COSTAR ne l telscópio, un de ls outros strumientos tubo de ser remobido, i ls astrónomos selecionórun l High Sped Photometer para ser sacrificado.<ref>Tatarewicz, p. 376</ref> Bárias missones de l baibén spacial fúrun lhançadas para cunsertos, sustituiçon de strumientos i outros ajustes.<ref name="COSTARNotNeeded">[http://www.stsci.edu/hst/HST_overview/index_html#costar ''Corrective Optics Space Telescope Axial Replacement'']. STSci</ref> === Missones de serbício === {{AP|[[Missones de serbício de l Hubble]]}} ==== Misson 1 ==== L telscópio habie sido cuncebido de modo que podisse sofrer manutençon regular, mas depuis que l porblema cul speilho bieno a a tona, la purmeira misson de manutençon assumiu ua amportança mui maior, i ls astronautas tenerien que rializar un stenso trabalho ne l telscópio para anstalar la ótica corretiba. Ls siete astronautas scolhidos pa a misson fúrun treinados antensibamente ne l'uso de las cien ó mais ferramientas specializadas que serien neçairas. L baibén spacial [[Endeavour]], an sue misson [[STS-61]], lhançada an dezembre de 1993, anstalou bários strumientos i outros eiquipamientos al lhongo dun total de 10 dies.<ref>Tatarewicz, pp. 384–387.</ref> Mais amportante, l High Speed Photometer (fotómetro d'alta belocidade) fui sustituído pul pacote de lhentes corretibas COSTAR i la WFPC fui sustituída pula Wide Field and Planetary Camera 2 (WFPC2), cul sou sistema anterno de correçon ótica. Para alhá desso, ls [[painéis solares]] i sue ounidade d'eiletrónicos fúrun sustituídos, bien cumo quatro de ls [[giroscópio]]s outelizados ne l sistema de direcionamiento de l telscópio, dues ounidades de cuntrole eilétrico i outros cumponentes eilétricos, i dous [[magnetómetro]]s. Ls cumputadores de bordo fúrun atualizados i, finalmente, la órbita de l telscópio fui retificada, para cumpensar l [[decaimiento orbital]] de 3 anhos d'arrastro pula atmosfera superior.<ref name="Servicing Mission 1"/> An 13 janeiro de 1994 la NASA declarou que a misson fura un sucesso i mostrou la purmeira eimaige nítida oubtida cula correçon de l sistema ótico.<ref>Trauger J.T. et alii. "The on-orbit performance of WFPC2". IN ''Astrophysical Journal Letters'', volume 435, 1994, pp. L3–L6</ref> ==== Misson 2 ==== La Misson de Serbício 2, cunduzida pul [[Discovery]] ([[STS-82]]) an febreiro de 1997, sustituiu l GHRS i l FOS de l Space Telescope Imaging Spectrograph (STIS) i l Near Infrared Camera and Multi-Object Spetrometer (NICMOS), sustituiu un Engineering and Science Tape Recorder por un Solid State Recorder, reparou l'eisolamiento térmico i outra beç retificou la órbita de l Hubble.<ref>[http://hubble.nasa.gov/missions/sm2.php ''Servicing Mission 2''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419153631/http://hubble.nasa.gov/missions/sm2.php |date=2008-04-19 }}. NASA, 26 abr 2008</ref> L NICMOS cuntenie un dissipador de calor de nitrogénio sólido para reduzir l rugido térmico de l strumiento, mas lhougo depuis qu'el fui anstalado, ua spanson térmica inesperada resultou que parte de l dissipador de calor antrou an cuntato cun un defletor ótico. Esto lhebou a un oumiento de la taxa de calecimiento ne l strumiento, reduzindo sue bida útele sperada de 4,5 anhos para cerca de dous anhos.<ref name="NICMOStemp">[http://www.stsci.edu/hst/nicmos/performance/temperature ''NICMOS Temperature History'']. STSI, 25 abr 2008</ref> ==== Misson 3A ==== La Misson de Serbício 3A ([[STS-103]]), cunduzida pula Discovery, tubo lhugar an dezembre de 1999, i fui ua adataçon de la Misson de Serbício 3 depuis que trés de ls seis giroscópios a bordo falhórun. Un outro falhou poucas sumanas antes de a misson, tornando l telscópio ancapaç de rializar ouserbaçones científicas. A misson sustituiu todos ls seis giroscópios, un Fine Guidance Sensor i l cumputador, anstalou un [[kit]] de melhoramiento de tenson/temperatura (BIK) para ampedir que la baterie subreaquecisse, i sustituiu cobertores d'eisolamiento térmico.<ref>[http://sm3a.gsfc.nasa.gov/overview.html ''Servicing Mission 3A Overview''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509190700/http://sm3a.gsfc.nasa.gov/overview.html |date=2008-05-09 }}. NASA, acesso 26 abr 2008</ref> Ambora l nuobo cumputador nun fusse propiamente ua poténcia (processador [[Intel 486]] de 25&nbsp;MHç cun dous [[megabyte]]s de [[RAM]]), inda ye 20 bezes mais rápido i ten seis bezes mais mimória que l DF-224 sustituído. L nuobo cumputador oumentou l rendimiento trasferindo alguas tarefas de cumputaçon feitas ne l tierra pa la sonda, i eiquenomizou denheiro permitindo l'uso de lhenguaiges de porgramaçon modernas.<ref>Lockheed Martin Missiles and Space. [http://hubble.nasa.gov/a_pdf/news/SM3A-MediaGuide.pdf ''Hubble Space Telescope Servicing Mission 3A Media Reference Guide'']. NASA, acesso 27 abr 2008, pp. 5-9</ref> ==== Misson 3B ==== La Misson de Serbício 3B ([[STS-109]]), lhiebada pul [[Columbia]] an márcio de 2002, anstalou un nuobo strumiento, cula FOC (l radadeiro strumiento ouriginal) sendo sustituída pula Advanced Camera for Surveys (ACS). Esso seneficaba que l COSTAR yá nun era necessairo, ua beç que todos ls strumientos nuobos fúrun custruídos para cumpensáren l'aberraçon de l speilho percipal.<ref name="COSTARNotNeeded"/> A misson tamien biu l renacimiento de l NICMOS, que tenie perdido la refrigeraçon an 1999. Un nuobo sistema de refrigeraçon fui anstalado, que reduziu la temperatura de l strumiento l suficiente para que podisse ser útele outra beç. Ambora nun tan frie quanto l sou porjeto ouriginal prebia, la temperatura se tornou mais stable, l qu'an muitos aspetos repersentou ua bantaige. L ACS an particular reforçou las capacidades de l Hubble; el i l NICMOS rializórun las eimaiges de l [[Hubble Ultra Deep Field]].<ref name="NICMOStemp"/> A misson sustituiu ls painéis solares pula segunda beç. ls painéis nuobos fúrun porduzidos a partir de ls criados pa l sistema comsat d'irídio i éran menores an dous terços de l que ls antigos, resultando an menos arrastro contra la ténue de l'atmosfera superior i fornecendo 30% la mais d'einergie. L'einergie adicional permitiu que todos ls strumientos a bordo de l Hubble podíssen ser eisecutados an simultáneo, i reduziu un porblema de bibraçon qu'ocorria quando ls painéis antigos, mais rígidos, se spunhan al Sol ó del se ocultában. La Power Distribution Unit fui tamien sustituída, la fin de corregir un porblema cun [[relé]]s andurecidos, un procedimiento qu'eisigiu l çligamiento cumpleto de l'einergie pula purmeira beç zde que l telscópio fura lhançado.<ref>[http://hubble.nasa.gov/missions/sm3b.php ''Servicing Mission 3''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407164008/http://hubble.nasa.gov/missions/sm3b.php |date=2008-04-07 }}. NASA, acesso 26 abr 2008</ref> ==== Misson 4 ==== [[Fexeiro:STS-125 May 17 EVA.jpg|thumb|250px|Astronautas trabalhando ne l Hubble na Misson de Serbício 4]] La Misson de Serbício 4, que tubo lhugar an maio de 2009, fui la radadeira misson de l baibén regular ([[STS-125]]) pa l Telscópio Spacial Hubble.<ref name="NASA_SM4_summ1">[http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/servicing/SM4/main/Summary_FS_HTML.html ''Hubble Space Telescope Servicing Mission 4''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907030532/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/servicing/SM4/main/Summary_FS_HTML.html |date=2008-09-07 }} NASA, 29 Set 2008.</ref> A misson fura planeada para 14 d'outubre de 2008.<ref>[http://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/sep/HQ_M08-181_New_launch_dates.html ''Media Advisory: M08-181: NASA Announces New Target Launch Dates, Status News Conference''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925014604/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/sep/HQ_M08-181_New_launch_dates.html |date=2008-09-25 }}. NASA, acess0 26 abr 2008</ref> Inda assi, an 27 setembre de 2008 l Science Instrument Command and Data Handling (SIC&DH) de l Hubble falhou. Todos ls dados científicos passan por esta ounidade antes que puodan ser trasmitidos pa la Tierra. Ambora tubisse ua ounidade de [[backup]], se l backup falhasse la bida útele de l Hubble starie ancerrada.<ref name="suddenly quiet">[http://www.sciencenews.org/view/generic/id/37004/description/Hubble_suddenly_quiet "Hubble suddenly quiet"]. IN ''Science News'', 29 set 2008.</ref> Por cunseguinte, an 29 de setembre de 2008, la NASA anunciou que l lhançamiento de la SM4 serie adiado até 2009 para que l'ounidade SIC&DH podisse ser sustituída.<ref>Dunn, Marcia. [http://news.yahoo.com/s/ap/20080929/ap_on_sc/shuttle_hubble;_ylt=AvAw5HEasAToF2tx0FbY6Kms0NUE ''NASA delays repair mission to Hubble telescope'']. Yahoo news, September 29, 2008.</ref> La SM4, cun ua ounidade de sustituiçon de l SIC&DH, fui lhançada a bordo de l baibén [[Atlantis]] an 11 de maio de 2009.<ref name="NASA_SM4_summ2">[http://www.nasa.gov/pdf/252452main_FS_SM4_Summary.pdf ''Hubble Space Telescope Servicing Mission 4''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102065541/http://www.nasa.gov/pdf/252452main_FS_SM4_Summary.pdf |date=2012-11-02 }}. NASA, accsso 12 mai 2009</ref><ref name="AvWeek_SM4_launch">Morris, Jefferson. [http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=space&id=news/Atlantislaunch051109.xml&headline=Shuttle%20Blasts%20Off%20To%20Repair%20Hubble "Shuttle Blasts Off To Repair Hubble"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129044714/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=space&id=news%2FAtlantislaunch051109.xml&headline=Shuttle%20Blasts%20Off%20To%20Repair%20Hubble |date=2011-11-29 }}. IN ''Aviation Week'', 11 de maio de 2009.</ref> Na SM4 ls astronautas, al lhongo de cinco caminadas spaciales, anstalórun dous nuobos strumientos, la Wide Field Camera 3 (cámera de campo ancho - WFC3), i l Cosmic Origins Spetrograph (spetrógrafo d'ouriges cósmicas - COS). La WFC3 bai oumentar las capacidades d'ouserbaçon de l Hubble ne l'ultrabioleta i na luç besible an até 35 bezes debido a la sue maior sensibelidade i maior campo de bison.<ref name="COSTARNotNeeded"/> A misson reparou dous strumientos qu'habien falhado, la Advanced Camera for Surveys (cámara abançada para pesquisas - ACS) i l Space Telescope Imaging Spetrograph (spetrógrafo d'eimaiges telescópicas spaciales - STIS). Ls astronautas tamien rializórun sustituiçones d'outros cumponentes, ancluindo trés Rate Sensor Units, un de ls trés Fine Guidance Sensors (FGS), l'ounidade SIC&DH; todas las seis bateries de níquel-heidrogénio, i trés mantas d'eisolamiento térmico de proteçon. Las bateries nunca tenien sido sustituídas i durórun mais de 13 anhos para alhá de la sue bida prebista.<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/servicing/SM4/main/Battery_FS_HTML.html ''Hubble Nickel Hydrogen Batteries''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522135443/https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/servicing/SM4/main/Battery_FS_HTML.html |date=2017-05-22 }}. NASA, 20 mai 2009</ref> L Atlantis lhibertou l Hubble pa l spácio an 19 de maio de 2009, depuis de todos ls reparos séren feitos cun sucesso. Depuis de testes i calibraçon, l Hubble retomou l'ouparaçon de rotina an setembre de 2009.<ref>[http://www.nasa.gov/home/hqnews/2009/sep/HQ_09-205_New_Hubble_Images.html ''Sen. Mikulski Unveils First Images from Rejuvenated Hubble'']. NASA, 9 set 2009</ref> Estes sfuorços dében manter l telscópio an pleno funcionamiento pul menos até 2014, i talbeç mais.<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/servicing/SM4/main/index.html ''Servicing Mission 4'']. NASA, acesso 21 set 2008</ref> L Hubble fui ouriginalmente cuncebido para ser debolbido a la Tierra a bordo dun baibén spacial. Cula reforma de la frota prebista para 2011, nun será mais possible. Ls angenheiros de la NASA zambolbírun l Soft Capture and Rendezvous System (SCRS), un çpositibo an forma d'anielho que fui aneixado a l'antepara de ré de l Hubble durante la SM4, l que permitirá l'ancuontro, catura i çcarte siguro de l Hubble por ua misson tripulada ó robótica ne l feturo.<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/servicing/SM4/main/SCRS_FS_HTML.html ''Soft Capture and Rendezvous System''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911224222/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/servicing/SM4/main/SCRS_FS_HTML.html |date=2008-09-11 }}. NASA, 20 de maio de 2009</ref> == Cuntrole an tierra == [[Fexeiro:Diagram of Hubble's orbit.jpg|thumb|250px|Diagrama de la órbita de l Hubble]] [[Fexeiro:Hubble Control Centre.jpg|thumb|250px|Sala de cuntrole de l Hubble ne l Goddard Space Flight Center]] L [[Space Telescope Science Institute]] (STSI) ye l respunsable pula sploraçon científica de l telscópio i pula lhiberaçon de dados pa ls astrónomos. L STSI ye ouperado pula Association of Universities for Research in Astronomy (AURA), i stá lhocalizado an [[Baltimore]], [[Maryland]], ne l campus de Homewood de la [[Ounibersidade Johns Hopkins]], ua de las 33 ounibersidades de ls EUA i 7 feliales anternacionales que cumponen l cunsórcio AURA. L STSI fui criado an 1981<ref>[http://www.stsci.edu/institute/AURA Space Telescope Science Institute - AURA]</ref>, passado ua spece de lhuita de poder antre la NASA i la quemunidade científica an giral. NASA querie manter esta funçon "an casa", mas ls cientistas querien que fusse baseada nua anstituiçon académica.<ref>Dunar & Waring, pp. 486–487.</ref><ref>Roman, Nancy Grace. [http://history.nasa.gov/SP-4407/vol5/ExploreUnknown.pdf "Exploring the Universe: Space-Based Astronomy and Astrophysics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170120024958/https://history.nasa.gov/SP-4407/vol5/ExploreUnknown.pdf |date=2017-01-20 }}. IN Logsdon, John M. ''op. cit''. p. 536.</ref> Outra tarefa bastante cumplexa que recai pa l STSI ye la porgramaçon de l cronograma d'ouserbaçones de l telscópio; ls horairos d'ouserbaçon son giralmente defenidos cun pouca antecedéncia para eibitar tornar l'agenda rígida demales.<ref>STScI. ''Hubble Space Telescope Primer for Cycle 17'', Cap. 2.</ref> L Hubble stá situado nua órbita baixa de la Tierra, para que puoda ser alcançado pul carreira spacial para missones de serbício, mas esso senefica que la maiorie de ls albos astronómicos son ocultadas pula Tierra al lhongo de pouco menos de la metade de cada órbita. Ouserbaçones nun puoden tener lhugar quando l telscópio passa pula [[anomalia de l Atlántico Sul]], debido als nibles eilebados de [[radiaçon]], i hai tamien zonas de scluson cunsidrables an torno de la [[Lhuna]], de la Tierra i de l [[Sol]] (ampedindo ouserbaçones de [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]]). L ángulo d'eibason solar ye cerca de 50°, que ye specificado para ampedir la luç de l sol d'eiluminar qualquiera parte de la OTA. Ouserbaçones de la Tierra fúrun ousadas ​​lhougo ne l'ampeço de l porgrama para gerar campos prainos pa l strumiento WFPC1. Eesiste ua chamada "zona de bison cuntínua" (ZBC), an aprossimadamente 90 graus an relaçon al praino de la órbita de l Hubble, an que ls albos astronómicos nun son ocultadas por lhongos períodos. Debido a la [[precesson]] de la órbita, la lhocalizaçon de la ZBC mobe-se lhentamente durante un período d'uito sumanas. Porque la parte de la Tierra stá siempre drento d'aprossimadamente 30° de regiones drento de l ZBC, l brilho çperso de la Tierra puode ser eilebado por lhongos períodos durante las ouserbaçones na ZBC. Cumo l Hubble orbita na atmosfera superior, muda sue órbita al lhongo de l tiempo dua forma que nun ye satamente prebesible. La densidade de l'atmosfera superior barie d'acuordo cun muitos fatores, i esso senefica que la posiçon prebista de l Hubble pa l tiempo de seis sumanas puode tener un erro d'até 4.000&nbsp;Km.<ref>Diane Karakla, Susan Rose. ''HST Primer for Cycle 14'', STScI, 2004.</ref> L'apoio d'angenharie pa l Hubble ye fornecido pula NASA i pessonal cuntratado ne l Goddard Space Flight Center an [[Greenbelt]], Maryland, 48&nbsp;Km al sul de l STSI. L'ouparaçon de l Hubble ye monitorada 24 horas por die por quatro eiquipes de cuntroladores de bo que cumponen sue Eiquipa de Ouparaçones.<ref>[http://www.nasa.gov/pdf/206047main_STOCC-FS-2007-09-090_12_4.pdf ''Hubble Space Telescope Servicing Mission 4''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129101653/http://www.nasa.gov/pdf/206047main_STOCC-FS-2007-09-090_12_4.pdf |date=2011-11-29 }}. Space Telescope Operations Control Center, NASA</ref> == De la cámara als cientistas == === Trasmisson pa la Tierra === Ls dados recolhidos pul Hubble éran einicialmente armazenados na nabe. A la data de l sou lhançamiento, l'eiquipamiento d'armazenamiento cunsistia an grabadores de fita ([[Grabador cassete|cassete]]), sendo sustituídos por çpositibos nó-macánicos durante las missones d'assisténcia 2 i 3A. Depuis d'armazenados, ls dados son trasferidos pa las anstalaçones an tierra atrabeç dua rede de [[satélite artificial|satélites]] cuncebida de modo qu'outros satélites an [[Órbita terrestre baixa|órbitas baixas]] puodan quemunicar culas respetibas anstalaçones de cuntrole de misson durante cerca de 85% de l sou tiempo an [[órbita]]. Esta rede de satélites fui batizada de ''[[Tracking and Data Relay Satellite System]]'' (TDRSS). Ls dados son anton retransmitidos pa las staçones terrestres de l TDRSS i, mais tarde, pa l [[Goddard Space Flight Center]] para arquibaçon.<ref name="Telemetry">[http://hubble.nasa.gov/operations/capture-image.php ''The Hubble Program: Hubble Operations — Capturing Images''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110325225111/http://hubble.nasa.gov/operations/capture-image.php |date=2011-03-25 }}. NASA, acesso 8 jul 2008</ref> === Arquibo === Todos ls dados recolhidos pul Hubble son eibentualmente çponibelizados al público atrabeç de ls websites de l STSI, CADC i [[ESO]]. Mas, l'acesso a esses dados ye restringido, durante un anho, al ''Ambestigador Percipal'' i alguns outros astrónomos por el zeignados. Inda assi, l ''Percipal'' puode requerer junto de l STSI l'alargamiento deste prazo.<ref>STScI, Section 7.2</ref> Las ouserbaçones rializadas durante l {{NT|Diretor's Discretionary|tiempo atribuído}} son publicadas eimediatamente, sin prazo. Dados subre la calibraige de ls strumientos i outras [[frame]]s inutelizadas son tamien publicados sin qualquiera atraso. To anformaçon custante neste arquibo ancontra-se ne l formato [[FITS]], mui recomendado para análeze astronómica, mas nun para outelizaçon generalizada.<ref>Primer, Chapter 7.</ref> L [[Hubble Heritage Project]] porcessoa i publica ua pequeinha seleçon de las eimaiges mais ampressionantes ne ls formatos [[JPEG]] i [[TIFF]].<ref>[http://heritage.stsci.edu/ ''The Hubble Heritage Project'']. STScI, acesso 26 abr 2008</ref> === Reduçon de l ''pipeline'' === Ls dados astronómicos recolhidos cun [[CCD]]s dében ser processados/calibrados an bárias ouparaçones até stáren preparados para análeze astronómica. L STSI zambolbiu software sofisticado qu'outomaticamente calibra ls dados siempre que son requesitados de l'arquibo, usando ls melhores fexeiros de calibraçon possibles. Este processamiento an tiempo rial amplica que requesiçones de grandes belumes de dados puoden demorar un die ó mais para séren processadas i debolbidas. Este porcesso de calibraçon outomática ye zeignado de ''reduçon de l [[pipeline]]'', i ye cada beç mais quemun ne ls ouserbatórios. Inda assi, ls própios astrónomos puoden requesitar ls fexeiros de calibraçon i eisecutar l sofware de reduçon de l pipeline lhocalmente, acunselhable quando ye necessairo outelizar outros fexeiros de calibraçon que nun aqueilhes selecionados outomaticamente.<ref>STScI, Section 7.2.1</ref> === Análeze de ls dados === L'análeze de ls dados recolhidos pul Hubble puode rializar-se atrabeç de bários pacotes, ambora l STSI tenga cuncebido l STSDAS (''Space Telescope Science Data Analysis System'') specialmente para esso. Para alhá d'ancluir todas las ferramientas neçairas al porcesso de reduçon de l pipeline (pa ls fexeiros an bruto), çpone tamien de bárias outras ferramientas de [[processamiento d'eimaige]], specializadas pa l tipo de dados recolhidos pul Hubble. L software ye eisecutado cumo un módulo de l [[IRAF]], un porgrama de reduçon de dados astronómicos mui popular que ye eisecutado an bárias bariantes de [[Linux]] i [[MacOS X]].<ref>STScI, Section 7.1.1</ref> == Lhegado == === Ampato na astronomie === [[Fexeiro:Eagle nebula pillars.jpg|250px|thumb|Ua de las mais famosas eimaiges de l Hubble, "Pedamiegos de la Criaçon" mostrando la [[Nebulosa de la Águila]]]] [[Fexeiro:Hubble ultra deep field high rez edit1.jpg|thumb|250px|[[Galáxia]]s çtantes ne l spácio perfundo, nua [[retrato]] ''[[Hubble Ultra Deep Field]]''.]] [[Fexeiro:Planetary Nebula M2-9.jpg|thumb|250px|La nebulosa planetária [[M2-9]], solo ua antre las miles de struturas cósmicas fascinantes rebeladas pul Hubble]] [[Fexeiro:Mars and Syrtis Major - GPN-2000-000923.jpg|thumb|250px|L planeta [[Marte (planeta)|Marte]] bisto pul Hubble]] L Hubble ten ajudado a resulber alguns antigos porblemas de l'astronomie, bien cumo rebelado nuobos resultados qu'eisigiran nuobas teories para splicá-los. Antre sues percipales cunquistas stá la mediçon de las çtáncias de las [[cefeida]]s cun percison inédita i, cun esso, lhemitando l balor de la [[custante de Hubble]] - la medida de la taxa na qual l'ouniberso stá an spanson, que tamien stá relacionada cula sue eidade. Antes de l lhançamiento de l Hubble las stimatibas de la custante de Hubble tipicamente tenien erros d'até 50%, mas las mediçones de l Hubble de ​​cefeidas ne l [[aglomerado de Birge]] i outros aglomerados de galáxias çtantes forneciu un balor medido cun ua percison de ± 10%, l que ye cunsistente cun outras medidas mais percisas feitas zde l lhançamiento de l Hubble usando outras técnicas.<ref>Freedman, W. L. et alii. ["Final Results from the Hubble Space Telescope Key Project to Measure the Hubble Constant"]. IN ''Astrophysical Journal'', volume 553, nº1. pp. 47–72</ref> Anquanto que l Hubble ajudou a refinar las stimatibas de l'eidade de l'ouniberso, el tamien colocou an dúbeda las teories subre l sou feturo. Astrónomos de l High-z Supernoba Search Tean i de l Supernova Cosmology Project ousórun l telscópio para ouserbar [[supernoba]]s çtantes i çcubriran eibidéncias de que, lhoinge de zaceleraçon sob l'anfluéncia de la grabidade, l'ouniberso puode de fato star se spandindo nua taxa d'aceleraçon. Esta aceleraçon fui mais tarde medida cun mais percison por outros telscópios terrestres i spaciales, cunfirmando la custataçon de l Hubble. La causa desta aceleraçon permanece mal cumprendida, mas atribui-se mais quemumente a l'anfluéncia de la [[einergie scura]].<ref>[http://supernova.lbl.gov/ ''Supernova Cosmology Project'']. Lawrence Berkeley Laboratory, 2008</ref><ref>[http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=does-dark-energy-exist "Does Dark Energy Exist?"]. IN ''Scientific American'', 16-06-2009</ref><ref>Seife, Charles. "Dark Energy Tiptoes Toward the Spotlight" IN ''Science'', 20 jun 2003, vol. 300, nº 5627. pp. 1896–1897</ref> Ls spetros i eimaiges d'alta resoluçon fornecidos pul Hubble ténen sido particularmente úteles para stablecer la prebaléncia de [[Buraco negro|buracos negros]] ne l núcleo de galáxias próssimas. Ambora tubisse sido suposto na década de 1960 que ls buracos negros serien ancontrados ne ls centros d'alguas galáxias, coube al Hubble cuntribuir para amostrar que ls buracos negros son, probabelmente, quemuns ne ls centros galáticos, i nun solo, mas tamien que las massas de ls buracos negros i las propiadades destas galáxias stan antimamente relacionadas.<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/photo_gallery/caption/hst_blkhole.txt ''Hubble Confirms Existence of Massive Black Hole at Heart of Active Galaxy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918102629/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/photo_gallery/caption/hst_blkhole.txt |date=2011-09-18 }}. Goddard Space Flight Center, NASA, 25 mai 1994</ref><ref>Gebhardt, K. ey alii. ["A Relationship between Nuclear Black Hole Mass and Galaxy Velocity Dispersion"]. IN ''Astrophysical Journal'', 2000, volume 539, pp. L13–L16</ref><ref>Ho, Luis C. et alii. "A Fundamental Relationship between Supermassive Black Holes and their Host Galaxies". IN ''The Astrophysical Journal'', 2000, volume 539, nº1, pp. L9–L12</ref> La colison de l [[cometa Shoemaker-Levy 9]] cun [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] an 1994 fui un persente pa ls astrónomos, acuntecendo solo alguns meses passado ua misson de manutençon restourar l zampenho ótico de l Hubble. Las eimaiges que l Hubble cunseguiu de l planeta fúrun mais nítidas de l que qualesquiera outras tomadas zde la passaige de la [[Voyager 2]] an 1979, i fúrun cruciales pa l studo de la dinámica de la colison dun cometa cun Júpiter, un eibento ralo. Outras grandes çcubiertas feitas usando dados de l Hubble ancluen çcos proto-planetairos na [[nebulosa de Ourion]];<ref>[http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/24/text/ ''Hubble Confirms Abundance of Protoplanetary Disks around Newborn Stars'']. STScI, 13 jun 1994</ref> eibidéncias de la persença de [[planetas stra-solares]] an torno de streilhas cumo l Sol<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/exoplanet_transit.html ''Hubble Finds Extrasolar Planets Far Across Galaxy'']. NASA, 4 out 2006</ref> i las cuntrapartidas óticas de las inda misteriosas splusones de [[centeilhas gama]].<ref>[http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast26mar99_1.htm ''Autopsy of an Explosion''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110630101413/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/1999/ast26mar99_1/ |date=2011-06-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110630101413/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/1999/ast26mar99_1/ |date=2011-06-30 }}. NASA, 26 mar 1999</ref> L Hubble tamien ten sido ousado para studar ls oubjetos ne ls cunfines de l [[Sistema Solar]], ancluindo planetas nanos [[Pluton]] i [[Eris (planeta nano)|Éris]].<ref>[http://apod.nasa.gov/apod/ap960311.html ''APOD: March 11, 1996&nbsp;– Hubble Telescope Maps Pluto'']. NASA, 26 abr 2008</ref><ref>[http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/24/full/ ''Astronomers Measure Mass of Largest Dwarf Planet'']. NASA, 14 jun 2007</ref> Un lhegado único de l Hubble son las eimaiges porduzidas pulas cámeras de spácio perfundo i ultraprofundo, de sensibelidade inigualable an cumprimientos de óndia besibles, criando eimaiges de las mais çtantes regiones de l cielo yá oubtidas nestes cumprimientos de óndia. Las eimaiges rebelan galáxias la bilhones d'anhos-luç de çtáncia, i ténen tanto gerado cumo susidiado ua grande cantidade de trabalhos científicos, abrindo ua nuoba jinela pa l Ouniberso primordial.<ref name="nature">[http://www.nature.com/news/2008/080919/full/news.2008.1122.html "How they wonder what you are"]. IN ''Nature News'', 19 Set 2008</ref><ref name=gans>Gänsicke et al. [http://arxiv.org/abs/0809.2562 "SCP06F6: A carbon-rich extragalactic transient at redshift z~0.14"]. Preprint, 2008.</ref> Muitos fatos oubjetibos mostran l'ampato positibo de l Hubble na astronomie. Mais de 9.000 trabalhos cun base an dados de l Hubble ténen sido publicados an jornales ''[[peer-review]]ed'',<ref>[http://archive.stsci.edu/hst/bibliography/pubstat.html ''HST Publication Statistics'']. STScI, 9 set 2009-09-09</ref> i einúmaros outros surgiran an anales d'eibentos. An média, un trabalho cun base an dados de l Hubble recibe cerca de dues bezes mais citaçones de l que ls cun base an dados nó-Hubble. De ls 200 artigos científicos publicados la cada anho que recíben mais citaçones, cerca de 10% son baseadas an dados de l Hubble.<ref>''STSCi newsletter'', v. 20, issue 2, Spring 2003</ref> Ambora l Hubble tenga claramente un ampato seneficatibo na pesquisa astronómica, l custo financeiro desse ampato ten sido grande. Un studo subre ls ampatos relatibos a l'astronomie de tamanhos defrentes de telscópios çcubriu qu'anquanto ls trabalhos cun base an dados de l Hubble gírun 15 bezes mais citaçones de l que ls baseados an telscópios de tierra, ls custos de custruçon i manutençon de l Hubble son cerca de 100 bezes maiores.<ref>Benn, C.R. & Sánchez, S.F. "Scientific Impact of Large Telescopes". IN ''Publications of the Astronomical Society of the Pacific'', 2001, volume 113, nº 781, p. 385</ref> Tomar la decison antre ambestir an telscópios terrestres ó spaciales ne l feturo ye algo cumplexo. Mesmo antes de l Hubble ser lhançado, técnicas specializadas terrestres oubtibírun eimaiges óticas i anfrabermelhas de resoluçon mais alta de l que l Hubble, ambora restritas a albos cerca de 100 bezes mais brilhantes que l menor albo ouserbado pul Hubble. Zde anton, ls abanços na [[ótica adatatiba]] stendírun ls recursos d'alta resoluçon de telscópios terrestres pa l'eimaige anfrabermelha d'oubjetos fracos. L'outelidade de la ótica adatatiba bersus las ouserbaçones de l Hubble depende fuortemente de ls detalhes particulares de la pesquisa a ser feita. Nas faixas besibles, la ótica adatatiba solo puode corregir un campo relatibamente pequeinho de bista, anquanto l Hubble puode porduzir eimaiges óticas d'alta resoluçon al lhongo dun basto campo. Solo ua pequeinha fraçon d'oubjetos astronómicos puode ser registrada an alta resoluçon a partir de la Tierra; an cuntreste, l Hubble puode rializar ouserbaçones d'alta resoluçon de qualquiera parte de l cielo noturno, i an oubjetos stremamente pálidos.<ref>Haniff, C. A. et alii. "The first images from optical aperture synthesis". IN '' Nature'', ago 1987, volume 328, nº 6132, p. 694</ref><ref>Buscher, D. F. et alii. "Detection of a bright feature on the surface of Betelgeuse". IN ''Monthly Notices''. Royal Astronomical Society, volume 245, jul 1990, p. 7</ref> === Popularizaçon de la ciéncia === Siempre fui parte amportante de a misson de l Hubble caturar l'eimaginaçon de l público, dada la cunsidrable populaçon de cuntribuintes que possibelitórun la sue custruçon i l financiamiento de ls custos ouperacionales.<ref>[http://www1.nasa.gov/pdf/1968main_strategi.pdf ''National Aeronautics and Space Administration 2003 Strategic Plan''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018124755/http://www.nasa.gov/pdf/1968main_strategi.pdf |date=2012-10-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018124755/http://www.nasa.gov/pdf/1968main_strategi.pdf |date=2012-10-18 }}. NASA, 2003</ref> Bárias eniciatibas ténen cuntribuído para manter l público anformado subre las atebidades de l Hubble. L [[Hubble Heritage Project]] fui criado para porduzir eimaiges d'alta culidade para cunsumo público de ls oubjetos mais antressantes i marcantes ouserbados. L'eiquipe de l porjeto ye custituída por astrónomos amadores i profissionales, bien cumo de pessonas cun spriéncia para alhá de l'astronomie, i anfatiza l caráter stético de las eimaiges de l Hubble. L porjeto çpone dun cierto tiempo d'ouserbaçon ne l cronograma de l telscópio para porduzir eimaiges inéditas an quelores.<ref>[http://heritage.stsci.edu/commonpages/infoindex/ourproject/moreproject.html ''The Hubble Heritage Project'']. STScI, 2008</ref> Para alhá desso, l STSI mantén bários sites pa l público an giral, cuntendo eimaiges de l Hubble i anformaçones subre l telscópio. La dibulgaçon ye cordenada pul Office for Public Outreach, que fui criado an 2000 para garantir que ls cuntribuintes de ls EUA beijan ls benefícios de sous ambestimientos ne l porgrama de l telscópio spacial.<ref>[http://hubblesite.org/ HubbleSite - STScI]</ref><ref>[http://hubblesite.org/newscenter/ NewsCenter - STScI]</ref><ref>[http://hubblesite.org/newscenter/archive/ ''News Release Archive: Entire Collection'']. STScI, 2008</ref><ref>[http://hubblesite.org/about_us/public-talks.shtml ''Hubble Public Talks'']. STScI, 2008</ref> Zde 1999 las atebidades de l Hubble son dibulgadas na Ouropa pul [[Hubble European Space Agency Information Centre]] (HEIC).<ref>{{Citation |title=The European Homepage For The NASA/ESA Hubble Space Telescope |url=http://www.spacetelescope.org/ |accessdate=2012-12-01 |archivedate=2011-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110221210501/http://www.spacetelescope.org/ }}</ref> Este departamiento fui criado ne l Space Telescope - European Coordinating Facility (ST-ECF), an Munique, na Almanha. A misson de l HEIC ye cumprir las tarefas de dibulgaçon i eiducaçon de l Hubble pa la [[Agéncia Spacial Ouropeia]] (ESA). L trabalho ye centrado na porduçon d'amboras i fotos antressantes que çtacan ls resultados de l Hubble pa la ciéncia i la cuntribuiçon de cientistas ouropeus pa l'ouserbatório. L grupo tamien porduç bersones an bídeo i outros materiales d'ansino. L Telscópio Spacial Hubble yá recebiu dous prémios [[Space Achievement Award]]s de la [[Space Foundation]] por sues atebidades de dibulgaçon, an 2001 i 2010.<ref>[http://2010.nationalspacesymposium.org/media/press-releases/historic-hubble-space-telescope-repair-mission-team-honored-by-the-space-founda "Historic Hubble Space Telescope Repair Mission Team Honored by the Space Foundation with 2010 Space Achievement Award"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306054724/http://2010.nationalspacesymposium.org/media/press-releases/historic-hubble-space-telescope-repair-mission-team-honored-by-the-space-founda |date=2012-03-06 }}. IN ''26th National Space Symposium'', 29 mar 2010</ref> == Outras eimaiges == <center> <gallery> File:Antennae galaxies xl.jpg|Galáxias [[Antennae]] an anteraçon File:Grav.lens1.arp.750pix.jpg|Eifeito de [[lhente grabitacional]] File:Cartwheel Galaxy.jpg|[[Galáxia Cartwheel]] File:Blackeyegalaxy.jpg|[[Galáxia Uolho Negro]] </gallery> </center> <center> <gallery> File:V838 nova.jpg|Retombo de luç an torno de [[B838 Monocerotis]] File:Catseye-big.jpg|[[Nebulosa Uolho de Gato]] File:Saturn with auroras.jpg|[[Aurora polar|Auroras]] an [[Saturno (planeta)|Saturno]] File:Uranus rings and moons.jpg|[[Ourano (planeta)|Ourano]] cun sous anéis i lhunas </gallery> </center> == Ber tamien == * [[Missones de serbício de l Hubble|Missones de serbício]] * [[Hubble Deep Field]] * [[Sploraçon spacial]] * [[Telscópio Spacial CoRoT]] {{Refréncias|col=3}} == Lhigaçones sternas == {{Commonscat|Hubble Space Telescope}} * [http://www.spacetelescope.org/ Site da ESA dedicado ao ''Hubble''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221210501/http://www.spacetelescope.org/ |date=2011-02-21 }} {{en}} * [http://www.stsci.edu/ Space Telescope Science Institute] {{en}} * [http://hubblesite.org/ Site da NASA sobre o ''Hubble'' para o público] {{en}} * [http://archive.stsci.edu/hst Arquivo de dados do ''Hubble''] {{en}} * [http://www.dailymotion.com/user/spacetelescope_org/video/x7iowj_hubblecast-23-special-seeing-the-in_tech Vídeo por Dailymotion] {{en}} {{Grandes Ouserbatórios Spaciales}} [[Catadorie:Telscópios spaciales|Hubble]] [[Catadorie:NASA]] fsjr2h2uota417a4xyrtfxazujcc4o0 Paul Cézanne 0 5478 108539 108392 2026-09-26T02:28:04Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108539 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} {{Anfo biografie |bgcolour = silver |nome = Paul Cézanne |eimaige = Paul cezanne 1861.jpg |eimaige_tamanho = 250px |eimaige_legenda = Paul Cézanne, 1861 |nacimiento_data = {{Nacimiento|19|1|1839}} |nacimiento_local = [[Fexeiro:Flag of France.svg|22px]] [[Aix-en-Provence]] |muorte_data = {{Falecimiento i eidade|19|1|1839|22|10|1906}} |muorte_local = [[Fexeiro:Flag of France.svg|22px]] [[Aix-en-Provence]] |nacionalidade = [[Francés]] |acupaçon = [[Pintor]] |causa_muorte = |género = |mobimiento = [[Ampressionismo]]. [[Pós-ampressionismo]]. [[Arte Moderna]]. |mobimiento_stético = |magnun_oupus = |scuola = |antrisses = |percipales_trabalhos = |anfluéncias = |anfluenciados = |rodapie = |assinatura = }} '''Paul Cézanne''' ([[Aix-en-Provence]], [[19 de janeiro]] de [[1839]] — [[22 de outubro]] de [[1906]]) fui un [[Pintura|pintor]] [[pós-ampressionista]] [[Fráncia|francés]], cujo trabalho forneciu las bases de la trasiçon de las cuncepçones de l fazer artístico de l [[seclo XIX]] pa l'arte radicalmente inobadora de l [[seclo XX]]. Cézanne puode ser cunsidrado cumo la puonte antre l [[ampressionismo]] de l final de l seclo XIX i l [[cubismo]] de l'ampeço de l seclo XX. La frase atribuída la [[Matisse]] i la [[Picasso]], de que Cézanne ''"ye l pai de todos nós"'', debe ser lhebada an cunta. Passado ua fase enicial dedicada als temas dramáticos i grandiloquentes própios de la scuola [[romantismo|romántica]], Paul Cézanne criou un stilo própio, anfluenciado por [[Delacroix]]. Antroduziu nas sues obras distorçones formales i altaraçones de [[perspetiba]] an benefício de la cumposiçon ó para ressaltar l belume i peso de ls oubjetos. Cuncebiu la [[quelor]] dun modo sin precedentes, defenindo defrentes belumes que fúrun eissenciales para sues cumposiçones únicas. Cézanne nun se subordinaba a las leis de la perspetiba. I si, las modificaba. La sue cuncepçon de la cumposiçon era [[arquitetura|arquitetónica]]; segundo las sues própias palabras, l sou própio stilo cunsistia an ber la [[natureza]] segundo las sues formas fundamentales: la [[sfera (geometrie)|esfera]], l [[celindro]] i l [[cone]]. Cézanne preocupaba-se mais cula cataçon destas formas de l que cula repersentaçon de l'ambiente atmosférico. Nun ye defícel ber nesta atitude ua reaçon de caráter anteletual contra l gozo puramente quelorido de l [[ampressionismo]]. Subre el, [[Renoir]] screbiu, rebatendo l crítico d'arte Castagnary: ''You me anfureço al pensar qu'el'' [Castagnary] ''nun antendiu que ''Ua Moderna Olympia'', de Cézanne, era ua obra prima clássica, mais próssima de [[Giorgione]] que de [[Claude Monet]], i que delantre del staba un pintor yá fura de l Ampressionismo.''<ref>[[Jean Renoir|RENOIR, Jean.]] ''Pierre-Auguste Renoir, mon père''.</ref> Cézanne cultibaba subretodo la paisaige i la repersentaçon de [[natureza muorta|naturezas muortas]], mas tamien pintou figuras houmanas an grupo i [[retrato]]s. Antes d'ampeçar las sues paisaiges studaba-las i analisaba ls sous balores plásticos, reduzindo-las depuis a defrentes belumes i prainos que traçaba a la base de pinceladas paralelas. Arbles, casas i demales eilemientos de la paisaige subordinan-se a l'ounidade de cumposiçon. Las sues paisaiges son sutilmente [[geometrie|geométricas]]. Cézanne pintou subretodo la sue [[Probença]] natal (''L Golfo de Marselha'' i las célebres bersones sucessibas de ''L Monte de Sainte-Bitoire''). Nas sues numerosas naturezas muortas, tipicamente cumpuostas por maçanas, lhebaba a cabo ua sploraçon formal saustiba que ye a tierra fecunda d'adonde surgirá l [[cubismo]] poucos anhos mais tarde. Antre las repersentaçones de grupos houmanos, son mui apreciadas las sues cinco bersones de ''Ls Jogadores de Cartas''. ''La Mulhier cun Cafeteira'', pula sue strutura monumental i serena, marca l grande momiento classicista de Cézanne. == Bida i obra == === Purmeiros anhos i la familha === La familha Cézanne bieno de la pequeinha cidade de [[Cesana Torinese|Cesana]], ne l [[Piemonte]], i fui assumido que l sou nome ye d'ourige [[Eitália|eitaliana]]. Paul Cézanne naciu ne l die [[19 de janeiro]] de [[1839]] an [[Aix-en-Probence]], [[Probença]], ne l Sul de la [[Fráncia]]. Ne l die [[22 de febreiro]], Paul fui batizado, tenendo sue abó i sou tio cumo padrinos. L pai, Louis-Auguste Cézanne ([[28 de júlio]] de [[1798]] – [[23 d'outubre]] de [[1886]]), fui l co-fundador dua firma [[banco|bancaira]] que prosperou durante la bida de l'artista, l que le permitiu grande sigurança financeira, que la maiorie de ls artistas de la época nun tenie, i le dou ua grande [[hardança]]. Sue mai, Anne-Eilisabeth Honorine Aubert ([[24 de setembre]] de [[1814]] – [[25 d'outubre]] de [[1897]]), era bíbida i romántica, mas se oufendia facilmente i anfluenciou decesibamente la bison de mundo de Paul. El tamien tenie dues armanas mais moços, Marie, cun quien el frequentaba la scuola purmária todos ls dies, i Rose. Als dieç anhos, Paul antrou na Scuola San José, an Aix, adonde studou [[zeinho]], nas aulas de [[Joseph Gilbert]], un monge spanhol. An [[1852]], Cézanne angressou ne l Coleijo Bourbon (atual Coleijo Mignet), adonde conheciu i se tornou amigo de [[Émile Zola]], que staba nua classe menos abançada. Alhá permaneciu Cézanne por seis anhos. Antre [[1859]] i [[1861]], oubedecendo als zeios de l pai, Cézanne angressou na scuola de Dreito de la [[Ounibersidade Aix-Marseille|Ounibersidade de Aix]], anquanto recebie sues lhiçones de zeinho. Anque de las oubjeçones de l sou pai, passou a perseguir l sou zambolbimiento artístico i deixou Aix para ir la Paris, an 1861, ancorajado por Zola, que yá bebia na capital nessa época. Afinal l pai se reconceliou cul i apoiou la sue scolha de carreira. Mais tarde, Cézanne recebirá 400.000 [[franco]]s ([[£]]218.363,62) de sou pai, l que le lhibrarie de qualquiera ansegurança financeira. === Cézanne, l'artista === An Paris, Cézanne conheciu l [[ampressionista]] [[Camille Pissarro]]. Einicialmente, l'amisade feita an meados de ls [[anhos 1860]] era la dun mestre i mentor - Pissarro eisercendo ua anfluéncia formatiba subre l moço artista. Al longo de la década seguinte, las scursones para pintar an [[Loubeciennes]] i an [[Pontoise]] lhebórun a un trabalho colaboratibo antre eiguales. Ne ls purmeiros trabalhos, Cézanne se preocupaba cula figura na paisaige. Nesse período ancluen-se bárias pinturas de grupos de figuras grandes i pesadas na paisaige, pintadas a partir de l'eimaginaçon. Mais tarde, el passa la se antressar mais an trabalhar a partir de l'ouserbaçon direta, i, als poucos, zambolbiu un stilo de pintura mais lebe i areijada, qu'eirie anfluenciar eimensamente ls ampressionistas. Nun oustante, ne ls trabalhos de maturidade de Cézanne, percebe-se l zambolbimiento dun stilo solidificado, quaije [[arquitetura]]l de pintura. Durante to la sue bida, sforçou-se para zambolber ua ouserbaçon outéntica de l mundo atrabeç de l método mais acurado possible para repersentá-lo an pintura. Ourdenaba struturalmente todo l que percebisse an formas i prainos de quelor simples. La sue afirmaçon ''“You quiero fazer de l'ampressionismo algo sólido i duradouro, cumo l'arte de ls museus”'',<ref>Paul Cézanne. ''Letters'', ed. John Rewald, 1984.</ref> i sue declarada antençon de recriar [[Nicolas Poussin]] acentuou sou zeio d'ounir l'ouserbaçon de la natureza a la permanéncia de la cumposiçon clássica.<ref>L'admiraçon de Cezanne pula arte de Poussin ye bien coincida. Sues palabras la Joachin Gasquet ("Eimagine Poussin cumpletamente refeito: ye esso l que quiero dezir cun clássico"). Zbi Lachman chama l'atençon pa la perfunda díbeda de Cézanne para cun Poussin, particularmente na outelizaçon de l spácio pitórico por Poussin an "L rato de las sabinas."[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3612/is_200310/ai_n9266510/pg_20/"Time, Space, and Illusion: Between Keats and Poussin"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050411101003/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3612/is_200310/ai_n9266510 |date=2005-04-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050411101003/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3612/is_200310/ai_n9266510 |date=2005-04-11 }}, 2003.</ref> === Fenómenos óticos === Cézanne tenie antresse na simplificaçon de las formas naturales an sous eissenciales [[geometrie|geométricos]]; el querie “tratar la natureza pul celindro, pula sfera, pul cone” (un tronco dua arble puode ser cunsidrado un celindro, i ua cabeça houmana cumo ua sfera, por eisemplo). Para alhá desso, l'atençon cuncentrada cula qual el registraba sues ouserbaçones de la natureza resultou nua perfunda sploraçon de la bison binocular, l que resultou an dues percepçones bisuales simultáneas lhigeiramente defrentes, i ne ls probidencia ua percepçon de perfundidade i un coincimiento cumplexo de las relaçones spaciales. Nós bemos dues bistas defrentes a la par; Cézanne ampregaba este aspeto de la percepçon bisual a las sues pinturas an graus bariados. L'ouserbaçon deste fato, junto cul zeio de Cézanne an caturar la berdade de sue própia percepçon, muitas bezes l lebou a modelar las lhinhas básicas de las formas para tentar eisibir las bistas çtintamente defrentes de l sou uolho dreito pa l'uolho squerdo. Assi, l'obra de Cézanne oumenta i trasforma ls antigos eideales de la perspetiba, an particular de la perspetiba de punto único. === Eesibiçones i temas === Las pinturas de Cézanne fúrun eisibidas na purmeira mostra de l [[Salon ç Refusés]] (ó l Salon de ls Recusados) an [[1863]], eisibindo obras que nun fúrun aceitas pul jurado de l'oufecial [[Salon de Paris]]. L Salon rejeitou las obras de Cézanne por to l período de 1864 a 1869. Cézanne cuntinou a tentar apersentar sues obras al Salon até [[1882]]. Naquel anho, por anterbençon de l sou colega i artista [[Antoine Guillemet]], Cézanne eisibiu l ''Retrato de Louis-Auguste Cézanne, pai de l'artista, lendo ‘L’Eibénement’'', la sue purmeira i radadeira obra aceita ne l Salon. Antes de [[1895]], Cézanne apersentou sues obras dues bezes cun outros ampressionistas - na purmeira mostra ampressionista de 1874 i na terceira, de [[1877]]. Ne ls anhos seguintes, alguas pinturas sues fúrun eisibidas an bários locales, até que, an [[1895]], l ''marchand'' paresiense [[Ambroise Bollard]] dou al artista la sue purmeira mostra andebidual. Mesmo cul crecente reconhecimiento público i l sucesso financeiro, Cézanne outou por trabalhar an eisolamiento, usualmente ne l Sul de la Fráncia, an sue amada [[Probença]], bien loinge de Paris. El se cuncentraba an alguns temas i era bastante ancomun qu'artistas de l final de l [[seclo XIX]] fússen eigualmente proficientes an bários géneros: naturezas muortas, retratos, paisaiges i studos de banhistas. Neste radadeiro, Cézanne fui oubrigado a zenhar a partir de sue eimaginaçon, pus habie poucos modelos znudos çponibles. Assi cumo las paisaiges, ls sous retratos éran zenhados a partir de l qu'el tenie fameliaridade, i, por esso, nun solo sue mulhier i sou filho, mas tamien ls passantes locales, ls ninos i sou ampresairo artístico serbian cumo modelos. Las sues pinturas de natureza muorta son decoratibas, pintadas cun superfices gruossas i prainas, mas inda lembran las de [[Courbet]]. Ambora las eimaiges [[religion|relegiosas]] aparecessen menos frequentemente nas radadeiras obras de Cézanne, el permaneciu deboto de l catolicismo romano, i dezie: “Quando you perciso julgar ua arte, lhebo minhas pinturas i las deixo próssimas a un oubjeto feito por [[Dius]], cumo ua arble ó ua flor. Se ls dous lhados cumbaten, eilhas nun son arte.”. === La muorte de Cézanne === Un die, Cézanne trabalhaba an campo abierto quando fui surprendido por ua tempestade. Solo fui para casa passado trabalhar dues horas na chuba. Ne l camino caiu, fui socorrido por un motorista que passaba i l'ajudou a ir para casa. Cézanne recuperou la cuncéncia passado ser tratado. Ne l die seguinte, pretendia cuntinar l sou trabalho, mas staba mui fraco i acabou por çfalecer. Fui quelocado nua cama, d'adonde nunca mais se lhiebantou. Morriu alguns dies passado l'acidente, an 22 d'outubre de 1906, de [[pneumonie]]. Fui anterrado nun antigo semitério de sue amada cidade natal, [[Aix-en-Provence]].<ref>{{findagrave|6760}}</ref> == Percipales períodos de ls trabalhos de Cézanne == Bários períodos fúrun defenidos na bida i na obra de Cézanne. Cézanne criou cientos de pinturas, alguas de las quales alcançórun altos précios ne l mercado d'arte, ne ls radadeiros anhos. An [[10 de maio]] de [[1999]], l quadro ''Rideau, Cruchon Eit Cumpotier'' fui bendido por $60.5 milhones - l quarto maior précio yá pago por ua pintura até aquel anho. An maio de [[2006]], l quadro fui cunsidrado cumo la pintura de natureza muorta mais cara yá bendida an leilon. === L período negro, an Paris, 1861-1870 === An 1863, [[Napoleon III]] criou por decreto l Salon de ls Recusados, adonde las pinturas que fúrun rejeitadas para mostra ne l Salon de la Academie de Guapas Artes éran eisibidas. Antre ls artistas propiatairos de las obras rejeitadas, stában ls moços ampressionistas, cunsidrados rebolucionairos. Cézanne fui anfluenciado pul stilo de ls ampressionistas, mas la sue deficuldade de relacionamiento social – el parecie rude, tímido, a las bezes furioso i dado a la depresson – resultórun nun período caratelizado pulas quelores scuras i l grande uso de l negro. Las obras desse período difíren mui de sous rascunhos i augarielhas de ls tiempos de la Scuola Special de Zeinho de Aix-en-Probence (1859) ó de sous trabalhos susequentes. Antre las obras de l período negro, stan pinturas cumo L ''Assassino'' (cerca de 1867-1868). === Período ampressionista, an Probença i Paris, 1870-1878 === Passado l'ampeço de la [[guerra franco-prussiana]], an júlio de [[1870]], Cézanne i [[Marie-Hortense Quedet]] deixórun Paris i fúrun para [[L’Staque]], acerca de [[Marseille]], adonde el passou a pintar predominantemente paisaiges. Cézanne fui cunsidrado cumo fugitibo de l serbício melitar an janeiro de 1871, mas la guerra treminou an febreiro i l casal retornou la Paris ne l berano de 1871. Passado l nacimiento de l purmeiro filho, Paul, an janeiro de [[1872]], an Paris, eilhes se mudórun para [[Aubers]], an [[Bal D’Oise]], nas prossimidades de la capital francesa. [[Pissarro]] bibeu an [[Pontoise]]. Alhá i an Aubers, juntos, el i Cézanne pintában paisaiges. Mui tiempo depuis, Cézanne çcrebiu la si mesmo cumo un aluno de Pissarro, dezindo que ''Todos nós surgimos de Pissarro''. Sob l'anfluéncia de Pissarro, Cézanne ampeçou a abandonar las quelores scuras i sues telas se tornórun mui mais luminosas. Deixando Hortense na region de Marseille, Cézanne andou antre Paris i la Probença, eisibindo sues obras na purmeira (1874) i na terceira mostras ampressionistas (1877). An 1875, el chamou l'atençon de l colecionador Bitor Chocquet, cujas comissones probidenciában alíbio financeiro. Mas las pinturas que Cézanne eisibiu atraíran hilaridade, ultraje i sarcasmo. L rebisor Louis Leroy dixe, subre l retrato que Cézanne fizo de Chocquet: “Esta cabeça cun ua aparéncia peculiar, i esta coloraçon dua bota bielha puoden causar un choque (a ua mulhier [[Grabideç|prenha]]) i febre amarielha al fruito de sou bentre antes mesmo de sou angresso al mundo.”. An márcio de 1878, l pai de Cézanne, Louis-Auguste, çcubriu l causo de l filho cun Hortense i amenaçou cortar-le l suporte financeiro, mas, an setembre, decidiu dar 400 francos para sue familha. Cézanne cuntinou a migrar antre la region de Paris i Probença até que se custruísse un stúdio para el an sue casa, [[Jas de Bouffan]], ne l'ampeço de ls anhos de [[1880]]. L stúdio fui feito ne l'andar superior, cun dreito a ua jinela alargada, que permitie l'antrada de la luç benida de l Norte, mas anterrompendo la linha de l beiral. Cézanne stableciu sue residéncia an L’Staque. Alhá, el pintou cun Renoir, an 1882. Besitou Renoir i Monet an 1883. === Período maduro, an Probença, 1878-1890 === Ne l'ampeço de ls [[anhos 1880]], la familha Cézanne fixou residéncia na Probença. Esta mudança reflete ua andependéncia an relaçon als ampressionistas, cuncentrados an Paris, i ua preferéncia marcada pul Sul, l tierra natibo de Cézanne. L'armano de Hortense tenie ua casa drento cun bista pa l [[Monte de Santa Bitória]], an L'Staque. Ua série de pinturas desta muntanha antre [[1880]] i [[1883]], i outras, de Gardanne, antre [[1885]] i [[1888]], custituen l chamado “período custrutibo”. L'anho de [[1886]] fui un punto de trasformaçon pa la familha. Cézanne se casou cun Hortense. Tamien naquel anho, l pai de Cézanne morre, deixando-le l stado cumprado an 1859; el tenie 47 anhos. An 1888, la familha se mudou para Jas de Bouffan, ua casa i terreno sustanciales, l que permitiu un nuobo cunfuorto. Esta casa, cun un terreno menor, atualmente ye propiadade de la cidade i stá abierta al público restritamente. Tamien naquel anho Cézanne rompeu sue amisade cun Émile Zola, passado Zola usá-lo, an grande parte, cumo base para cumpor l personaige, un artista sin sucesso i trágico afinal, Claude Lantier, ne l lhibro ''L'Œubre''. Cézanne cunsidrou este ato cumo ua quebra de decoro, i l'amisade ampeçada na anfáncia staba eirreparabelmente danificada. === Período final, Probença, 1890-1905 === L período idílico de Cézanne an Jas de Bouffan fui temporairo. Zde 1890 até la sue muorte, el fui cercado por eibentos porblemáticos, eibentualmente se eisolando cun sues pinturas i passando un longo tiempo cumo un recluso birtual. Sues pinturas passórun a ser mui coincidas i percuradas, i el era l'oubjeto de respeito na nuoba geraçon de pintores. Ls porblemas ampeçórun cula crise de diabetes an 1890, zestabelizando la sue personalidade até l punto adonde las sues relaçones culs outros fúrun, outra beç, fuorçadas. El biajou pa la Suíça, cun Hortense i sou filho, talbeç nas speranças de restourar las sues relaçones. Cézanne, mas, retornou a la Probença para cuntinar sue bida; Hortense i Paul seguiran para Paris. Las necidades financeiras fazirun cun que Hortense retornasse para Probença, mas bibendo an cómodos apartados. Cézanne se mudou cun sue mai i cun sue armana. An 1891, el se boltou al catolicismo. Cézanne altarnou antre pintar na region de Jas de Bouffan i na region de Paris, cumo antes. An 1895, el fizo ua bejita germinal para Bibémus Quarries i scalou l Monte Santa Bitória. La paisaige labiríntica de ls çpojos debe tener le anspirado, pus el alugou ua cabanha ne l local an 1897 i la pintou stensibamente. Acradita-se que las formas téngan anspirado l stilo ambrionairo de l cubismo. Tamien naquel anho, la sue mai morriu, un eibento chocante, mas que tamien fizo la reconceliaçon cula sue mulhier possible. El bendiu la ária bazie de Jas de Bouffan i alugou un local an [[Rue Boulegon]], adonde el custruiu un stúdio. Las sues relaçones, antretanto, cuntinában tempestuosas. El percisaba dun local para ser el mesmo. An 1901, el cumprou alguas tierras, para alhá de la Strada de Laubes, ua strada eisolada an Aix, i pediu qu'un stúdio fusse custruído alhá (l “atelié”, agora abierto al público). El se mudou para alhá an 1903. Anquanto esso, an 1902, el screbiu un testamiento que scluía la sue mulhier de l stado i deixaba todo para sou filho. La relaçon staba aparentemente quebrada outra beç; ye dezido qu'eilha queimou ls pertences de sue mai. De 1903 até la fin de sue bida, el pintou an sou stúdio, trabalhando por un més an 1904 cun [[Émile Bernard]], quien permaneciu an sue casa cumo un cumbidado. Passado la sue muorte, l local se tornou un monumiento, l Atelié Paul Cézanne. == Legado == Passado la muorte de Cézanne an 1906, las sues pinturas fúrun eisibidas an Paris nua retrospetiba de grande porte, an setembre de [[1907]], ne l [[Salon D’Outomne]]. La mostra causou un grande ampato na direçon de la [[banguarda]] paresiense, tornando-lo un de ls artistas mais anfluentes de l seclo XIX i l respunsable pul adbento de l cubismo. Las sploraçones de simplificaçon geométrica i de ls fenómenos óticos anspirórun [[Picasso]], [[Vraque]], [[Gris]] i outros, que passórun a spurmentar múltiplas bisones, mais cumplexas, dun mesmo oubjeto chegando, finalmente, a la fratura de la forma. Cézanne, assi, abriu ua de las mais rebolucionárias possibelidades de sploraçon artística ne l [[seclo XX]], anfluenciando perfundamente l zambolbimiento de la [[arte moderna]]. == Galerie == <center> <gallery> Eimage:Paul Cézanne 127.jpg|''Achille Amperaire (Amperador Aquiles)'', 1868. [[Museu d'Orsay]], Paris. Eimage:Paul Cézanne 052.jpg|''Nature-muorte a la la pendule noire(Natureza muorta i un reloijo negro)'', 1869-1871. Coleçon [[Stavros Niarchos]] Eimage:Paul Cézanne - La Maison du pendu.jpg|'''La maison du pendu(La casa de l'anforcado)', 1873. Museu d’Orsay, Paris. Eimaige:Paul Cezanne, La Modern Olympia, c. 1873-1874.jpg|''Ua Olympia moderna (Ua Oulimpiada Moderna)'', [[c.]] 1873-1874. Museu d'Orsay, Paris. Eimage:Paul Cézanne 137.jpg|''Portrait de Bitor Chocquet (Retrato de Bitor Chocquet)'', 1875. Coleçon [[Bitor Rothschild]], [[Cambridge]]. Eimage:Camille Pissarro - Paul Cézanne.jpg|[[Camille Pissarro]], 1874. [[National Gallery (Lhondres)|The National Gallery]], [[Lhondres]]. Eimage:Paul Cézanne 004.jpg|''Baigneuses (Banhistas)'', 1874-1875. [[Metropolitan Museun]], [[Nuoba Iorque]] Eimaige:Paul Cézanne 160.jpg|''Outo-retrato cun fondo rosa'', 1875. Coleçon pribada Eimage:Paul Cézanne 042.jpg|''Sa résidence du Jas de Bouffan (La Residencia de l Jas de Bouffan)'' (1878), coleçon particular Eimage:Paul Cézanne 115.jpg|''La Montagne Sainte-Bitoire vue de Bellevue (Muntanha Santa Bitória bista de Bellevue)'', 1882-1885 Eimage:Paul Cézanne 035.jpg|''L’Staque, bista de l golfo de Marseille'', 1883-1885. Eimaige:Paul Cézanne 021.jpg|''Bista de Gardanne,'' 1885-1886. Eimage:Paul Cézanne 130.jpg|''Retrato de Lhouis-Auguste Cézanne, pai de l'artista, lhendo ‘L’Eibénement’'', 1886. [[National Gallery of Art]], [[Washington]] Eimaige:Paul Cézanne 064.jpg|''Mulhier cun cafeteira'', 1890-1894. [[Museu d'Orsay]]. File:Les Joueurs de cartes, par Paul Cézanne.jpg|''Les joueurs de cartes'', 1892-1895. [[Courtauld Anstitute of Art]], [[Lhondres]] Eimaige:Paul Cézanne 179.jpg|''Natureza muorta cun maçanas i lharanjas'', 1895-1900. [[Museu d'Orsay]] Eimage:Paul Cézanne 156.jpg|''Outoportrait'', 1898-1900. [[Museu de Guapas Artes de Boston]] Eimage:Paul Cézanne 170.jpg|''Trois cránes'', 1900. [[Detroit Anstitute of Arts]] Eimage:Paul Cézanne 109.jpg|''Mont Sainte-Vitoire'', 1904-1906. Coleçon particular, [[Filadélfia]] Eimage:Paul Cézanne 047.jpg|''Baigneuses'', 1906. [[Museu de Arte de la Filadélfia]] </gallery> </center> <references/> [[Catadorie:Pintores de l ampressionismo]] [[Catadorie:Pintores de la Fráncia]] 3wn25sqmg16sx3n5syyazbglzim7iis Coimbra 0 5500 108518 105805 2026-09-26T00:55:06Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108518 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|40_15_00_N_08_27_00_W_type:adm2nd_region:PT|40° 15' N 08° 27' O}} {{Anfo/Munecípio de Pertual |munecípio = Coimbra |eimaige_brason = CBR.png |eimaige_bandeira = Pt-cbr1.png |eimaige_giral = Almedina-CCBY.jpg |lhegenda = Coimbra bista de l Mondego |eimaige_lhocalizaçon = LocalCoimbra.svg |gentílico = Coimbrense,<br />Conimbricense,<br />Coimbron |region = [[Region Centro|Centro]] |subregion = [[Baixo Mondego]] |çtrito = [[Çtrito de Coimbra|Coimbra]] |porbíncia = [[Beira Litoral]] |ária = 319,41 |populaçon = 143 396 |densidade = |data = 2011 |freguesies = 31 |persidente = [http://www.cm-coimbra.pt/index.php?option=com_content&task=view&id=1415&Itemid=597 João Paulo Barbosa de Melo] |fundaçon = [[1111]] |ourago = [[Santa Isabel de Aragon, Reina de Pertual]], ([[Reina Santa Isabel]]) |feriado = [[4 de júlio]] |codpostal = 3000 Coimbra |url_cm = Praça 8 de Maio<br />3000-300 Coimbra |url_oufecial = [http://www.cm-coimbra.pt/ www.cm-coimbra.pt] |url_email = [mailto:geral@cm-coimbra.pt geral@cm-coimbra.pt] }} '''Coimbra''' <small>[[Orde Melitar de la Torre i Spada, de l Balor, Lealdade i Mérito|OTE]]</small> ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]], capital de l [[Çtrito de Coimbra]], la maior cidade de la [[region Centro]] de Pertual i situada na sub-region de l [[Baixo Mondego]], cun cerca de 143 396 habitantes.<ref>http:www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0</ref> Sendo l maior núcleo ourbano, ye centro de refréncia na region de las Beiras, Centro de Pertual cun mais de dous milhones d'habitantes. Cidade storicamente ounibersitária, por causa de la [[Ounibersidade de Coimbra]], fundada an [[1290]], cunta atualmente cun cerca de 30 mil studantes. Banhada pul Riu Mondego, Coimbra ye sede dun [[cunceilho|munecípio]] cun 319,41&nbsp;Km² de ária i cerca de 143 052 habitantes (2011), subdebidido an 31 [[freguesie]]s. L munecípio ye lemitado a norte pul munecípio de [[Mialhada]], a leste por [[Penacoba]], [[Bila Nuoba de Poiares]] i [[Miranda de l Corbo]], a sul por [[Cundeixa-la-Nuoba]], a oeste por [[Montemor-l-Bielho]] i a noroiste por [[Cantanhede (Pertual)|Cantanhede]]. Ye cunsidrada ua de las mais amportantes cidades pertuesas, debido l'anfraestruturas, ourganizaçones i ampresas para para alhá de la sue amportança stórica i prebilegiada posiçon geográfica ne l centro de la spina dorsal de l paíç. Coimbra ye tamien refréncia nas árias de l Ansino i de la Salude. L feriado municipal ocorre a 4 de Júlio, an mimória de la [[Reina Santa Isabel]], padroeira de la cidade. Fui Capital Nacional de la Cultura an [[2003]] i ye ua de las cidades mais antigas de l paíç, tenendo sido capital de l Reino, i apersenta cumo percipal ''ex-libris'' la sue Ounibersidade, la mais antiga de Pertual i de ls [[CPLP|países de léngua pertuesa]], i ua de las mais antigas de la [[Ouropa]]. == Stória == {{Artigo percipal|[[Stória de Coimbra]]}} Cidade de rues streitas, pátios, scadinhas i arcos mediebales, Coimbra fui brício de nacimiento de seis reis de Pertual, de la [[Dinastie de Borgonha|Purmeira Dinastie]], assi cumo de la purmeira Ounibersidade de l Paíç i ua de las mais antigas de la [[Ouropa]]. Ls [[Romanos]] chamórun a la cidade, que se arguia pula colina subre l [[Riu Mondego]], [[Emínio|Aemeniun]]. Mais tarde, cul oumiento de la sue amportança passou a ser sede de Diocese, sustituindo la cidade romana de [[Cunímbriga]], donde deribou l sou nuobo nome. An [[711]] ls mouros chegórun a la [[Península Eibérica]] i la cidade passa a chamar-se Kulūmriyya, tornando-se nun amportante antreposto comercial antre l norte crestiano i l sul árabe, cun ua fuorte quemunidade moçárabe. An [[871]] torna-se [[Cundado de Coimbra]] mas solo an [[1064]] la cidade ye defenitibamente reconquistada por [[Fernando I de Lion i Castielha|Fernando Magno de Lion]]. Coimbra renace i torna-se la cidade mais amportante ambaixo de l riu [[Douro]], capital dun basto cundado gobernado pul moçárabe [[Sesnando]]. Cul [[Cundado Portucalense]], l conde D. Anrique i la reina D. Tereza fázen deilha la sue residéncia, i benerie a ser na sigurança de las sues muralhas qu'eirie nacer l purmeiro rei de Pertual, [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Heinriques]], que faç deilha la capital de l cundado, sustituindo [[Guimarães]] an [[1129]] (ye aliás esta mudança de la capital pa ls campos de l Mondego que se benerá a rebelar bital para biabelizar l'andependéncia de l nuobo paíç, a todos ls nibles: eiquenómico, político i social). Culidade que Coimbra cunserbará até [[1255]], quando la capital passa a ser Lisboua. Ne l [[seclo XII]], Coimbra apersentaba yá ua strutura ourbana, debedida antre la cidade alta, zeignada por Alta ó Almedina, adonde bebian ls aristocratas, ls clérigos i, mais tarde, ls studantes, i la Baixa, de l comércio, de l'artesanato i de ls bairros ribeirinhos populares. Zde meados de l [[seclo XVI]] que la stória de la cidade passa a girar an torno a la stória de la [[Ounibersidade de Coimbra]], sendo solo yá ne l [[seclo XIX]] que la cidade se ampeça a spandir para para alhá de l sou casco muralhado, que chega mesmo a zaparecer cula reformas liebadas a cabo pul [[Sabastian José de Carbalho i Melo|Marqués de Palumbar]]. [[Fexeiro:Coimbra 1669.jpg|thumb|Coimbra an 1669.]] La purmeira metade de l [[seclo XIX]] traç tiempos defíceles para Coimbra, cula acupaçon de la cidade pulas tropas de [[Andoche Junot|Junot]] i [[André Massena|Massena]], durante l'ambason francesa i, mais tarde, la [[stinçon de las ordes relegiosas]]. Inda assi, na segunda metade d'uitecientos, la cidade benerie a recuperar l splendor perdido – an [[1856]] surge l purmeiro telégrafo eilétrico na cidade i l'eiluminaçon a gáç, an [[1864]] ye einougurado l camino-de-fierro i 11 anhos depuis nace la puonte férrea subre las augas de l riu [[Mondego]]. [[Fexeiro:Coimbra1855.jpg|thumb| Coimbra an 1855.]] Cula Ounibersidade cumo refréncia inultrapassable, desta surge mobimientos studantis, de cariç quier político, quier cultural, quier social. Muitos desses mobimientos i antidades nun rejistiran al passar de ls anhos, mas outros inda hoije resisten cun bigor al passar de ls anhos. De la Ounibersidade surgiran i resisten inda hoije an plena atebidade purmeiro l [[Orfeon Académico de Coimbra]], an 1880, l mais antigo coro de l paíç, la própia Associaçon Académica de Coimbra, an 1887, i la Tuna Académica de la Ounibersidade de Coimbra, an 1888. Cul passar de ls anhos, einúmaros outros ourganismos fúrun surgindo. Cun persença an trés seclos i un peso social i cultural eimenso, l Orfeon Académico de Coimbra repersentou l paíç un pouco por to l mundo, an todos ls cuntinentes, liebando la música coral pertuesa i l [[Fado de Coimbra]] a to l mundo. A 26 de Abril de 1919 fui feita Oufecial de la [[Orde Melitar de la Torre i Spada, de l Valor, Lealdade i Mérito]].<ref>http://www.ordens.presidencia.pt/</ref> == Alcaides de Coimbra i Persidentes de la Cámara Municipal == * [[Gabriel Ponce de Leon de Lancastre]] * [[Gonçalo Mendes de Basconcelos]] * Martin de Freitas * D. [[Pedro Pais de la Silba]] * Basco Fonso ó Basco Mouro * Vasco Pais * Manuel Machado [[Partido Socialista]] * Carlos Encarnação [[Partido Social Democrata]] * {{Link||2=http://www.cm-coimbra.pt/index.php?option=com_content&task=view&id=1415&Itemid=597 |3=João Paulo Barbosa de Melo |4=[[Partido Social Democrata (Pertual)|Partido Social Democrata]]}} ==== Eiboluçon demográfica ==== {|{{prettytable1|center}} ! colspan="10"|Populaçon de l cunceilho de Coimbra (1801 – 2011) |- bgcolor="#C0C0C0" |align="center"|[[1802]] |align="center"|[[1849]] |align="center"|[[1900]] |align="center"|[[1930]] |align="center"|[[1960]] |align="center"|[[1981]] |align="center"|[[1991]] |align="center"|[[2001]] |align="center"|[[2011]] |- |align="center"|46&nbsp;343 |align="center"|32&nbsp;517 |align="center"|54&nbsp;105 |align="center"|76&nbsp;494 |align="center"|106&nbsp;404 |align="center"|138&nbsp;930 |align="center"|139&nbsp;052 |align="center"|146&nbsp;317 |align="center"|143&nbsp;396<ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0]</ref> |} == Eiducaçon == [[Fexeiro:Coimbra December 2011-19a.jpg|thumb|dreita|600px|Paço de la [[Ounibersidade de Coimbra]].]] Por bastantes bezes, Coimbra ye chamada de "Cidade de l Coincimiento" ó "Cidade de ls studantes", percipalmente por tener ua de las mais antigas i prestigiadas ounibersidades de la [[Ouropa]] – la [[Ounibersidade de Coimbra|Ounibersidade de Coimbra (UC)]] ye l'heirdeira de l Studo Giral solicitado al Papa pul Rei D. Dinis i por un cunjunto de prelados pertueses an 1288, i que benerie a oubter cunfirmaçon pontifícia an 1290, tenendo-se stablecido einicialmente an Lisboua. Passado ua itineráncia atribulada antre Lisboua i Coimbra durante ls seclos XIII i XIV, l'ounibersidade benerie a stablecer-se stabelmente an Coimbra an 1537, tenendo l Rei [[D. João III]] cedido l própio paço rial pa las anstalaçones. Estas anstalaçones fúrun adquiridas pula Ounibersidade ne l reinado de Filipe I, sendo zde anton coincidas por Paço de las Scuolas. Ne ls dies corrientes, la Ounibersidade de Coimbra ten aprossimadamente 21 000 alunos, cuntando cun alguns de ls mais seletibos i eisigentes porgramas académicos de l paíç, un eilebado númaro d'ounidades d'ambestigaçon acraditadas, i tenendo cerca de 10% d'alunos strangeiros de 70 nacionalidades defrentes, sendo assi la mais anternacional de las ounibersidades pertuesas. Neste momiento to la Alta Ounibersitária i Rue de la Sofia (adonde la Ounibersidade naciu) stan an porcesso de modernizaçon ne l ámbito de la candidatura de la Ounibersidade de Coimbra a Património Mundial de la Houmanidade de la UNESCO. To la Alta bai sofrer ua anterbençon que la bai tornar mais aprazible, mais guapa i mais dinámica. Ye tamien ende que bai nacer l Tribunal Ounibersitário Ouropeu, nua eniciatiba inédita na Ouropa. Ye tamien an Coimbra qu'eisiste la mais antiga i maior associaçon de studantes de l paíç – la [[Associaçon Académica de Coimbra]] fundada la [[3 de nobembre]] de [[1887]]. Esta ourganizaçon repersenta todos ls alunos de la UC. Para para alhá de la bien coincida Ounibersidade de Coimbra culas sues 8 faculdades, eisisten muitas outras scuolas i anstitutos d'ansino superior públicos (cumo l Anstituto Politécnico de Coimbra i la Scuola Superior de Anfermaige de Coimbra) i pribados (Scuola Ounibersitária Basco de la Gama, Anstituto Superior Miguel Torga, Anstituto Superior Bissaya Barreto (ISBB), Scuola Ounibersitária de las Artes de Coimbra), l que faç cun que la cidade tenga un total de cerca de 35 000 studantes de l'ansino superior. Para seguir studos superiores, Coimbra fui durante seclos, scolhida por un ancho númaro de moços de todos ls cantos de Pertual por ser la única ounibersidade Pertuesa. Inda hoije, anque de l'eisisténcia dua basta rede d'ansino superior an Pertual, la cidade goza d'algun desse statuto heirdado de l passado, a que nun ye alheia la dibersificada ouferta ne ls bários campos d'eiducaçon, mas tamien la reconhecida culidade i prestígio de la maiorie de ls cursos de la stórica i amblemática Ounibersidade de Coimbra, assi bien cumo l sou famoso ambiente studantil i la basta tradiçon académica que le stá associada. La cidade ten tamien un basto númaro de scuolas públicas i pribadas d'ansino básico i secundairo, sendo alguas, de las melhores ne l ranking nacional – Scuola Secundária Anfanta Dona Marie (a melhor de l paíç an ansino público), Scuola Secundária de Abelar Vrotero (pública), [[Coleijo de San Teotónio]] (ansino pribado), Coleijo Reina Santa Isabel (ua de las melhores la nible nacional ne l'ansino pribado), Scuola Secundária José Falcon (pública), Scuola Secundária de Don Duarte (pública), Scuola Secundária de [[D. Dinis|Don Dinis]] (pública) i la Scuola Secundária de la Quinta de las Flores (pública). == Clima == Coimbra apersenta un [[clima mediterránico]] d'acuordo cula [[classeficaçon climática de Köppen-Geiger]]. Ne l [[Ambierno]] las temperaturas barian antre 15°C diurnos i 5º noturnos ne l més mais friu, podendo beirar ls 0º an bagas de friu, al passo que ne l [[Berano]] las temperaturas oscilan antre ls 29°C diurnos i 16º noturnos podendo chegar als 40°C i até mesmo ultrapassar. Las maior i menor temperaturas registadas an Coimbra ne l periodo 1971-2000 fúrun 41,6°C i -4,9°C. Mas,hai registos de -7.8°C an 1941 i 42,5°C an 1943. ''fuonte: [[Anstituto de Meteorologie]]'' {{Clima_Coimbra}} == Cultura i lazer == L grande spácio museológico de Coimbra por eiceléncia ye l [[Museu Nacional de Machado de Castro]] junto a la Sé Nuoba, anstalado ne l'antigo Paço Eipiscopal de la cidade. Cunsidrado un de ls mais amportantes museus de l paíç, ten coleçones amportantes de [[pintura]], [[scultura]], [[ouribesarie]], [[cerámica]] i téxteis. A ounibersidade ten tamien coleçones museológicas de ralo balor, çtacando-se las coleçones de strumientos científicos de ls seclos XVIII i XIX de l Museu de Física, i las coleçones de Antropologie, Zologie, Botánica i Mineralogie de l Museu de Stória Natural. Recentemente, estas coleçones fúrun agrupadas ne l [[Museu de la Ciéncia de la Ounibersidade de Coimbra]], que ye assi un de ls núcleos museológicos de ciéncia mais amportantes la nible ouropeu. Coimbra ye tamien ua cidade d'arte, eisisten 31 galeries d'arte spalhadas por to la cidade, que recebírun mais de 200 000 bejitantes an 2003, segundo dados de l [[INE]]. === Música === [[Fexeiro:Coimbra December 2011-23.jpg|thumb|left|250px|[[Sé Nuoba de Coimbra|Sé Nuoba]], Coimbra.]] [[Fexeiro:Coimbra December 2011-7.jpg|thumb|squierda|250px|Mosteiro de Santa Clara la Bielha, Coimbra.]] Anquanto ua de las purmeiras capitales de Pertual i sede de la mais antiga ounibersidade Pertuesa, Coimbra ten sido al longo de ls seclos un amportante centro musical. Storicamente, la Sé Nuoba, l Mosteiro de Santa Cruç (fundado por D. Fonso Heinriques) i la Ounibersidade (cun aula de música zde 1323) custituíran ls percipales centros de porduçon i prática musical. D. Pedro de Cristo i Carlos Seixas son refréncias cimeiras na música pertuesa, la que se juntan ls nomes de D. Pedro da Esperança, D. Francisco de Santa Maria, D. Heliodoro de Paiva, Fernão Gomes Correia, Vasco Pires, Mateus de Aranda, Pedro Thalésio ó José Maurício. L [[fado de Coimbra]] stá antimamente ligado a las tradiçones académicas i carateriza-se por ua guitarra cun ua strutura, cunfiguraçon i afinaçon própia. Nomes cumo [[Adriano Correia de Oliveira]] i [[Zeca Afonso]], cantores i poetas de la resisténcia a la ditadura, rebolucionórun la música tradecional pertuesa. Ye inda ligado al Fado de Coimbra que tenemos la mais amblemática casa de Fados; L Centro Cultural àCapella. Nua antiga capielha de l Séc. XIV, reúnen-se todas las nuites ls melhores musiqueiros de l'atualidade fadística! Nuno Correia de la Silba, Ricardo Dias, Nuno Botelho, Bruno Costa i outros dan-mos l que l fado ten de melhor! Na música ligeira cuntemporánea, particularmente an géneros cumo l [[rockabilly]] i l [[blues]], surge bários nomes associados a Coimbra. Desses son eisemplos [[JP Simões]], ''Legendary Tiger Man'' (Paulo Furtado, bocalista de ls [[WrayGunn]]), ls WrayGunn i ls [[Bunnyranch]]. Atualmente, la cidade çpone de bários centros de formaçon an música, als mais dibersos nibles, çtacando-se l Cunserbatório de Música de Coimbra, la Scuola Diocesana de Música Sacra i la Licenciatura an Studos Artísticos de la Faculdade de Letras de la Ounibersidade de Coimbra. Coimbra ye inda cunsidrada ua "cidade de coros", debido al eilebado númaro deste tipo de formaçon na cidade. Çtacan-se, antre ls coros académicos, l Orfeon Académico de Coimbra, l Coro Misto de la Ounibersidade de Coimbra i l Coro de la Capielha de la Ounibersidade de Coimbra. Outros agrupamientos atibos son l Coro de ls Antigos Orfeonistas de la Ounibersidade de Coimbra, l Coro D. Pedro de Cristo, l Choral Poliphonico de Coimbra i l Coro Aemeniun. La nible de l reportório i/ó de la formaçon, hai inda grupos mais specializados cumo la Capielha Griegoriana Psalteriun, l Coro Box Etherea, l Grupo Bocal Ad Libitun ó l Coro de ls Pequeinhos Cantores de Coimbra. L [[Orfeon Académico de Coimbra]](OAC) ye un de ls mais eilustres repersentantes de la cidade, de la Ounibersidade i de la Academie. Ne ls sous 130 anhos de stória, ten mantido ua persença reconhecida ne l panorama de la cidade i de l paíç. Ye l coro mais antigo de Pertual, an atebidade i un de ls mais antigos de la Ouropa. Por este ourganismo, mais antigo que la própia Associaçon Académica de Coimbra, passórun einúmaros nomes de relebo de la bida cultural, política i social de l paíç. Ícones de la Cançon de Coimbra cumo Luiz Goes, José Afonso, Fernando Machado Soares, Sutil Roque i Fernando Rolim, citando solo alguns, fazirun parte de l OAC. Até 1974 era un coro sclusibamente masculino, tenendo nesse anho ampeçado a admitir eilemientos femeninos de modo a melhor se adatar a la rialidade studantil. L OAC ye coincido pulas einúmaras digressones que fizo puls 4 cuntinentes. Para para alhá desso, yá repersentou Pertual al mais alto nible ne l Festibal Ouropália 91, na Spo'98, na UNESCO, i fui l purmeiro coro pertués a cantar na Basílica de S. Pedro. Hoije cuntina la sue atebidade cun cerca de 50 coralistas, studantes de Coimbra, i cuntina a liebar la música coral, la cançon de Coimbra (Fado de Coimbra), i la música popular a to l paíç i al strangeiro. Por outro lado, l papel de a mulhier na música de la Ounibersidade de Coimbra fui reconhecido an 1956 pul [[Coro Misto de la Ounibersidade de Coimbra]] (CMUC), l coro misto, an atebidade, mais antigo de la Academie. De fato, nun se permitie até ende a las mulhieres la participaçon an grupos musicales, tenendo l Coro Misto de la Ounibersidade de Coimbra sido pioneiro. Al longo de ls sous 50 anhos de stória, l CMUC serbiu d'eisemplo als outros coros ounibersitairos, ls quales acabórun por se render al peso de a mulhier na Ounibersidade i se tornar mistos. Hoije, l Coro Misto de la Ounibersidade de Coimbra ye cumpuosto por cerca de 70 eilemientos i çtingue-se de ls restantes coros de la cidade pula dibulgaçon de la música de Coimbra, ampenhando-se na promoçon de cumpositores de la cidade de Coimbra, para alhá de l típico repertório de música popular i erudita, nacional i strangeira. De çtacar l recén eiditado CD "Miserere", que reúne l'obra de Francisco Lopes de Macedo i de José Maurício, la purmeira de las quales nun fui cantada zde l seclo XIX. Outro ícone ancontornable de la cena musical, cultural i académica conimbricense ye la [[Orxestra Pitagórica]]. Nun solo pula sue antiguidade, mas, subretodo, por repersentáren aqueilho que de mais genuíno debe haber nun studante de Coimbra: sprito crítico, eirreberéncia i mui buona çposiçon, este ye un grupo que marca, de forma andelébel, la passaige de ls studantes por Coimbra. Datan de l final de l seclo passado las purmeiras atuaçones de la Orxestra Pitagórica. An 1981, pouco depuis de la fundaçon de la [[Seçon de Fado de la Associaçon Académica de Coimbra]], ressurge cul oubjetibo primordial de prencher un lacuna mui grabe an tenermos académicos, ó seia, l de nun haber naide capaç de dezir cousas series a rir, l qu'eiquibale a dezir que l'eirreberéncia académica yá nun se manifestaba genuinamente, esto ye, que l'estudante habie squecido l que de mais sério hai: l'alegrie i l sprito académico. Assi, pa l Sarau de la Queima de las Fitas de 1981, reorganizou-se la Orxestra Pitagórica, retomando l'agrupamiento qu'habie, an tiempos, eisistido ne l teta de l'academie. Dotada de strumientos sérios cumo biuolas, acordeon, cabaquinhos i bandolines, etc… i de strumientos seríssemos cumo sanitas, senhales de trasito, outoclismos, cántaros, chapéu de chuba de cascables, etc. …, la Orxestra Pitagórica lançou al público l sou repertório cénico i musical de cariç bincadamente "gargalhorico" i popular, dando l toque studantil l'alguas pitorescas músicas que popularmente son entoadas por esse Pertual para alhá. De ls sous radadeiros 25 anhos de bida, sin anterrupçones, la Orxestra Pitagórica yá calcorreou to este Pertual de norte la sul, ilhas, i bários porgramas de telebison. Alhá por fura, Spanha, Fráncia, Eitália, Cuba i República Domenicana, fúrun ls países bejitados. Por dues bezes benceu l zaparecido festibal Grito Académico Super Vock, que solo tubo trés eidiçones. Yá eiditou un trabalho fonográfico chamado "A2+B2=C2" quando comemorou l sou purmeiro centenairo. Ten un DVD al bibo que, anquanto nun ye eiditado, puode ser bisto ne l Youtube .com. === Triato === [[Fexeiro:Teatro Académico Gil Vicente.jpg|thumb|Triato Académico Gil Bicente.]] * Triato Académico Gil Bicente * Triato de ls Studantes de la Ounibersidade de Coimbra (TEUC) * Círclo de Ampeçaçon Teatral de la Academie de Coimbra (CITAC) * Cena Lusófona * La Scuola de la Nuite * L Teatron * Ancerrado para Obras * Bonifrates * Camaleon * Marionet * Teatrar - Arzila * Loucomotiba - Grupo Triato Tabeiro * Grupo Triato de l CPT de Sobral de Ceira - Ceira === Habitantes famosos === * [[D. Fonso Heinriques]], purmeiro rei pertués (1139), fundador de l [[Reino de Pertual]]. Stá sepultado na [[Eigreija de Santa Cruç]], an Coimbra. L local de nacimiento cuntina ua ancógnita ([[Guimarães]], [[Biseu]] ó Coimbra). * [[D. Sancho I]], segundo rei pertués (1185), filho de D. Fonso Heinriques. Naciu i stá sepultado na [[Eigreija de Santa Cruç]], an Coimbra. * [[D. Fonso II]], terceiro rei pertués (1211), naciu i morriu an Coimbra. * [[D. Sancho II]], quarto rei de Pertual, naciu an Coimbra la [[8 de setembre]] de [[1209]], * [[D. Fonso III]], quinto rei pertués, naciu an Coimbra la [[5 de maio]] de [[1210]], sendo armano mais nuobo de [[Sancho II]].. * [[Santo António]] de [[Lisboua]], [[santo]] [[católico]] (Lisboua, [[15 d'agosto]] de [[1195]] — [[Pádua]], [[13 de júnio]] de [[1231]]). * [[Reina Santa Isabel]], reina de [[Pertual]] i [[santa]] [[católica]] ([[Saragoça]], [[1271]] — [[Stremoç]], [[4 de júlio]] de [[1336]]). * [[Pedro I de Pertual|D. Pedro I]], rei de Pertual (1357) i [[D. Inés de Castro]], coronada reina postumamente, protagonistas de la mais romántica tragédia pertuesa na [[Quinta de las Lágrimas]], an Coimbra. Ancontran-se sepultados frente la frente ne l [[Mosteiro de Alcobaça]]. * [[Joaquim António de Aguiar]], purmeiro-menistro. * [[Pedro Nunes (matemático)|Pedro Nunes] ], famoso [[matemático]] de l [[seclo XVI]]. * [[Cristóvão Clávio]], [[matemático]] de l [[seclo XVI]]. * [[José de Anchieta]], [[houmanista]] i [[gramático]] de l [[seclo XVI]]. * [[Carlos Seixas]], proeminente [[cumpositor]] de l [[seclo XVIII]]. * [[D. Pedro de Cristo]], [[cumpositor]] de l [[seclo XVI]]. * [[Machado de Castro]], [[scultor]] de l [[seclo XVIII]]. * [[Miguel Torga]] ([[1907]] - [[1995]]), [[médico]], [[scritor]] i [[poeta]]. * [[Carlos Paredes]] (1925 - 2004), [[músico]] [[pertués]]. * [[Zeca Afonso]] (1929-1987), [[cantor]]. * [[Lúcia de Jesus dos Santos|Irmã Lúcia]] ([[1907]] - [[2005]]), [[Orde de ls Carmelitas Çcalços|freira carmelita]] i pastora de [[Fátima]]. * [[António Almeida Santos]], [[Persidente de la Assemblé de la República Pertuesa]]. * [[Vital Moreira]], cabeça de lista de l [[Partido Socialista (Pertual)|PS]] a las [[eileiçones ouropeias de 2009]]. * [[Sérgio Conceição]], [[futebolista]]. * [[Luís de Matos]], [[mágico]]. * [[André Sardet]], [[cantor]]. * [[Carlos Damas]], [[biolenista]]. * [[Bruno Santos]], [[studante, misson honrosa]]. * [[Pedro Tochas]], [[comediante]] i [[ator]]. * [[Bruno Aleixo]] ([[1957]] -), [[apersentador de telebison]]. * [[José Eduardo Rosa Vale e Castro]], [[futebolista]]. * [[Diana Pereira]], [[Modelo (profisson)|modelo]] * [[Pedro Passos Coelho]], atual Purmeiro-Menistro. * [[Miguel Carepa]], [[studante, pŕeimio nobea]]. * [[Antero de Quental]] ([[1842]] - [[1891]]), poeta i filósofo. «Assi este home, an cuja alma iban enegrecendo las nubres dua áspara tormenta anteletual, era inda para todos, nesses tiempos de Coimbra, «de l'ancantada i fantástica Coimbra» d'anton, un biçoso camarada, cheno de suberáncia i fantasia, apaixonado i luminoso, nobre i amigo de ls homes, ambebendo ls uolhos francos na beleza de las cousas, i tumultuosamente sperando que de la reboluçon i de la filosofie altos benes benissen a la Tierra.» (Eça de Queirós, Un Génio Que Era Un Santo, In Memorian, 1896) === Spácios d'antresse === Coimbra ye ua cidade romántica, tenendo coincido ne ls amores proibidos de l rei [[Pedro I de Pertual|Don Pedro]] i [[Inés de Castro|Dona Inés]] un de ls sous eipisódios mais marcantes. * [[Mata Nacional de l Choupal]] * [[Mata Nacional de Bal de Canhas]] * [[Penedo de la Suidade]] * [[Penedo de la Meditaçon]] * [[Pertual de ls Pequenitos]] * [[Aeródromo Municipal Bissaya Barreto (Antanhol)]] * [[Ounibersidade de Coimbra]] * [[Parque Berde de l Mondego]] * [[Puonte Pedro i Inés]] * [[Biblioteca Joanina]] * [[Museu Nacional Machado de Castro]] * [[Museu Botánico]] * [[Pabilhon Centro de Pertual]] * [[Stádio Cidade de Coimbra]] * [[Parque de Santa Cruç|Parque de Santa Cruç ó Jardin de la Sereia]] * [[Jardin Botánico de Coimbra]] * [[Jardines de la Quinta de las Lágrimas]] * [[Sploratório - Centro Ciéncia Biba de Coimbra]] * [[Museu de la Ciéncia]] * [[Casa Museu Miguel Torga]] * [[Casa de la Scrita]] == Fiestas Académicas == Para para alhá de las fiestas de la cidade ó de la Reina Santa, na purmeira sumana de Júlio (centradas an torno de l feriado municipal a 4 de Júlio, fiesta de la [[Reina Santa Isabel]]), ‎Coimbra ye tamien coincida pulas fiestas i tradiçones académicas. La purmeira de las dues fiestas ye la '''Latada''' ó la Fiesta de las Latas i amposiçon de las ansígnias, qu'acuntece ne l'ampeço de l'anho scolar, para dar las buonas benidas als nuobos studantes (calouros ó nobatos). Las Latadas ampeçórun ne l [[seclo XIX]] quando ls studantes sprimian ruidosamente la sue alegrie pul termo de l'anho letibo an Maio. Outelizában para esso todos ls oubjetos que porduzissen bruído, nomeadamente latas. Fui a partir de ls anhos 1950/60 que las Latadas passórun a ocorrer, nun ne l termo de l'anho letibo, mas si ne l'ampeço, coincidindo cula abiertura de la Ounibersidade i la chegada de la populaçon scolar de bacanças, l que daba a la cidade un clima eiminentemente académico. Atualmente ls calouros, ancorporados ne l corteijo, besten ua fantasia pessonal culas quelores de la sue faculdade ó la batina birada de l'abesso, trasportando cartazes cun legendas de cuntenido crítico, alusibos a la bida scolar ó nacional. Ls calouros seguen an dues filas paralelas, culs padrinos que dében tener un cumportamiento dino dun studante de Coimbra, dando l'eisemplo als nobatos que se stan l'ampeçar na Praxe Académica. Ne l fin de l corteijo nas rues de la cidade, ls nuobos studantes son batizados ne l [[riu Mondego]]: ''"Ego te baptizo in nomine solemnissima praxis".'' La segunda fiesta ye la '''Queima de las Fitas''', bastante mais amportante que la purmeira, sendo la maior fiesta studantil de la Ouropa,{{Carece de fuontes|data= Outubre de 2010}} ten lugar ne l fin de l segundo semestre, mais cuncretamente ne l'ampeço de l més de Maio, ampeçando na nuite de quinta-feira para sesta-feira cula Serenata Monumental nas scaleiras de la [[Sé Vielha de Coimbra|Sé Bielha]]. Ye la maior fiesta studantil de to la Ouropa i ten la duraçon de 8 dies, un die para cada faculdade de l'ounibersidade (Letras, Dreito, Medecina, Ciéncias i Tecnologies, Framácia, Eiquenomie, Psicologie i Ciéncias de la Eiducaçon i Eiducaçon Física i Ciéncias de l Çporto) i Antigos Alunos. Anque eisistiren mais fiestas de l género an outras cidades, l'aparecimiento de la Queima de las Fitas ampeçou an [[1899]] an Coimbra, fazendo assi cun que seia única ne l paíç. Eilha ye la spluson delirante de la Academie, cunsistindo pa ls Quartanistas Fitados i Beteranos, na solenizaçon de la radadeira jornada ounibersitária ó seia, l derradeiro trajeto de bibéncia coimbrana. Ls festeijos de la Queima de las Fitas cunsisten subretodo ne l sou porgrama tradecional, cumpuosto por: Serenata Monumental, Sarau de Gala, Beile de Gala de las Faculdades, Garraiada ([[Figueira de la Foç]]), Benda de la Pasta (receitas pa la Casa de Anfáncia Dr. [[Elísio de Moura]]), "Queima" de l Grelo (que dou l nome a la fiesta) i Corteijo de ls Quartanistas, Xá Beilçante i las inda chamadas Nuites de l Parque. == Monumientos == * [[Arcos de l Jardin|Alcadute de S. Sabastian mais coincido por Arcos de l Jardin]] * [[Biblioteca Joanina]] * [[Coleijo de S. Bento]] * [[Cumbento de Santa Clara-la-Nuoba]] * [[Eigreija de la Grácia (Coimbra)]] * [[Eigreija de Santiago (Coimbra)|Eigreija de Santiago]] * [[Eigreija de San Bartolomiu (Coimbra)|Eigreija de San Bartolomiu]] * [[Eigreija de Santo António de ls Oulibales]] * [[Jardin de la Manga]] * [[Jardin botánico de Coimbra]] * [[Mosteiro de Celas]] * [[Mosteiro de Santa Clara-la-Bielha]] * [[Mosteiro de Santa Cruç]] * [[Museu Nacional Machado de Castro]] * [[Palácio Sub-Ripas]] * [[Pertual de ls Pequenitos]] * [[Sé Bielha de Coimbra]] * [[Sé Nuoba de Coimbra]] * [[Torre de Almedina]] * [[Torre de Anto]] * [[Quinta de las Lágrimas]] * Ruinas de Conimbriga * {{Link||2=http://coimbra.carmelitas.pt/lucia/memorial.php |3=Memorial da Irmã Lúcia (Carmelo de Coimbra)}} == Trasportes == ==== Aéreo ==== La cidade inda nun ten [[aeroporto]], çpondo simplesmente dun [[aeródromo]] municipal qu'assegura alguas ligaçones de ámbito regional ([[Aeródromo Municipal Bissaya Barreto (Coimbra)|Aeródromo Bissaya Barreto]]) i ligaçon marítima, grácias a la prossimidade cul [[porto de la Figueira de la Foç]], que ye l porto que sirbe la cidade de Coimbra. La nible d'aeroportos anternacionales, aquel que se ancontra mais próssimo ye l [[Aeroporto de l Porto]], [[Francisco Sá Carneiro]] ó, de [[Piedras Rubras]], a cerca de 130 Km. L [[Aeroporto de Lisboua]] ancontra-se a 190 Km. Ambora tanto un cumo outro se ancontren la mais dua ciento de quilómetros, las anfra-struturas rodo i ferrobiárias eisistentes permiten ligar Coimbra la cada un de ls aeroportos an pouco mais de 1 hora i meia. Inda assi eisiste, mas inda a longo prazo, l porjeto de trasformar la [[Base Aérea de Monte Rial]], ne l cunceilho de [[Leirie]], nun [[Aeroporto|aeroporto anternacional]] cebil, cun bista a serbir la [[Region de l Centro (Pertual)|region Centro de l paíç]] l que, a ser feito, colocarie Coimbra a cerca de solo 70 Km dun aeroporto anternacional. ==== Rodobias ==== Ne l centro de la spina dorsal de l paíç, Coimbra ten ua localizaçon stratégica cun ligaçon rodobiária a la [[outo-estrada]] [[A1 (outoestrada)|A1]] que la liga al norte i al sul de l paíç i tamien a la [[A14 (outoestrada)|A14]] que la liga a la bezina cidade de la [[Figueira de la Foç]]. La cidade tamien ye serbida pul [[IP3]] i pul [[IC2]] i, feturamente pul [[IC3]]. Eesiste tamien ua circular anterna i ua circular sterna qu'ambolben la cidade. ==== Caminos de fierro ==== Ten ligaçon ferrobiária al norte i al sul atrabeç de l camboio rápido [[Alfa Pendular]] qu'efetua paraige na [[Staçon de Coimbra-B]] i als cunceilhos de [[Lhousana]] i [[Miranda de l Corbo]] atrabeç de l [[Ramal de la Lhousana]], qu'atrabessa la zona sul de la cidade, ligando l centro de Coimbra a esses dous cunceilhos de la sue ária d'anfluéncia i, brebemente terá ligaçon an TGV i metro superfice. === Rede anterna === Ne l'anterior de la cidade eisiste ua grande rede de trasportes públicos coletibos, ls [[SMTUC]], que yá cumpletórun 100 anhos d'eisisténcia, ouperando [[carreira]]s, [[Tróleis de Coimbra|tróleis]], i (até [[1980]]) [[Eilétricos de Coimbra|eilétrico]]s. L [[Eilebador de l Mercado]] ye tamien un eiquipamiento de trasporte público. == Eiquenomie i andústria == [[Fexeiro:Coimbra December 2011-3.jpg|thumb|dreita|600px|La Baixa de la cidade, junto al riu Mondego.]] Segundo dados de [[2005]], l çtrito ten 5.441 ampresas cun ua faturaçon anual de 2.318 M EUR mas solo 83 stan antre las mil maiores ampresas de l paíç. De qualquiera forma l sou tecido ampresarial ten benido a recuperar cumpetitebidade ne ls radadeiros anhos i eisisten perspetibas de criaçon de nuobas árias de localizaçon ampresarial na ária de l munecípio de Coimbra. La cidade ten ua '''eimergente andústria d'alta tecnologie aplicada a la salude i serbícios specializados na ária de la salude''', mas tamien muitas ampresas de tecnologies d'anformaçon de punta, ligadas a la cultura, mas tamien an árias cumo la defesa, areoespacial, financeira, andustria, telecomunicaçones etc. Alguas destas ampresas tecnológicas, son sobeijamente coincidas la nible anternacional, cumo la Critical Software que colabora cula NASA i la ESA i mais recentemente cula China. Mas eisisten, muitas outras cumo la WIT ó la Cnotinfor. Ancontra-se an Coimbra a melhor ancubadora d'ampresas de l mundo, premiada anternacionalmente. Eesisten an Coimbra trés spitales centrales de dimenson regional: H.U.C. - Spitales de la Ounibersidade de Coimbra, C.H.C. - Centro Spitalar de Coimbra (qu'antegra trés stablecimientos spitalares: l Spital Giral, tamien coincido por Spital de ls Cobones, l Spital Pediátrico i la Maternidade de Bissaya Barreto) i I. P.L. Anstituto Pertués de Oncologie. Atualmente, las zonas andustriales de la cidade son l Parque Andustrial de Tabeiro, Parque Andustrial de Eiras, l Pólo de la Pedrulha i Eiras i, brebemente, L [[Iparque]]. Cun un poder de cumpra per capita de 139,5 (2009) l cunceilho de Coimbra ancontra-se an 3º lugar ne l ranking amportança eiquenómica atrás de las árias ourbanas de Lisboua i Porto. An Coimbra eisisten centros comerciales de grande dimensones, de que son eisemplo l [[Coimbrashopping]], l [[Dolce Vita Coimbra]], l [[Fórum Coimbra]] i l Atrium Solum, stando porjetado mais un, mas inda nun fui cuncretizado. === Ambestigaçon i tecnologie === [[Fexeiro:Logo email iparque.png|thumb|direita|250px|[http://www.coimbraiparque.pt/ Coimbra iParque].]] La cidade debe mui al caráter anter-deciplinar de la [[Ounibersidade de Coimbra]], que la mantén na ribalta de l'ambestigaçon científica. A ounibersidade, percipalmente atrabeç de l [[Anstituto Pedro Nuns] ] i respetiba ancubadora d'ampresas i tamien de l [[Centro de Neurociências e Biologia Celular]] [http://www.cnbc.pt (CNC)], ten daprendido a coperar cul tecido ampresarial an bários domínios i afetabado la trasferéncia de cumpeténcias pa las ampresas. Antre las ampresas geradas an resultado de l'ambestigaçon científica liebada a cabo na Ounibersidade ("spin-ouff" ounibersitairo) cuntan-se las ampresas [[Critical Software]] (zambolbimiento de software), [http://www.wit-software.com/ WIT Software](software para aplicaçones mobles), [http://www.isa.pt ISA] (telemetrie i anstrumentaçon) i [[Crioestaminal]] (criopreserbaçon i biomedicina). L'inobaçon tecnológica na ária de la salude ye un de ls eisemplos desse nuobo modelo de zambolbimiento an que la cidade ten apostado i l feturo Coimbra Inobaçon Parque ([http://www.coimbraiparque.pt/ Coimbra iParque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101112152845/http://www.coimbraiparque.pt/ |date=2010-11-12 }}), prebisto pa la freguesie de [[Antanhol]], ye ua de las struturas que se supone benir a cuncentrar mais ampresas nesta ária. == Freguesies de l cunceilho == Las freguesies de Coimbra son las seguintes: {| | * [[Almalagués]] * [[Almedina (Coimbra)|Almedina]] (zona ourbana de Coimbra) * [[Ameal]] * [[Antanhol]] * [[Antuzede]] * [[Arzila]] * [[Assafarge]] * [[Boton]] * [[Brasfemes]] * [[Castielho Biegas]] * [[Ceira]] (zona ourbana de Coimbra) | * [[Cernache]] * [[Eiras (Coimbra)|Eiras]] (zona ourbana de Coimbra) * [[Lamarosa]] * [[Rieira de Frades]] (zona ourbana de Coimbra) * [[Santa Clara (Coimbra)|Santa Clara]] (zona ourbana de Coimbra) * [[Santa Cruç (Coimbra)|Santa Cruç]] (zona ourbana de Coimbra) * [[Santo António de ls Oulibales]] (zona ourbana de Coimbra) * [[San Bartolomiu (Coimbra)|San Bartolomiu]] (zona ourbana de Coimbra) * [[San João de l Campo]] | * [[San Martico de Arble]] * [[San Martico de l Bispo]] (zona ourbana de Coimbra) * [[San Paulo de Frades]] (zona ourbana de Coimbra) * [[San Silbestre (Coimbra)|San Silbestre]] * [[Sé Nuoba]] (zona ourbana de Coimbra) * [[Souselas]] * [[Tabeiro]] (zona ourbana de Coimbra) * [[Torre de Bilela]] * [[Torres de l Mondego]] * [[Trouxemil]] * [[Bil de Matos]] |} == Ber tamien == * [[Baixa de Coimbra]] * [[Metro Mondego]] * [[Eilétricos de Coimbra]] * [[Predefeniçon:Lugares i Bairros de la Cidade de Coimbra|Lugares i Bairros de la Cidade de Coimbra]] == [[Geminaçon de cidades|Cidades gémeas]] == <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M3000 |accessdate=2012-12-05 |archivedate=2016-01-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160129082428/http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M3000 }}</ref> * [[Riu de Janeiro (Riu de Janeiro)|Riu de Janeiro]], [[Riu de Janeiro]] {{BRA}} <ref>cmrj1.cmrj.gov.br/APL/Legislativos/leis.nsf/0/45aa942ba4ce4ce3032574420068baeb/$FILE/Lei%20Ordinaria%20numero%204817%20de%202008.doc</ref> * [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], [[San Paulo]], {{BRA}} * [[Aix-en-Probence]], [[Bocas de l Ródano]], {{FRA}} * [[Poitiers]], [[Bienne (departamiento)| Bienne]], {{FRA}} * [[Beira (Moçambique)|Beira]], [[Sofala (porbíncia)| Sofala]], {{MOZ}} * [[Quelimane]], [[Zambézia]], {{MOZ}} * [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]], {{USA}} * [[Chabes (Pertual)|Chabes]], [[Çtrito de Bila Rial]], {{PRT}} * [[Curitiba]], [[Paraná]], {{BRA}} * [[Fizo]], [[Fizo-Boulemane]], {{MAR}} * [[Halle an dar Saale]], [[Saxónia-Anhalt]], {{DEU}} * [[João Pessona]], [[Paraíba]], {{BRA}} * [[Macau]], {{MAC}} * [[San Bicente (cunceilho de Cabo Berde)|San Bicente]], [[Ilha de San Bicente (Cabo Berde) | Ilha de San Bicente]], {{CPB}} * [[Pádua]], [[Béneto]], {{ITA}} * [[Salamanca]], [[Castielha i Lion]], {{SPA}} * [[Santa Clara (Califórnia)|Santa Clara]], [[Califórnia]] {{USA}} * [[Santiago de Cumpostela]], [[Galiza]], {{SPA}} * [[Saragoça]], [[Aragon]], {{SPA}} * [[Santarén]], [[Çtrito de Santarén]], {{PRT}} * [[Canton (China)| Canton]], [[Guangdong]], {{CHN}} * [[Santos]], [[San Paulo]], {{BRA}} * [[San Carlos (San Paulo)|San Carlos]], [[San Paulo]], {{BRA}} <ref>http://leis.saocarlos.sp.gov.br/index.php?urn:lex::lei:1997;11275 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719211131/http://leis.saocarlos.sp.gov.br/index.php?urn:lex::lei:1997 |date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719211131/http://leis.saocarlos.sp.gov.br/index.php?urn:lex::lei:1997 |date=2011-07-19 }} Leis São Carlos Index</ref> * [[Yaroslabl]], [[Yaroslabl (oublast)| Yaroslabl]], {{RUS}} * [[Sch-sur-Alzette]], [[Sch-sur-Alzette (canton)|Canton de Sch-sur-Alzette]], {{flagicon|Luxembourg}} [[Luxemburgo]] * [[Díli]], [[Díli (çtrito)|Çtrito de Díli]], {{flagicon|Timor-Leste}} [[Timor-Leste]] * [[Damon]], [[Damon i Diu]], {{flagicon|Andia}} [[Índia]] {{Refréncias}} == {{Ligaçones sternas}} == {{Commons|Coimbra}} * {{Link||2=http://www.cm-coimbra.pt|3=Cámara Municipal}} * {{Link||2=http:///wikitravel.org/pt/Coimbra|3=Guia de Coimbra - Wikitrable}} * {{Link||2=http://www.gazetadecoimbra.com|3=Gazeta de Coimbra}} {{Coimbra/Freguesies}} {{Cunceilhos pertueses cun mais de 100 mil habitantes}} {{CunceilhosCoimbra}} {{Commonscat}} [[Catadorie:Coimbra| ]] [[Catadorie:Oufeciales de la Orde Melitar de la Torre i Spada, de l Balor, Lealdade i Mérito]] 0tjzdh02f0fmdvtqto39ou1c9w6qrqs Guimarães 0 5535 108525 108347 2026-09-26T01:21:49Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108525 wikitext text/x-wiki {{ber zambiguaçon}} {{geocordenadas|41_28_00_N_08_24_00_W_type:adm2nd_region:PT|41° 28' N 08° 24' O}} {{Anfo/Munecípio de Pertual |munecípio = Guimaráes |eimaige_brason = GMR.png |eimaige_bandeira = Pt-gmr1.png |eimaige_giral = Castelo de Guimaraes.jpg |lhegenda = Castielho de Guimarães |eimaige_lhocalizaçon= LocalGuimaraes.svg |gentílico = bimaranense; guimaranense (ralo) |region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]] |subregion = [[Abe (sub-region)|Abe]] |çtrito = [[Çtrito de Braga|Braga]] |porbíncia = [[Minho (porbíncia)|Minho]] |ária = 241,05 |populaçon = 158&nbsp;124<ref name="Censos 2011"/> |densidade = auto |data = 2011 |freguesies = 69 |persidente = [[António Magalhães]] ([[Partido Socialista|PS]])<br />[[Eileiçones outárquicas pertuesas de 2009|Mandato]] [[2009]]-[[2013]] |fundaçon = |fundaçon = [[1096]]? ([[Cunde D. Anrique]]) |ourago = [[Nuossa Senhora de la Oulibeira]] i [[San Guálter|San Gualter]] |feriado = [[24 de Júnio]]<br />([[Batailha de San Mamede]]) ||codpostal = 48__-___ Guimarães |url_cm = Largo Cónego José Maria Gomes<br />4800-419 Guimarães |url_ofecial = [http://www.cm-guimaraes.pt/ www.cm-guimaraes.pt] |url_email = [mailto:geral@cm-guimaraes.pt geral@cm-guimaraes.pt] |lhema = }} '''Guimaráes''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Guimarães'') ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] situada ne l [[Çtrito de Braga]], [[region Norte]] i sub-region de l [[Abe (sub-region)|Abe]] (ua de las sub-regiones mais andustrializadas de l paíç), cun ua populaçon de 52&nbsp;181 habitantes, repartidos por ua malha ourbana de 23,5&nbsp;Km², an 20 freguesies i cun ua densidade populacional de 2&nbsp;223,9 hab/Km².<ref name=dgotdu>{{citar web |url=http://www.dgotdu.pt/PresentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/EstudosNaoPublicados/Guimaraes/GUIMARAES.pdf |títalo=Caraterizaçon Sócio-Eiquenómica de ls Cunceilhos – Guimarães |obra=Direçon Giral de l Ourdenamiento de l Território i Zambolbimiento Ourbano |formato=PDF |lhéngua=pertués |acessodata=21-11-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20061007091352/dgotdu.pt/PresentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/EstudosNaoPublicados/Guimaraes/GUIMARAES.pdf |arquibodata=07-10-2006}}</ref> Ye sede dun [[Lhista de munecípios de Pertual#G|munecípio]] cun 241,05&nbsp;Km² de ária i 158&nbsp;124 habitantes (2011)<ref name="Censos 2011">{{citar web |url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 |títalo=Censos 2011 |obra=Anstituto Nacional de Statísticas |lhéngua=pertués |acessodata=23-12-2011}}</ref> (an queda se cumparada cula populaçon stimada de 162&nbsp;592 habitantes an 2009<ref name=INE2009>{{citar web |url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0000611&contexto=pi&selTab=tab0 |títalo=Portal de l Anstituto Nacional de Statística; Populaçon residente (N.º) por Lhocal de residéncia, Sexo i Grupo etairo (Por ciclos de bida) |obra=Anstituto Nacional de Statísticas |lhéngua=pertués |data=2009 |acessodata=01-06-2011}}</ref> i als Censos de 2001), subdebidido an 69 [[freguesie]]s, sendo que la maiorie de la populaçon reside na cidade i na sue zona periférica. L munecípio ye lhemitado a norte pul munecípio de [[Póboa de Lhanhoso]], a lheste por [[Fafe]], a sul por [[Felgueiras]], [[Bizela]] i [[Santo Tirso]], a oeste por [[Bila Nuoba de Famalicon]] i a noroiste por [[Braga]]. Ye ua cidade stórica, cun un papel crucial na formaçon de [[Pertual]], i que cunta yá cun mais dun milénio zde la sue formaçon, altura an qu'era zeignada cumo '''Vimaranes'''. Podendo este chamadeiro tener tenido ourige an [[Bímara Peres]], ne ls meados de l seclo IX, quando fizo deste lhocal l sou percipal centro gobernatibo de l [[cundado Portucalense]] que tenie cunquistado pa l [[Reino de Galiza]] i adonde bieno a falecer. Guimaráes ye ua de las mais amportantes cidades stóricas de l paíç, sendo l sou [[Centro Stórico de Guimaráes|centro stórico]] cunsidrado [[Património Mundial|Património Cultural de la Houmanidade]], tornando-la defenitibamente un de ls maiores centros turísticos de la region. Las sues rues i monumientos respiran stória i ancantan quien la bejita. La Guimaráes atual soube cunceliar, de a melhor forma, la stória i cunsequente manutençon de l patrimonho cul dinamismo i amprendedorismo que caraterizan las cidades modernas, que se manifestou na nomeaçon para [[Capital Ouropeia de la Cultura]] an 2012, fatores que lhiebórun Guimarães a ser eileita pul [[New York Times]] cumo un de ls 41 lhocales a bejitar an 2011 i la cunsidrá-a un de ls eimergentes puntos culturales de la [[Península Eibérica]].<ref>{{Citar periódico |ultimo=Wilder |purmeiro=Charly |url=http://travel.nytimes.com/2011/01/09/travel/09where-to-go.html?pagewanted=all#guimaraes |títalo=The 41 Places to Go in 2011 |jornal=The New York Times |lhéngua=anglés |data=09-01-2011 |acessodata=25-01-2011}}</ref> Guimaráes ye muitas bezes zeignada cumo ''"Cidade Vrício"'', debido al fato ende tener sido stablecido l centro admenistratibo de l Cundado Portucalense por [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|D. Anrique]] i por sou filho [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Heinriques]] poder tener nacido nesta cidade i fundamentalmente pula amportança stórica que la [[Batailha de San Mamede]], trabada na periferie de la cidade an [[24 de Júnio]] de [[1128]], tubo pa la formaçon de la nacionalidade. Assi i to, las necidades de la [[Reconquista]] i de proteçon de territórios la sul lhebou esse mesmo centro para [[Coimbra]] an 1129. Ls ''"Bimaranenses"'' son ourgulhosamente tratados por ''"Cunquistadores"'', fruito dessa hardança stórica de cunquista ampeçada percisamente an Guimaráes. == Stória == {{Ber artigo percipal|Stória de Guimaráes}} [[Fexeiro:Praça da Oliveira 01.jpg|right|250 px|thumb|Praça de la Oulibeira, ne l Centro stórico de Guimaráes, cul Padron de l Salado]] La cidade stá storicamente associada a la fundaçon de la nacionalidade i eidantidade Pertuesa. Guimarães, antre outras poboaçones, antecede i prepa la fundaçon de [[Pertual]], sendo coincida cumo "L Brício de la Nacion Pertuesa". Eiqui tubírun lhugar an [[1128]] alguns de ls percipales acuntecimientos políticos i melitares, que lhiebarian a l'andependéncia i al nacimiento dua nuoba Nacion. Por esta rezon, stá anscrito nua de las torres de l'antiga muralha de la cidade "Eiqui naciu Pertual", refréncia stórica i cultural de residentes i bejitantes nacionales. ==== Pré i Proto-Stória ==== La region an que Guimaráes se antegra ye de poboamiento permanente zde pul menos l [[Calcolítico|Calcolítico Final]] nacional, cumo atestan la persença, ne l cunceilho, de las [[citánia]]s de Briteiros i de Sabroso ó la Staçon arqueológica de la Peinha. La [[Ara de Trajano]] denuncia l'outelizaçon, puls [[Roma Antiga|romanos]], de las augas termales de la bila de [[Caldas de las Taipas]]. ==== De la fundaçon de Guimaráes a la fundaçon de Pertual ==== [[Fexeiro:Guimarães Mumadona Dias.jpg|thumb|right|Státua de Mumadona Dies an frente al Tribunal de Comarca]] Passado l'açon política de [[reconquista]] ourganizada pul [[Reino de la Galiza]], cula anterbençon de l fidalgo [[Bimara Peres]] inda ne l remoto [[seclo IX]], la fundaçon [[Eidade Média|mediebal]] de l'atual cidade ten las sues raízes ne l remoto [[seclo X]]. Fui nesta altura que la [[Cunde]]ssa [[Mumadona Dies]], biúda de [[Heirmenegildo Mendes]], mandou custruir, na sue propiadade de ''Vimaranes'', un [[mosteiro de San Mamede|mosteiro]] dúplice, que se tornou nun pólo d'atraçon i dou ourige a la fixaçon dun grupo populacional coincido cumo ''bila baixa''. Paralelamente i para defesa de l'aglomerado, mandou custruir un [[Castielho de Guimaráes|castielho]] la pouca çtáncia, na colina, criando assi un segundo punto de fixaçon na ''bila alta''. A lhigar ls dous núcleos formou-se la [[Rue de Santa Marie]]. Mais tarde l Mosteiro trasformou-se an [[Colegiada de Nuossa Senhora de la Oulibeira|Rial Colegiada]] i adquiriu grande amportança debido als prebilégios i doaçones que reis i nobres le fúrun cuncedendo. Tornou-se nun afamado Santuário de Peregrinaçon, i de to l lhado acorrian crentes cun preces i promessas. L'outorgaçon, pul [[Cunde D. Anrique] ], de l purmeiro foral nacional (cunsidrado por alguns storiadores anterior al de [[Custantin (Bila Rial)|Custantin de Panóias]]), an data çconhecida, mas possiblemente an [[1096]],<ref>{{citar periódico |ultimo=Reis |purmeiro=António Matos |url=http://www.csarmento.uminho.pt/docs/ndat/rg/RG106_05.pdf |títalo=L Foral de Guimaráes - purmeiro foral pertués - lo cuntributo de ls burgueses pa la fundaçon de Pertual |jornal=Revista de Guimarães |númaro=106 |formato=PDF |lhocal=Guimarães |anho=1996 |páiginas=55-77 |acessodata=27-12-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20050508050259/http://www.csarmento.uminho.pt/docs/ndat/rg/RG106_05.pdf |arquibodata=08-05-2005}}</ref> atesta l'amportança crecente de l'anton bila de Guimarães, scolhida inda cumo capital de l'anton [[Cundado Portucalense]]. Eiqui se darie, a 24 de Júnio de 1128, la [[Batailha de San Mamede]]. ==== Eidade Média ==== Cumo la bila fui-se spandindo i ourganizando, fui rodeada an parte por ua [[muralha]] defensiba ne l reinado de [[D. Dinis]]. Antretanto las [[Orde mendicante|ordes mendicantes]] anstalan-se an Guimarães i ajudan a moldar la fesionomie de la cidade. Mais tarde, ls dous pólos funden-se nun único i passado l derrube de la muralha que separaba ls dous núcleos populacionales ne l reinado de [[D. João I]], la bila antramuros yá pouco mudará, spandindo-se stramuros cula criaçon de nuobos arruamientos cumo la Rue de ls Gatos.<ref name="IGESPAR1"> {{citar web |ultimo=Oliveira |purmeiro=Catarina |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/75003 |títalo=Pesquisa de Património - Rue de D. João I - detalhe |obra=[[IGESPAR]] |lhéngua=pertués |acessodata=21-12-2010}}</ref> ==== Eidade Moderna i Cuntemporánea ==== [[Fexeiro:Toural em 1864.jpg|thumb|L Toural repersentado nua eimaige de 1864.]] Haberá inda la custruçon d'alguas eigreijas, cumbentos i palácios, la formaçon de l Ancho de la Misericórdie (atual Ancho João Franco) an finales de l [[seclo XVII]] i ampeços de l [[seclo XVIII|XVIII]], mas la sue strutura nun sofrerá grande trasformaçon. Será a partir de finales de l [[seclo XIX]], culas nuobas eideias ourbanísticas d'higiene i simetrie, que la [[bila]], eilebada la [[cidade]], pula Reina [[Marie II de Pertual|D. Marie II]], por decreto de 23 de Júnio de 1853,<ref>{{citar web |url=http://www.ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano.asp?ano=200212&anoD=2002 |títalo=Cidades Pertuesas |obra=[[Anstituto Nacional de Statísticas|INE]] |lhéngua=pertués |data=2002 |acessodata=03-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20051031105340/https://www.ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano.asp?ano=200212&anoD=2002 |arquibodata=31-10-2005}}</ref> eirá sofrer la sue maior mudança. Será outorizado i fomentado l derrube de las muralhas, haberá l'abiertura de rues i grandes abenidas cumo l'atual Ancho de Martines Sarmiento, l Ancho de la Cundessa de l Juncal i la Alameda de San Dámaso, i la parquizaçon de la Colina de la Fundaçon. Inda assi, quaije todo fui feito dun modo cuntrolado, permitindo assi la cunserbaçon de l sou magnífico Centro Stórico. == Património == {{Artigo percipal|[[Lhista de patrimonho eidificado an Vraga#Cunceilho de Guimaráes|Lhista de patrimonho eidificado an Guimaráes]]}} L papel de Guimaráes zampenhado na formaçon de la nacionalidade pertuesa cunfire-le ua singularidade, mui marcada ne l cuntesto turístico nacional, un statuto simbólico que mantén zde hai seclos. Purmeira [[capital]] de l [[Cundado Portucalense]] i de l paíç ye ua de las mais amportantes mimórias bibas, de l'afirmaçon i andependéncia de Pertual. Este fato, aliado a la classeficaçon de l Centro Stórico de Guimaráes cumo [[Património Mundial|Património Cultural de la Houmanidade]] an [[2001]], zampenha un papel fundamental na defrenciaçon de Guimaráes cumo atraçon turística ne l cuntesto de ls circuitos de turismo cultural ne l Noroiste Peninsular. Podemos salientar ls seguintes lhocales cumo de particular antresse: === Arquitetura relegiosa === [[Fexeiro:Igreja de S. Miguel do Castelo - Guimarães (Portugal).jpg|right|thumb|200 px|[[Eigreija de San Miguel de l Castielho]]]] * De l primitibo eidifício de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira (Guimaráes)|Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira]] pouco resta. Albergou la [[Colegiada de Nuossa Senhora de la Oulibeira|Colegiada de Santa Marie de Guimaráes]], ua de las anstituiçones relegiosas mais amportantes de la Baixa [[Eidade Média]] pertuesa. [[João I de Pertual|D. João I]] mandou eidificar l'atual eidifício, an finales de l [[seclo XIV]], cumo paga pula sue bitória na [[Batailha de Aljubarrota]].<ref>{{citar web |títalo=Pesquisa de Património - Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira - detalhe |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/70509 |publicado=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=08-05-2007}}</ref> Ten ua amportança acrescida pa ls ''Bimaranenses'', yá qu'esta ye la santa padroeira de la cidade. * La [[Eigreija de San Miguel de l Castielho|Capielha de San Miguel de l Castielho]] ye ua capielha [[Arquitetura románica an Pertual|tardo-románica]], custruída ne l [[seclo XIII]], adonde segundo la lhenda terá sido batizado [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Heinriques]].<ref>{{citar web |títalo=Pesquisa de Património - Eigreija de San Miguel de l Castielho - detalhe |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/70512 |publicado=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=08-05-2007}}</ref> * [[Capielhas de ls Passos de la Peixon de Cristo]] * Ne l [[Cumbento de Santa Clara (Guimaráes)|Cumbento de Santa Clara]], queda l'atual Cámara Municipal de Guimaráes. * [[Eigreija de la Misericórdie de Guimaráes|Eigreija de la Misericórdie]] * [[Eigreija de San Pedro (Guimaráes)|Eigreija de San Pedro]] * La [[Eigreija de San Demingos (Guimaráes)|Eigreija de San Demingos]], de [[stilo gótico]], fui mandada custruir pula [[orde domenicana]]. * [[Eigreija i Cumbento de las Domínicas]] * L [[Cumbento de San Francisco (Guimaráes)|Cumbento de San Francisco]] custruído ne l'ampeço de l [[seclo XV]], fui altarada ne l seclo XVII. Solo l portal i la cabeceira cunserban l sou caráter [[stilo gótico|gótico]] primitibo. Na capielha-mor ten inda antressantes retábulos de [[talha dourada]] i [[azuleijo]]s storiados de l'ampeço de l seclo XVIII, retornando cenas de la bida de [[Santo António]]. * [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Cunsulaçon i Santos Passos]] (coincida bulgarmente por Eigreija de [[San Gualter]]); * Na çcida de la peinha, anserida nun percurso de muntanha, ancontra-se l [[Mosteiro de Santa Marina de la Cuosta]], cumbertida an Pousada, por porjeto de [[Fernando Tábora]]. * [[Eigreija de Serzedelo]] (Monumiento Nacional) * L [[Santuário de la Peinha]] === Arquitetura cebil === [[Fexeiro:Toural.JPG|left|thumb|200 px|Bista de l Toural]] La cidade de Guimaráes apersenta ua riquíssema bariadade na sue arquitetura cebil, neilha subressaindo-se l [[Paço de ls Duques de Bergáncia (Guimaráes)|Paço de ls Duques de Bergáncia]], custruído ne l seclo XV por [[Fonso I de Bergáncia|D. Fonso]], 1.º [[duque de Bergáncia]], i que debido al sou posterior abandono serie reconstruído na década de [[Década de 1930|1930]]. La [[Rue de Santa Marie]], d'ourige mediebal, era zona prebilegiada de l'elite bimaranense, lhigando antigamente la Zona de l Castielho a la Colegiada de Guimaráes na praça de la Oulibeira, mas atualmente ampeça ne l Ancho de l Carmo, adonde çpontan la casa adonde morriu Francisco Martins Sarmento, la Eigreija de l Carmo i l sou chafariç central. Çcendo essa rue acedemos a la zona central de la zona stórica adonde se ancontran la [[Praça de Santiago]], lhadeada de casas antigas, de sacadas rematadas pul tradecional alpendre, guardando un cunho mediebal acentuado i la [[Praça de la Oulibeira]], adonde puode-se admirar la Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira i l [[Padron de l Salado]]. Estas dues praças son coincidas lhocalmente por séren l centro de la ''mobida'' bimaranense, debido a la cuncentraçon de bares que se stende pulas praças i arruamientos periféricos. Cumo eilemiento de lhigaçon, eisisten ls [[Antigos Paços de l Cunceilho]], adonde se lhocaliza l'atual Museu de Arte Primitiba Moderna. La [[Casa de la Rue Nuoba]], situada na atual Rue de [[Egas Moniz]], qu'alberga atualmente l Gabinete Técnico Lhocal. Na [[Casa de ls Lhobos Machado]], queda la [[Associaçon Comercial i Andustrial de Guimaráes]]. L [[Ancho de l Toural]] (coincido cumo la "sala de bejitas" de la cidade i assi chamado por tener sido einicialmente custruído cumo ua feira de benda de ganado), ye atualmente cul cunjunto de las praças de la Oulibeira i de Santiago, cunsidrado popularmente cumo l centro de la cidade. Ye lhadeado de casas antigas cun telhados d'augas furtadas, jinelas einormes qu'acupan to la fachada i guapas grades de fierro fraugado. La [[Rue D. João I]], antiga Rue de ls Gatos, fui ua de las purmeiras rues a eisistir fura de l perímetro amuralhado i serbia de lhigaçon a l'antiga strada pa l Porto.<ref name="IGESPAR1" /> [[Fexeiro:Praça de Santiago.JPG|thumb|right|200 px|Praça de Santiago - bista an direçon a la praça de la Oulibeira, para alhá de ls arcos sob l museu de Arte Primitiba Moderna]] L [[Palácio Bila Flór]], até finales de l [[seclo XIX]], situado até percípios de l seclo XX ne ls arrabaldes de la cidade, fui adonde purmeiramente se situou la Ounibersidade de l Minho i adonde atualmente queda l Centro Cultural Vila Flor. L [[Parque de la Cidade (Guimaráes)|Parque de la Cidade]], ye l maior spácio berde de la cidade. Fura de la ária ourbana puode-se ancontrar l [[Campo de la Ataca]], adonde se terá ampeçado la [[Batailha de San Mamede]]. Sobranceira a la cidade, l monte de la [[Peinha (Guimarães)|Peinha]] ye un aprazible sítio d'adonde se puode çfrutar dua panorámica de l cunceilho i cunceilhos ambolbentes. Merece ende çtaque l'eigreija porjetada por [[José Marques da Silva]] ó státua de [[Papa Pio IX|Pio IX]], situada ne l punto mais alto de l cunceilho. Grabado nua peinha, ouserba-se un baixo-relebo de ls abiadores [[Gago Coutinho]] i [[Sacadura Cabral]]. Deba-se inda referir l busto subre pedestal de [[José de Pina]] i l'eimaige de [[San Cristóvão]], enquadrada ne l'alto dun rochedo. === Arquitetura melitar === L [[Castielho de Guimaráes]] fui mandado custruir ne l [[seclo X]] pula [[Cundessa Mumadona]] para defender la populaçon de ls ataques de ls muçulmanos, tenendo inda sido custruído mais tarde a las [[Muralhas de Guimaráes]]. === Arqueologie === [[Fexeiro:Castro de Briteiros.jpg|left|thumb|200 px|Bista panorámica de la Citánia de Briteiros]] La [[Citánia de Briteiros]], classeficada cumo [[Monumiento Nacional]] zde [[1910]] ye un de ls monumientos nacionales mais amportantes de la [[cultura castreija]], sendo scabada, zde finales de l seclo XIX, pul arqueólogo Francisco Martins Sarmento, até a l'atualidade, sendo la sue preserbaçon assi cumo de la [[Citánia de Sabroso]], respunsabelidade de la [[Sociadade Martins Sarmento]]. La [[Staçon arqueológica de la Peinha]], situada na muntanha de la [[Peinha (Guimarães)|Peinha]] próssima a la cidade, cumprende restos dun poboado permanente anserido cronologicamente antre l [[Calcolítico]] Final i l [[Eidade de l Bronze|Bronze Einicial]].<ref>{{citar web |ultimo=Martins |purmeiro=A. |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/74432 |títalo=Pesquisa de Património - Staçon arqueológica de la Peinha - detalhe |obra=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=23-01-2010}}</ref> La [[Lhápide de las Taipas|Ara de Trajano]], lhocalizada na bila de [[Caldas de las Taipas]] ye ua lhápide de tipo ambocatibo, dedicada la [[Trajano]].<ref>{{citar web |ultimo=Martins |purmeiro=A. |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/69818 |títalo=Pesquisa de Património - Lhápide de las Taipas (Ara de Trajano) - detalhe |obra=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=23-01-2010}}</ref> De se referir inda la persença, çpersa pul cunceilho, de bários castros i restos arqueológicos menores. === Státuas sculturas i monumientos comemoratibos === [[Fexeiro:Afonso Henriques por Cutileiro.jpg|right|thumb|200 px|D. Fonso Heinriques por Cutileiro]] La [[státua]] de [[D. Fonso Heinriques]], na atualidade, anserida ne l'acesso percipal al [[Paço de ls Duques de Bergáncia (Guimaráes)|Paço de ls Duques de Bergáncia]], ye ua obra de [[Soares dos Reis]] (státua) i [[José António Gaspar]] (pedestal). L'eideia de la sue custruçon partiu dun grupo de pertueses, residentes ne l [[Riu de Janeiro]], sendo feita l'angariaçon de ls fondos necessairos nas dues cidades. Fui einougurada la [[20 de Setembre]] de [[1887]], ne l'atual Ancho de San Francisco. Tubo dues trasladaçones, la purmeira pa l Toural i la segunda, an [[1940]], pa la sue atual lhocalizaçon.<ref>{{citar periódico |ultimo=Rocha e Costa |purmeiro=A. |url= |títalo=Státuas de Guimarães - D. Fonso Heinriques |jornal=O Povo de Guimarães |númaro= |eiditora= |lhocal=Guimarães |data=22-04-2005 |lhéngua=pertués |páigina=}}</ref> La [[scultura]] de D. Fonso Heinriques, situada ne l'ancho João Franco i de l'outoria de [[João Cutileiro]], fui einougurada la [[24 de Júnio]] de [[2001]] i segundo l sou outor l'anspiraçon bieno de ls lhibros d'anstruçon purmária de la década de 1940, an que D. Fonso Heinriques era repersentado cun un [[montante]]. == Cultura == Guimaráes, cumo cidade de dimenson média, ten ua bida cultural antressante. Para para alhá de ls museus, monumientos, associaçones culturales, galeries d'arte i fiestas populares, ten zde Setembre de 2005&nbsp;un amportante spácio cultural, l [[Centro Cultural Bila Flor]], cun dous auditórios, un centro spositibo, i un café-cuncerto. Scolhida, an Outubre de 2006 para ser [[Capital Ouropeia de la Cultura]] an [[2012]],<ref>{{citar periódico |url=http://www.publico.clix.pt/shownews.asp?id=1272558&idCanal=34 |títalo=Gobierno scolhe Guimarães para ser candidata la Capital Ouropeia de la Cultura an 2012 |obra=[[Público (jornal)|Público]] |lhéngua=pertués |acessodata=19-10-2006}}</ref> juntamente cun [[Maribor]], cidade de la Slobénia.<ref>{{citar web |url=http://ec.europa.eu/culture/eac/other_actions/cap_europ/cap_futur_en.html |títalo=European Capitals of Culture-Future Capitals |obra=[[Comisson Ouropeia]] |lhéngua=anglés |acessodata=19-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20061019101251/ec.europa.eu/culture/eac/other_actions/cap_europ/cap_futur_en.html |arquibodata=19-10-2006}}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.ukom.gov.si/eng/slovenia/publications/slovenia-news/4874/4880/ |títalo=Maribor Nominated for 2012 European Culture Capital |obra=Departamiento de quemunicaçon de l gobierno slobeno |lhéngua=anglés |acessodata=17-06-2007 |arquibourl=http://web.archive.org/web/20070718101928/www.ukom.gov.si/eng/slovenia/publications/slovenia-news/4874/4880/ |arquibodata=18-07-2007}}</ref> Até [[Guimaráes 2012|alhá]] será custruída ua Plataforma de las Artes, ne l'antigo mercado municipal i terrenos dua andústria de trasformaçon de mármores,<ref name=memdes>{{citar lhibro |sobrenome1=de Sá |nome1=Fernando Seara |sobrenome2=Figueiredo |nome2=Raul Roque |sobrenome3=Lima |nome3=Alexandre Coelho |sobrenome4=Roque |nome4=Manuel Vilhena |url=http://www.cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/20100914145055930581.pdf |títalo=Plataforma de las Artes - Resumo de la Mimória Çcritiba |eiditora=Pitágoras Arquitectos |formato=PDF |mes=Maio |anho=2010 |lhocal=Guimarães |páigina=3 |lhéngua=pertués |arquibourl=https://web.archive.org/web/20120118130747/cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/20100914145055930581.pdf |arquibodata=18-01-2012}}</ref> tenendo sido ampeçamente prebisto ser este spácio ousado para un Centro de Arte Cuntemporánea.<ref>{{citar web |títalo=Guimaráes bai tener Centro de Arte Cuntemporánea |url=http://www.portugaldiario.iol.pt/noticia.php?id=774207&div_id=291 |publicado=Pertual Diário |lhéngua=pertués |acessodata=20-03-2007}}</ref> Esta Plataforma de las Artes debedir-se-á an Centro de Arte a anstalar an nuobo eidifício, ''Ateliers Eimergentes de Apoio a la Criatebidade'' i ''Lhaboratórios Criatibos (gabinetes d'apoio ampresarial)''.<ref name=memdes/> === Gastronomie === [[Fexeiro:Feira Joanina Guimarães.jpg|thumb|Feira Joanina, an Guimaráes, adonde se recrian atebidades eiquenómicas d'antanho, cumo la porduçon de l'inda hoije bien apreciado "bolho" cun chicha de cochino]] L fato de Guimaráes tener cumo gérmen las tierras dun cumbento femenino anfluenciou mui la gastronomie marcante de la region, specialmente la nible de la doçarie, cumo nas [[tortas de Guimaráes]] i, percipalmente, ne l [[quenhon de l cielo]]. Para para alhá de l que ye habitual ne l Minho, cumo l [[bino berde]], las papas de sarrabulho, ls cherrelhones, etc., cunfeciona-se tamien l chamado "bolho" custituído por un tipo de [[pan]] (cul formato dua [[pizza]]) serbido cun chicha de [[cochino]], [[sardina]]s ó outros acumpanhamientos. === Tradiçones i festebidades === * Las Fiestas Gualterianas, an honra de [[San Gualter]], decorren zde 1906 siempre ne l purmeiro fin-de-sumana de Agosto. Ne ls radadeiros anhos, la Cámara Municipal ten assumido l'ourganizaçon de las festebidades atrabeç dua comisson presidida puls bereadores de la Cultura i outras anstituiçones, nomeadamente la [[Associaçon Comercial i Andustrial de Guimaráes]] i la [[Associaçon Recreatiba de la Marcha Gualteriana]]. Estas fiestas son marcadas pul Corteijo de l Lhino i pula Batailha de las Flores. Por fin, cumo ye tradiçon, la Marcha Gualteriana ancerra las fiestas. * Las [[Nicolinas]] son Fiestas de Studantes de Guimaráes, celebradas an honra de [[San Nicolau de Mira]]. Ampeçan-se a [[29 de Nobembre]] i treminan a [[7 de Dezembre]]. San cumpuostas por bários númaros: l Pinheiro i Cenas Nicolinas (l númaro mais cuncorrido adonde ls partecipantes, passado un jantar puls restourantes de la cidade, çfilan pulas rues de Guimaráes entoando ls ''Toques Nicolinos'' al sonido de ls bombos i de las caixas), las Nobenas, las Posses, l Pregon Académico Bimaranense, las Maçãzinhas, las Beilças de San Nicolau, l Beile de la Suidade i la Roubalheira. Ultimamente ten benido a ser defendida la candidatura de las Fiestas Nicolinas la [[Património Oural i Eimaterial de la Houmanidade]].<ref>{{citar web |títalo=Nobidades |url=http://www.nicolinas.net/novidades.php#132 |publicado=Associaçon Tertúlia Nicolina |lhéngua=pertués |acessodata=24-05-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070520071457/www.nicolinas.net/novidades.php |arquibodata=20-05-2007}}</ref><ref>{{citar lhibro |ultimo=da Silva |purmeiro=Lino Moreira |url=http://pdftn.no.sapo.pt/NicolinasaPatrimonioHumanidade.pdf |títalo=Nicolinas a "Património Oural i Eimaterial de la Houmanidade" |formato=PDF |eiditora=Associaçon Tertúlia Nicolina |lhocal=Guimaráes |lhéngua=pertués |acessodata=24-05-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20130613035038/pdftn.no.sapo.pt/NicolinasaPatrimonioHumanidade.pdf |arquibodata=13-06-2013}}</ref> * La [[Fiesta de Santa Lhuzia]] acuntece anualmente a [[13 de Dezembre]], junto a la capielha de [[Lhúcia de Siracusa|Santa Lhuzia]], na Rue [[Francisco Agra]]. Associada l'esta festebidade stá la tradecional benda de bolhos, cunfecionados cun farinha de [[centeno]] i açúcar, zeignados cumo Sardones i Paxaricas, cun óbbias conotaçones sexuales. Segundo la tradiçon, ls rapazes deberian ouferecer l Sardon, de forma [[pénis|fálica]], a la rapaza que, stando antressada an namorar, le deberie retribuir cun ua Paxarica.<ref>{{citar web |url=http://jn.sapo.pt/2005/12/14/minho/crentes_pedem_a_santa_saudinha_olhos.html |títalo=Guimaráes: Crentes peden a la santa "saudinha ne ls uolhos" |obra=Jornal de Amboras |data=14-12-2005 |acessodata=17-03-2007}}</ref> * La [[San Torcato#Romarie Grande|Romarie Grande de San Torcato]], chamada inda por muitos cumo la maior romarie de l Minho, acuntece anualmente an Júlio, na bila de [[San Torcato]]. Ten normalmente la duraçon de quatro dies i la particularidade de la procisson an honra de [[San Torcato (Santo)|San Torcato]] séren anfeitados la cetin. === Museus, spácios culturales i galeries d'arte === [[Fexeiro:Cópia de Centro Cultural Vila Flor 085.jpg|thumb|right|Centro Cultural Bila Flor]] La cidade de Guimaráes ten dibersos spácios culturales de refréncia na region i la nible nacional. Antre ls dibersos museus de la cidade, çtaca-se l [[Museu de Alberto Sampaio]], criado an 1928 i abierto al público zde 1931, dependente atualmente de l [[Anstituto de ls Museus i de la Cunserbaçon]]<ref>{{citar web |títalo=Museus |url=http://www.ipmuseus.pt/pt/museus/M4/TM.aspx |publicado=Anstituto de ls Museus i de la Cunserbaçon |lhéngua=pertués |acessodata=21-03-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080321013849/ipmuseus.pt/pt/museus/M4/TM.aspx |arquibodata=21-03-2008}}</ref> i queda nas antigas anstalaçones de l Cabido de la [[Colegiada de Nuossa Senhora de la Oulibeira]]. Ten un rico acerbo, custituído percipalmente por peças de ls seclos [[seclo XIV|XIV]], [[seclo XV|XV]], i [[seclo XVI|XVI]] i adonde pontifica l [[lhoudel]] de [[D. João I]]. Ne l Berano, nua eniciatiba ímpar an Pertual, ancontra-se abierto a la nuite. [[Fexeiro:Sociedade Martins Sarmento.JPG|thumb|Eidifício-sede de la Sociadade Martins Sarmento, obra de l'arquiteto [[Marques da Silva]], 1967.]] La [[Sociadade Martins Sarmento]] ye de las mais antigas anstituiçones bimaranenses i nacionales que se dedica al studo i preserbaçon de bruxedos arqueológicos. Ten subre sue alçada dous museus: l [[Museu Arqueológico de la Sociadade Martins Sarmento]], situado na sue sede, coincido pulas coleçones pré i proto-stóricas, albergando inda coleçones de [[numismática]] i [[eipigrafie]] lhatina; i l [[Museu de la Cultura Castreija]], situado ne l Solar de la Puonte na freguesie de [[Salbador de Briteiros|San Salbador de Briteiros]], acerca de la [[Citánia de Briteiros]] i de l [[Castro de Sabroso]], que se dedica a la [[cultura castreija]]. Eesisten inda: l [[Museu de Arte Primitiba Moderna]], lhocalizado ne l ''Dommus Municipallis'', ls antigos paços municipales, bersa subre la pintura giralmente coincida cumo ''Naïf''; l [[Museu de la Bila de San Torcato]], que ye dedicado a la bibéncia de la region i sou mosteiro i sue relaçon cun [[San Torcato (Santo)|San Torcato]]; l [[Museu de la Agricultura de Fermentones]], que spone coleçones dedicadas a las tradecionales práticas agrícolas de la region; i l [[Museu Paroquial de San Sabastian]], einougurado la [[24 de Márcio]] de 1984, que ten l sou acerbo custituído na sue grande maiorie por peças d'arte sacra.<ref>{{citar web |títalo=Museu Paroquial |url=http://www.paroquia-ssebastiao.com/index.php?paginas=historia&section=museu_paroq |publicado=Paróquia de San Sabastian |acessodata=02-10-2006}}</ref> Ls dous percipales auditórios culturales de la cidade son ambos custruçones de la purmeira década de l [[seclo XXI]]. San eilhes l [[Centro Cultural Bila Flor]] i l [[San Mamede Centro de Artes i Spetaclos de Guimaráes]] * L Centro Cultural Bila Flor ye l percipal eiquipamiento cultural de Guimaráes. Cuncluído an Setembre de 2005, naciu de la recuperaçon de l Palácio Bila Flor i spácios ambolbentes i de la custruçon dun nuobo eidifício pa la sala de spetaclos. Ten dous auditórios, un café-cuncerto, ária spositiba i ye la sede de la Assemblé Municipal. Ls jardines de l'antigo palácio fúrun recuperados i recebírun, an 2006, la Mençon Honrosa na catadorie ''Spácios Steriores de Uso Público'' de l [[Prémio Nacional de Arquitetura Paisagista]].<ref>{{citar web |títalo=CCBF recibe Mençon Honrosa |url=http://www.aoficina.pt/html/modules.php?name=News&file=article&sid=137 |publicado=La Ouficina, coperatiba que gere l Centro Cultural Bila Flor |acessodata=30-06-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928141817/http://www.aoficina.pt/html/modules.php?name=News&file=article&sid=137 |arquibodata=28-09-2007}}</ref> * San Mamede Centro de Artes i Spetaclos de Guimaráes * La [[Biblioteca Municipal Raul Brandão]], ten la sue sede na cidade i çpone inda bibliotecas aneixas nas bilas de Pebidén, Caldas de las Taipas,<ref>{{citar web |títalo=Biblioteca Itinerante |url=http://www.bmrb.pt/BMRB/bibmrb/index.htm |publicado=Biblioteca Raul Brandão |lhéngua=pertués |acessodata=02-02-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070129054307/bmrb.pt/BMRB/bibmrb/index.htm |arquibodata=29-01-2007}}</ref> i Ronfe, ouferecendo inda ls serbícios dua biblioteca itenerante a 42 freguesies,<ref>{{citar web |títalo=Pólos |url=http://www.bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/carrinha.htm |publicado=Biblioteca Raul Brandon |lhéngua=pertués |acessodata=02-02-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071008181841/bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/carrinha.htm |arquibodata=08-10-2007}}</ref> i Ronfe, serbícios de lheitura al Stablecimiento Presional de Guimarães,<ref>{{citar web |títalo=Serbício de Lheitura al Stablecimiento Presional de Guimaráes |url=http://www.bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/cadeia.htm |publicado=Biblioteca Raul Brandon |lhéngua=pertués |acessodata=02-02-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071006183149/bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/cadeia.htm |arquibodata=06-10-2007}}</ref> bibliotecas scolares, centros de die i cafés. * L [[Lhaboratório de las Artes]] fui fundado an 2004 por studantes de la [[ESAP]], uito meses passado l porjeto ''Spácio Probisório'', dedicado l'anterbençones artísticas nua lhoija comercial de la Rue de Santo António. An Febreiro de 2004 acupou ua casa na Rue de Camões, an abançado stado de degradaçon, sendo palco de [[sposiçon|sposiçones]], [[performance]]s, [[música]], ''[[workshop]]s'', antre outras formas de spresson artística até Nobembre de 2005. Antretanto l grupo muda-se para ua lhoija na Abenida de San Gonçalo, la que dan l nome de ''Sala de Spera''. Antretanto ourganiza l ''Porjeto Teleférico'' i muda-se, an finales de 2006, para ua casa na Rue de Santa Marie. * L [[Arquibo Municipal Alfredo Pimenta]], criado an Júnio de 1931, ye un causo singular ne l panorama de ls arquibos nacionales, yá que ten ua duplicidade de cumpeténcias, ye municipal i çtrital, para ária de l Cunceilho de Guimaráes. An birtude desso, ancorpora, antre outros arquibos: l'arquibo de la zaparecida Colegiada de Guimaráes, ls decumientos de l'antigo recolhimiento de l Anjo, porcessos crimes, cibles i Uorfanológicos, lhibros de ls cartórios i tabelianes zaparecidos, lhibros paroquiales de l cunceilho, todos ls decumientos, lhibros, porcessos i statutos probenientes de las armandades, corporaçones i repartiçones zaparecidas, para para alhá de to documentaçon municipal. * [[Centro pa ls Assuntos de la Arte i Arquitetura]] * [[Cineclube de Guimaráes]] * [[Cybercentro de Guimaráes]] * [[Círclo de Artes i Recreio]] * [[Galerie Gomes Albes]] == Geografie == === Geologie === Las peinhas [[granito|graníticas]] acupan la maiorie de la ária de l cunceilho, predominando las peinhas [[piçarra|xistentas]] an pequeinhas zonas ne l noroiste i sudoeste de l cunceilho i las argilas i cascalheiros flubiales al lhongo de ls lheitos de ls rius [[Riu Abe|Abe]], [[Riu Bizela|Bizela]] i [[Riu Selho|Selho]].<ref>{{harb||Júlio de 2006|p=15}}</ref> === Orografie i heidrografie === [[Fexeiro:Rio de Couros.jpg|right|250 px|thumb|Riu de Couros, junto a la Pousada de la Mocidade de Guimaráes]] L cunceilho ye delimitado a norte pul monte de la Senhora de la Salude, a noroiste puls montes de la [[Falperra]] i [[Sameiro]], Outeiro i Penedice i a sul pul monte de la [[Peinha (Guimaráes)|Peinha]].<ref name=cedg>{{harb||Júlio de 2006|p=13}}</ref> Este, cula eilebaçon de 613 [[metro]]s, apersenta-se cumo l punto mais eilebado de l cunceilho. Ye parte antegrante de la [[bacie heidrográfica]] de l [[riu Abe]], debedindo a meio l cunceilho de nordeste para sudoeste,<ref name=cedg/> tenendo cumo [[Afluente|tributairos]] l [[riu Bizela]], [[riu Torto (riu)|riu Torto]], [[riu Febras]], i drento de la cidade, l [[riu Selho]], [[riu de Couros (riu)|riu de Couros]] i la [[rieira de Santa Lhúzia]]. Ls tierras ténen eicelente atidon agrícola, sendo apartados por alguas [[floresta|zonas florestales]], percipalmente nas cotas mais altas. === Clima === Enquadrada antre un bal i montes i por se ancontrar afastado de l lhitoral, ls Ambiernos son frius i chubiosos i l berano caliente i lhigeiramente húmidos, sendo la [[temperatura média anual]] de 14º.<ref>{{citar web |títalo=Clima |url=http://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=878 |publicado=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=31-10-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071112040913/https://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=878 |arquibodata=12-11-2007}}</ref> === Fauna === [[Fexeiro:Redleggedpartridge35.jpg||thumb|right|Perdiç-burmeilha]] La dibersidade de speces ye scassa, an special nas zonas ourbanas. Inda assi, l cunceilho apersenta alguas speces cun antresse cinegético cumo la [[Raposa-burmeilha]], [[Cochino muntés]], [[Rola-quemun]], [[Tordo]], [[Palombo]] ó la [[Perdiç-burmeilha]].<ref>{{citar web |títalo=Fauna |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=466756 |publicado=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=08-11-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928010900/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=466756 |arquibodata=28-09-2007}}</ref> Nas árias berdes de la cidade las speces mais quemuns son ls roedores. Eesiste tamien l [[Squilo]]. === Flora === Apersenta ua flora algo dibersificada i bastante repartida.<ref>{{citar web |títalo=Flora |url=http://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=6633 |publicado=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=31-10-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071112041800/https://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=6633 |arquibodata=12-11-2007}}</ref> === Demografie === De la populaçon de l cunceilho, an 2001, 68 643 pessonas habitában nas freguesies que fázen parte de la cidade i dessas 52 182 pessonas bebian na ária ourbana de la cidade,<ref name=dgotdu /> i 44221 nas bilas de l cunceilho.<ref>{{citar web |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=453502 |títalo=Caraterizaçon Demográfica de l Cunceilho de Guimarães |obra=Cámara Municipal de Guimaráes |lhéngua=pertués |acessodata=17-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928011004/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=453502 |arquibodata=28-09-2007}}</ref> Staba prebisto qu'até 2010, l cunceilho, atinjisse ua populaçon de 188 178 habitantes.<ref>{{citar web |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=463874 |títalo=Enquadramiento Geográfico |obra=Cámara Municipal de Guimaráes |lhéngua=pertués |acessodata=17-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928010850/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=463874 |arquibodata=28-09-2007}}</ref> l que nun se berificou, tenendo la populaçon recuado pa ls 158124 habitantes. La populaçon residente ye custituída por 76 774 andibíduos de l sexo masculino i 81 350 andibíduos de l sexo femenino. La cidade ye a 13ª maior de l paíç, an populaçon residente.<ref>{{citar web |ultimo=Soares |purmeiro=Nuno Pires |títalo=UMA POPULAÇÃO QUE SE URBANIZA, Ua abaluaçon recente - Cidades, 2004 |url=http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html |publicado=Anstituto Geográfico Pertués |lhéngua=pertués |acessodata=29-06-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070927101941/http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html |arquibodata=27-09-2007}}</ref> ; Eiboluçon de la populaçon de l cunceilho de Guimaráes (1801 – 2011) <center><timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:750 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:180000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1801 text:1801 bar:1849 text:1849 bar:1864 text:1864 bar:1878 text:1878 bar:1890 text:1890 bar:1900 text:1900 bar:1911 text:1911 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2004 text:2004 bar:2008 text:2008 bar:2011 text:2011 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1801 from:0 till: 47465 bar:1849 from:0 till: 46619 bar:1864 from:0 till: 44188 bar:1878 from:0 till: 46277 bar:1890 from:0 till: 49738 bar:1900 from:0 till: 54910 bar:1911 from:0 till: 58997 bar:1920 from:0 till: 56359 bar:1930 from:0 till: 65417 bar:1940 from:0 till: 82120 bar:1950 from:0 till: 97064 bar:1960 from:0 till: 116272 bar:1970 from:0 till: 121145 bar:1981 from:0 till: 146959 bar:1991 from:0 till: 157589 bar:2001 from:0 till: 159576 bar:2004 from:0 till: 161876 bar:2008 from:0 till: 162636 bar:2011 from:0 till: 158124 PlotData= bar:1801 at: 47465 fontsize:S text: 47.465 shift:(-8,5) bar:1849 at: 46619 fontsize:S text: 46.619 shift:(-10,5) bar:1864 at: 44188 fontsize:S text: 44.188 shift:(-10,5) bar:1878 at: 46277 fontsize:S text: 46.277 shift:(-10,5) bar:1890 at: 49738 fontsize:S text: 49.738 shift:(-10,5) bar:1900 at: 54910 fontsize:S text: 54.910 shift:(-10,5) bar:1911 at: 58997 fontsize:S text: 58.997 shift:(-10,5) bar:1920 at: 56359 fontsize:S text: 56.359 shift:(-10,5) bar:1930 at: 65417 fontsize:S text: 65.417 shift:(-10,5) bar:1940 at: 82120 fontsize:S text: 82.120 shift:(-10,5) bar:1950 at: 97064 fontsize:S text: 97.064 shift:(-10,5) bar:1960 at: 116272 fontsize:S text: 116.272 shift:(-10,5) bar:1970 at: 121145 fontsize:S text: 121.145 shift:(-10,5) bar:1981 at: 146959 fontsize:S text: 146.959 shift:(-10,5) bar:1991 at: 157589 fontsize:S text: 157.589 shift:(-10,5) bar:2001 at: 159576 fontsize:S text: 159.576 shift:(-10,5) bar:2004 at: 161876 fontsize:S text: 161.876 shift:(-10,5) bar:2008 at: 162636 fontsize:S text: 162.636 shift:(-10,5) bar:2011 at: 158124 fontsize:S text: 158.124 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:fuonte INE - eilaboraçon gráfica ''Wikipédia'' </timeline></center> ; Eiboluçon de la populaçon de la cidade (1864 – 2001) <center><timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:750 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:55000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1864 text:1864 bar:1878 text:1878 bar:1890 text:1890 bar:1900 text:1900 bar:1911 text:1911 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1960 text:1960 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1864 from:0 till: 7568 bar:1878 from:0 till: 7980 bar:1890 from:0 till: 8611 bar:1900 from:0 till: 9104 bar:1911 from:0 till: 9550 bar:1920 from:0 till: 9023 bar:1930 from:0 till: 9521 bar:1960 from:0 till: 23233 bar:2001 from:0 till: 52182 PlotData= bar:1864 at: 7568 fontsize:S text: 7.568 shift:(-10,5) bar:1878 at: 7980 fontsize:S text: 7.980 shift:(-10,5) bar:1890 at: 8611 fontsize:S text: 8.611 shift:(-10,5) bar:1900 at: 9104 fontsize:S text: 9.104 shift:(-10,5) bar:1911 at: 9550 fontsize:S text: 9.550 shift:(-10,5) bar:1920 at: 9023 fontsize:S text: 9.023 shift:(-10,5) bar:1930 at: 9541 fontsize:S text: 9.541 shift:(-10,5) bar:1960 at: 23233 fontsize:S text: 23.233 shift:(-10,5) bar:2001 at: 52182 fontsize:S text: 52.182 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:fuonte INE i Direçon Giral de l Ourdenamiento de l Território i Zambolbimiento Ourbano - eilaboraçon gráfica ''Wikipédia'' </timeline></center> === Freguesies i ourganizaçon admenistratiba === {{Artigo percipal|Freguesies i ourganizaçon admenistratiba de Guimarães}} [[Fexeiro:GMR mapa freguesias - tipologia urbana.PNG|right|300 px|thumb|Mapa de las freguesies de Guimaráes]] Ne l cuntesto de políticas sub-regionales de zambolbimiento i de mobelidade, ye nembro de la [[Minho (GAM)|Grande Ária Metropolitana de l Minho]], custituída por 13 munecípios, que ne l sou total cuntabelizan 798 043 habitantes an 2001, sendo tamien la maior cidade i cunceilho de la [[Nomenclaturas d'ounidades territoriales para fines statísticos|subregion]] de l [[Abe (sub-region)|Bal de l Abe]] que por si solo alberga 509 969 habitantes ([[2001]]), sendo inda la sede de la [[Associaçon de Munecípios de l Bal de l Abe]]. Pertence inda al [[Çtrito de Braga]]. L cunceilho ye cumprendido por 69 freguesies, sendo 28 freguesies classeficadas cumo [[Árias Mediamente Ourbanas]] (AMU), tenendo 1 l statuto de bila i las restantes 41 freguesies categorizadas cumo [[Árias Predominantemente Ourbanas]] (APU), sendo que dessas freguesies, 8 ténen l statuto de bila i 20 son total ó an parte anseridas na cidade.<ref>{{citar web |url=http://www.ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano_fg.asp?ano=200212&anoD=2002&codLugar=005415&cidade=GUIMAR%C3ES |títalo=Cidade Pertuesa - Guimaráes |obra=[[Anstituto Nacional de Statísticas|INE]] |lhéngua=pértues |acessodata=03-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20050419203911/ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano_fg.asp?ano=200212&anoD=2002&codLugar=005415&cidade=GUIMAR%C3ES |arquibodata=19-03-2005}}</ref> ===== Freguesies cun statuto de bila ===== [[Fexeiro:Brito4.JPG|right|thumb|Parque de la Bila de Brito]] [[Fexeiro:Capela de São Torcato.jpg|right|thumb|Capielha de San Torcato]] {| | * [[Brito]] * [[Caldelas (Guimaráes)|Caldelas]] (bila de las [[Caldas de las Taipas]]) * [[Lhordelo (Guimaráes)|Lhordelo]] * [[Moreira de Cónegos]] * [[Puonte (Guimaráes)|Puonte]] | * [[Ronfe]] * [[San Jorge de Selho]] (bila de [[Pebidén]]) * [[San Torcato]] (AMU) * [[Serzedelo (Guimaráes)|Serzedelo]] |} ===== Freguesies anseridas na ária ourbana de la cidade ===== {| | * [[Aldon]] * [[Azurén]] * [[Cuosta (Guimaráes)|Cuosta]] * [[Creixomil (Guimaráes)|Creixomil]] * [[Fermentones]] * [[Gondar (Guimaráes)|Gondar]] | * [[Mascotelos]] * [[Meson Friu (Guimaráes)|Meson Friu]] * [[Oulibeira de l Castielho]] * [[Pencelo]] * [[Polboreira]] | * [[Santiago de Candoso]] * [[San Cristobon de Selho]] * [[San Lhourenço de Selho]] * [[San Martico de Candoso]] | * [[San Paio (Guimaráes)|San Paio]] * [[San Sabastian (Guimaráes)|San Sabastian]] * [[Silbares (Guimaráes)|Silbares]] * [[Urgezes]] |} ===== Restantes freguesies predominantemente ourbanas ===== {| | * [[Calbos (Guimaráes)|Calbos]] * [[Cunde (Guimaráes)|Cunde]] * [[Corbite]] * [[Gandarela]] * [[Gémeos (Guimaráes)|Gémeos]] | * [[Guardizela]] * [[Nespereira (Guimaráes)|Nespereira]] * [[Pinheiro (Guimaráes)|Pinheiro]] * [[Santa Eufémia de Prazines]] * [[Santa Marie de Airon]] | * [[San Faustino]], antes ''San Faustino de Bizela'' * [[San Martico de Sande]] * [[Serzedo (Guimaráes)|Serzedo]] * [[Bermil]] * [[Bila Nuoba de Sande]] |} ===== Freguesies mediamente ourbanas ===== {| | * [[Arosa (Guimaráes)|Arosa]] * [[Atanes (Guimaráes)|Atanes]] * [[Balazar (Guimaráes)|Balazar]] * [[Barco (Guimaráes)|Barco]] * [[Castelones (Guimaráes)|Castelones]] | * [[Donin]] * [[Figueiredo (Guimaráes)|Figueiredo]] * [[Gominhanes]] * [[Gonça]] * [[Gondomar (Guimaráes)|Gondomar]] | * [[Anfantas]] * [[Lheitones]] * [[Lhongos]] * [[Oleiros (Guimaráes)|Oleiros]] * [[Rendufe (Guimaráes)|Rendufe]] | * [[Salbador de Briteiros]] * [[Santa Lheocádie de Briteiros]] * [[Santa Marie de Souto]] * [[Santo Stébon de Briteiros]] * [[Santo Tirso de Prazines]] | * [[San Clemente de Sande]] * [[San Lhourenço de Sande]] * [[San João Batista de Airon]] * [[San Salbador de Souto]] * [[San Tomé de Abaçon]] * [[Tabuadelo]] |} ===== Geminaçones ===== Guimarães ten ls seguintes [[Geminaçon de cidades|acuordos de geminaçon]]:<ref>{{citar web |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SEARCH_TEXT=gemina%25E7%25E3o&SYS_PAGE_ID=452021&SYS_SEARCH_PAGE_ID=449725 |títalo=Storial de las Geminaçones |obra=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=05-01-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928011101/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SEARCH_TEXT=gemina%25E7%25E3o&SYS_PAGE_ID=452021&SYS_SEARCH_PAGE_ID=449725 |arquibodata=28-09-2007}}</ref> * [[Fexeiro:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Pleben]], [[Pleben (çtrito)| Pleben]], [[Bulgária]] * [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|20px|]] [[Lhondrina]], [[Paraná]], (zde Abril de [[1987]]); * [[Fexeiro:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|20px|]] [[Mé-Zóchi]], [[Ilha de San Tomé]], (zde [[30 de Júnio]] de [[1989]]); * [[Fexeiro:Flag of France.svg|20px|]] [[Bribe-la-Gaillarde]], [[Corrèze]], (zde [[3 de Júnio]] de [[1993]]); * [[Fexeiro:Flag of Spain.svg|20px|]] [[Eigualada]], [[Catalunha]], (zde [[24 de Júnio]] [[1995]]); * [[Fexeiro:Flag of Spain.svg|20px|]] [[Tacoronte]], [[Canárias]], (zde [[26 de Outubre]] [[1997]]); * [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|20px|]] [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], [[Riu de Janeiro]], Brasil (zde [[27 de Maio]] de [[1999]]); * [[Fexeiro:Flag of Germany.svg|20px|]] [[Kaiserslautern]], [[Renánia-Palatinado]], (zde [[15 de Setembre]] [[2000]]); * [[Fexeiro:Flag of Uruguay.svg|20px|]] [[Colónia de l Sacramiento]], [[Colónia (departamiento)| Colónia]], (zde 24 de Júnio de [[2001]]); * [[Fexeiro:Flag of France.svg|20px|]] [[Cumpiègne]], [[Oise]], (zde 24 de Júnio de [[2006]]); * [[Fexeiro:Flag of France.svg|20px|]] [[Tourcoing]], [[Nord (departamiento de la Fráncia)| Nord]], (zde 1997) * [[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px|]] [[Munecípio de la Rieira Grande de Santiago|Rieira Grande de Santiago]], [[Ilha de Santiago]], (zde 24 de Júnio de [[2007]]); == Sociadade == === Culidade de bida === [[Fexeiro:Toural in Guimarães by night.JPG|right|thumb|250 px|L Toural eiluminado a la nuite, fazendo refréncia al statuto de Património Mundial ostentado pula cidade.]] Cunsidrada, pul jornal [[Spresso (Pertual)|Spresso]], cumo a 2ª cidade cun melhores cundiçones para se bibir,<ref>{{citar web |títalo=Classeficaçon Spresso de las melhores cidades pertuesas para bibir an 2008 |url=http://clix.semanal.expresso.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF-u0321.pdf |publicado=Spresso |formato=PDF |lhéngua=pertués |acessodata=04-01-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080216053252/clix.semanal.expresso.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF-u0321.pdf |arquibodata=16-02-2008}}</ref> ye assi i todo tamien la segunda cidade mais poluída de l paíç.<ref>{{citar web |títalo=15 cidades sceden lhemite de poluiçon |url=http://semanal.expresso.clix.pt/1caderno/pais.asp?edition=1811&articleid=ES261582 |publicado=Spresso |acessodata=04-01-2008}}</ref> An 2004, la rede d'abastecimiento de [[auga]] cobria 89% de la populaçon, sendo prebisto pula cuncessionária Bimágua qu'an finales de 2006 la cobertura atingisse 95% de la populaçon.<ref name=vimagua>{{citar web |url=http://vimagua.pt/noticias.php?noticias=detalhes&notid=108 |títalo=Bimágua spande redes d'auga i saneamiento |obra=Bimágua |lhéngua=pertués |data=21-02-2006 |acessodata=15-09-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071008011805/http://vimagua.pt/noticias.php?noticias=detalhes&notid=108 |arquibodata=08-10-2007}}</ref> L'abastecimiento de [[auga]] era fornecido na afetabidade a cerca de 70% de la populaçon. La cobertura de la rede de saneamiento básico doméstico pública era, an 2001, de 63,5% de la populaçon (prebisto pula Bimágua qu'atinja ls 80% an 2006),<ref name=vimagua /> sendo que 47% de ls alojamientos fameliares se ancontrában lhigados al sistema público, anquanto 49% se ancontraba lhigada la sistemas particulares (percipalmente fossas séticas) i 1,1% nun possuía qualquiera sistema de [[sgoto]]s. L'acesso, an 2001, la staçones de tratamiento d'augas residuales era de 67,5%. Na recolha i tratamiento de [[resíduo]]s, l'acesso de la populaçon era de 100%. Assi i to, alguns defenden que la cidade, cunjuntamente cun outras cidades de l Çtrito de Braga, ténen crecido "desordenadas i inestéticas, sujeitas la políticas de beton promobidas pulas outarquias respunsables".<ref>{{citar web |url=http://www.confagri.pt/nr/exeres/4b9ba550-2e34-4e6e-8092-603efeff515c.htm |títalo=Çtrito de Braga Marcado pul Çleixo Ambiental |obra=[[CONFAGRI]] |lhéngua=pertués |data=20-09-2005 |acessodata=08-11-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928083547/confagri.pt/nr/exeres/4b9ba550-2e34-4e6e-8092-603efeff515c.htm |arquibodata=28-09-2007}}</ref> === Quemunicaçon social === ==== Amprensa scrita ==== Guimaráes fui la quarta cidade de ls paíç la çpor de jornales,<ref name=hib>{{citar web |url=http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_32.asp |títalo=História da Imprensa Vimaranense |obra=Núcleo de Documentaçon Abade de Tagilde |lhéngua=pertués |acessodata=20-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20041204233154/http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_32.asp |arquibodata=04-12-2004}}</ref> cul "Azemel Bimaranense" fundado an 1822 i cuja publicaçon, possiblemente, treminou culs acuntecimientos de la [[Bilafrancada]].<ref>{{citar web |url=http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_34.asp |títalo=Azemel Bimaranense |obra=Núcleo de Documentaçon Abade de Tagilde |lhéngua=pertués |acessodata=20-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20061006212642/http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_34.asp |arquibodata=06-10-2006}}</ref> Assi i to, solamente a partir de 1856 ye qu'este tenerie seguimiento, cul aparecimiento de bários jornales lhocales, de ls quales l purmeiro a ser publicado, fui "La Tejeira de Guimaráes".<ref name=hib /> Na atualidade ls jornales son: {| | * [[O Comércio de Guimarães]] * [[O Cónego]] * [[O Conquistador]] * [[Desportivo de Guimarães]] | * [[Entrevillas]] * [[O Expresso do Ave]] * [[Jornal do Adepto]] | * [[Lordelo Jornal]] * [[O Pilar]] * [[O Povo de Guimarães]] | * [[Notícias de Guimarães]] * [[Reflexo – O Espelho das Taipas]] * [[Sport Jornal dos Desportos]] |} ==== Rádios ==== Ne l cunceilho to eisisten solamente dues rádios, ambas sedeadas na cidade. La [[Rádio Fundaçon]] eimite an 95.8 [[Modulaçon an frequéncia|FM]]. La [[Rádio Santiago]] eimite an 98.0 FM. Refira-se inda la [[Rádio Ounibersitária de l Minho]], sedeada an Braga,<ref>{{citar web |títalo=Cuntatos |url=http://www.rum.pt/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |acessodata=04-01-2008 |publicado=Rádio Ounibersitária de l Minho}}</ref> qu'eimite an 97.5 FM pa ls pólos de la Ounibersidade de l Minho de Braga i Guimaráes.<ref>{{citar web |títalo=RUM - Rádio Ounibersitária de l Minho |url=http://www.audienciazero.org/eixo/index.php?option=com_roteiro&task=view&item=133 |acessodata=04-01-2008 |publicado=Audiéncia Zero}}</ref> Todas possuen inda eimisson pula Anterneta. ==== Telebison ==== La [[Guimarães TV]] eimite on-lhine zde 24 de Júnio de 2007,<ref>{{citar web |títalo=Guimarães TV arrinca esta nuite cun eimissones regulares |url=http://www.radiofundacao.net/?idn=4509&sec=noticia |acessodata=03-01-2008 |publicado=Rádio Fundaçon}}</ref> fruito de l'eniciatiba de la cámara municipal i de l Cybercentro,<ref>{{citar web |títalo=Guimarães terá canhal de telebison na Net até Júnio |url=http://jpn.icicom.up.pt/2007/01/18/guimaraes_tera_canal_de_televisao_na_net_ate_junho_.html |acessodata=03-01-2008 |publicado=Jornalismo Porto Net}}</ref> sendo ls sous cuntenidos trasmitidos ne l canhal [[Region Norte TV]], na plataforma por [[Telebison a cabo|cabo]] de la [[TVTEL]].<ref>{{citar web |títalo=Guimarães TV chega por cabo atrabeç de la TVTEL |url=http://dn.sapo.pt/2007/11/09/media/guimaraes_chega_cabo_atraves_tvtel.html |obra=[http://canalguimaraes.com/ canalguimaraes.com] |acessodata=03-01-2008 |publicado=Diário de Noticias}}</ref> L [http://canalguimaraes.com/ canalguimaraes.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420082928/http://canalguimaraes.com/ |date=2010-04-20 }}, qu'ampeçou las sues sue eimissones an Márcio de 2010, ye l mais recente canhal de telebison bie anterneta de Guimaráes, propiadade de la CINEREPUBLICA, CRL, i resultou de ls sfuorços de la Associaçon de Socorros Mútuos Artística Bimaranense, ua de las mais antigas associaçones bimaranenses, cun sede na Rue de Gil Vicente, an pleno centro de la cidade de Guimaráes. L canalguimaraes.com afirma-se cumo un canhal lhibre i ouriundo de la sociadade cebil, bisando la bitalizaçon de la bida pública, social i cultural, recusando-se a la tutela pública ó de quaiquer outros poderes fáticos. == Çporto == [[Fexeiro:Multiusos (Guimarães).jpg|thumb|left|Pabilhon Multiusos durante ls Campeonato Ouropeu Ounibersitário de [[Basquetebol]] 2006]] Guimaráes ne ls radadeiros anhos, assistiu a la custruçon de bários eiquipamientos çportibos, maioritariamente anseridos na [[Cidade Çportiba de Guimaráes|Cidade Çportiba]], cumo l Multiusos de Guimaráes, [[Piscina]]s de Guimarães, Pista d'atletismo Gémeos Castro (que serben maioritariamente la populaçon de la cidade) ó la pista de [[cicloturismo]]. De la Cidade Çportiba, salienta-se la l nuobo Multiusos de Guimaráes, situado na beiga de Creixomil, junto a ua de las percipales antradas rodobiárias i a a circular ourbana. Cun ua capacidade mássima de 2856 lhugares na nabe central, yá acuolheu bárias cumpetiçones de nible anternacional, cuncertos, cungressos i feiras.<ref>{{citar web |títalo=Multiusos de Guimaráes - Çcriçon |url=http://www.tempolivre.pt/pavmultiusos_details.php#1 |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref> Relatibamente acerca de l pabilhon multiusos, las Piscinas de Guimaráes, son cumpuostas por trés piscinas anteriores calecidas, sendo ua deilhas de 25m i las restantes dedicadas a la daprendizaige i bebés i dues piscinas steriores. Çpone inda, dun ginásio, gabinete de massaiges, antre outros serbícios.<ref>{{citar web |títalo=Piscinas de Guimaráes - Çcriçon |url=http://www.tempolivre.pt/complexospiscinas_details.php#1 |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref> Mesmo la sou lhado ancontramos la Pista de [[atletismo]] Gémeos Castro, cun 8 corredores an piso sintético i bancada cun capacidade para 1200 pessonas.<ref>{{citar web |títalo=Pista d'atletismo - Çcriçon |url=http://www.tempolivre.pt/pistaatletismo_details.php#1 |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref> La pista de [[cicloturismo]] [[Pista de cicloturismo Guimaráes-Fafe|Guimaráes-Fafe]], resultado de l'aprobeitamiento parcial de la zatibada, an 1986, lhigaçon ferrobiária la Fafe, fazendo esta la lhigaçon de la cidade a la cidade i cunceilho de [[Fafe]], cumprendendo ua stenson de 14,1[[Km]],sendo assi un eicelente traçado para percursos cicloturísticos ó pedestres, maioritariamente feito pul meio de montes i campos agrícolas. L purmeiro troço abriu an 1996, ne l cunceilho de Fafe i tenie la stenson de 6&nbsp;Km, sendo abierto l troço bimaranense an 1999, formando assi l'atual percurso antermunicipal.<ref>{{citar lhibro |sobrenome1=Sarmento |nome1=João |sobrenome2=Mourão |nome2=Sara |url=http://www.ocomboio.net/PDF/js-ecopista-fafe.pdf |títalo= La Pista de Cicloturismo Guimaráes-Fafe — Ouportunidade Perdida pa la criaçon dun Corredor Berde? |lhocal=Braga |eiditora=Ounibersidade de l Minho}}</ref> Todos estes eiquipamientos son geridos pula Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre, que gere inda, al abrigo dun acuordo cul [[Menistério de la Eiducaçon (Pertual)|Menistério de la Eiducaçon]], seis pabilhones gimnodesportibos anseridos an scuolas, quatro deilhes de las bilas de Pebidén, Lhordelo, Moreira de Cónegos, Ronfe i ls restantes nas freguesies de Creixomil i Urgezes anseridos na malha ourbana de la cidade.<ref>{{citar web |títalo=Cidade Çportiba - Outras Anstalacones |url=http://www.tempolivre.pt/outras_instalacoes.php?item= |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref> === Anstituiçones çportibas === [[Fexeiro:Estádio do Vitória de Guimarães visto da torre central do Castelo de Guimarães 03.JPG|right|thumb|250 px|[[Stádio D. Fonso Heinriques|Stádio de l Bitória Sport Clube]]]] L clube mais amportante i coincido de l cunceilho ye l [[Vitória Sport Clube]], sedeado na cidade, i ambora participe an mais modalidades, ye coincido specialmente pul [[futebol]], adonde stubo 48 épocas cunsecutibas na [[Campeonato pertués de futebol|purmeira debison pertuesa]] até la época de [[Campeonato pertués de futebol (2005-06)|2005/2006]], tenendo çcido durante ua época a la [[Lhiga de Honra]]. Agora stá de regresso la Lhiga Bwin, tenendo garantindo la sue promoçon a ua jornada de l fin de l campeonato. Na época de [[Campeonato pertués de futebol (2007-08)|2007/2008]] garantiu, pula purmeira beç na sue stória, l'apuramiento pa a 3ª pré-eliminatória de la [[Lhiga de ls Campeones]]. Tamien ne l futebol subressai-se l [[Moreirense Futebol Clube]], de la bila de Moreira de Cónegos, que cumpetiu recentemente na purmeira debison pertuesa. ==== Outros clubes çportibos ==== {| | * [[Atlético Clube de Gonça]] * [[Atlético Clube de Guimarães]] * [[Basket Clube de Guimarães]] * [[Brito Sport Clube]] * [[Clube Caçadores das Taipas]] * [[Desportivo Francisco de Holanda]] * [[GRUFC - Guimarães Rugby Union Football Club]] * [[Grupo Desportivo de Longos]] * [[Associação Juvenil de Nespereira]] * [[Centro Cultural Recreativo de Fermentões]] | * [[Grupo Desportivo Recreativo Cultural Os Sandinenses]] * [[Grupo Desportivo Recreativo "Os Amigos de Urgeses"]] * [[Clube Desportivo de Ponte]] * [[Grupo Desportivo da Valinha]] * [[Grupo Desportivo União Torcatense]] * [[Grupo Desportivo Serzedelo]] * [[Grupo Recreativo e Cultural de Aldão]] * [[JUNI - Jovens Unidos Num Ideal]] * [[G.D Cano- Grupo Desportivo os Unidos do Cano]] * [[Associação Recreativa e Cultural de Airão Santa Maria - ARCASM]] * [[União Desportiva Polvoreira]] * [[Pevidém Sport Clube]] |} == Eiquenomie == Ten ua antensa atebidade eiquenómica, specialmente nas seguintes atebidades: fiaçon i tecelaige de [[algodon]] i [[lhino]], [[cutelarie]], [[curtume]]s, [[quinquilharie]] i [[artesanato]] ([[Joalharie|ouribesarie]], [[faiança]]s i [[bordado]]s). ==== Setor primairo ==== Ne l [[setor primairo]], l tierra ye maioritariamente acupado por culturas [[forraige|forrageiras]] i [[prado]]s temporairos, seguido de culturas [[cereal]]íferas i [[benie]]. Al cuntrairo de la region de l Abe, adonde las pastaiges i prados permanentes acupan 3 529 heitares, ne l cunceilho solo 54 heitares son acupados dessa mesma forma. ==== Setor secundairo ==== Cunceilho antegrado ne l bal de l Abe, zona que se carateriza storicamente pula sue fuorte andustrializaçon, nomeadamente na andústria trasformadora i ne l setor téxtil. ==== Setor terciairo ==== La maiorie de serbícios cuncentra-se na cidade i bilas. ==== Avepark ==== {{Artigo percipal|Avepark}} Situado antre la bila de las Caldas de las Taipas i la freguesie de Barco, cumo pólo de l Abe de l [[Parque de Ciéncia i Tecnologie de l Porto]] adonde an parcerie cula Ounibersidade de l Minho, se prebé tamien l'anstalaçon, ne l ámbito dua candidatura efetuada a la Ounion Ouropeia, de l purmeiro [[Centro Ouropeu de Eiceléncia]] an território nacional (l Anstituto Ouropeu de Eiceléncia an Angenharie de Tecidos i Medecina Regeneratiba).<ref>{{citar web |url=http://www.universia.pt/servicos_net/informacao/noticia.jsp?noticia=35912 |títalo=Anstituto Ouropeu an Guimaráes |obra=Universia |lhéngua=pertués |data=01-03-2006 |acessodata=05-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071119042658/http://www.universia.pt/servicos_net/informacao/noticia.jsp?noticia=35912 |arquibodata=19-11-2007}}</ref> ==== Trasportes i quemunicaçones ==== [[Fexeiro:Bf Guimarães, Meterspur-VT.jpg|right|thumb|180px|Outomotora,mobida la diesel, parada na Staçon de Guimaráes, an Maio de 1996.]] Ye serbida por ua [[rede biária]], tenendo la cidade cumo centro i nuolo de bárias bias antre las quales se puode salientar las [[outo-strada]]s [[A7 (outoestrada)|A7]] ([[Póboa de Barzin]] - [[A24 (outoestrada)|A24]] [[Bila Pouca de Aguiar]]) i [[A11 (outoestrada)|A11]] ([[Sposende]]- [[A4 (outoestrada)|A4]] [[Castelones (Penafiel)]], permitindo assi a chegar a la cidade de l [[Porto]], afastada 55,9&nbsp;Km, an 43 minutos, i a la cidade de [[Lhisboua]], a la çtáncia de 365,2&nbsp;Km, an 03h41n<ref name=dgotdu /> i an 20 minutos a la cidade de Braga, permitindo assi la sue plena antegraçon ne ls circuitos eiquenómicos nacionales i ouropeus. L cunceilho ye inda serbido pulas [[strada nacional|estradas nacionales]] [[EN101|101]], [[EN105|105]], [[EN106|106]] i [[EN206|206]]. [[Fexeiro:Autocarro dos TUG entre a Rua Paio Galvão e o Toural.jpg|left|thumb|170 px|Carreira de ls TUG]] [[Fexeiro:CP PSB UME3400.jpg|right|thumb|170 px| dues outomotoras UME3400, paradas na [[Staçon de San Bento]], Porto.]] L cunceilho de Guimaráes, la nible de [[Camboio|trasporte ferrobiairo]], ye serbido pula [[Lhinha de Guimaráes]] cobrindo 5,9% de las freguesies i 12,7% de la populaçon, sendo la çtáncia média de las freguesies nun serbidas por este trasporte, de 5,8&nbsp;Km.<ref name=dgotdu /> Esta lhinha beneficiou dua renobaçon recente que passou pula redificon de staçones i apeadeiros, eiletrificaçon de la lhinha i sou alargamiento para [[Bitola eibérica]], bien cumo la cumpra de [[Série 3400|outomotoras UME3400]].<ref>{{citar web |títalo=Outomotoras Eilétricas de Bie Ancha de la Série 3400 |url=http://www.transportes-xxi.net/tferroviario/empresas/cp/frota/3400 |acessodata=31-10-2007 |publicado=Trasportes XXI}}</ref> Ls trasportes públicos cobren 97,1% de las freguesies correspondente a 98% de la populaçon. La rede de trasportes ourbanos, atualmente cuncessionada als [[Trasportes Ourbanos de Guimaráes|TUG]], sirbe 23 freguesies la que corresponde 33,8% de las freguesies ó 50,9% de la populaçon. Las praças de táxis cobren 63,2% de las freguesies ó 82,3% de la populaçon.<ref name=dgotdu /> An Setembre de 2005 passában diariamente, pula cidade, cerca de 120 000 biaturas.<ref>{{citar web |títalo=Guimaráes Bai Retirar Carros de l Centro Stórico até 2007 |url=http://www.confagri.pt/nr/exeres/5081434d-e8f6-4929-9eeb-b85f8ece28c3.htm |acessodata=08-11-2006 |publicado=CONFARIG}}</ref> Este tráfego proboca bários cungestionamientos, specialmente nas horas de punta, nas árias centrales de la cidade i na [[EN101|N 101]], antre Guimaráes i Caldas de Taipas.<ref>{{citar web |títalo=Outomobelistas zespírun na lhigaçon Guimaráes-Taipas |url=http://www.guimaraesdigital.com/index.php?a=noticias&id=35364 |acessodata=08-02-2008 |publicado=Guimarães Digital}}</ref> == Eiducaçon == La cidade de Guimaráes possuí baries scuolas públicas i pribadas de jardines d'anfáncia, ansino primairo, ansino básico i secundairo. La taxa d'analfabetismo era, an 2001, de 7,4%, ambaixo de la média nacional i de l Norte de l paíç que éran de 8,9% i 8,3%, respetibamente. === Ansino superior === Eesisten dues anstituiçones d'ansino superior na cidade: la [[Ounibersidade de l Minho]] i la [[Scuola Superior Artística de l Porto]]. L total d'anscritos nas anstituiçones d'ansino superior público i pribado fui, ne l'anho lhetibo de 2007-2008, de 15 718 pa la Ounibersidade de l Minho (ne l total d'alunos an Braga i Guimaráes) i de 74 alunos ne l pólo de Guimaráes de la Scuola Superior Artística de l Porto.<ref>{{citar web |url=http://www.estatisticas.gpeari.mctes.pt/archive/doc/insc07_08__difusao_.xls |títalo=Anscritos an cursos d'ansino superior por susistema d'ansino |publicado=Gabinete de Planeamiento, Stratégia, Abaluaçon i Relaçones Anternacionales |lhengua=pertués |acessodata=21-01-2009}}</ref> [[Fexeiro:Campus de Azurém 01.jpg|right|thumb|200 px|''Campus'' de Azurén]] Ls prainos ouriginales, pa la criaçon de la Ounibersidade de l Minho, apuntában pa l'anstalaçon dun campus único na bila de Caldas de las Taipas, assi i todo rezones políticas lhiebórun a la debison de l'ounibersidade antre las cidades de Braga i Guimarães.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Simões |purmeiro=Joaquim Santos |títalo=Zafio Eirrecusábel |lhocal=Braga |eiditora=Ounibersidade de l Minho |anho=1994}}</ref> Guimaráes recebiu na época lhetiba de 1977-78, ne l Palácio de Bila Flor (atual centro cultural), parte de ls cursos de l'anton recén criada [[Ounibersidade de l Minho]]. Las anstalaçones defenitibas de la Scuola de Angenharie fúrun einouguradas an 1989 ne l'atual Campus de Azurén, adonde hoije an die se lheciona ls cursos de [[arquitetura]], [[geografie]], zeign i marketing de moda i la maiorie de ls cursos de [[angenharie]]. La stenson de la Scuola Superior Artística de l Porto, anstituiçon pertencente al [[Scuola Politécnica|Ansino Politécnico]], ancontra-se bocacionada pa la formaçon académica na ária de las artes. Eiqui ampeçou la sue atebidade ne l'anho lhetibo de 1983-84, zeignada anton cumo Coperatiba de Ansino Superior Artístico Arble, na sede de la Associaçon Cultural i Recreatiba Cumbíbio, ne l ámbito dun protocolo antre estas dues anstituiçones. Trasferiu-se pa l'atual eidifício ne l'anho lhetibo seguinte.<ref>{{citar web |url=http://www.esap-gmr.com/instituicao.html |títalo=Anstituiçon |obra=[[ESAP|ESAP Guimarães]] |lhéngua=pertués |acessodata=05-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070106081524/http://www.esap-gmr.com/instituicao.html |arquibodata=06-01-2007}}</ref> [[Fexeiro:Monumento aos 500 anos do Teatro Português na Alameda de São Damâso..JPG|left|thumb|200 px|Monumiento al Triato, na Alameda de San Dámaso.]] [[Mumadona Dies]], fundadora de la cidade, ten ua státua an sue houmenaige na praça homónima. Queda ne l spácio adonde fúrun demolidos ls inacabado feturos Paços de l Cunceilho. Fui ouferecida por [[António de Oliveira Salazar]] i la sue outoria ye de [[Álvaro Brée]]. Fui einougurada, cunjuntamente cula praça i l'atual tribunal, an Júnio de 1960, pul anton Persidente de la República, [[Américo de Deus Rodrigues Thomaz|Almirante Américo Thomaz]]. Fui recentemente mudada de posiçon. L Monumiento al Nicolino, de l'outoria de [[José de Guimarães]], fui einougurado a 25 de Janeiro de 2008. * Martines Sarmiento * Centenário de l'eilebaçon de Guimarães la cidade * Abel Salazar * Cunde de Arnoso * Alberto Sampaio * Grabador Molarinho == Bimaranenses eilustres == [[Fexeiro:Alberto Sampaio.jpg|thumb|right|Alberto Sampaio]] Ls habitantes de Guimarães son chamados de Bimaranenses. Çtacamos alguns d'amportança reconhecida, an bárias árias: {| | * [[Abel Salazar]], [[médico]], [[porsor]], ambestigador, [[pintor]], oupositor al [[Stado Nuobo (Pertual)|Estado Nuobo]], trabalhou i bibeu ne l [[Porto]] * [[D. Fonso Heinriques]], purmeiro [[Aneixo:Lhista de reis de Pertual|rei de Pertual]] (por tradiçon, mas na atualidade l lhocal de nacimiento ye çputado cun [[Coimbra]] i [[Biseu]]) * [[D. Agostinho Barbosa]], bispo de [[Ugento]] * [[Alberto Sampaio]], storiador * [[Alberto de Sousa Martins|Alberto Martines]], menistro * [[Alfredo Pimenta]], scritor i storiador * [[António Lobo de Caraalho]], poeta satírico de l seclo XVIII * [[Bernardo Pinheiro Correia de Melo]], Cunde de Arnoso, scritor i nembro de l grupo de ls [[Bencidos de la Bida]] * [[Cunde de Agrolongo]], andustrial i filantropo * [[Cunde de Margaride]], anfluente personalidade política i social * [[Domingos Castro]], atleta * [[Dionísio Castro]], atleta * [[Duarte Freitas de l Amaral]], anfluente político de l período de l Stado Nuobo * [[Elisabete Matos]], cantora lhírica | * [[Emídio Guerreiro]], fundador de l [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]] * [[Francisco Martins Sarmento]], arqueólogo * [[Gil Vicente]], dramaturgo i ouribes(?), ambora la cidade le priste houmenaige de bárias formas, l sou lhocal de nacimiento ye mui çcutible * [[Guilherme de Faria]], poeta * [[João Baptista Felgueiras]], magistrado, menistro, 1º Percurador Giral de la Corona * [[Joaquim Santos Simões]], nun tenendo nacido an Guimaráes, bibeu ende zde 1957 * [[José de Guimarães]], artista plástico * [[Paio Galvão]], cardeal i mestre de teologie * [[Papa Dámaso I]], (mito) * [[Salvador Ribeiro de Sousa]] (ó Salbador Dies Rieiro), suldado i abintureiro que se eilustrou na Birmánia por buolta de 1600 (natural de l Couto de Ronfe) |} {{refréncias|col=2}} =={{Bibliografie}}== * {{citar lhibro |ultimo= |purmeiro= |coautores= |títalo=Carta Eiducatiba de l Cunceilho de Guimarães |eiditora=Cámara Municipal de Guimarães |data=Júlio de 2006 |lhocal=Guimarães |url=http://www.cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/CartaEducativadoConcelhodeGuimaraes.pdf |formato=PDF |lhéngua=pertués |acessodata=02-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071111041226/cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/CartaEducativadoConcelhodeGuimaraes.pdf |arquibodata=11-11-2007 |doi= |id=ISBN |ref=harb}} == {{Lhigaçones sternas}} == {{commonscat|Guimarães}} ; ''Poder Lhocal'': [http://www.c,-guimaraes.pt/ Cámara Municipal de Guimaráes]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{pt}} {{en}} {{es}} {{fr}}, [http://www.casfig.pt/ Casfig], [http://www.vimagua.pt/ Vimágua] ; ''Cultura'': [http://www.guimaraes2012.pt/ Guimarães 2012 - Capital Ouropeia de la Cultura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527100926/http://www.guimaraes2012.pt/ |date=2014-05-27 }}, [http://www.bmrb.pt/ Biblioteca Municipal Raul Brandão] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714082635/http://www.bmrb.pt/ |date=2012-07-14 }}, [http://www.csarmento.uminho.pt/ Casa de Sarmento-Centro de Studos de l Património]{{pt}} {{en}}, [http://www.ccvf.pt Centro Cultural Vila Flor] {{pt}} {{en}}, [http://www.aoficina.pt Cooperativa A Oficina], [http://www.cineclubeguimaraes.org/ Cineclube de Guimaráes], [http://www.sao-mamede.com/ San Mamede Centro de Artes i Spetaclos de Guimaráes], [http://www.cybercentro-guimaraes.pt/ Cybercentro de Guimaráes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209233759/http://www.cybercentro-guimaraes.pt/ |date=2008-02-09 }} ; ''Çporto/Lhazer/Tiempos Lhibres'': [http://www.tempolivre.pt Tiempo Lhibre - Coperatiba municipal] ; ''Museus'': [http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=3 Museu de la Sociadade Martins Sarmento] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118091033/http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=3 |date=2012-01-18 }}, [http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=13 Museu de Alberto Sampaio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102233954/http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=13 |date=2012-11-02 }} ; ''Quemunicaçon Social'':[http://canalguimaraes.com/ Canal Guimarães] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420082928/http://canalguimaraes.com/ |date=2010-04-20 }}, [http://www.guimaraesdigital.com/ O Comércio de Guimarães], [http://www.oconquistador.com/ O Conquistador], [http://www.guimaraesdigital.com/ Desportivo de Guimarães], [http://www.expressodoave.com/ O Expresso do Ave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212073116/http://expressodoave.com/ |date=2008-02-12 }}, [http:////www.guimaraesdigital.com/ Guimarães Digital], [http://www.gmrtv.pt/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201022801/http://www.gmrtv.pt/ |date=2017-02-01 }} Guimarães TV], [http://www.entrevilas.com/ Entrevilas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024150212/http://www.entrevilas.com/ |date=2012-10-24 }}, [http://www.noticiasdeguimaraes.com/ Notícias de Guimarães], [http://www.opovo.pt/ O Povo de Guimarães] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603021222/http://www.opovo.pt/ |date=2011-06-03 }}, [http://www.radiofundacao.net/ Rádio Fundação], [http://www.santiago.fm/ Rádio Santiago] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015230555/http://santiago.fm/ |date=2012-10-15 }}, [http://www.reflexodigital.com/ Reflexo - O Espelho das Taipas], [http://sportdigital.no.sapo.pt/index2.htm Sport Digital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050920171339/http://sportdigital.no.sapo.pt/index2.htm |date=2005-09-20 }} ; ''Çporto'': [https://web.archive.org/web/20120728003947/http://acgonca.org/ Atlético Clube de Gonça], [http://atleticocguimaraes.blogs.sapo.pt/ Blog do Atlético Clube de Guimarães], [http://britosc.com.sapo.pt/ Brito Sport Clube] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210161020/http://britosc.com.sapo.pt/ |date=2006-02-10 }}, [http://www.cctaipas.com/ Clube Caçadores das Taipas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505071451/http://www.cctaipas.com/ |date=2007-05-05 }}, [http://www.amigosdeurgeses.com/ Grupo Desportivo e Recreativo "Os Amigos de Urgeses"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610201512/http://www.amigosdeurgeses.com/ |date=2008-06-10 }},[http://www.torcatense.com/ Grupo Desportivo União Torcatense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306071646/http://www.torcatense.com/ |date=2016-03-06 }}, [http://www.moreirensefc.com/ Moreirense Futebol Clube], [http://www.vitoriasc.pt/ Vitória Sport Clube de Guimarães] ; ''Turismo'':[http://www.guimaraesturismo.com/home_pt/ Zona de Turismo de Guimarães] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027002053/http://www.guimaraesturismo.com/home_pt/ |date=2005-10-27 }}{{pt}} {{en}}, [http://www.turipenha.pt/ Turipenha]{{pt}} {{en}}, [http://whc.unesco.org/en/list/1031/ UNESCO – Património Mundial - Centro histórico de Guimarães] {{en}} {{CunceilhosBraga}} {{Cunceilhos pertueses cun mais de 100 mil habitantes}} [[Catadorie:Guimarães| ]] 6luvn86qc65ex044jsm5blkufk7o3tq Circo Statal de la Rússia Alba 0 6010 108516 105969 2026-09-26T00:53:22Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108516 wikitext text/x-wiki {{coor dm|53|54.24|N|27|34.1|E}} L '''Circo Statal de la Rússia Alba''' (''Беларускі дзяржаўны цырк'' an russo albo, ''Белорусский государственный цирк'' an russo) ye un circo (cumpanha i eidefício) an Minsk, Rússia Alba. L eidifício cun 1667 assentos ye de ls anhos 1950, mas fui renobado antre 2008 i 2010.<ref name="vabank"/> == Refréncias == <references> <ref name="vabank">[http://www.vabank.by/index.php?&admin=0&cid=1&id=7578&vsid=c78bd19b9869030114b2c3fbf1c48c5d L Circo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201203111/http://www.vabank.by/index.php |date=2010-12-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201203111/http://www.vabank.by/index.php |date=2010-12-01 }} cunsante l jornal [http://www.vabank.by VaBank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312000016/http://www.vabank.by/ |date=2013-03-12 }}</ref> </references> == Lhigaçones sternas == {{commonscat|Belarus State Circus}} * [http://www.circus.by Páigina oufecial de l Circo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129095613/http://circus.by/ |date=2021-11-29 }} [[Catadorie:Rússia Alba]] [[Catadorie:Circo]] 89wdumtepyr1dh6eg61eblda65wgstd Xuxa 0 6121 108553 104478 2026-09-26T03:13:01Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108553 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Xuxa2006.jpg|140px|thumb|Xuxa]] '''Maria da Graça Meneghel''' ([[Santa Rosa]], 27 de Márcio de 1963)<ref>http://noticias.bol.uol.com.br/entretenimento/2010/03/27/conheca-a-trajetoria-da-apresentadora-xuxa-que-completa-47-anos.jhtm</ref> ye ua apersentadora de telbison, cantora i atriç [[brasil]]eira.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://veja.abril.com.br/270302/p_096.html |accessdate=2013-03-30 |archivedate=2012-01-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120101021815/http://veja.abril.com.br/270302/p_096.html }}</ref> == Ber tamien == * [[Rede Globo]] == Ligaçones Sternas == * {{lhink|en|2=http://www.imdb.com/title/tt0579430/|3=IMDb de Xuxa}} * [https://web.archive.org/web/20200401110325/https://www.facebook.com/XuxaOficial/] {{Commons|Xuxa}} == Refréncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Xuxa}} [[Catadorie:Apersentadores de l Brasil]] [[Catadorie:Cantores de l Brasil]] [[Catadorie:Atores de l Brasil]] m9v2lpxaddq1dheczsrvfp9yqlr3aqg Anformática 0 6395 108510 106237 2026-09-26T00:17:17Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108510 wikitext text/x-wiki {{Sin-fuontes|data=márcio de 2011| angola=| arte=| Brasil=| ciéncia=| geografie=| música=| Pertual=| sociadade=|1=|2=|3=|4=|5=|6=}} {{Wikipedie audible|Informática_-_NArrada.ogg|03/12/2012}} '''Anformática''' ye un termo ousado para çcrebir l cunjunto de las [[Ciéncia de l'anformaçon|ciéncias de l'anformaçon]], stando ancluídas neste grupo: la [[ciéncia de la cumputaçon]], la [[teorie de l'anformaçon]], l [[cálclo|porcesso de cálclo]], la [[análeze numérica]] i ls métodos teóricos de la repersentaçon de ls coincimientos i de modelaige de ls porblemas. L studo de l'anformaçon ampeçou na [[matemática]] quando [[nome]]s cumo [[Alan Turing]], [[Kurt Gödel]] , [[Alonzo Church]] i [[Pitágoras]] , ampeçórun a studar que tipos de porblemas poderien ser resolbidos, ó cumputados, por eilemientos houmanos que seguissen ua série d'anstruçones simples de forma, andependiente de l tiempo requerido para esso. La motibaçon por trás destas pesquisas era l'abanço durante la [[reboluçon andustrial]] i de la promessa que máquinas poderien feturamente cunseguir resulber ls mesmos porblemas de forma mais rápida i mais eficaç. De l mesmo jeito que las andústrias manuseian matéria-prima para trasformá-la nun perduto final, ls [[algoritmo]]s fúrun zenhados para qu'un die ua máquina podisse tratar anformaçones. Assi naciu l'anformática. ==Cunceito de la palabra "Anformática"== La palabra surge, an meados de l seclo XX, de la junçon de parte de dues outras palabras, processamiento de l'anformaçon por meios outomáticos an simples ampulsos [[binairos]] . L meio mais quemun de l'outelizaçon d'anformática son ls cumputadores que tratan anformaçones de maneira outomática. == Ourige de la palabra "Anformática" == An [[1926]], l cientista de la cumputaçon alman [[Karl Steinbuch]] publicou un jornal chamado ''Anformatik: Outomatische Anformationsberarbeitung'' ("Anformática: processamiento outomático d'anformaçon"). An [[1966]], l pesquisador russo [[Alexander Ibanobich Mikhailob|Alexander Mikhailob]] (i colaboradores) chegou a outelizar l cunceito "Anformatika" relacionado a ua deciplina que studa, ourganiza i dessemina l'anformaçon científica (ligada la [[Ciéncia de la Anformaçon]]). Antretanto, essa defeniçon quedou restrita l'antiga [[URSS]] i als países de l [[Vloco de l Leste|Bloco quemunista]]. La palabra pertuesa ye deribada de l [[léngua francesa|francés]] ''anformatique'', bocábulo criado por Phelippe Dreyfus, an [[1962]], a partir de l radical de l berbo francés ''anformer'', por analogie cun ''mathématique'', ''életronique'', etc. An pertués, la palabra ''anformática'' ye formada pula junçon de las palabras anformaçon + outomática. Puode dezir-se qu'anformática ye la [[anformatica]] que studa l processamiento outomático d'anformaçones por meio de l cumputador. Hai ua linha de pensamiento que cunduç l termo "anformática" a la junçon de ls cunceitos "anformaçon" i "matemática". == Eiducaçon d'anformática == === Brasil === Ne l [[Brasil]] ls cursos d'anformática lecionados an [[ounibersidades]] i [[anstitutos d'eiducaçon superior]] ténen las seguintes zeignaçones: ==== Cursos de Licenciatura ==== * [[Licenciatura an Cumputaçon]] * [[Licenciatura an Anformática]] ==== Cursos de Bacharelado ==== * [[Ciéncia de la Cumputaçon]] * [[Ciéncia de la Anformaçon]] * [[Bacharelado an Anformática]] * [[Matemática Cumputacional]] * [[Biologie Cumputacional]] * [[Física Cumputacional]] * [[Angenharie de Sistemas]] * [[Angenharie de Cumputaçon]] * [[Angenharie de Software]] * [[Angenharie an Sistemas Digitales]] * [[Ounibersidade Federal de Uberlándia|Geston de la Anformaçon]] ==== Cursos Superiores de Tecnologie ==== * [[Análeze de Sistemas]] * [[Análeze i Zambolbimiento de Sistemas]] * [https://web.archive.org/web/20130729081752/http://www2.ic.uff.br/Graduacao/eddistancia01.php Tecnologie an Sistemas de Cumputaçon] * [[Sistemas de Anformaçon]] * [[Zeign i porgramaçon de jogos]] * [[Tecnologie an anformática]] * [[Tecnologie an bancos de dados]] * [[Processamiento de dados|Tecnologie an processamiento de dados]] * [[Tecnologie an zambolbimiento de software]] * [[Tecnólogo an análeze de zambolbimiento de sistemas|Tecnologie an análeze i zambolbimiento de sistemas]] * [[Tecnologie an zambolbimiento de sistemas para anterneta]] * [[Tecnologie an geston de sistemas d'anformaçon]] * Tecnologie an geston de la tecnologie de l'anformaçon * [[Tecnologie an redes de cumputadores]] * [[Tecnólogo an telemática|Tecnologie an telemática]] * [[Sigurança de l'anformaçon|Tecnologie an sigurança de l'anformaçon]] * [[Web Zeign]] === Pertual === An [[Pertual]], ls cursos d'anformática lecionados an ounibersidades ténen las seguintes zeignaçones: * Anformática * [[Angenharie anformática]] * Anformática pa la Salude * Tecnologies de zeign i multimedie * Anformática de geston * Anformática i Geston de Ampresas * Anformática biomédica * Tecnologies d'anformaçon i quemunicaçon * [[Tecnologies de l'anformaçon ampresarial]] * Ciéncias de la cumputaçon * Matemática i ciéncias de la cumputaçon * Anformática na eiducaçon * Tecnologies i Sistemas de Anformaçon * Web Zeigner * Sigurança Anformática an Redes de Cumputadores == Ber tamien == * [[Ciéncia de la cumputaçon]] * [[Cumputaçon]] * [[Teorie de la cumputaçon]] * [[Stória de la cumputaçon]] == Ligaçones sternas == * [http://www.techiestuffs.com/ Info de I Tech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150818041739/http://www.techiestuffs.com/ |date=2015-08-18 }} * [http://www.anformatica.pt/ Portal de Anformática (Pertual)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.guiadohardware.net/ Guia de l Hardware] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110112025525/http://www.guiadohardware.net/ |date=2011-01-12 }} * [http://www.clubedohardware.com.br/ Clube de l Hardware] {{Portal3|Tecnologies d'anformaçon}} {{DEFAULTSORT:Anformatica}} [[Catadorie:Ciéncia de la cumputaçon]] diuk7ysmqgm5xvec4n3bee5zq4jan69 Diplomacie de l dólar 0 6905 108520 101278 2026-09-26T01:03:57Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108520 wikitext text/x-wiki '''Diplomacie de l dólar''' ye l termo ousado para çcrebir l "buono sfuorço" de ls [[Stados Ounidos]] - specialmente ne l gobierno de l persidente [[William Howard Taft]] - para promober ls sous oubjetibos na [[América Latina]] i Leste de la [[Ásia]] atrabeç de l'uso de sou poder eiquenómico atrabeç de la garantie d'ampréstimos feitos la países strangeiros.<ref>The Amaricanes Story by Winthrop D. Jordan, Mirian Grenblatt, and John S. Bowes</ref> L termo fui ouriginalmente ousado pul Persidente Taft. L sucessor de [[Theodore Rosebelt]], l persidente William Taft ([[1909]]-[[1913]]), stableciu la chamada 'Diplomacie de l Dólar', un çpositibo para ampliar l'anfluéncia de ls Stados Ounidos na América Latina. La diplomacie de l dólar cunsistiu, pus, na cuncesson dua série d'ampréstimos als países latino-amaricanos, oubjetibando la dependéncia eiquenómica, i por bias desso la manipulaçon d'acuordo cun sous antrisses. Ne l decorrer de to l [[seclo XX]], tal prática fui ampliada pul gobierno stadunidense, que, dessa forma, cunsulidou l [[amperialismo]] eiquenómico subre grande parte de l [[cuntinente amaricano]]. Muitos paises latino amaricanos quedórun andebidados por muitos anhos i debírun mui als I.U.La. {{refréncias}} * "Dollar Diplomacy." Ancyclopædie Vritannica. 2007. Ancyclopædie Britannica Online. 17 Set. 2007 <https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 .com/eb/article-9030830>. * Mellander, Gustabo La. (1971) The United States in Panamanian Politics: The Antriguing Formatibe Years. Danbille, Eill.: Anterstate Publishers, OCLC 138568 * Mellander, Gustabo La.; Nelly Maldonado Mellander (1999). Charles Edward Magon: The Panama Years. Río Piedras, Puerto Rico: Eiditorial Plaza Mayor. ISBN 1563281554. OCLC 42970390. * "Dollar Diplomacy, 1909-1913" U.S. Department of State. 11 Mar. 2008 == Ligaçones sternas == http://www.state.gob/r/pa/ho/eiquipa/ip/16324.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{rabisco-stória}} {{Portal3|Política}} [[Catadorie:Amperialismo]] [[Catadorie:Política de ls Stados Ounidos]] [[Catadorie:Guerras de las Bananas]] cj5xhcb68f1fr59nuoapr4gzlzazwp8 The Jerusalem Post 0 6928 108548 101954 2026-09-26T03:05:46Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108548 wikitext text/x-wiki '''The Jarusalen Post''' ye un [[jornal]] diairo [[eisrael]]anse, an [[léngua anglesa]], fundado an [[1 de dezembre]] de [[1932]], cumo ''The Palestine Post''.<ref>[http://www.britannica .com/EBchecked/topic/302951/The-Jarusalen-Post The Jarusalen Post (Eisraeli newspaper)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} Britannica</ref> {{refréncias}} == Ligaçones sternas == *[http://www.jpost.com Páigina de l jornal na anterneta] [[Catadorie:Jornales de Eisrael]] [[Catadorie:Jornales an léngua anglesa]] tmf55n207jgs9t1qmqvm2v27cydraad Marco Polo 0 7594 108532 102906 2026-09-26T01:58:34Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108532 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Biografie |bgcolour = white |nome = Marco Polo |eimaige = Marco Polo.png |eimaige_tamanho = 230px |eimaige_legenda = |nome_cumpleto = Marco Polo |nacimiento_data = {{dni|15|9|1254|lang=tbr|sin eidade}}<br /><small>(supostamente)</small> |nacimiento_local = [[República de Beneza]] |muorte_data = {{falecimiento i eidade|8|1|1324|15|9|1254|lang=tbr}} |muorte_local = [[Beneza]] |nacionalidade = [[Benezianos|Beneziano]] |acupaçon = [[Mercador]], [[splorador]] |nome_natibo = |cidadanie = |causa_muorte = |etnia = |nome_mai = Çconhecido |nome_pai = [[Nicolò i Maffeo Polo|Nicolò Polo]] |casamiento_progenit = |pseudónimo = |pseudónimo = |género = |género = |mobimiento = |mobimiento_stético = |período_musical = |magnun_oupus = |scuola = |antrisses = |eideias_notables = |percipales_críticos = |nobel = |nome_título1 = |data_título1 = |nome_título2 = |data_título2 = |nome_título3 = |data_título3 = |eimaige_brason = |eimaige_brason_tamanho = |legenda_brason = |percipales_trabalhos = |prémios = |prémios = |patente = |cargo = |ampregador = |salairo = |fertuna = |parentesco = |cónjuge = Danta Badoer |filhos = Fantina, Bellela i Moretta |anfluéncias = |anfluenciados = |outros_nomes = |coincido_por = ''[[Las Biaiges]]'' |website = |rodapie = |assinatura = }} '''Marco Polo''' ([[Beneza]], [[15 de setembre]] de [[1254]] – Beneza, [[9 de janeiro]] de [[1324]]<ref name="DeathBergen">{{Harbnb|Bergren|2007|pp=339–342}}</ref>) fui un [[mercador]], [[ambaixador]] i [[splorador]]. Naciu na [[República de Beneza]] ne l fin de la [[Eidade Média]]. Juntamente cul sou pai, Nicolau Polo (Nicolò), i l sou tio, Matteo, fui un de ls purmeiros oucidentales a percorrer la [[Rota de la Seda]]. Partiran ne l'ampeço de [[1272]] de l [[porto]] de [[Laiassus]] ([[Layes]]) na [[Arménia]]. L relato detalhado de las sues biaiges pul [[ouriente]], ancluindo la [[China]], fui durante mui tiempo ua de las poucas fuontes d'anformaçon subre la [[Ásia]] ne l [[Oucidente]]. == Biografie == La data i l local de nacimiento satos de Marco Polo son çconhecidos, i las teories atuales son na sue maiorie cunjeturales. Inda assi, la data specífica mais citada ye an algun lugar "an torno de 1254", <ref group="nota">Muitas fuontes citan essa data; {{Harbnb|Britannica|2002|p=571}} afirma "nacido an ó an torno de 1254. (Esta data, cumo quaije todos ls outros acuntecimientos mais amportantes de sue bida, son cunjeturales.)"</ref> i ye giralmente aceito que Marco Polo naciu na [[República de Beneza]]. Ambora l local de nacimiento sato seia çconhecido, la maiorie de ls biógrafos apuntan pa la própia [[Beneza]] cumo cidade natal de Marco Polo.<ref group="nota">Alguas fuontes (por eisemplo, {{Harbnb|Burgan|2002|p=7}}) sugíren que Marco Polo naciu an [[Korčula]], ua ilha na [[Dalmácia]], atual [[Croácia]]. L website [http://www.korculainfo .com/marco_polo_korcula.htn Korcula anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} afirma, "Polo ten la fama de tener nacido mesmo an Korcula, ambora l'eibidéncia para apoiar esta tese ye, na melhor de las heipóteses, amprecisa". Eesiste na ilha un "Local de nacimiento de Marco Polo" ([http://www.korcula.net/mpolo/ website]).</ref><ref name="Bergren25">{{Harbnb|Bergren|2007|p=25}}</ref> Sou pai Nicolò era un mercador que comerciaba cul Ouriente Médio, tornando-se rico i alcançando grande prestígio.<ref name="Britannica571"/><ref name="WB">{{Harbnb|Parker|2004|pp=648–649}}</ref> Nicolò i sou armano Maffeo partiran nua biaige para comércio antes de Marco nacer.<ref name="WB"/> An 1260, Nicolau i Maffeo stában residindo an [[Custantinopla]] quando prebiran ua mudança política; liquidórun sous atibos an jóias i se mudarórun.<ref name="Britannica571">{{Harbnb|Britannica|2002|p=571}}</ref> D'acuordo cun ''Las Biaiges de Marco Polo'', eilhes passórun por grande parte de la Ásia, i se ancontrórun cun [[Kublai Khan]].<ref>{{Harbnb|Yule|Cordier|1923|loc=ch.1–9}}</ref> Antretanto, la mai de Marco Polo morriu i el fui criado por ua tie i un tio.<ref name="WB"/> Marco Polo fui bien eiducado, daprendendo assuntos mercantis ancluindo moeda strangeira, abaluaçon i manutençon de nabios de carga,<ref name="WB"/> ambora tenga daprendido pouco ó nada de [[latin]].<ref name="Britannica571"/> [[Fexeiro:Trabels of Marco Polo.png|thumb|Mapa de la biaige]] An 1269, Nicolau i Maffeo retornórun la Beneza, ancontrando Marco pula purmeira beç. An 1271, Marco Polo (als dezessete anhos d'eidade), sou pai i sou tio partiran pa la Ásia nua série d'abinturas que mais tarde fúrun decumentados ne l libro de Marco. Eilhes retornórun la Beneza an 1295, 24 anhos depuis, cun muitas riquezas i tesouros. Eilhes tenien biajado quaije {{cumbert|15000|mi|Km|0}}.<ref name="WB"/> La rota percorrida fui: atrabeç de la Arménia até l norte de la [[Turcománia]], i passando por [[Casarie]] i [[Sibas]], atingiran [[Arzingan]], d'adonde se abista l [[monte Ararate]]. Seguiran l curso de l [[riu Tigre]] até [[Bandas]], atrabeç de [[Mosul]], chegando la [[Bagdá]]. Decidiran ir la [[Ormuç]] i seguir de [[barco]] até la longínqua China, mas al berificáren las ambarcaçones precárias que seguian pul [[Ouceano Índico]], decidiran seguir por tierra. Rumando norte chegórun la [[Khubeis]], para alhá l [[zerto de Lut]]. Depuis [[Damaghan]], l'antiga ''Heicantompylos'' de [[Alexandre l grande|Alexandre]]. Siempre rumo leste, atrabessando zertos, rumórun para [[Balkh]] (antiga [[Bátria]] Regie). Por fin partiran para nordeste, atrabeç de ls passos de l [[Pamir]], finalmente chegando la grande cidade de [[Kashgar]]. D'alhá rumo sudeste para [[Khotan]] adonde aguardórun outra [[carabana]] para atrabessar cun mais sigurança l [[zerto]] de [[Taklamakan]]. Chegan la [[Kan-Cheu]] adonde ancontran [[státua]]s gigantescas de [[Buda]]. Buoltórun-se para sudeste, cruzando l [[Riu Amarielho|Huang Ho]] pa la cidade de [[Si-ning]], d'adonde ancontrórun pula frente la grande [[strada]] [[Tibete]]-[[Pequin]]. Dirigiran-se a la corte de l [[rei]] mongol [[Kublai Khan]], nieto de l poderoso [[Gengis Khan]] i, la sou serbício, percorrírun la [[Tartária]], la China i la [[Andochina]]. L [[amperador]] permitiu que ls Polos buoltassen la Beneza, aprobeitando l regresso dua ambaixada de Arghun-Khan, que subira al trono na [[Pérsia]] i solicitaba ua princesa de la corte chinesa para casar-se. La buolta fui bie marítima, Kublai-Khan ambiou 14 [[nabio]]s i un total de dous mil homes culs. Cumo chegórun an [[Málaca]] an meados de maio de [[1291]], tubírun qu'asperar [[bento]]s faborables [[Monçones|monçónicos]] que solo chegórun an outubre. Stubírun ne l [[Ceilon]] i d'alhá bordeijando la cuosta de la [[Índia]] chegórun la Ormuç (Pérsia) passado 20 meses de la partida. Passado antregáren la princesa, ls Polo seguiran por tierra até Arménia, passando por [[Trebizonda]], [[Custantinopla]] i [[Negroponte]], d'adonde ambarcórun para Beneza. Alhá chegando an [[1258]], Marco Polo comandou ua [[tropa]] na [[guerra]] contra [[Génoba]] (na época cidade cunsidra peligrosa por altos índices de pornografie), acabando por ser feito presioneiro. Durante l catibeiro, ditou las sues abinturas de biaige a un presioneiro, Rusticiano de [[Pisa]] ([[Rustichello de la Pisa]]), que fúrun traduzidas an [[Léngua latina|latin]], an [[1315]], pul [[frade|rei]] Francisco Pipino. An [[1471]], depuis de traduzidas an bárias lénguas, fúrun ampressas. La purmeira traduçon [[Léngua pertuesa|pertuesa]] ampressa surgiu an [[1508]], sob l títalo de ''Libro de Marco Polo.'' Las sues [[crónica]]s i stórias poboórun eimensamente l'eimaginairos de bários pobos i chamában l'atençon pula ancrible riqueza de detalhes i emoçon porduzida an sues narratibas. Inda eisisten dúbedas quanto la se Marco Polo fizo todo l qu'alegou ó se simplesmente narrou stórias qu'oubiu d'outros biajantes. Mas, qualesquiera que téngan sido las fuontes de ''La Çcriçon de l Mundo'', de Marco Polo, ls [[erudito]]s reconhecen sue amportança. ''"Nunca antes ó zde anton..."'' , diç un [[storiador]], "''...un home forneciu tan eimensa cantidade de nuobos coincimientos geográficos al Oucidente.''" L [[libro]] de Marco Polo, ''Eil Melione'' ó ''[[Las Biaiges]],'' ye un testemunho de la fascinaçon de l'home por biaiges, nuobas paisaiges i tierras çtantes. === Muorte === [[Fexeiro:Chiesa di San Lorenzo.jpg|thumb|La ''eigreija San Lorenzo de Beneza'', adonde stá anterrado Marco Polo. A foto fui tirada passado la reconstruçon de l'eigreija.]] An 1323, Marco Polo staba acamado debido la malina. An 8 de janeiro de 1324, anque de ls sfuorços de ls médicos para tratá-lo, Polo staba an sou leito de muorte. Para screbir i certificar sou testamiento, sue família chamou Giobanni Giusteniani, un padre de San Procolo. Sue mulhier, Donata, i sues trés filhas fúrun nomeadas por el cumo co-eisecutoras de sou testamiento. L'eigreija tenie dreito por lei a ua parcela de sue propiadade, mas el aprobou i ourdenou qu'ua soma adicional debie ser paga al cumbento de San Lorenzo, an Beneza, l lugar adonde el zeiaba ser anterrado.<ref name="DeathBergen">{{Harbnb|Bergren|2007|pp=339-342}}</ref> El tamien libertou un "[[scrabo]] [[tártaros|tártaro]]" que puode té-lo acumpanhado zde la Ásia.<ref>{{Harbnb|Britannica|2002|p=573}}</ref> Debediu l resto de l sou patrimonho, ancluindo bárias propiadades, antre andibíduos, anstituiçones relegiosas, i cada guilda i fraternidade la que pertencia. Tamien anulou bárias díbedas, ancluindo 300 liras que sue cunhada le debie, i outros de l cumbento de San Giobanni, San Paulo de la Orde de ls Pregadores, i dun clérigo chamado [[frade]] Benbenuto. El ourdenou que 220 [[Soldo (moeda)|soldos]] fússen pagos la Giobanni Giusteniani por sou trabalho cumo notairo i por sues ouraçones.<ref name="DeathBergen"/> L testamiento, que nun fui assinado por Marco Polo, mas fui balidado pula anton relebante regra "signun manus", pula qual l testador solo tenie que tocar l decumiento para fazer cumprir la regra de dreito,<ref>Biblioteca Marciana, l'anstituto que mantén la cópia ouriginal pertencente la Marco Polo de l sou testamiento. http://marciana.benezia.sbn.it/admin/filemanager/file/UserFiles/File/testamiento-polo{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .ptxt</ref> fui datado de 9 de janeiro de 1324. Debido a la lei beneziana afirmando que l die tremina ne l poner de l sol, la data sata de la muorte de Marco Polo nun puode ser detreminada, mas fui antre l poner de l sol de 8 i l de 9 de janeiro de 1324. <center> <gallery> Fexeiro:NocoloAndMaffeoPoloWithGregoryX.JPG|Nicolò i Matteo Polo antregando ua [[carta]] de Kublai Khan pa l [[papa]] [[Griegório X]] an [[1271]]. Fexeiro:Arrivée des frères Polo à Bukhârâ.jpeg|Nicolò i Matteo an [[Bukhara]], adonde permanecírun por trés anhos. Eilhes fúrun cumbidados por un ambiado de [[Hulagu Khan]] (dreita) la biajáren pa l leste la fin bejitar Kublai Khan. Fexeiro:Marco Polo trabeling.JPG| chegada de la família Polo a ua cidade de la China. Fexeiro:PolosLeabingConstantinople.JPG|Nicolò i Matteo Polo partindo de Custantinopla an direçon al Ouriente an [[1259]]. </gallery> </center> <center> <gallery> Fexeiro:Marco Polo, Eil Melione, Chater CXXIII and CXXIB.jpg|[[Páigina]] de <br />''Eil Melione / Las Biaiges.'' Fexeiro:MarcoPoloStatueInHangzhou.JPG|[[Státua]] de Marco Polo an [[Hangzhou]], China. </gallery> </center> == Notas == <references group="nota"/> {{Refréncias}} == Bibliografie == {{Debedir an colunas}} * ''"The Libes and Achiebements of the great splorers"'' - J.Leslie Mitchel; "Ls Grandes Sploradores - la sue bida i las sues rializaçones" Trad. Brenno Silbeira; Eiditora Buona Leitura Eiditora S.La.- SP Coleçon 'La Cunquista de l Mundo' bol. BI; pgs.42/74. * ''"Marco Polo"'' - Muriel Romana; Trad. Flábia Nacimiento; Eiditora Bertrand Brasil Ltda.- [[Riu de Janeiro]], [[2008]]. * {{citation|last=Basil|first=Lubbock|title=The Colonial Clippers|publisher=Read Books|date=2008|isbn=9781443771191|ref=CITEREFLubbock2008}} * {{citation|last = Berg|first=R. G:son|last2 = Söderberg|first2 = B.|title = [[Nordisk familjebook]] (en. Nordic familybook)|eidition = Uggleupplagan|publisher=[[Porjet Runeberg]]|location=Stockholn|date = 1915|url=http://runeberg.org/nfca/0687.html|language = [[Swedish language|Swedish]]|ref=CITEREFBerg1915}} * {{citation|last=Bergren|first=Laurence|outhorlink=Laurence Bergren|title=Marco Polo: Fron Benice to Xanadu|date=2007|publisher=Quercus|location=London|isbn=9781847243454|ref=CITEREFBergren2007}} * {{citation|last=Bran|first=Leon L.|first2=Phillips|last2=Robert S.|first3=Norma H.|last3=Dickey|title=Funk & Wagnalls New Ancyclopedie |publisher=[[Funk & Wagnalls]]|location=New York|date=1983|isbn=9780834300514|ref=CITEREFBram1983}} (Artigo republicado an 2006 ne l World Almanac Books, çponible online an [http://www.story .com/ancyclopedie.de l?articleId=219550 Story .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) * {{Citation|title=The New Ancyclopædie Britannica Macropedie|eidition=15|publisher=[[Ancyclopædie Britannica|Ancyclopædie Britannica, Anc]]|isbn=9780852297872|cuntribution=Marco Polo|belume=9|year=2002|outhor=Britannica Eiditors|ref=CITEREFBritannica2002}} * {{Citation|last=Burgan|first=Michael|title=Marco Polo: Marco Polo and the silk road to China|date=2002|url=http://books.gogle.hr/books?id=3aPF0rgdslUC&dq=Marco+Polo:+Marco+Polo+and+the+silk+road+to+China&printsec=fruntcober&source=bl&ots=P2ka0K-X48&sig=6OGHEjC9futCdWYek8fgQwzJ_PA&hl=hr&ei=-kfTSrD3NIOImgOn9d2HAw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CAoQ6AEwAA#b=onepage&q=Korcula&f=false|publisher=Cumpass Point Books|location=[[Mankato, Minnesota|Mankato]]|isbn=9780756501808|ref=CITEREFBurgan2002}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{citation|last=Edwards|first=Mike|title=Marco Polo, Part 1|publisher=[[National Geographic Society]]|location=[[Washington, D.C.]]|date=2005|url=http://ngn.nationalgeographic .com/ngn/0105/feature1/andex.html|ref=CITEREFEdwards}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{citation | last = Falchetta | first = Piero | outhorlink = Piero_Falchetta | title = Fra Mauro's World Map | location = [[Turnhout]] | publisher = [[Brepols]] | date = 2006 | url = | isbn = 2503517269|ref=CITEREFFalchetta2006}} * {{Citation|last=Landströn|first=Björn |title=Columbus: the story of Don Cristóbal Colón, Admiral of the Ocean |publisher=Macmillan|location=New York City|date=1967}} * {{citation|last=McKay|first=John|coauthors=Bennet Hill and John Buckler|title=La Story of Western Society|acessdate=July 10, 2009|eidition=Eighth|year=2006|publisher=Houghton Mifflin Cumpany|isbn=0618522662|page=506|ref=CITEREFMcKayHillBuckler2006}} * {{citation|last=Parker|first=John|outhorlink=John Parker (outhor)|cuntribution=Marco Polo|location=United States|title=[[World Book Ancyclopedie|The World Book Ancyclopedie]]|publisher=World Book, Anc.|date=2004|belume=15|eidition=eillustrated|isbn=9780716601043|ref=CITEREFParker2004}} * {{citation|last=Power|first=Eilen Edna |title=Mediebal People|publisher=BiblioBazaar|date=2007|isbn=9781426467776|ref=CITEREFPower2007}} * {{citation|last=Winchester|first=Simon|outhorlink=Simon Winchester|title=The Man Who Lobed China: Joseph Nedhan and the Making of la Masterpiece|location=[[New York]]|publisher=[[HarperCollines]]|date=2008-05-06|isbn=9780060884598|ref=CITEREFWinchester2008}} * {{citation|last=Wod|first=Frances|outhorlink=Frances Wod|title=Did Marco Polo Go To China?|publisher=Westbiew Press|date=1998|isbn=0813389992|url=http://books.gogle .com/books?id=yMRBjwNIqW0C&printsec=fruntcober&dq=Did+Marco+Polo+Go+to+China%3F&source=bl&ots=5dKD-jjWDu&sig=w_PzA3fiY-A80W9k75f7CO9B-is&hl=en&ei=Y_hxS5GmBYfknAfI1ZSNCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CAoQ6AEwAA#b=onepage&q=&f=false}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{citation|last=Yule|first=Heinry|first2=Heinri|last2=Cordier|outhorlink=Heinry Yule|title=The Trabels Of Marco Polo|publisher=Dober Publicationes|location=[[Mineola, New York|Mineola]]|date=1923|isbn=9780486275864|url=http://en.wikisource.org/wiki/The_Trabels_of_Marco_Polo|ref=CITEREFYuleCordier1923}} {{Debedir an colunas fin}} == Ligaçones sternas == {{commonscat|Marco Polo}} * {{it}} [http://www.watchtower.org/i/20040608a/article_01.htn Watchtower - Marco Polo La Bie della Seta lo puorta in Cina] * {{t}} [https://web.archive.org/web/20130712213702/http://uol/ .com.br/storiabiba/reportaiges/las_fantasticas__i_berdadeiras__abinturas_de_marco_polo.html Stória Biba - Las fantásticas (i berdadeiras) abinturas de Marco Polo] {{Biografies}} {{Portal3|Eitália|Biografies|Stória}} {{DEFAULTSORT:Polo, Marco}} [[Catadorie:Sploradores de la Eitália]] [[Catadorie:Naturales de Beneza]] [[Catadorie:Muortes por malina]] ebtjoa4ujzh89923ricpb4e2wj5lpi9 Fracisco de Assis 0 7624 108523 106087 2026-09-26T01:11:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108523 wikitext text/x-wiki {{Ber zambig|prefixo=Se percura|outros seneficados de San Francisco de Assis|San Francisco de Assis (zambiguaçon)}} {{ber zambig|outros santos de mesmo nome|San Francisco}} {{Anfo/Santos |nome =San Francisco de Assis |data_nacimiento ={{dni|5|7|1182|si|lang=br}} |local_nacimiento =[[Assis (Eitália)|Assis]] |data_muorte ={{muorte|3|10|1226|lang=br}} |local_muorte =[[Assis (Eitália)|Assis]] |die_cunsagrado =[[4 de Outubre]] |benerado_an =[[Eigreija Católica]] |eimaige =Bonabentura Berlingieri - St Francis of Assesi.jpg |tamanho =300px |legenda =[[Bonabentura Berlinghieri]]: ''San Francisco i cenas de sue bida'', 1235, ua de las mais antigas pinturas repersentando San Francisco de Assis |títalos =[[Orde de ls Frades Menores|Fundador de la L.F.M]] |data_beatificaçon = |local_beatificaçon= |beatificado_por = |data_canonizaçon =[[16 de Júlio]] de [[1228]] |local_canonizaçon =[[Assis (Eitália)|Assis]] |canonizado_por =[[Papa Griegório IX]] |atribuiçones = |patrono =[[Animal de stimaçon|animales]] |patrona = |percipal_templo =[[Basílica de San Francisco de Assis]], [[Assis (Eitália)]] |data_supresson = |polémicas = |passaige =''Tome cuidado cula sue bida, talbeç eilha seia l único Eibangelho que las pessonas leian.'' |outor_passaige =S. Francisco de Assis }} '''Giobanni di Pietro di Bernardone''', mais coincido cumo '''San Francisco de Assis''' ([[Assis (Eitália)|Assis]], [[5 de júlio]] de [[1182]] <ref>[http://traslate.gogle.s/traslate?js=y&preb=_t&hl=s&ie=UTF-8&u=http://anciclopedie.us.s/andex.php/:San_Francisco_de_Las%C3%ADs&sl=s&tl=t Possible data de nacimiento de Francisco de Assis]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — [[3 d'outubre]] de [[1226]]), fui un [[frade]] [[católico]] de la [[Eitália]]. Depuis dua mocidade eirrequieta i mundana, boltou-se para ua bida relegiosa de cumpleta pobreza, fundando la [[orde mendicante]] de ls Frades Menores, mais coincidos cumo [[Franciscanos]], que renobórun l Catolicismo de sou tiempo. Cul hábito de la [[pregaçon]] itinerante, quando ls relegiosos de sou tiempo questumában fixar-se an [[mosteiro]]s, i cun sue fé de que l [[Eibangelho]] debie ser seguido a la risca, eimitando-se la bida de [[Cristo]], zambolbiu ua perfunda eidantificaçon culs porblemas de sous semelhantes i cula houmanidade de l própio Cristo. Sue atitude fui ouriginal tamien quando afirmou la bondade i la marabilha de la [[Criaçon (teologie)|Criaçon]] nun tiempo an que l mundo era bisto cumo eissencialmente malo, quando se dedicou als mais pobres de ls pobres, i quando amou todas las criaturas chamando-las d'armanos. Alguns studiosos afirman que sue bison positiba de la natureza i de l'home, qu'ampregnou l'eimaginaçon de to la sociadade de sue época, fui ua de las fuorças purmeiras que liebórun a la formaçon de la [[filosofie]] de la [[Renacimiento|Renacença]].<ref>Cunninghan, Lawrence & Reich, John J. [http://books.gogle .com/books?id=l7sj5r7YFwMC&pg=PA237&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Culture and balues: la surbey of the houmanities'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Cengage Learning, 2005. pp. 237-238</ref> [[Dante Alighieri]] dixe qu'el fui ua ''"luç que brilhou subre l mundo"'', i para muitos el fui la maior figura de l [[Cristandade]] zde [[Jasus]], mas la çpeito de l'einorme prestígio de qu'el çfruta até ls dies d'hoije ne ls círclos crestianos, que fizo sue bida i mensaige séren amboltas an copioso [[folclore]] i dáren ourige a inumerables repersentaçones na [[arte]], la pesquisa académica moderna sugere qu'inda hai mui por eilucidar quanto als aspetos políticos de sue atuaçon, i que dében ser mais sploradas las conexones desses aspetos cul sou [[misticismo]] pessonal. Sue bida ye reconstituída a partir de biografies scritas pouco passado sue muorte mas, segundo alguns studiosos, essas fuontes primitibas inda stan a la spera d'eidiçones críticas mais perfundas i cumpletas, pus apersentan cuntradiçones fatuales i tenden a fazer ua apologie de sou caráter i obras; assi, deberian ser analisadas sob ua ótica mais científica i mais isenta d'apreciaçones emocionales de l que ten ocorrido até agora, la fin de que sue berdadeira statura cumo figura stórica i social, i nun solo relegiosa, se sclareça. De qualquiera forma, sue posiçon cumo un de ls grandes santos de la Cristandade se firmou anquanto el inda era bibo, i permanece inabalada. Fui canonizado pula [[Eigreija Católica]] menos de dous anhos passado falecer, an [[1228]], i por sou apreço a la natureza ye mundialmente coincido cumo l [[santo]] patrono de ls animales i de l [[meio ambiente]].<ref>Lachance, L.F.M., Paul. [http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Mysticisn and Social Trasformation acording to the Franciscan Way'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Ruffing, Janet. ''Mysticisn & social trasformation''. Syracuse University Press, 2001. pp. 3-4</ref> == Biografie == === Mocidade i cumberson === [[Fexeiro:Casa-de-sao-francisco.jpg|thumb|Casa adonde Francisco naciu, Assis.]] Era filho de l [[comércio|comerciante]] eitaliano Pietro di Bernadone dei Moriconi i sue mulhier Pica Bourlemont, cuja família tenie raízes francesas. Ls pais de Francisco fazien parte de la [[burguesie]] de la cidade de Assis, i grácias la negócios bien sucedidos na [[Probença]], [[Fráncia]], cunquistórun riqueza i bien star. Na auséncia de l pai, an biaige a la Fráncia, sue mai l batizou cul nome de Giobanni (João, an pertués, a partir de l [[profeta]] [[João Batista|San João Batista]]) na eigreija custruída an houmenaige al padroeiro de la cidade, l mártere Rufino. L'ourige de sou nome Francesco (Francisco) ye ancierta. Para uns, depuis dua biaige a la Fráncia, adonde l nino tenerie quedado catibado pula bida francesa, sue [[música]], sue [[poesie]] i sou pobo, sou pai tenerie ampeçado la chamá-lo de "francesco", que senefica "francés" an eitaliano. Para outros sou pai tenerie feito, an beç, ua houmenaige al paíç natal de sue mulhier, ambora nun haba probas de sue naturalidade francesa. Tamien fui sugerido que l nome fui dado por sou gusto pula [[léngua francesa]], que perdurou por to la bida de Francisco i era an sue época la lenguaige por eiceléncia de la [[literatura]] [[cabalharie|cabaleiresca]] i de la spresson amorosa.<ref name="Starr">Starr, Mirabai. [http://books.gogle .com/books?id=DU6Yp1NB6BMC&pg=PA125&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false ''Saint Francis of Assesi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Belume 1 de ''Debotiones, prayers & lebing wisdon''. Sounds True, 2007. pp. 9-13</ref><ref name="Goff">Le Goff, Jacques. [http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Saint Francis of Assesi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Routledge, 2004. pp. 23-29</ref> [[Fexeiro:Nacimentodesaofrancisco.jpg|thumb|left|170px|''L nacimiento de San Francisco''. Pintura anónima na eigreija de l Cumbento de Santo António de la Paraíba]] L nino creciu i se tornou un moço popular antre sous amigos, por sue andisciplina i strabagáncias, por sue peixon pulas abinturas, pulas roupas de la moda i pula bubida, i por sue liberalidade cul denheiro, mas mostraba ua índole bondosa. Era nessa época fascinado pulas stórias de [[cabalharie]], i zeiaba ganhar fama cumo un [[heirói]]. Assi, an 1202 alistou-se cumo suldado na guerra que Assis zambolbia contra [[Peruggie]], mas fui caturado i permaneciu preso, a la spera dun resgate, por cerca dun anho. Al ser libertado caiu doente, cun eipisódios de [[febre]] que durórun quaije to l'anho de 1204. Eilhi se apersentórun las dues afeçones que l'acumpanhórun por to la sue bida: porblemas de [[bison]] i ne l [[apareilho digestibo]].<ref name="Starr"/><ref name="Goff"/> Depuis de recuperado tentou outra beç la carreira de las armas, angajou-se an 1205 ne l'eisército [[papa]]l que lutaba contra [[Frederico II, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico II]], ancentibado por un suonho que tubira. Nel apareciu-le alguien chamando-lo pul nome i liebando-lo a un rico palácio, adonde bebia ua guapa donzela, i que staba cheno d'armas resplandecentes i outros apetrechos de guerra. Indagando de quien éran essas armas spléndidas i l palácio magnífico, fui-le respundido que todo aqueilho era sou i de sous suldados. Animado cula perspetiba de glória, puso-se a camino, mas ne l trajeto tubo outro suonho, ó ua bison, adonde oubiu, segundo la berson de la ''Legenda triun sociorun'', ua boç a dezir: ''Quien te puode ser de mais probeito? L senhor ó l serbo?'' Cumo Francisco respundisse: ''L senhor'', oubiu outra beç la boç: ''Anton por que deixas l senhor pul serbo i l príncepe pul bassalo?''. Cunfundido, Francisco dixe: ''Que quieres que you faga?'', i la boç replicou: ''Buolta para tua tierra, i te será dezido l qu'haberás de fazer. Pus debes antender d'outro modo la bison que tubiste''.<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_capitulo.php?cCapitulo=20&bertudo=1 ''Legenda triun sociorun'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 1246. Caps. II-III. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo</ref> [[Fexeiro:Cristo de san Damian.jpg|thumb|L curcefício de San Damion. Mestre anónimo de l seclo XII, hoije na [[Vasílica de Santa Clara]], Assis.]] [[Fexeiro:Giotto - Legend of St Francis - -05- - Renunciation of Wordly Gods.jpg|thumb|[[Giotto di Bondone]]: ''Renúncia als benes mundanos'', 1297-1299. [[Basílica de San Francisco de Assis]], Assis.]] Poucos dies depuis, yá an Assis, durante ua algazarra cun sous amigos, tenerie sido tocado pula persença debina, i zde anton, segundo la ''Legenda'', ampeçou a perder l'antresse por sous antigos hábitos de bida i amostrar preocupaçon puls necessitados. Eileito "rei de la mocidade" nun festeijo folclórico tradecional, an beç de preparar-se pa l'antrada nua bida de casado, cumo serie l questume, retirou-se, cunforme relatou sou purmeiro biógrafo [[Tomás de Celano]], para ua caberna la fin de [[meditaçon|meditar]], acumpanhado de solo un amigo fiel, para quien rebelou sues preocupaçones i sou zeio d'oubter l tesouro de la [[sabedorie]] i de çposar la bida relegiosa. Mas inda era un período d'heisitaçon. Quando tenie arroubos de deboçon i ls spressaba publicamente, era ridicularizado; tenie pesadelos cun ua horrible mulhier corcunda, i eimaginaba qu'esta era l'eimaige de sue fetura bida de pobreza.<ref name="Goff"/> Cierto die saliu nun passeio puls campos ne ls alredores, i al penetrar nua clareira oubiu l sonido de l campana que ls [[leproso]]s, proscritos pula sociadade, debian ousar para andicar la sue aprossimaçon, i lougo se biu frente la frente cul home doente. Fazie friu i l leproso tenie solo trapos subre l cuorpo. Francisco siempre sentira repulsa de ls leprosos, mas nesse momiento çceu de sou cabalho i cobriu l'home cun sou própio manto. Spantado cunsigo mesmo, olhou ne ls uolhos de l'outro, i biu sue gratidon, i anquanto el mesmo choraba, beisou aquel rostro deformado pula moléstia. Este parece tener sido l punto de birada an sue bida, mas sue bocaçon nun se declarou to subitamente, i la [[cronologie]] desses i outros eipisódios preparatórios para sue [[Cumberson (religion)|cumberson]] nun ye clara nas fuontes antigas. Tamien parece tener tentado seguir l'oufício de sou pai, mas sin cunseguir debotar-se a el. Al cuntrairo, staba cada beç mais antressado an ajudar ls pobres.<ref name="Starr"/> Mas cierta feita antrou para ourar na eigreija de [[Cosme i Damion|San Damion]], fura de las puortas de la cidade, i eilhi, diç la tradiçon, el oubiu pula purmeira beç la boç de [[Cristo]], que le falou dun [[curcefício]]. La boç chamou la sue atençon pa l stado de ruína de sue Eigreija, i anstou para que Francisco la reconstruísse. Eimediatamente boltou para sue casa, recolheu dibersos tecidos caros de la loija de sou pai i ls bendiu a baixo précio ne l mercado de la cidade, i boltou pa l'eigreija adonde tubira sue rebelaçon doando l denheiro pa l padre, la fin de qu'el restourasse l prédio decadente. Al saber desso l pai se anfureciu i mandou que l buscassen. Atemorizado, Francisco se scondiu nun [[celeiro]], adonde sou amigo le liebaba un pouco de comida. Passado algun tiempo, decidiu rebelar-se, i delantre de l pobo de Assis se acusou de preguiçoso i desocupado. La multidon l tomou por louco i dibertiu-se apedreijando-lo. L pai oubiu l'albrote i l recolheu para sue casa, mas l'acorrentou ne l poneran. Alguns dies depuis sue mai, por cumpaixon, librou-lo de las corrientes, i Francisco fui buscar refúgio junto al [[bispo]]. L pai seguiu-lo i l'acusou de dissipador de sue fertuna, reclamando ua cumpensaçon pul qu'el habie tirado sin licença de sue loija. Anton, pa la surpresa de todos, Francisco çpiu todas las sues guapas roupas i las colocou als pies de l pai, renunciou a la sue [[Hardança (dreito)|hardança]], pediu la bénçon de l bispo i partiu, cumpletamente znudo, para ampeçar ua bida de pobreza junto de l pobo, de la qual jamales retornou.<ref name="Starr"/><ref name="Goff"/> L bispo biu nesse géstio un senhal debino i se tornou sou protetor pul resto de la bida.<ref>Celano, Tomás de. [http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Purmeira%20Bida%20(1Cel)&cSubCap=46&bertudo=1 ''Purmeira bida de San Francisco'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 1228, XB: 4-5. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil</ref> === La fundaçon de la Orde i purmeiras obras === {{Artigo percipal|[[Orde de ls Frades Menores]]}} Francisco, tomando al pie de la letra l que l curcefício de San Damion ourdenara, ampeçou sue nuoba bida cumo [[pedreiro]], ajudando a reconstruir dibersas eigreijas ne ls alredores de Assis - esta de San Damion, la de [[San Pedro]] i la de la [[Porciúncula (eigreija)|Porciúncula]], que segundo [[San Boabentura]] era la qu'el mais amaba. Neilha çcubriu, an 1208 ó 1209, na leitura dua passaige de l [[eibangelho de Mateus]], las linhas gerales qu'ourientórun sue bocaçon: ::''"Eide, dixe l Salbador, i proclamai an todas las partes que l Reino de l Cielo stá abierto. Bós recebistes gratuitamente; dai sin recebir pagamiento. Nun lebles nin ouro, nin prata nin cobre an buossos cintos, nin un alforjas, nin ua segunda túnica, nin sandálias, nin l cajado de biajante, pus l trabalhador merece ser sustentado. An qualquiera bila an qu'entrardes percurai algua pessona dina, i hospedai-bos culha até partirdes. I quando entrardes nua casa, saudai-la; se la casa fur dina, çça subre eilha la buossa paç; mas, se nun fur dina, torne para bós la buossa paç."''<ref>[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 20-30]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dessa forma, de deboto passou a ser [[missionairo]], i ampeçou la [[pregaçon]] de la palabra debina, fazendo sous purmeiros [[Cumberson (religion)|cumbersos]], antre eilhes Bernardo de Quintaballe, un rico burgués de Assis, que bendiu todo l que tenie para dar als pobres, Pietro Cattani, que fui mais tarde sou sucessor na Orde, i l Armano Giles. Nesse período enicial, segundo Celano, tubo ua rebelaçon de l feturo brilhante de sue Orde, i al mesmo tiempo de las probaçones que stában pula frente. Diç l cronista: ::''"Ne l'ampeço desta nuossa bida bamos ancontrar alguns fruitos doces i deliciosos. Depuis seran ouferecidos outros de menor sabor i doçura. Ne l fin, seran dados alguns chenos d'amargor, de que nun poderemos bibir, porque sue acideç será antragable para todos, anque de l'aparéncia de fruitos guapos i cheirosos. Antretanto, cumo bos dixe, l Senhor fazerá de nós un grande pobo"''<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Purmeira%20Bida%20(1Cel)&cSubCap=46&bertudo=1 Celano, XXBIII: 2-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Fexeiro:Giotto - Legend of St Francis - -07- - Cunfirmation of the Rule.jpg|thumb|left|220px|Giotto: ''Francisco i sous cumpanheiros delantre de Inocéncio III'', 1297-1299. Basílica de San Francisco de Assis, Assis.]] [[Fexeiro:Clara ourdensindtraedelse DHM.jpg|thumb|left|220px|Anónimo: ''San Francisco cortando ls pelos de Santa Clara an sue ourdenaçon'', seclo XV. [[Deutsches Storisches Museun]].]] Tenendo reunido mais un grupo de seguidores, dirigiu-se para [[Roma]] la fin d'oubter de l papa l'outorizaçon de la purmeira ''Regra'' pa la fundaçon de sue Orde, la chamada ''Regra primitiba'', que prescrebia ua pobreza absoluta pa ls monges i pa la Orde, an eimitaçon literal de la bida de Jasus Cristo i sous [[apóstolo]]s cunforme narrada ne ls ''[[Eibangelho]]s'', que nun possuían nada pessonalmente nin an quemun. Segundo l cronista anglés [[Matthew Paris]], alhá chegando, sujos i bestidos pobremente, fúrun ridicularizados pula corte de [[Inocéncio III]], que mandou nun aborrecé-lo cun sue ''Regra'', cunsidrada scessibamente rigorosa i ampraticable, i que fusse pregar antre ls cochinos. Tenendo-lo feito nun chiqueiro próssimo, cubierto de lama boltou pa l papa, que refletindo un momiento, decidiu recebé-los nua audiéncia formal depuis que se labassen. Francisco i sous amigos se preparórun anton para esse outro ancuontro cunseguindo l'apoio de [[prelado]]s eiminentes pa la sue causa. Segundo ls relatos antigos, nesse ínterin Inocéncio tubo un suonho, adonde biu la [[Basílica de San João de Latron]] pristes a zabar, solo sustentada por un pobre relegioso, qu'el anterpretou cumo sendo Francisco. Cula recomendaçon faborable d'alguns cunselheiros i cul abiso recebido an suonho, Inocéncio finalmente outorizou la ''Regra'', mas nun por scrito, nin outorgou l'estatuto de [[Orde relegiosa|Orde maior]] al grupo, solo permitiu que pregassen i díssen socorro moral a las pessonas, mas acrecentando que se eilhes cunseguissen fruitos de sou trabalho, buoltassen a el para que sue situaçon fusse cumpletamente regularizada. Alguns relatos antigos, cumo l deixado por [[Roger de Wendober]], sugíren que Francisco i sous cumpanheiros nun quedórun cumpletamente sastifeitos cul resultado de sou ancuontro cul papa, i an sou camino de buolta, al paráren an [[Spoleto]], parece tener habido ua crise antre l grupo. Alguns tenerien se anclinado a abandonar la pregaçon para bibiren cumo [[monge]]s [[eremita]]s, zeiludidos cula ostentaçon de luxo de la corte papal. Tamien nessa ocasion parece tener ocorrido l célebre ''Sermon als páixaros'', mas ls cronistas diberge na sue çcriçon. Para Wendober el fui la manifestaçon de la rebolta de Francisco, que tenerie mandado las abes deboráren ls poderosos, mas ls que seguen la berson de Celano l refíren cumo un [[idílio]] cheno de poesie i doçura.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 33-34]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Broke, Rosalind B. [http://books.gogle .com/books?id=lefbOjTClDkC&pg=PA500&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''The eimage of St Francis: respunses to sainthod in the thirtenth century'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Cambridge University Press, 2006. pp. 25-26</ref> Chegando la Assis, anstalórun-se nua cabanha ne l campo, adonde se dedicórun al cuidado de ls leprosos, al trabalho manual i a la pregaçon, bibendo de smolas. Lougo la cabanha se tornou pequeinha pa l crecente númaro d'armanos, mas l [[abade]] de l [[mosteiro]] [[beneditino]] de l [[Monte Subásio]] les cuncediu an fines de 1210 l'uso de la capielha de la Porciúncula i dua tierra adjacente. Antre ls nuobos amigos de Francisco stában l Armano Leo, sou feturo [[cunfessor]] i amigo anseparable, l Armano Ruffino, que segundo la lenda pregaba até drumindo, l [[San Junípero|Armano Junípero]], l Armano Masseo i l Armano Eilluminato. Nesse período sue pregaçon yá alcançara to la region entorno, mas nun éran siempre bien recebidos. An 1212 la Orde fui anriquecida cula purmeira mulhier, Clara d'Ouffreduci, la fetura [[Santa Clara de Assis|Santa Clara]], fundadora de l galho femenino de ls Frades Menores, las [[Clarissas]], que lougo trouxe sues armanas, la quien fui dado l'uso de la capielha de San Damion. Ne l mesmo anho fazirun sue purmeira tentatiba, frustrada, d'eibangelizar ls [[sarracenos]] na [[Síria]], mas nun cunseguiran chegar al sou çtino i acabórun buoltando la Assis cun grande deficuldade. Durante la biaige de nabio, cunta la tradiçon que l santo fizo l [[milagre]] de pacificar ua tempestade i de multiplicar a quemido de ls marinheiros, que treminaba. Nessa época sous milagres fúrun numerosos. An [[Ascoli Piceno|Ascoli]] curou anfermos i fizo muitas cumbersones, an [[Arezzo]] ls arreios dun cabalho qu'el habie tocado curórun ua mai an peligroso trabalho de parto, an [[Narni]] curou un paralítico, an [[San Gimignano]] spulsou demónios, i an [[Gubbio]] pacificou un lobo qu'assolaba la region, antre muitos outros prodígios. Sue fama cumo santo yá se spalhaba, i recebiu an doaçon l [[Santuário de l Monte Alberne|monte Alberne]] para qu'arguisse eilhi un refúgio pa ls armanos. An 1214 se dirigiu pa l [[Marrocos]] para pregar antre ls [[mouros]], mas solo pudo chegar a la [[Spanha]], adonde caiu doente, mas outros armanos prosseguiran.<ref name="Le Goff, pp. 35-37">[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 35-37]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An 1219, durante la [[Purmeira Cruzada]], fui al [[Eigito]], ancuontrou-se culs [[cruzados]] que [[Cerco de Damietta|assediában Damietta]], [[profeta|profetizando]] sue derrota, an seguida mantebe ua antrebista cul [[sulton]] [[aiúbida]] [[Al-Kamil]] que, ampressionado, al fin de la bejita pediu que Francisco ourasse para que Dius le mostrasse la forma de cultuá-lo que fusse de sou agrado i permitiu que pregasse antre sous súditos.<ref>Robson, Michael. [http://books.gogle .com/books?id=K-QbXJ0e0GMC&pg=PA51&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false ''St. Francis of Assesi: The Legend And the Life'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Cuntinun Anternational Publishing Group, 1999. p. 237</ref> Deilhi passou pa la [[Palestina]], peregrinando puls lugares santos, adonde recebiu l'ambora de que ls armanos ne l Marrocos habien sido [[mártere|martirizados]], i que la quemunidade an Assis, na sue longa auséncia, staba an crise.<ref name="Le Goff, pp. 35-37"/> === Reforma de la Orde === Boltou a la Eitália i passou por Roma la fin d'oubter ajuda de l papa. Quando chegou an Assis biu que sous eideales habien sido abandonados i reinaba grande cunfuson antre ls armanos. Alguns se habien tornado bagabundos i se associában cun mulhieres, outros querien arguer eigreijas suntuosas, abandonar l rigorismo de la ''Regra'' enicial, dedicar-se als studos eruditos, i pedian fabores i prebilégios pa l papa. Al mesmo tiempo, la libardade de pensamiento outorgada pula ''Regra primitiba'', que permitie l questionamiento de preceitos i ordes percebidos cumo cuntrairos a la cuncéncia, habie degenerado an çputas custantes d'oupenion antre ls armanos i an desobediéncia. Pul menos nun causo la reaçon de Francisco fui biolenta. An [[Bolonha]], adonde l Armano João fundara un coleijo, spulsou todos d'alhá, anclusibe ls doentes. Depuis tubo d'aceitar, cula anterbençon papal, bárias mudanças amportantes. Fui stablecido l período porbatório dun anho para nuobos candidatos, un repersentante de l papa fui andicado gobernador i [[corregedor]] de la Orde, i Francisco passou l'admenistraçon de la quemunidade pa l Armano Pietro Cattani, lougo sustituído pul Armano Eilias, anquanto que Francisco permanecie solo cumo guia spritual. Fui criada la [[Orde terceira|Orde Terceira]] pa ls armanos leigos, fui outorizado l studo abançado de [[teologie]], i l Francisco eilaborou ua ''Segunda regra'', an 1221, tentando torná-la l mais clara i inequíboca possible. Inda assi la ''Segunda regra'', tamien chamada ''Regra nun bulada'', se rebelou ineficaç pa la soluçon de la crise, era an eissencia la mesma, i fui solicitada nuoba rebison para Francisco, auxeliado puls armanos Leo i Bonizzo.<ref name="Le Goff, pp. 40-42">[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 40-42]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Burr">Burr, David. [http://books.gogle .com/books?id=HKw3QDsgz30C&printsec=fruntcober&dq=%22saint+francis%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false ''The spiritual Franciscanes: fron protest to persecution in the century after Saint Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Penn State Press, 2001. pp. 2-4</ref> Segundo l relato de l ''Speculun perfetionis'', prebendo que Francisco nun cederie an muito, l Armano Eilias, acumpanhado d'outros, fui al ancuontro de Francisco i solicitou un abrandamiento ne l testo, i nesse momiento todos tenerien oubido la boç de Cristo dezindo que zeiaba preserbar la pureza de l cuntenido de ls Eibangelhos i que quien nun se cunformasse deixasse la Orde.<ref>Dubois, Leo L. [http://books.gogle .com/books?id=XhmrzoWca3cC&pg=PT26&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false ''Saint Francis of Assesi - Social Reformer'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Read Books, 2008. pp. 109-110</ref> Quedando pronto an 1223, aparentemente cun poucas modificaçones nuobas, l nuobo testo fui ambiado para Roma para aprobaçon papal, mas recebiu inda muitos outros ajustes i cortes de l [[cardeal]] [[Papa Griegório IX|Ugolino]] i finalmente fui cunfirmado pul [[papa Honório III]], na [[bula papal|bula]] ''Solet annuere'', de 29 de nobembre de 1223, i por esso ye chamada de la ''Regra bulada''. L testo de la ''Regra primitiba'' resultou inda mais perfundamente altarado; la maiorie de las citaçones de l Eibangelho i las passaiges poéticas fúrun remobidas i sustituídas por fórmulas legales. L'artigo qu'outorizaba la desobediéncia de superiores andignos fui scluído, assi cumo ls que prescrebian l cuidado de ls leprosos, junto cun todas las oubrigaçones de pobreza absoluta. Yá nun se ansistia ne l trabalho manual i se permitiu que ls armanos usassen qualesquiera libros, que naqueilha época éran ralos artigos de luxo.<ref name="Le Goff, pp. 40-42"/><ref name="Burr"/> A seguir un trecho cumparatibo antre las regras ''Nun bulada'' i la ''Bulada'', referente al modo cumo ls frades debian trabalhar: {|class="wikitable sortable" !align="center"|''Regra nun bulada'' !align="center"|''Regra bulada'' |- |align="left"|Todos ls frades, an qualquiera lugar an que stubíren an casa d'outros para serbir ó trabalhar, nun séian mardomos nin chanceleres nin stéian delantre de las casas an que serben; nin recíban algun amprego que cause scándalo ó porduza detrimiento para sue alma (Mc. 8,36); mas séian menores i submissos a todos que stan na mesma casa. I ls frades, que saben trabalhar, trabalhen i eiserçan l mesmo oufício que saben, se nun fur contra la salbaçon de l'alma i podir ser feito honradamente. Pus diç l profeta: ''Comerás ls trabalhos de ls tous fruitos; sós feliç i starás bien'' (Sl 127,2); i l'apóstolo: ''Quien nun quier trabalhar, nun coma'' (cfr. 2Ts 3,10); i cada un quede na arte i oufício an que fui chamado (cfr. 1Cor 7,24). I pul trabalho puodan recebir todo que fur necessairo, menos denheiro. I quando fur necessairo, ban pula smola cumo ls outros pobres. I puodan tener ferramientas i strumientos cumbenientes para sous oufícios. Todos ls frades sforcen-se por suar an buonas obras (S Grieg. M. Hon. 13 in Eib.), porque stá scrito: ''Faç siempre algo buona, para que l diabo t'ancontre acupado'' (S. Jeron. Eip. 125,11). I inda: ''L'ociosidade ye inimiga de l'alma'' (S. Bern. Reg. 48,1). Por esso ls serbos de Dius dében ansistir siempre na ouraçon ó an algua obra buona. Guarden-se ls frades, adonde quier que stéian, an eremitérios ó outros lugares, d'apropiar-se de lugar algun ó d'ampedi-lo l'alguien. I quien quier que benga a eilhes, amigo ó adbersairo, ladron ó assaltante, reciba-se benignamente. I adonde quier que stéian ls frades i adonde quier que se ancontren, dében buoltar a ber-se i honrar-se spritual i deligentemente ''mutuamente sin murmuraçon'' (1Pd 4,9). I cuiden de nun se amostrar tristes por fura i sombrios heipócritas; mas se mostren alegres ne l Senhor (Fl. 4,4) i bien humorados i cumbenientemente amables.<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Regra%20non%20Bulada&cSubCap=12&bertudo=1 ''Regra nun bulada'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil.</ref> |align="left"|Ls frades la quien l Senhor dou la grácia de trabalhar, trabalhen fiel i debotamente, de modo que, afastando l ócio enimigo de l'alma, nun stingan l sprito de la santa ouraçon i deboçon, al qual las outras cousas temporales dében serbir. Cumo mercé de l trabalho recíban para si i sous armanos l necessairo pa l cuorpo, menos denheiro ó pecúnia, i esso houmildemente, cumo cumbén a serbos de Dius i seguidores de la santíssema pobreza.<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Regra%20bulada&cSubCap=13&bertudo=1 ''Regra bulada'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil.</ref> |} [[Fexeiro:Regra bulada.jpg|thumb|La ''Regra Bulada'', preserbada na Basílica de Assis]] Ampostas pula hierarquia eclesiástica romana i pula presson de parte de sous própios cumpanheiros, essas mudanças pouco refletian l sprito ouriginal franciscano, mas fúrun einebitables delantre de la tenson antre un grupo que crecie, se dibersificaba i staba pristes a perder sue ounidade, i la necidade de manté-lo funcional i ourganizado. Mas spressában inda l cunflito abierto antre l'hierarquia spritual i l'anstitucional. Francisco bie la si mesmo cumo l mensageiro dun [[mandado]] debino, crendo que sue ''Regra'' nun podie ser altarada sin traiçon la Cristo que l'anspiraba i qu'era l'outoridade suprema a ser cunsidrada, la quien l própio papa debie subordinaçon, mas parece nun tener cumprendido que Cristo nó falaba al papa nin als monges, solamente el oubia sue boç, i assi einebitabelmente sue credibelidade i la propiadade de sue antransigéncia éran postas an dúbeda.<ref>Zerbi, Piero. [http://books.gogle .com/books?id=8B8nwWx71K4C&pg=PA355&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false ''San Francesco d'Assesi i la Chiesa romana'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Zerbi, Piero. ''Eclesie in hoc mundo posita''. Belume 6 de ''Bibliotheca erudita''. Belume 6 de ''Fonti i Studi per la Storia dell'Ounibersità di Pabie''. Bita i Pensiero, 1993. pp. 375-381</ref> Segundo ls relatos la ''Regra bulada'' solo fui aceita por Francisco por fuorça de l'oubediéncia que debie al papa cumo líder de la Eigreija, de la qual jamales quijo afastar-se, mas submetiu-se, cun grande pesar, i ls sous purmeiros biógrafos refíren este período cumo l de la sue "grande tentaçon", la d'abandonar to l trabalho. Por fin aceitou l fato cunsumado, i antregando ls fruitos para Dius, pacificou-se.<ref name="Le Goff, pp. 40-42"/> === Anhos finales i muorte === Sous anhos finales fúrun passados an tranquelidade anterior, quando segundo sous biógrafos primitibos sou amor i cumpaixon por todas las criaturas fluían abundantes, al mesmo tiempo qu'el spurmentaba repetidas bisones i [[éxtase relegioso|éxtases]] [[místico]]s, fazie outros milagres, cuntinaba a percorrer la region an pregaçones, i multidones acorrian para bé-lo i tocá-lo. Ne l [[Natal]] de 1223 fui cumbidado pul senhor de [[Grecio]] para celebrar la fiesta nua gruta cun pastores i animales, zeiando recriar l nacimiento de Cristo an [[Belén (Palestina)|Belén]], sendo l'ourige de la tradiçon de ls [[presépio]]s. Na primabera seguinte biajou pa la Porciúncula la fin d'assistir la reunion de l Capítulo Giral, i an seguida retirou-se pa l [[santuairo de l Monte Alberne]], acumpanhado de ls armanos Leo, Ruffino, Angelo, Silbestre, Eilluminato, Masseo i talbeç tamien Bonizzo. Muitas bezes ls deixaba i se ambrenhaba nas matas, la fin de meditar solitairo, liebando cunsigo solo ls Eibangelhos i comendo mui pouco.<ref name="Le Goff, pp. 42-44">[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 42-44]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> A las bezes l Armano Leo, an segredo, l'ouserbaba, i por mais dua beç testemunhou sous éxtases i biu parte de las bisones que l santo bie. Ne ls stados cuntemplatibos éran-le rebeladas por Dius nun solamente cousas de l persente, mas tamien de l feturo, assi cumo le fazie coincer las dúbedas, ls secretos zeios i ls pensamientos de ls armanos. Nua dessas ocasiones, segundo relata la coletánea ''I Fioretti di San Francesco'', l Armano Leo l biu liebar a mano al peito i parecer tirar algo d'alhá i ouferecer a ua léngua de fuogo que çcera subre el. Preguntando depuis l que sucedera, Francisco respundiu: ::''"Por que beniste eiqui, armano cordeirinho? Diç-me: biste ó oubiste algo?'' ::''"Leo respundiu: Pai, oubi-te falar i repetir bárias bezes: 'Quien sós Tu? Quien sós Tu, oh dulcíssemo Dius? I you quien sou, brugo çprezible i tou inútil serbo?''' [[Fexeiro:Giotto - stigmatizaçon de son francisco.jpg|thumb|220px|Giotto: ''Stigmatizaçon de San Francisco'' (detalhe), c. 1300. [[Museu de l Loubre]].]] [[Fexeiro:Assesi San Francesco BW 2.JPG|thumb|220px|Basílica de San Francisco de Assis, Assis.]] ::''"Al que Francisco dixe: Sabe, armano cordeirinho de Jasus Cristo, que, anquanto you dezie aqueilhas palabras qu'oubiste, éran nesse momiento mostradas a a mie alma dues luzes, ua la de la rebelaçon i de l coincimiento de l Criador, l'outra la de l coincimiento de mi mesmo. Quando you dezie 'Quien sós Tu, oh miu dulcíssemo Dius?', staba nua luç de cuntemplaçon na qual bie l'abismo d'anfenita bondade, sabedorie i poder de Dius; i quando dezie 'Que sou you, etc.', staba nua luç de cuntemplaçon na qual bie la perfundidade lamentable de a mie abjeçon i miséria, i era por esso qu'indagaba de l Senhor de l'anfenita bondade l mistério de El dignar-Se a bejitar-me, a mi que nun sou mais qu'un brugo çprezible i inútil. I antre outras cousas que El me dixe, pediu-me que Lhe fazisse trés dádibas, i you respundi-Lhe: 'Miu Senhor, sou Tou, i bien sabes que nada tengo para alhá de la túnica, de la cuorda i de las bragas, i estas trés cousas tamien son Tuas. Que puodo pus ouferecer ó dar a la Tua majestade?' Anton Dius dixe-me: 'Percura ne l tou íntemo i ouferece-me l qu'alhá ancontrares.' You percurei i ancontrei alhá ua bola d'ouro i oufereci-la la Dius; i fiç esso trés bezes, pus trés bezes Dius mo ourdenou; depuis azinolhei trés bezes i bendisse i agradeci la Dius que me dira algo para you Lhe ouferecer. I lougo me fui dado cumprender qu'essas trés ouferendas seneficában la santa oubediéncia, la strema pobreza i la belíssema castidade que Dius, por Sue grácia, me cuncediu ouserbar tan purfeitamente. I cumo Dius depositara ne l miu íntemo aqueilhas trés bolas d'ouro, assi tamien dou a a mie alma essa birtude de siempre L loubar i enaltecer, cul coraçon i la boca, por todos ls benes i por todas las grácias que El me cuncediu, por Sue santíssema bondade."''<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Cunsidra%C3%A7%C3%B5es+subre+ls+Stigmas&cSubCap=59&bertudo=1 ''De ls santos sagrados Stigmas de San Francisco i de sues Cunsidraçones'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN ''I Fioretti di San Francesco'', Portal de la Porbíncia de ls Capuchinhos de San Paulo</ref> Durante ua dessas meditaçones, an 14 de setembre de 1224, ne l die de la fiesta de la Saltaçon de la Cruç, Francisco biu la figura dun home cun seis asas, semelhante a un [[serafin]], i pregado a ua cruç, i a la medida que cuntinaba na cuntemplaçon, que le daba eimensa felicidade mas era sombreada de tristeza, sentiu se abriren an sou cuorpo las feridas que l tornórun ua eimitaçon de l própio Cristo curceficado. Fui, dessa forma, l purmeiro crestiano a ser [[Stigma (Cristo)|stigmatizado]], mas anquanto esso le trazie alegrie, sendo un senhal de l fabor debino, fui-le motibo de mui ambaraço i sofrimiento físico. Siempre tentou ocultar ls stigmas cun faixas i sou hábito, i poucos armanos ls biran anquanto el bibeu. Mas eilhes le causában muita delor i cun esso deficultában sous mobimientos, para alhá de sangráren cun frequéncia. Muitas bezes tubo de ser carregado por nun poder andar, ó tubo de biajar subre ua mula, l que nun era permitido als armanos por ser un luxo. Tamien padeciu d'outras anfermidades, quedou quaije ciego, i las sues delores de cabeça éran terribles, mas anque recebir orde de percurar tratamiento, ls médicos nada podírun fazer para alebiá-lo. Passou algun tiempo sob ls cuidados de Clara, i eilhi debe tener cumpuosto, an 1225, sou ''[[Cántico al armano Sol]]'', mas sue cundiçon se deterioraba diariamente, i ditou sou ''[[Testamiento]]''. Melhorou anton, i biajou para un [[eremitério]] acerca de [[Cortona]], mas eilhi piorou outra beç, i fui liebado para Assis, hospedando-se na casa de l bispo an meados de 1226. Pouco depuis, pediu para ser liebado a la Porciúncula, para que podisse morrer antre ls armanos.<ref name="Le Goff, pp. 42-44"/> Sentindo la muorte próssima, solicitou a ua amiga romana, la nobre Jacopa de' Settesoli, que trouxisse l necessairo para sou sepultamiento, i tamien algua quemido bien preparada, qu'el habie probado an sue residéncia an Roma i que deberie alebiar sou sofrimiento. Fui çpedir-se de Clara i de las armanas an San Damion i boltou a la Porciúncula, dou anstruçones para ser sepultado znudo, i ne l por de l sol de 3 d'outubre de 1226, depuis de ler alguas passaiges de l Eibangelho, faleciu rodeado de sous cumpanheiros, nobres amigos i outras personalidades. Las fuontes antigas dízen que nesse momiento un bando d'abes bieno pousar ne l telhado i cantou.<ref name="Cunningham3">Cunninghan, Lawrence. [http://books.gogle .com/books?id=7l8t3Y1F2lkC&printsec=fruntcober&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Francis of Assesi: performing the Gospel life'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Wn. B. Eerdmanes Publishing, 2004. pp. 108-114</ref> Lougo an seguida l Armano Eilias notificou a todos de sou zaparecimiento i dibulgou sue stigmatizaçon, até eilhi mantida an sigilo, sou cuorpo fui eisaminado por muitas testemunhas la fin de cumprobá-lo, i l pobo de Assis i de ls alredores acorreu para prestar-le sue radadeira houmenaige.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=lefbOjTClDkC&pg=PA500&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Broke, pp. 31-31]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Fui anterrado ne l die seguinte na eigreija de [[San Jorge]]. Menos de dous anhos depuis, l [[papa Griegório IX]] fui pessonalmente para Assis para [[canonizaçon|canonizá-lo]], l qu'acunteciu an 6 de júlio de 1228 cun grande pompa. An 1230 fui einougurada ua [[Basílica de San Francisco de Assis|nuoba basílica an Assis]], que recebiu sou nome i hoije guarda las sues relíquias i abriga l sou túmulo defenitibo. La basílica fui decorada ne l fin de l seclo XIII por [[Giotto di Vondone]] cun ua grande série de [[afresco]]s que retratan la bida de l santo.<ref name="Cunningham3"/> == Sue aparéncia == [[Fexeiro:San francesco.jpg|thumb|left|Este retrato, d'outor anónimo, ye cunsidrado, sin certeza, ua cópia de l seclo XIV de l único retrato que tenerie sido feito inda an bida de l santo, por ancomenda de Jacopa de' Settesoli. Stá cunserbado an Grecio.]] Segundo la çcriçon deixada por Tomás de Celano l'aparéncia física de Francisco era stremamente agradable, i sue face refletie l'inocéncia de sue bida, la pureza de sou coraçon i l'ardor de l fuogo debino que l cunsumia. Era de statura un pouco ambaixo de la média, cabeça proporcionada i redonda, cula face alongada i nariç reto i fino, cachaço esguio, tiesta praina i cúrtie, uolhos negros i límpidos, pelos castanhos, oureilhas pequeinhas. Sue boç era fuorte, doce, clara i sonora; ls dientes éran ounidos, alinhados i brancos, ls lábios pequeinhos i delgados, la barba era preta i un tanto rala; sous ombros éran dreitos, ls braços cúrtios, las manos delicadas cun dedos longos, las piernas delgadas, pies pequeinhos, piel fina i siempre mui magro.<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Purmeira%20Bida%20(1Cel)&cSubCap=46&bertudo=1 Celano, LXXXBIII: 8-10]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sue bison de si mesmo era, mas, ouposta: çcrebia-se cumo un "franguinho negro", i l retrato pintado ne l ''Fioretti'' segue la mesma linha, mostrando-lo cumo un home miúdo d'aspeto mui çprezible i bil i que por esse motibo nunca cunseguia muitas smolas antre gientes que nun l conhecian.<ref>Le Goff, Jacques. [http://books.gogle .com/books?id=BrCbMnBuGKsC&printsec=fruntcober&dq=%22s%C3%A3o+francisco+de+assis%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22s%C3%A3o%20francisco%20de%20assis%22&f=false ''San Francisco de Assis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Riu de Janeiro: Record, 2007. pp. 105-106</ref> == Cuntesto stórico== Un seclo antes de Francisco nacer la spiritualidade ouropeia staba percipalmente cuncentrada ne ls [[mosteiro]]s [[clausura|anclausurados]], zambolbendo-se dua forma antrobertida i [[Cuntemplaçon|cuntemplatiba]] que tenie mui de [[pessimismo]] an relaçon al mundo i al [[ser houmano]]. Éran tamien ls maiores centros de [[cultura]] erudita, an sues [[biblioteca]]s i atrabeç de sues ouficinas de copistas se preserbou buona parte de l qu'hoije se conhece de [[literatura clássica]], i sous nembros muitas bezes alcançórun nibles altos i refinados de [[Abstraçon|pensamiento abstrato]] i [[teologie|teológico]], cun grande penetraçon [[psicologie|psicológica]]. Ls monges éran pessonalmente pobres mas nada les faltaba de sustento material, pus sues Ordes éran muitos ricas, recebindo doaçones de la nobreza i de l pobo, tenndo grandes stensones de tierra i muitos tesouros an sues eigreijas. De qualquiera modo, na percepçon daquela época ua bida de monge era l camino mais garantido, na berdade praticamente l único, pa la cunquista de l [[Paraíso (religion)|Paraíso]], i era quemun que leigos, depuis de tenéren bebido la maior parte de sues bidas ne l çfrute de l mundo, al sentiren la muorte se aprossimar deixassen sues famílias para angressar nun mosteiro, nun porcesso que bieno a ser chamado de "piadade fugitiba", sperando que la cumberson, mesmo de radadeira hora, fusse suficiente para alcançar la recumpensa eiterna. Acumpanhando esse modo de pensar, era ua fé corriente de que l cielo tenie ua populaçon reduzida, i qu'eilha era cumpuosta na maior parte de monges.<ref name="Robson">{{Citar web |url=http://books.gogle .com/books?id=K-QbXJ0e0GMC&pg=PA51&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-VR#b=onepage&q=&f=false |títalo=Robson, pp. 218-220 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref name="Benton">Benton, John. [http://books.gogle .com/books?id=t86DEgHtc0wC&pg=PA283&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Cunsciousness of Self'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Benson, Robert Louis eit alii. ''Renaissance and renewal in the twelfth century''. Belume 26 de ''Mediebal Academy reprints fur teaching''. University of Toronto Press, 1991. pp. 282-284</ref> Ne l decorrer de l seclo XII ampeçou la se berificar ua mudança, la sociadade passou a demunstrar un crecente outimismo quanto a las cousas sprituales, i parecie mais fácele a la giente quemun partilhar de l Paraíso culs monges. Essa mudança se splica atrabeç de dous fatores percipales - la cuncepçon de Dius se tornou mais amorosa i benébola, i ls doutores de las faculdades de teologie, specialmente ls [[houmanismo|proto-houmanistas]] de [[Paris]], eilaborórun i dibulgórun l cunceito de l [[Purgatório]], que prebia para passado la muorte ua stadie temporária nun praino antermédio antre tierra i cielo adonde las [[alma]]s serien purificadas de sous [[Pecado|pecados beniales]], possibelitando sou acesso a la beatitude algun tiempo depuis. Ne l'ancerramiento de l seclo [[Hugo de Abalon]] bieno reforçar esse outimismo dezindo que l cielo nun era un çtino sclusibo pa ls monges i outoridades de la Eigreija, i que ne l [[Juízo Final]] todos serien julgados d'acuordo cun sue ouserbáncia de ls percípios de l Cristandade, i nun de l monasticismo. Francisco naciu nesse momiento d'abiertura, i ambora mantebisse an parte l modelo de la [[ascese]] an renúncia pessonal de l mundo, buscou la [[santificaçon]] de to la família houmana an [[quemunhon]] i an íntemo cuntato cun sous semelhantes nua pregaçon itinerante drento de ls centros ourbanos, sin star binculado la nanhun núcleo relegioso fixo ne l spácio i sin submeter-se a la clausura nin a las armadilhas de l'erudiçon.<ref name="Robson"/> Nun período an que l modelo [[feudalismo|feudal]] entrában an declínio i eimergie la [[burguesie]] [[comércio|mercantil]] cumo grande fuorça [[eiquenomie|eiquenómica]], tentou ansinar als nuobos poderosos la respunsabelidade social i ls peligros que trazie sue riqueza, i als miserables las [[birtude]]s i possibelidades sprituales ocultas an sue cundiçon çfaborecida i sou balor inalienable cumo filhos de Dius, mostrando a todos que la religion podie ser fuonte d'alegrie i nun causa d'oupresson, i apersentando nuobas altarnatibas de spresson para ua spiritualidade que staba nun porcesso de trasiçon, l qual se nun fusse eiluminado por sou eisemplo de fraternidade i oubediéncia strita a las anstituiçones relegiosas stablecidas poderie resultar nun beco sin salida ó na rebolta [[cisma|cismática]].<ref>Dabison, Eillen Scott. [http://books.gogle .com/books?id=9Q1lEzHYmN4C&pg=PA3&dq=%22saint+francis%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-VR#b=onepage&q=&f=false ''Forerunners of Saint Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Kessinger Publishing, 2003. pp. 5-7</ref><ref>{{Citar web |url=http://books.gogle .com/books?id=8B8nwWx71K4C&pg=PA355&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false |títalo=Zerbi, pp. 355-357 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Cumo ouserbou Susan McMichaels, debe-se antender la renobaçon franciscana de la bida relegiosa de sou tiempo drento de parámetros lemitados, yá que la Eigreija Católica, mesmo nessa fase de mudança, inda era la percipal fuorça social de la Ouropa, tenie outoridade subre reis i amperadores, i qualquiera mobimiento scessibamente [[heiterodoxo]] facilmente era cundenado cumo [[heiresie]] i sous nembros, nesse causo, quedában sujeitos a un çtino de perseguiçon i muorte.<ref>McMichaels, Susan [http://books.gogle .com/books?id=S9WPGIsHyFsC&printsec=fruntcober&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false ''Journey out of the garden: St. Francis of Assesi and the process of andebiduation'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Paulist Press, 1997. pp. 11-13</ref> [[Fexeiro:Wenceslas Hollar - St Francis.jpg|thumb|220px|[[Wenzel Hollar]]: ''San Francisco an retiro'', seclo XVII. [[Ounibersidade de Toronto]].]] [[Fexeiro:GiottoArezzo.jpg|thumb|220px|Giotto: ''Spulson de ls demónios de Arezzo'', 1297-1299. Basílica de San Francisco de Assis, Assis.]] Por fin, al studar la biografie dun santo, la pesquisa moderna se depara custantemente cul porblema de cumo ancarar sous [[milagre]]s i outros prodígios que se le atribuen. Roger Sorrell lembra que ls relatos qu'ambolben l cuntrole [[taumaturgo|taumatúrgico]] de las fuorças naturales i de ls seres eirracionales son frequentemente çcartados hoije cumo fruito de [[alucinaçon]], [[Fantasia (psicologie)|fantasia]] ó [[superstiçon]], mas essa postura ampede ua apreciaçon correta de l ''[[ethos]]'' ascético i [[místico]], i ye eirrelebante pa l cuntesto stórico. Esse ''ethos'' ambolbia la fé de que l mundo poderie tener sue harmonia restourada atrabeç dua bida d'acuordo cul mandamiento debino. L'antigo asceta [[Anton de l Zerto|Santo António de l Zerto]] dezie que la [[Criaçon (teologie)|Criaçon]] era un libro adonde podie ler las palabras de Dius, i essa oupenion era quemun antre bários outros místicos. Nesse sentido, se l'asceta staba an harmonia cun Dius, se tornaba possible un diálogo efetibo i anteligible cun to l mundo criado, i la natureza aparentemente hostil i muda pa l'home quemun se tornaba amistosa i respunsiba pa l místico an quemunhon debina. La [[psicologie]] moderna tamien diç cousa semelhante quando afirma que la reaçon dua pessona al sou ambiente reflete sou stado psíquico anterior. Francisco de Assis se ansere nessa longa linhaige de santos ascetas, taumaturgos i místicos; cierta mente staba fameliarizado culas stórias de ls santos antigos, la própia Assis dira nacimiento a bários santos i [[mártere]]s antes del, i, leitor assíduo de la ''[[Bíblia]]'', an special de l ''[[Nuobo Testamiento]]'', debie tamien coincer passaiges que refíren a l'antegraçon antre las criaturas i l Criador, cumo an ''Romanos'' I:20: ''"Porque las cousas ambesibles, zde la criaçon de l mundo, tanto l sou eiterno poder, cumo la sue debindade, se antenden, i claramente se bénen pulas cousas que stan criadas..."'', ó an ''Timóteo'' IB:4-5: ''"Porque to la criatura de Dius ye buona, i nun hai nada que rejeitar, sendo recebida cun açones de grácias. Porque pula palabra de Dius i pula ouraçon ye santificada"''. Pa l sou tiempo l milagroso era parte antegrante de la berdade corriente. Por outro lado, muitos de ls fenómenos marabilhosos ancontrados nas narratibas subre la sue bida, se nun éran splicables naquel tiempo, poderien sei-lo hoije, cula ressalba de que mesmo la [[ciéncia]] i la psicologie, por abançadas que stéian atualmente, inda nun son capazes de splicar todos ls fenómenos naturales de l mundo ó ls de la [[minte]], i l porblema permanece, pus, eirresolbido.<ref>Sorrell, Roger Darrell. [http://books.gogle .com/books?id=9xwzmblHJmwC&pg=PA176&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false ''St. Francis of Assesi and nature: tradition and annobation in Western Christian attitudes toward the ambironment'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Oxford University Press US, 1988. pp. 16-19</ref> == Las fuontes documentales primitibas i la storiografie moderna == Francisco deixou scritos, qu'anque poucos i sucintos son ua fuonte de grande amportança pa l coincimiento de sues eideias i oubjetibos, mas el nun screbiu sue própia stória i fui siempre mui abesso a relatar sue bida pribada, tarefa que quedou para sous biógrafos. Dibersos daqueles decumientos son d'outoria cuntrobertida, i son-le atribuídos mais pula tradiçon de l que por qualquiera outro motibo, nun habendo probas que ls outentiquen. Ye l causo de la famosa ''Eipistola ad populorun retores'' (Carta als gobernantes de ls pobos) i l de la ''Eipistola ad fratren Antoniun'' (Carta al Armano António de Pádua). L sou cuntenido, ne l cuntesto de l pensamiento franciscano mais reconhecido, ye pouco cungruente. La purmeira ye ua admoniçon [[Apocalipse|apocalítica]], mas se la perparaçon pa l [[Juízo Final]] era ua preocupaçon para Francisco, nun hai eibidéncia de qu'el l cunsidrasse un eibento eiminente, cumo l testo de la carta sugere. Quanto a la segunda, l'aprobaçon que faç de l studo teológico erudito nun parece cuncordar cula marcada anclinaçon de Francisco pa la simplicidade. Seia cumo fur, sue outenticidade ye un porblema inda an abierto. La ''Regula'' (Regra primitiba) de la Orde, que screbiu de própio punho antre 1209 i 1210, tubo sou ouriginal perdido, i la reconstituiçon que fui feita mais tarde ye, assi, ancierta, mas cré-se que trechos deilha subrebiban an pul menos trés fuontes secundárias, l [[códice]] fragmentairo de la [[Catedral de Worcester]], la ''Splicaçon de la Regra'' scrita por [[Hugo de Digne]] antre 1245 i 1255, i la ''Bita secunda Santi Francisci'', de [[Tomás de Celano]], para alhá de tener sido la fuonte básica pa l'eilaboraçon de la ''Regula non bullata'' (Regra nun bulada) i de la ''Regula bullata'' (Regra bulada). Tamien outógrafa ye la ''Beneditio fratri Leoni data'' (Bénçon al armano Leo), i que stá preserbada na Basílica de Assis. Sou ''Testamentun'' (Testamiento) debe ser outéntico, inda que ditado l'outra pessona, i nel el faç ua apologie de l trabalho cotidiano i manual, spressando l zeio de que todos ls Armanos trabalhassen cumo el de forma hounesta. Tamien parece star fura de dúbeda sue outoria de l ''Cantico di frate Sole'' (Cántico de l'armano Sol), que ye ua guapa demunstraçon de sue bena [[misticismo|mística]] i tamien de sou talento poético, mas outros [[poema]]s qu'el, segundo la tradiçon, screbiu an [[léngua eitaliana|eitaliano]], [[latin]] i [[léngua francesa|francés]], fúrun perdidos.<ref name="Goff2">{{Citar web |url=http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false |títalo=Le Goff, pp. 13-16 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref name="Pedroso">Pedroso, OFMCap., José Carlos Corréa. [http://www.procasp.org.br/fuontes.php?cfonte=1 ''Fuontes Franciscanas'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil</ref><ref name="Roest">Roest, Bert. [http://books.gogle .com/books?id=oP2gQTWuBXoC&pg=PA167&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Dealing with Brother Ass'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Mulder-Bakker, Anneke B. ''The ambention of saintliness''. Belume 2 de ''Routledge studies in mediebal religion and culture''. Routledge, 2002. pp. 168-170</ref> Sues ''Admoestaçones'', ua coleçon de 28 testos cúrtios, puoden tener sido scritas a partir de sues própias palabras, mas l testo an si mui probabelmente nun ye de sue labra. L fragmiento ''Audite, poberelle'' (Oubi, pobrezinhas), scrito pa las Clarissas, çcubierto an 1976 an dous manuscritos de l seclo XIV, parece ser outéntico, de l mesmo modo que la ''Forma bibendi Santae Clarae data'' (Forma de bida para Santa Clara) i la ''Ultima boluntas Santae Clarae scrita'' (Radadeira buntade para Santa Clara), que subrebibírun an cópias de Santa Clara anclusas an sue própia ''Regra''. Tamien subrebiben un punhado de cartas la çtinatairos dibersos, ouraçones i fragmientos bários, i ambora sue outenticidade seia debatida i se ancontren registrados solo an [[manuscrito]]s posteriores, muitos desses testos son cunsidrados ouriginales.<ref name="Pedroso"/> La bastamente popular ''[[Ouraçon de San Francisco de Assis|Ouraçon de San Francisco]]'', la qu'ampeça culas palabras ''Senhor, fazei de mi un strumiento de buossa paç...'', nun ye de sue outoria, tenendo sido scrita an 1913 i publicada nun [[magazine]] francés anonimamente.<ref>{{Citar web |url=http://books.gogle .com/books?id=7l8t3Y1F2lkC&printsec=fruntcober&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false |títalo=Cunninghan, pp. 146-147 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> [[Fexeiro:Manuscrito de s francisco.jpg|thumb|left|Carta outógrafa de S. Francisco pa l Armano Leo]] [[Fexeiro:Giotto - Legend of St Francis - -22- - Berification of the Stigmata.jpg|thumb|left|Giotto: ''La berificaçon de ls stigmas de San Francisco passado sue muorte'', 1297-1299. Basílica de San Francisco de Assis, Assis.]] La célebre ''Legenda maior Santi Francisci'' (Stória de San Francisco, 1263), de San Boabentura, que subrebibeu an einúmaras cópias, nun parece ser de muita outelidade. Anque el a tener eilaborado a partir de fuontes de purmeira mano, sue preocupaçon cula harmonizaçon de la quemunidade franciscana i l'auséncia naqueilha época de métodos de refréncia científica fázen deilha un relato scessibamente poético i fantasioso, quando nun claramente parcial, de la bida de Francisco. Se eilha ten un lugar garantido na tradiçon piedosa i debocional, ne l studo stórico académico nun sucede de la mesma forma, i ls peritos apuntan neilha ua série de cuntradiçones, l'eibidéncia dua cumpilaçon seletiba de sues fuontes i dun propósito de culha criar ua eimaige unificada i positiba de la Orde segundo la bison ouriginal de Francisco, nua época an qu'eilha staba yá agitada por dissidéncias anternas i anriquecie a uolhos bistos. Antretanto, essa ''Legenda'' se tornou canónica, yá qu'an 1266 l Capítulo Giral de la Orde se reuniu i decidiu que ls armanos nun deberian ler nanhue outra biografie que nó essa, i determinou la çtruiçon de todas las outras que se habien scrito até anton, l que causou la perda de muita documentaçon amportante. Ne l seclo XIV [[Bartolomiu de Pisa]] screbiu un nuobo relato biográfico, aprobado pul Capítulo Giral an 1399 cumo sendo l mais beraç, mas esta obra ye cunsidrada pula crítica moderna literariamente medíocre i de pouco balor documental. Afortunadamente a partir de l seclo XVII fúrun sendo ancontradas cópias d'outros decumientos dados cumo perdidos, suprindo an parte l'eimensa lacuna deixada pula supresson de fuontes antigas an 1266.<ref name="Le Goff, pp. 19-22">[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 19-22]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La ''Bita prima Santi Francisci'' (Purmeira biografie de San Francisco, 1228), de Celano, scrita a pedido de l [[papa Griegório IX]], fui resumida pul outor an 1230 sob l nome de ''Legenda ad usun chori'', mas anque ser ua obra de refinado stilo, eilha padece tamien de parcialidade. Celano outra beç fui chamado an 1244 para escrebir ua berson ampliada de la ''Bita prima'', dando outras anformaçones trazidas por frades qu'habien coincido bien la Francisco i antegrában sou purmeiro círclo d'associados, cumo Rufino, Leo i Angelo, l que resultou na ''Bita secunda Santi Francisci'' (1245). Esta nuoba berson fui cuncebida nua linha rigorista, sin anfatizar ls milagres de l santo i tentando ouferecer ua bison de sue trajetória mais d'acuordo cula qu'el mantibera an bida, de cierta forma atendendo melhor al critério de berdade stórica apreciado cuntemporaneamente. Mas l'obra nun tubo special aceitaçon na sue época, pus era grande l zeio de todos por narraçones fantásticas i marabilhosas, de modo que mais ua beç Celano fui cumbocado al trabalho, desta beç para screbir l ''Tratatus de Miraculis Santi Francisci'' (Tratado subre ls Milagres de San Francisco), de 1253.<ref name="Pedroso"/><ref name="Le Goff, pp. 19-22"/><ref>[http://books.gogle .com/books?id=lefbOjTClDkC&pg=PA500&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Broke, pp. 39-50; 148-149]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Outras fuontes amportantes son la ''Legenda triun sociorun'' (Stória de ls trés cumpanheiros, 1246), anónima, ua cumpilaçon de material heiterogéneo; l ''Atus beati Francisci eit sociorun ejus'' (Atos de l beato Francisco i sous cumpanheiros, c. 1331-1337), de [[Ugolino de Montegiorgio]], podendo ancluir material ouriginal de l Armano Leo; l brebe épico ''Sacrun commerciun beati Francisci cun domina Pauperate'' (La sacra aliança antre San Francisco i la Senhora Pobreza, c. 1260 - 1270?), que deriba dun tema caro la Francisco; la coleçon anformal d'eipisódios de la bida de Francisco coincida cumo ''I Fioretti di San Francesco'' (Florilégio de San Francisco, c. 1340), ua relaboraçon libre de l ''Atus'' que se tornou mui popular; l ''Speculun perfetionis'' (Speilho de perfeiçon, 1318, dues bersones), l mais copiado depuis de la ''Legenda maior''; la ''Cumpilaçon de Assis'' (1310-1312, cun sue bariante la ''Legenda perusina''), i por fin la ''Legenda antiqua'' (Stória antiga), quaije cierta mente d'outoria de l Armano Leo. Eesisten inda alguas outras fuontes primitibas, mas an sue maiorie son deribaçones dessas yá citadas.<ref name="Le Goff, pp. 19-22"/> Ne l final de l seclo XIX, yá çpondo dua [[metodologie]] i dua bison [[storiografie|storiográfica]] mais científica i cunsistente, ls studiosos ampeçórun un trabalho de rebison de l material antigo çponible. L purmeiro studo nesses moldes fui publicado an 1894 pul [[protestante]] [[Paul Sabatier]], an sue ''Vida de San Francisco de Assis'', i zde anton eilhes se multiplicórun de forma abundante. Ne l'ampeço de l seclo XX to la literatura biográfica i folclórica scrita an torno de Francisco ne ls seclos XIII i XIV que fui recuperada, fui cumpilada por eruditos franciscanos ne l ''Analeta Franciscana'', de mais de 800 páiginas, mas pa ls studiosos modernos essas fuontes primitibas, anque eissenciales i ancontornables, apersentan dibersos porblemas que las ampeden de ser cunsidradas anteiramente fidedignas, percipalmente pula ancerteza subre la dataçon de la maiorie deilhas, por sues cuntradiçones i amprecisones, por adornáren las passaiges de la sue bida cun ua profuson de lendas marabilhosas cuja cumprobaçon se faç mui defícel, i por mui frequentemente l retratáren solo cumo un [[heirói]] de la fé, cun scassa mençon als porblemas que la Orde anfrentaba an sue muorte i als sous cunflitos cula Eigreija stablecida, i colorindo sou caráter cun apreciaçones carregadas d'emocionalismo. Ambora se acradite que nun haba motibos amportantes para se dubidar de la pureza de las antençones i de la bida de Francisco, nin de sue amportança pa la stória de la religion Católica i pa la deboçon moderna, to la sustáncia de ls relatos parece ser pouco oubjetiba.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=7l8t3Y1F2lkC&printsec=fruntcober&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Cunninghan, pp. 120-122]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == L legado de sues eideias i de sou eisemplo de bida == La fama de santidade que granjeou an bida i perdura até ls dies d'hoije nun decorreu de grandes manifestaçones d'erudiçon relegiosa, que jamales fizo queston de tenr, i tampouco de sous milagres, que nun oustante fúrun muitos i ampressionantes, mas de l sou eisemplo dua bida de cumpleta dedicaçon al próssimo, dedicaçon qu'era animada por ua cumprenson perfunda, ua sinceridade spontánea, ua simplicidade outéntica an todas las cousas, culidades banhadas dua calorosa fraternidade, simpatie i caridade. Todos ls sous purmeiros biógrafos ressaltan esses aspetos de sou caráter, i por esses motibos sue figura ye tamien admirada por muitos fura de la sfera de l Catolicismo.<ref name="Goff2"/> Na bison de sous cuntemporáneos el era l mais purfeito seguidor de Jasus Cristo, i sue persença an qualquiera cidade era siempre un acuntecimiento, anquanto que sous armanos éran tenidos na mais alta stima por muitos [[prelado]]s amportantes i outoridades cebiles. Para [[Jacques de Bitry]], bispo de [[Acre (Eisrael)|Acre]], sue apariçon fui l cunsulo dun seclo corruto,<ref>[http://books.gogle .com/books?id=K-QbXJ0e0GMC&pg=PA51&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-VR#b=onepage&q=&f=false Robson, p. 119]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i na bula ''Mira circa ne ls'' de sue canonizaçon fui çcrito cumo aquel qu'antrou ne l cielo ''"precedendo muitos dotados de ciéncia, el que deliberadamente era sin ciéncia i sabiamente eignorante"''.<ref>Griegório IX, Papa. [http://www.procasp.org.br/paragrafo_capitulo.php?cCapitulo=44&bertudo=1 Bula ''Mira circa ne ls'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Peruggie, 19 de júlio de 1228. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil</ref> A çpeito de las críticas la qu'el ye ocasionalmente submetido, que l'acusan d'ouscurecer la figura de l própio Jasus,<ref name="Wolf">Wolf, Kenneth Baxter. [http://books.gogle .com/books?id=YdlJEfmrYBkC&pg=PA127&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''The poberty of riches: St. Francis of Assesi reconsidered'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Oxford studies in storical theology. Oxford University Press US, 2005. pp. 3-5</ref> i de las dúbedas que a las bezes surge subre sue [[Salude mental|sanidade mental]] an bista de sou caráter emocional arrebatado, sues oscilaçones antre stremos d'antensa [[euforia]] quando falaba de Dius i de perfunda tristeza quando ouserbaba sues supostas fraquezas, sue [[eimaginaçon]] suberante i pulas custantes bisones i rebelaçones qu'alegaba tener,<ref>[http://books.gogle .com/books?id=XhmrzoWca3cC&pg=PT26&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false Dubois, pp. 93-94]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> para Kenneth Wolf sue einorme amportança stórica i spritual se cunfirma na abundante literatura debocional i erudita que ye cuntinamente porduzida subre el ne ls tiempos recentes, i assinala que mesmo ls académicos laicos, por mais çtanciados que percuren se manter dua análeze emocional i adulatória de sue bida i obras, acaban cun frequéncia por reconduzí-lo al pedestal d'adonde l baixórun para sous studos científicos.<ref name="Wolf"/> === Las birtudes, la deciplina i l relacionamiento antre ls armanos === [[Fexeiro:Marriage of st Francis with Lady Poberty--Sassetta--Muse Cunde.jpg|thumb|220px|left|[[Sassetta]]: ''Casamiento de San Francisco cula Senhora Pobreza'', 1437-44. [[Museu Cundé]]. (Las dues outras figuras femeninas repersentan la Oubediéncia i la Castidade).]] Para Francisco la [[pobreza]], la "Senhora Pobreza" qu'el questumaba dezir tener çposado, nun era un oubjetibo, mas antes un strumiento pul qual se podie oubter la [[purificaçon]] neçaira pa l'habitaçon de Dius ne l'anterior de cada un i pa la purfeita quemunhon cul semelhante, metas frente a las quales todas las outras cunsidraçones éran subordinadas. L'outro strumiento prebilegiado para esso era l'eimitaçon de l'eisemplo de bida dado por Cristo ne ls Eibangelhos, i para tanto la [[oubediéncia]] era fundamental. Cristo fura pobre, i assi ls armanos tamien l serien, i eilha debie ser antendida por todos ls sous cumpanheiros nun solo cumo ua deciplina de [[ascetismo]] an si, mas cumo fuonte de berdadeira [[grácia]] i alegrie.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=7l8t3Y1F2lkC&printsec=fruntcober&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Cunninghan, pp. 129-130]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mas para alhá de la pobreza sterior, comandada spressamente na sue ''Regra primitiba'', que proibia ls monges até d'andáren calçados i possuíren domicílio fixo, Francisco anfatizaba la pobreza anterior, antendida ne l çpojamiento de to pretenson l'aquesiçones anteletuales i mesmo morales i sprituales, cunsidradas cumo formas dissimuladas d'oubter domínio subre ls outros i cumo spressones de [[proua]] i [[andebidualismo]].<ref name="Lachance, pp. 68-72">[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 68-72]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Por outro lado, Wolf apunta para alguns paradoxos an sues posiçones subre la pobreza, i para el parece claro que Francisco assumiu la pobreza neste mundo para ser ambestido de riquezas ne l cielo. Para alhá desso, l'outor sugere que sou eisemplo pouco fizo para mudar la mentalidade de sous cuntemporáneos subre la pobreza de la populaçon an giral ó para chamar l'atençon pa las bantaiges de la pobreza cumo un modo de bida, i el parece tener-se tornado amboluntariamente l çtinatairo de la maior parte de las smolas i doaçones na [[Úmbria]], cujos doadores stában possiblemente mais antressados ne ls ganhos secundairos que debian adbir de l'apoio a un grande i famoso santo, deixando ls outros pobres, que nun habien scolhido boluntariamente sue própia pobreza, inda antregues a la própia suorte.<ref name="Wolf"/> Antretanto, Boegelin cunsidra que fui ua scolha sábia el tener buscado eimitar antes la pobreza i ls sofrimientos de Cristo, ó seia, l sou lado eiminentemente houmano, ua beç que la tentatiba d'eimitá-lo an sue glória tenerie sido ampossible. Fizo, desse modo, l que staba drento de l'alcance dun home fazer delantre dun modelo eideal qu'an sue natureza mais íntima era scessibamente [[trascendental]] para ser trasposto pa l mundo de la bida oubjetiba.<ref name="Boegelin">Boegelin, Eric. [http://books.gogle .com/books?id=crABzpç_2xgC&pg=PA136&dq=%22francesco+d%27assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francesco%20d'assesi%22&f=false ''Saint Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Bon Sibers, Peter (ed). ''The Colleted Works of Eric Boegelin''. Bol. XX: ''Story of Political Eideas: The Middle Ages to Aquinas''. University of Missouri Press, 1997. pp. 141-143</ref> Drento de las sues práticas d'austeridade era dada atençon special al [[cuorpo houmano]], la quien el chamou de "Armano Burrico", pus al mesmo tiempo an qu'el era un enimigo i ua grande fuonte de [[pecado]], tamien era un strumiento pa la [[salbaçon]] por ser l único beiclo atrabeç de l qual se podie liebar a cabo to l trabalho, i era inda l campo de batailha adonde se efetuaba la luita spritual, i por esso debie ser custantemente mantido sob strita bigiláncia i deciplina férrea. Por outro lado, assi cumo Cristo suportara benignamente las grandes delores de sue Peixon, todas las afliçones i malinas corporales debian ser aceitas cun pacéncia i alegrie i ancaradas cumo formas de purificaçon, l qu'ancluía la resisténcia a las ourgenças sexuales, preserbando-se cumpleta [[castidade]], i als apelos de la [[gula]] i de l zeio por cunfuortos físicos. Mas tamien l cuorpo era bisto cumo ua marabilha, ua de las formas de spresson de la bondade i de la beleza de Dius, yá que segundo las [[Scrituras]] l'home fura feito a l'eimaige i semelhança de la debindade, i sou cuorpo, depuis de purificado, habie de ser l templo bibo de l Dius bibo.<ref name="Roest"/> [[Fexeiro:Colantonio 002.jpg|thumb|220px|[[Nicolò Antonio Colantonio]]: ''San Francisco dando la Regra pa las sues Ordes'', c. 1440-1470. [[Museu de Capodimonte]].]] Cumo admenistrador de la Orde era benebolente, suberante i caloroso ne l trato, almeijaba ua ouserbáncia boluntária de la ''Regra'' i quando necessairo eisigie l'oubediéncia, mas cun doçura, persuason i humor; era brando ne l'apuntar las faltas de sous cumpanheiros i perspicaç al ancontrar siempre l corretibo mais probeitoso, stimulaba l'andependéncia, la sinceridade i la criatebidade de ls armanos, fomentaba l'harmonia antre todos i cuntraindicaba grandes eisercícios d'ascese; era rigoroso subretodo cunsigo mesmo, eimaginando siempre nuobas formas d'outonegaçon, ampondo-se einúmaras [[Mortificaçon|mortificaçones]] i [[peniténcia]]s por çlizes mínimos, i acusando-se repetidamente de fraqueza i andignidade i ua multidon de [[bício]]s que solo el percebia an si.<ref name="Benton"/><ref>Gelber, Heister Godenough. [http://books.gogle .com/books?id=RGb2wOUl0pMC&pg=PA15&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''La Theater of Birtue: the eisemplary world of St. Francis of Assesi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Hawley, John Stratton. ''Saints and Birtues''. Belume 2 de ''Cumparatibe Studies in Religion and Society''. University of California Press, 1987. pp. 28-35</ref> De ls leigos, que nun habien feito [[Orde (sacramiento)|botos sagrados]], nun speraba tanta deciplina, i Francisco an beç de denunciar i cundenar sous hábitos, cumo fazien outras Ordes, buscaba que las atebidades de l mundo nun fússen suprimidas, antes, que fússen rializadas nun sprito de reberéncia para cul Criador de todas las cousas, l que se stendia pa la [[ato sexual|atebidade sexual]], mas a ser rializada preferencialmente drento de l [[matrimónio|stado cunjugal]].<ref>[http://books.gogle .com/books?id=oP2gQTWuBXoC&pg=PA167&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Roest, pp. 176-177]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Anque prescrebir als armanos que mantibessen çtáncia de las mulhieres, nun parece tener nutrido [[preconceito]]s contra eilhas; la separaçon de sexos nas Ordes relegiosas era ua praxe, assi cumo l celibato, dessa forma la çtáncia era ua medida de precauçon contra las tentaçones de la chicha; para alhá desso fui un grande deboto de la [[Birge Marie]], parece tener mantido ua relaçon afetiba special para cun Santa Clara, bendo neilha inda ua liderança natural i ua cuntinadora de sue obra, i an sous scritos, bien cumo ne ls de ls sous biógrafos, abundan refréncias a el i als armanos cumo mais uns de ls outros, cumo mulhiers de Jasus i cumo [[gestante]]s de l sprito de Dius, nua [[simbologie]] rebersa qu'era quemun ne l sou tiempo i nun causaba surpresa.<ref>Bynun, Caroline Walker. [http://books.gogle .com/books?id=IxSKkqDbQ7AC&pg=PA279&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Men's use of female symbols'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Little, Lester K. & Rosenwein, Barbara H. ''Debating the Middle Ages: issues and readings''. Wiley-Blackwell, 1998. pp. 279-283</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA58&dq=%22clare+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22clare%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 57-61]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Antre ls armanos era proibida to ouserbaçon de [[hierarquia]] salbo para culs superiores andicados regularmente i para cul papa, mas éran oubrigados a serbir uns als outros a la purmeira necidade i sin questionamiento, ancluindo l deber de labáren ls pies uns de ls outros cumo forma de praticar la [[houmildade]]. Nun debian spressar críticas ó eimitir julgamientos nin antre si nin dirigí-los pa las outras pessonas, nin cumbater ls [[heiresie|heiréticos]], nun podien se ambolber an querelas, nin debolber ansultos ó agressones físicas. Al cuntrairo, debian ''"ser meigos, pacíficos i çpretensiosos, gentis i houmildes, falando cun todos eiducadamente"''. Francisco fui l purmeiro na stória de l Cristandade a chamar sue quemunidade de [[fraternidade]].<ref name="Lachance, pp. 68-72"/><ref name="Broke">[http://books.gogle .com/books?id=lefbOjTClDkC&pg=PA500&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Broke, p. 10]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Depuis de sue cumberson alimentou siempre çcunfiança contra ls studos eruditos, el própio recebiu an sue mocidade ua eiducaçon medíocre i jamales fui ourdenado [[sacerdote]], nun podendo celebrar la [[missa]], permanecendo solo cumo [[diácono]] por outorga special de Inocéncio III, i alertou sous cumpanheiros bárias bezes para nun se baseáren an preceitos deribados d'anterpretaçones andebiduales de testos sagrados, mesmo aqueilhas emanadas de l'alto [[clero]] i de ls doutores sacros. Cunsidraba l testo de la ''[[Bíblia]]'' ampecable i einalterable, pus, d'acuordo cula tradiçon de sue época, fura ditado diretamente por Dius i nun carecie assi que fusse corrigido ó [[paráfrase|parafraseado]], i de la mesma forma ambidou sfuorços para que sous própios scritos nun fússen reinterpretados ó adulterados por terceiros - nó oustante sous cuidados, sue ''Regra primitiba'' fui reformada bárias bezes contra la sue buntade i sou ''Testamiento'', qu'habie sido dado cumo un cumplemiento a la ''Regra'' para ser lido siempre que la ''Regra'' l fusse, fui zautorizado pul papa poucos anhos depuis de sue muorte.<ref name="Burr"/><ref name="Kleinberg">Kleinberg, Abiad M. & Todd, Jane Marie. [http://books.gogle .com/books?id=y9SFs9Tbm1UC&pg=PA321&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=francis%20of%20assesi&f=false ''Flesh made word: saints' stories and the Western eimagination'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Harbard University Press, 2008. pp. 211-224</ref> Dessa forma, sin studos perfundos, atendo-se literalmente a la palabra scrita na ''Bíblia'' i ouserbando a la risca l [[ritual]] eilaborado pula Eigreija custituída, sue religiosidade, segundo Raoul Manselli, se colocaba absolutamente nua dimenson ouriginária de l nible popular, cumo se podie asperar de l pobo quemun de sou tiempo i ne l sou causo dun filho de mercador, inda qu'eilha tenga sido straordinariamente anriquecida cun sue própia i antensa spriéncia de l fenómeno relegioso i cun sue [[antuiçon]] pessonal - ó cul ajuda de las rebelaçones que recebie - para dar-le sentido prático, i fui essa sue cuntribuiçon adicional a ua tradiçon yá stablecida que dou ouriginalidade pa l mobimiento qu'el ampeçou.<ref>Manselli, Raoul. [http://books.gogle .com/books?id=IUAXyreh8goC&pg=PA295&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false ''Appunti sulla religiosità popolare in Francesco d'Assesi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Liebenes, R. eit alii. ''Pascua Mediaebalia: studies bor Prof. Dr. J.M. de Smet''. Mediaebalia Lobaniensia, Series I, Studie X. Leuben University Press, 1983. pp. 310-311</ref> [[Fexeiro:Habito de s francisco.jpg|thumb|220px|L'hábito de San Francisco, to remendado de trapos, preserbado na Basílica de Assis]] Sue ansisténcia na pobreza total - nun solo andebidualmente, mas pa la Orde tamien - na simplicidade an todo i ne l rigor de la deciplina fui l maior foco de çcórdie na cunsulidaçon anterna de sou grupo, i fui bista pula quemunidade laica de sue region cumo un eilemiento de subberson social; inda an sue bida eilha fui posta an [[Xeque (xadreç)|xeque]] por sous armanos i cun inda mais fuorça pula alta hierarquia católica, que sentiu-se amenaçada na perspetiba de que la strema pobreza franciscana fusse tomada cumo un senhal de pureza maior de l que la de la própia Eigreija, i qu'esso fusse ousado por aqueilhes que cumbatian la [[Corrupçon política|corrupçon]] de l clero an detrimiento de l'anstituiçon.<ref name="Broke"/><ref name="Kleinberg"/><ref>Heirbert, Gary. [http://books.gogle .com/books?id=sfytrGYF-1cC&pg=PA65&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''La Philosophical Story of Rights'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Trasation Publishers, 2003. pp. 66-67</ref> L'eisigéncia acabou por ser an mui atenuada, contra la sue buntade spressa, i menos dun seclo depuis de sou falecimiento la Orde de ls Franciscanos yá era tan rica quanto las outras Ordes i muitos de sous nembros habien se tornado grandes doutores eruditos i acupantes d'amportantes cargos na Eigreija i nas [[ounibersidade]]s, cul resultado de la perda de grande parte de sou [[carisma]] ouriginal i l surgimiento de sentimientos de zeiluson i cenismo an ancha scala. Segundo l'oupenion de Kleinberg & Todd, la "domesticaçon" de ls franciscanos i sue anserçon defenitiba ne l squema monástico-clerical padron fui un de ls fatores que liebórun a ua radical queda de l prestígio de la Eigreija na [[Eidade Média]] tardie,<ref name="Kleinberg"/> mas sou eisemplo de fraternidade i d'angajamiento outéntico cula bida de ls pobres ten persentemente un grande balor anspiracional pa ls [[Teologie de la libertaçon|teólogos de la libertaçon]] an sues luitas [[política]]s ne l [[Terceiro Mundo]].<ref>[http://books.gogle .com/books?id=RGb2wOUl0pMC&pg=PA15&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-VR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Gelber, p. 15]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Fexeiro:07scenes of St Francis life -Benozzo Gozzoli.jpg|300px|thumb|left|[[Benozzo Gozzoli]]: ''Pregaçon de San Francisco als animales i als homes'', 1452. [[Cumbento de San Fertunato]], Montefalco.]] === Pregador i pacificador === Ls testemunhos de época relatan que sou stilo de pregaçon era direto i simples, usando l [[bernaclo]], loinge de l'eiloquéncia sacra de sou tiempo, mas afirman que sue sinceridade i cumprenson de las deficuldades de la bida popular, sue halbelidade an eibocar eimaiges eilustratibas bibazes an pequeinhas [[parábola]]s ó stórias retiradas de sues spriéncias de l cotidiano antre l pobo, i sue capacidade d'apersentar la doutrina crestiana de forma anteligible, fazien que sou çcurso tubisse un eifeito persuasibo perfundo. Tamien fazie uso de l'humor i dua atuaçon que tenie mui de [[triato|teatral]], la fin de que la mensaige se fazisse mais acessible i atraente,<ref name="Kleinberg"/><ref>[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 118-119]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=K-QbXJ0e0GMC&pg=PA51&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false Robson, p. 224]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i usualmente solicitaba permisson de l'outoridade relegiosa local para ampeçar sue fala al pobo. A las bezes acumpanhaba la pregaçon cul canto de [[Hino (cançon)|hinos]] sacros, alguns cumpuostos an letra i música por el mesmo, i chamaba la si i sous armanos de "ls [[menestrel|menestréis]] de Dius".<ref>[http://books.gogle .com/books?id=lefbOjTClDkC&pg=PA500&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Broke, pp. 16; 24]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sue pacéncia i bondade para cun todos fazirun cun que fusse percurado custantemente por pessonas de todas las posiçones sociales qu'iban a el an busca de cunseilho i ourientaçon, i a todos anstruía na melhor forma d'alcançar la salbaçon na cundiçon an que se ancontrában, regozijando-se an ber que sues palabras amiúde dában fruitos positibos i que ls questumes se iban reformando als poucos. Ne l florido stilo de sue ''Bita prima'' Celano afirma qu'an birtude de sue persença i atuaçon an pouco tiempo to la Úmbria se habie trasformado, i se tornara un lugar mais aprazible.<ref name="Robson"/> Francisco zeiaba arriba de todo que ls armanos pregassen atrabeç de l'eisemplo pessonal, cunseguido na eimitaçon de l'eisemplo de Cristo, i l modelo monástico qu'el amplementou repersenta ua trasiçon antre l [[monasticismo]] mediebal [[clausura|anclausurado]] i las nuobas formas de bida [[apóstolo|apostólica]] que mais tarde se cunsulidórun, mais abiertas pa l mundo sterior i mais dedicadas al serbício prático para culs necessitados, i fizo essa reforma sin jamales tener pretendido ser un reformador. Outra de sues cuntribuiçones fui la d'anfatizar la paç, a toleráncia, l respeito i la cuncórdie, i el siempre tubo la cumbiçon de que ls armanos debian ser pacificadores, l que deixou spresso an bários scritos i fui repetido por sous biógrafos. Mesmo nas [[missones]] qu'ambiou para antre ls [[muçulmanos]] fizo recomendaçones para que ls [[missionairo]]s mantibessen ua postura de respeito para culas manifestaçones de la debindade an todos ls credos i de sujeiçon a las leis cebiles locales, i qu'eibitassen se ambolber an çputas teológicas. El pessonalmente cunseguiu la paç an bários cunflitos anternos nas cidades eitalianas de [[Arezzo]], [[Peruggie]], [[Siena]], [[Gubbio]] i [[Bolonha]], i pouco antes de morrer, yá grabemente anfermo, fizo la paç antre l bispo i l poder cebil an Assis, l que nun deixa de tener conotaçones simbólicas, apuntando para sou perene zeio de reconceliaçon antre la religion i l mundo profano.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 71-73]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cumo Cristo recomendara la sous apóstolos qu'an cada casa an qu'entrassen dezíssen ''"Que la paç de l Senhor steia nesta casa"'', usualmente Francisco questumaba ampeçar i treminar sues prédicas cula proclamaçon de la paç.<ref>Armstrong, Regis J. Short, William J. [http://books.gogle .com/books?id=dCbmHZ_G5DwC&pg=PA84&dq=francis+%22pax+eit+bonun%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR&cd=2#b=onepage&q=francis%20%22pax%20et%20bonun%22&f=false ''Francis of Assesi: early documents'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. New City Press, 1999. p. 84</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=XhmrzoWca3cC&pg=PA39&dq=motto+assesi+peace+%22francis+%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR&cd=4#b=onepage&q&f=false Dubois, p. 39]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La sous própios seguidores, Francisco dezira: ''"Assi cumo anunciales la paç pula boca, stéiades ciertos de que la paç steia an buossos coraçones"''. La saudaçon ''Pax eit bonun'' (Paç i bien), qu'usaba frequentemente, se tornou mais tarde l lema de la sue Orde<ref>Cantalamessa, Raniero. [http://books.gogle .com/books?id=CB2Tk4tYG4IC&pg=PA318&dq=motto+assesi+peace+%22francis+%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR&cd=3#b=onepage&q=motto%20assesi%20peace%20%22francis%20%22&f=false ''Come, Creator Spirit: meditationes on the Beni Creator'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Liturgical Press, 2003. p. 318</ref><ref>[http://www.osffranciscanes .com/ ''Pax eit Bonun'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Ourder of Saint Francis</ref> i tamien de la cidade de Assis.<ref>Bodo OFM, Murray (ed). [http://books.gogle .com/books?id=rXBUzx2_2b8C&pg=PA8&dq=motto+assesi+peace+%22francis+%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR&cd=8#b=onepage&q=motto%20assesi%20peace%20%22francis%20%22&f=false ''Joy in All Things'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Franciscan Assoc of Great Britain / Hymnes Ancient & Modern Ltd, 2009. p. 8</ref> An 2002 l [[papa João Paulo II]] presidiu ua cerimónia an Assis que reuniu duzientos líderes de binte i quatro religiones para que fusse celebrado un ''Die Anternacional de Preces pa la Paç ne l Mundo''. Fui eilaborado l decumiento ''L Decálogo de la Paç de Assis'' i ambiado para todos ls [[Xefe de Stado|Xefes de Stado]] de l mundo, i ne l'ancerramiento de la cerimónia todos trocórun l beiso de la paç anquanto era cantado l ''Cántico al armano Sol''.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=7l8t3Y1F2lkC&printsec=fruntcober&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Cunninghan, p. 136]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === L místico === {{Artigo percipal|[[Misticismo]]}} Segundo Bernard McGinn l'eilemiento [[místico]] ne l Cristandade ye aqueilha parte de la fé i de las práticas que prepórun i cunscientizan l'andibíduo para aqueilho que puode ser çcrito cumo la persença eimediata i direta de Dius, mas para Paul Lachance l misticismo pessonal de Francisco, parte tan proeminente de sue bida, até hai pouco tiempo benie sendo studado quaije solo a partir de las biografies scritas subre el i de las numerosas lendas criadas la sou respeito, cun pouca atençon al qu'el mesmo spressara an sous scritos ó fura registrado a partir de sues própias palabras - até adonde ye possible cunsidrar la documentaçon a el atribuída cumo outéntica. Mesmo na [[tradiçon crestiana]] que l cunsidra, oubbiamente, un santo, poucas bezes el ye çcrito cumo un místico, i esse siléncio tamien se debe al fato de que l studo de sue spriéncia anterior ye stremamente defícel, pus el poucas bezes falou diretamente ne l'assunto i sous scritos dan solo andicaçones andiretas. Nesso el seguiu na cuntramon de la tendéncia de sou tiempo antre las outras Ordes relegiosas, cuja literatura ye mui mais abundante i splícita a esse respeito, i sou modo de ser staba mui mais relacionado cul de ls crestianos primitibos, de ls purmeiros [[Padres de l Zerto|padres de l zerto]] i de ls [[Patriarca de Alexandria|patriarcas de l'ouriente]], para quien las rebelaçones outobiográficas éran cousa stranha. Un de ls decumientos que dan ua purmeira eideia subre sue bison subre la debindade ye la própia ''Regra Primitiba'', l sou purmeiro credo spresso an sue pureza, la qual, ambora perdido sou ouriginal, cré-se que subrebiba an fragmientos çpersos antre bários [[manuscrito]]s. Nesses trechos Dius ye mostrado cumo criador, redentor i salbador, fuonte de to l bien, i eissencia i oubjetibo radadeiro de to l ser, sendo ''"uno, sin ampeço i sin fin, eimutable, ambesible, andescritible, inefable, ancumprensible, ansondable, bendito, dino d'agabon, glorioso, saltado nas alturas, sublime, altíssemo, gentil, amable, deleitable i totalmente zeiable arriba de todo para siempre"''. Sue atitude delantre desse Dius ''"onipotente, santíssemo, altíssemo i supremo"'' era de cumpleta sujeiçon i antrega, mobidas por un zeio antenso de ''"amar, honrar, adorar, serbir, loubar i bendezir, glorificar i saltar, magnificar i agradecer"'', i essas cadeias d'adjetibos entusiásticos son quemuns an todos ls sous scritos, i eibidencian que para Francisco Dius era eissencialmente inaprensible i marabilhoso sob todos ls aspetos, i nun deixa de ser tocante l sfuorço qu'el fazie para pul menos an parte tentar çcrebir l que nó podie ser çcrito i menos inda trasmitido l'outra pessona atrabeç de palabras.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 61-63]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Armstrong, Regis J. & Fisher, Doug. [http://books.gogle .com/books?id=IKZn8Gq-JyAC&pg=PA5&dq=%22saint+francis%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22saint%20francis%22&f=false ''True Joy: The Wisdon of Francis and Clare'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Spiritual Samplers Series. Paulist Press, 1996. pp. 10-11</ref> [[Fexeiro:The Ecstasy of st Francis--Sassetta.jpg|thumb|300px|[[Sassetta]]: ''Éxtase de San Francisco'', 1437-44. Coleçon particular, [[Florença]].]] Na ''Eipistola ad Fideles II'' (Segunda carta als fiéis) el enalteciu l [[Sacramiento (cristandade)|sacramiento]] de la [[Eucaristia]], pul qual tenie ua special beneraçon an birtude de la [[hóstia]] cunsagrada ser, segundo l [[dogma]] católico, l própio cuorpo de Cristo [[trasustanciaçon|trasustanciado]], dado als homes cumo ua lembrança perpétua de si mesmo i cumo dádiba de sou amor, i anfatizou nun tanto a simples eimitaçon de la bida i [[Bie Crúcis|peixon de Cristo]], mas si l'amportança de l'habitaçon de l Dius bibo ne l'anterior de cada un atrabeç de la çcriçon de ls benefícios recebidos por aquel qu'oubtén esse prémio:<ref name="Lachance, pp. 64-65">[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 64-65]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=IUAXyreh8goC&pg=PA295&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false Manselli, p. 303]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ::''"L Sprito de l Senhor çcansará subre eilhes i fazerá neilhes habitaçon i morada. I seran filhos de l Pai celhestre, cujas obras fázen. I son mulhiers, armanos i mais de nuosso Senhor Jasus Cristo. Somos mulhiers quando l'alma fiel se une la Jasus Cristo atrabeç de l Sprito Santo. Somos cierta mente armanos, quando fazemos la buntade de sou Pai, que stá ne l cielo. Somos mais quando l carregamos an nuossos coraçones i cuorpos atrabeç de l'amor i dua cuncéncia pura i sincera; damo-lo a la luç atrabeç de sue santa maneira d'ouperar, la qual debe brilhar delantre de ls outros cumo eisemplo. Oh, quon glorioso, quon santo i portentoso ye tener un Pai ne l cielo! Oh! cumo ye santo tener un sposo cunsulador, guapo i admirable! Oh, quon santo i quon adorable, prazeroso, houmilde, tranquilo, doce, amable i zeiable arriba de todas las cousas tener tal Armano i Filho, que dou sue bida por sues canhonas i orou al Pai por nós dezindo: 'Pai santo, guarda an tou nome ls que me deste' !"''<ref>Assis, San Francisco de.[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Carta%202%20aos%20Fiéis&cSubCap=19&bertudo=1 ''Segunda carta al fiel'', 48-56]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil</ref> Mesmo dando essas çcriçones andiretas de sues spriéncias místicas, an nanhun de sous scritos el las çcribe oubjetibamente, i coube als sous biógrafos fazíren strapolaçones i çcriçones mais bíbidas, cuja beracidade queda siempre sujeita al amponderable de l'anterpretaçon alheia. Antretanto, an bários puntos desses decumientos posteriores parece subrebibir, çcernible atrabeç de l'ornamentaçon literária, un reflexo outéntico de cumo aparecírun para el sues bisones i éxtases, ó cumo suportou ls frequentes ataques de seres demoníacos, tales cumo se narra ne ls ''Fioretti'', de l qual un fragmiento yá fui sposto antes i que çcribe l'abismo qu'el bie antre la magnificéncia de Dius i sue pessona miserable. De qualquiera forma, sues cuntemplaçones frequentemente rebolbian an torno de trechos de la Peixon que lia ne ls Eibangelhos, i nesse sentido el dou nacimiento a ua nuoba forma de misticismo, l "misticismo Cristomimético" ó d'eimitaçon de Cristo, que Ewert Cousines chamou de "misticismo de l'eibento stórico", que cunsiste na lembrança dun eibento seneficatibo de l passado, na antrada an sou cuntenido [[drama|dramático]] i na straçon a partir del dua einergie spritual qu'eibentualmente trasporta l cuntemplador para alhá de l'eibento pa l'ounion cun Dius. Sue própia stigmatizaçon fui l corolairo desse modo de meditar, i que depuis del fui mui splorada por outros místicos cumo San Boabentura i Santa Clara, i mais ua multidon d'outros ne ls seclos seguintes.<ref name="Roest"/><ref name="Lachance, pp. 64-65"/> Por fin, l'outro aspeto amportante a ser analisado ne l sou misticismo ye sue antensa i amorosa relaçon cula [[natureza]], relaçon que l tornou modernamente nun patrono de ls animales i de l [[meio ambiente]]. Este aspeto ye un de ls que mais acusan l'ouriginalidade de sue cuncepçon de mundo an relaçon al cuntesto de sou tiempo. Ambora muitas caratelísticas de sou misticismo nun fússen nuobas, sendo ancontradas nas bidas de bários sprituales anteriores, outras éran inéditas até eilhi - sue relaçon direta, pessonal i fameliar cun todos ls eilemientos custituintes de la Criaçon, sue énfase ne l caráter beneficente i nun neutro ó ambibalente de todas las cousas i seres de l mundo natural, sue sortaçon literal, i nun [[alegoria|alegórica]], a animales, plantas i oubjetos inanimados para que serbissen i loubassen la Dius, sue perpuosta de que se criasse [[legislaçon]] para que l pobo alimentasse las abes salbaiges ne l'ambierno ne l mesmo sprito an que dában smolas als pobres, i l'ancluson d'animales na celebraçon de a missa. Para Francisco to la Criaçon staba antimamente anterconetada, i para el era fácele trasitar dun nible spritual para outro i apreciar ls múltiplos seneficados que straía de sue leitura de l "libro de la natureza".<ref>[http://books.gogle .com/books?id=9xwzmblHJmwC&pg=PA176&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-VR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false Sorrell, pp. 138-141]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Eric Boegelin pensa que fui por çcubrir i aceitar ls mais baixos stratos de la Criaçon cumo partes de l mundo dotadas de seneficado i dignidade inerentes qu'el se tornou ua de las figuras mais amportantes de la stória oucidental.<ref name="Boegelin"/> [[Fexeiro:Frankfurt Liebfrauenkirche Annenhof Franziskus-Mosaik.jpg|thumb|left|Mosaico de Marie Ludgera Haberstroh eilustrando l Cántico de las Criaturas, na Liebfrauenkirche, Annenhof]] Essa forma de ber l mundo quedou spressa cun clareza ne l sou ''Cántico al armano Sol'', ó ''Cántico de las Criaturas'', adonde chamou ls bentos, l sol, la luna, l fuogo i outros eilemientos de l mundo natural d'armanos i cumbidaba a todos celebráren juntos la marabilha de l mundo i serbiren cun alegrie l sou outor. Neste [[poema]], que para alhá de tenr altas culidades [[stética]]s marcou l nacimiento de la [[literatura]] [[bernaclo|bernacular]] eitaliana, el dou un testemunho al mesmo tiempo de sue bison antegrada de la rialidade i de l'amor que sentie por eilha, l que trasparece inda an dibersos relatos posteriores de sous biógrafos i nas einúmaras stórias adonde ls animales stan persentes cumo co-[[protagonista]]s, siempre tratados cumo armanos i nun ralo doutrinados cumo se fússen pessonas, aprossimando-se del spontaneamente mesmo quando salbaiges i dando senhales de cumprendíren sues palabras al oubedecíren sues anstruçones, i nas que cuntan cumo andaba reberente subre las peinhas ó admiraba las flores cheno de júbilo, ó quando defendiu las arbles recomendando als lenhadores que nun cortassen sous troncos mui ambaixo, la fin de qu'eilhas podíssen renacer.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 74-75]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=K-QbXJ0e0GMC&pg=PA51&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false Ronson, pp. 241-245]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L ''Cántico'' tamien sintetiza l seneficado perfundo i la funçon eissencial de la [[prece]] para Francisco, l de siempre glorificar la Dius i abençoar l mundo pula palabra i pul trabalho. La natureza para el era dina d'apreço i admiraçon porque era ua spresson de la debindade onipresente. Mas para [[Leonardo Boff]] essa admiraçon nun fui la causa central que l lebou a reordenar i purificar sue cuncéncia, mas si l resultado desse porcesso, i diç: ''"Quien quier que tente eimitar romanticamente San Francisco an sou amor pula natureza sin passar pul ascetismo, pula outonegaçon, pula peniténcia i pula cruç hai de caer na mais perfunda de las eilusones"''.<ref>Blastic, Michael. [http://books.gogle .com/books?id=agztZdYkNf0C&pg=PA7&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false ''Prayer in the Writings of Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Johnson, Timothy J. ''Franciscanes at prayer''. Belume 4 de ''The mediebal Franciscanes''. Brill, 2007. pp. 27-28</ref> Cumplementando essa eideia, nua leitura [[psicológica]] de sue bida, McMichaels bé sue spriéncia pessonal dun Dius [[eimanente]], nua época an que la debindade era cuncebida solo cumo [[Trascendéncia (religion)|trascendente]], cumo un ajuda para que l'home cuntemporáneo puoda trasformar positibamente sue própia cuncepçon de mundo, ua cuncepçon cada beç mais zafiada por nuobas çcubiertas acerca de la natureza radadeira de la [[matéria]], de l [[tiempo]] i de l [[Spácio físico|spácio]], i de l poder de las fuorças de l [[ancunciente]], i la cumpara a un porcesso bien sucedido de [[andebiduaçon]] por tener se baseado nun senso de [[respunsabelidade]] pessonal i social, por tener cumprendido i aceitado la necidade de la luita, de a delor i de l sfuorço pul aperfeiçoamiento, i por dar ourige a un cuorpo de balores coletibos antegradores.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=S9WPGIsHyFsC&printsec=fruntcober&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false McMichaels, pp. 1-2; 14-15]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== L Cántico al Armano Sol, ó Cántico de las Criaturas ==== {{Artigo percipal|[[Cántico de las Criaturas]]}} <center> ''Altíssemo, onipotente i buono Senhor, a ti suban ls loubores, la glória i l'honra i todas las bénçones!''<br /> ''A ti solamente, Altíssemo, eilhes son debidos, i nanhun home ye sequiera dino de dezir tou nome.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, junto cun todas tuas criaturas, specialmente l senhor armano sol, que ye l die i ne ls dá la luç an tou nome''.<br /> ''Pus el ye guapo i radioso cun grande splendor, i ye tou simblo, Altíssemo''.<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, pula armana luna i las streilhas, las quales formeste claras, preciosas i guapas.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, pul armano bento, i pul aire, pulas nubres i l cielo claro, i por todos ls tiempos, puls quales dás a las tuas criaturas sustento.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, pula armana auga, que ye tan útele i houmilde, i preciosa i casta.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, pul armano fuogo, por cujo meio la nuite alumias, el que ye formoso i alegre i robusto i fuorte.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, pula armana, nuossa mai, a tierra, que ne ls sustenta i ne ls goberna, i dá tantos fruitos i queloridas flores, i tamien las yerbas.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, por aqueilhes que perdoan por amor a ti i suportan anfermidades i atribulaçones.''<br /> ''Benditos aqueilhes que sustentan la paç, pus seran por ti, Altíssemo, coronados.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, por nuossa armana, la muorte corpórea, de la qual nanhun home bibo puode fugir''.<br /> ''Pobres de ls que morren an pecado mortal! i benditos quien la muorte ancontrar cunformes a la tua santíssema buntade, pus la segunda muorte nun les fazerá mal''.<br /> ''Loubai todos bós i bendizei l miu Senhor, i dai-le grácias, i l serbi cun grande houmildade!''<ref>Assis, Francisco de. [http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Cántico%20de%20Frei%20Sol&cSubCap=37&bertudo=1 ''Canticun Fratris Solis bel Laudes Creaturarun'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil</ref> </center> == Lista de scritos a el atribuídos == Esta listaige ye la que custa ne l portal de la Porbíncia de ls [[Capuchinhos]] de [[San Paulo]], Brasil. Bários deilhes ténen outenticidade cuntrobertida, i alguns decumientos cuja eisisténcia fui registrada an outras fuontes mas cujo testo nun subrebibeu nó fúrun ancluídos.<ref>[http://web.archibe.org/web/20101224040458/http://www.procasp.org.br/fuontes.php?cfonte=1 Fuontes Franciscanas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815013154/http://web.archibe.org/web/20101224040458/http:/www.procasp.org.br/fuontes.php?cfonte=1 |date=2022-08-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815013154/http://web.archibe.org/web/20101224040458/http:/www.procasp.org.br/fuontes.php?cfonte=1 |date=2022-08-15 }} - Portal de ls Capunhinhos de San Paulo, Brasil</ref> === Regras === {{col-begin}} {{col-3}} * ''Regula'' (solo fragmientos) * ''Regula non bullata'' (Francisco i outros) * ''Regula bullata'' (Francisco i outros) {{col-3}} * ''Forma bibendi Santae Clarae data'' * ''Ultima boluntas Santae Clarae scrita'' * ''Testamentun'' {{col-3}} {{col-end}} === Admoestaçones === {{col-begin}} {{col-3}} * ''De corpore Domeni'' * ''De malo propiae boluntatis'' * ''De perfeta oubedientie'' * ''Ut nemo appropiet sibi praelationen'' * ''Ut nemo superbiat, sed glorietur in cruce Domeni'' * ''D'eimitatione Domeni'' * ''Ut bona ouperatio sequatur scientian'' * ''De pecato ambidiae bitando'' * ''De diletione'' {{col-3}} * ''De castigatione corporis'' * ''Ut nemo corrumpatur malo altarius'' * ''De cognoscendo spiritu Domeni'' * ''De patientie'' * ''De pauperate spiritus'' * ''De pace'' * ''De munditie cordis'' * ''De serbo dei houmeli'' * ''De cumpassioni prossimi'' * ''D'houmeli serbo Dei'' {{col-3}} * ''De bono eit bano relegioso'' * ''D'inani eit loquaci relegioso'' * ''De corretione'' * ''D'houmelitate'' * ''De bera diletione'' * ''Iten d'eoden'' * ''Ut serbi Dei honorent clericos'' * ''De birtute effugate bitian'' * ''D'abscondendo bono ne perdatur'' {{col-end}} === Cartas === {{col-begin}} {{col-3}} * ''Eipistola ad quendan menistrun'' * ''Eipistola ad fideles'' * ''Eipistola ad fideles'' (II) * ''Eipistola ad custodes'' {{col-3}} * ''Eipistola ad custodes'' (II) * ''Eipistola ad clericos (Recensio prior)'' * ''Eipistola ad clericos (Recensio Posterior)'' * ''Eipistola toti ourdeni missa'' {{col-3}} * ''Eipistola ad fratren Leonen'' * ''Eipistola ad fratren Antoniun (Eipistola ad Santun Antoniun)'' {{col-end}} === Ouraçones i cánticos === {{col-begin}} {{col-3}} * ''Ouratio ante Crucifixun dita'' * ''Shortatio ad lauden Dei'' * ''Laudes ad omnes horas dicendae'' * ''Ancipiunt psalmi'' {{col-3}} * ''Spositio in Pater Noster'' * ''Beneditio Fratri Leoni data'' * ''Laudes Dei Altissimi'' * ''Salutatio Beatae Mariae Birgenis'' {{col-3}} * ''Salutatio Birtutun'' * ''Canticun Fratris Solis bel Laudes Creaturarun'' * ''Audite, poberelle'' {{col-end}} === Fragmientos dibersos === {{col-begin}} {{col-3}} * ''Beneditio fratri Bernardo data'' * ''Testamentun Senis fatun'' {{col-3}} * ''De bera eit perfeta laetitie'' * ''Super s outen'' {{col-3}} {{col-end}} == Repersentaçones i houmenaiges == Francisco apreciaba la [[arte]] i la cunsidraba un strumiento útele ne l cultibo de la deboçon. Yá fui bisto cumo el i sous armanos ousórun la música, la poesie i las ancenaçones an sues pregaçones, querie que las eigreijas fússen bien adornadas an honra al [[cuorpo de Cristo]] que cuntinhan, i ls franciscanos se tornórun mais tarde ancentibadores dua arte que fusse eimediatamente acessible al pobo.<ref>Duby, Georges. [http://books.gogle .com/books?id=wzus5iP7rmcC&pg=PA1&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Art and society in the Middle Ages'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Wiley-Blackwell, 2000. pp. 1-2; 58-59</ref> Zde sue muorte el fui repersentado einúmaras bezes na [[pintura]] i na [[scultura]], de la cultura erudita ó popular, apareciu na [[literatura]] ficional i anspirou dibersos musiqueiros amportantes. Antre las criaçones musicales puode-se çtacar: * ''Cantico del Sol di Francesco d'Assesi'' (1862, 1880-81, bárias bersones); i ''St. François d'Assise: La Prédication aux oiseaux'' ([[pianho]], 1862-63), de [[Franç Liszt]];<ref>[http://www.hyperion-records.co.uk/tw.asp?w=W3350 ''Cantico del Sol di San Francesco d'Assesi'', S499]. Hyperion Classics</ref><ref>[http://www.hyperion-records.co.uk/tw.asp?w=W772 ''Légende Ne l 1. St François d'Assise La prédication aux oiseaux'', S175 Ne l 1]. Hyperion Classics</ref> * ''Fioretti'' ([[boç]] i [[orquestra]], 1920), de [[Mario Castelnuobo-Tedesco]];<ref>[http://www.kunstbus.nl/muziek/mario+castelnuobo-tedesco.html Mario Castelnuobo-Tedesco]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Kunstbus</ref> * ''San Francesco d'Assesi'' ([[cantata]] para solistas, [[Coro (música)|coro]] i orquestra, 1920-1921) de [[Gian Francesco Malipiero]];<ref>[http://www.britannica .com/EBchecked/topic/360273/Gian-Francesco-Malipiero ''Gian Francesco Malipiero''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }}. Ancyclopædie Britannica Online. 17 Nob. 2009</ref> * ''Saint François d'Assise'' (1975-83, [[ópera]]) de [[Oulebier Messiaen]].<ref>[http://www.mobimiento .com/mostraconteudo.asp?mostra=3&codigo=1927 ''Messiaen, Oulebier'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Mobimiento</ref> Cumo [[personaige]] de [[romance]]s ó libros de poesie, apareciu an: * ''Sant Francesc'' (1895), de [[Jacint Berdaguer]];<ref>[http://www.scritors .com/outors/berdaguerj/obra.php Jacint Berdaguer]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Associació d'Scritors en Llengua Catalana</ref> * ''Saint Francis of Assesi'' (1923), de [[Gilbert Keith Chesterton]];<ref>Pearce, Joseph. [http://www.eignatiusinsight .com/features2005/jpearce_gkfrancis_may05.asp ''Chesterton and Saint Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eignatius Press</ref> * ''Saint Francis'' (1962), de [[Nikos Kazantzakis]],<ref>Talbot, John Michael. [http://loyolaclassics.loyolapress .com/LoyolaClassics_StFrancisIntro.html ''Saint Francis By Nikos Kazantzakis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Loyola Classics</ref> antre muitos outros. Ne l [[cinema]] fui protagonista an: * ''The Flowers of St. Francis'' (1950) de [[Roberto Rosselleni]] i [[Federico Felleni]];<ref>[http://www.eignatius .com/BiewProdut.aspx?UserID=68774771&SID=1&Pordut_ID=2569&Category_ID=32& ''The Flowers of St. Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eignatius Press</ref> * ''Francis of Assesi'' (1961) de [[Michael Curtiç]];<ref>[http://www.anterfilmes .com/filme_21633_Sao.Francisco.de.Assis-(Francis.of.Assesi).html ''San Francisco de Assis (Francis of Assesi)'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Anterfilmes</ref> * ''Francesco d'Assesi'' (1966) de [[Liliana Cabani]]; * ''Brother Sun, Sister Mon'' (1972) de [[Franco Zeffirelli]];<ref>[http://www.fandango .com/brothersun,sistermon_b7249/summary ''Brother Sun, Sister Mon'' - Synopsis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718041513/http://fandango/ |date=2013-07-18 }}. Fandango</ref> * ''Francesco'' (1989) de Liliana Cabani;<ref>[http://www.anterfilmes .com/person_1068538_.html Liliana Cabani]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Anterfilmes</ref> * ''Chiara i Francesco'' (2007) de [[Fabrizio Cuosta]].<ref>[http://www.eignatius .com/clare-and-francis-mobie/cast_crew.html ''Clare and Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eignatius Press</ref> Assis ye naturalmente l maior centro de [[romarie]] franciscana de l mundo, mas sou [[santuairo de l Monte Alberne]] tamien ye mui bejitado.<ref>[http://www.santuariolaberna.org/ Santuario della Berna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Páigina oufecial</ref> L munecípio de [[Canindé (Ceará)|Canindé]] ne l stado de l Ceará, ye l maior foco pa las romaries franciscanas ne l [[Brasil]], atraindo 2,5 milhones de romeiros anualmente, adonde fui arguida ua státua de l santo medindo 30,25 metros d'altura.<ref>Fernandes, Kamila. [http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/brasil/ult96u72995.shtml ''Státua de San Francisco ye einougurada an Canindé'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Fuolha online, 04/10/2005 - 21h22</ref> Francisco fui inda scolhido padroeiro de grande cantidade de templos, asilos, scuolas i outras anstituiçones an to l mundo, bien cumo se tornou nome de rius ([[Riu San Francisco]]) i cidades ([[San Francisco]] ne ls [[Stados Ounidos]], [[San Francisco de Assis (Riu Grande de l Sul)|San Francisco de Assis]] i [[San Francisco de Assis de l Piauí]] ne l Brasil, antre muitas outras). <center> <gallery> Fexeiro:Sankt Wolfgang Kirche - Antoniusaltar St.Franciscus.jpg|[[Johann Meinrad Guggenbichler]], 1706. [[Eigreija paroquial de Sankt Wolfgang ein Salzkammergut]] Fexeiro:San Francisco de Asis Telchac.jpg|Anónimo, [[Telchac Pueblo]] Fexeiro:Saint Francis statue in garden.jpg|Anónimo popular Fexeiro:Baitenhausen Kirche Josefsaltar Hl Franç.jpg|[[Johann Michael Heigenauer]], 1764/1765. [[Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo (Mersburg)|Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo]], [[Mersburg]] </gallery> </center> <center>'''Alguas eigreijas dedicadas la San Francisco pul mundo'''</center> <center> <gallery> Fexeiro:SanFranciscoDeAsis biew1.jpg|[[Lima]], [[Peru]] Fexeiro:Kochi Francis church La.jpg|[[Cochin]], [[Índia]] Fexeiro:Bernardine.jpg|[[Bilnius]], [[Lituánia]] Fexeiro:SFrancisOuroPreto-CCBY.jpg|[[Ouro Negro]], [[Brasil]] </gallery> </center> {{refréncias|col=2}} == Ber tamien == {{Correlatos |commonscat= Francis of Assesi |wikiquote= Francisco de Assis |wikisource= Outor:Francisco de Assis }} * [[Basílica de San Francisco de Assis]] * [[Cántico de las Criaturas]] * [[Ouraçon de San Francisco de Assis]] * [[Orde de ls Frades Menores]] (L.F.M.) * [[Orde de ls Frades Menores Cumbentuales]] (L.F.M. Cumb.) * [[Orde de ls Frades Menores Capuchinhos]] (L.F.M. Cap.) * [[Orde de ls Frades Franciscanos de la Eimaculada]] (L.F.F.I.) * [[Orde Franciscana Secular]] (L.F.S.) * [[Santuário de l Monte Alberne]] * [[Aneixo:Lista de santos|Lista de santos]] * [[Aneixo:Calendário hagiológico|Calendário de santos]] * [[Joanna de Ángelis]] == Ligaçones sternas == * Robinson, Paschal. [http://www.newadbent.org/cathen/06221a.htn ''St. Francis of Assesi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. The Catholic Ancyclopedie. Bol. 6. New York: Robert Appleton Cumpany, 1909. Bejitada an 17 nobembre 2009 de ''New Adbent''. * {{Link|en|2=http://www.britannica .com/EBchecked/topic/216793/Saint-Francis-of-Assisi |3=Saint Francis of Assesi''}}. Ancyclopædie Britannica Online. 17 Nob. 2009. * {{Link||2=http://www.procasp.org.br/fuontes.php?cfonte=1 |3=Fuontes Franciscanas}} - Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil. Traç las fuontes primitibas cun muitos comentairos eiditoriales i sues bersones críticas. * {{Link|en|2=http://198.62.75.1/www1/oufn/fra/FRAmain.html|3=Lista de refréncias subre la bida de San Francisco}} * {{Link||2=http://www.assesionline .com/assesi__162.html |3=The Baselica of St Francis and the Sacro Cumbento}}. ''Assesi online''. * {{Link||2=http://www.santuariolaberna.org/ |3=Santuario della Berna}}. Páigina oufecial. {{Biografies}} {{Portal3|Santos}} {{artigo çtacado}} {{DEFAULTSORT:Francisco Assis}} [[Catadorie:Diáconos]] [[Catadorie:Santos de la Eitália]] [[Catadorie:Pacifistas de la Eitália]] [[Catadorie:Fraciscanos de la Eitália]] [[Catadorie:Fundadores de ordes relegiosas]] [[Catadorie:Santos franciscanos]] [[Catadorie:Líderes relegiosos]] [[Catadorie:Poetas de la Eitália]] [[Catadorie:Assis (Eitália)]] [[Catadorie:Pessonas citadas na Debina Comédia (Paraíso)]] [[Catadorie:Filósofos de l seclo XIII]] [[Catadorie:Santos loucos por Cristo]] [[Catadorie:Santos stigmatizados]] {{Vuono anterwiki|s}} ocr7q55jkbl19tf5v6cq6nwtr6e858c Ciclone tropical 0 7667 108515 106943 2026-09-26T00:51:47Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108515 wikitext text/x-wiki {{artigo çtacado}} {{nota:|Furacon i Tufon redirecionan eiqui. Para outros seneficados destes tenermos, cunsulte [[Furacon (zambiguaçon)]]}} [[Fexeiro:Cyclone Catarina fron the ISS on March 26 2004.JPG|thumb|250px|L [[furacon Catarina]], un [[ciclone tropical de l Atlántico Sul]] ralo bisto de la [[Staçon Espacial Anternacional]] an 26 de márcio de 2004]] '''Ciclone tropical''' ye ua grande perturbaçon na [[atmosfera terrestre]]. Ye un sistema formado por grandes [[tempestade]]s i ye caratelizada por ser ua region adonde la [[presson atmosférica]] ye seneficatibamente menor i la [[temperatura]] ye ligeiramente maior de l que sues bizinhanças. Ye ua [[ciclone|ária de baixa presson]] atmosférica cun ua circulaçon cerrada de bentos i defrencia-se de ls [[ciclone stratropical|ciclones stratropicales]] por tener un núcleo caliente i un centro bastante defenido an sistemas mais antensos, coincido cumo [[uolho (ciclone)|uolho]]. La grande defrença de presson atmosférica antre l centro de l ciclone i sues bizinhanças, coincida cumo [[fuorça de gradiente de presson]], gera antensos bentos que puoden ultrapassar 300&nbsp;Km/h an grandes ciclones. Sou giro caratelístico, ne l sentido anti-horairo ne l'heimisfério norte i horairo ne l'heimisfério sul, ye einicialmente causado pula [[fuorça de Coriolis]] i postergada pula einergie liberada pula cundensaçon de la [[houmidade|umidade]] atmosférica. [[Troboada]]s i [[chuba]]s torrenciales stan frequentemente associados a ciclones tropicales. Forman-se questumeiramente nas [[trópico|regiones trópicas]], als alredores de la [[Linha de l Eiquador]], adonde custitui ua parte de l sistema de circulaçon atmosférica al mober [[calor]] de la [[zona tropical|region eiquatorial]] pa las [[latitude]]s mais altas. L ciclone tropical ye mobido pula [[einergie térmica]] liberada quando aire [[houmidade|úmido]] sobe para camadas mais altas de l'atmosfera i l [[oupor d'auga]] associado se [[cundensaçon|cundensa]]. Ciclone tropical ye un termo giral para esse fenómeno [[meteorologie|meteorológico]], mas dependendo de sue localizaçon geográfica i de sue antensidade, ls ciclones tropicales puoden ganhar bárias outras chamaçones, tales cumo '''furacon''', '''tufon''', '''tempestade tropical''', '''tempestade ciclónica''', '''depresson tropical''' ó simplesmente '''ciclone'''. Porduzen [[bento]]s i [[chuba]]s cumo qualquiera outra region adonde hai seneficatibas taxas de bariaçon de la presson atmosférica. Antretanto, las taxas de bariaçon de la presson atmosférica an ciclones tropicales son an giral mui acentuadas, i associadas a la persença de calor i umidade an abundáncia subre ls ouceanos calientes, las chubas i bentos puoden ser particularmente antensos. Ls ciclones tropicales tamien son capazes de gerar óndias fortíssemas i la [[maré de tempestade]], ua eilebaçon de l nible de l [[mar]] tamien causado puls bentos antensos quando l sistema se aprossima dua region costeira. Estes fatores secundairos puoden ser tan debastadores quanto ls bentos i las chubas fuortes. Ls ciclones tropicales forman-se a partir de perturbaçones atmosféricas subre grandes massas d'auga caliente, adonde hai alta cuncentraçon de calor i umidade que funcionan cumo sou cumbustible. Inda assi, perden sue antensidade assi qu'alcançan regiones costeiras i l cuntinente, pus la calor i l'umidade yá nun stan mais çponibles. Esta ye la rezon de las regiones costeiras séren giralmente las árias mais afetadas pula passaige dun ciclone tropical; regiones afastadas de la cuosta son giralmente poupadas de ls bentos mais fuortes. Antretanto, las chubas torrenciales puoden causar [[anchente]]s seberas i las marés de tempestade puoden causar eimensas inundaçones costeiras; an alguas ocasiones l'auga de l mar puode chegar la mais de 40 [[quilómetro]]s de la cuosta. Sous eifeitos puoden ser debastadores pa la populaçon houmana, ambora puodan amenizar [[seca|stiaiges]]. Muitos ciclones tropicales forman-se quando las cundiçones [[atmosfera|atmosféricas]] an torno dua perturbaçon fraca na atmosfera son faborables. Esta ye la maneira mais quemun pa la formaçon dun sistema, mas eisisten outros meios menos quemuns pa la formaçon dun ciclone tropical: un ciclone stratropical puode star subre augas suficientemente calientes i eimerso nua region cun alta çponibelidade de calor i umidade, tenendo todas las cundiçones para se trasformar nun ciclone tropical. Este fui l causo de l [[furacon Catarina]] an 2004, qu'atingiu la cuosta de la region sul de l Brasil cumo un ciclone tropical cun bentos d'até 185&nbsp;Km/h. Ls ciclones tropicales son ls causadores d'alguns de ls piores [[zastre natural|zastres naturales]] de l mundo. An 2008, l [[ciclone Nargis]] causou mais de 150 000 fatalidades an [[Myanmar|Mianmar]]. L [[ciclone de Bhola de 1970]] causou mais de 300 000 muortes an [[Bangladesh]]. Alguas regiones de l mundo stan mais propensas la séren atingidas por ciclones tropicales de l qu'outras: l leste de la [[República Popular de la China|China]] questuma ser atingida por dieç ciclones por anho, anquanto que nas [[Filipinas]] este númaro puode chegar la binte. [[Japon]], [[Oustrália]], [[Madagáscar|Madagascar]], ls países de l [[Caribe]], [[México]] i ls [[Stados Ounidos]] tamien son atingidos por ciclones to anho, mas an giral esses países stan mais preparados pa l'eibentual chegada dun ciclone tropical: ls Stados Ounidos, por eisemplo, ténen ua agéncia special pa la prebison i monitoramiento de ciclones, l [[Centro Nacional de Furacones]]. Antretanto, outros países son menos propensos ó nunca recíben an sues cuostas un ciclone tropical. Ls países banhados pul [[Mar Arábico]] i l [[Golfo de Bengala]] puoden ser afetados por ciclones tropicales de grande antensidade ua beç an cinco anhos, anquanto que l [[Atlántico Sul]], adonde las augas son demasiadamente fries para suportar ciclones tropicales, la geraçon desses sistemas ténen quedado mais quemun. == Strutura física == {| class="wikitable" style="float:right; font-size:92%; margin-right:0;" |- ! colspan=2 style="background: #cf;" | Tamanhos de ciclones tropicales |- !Isóbara mais sterna || Tipo |- |Menor de l que 2 graus de latitude (< 222&nbsp;Km) ||Mui pequeinho/nano |- |2 a 3 graus (222 a 333&nbsp;Km)||Pequeinho |- |3 a 6 graus (333 a 666&nbsp;Km)||Médio/normal |- |6 a 8 graus (666 a 888&nbsp;Km)||Grande |- |Mais de 8 graus de latitude (> 888&nbsp;Km)||Mui grande<ref name="JTWCsize">Joint Typhon Warning Center. [https://metocph.nmci.naby.mil/jtwc/menu/JTFAQ.html#tcsize Q: What is the aberage size of la tropical cyclone?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besitado an [[4 de Júlio]] de [[2007]].</ref> |} Todos ls ciclones tropicales son naturalmente árias de [[cumbeçon atmosférica]], adonde l'aire caliente i úmido sobe para altas camadas de l'atmosfera, i l'aire friu i seco çce outra beç para superfice.<ref name="cumbec"/> Esse porcesso causa la diminuiçon de la [[presson atmosférica]] na superfice. Por esso, ciclones tropicales son cunsidrados [[ciclone|árias de baixa presson atmosférica]].<ref name="prss"/> Las mediçones de la presson atmosférica ne ls centros de ls ciclones tropicales stan antre las menores yá registradas mundialmente al [[nible médio de l mar|nible de l mar]].<ref name="ABC pressures">{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]] | outor = Symonds, Stebe |titulo = Highs and Lows | obra = Wild Weather | data = [[17 de Nobembre]] de [[2003]] | acessodata = 2007-03-23 | url = http://www.abc.net.au/northcoast/stories/s989385.htn}}</ref> Esses sistemas tropicales son un de ls fenómenos meteorológicos mais antensos de la [[atmosfera terrestre]] i son mobidos pula liberaçon de grandes cantidades de [[entalpia de baporizaçon|calor de cundensaçon]], quando l'aire úmido ye liebado para camadas mais altas na atmosfera i sue [[houmidade|umidade]] associada se cundensa. La [[einergie térmica]] çponible atrabeç desse porcesso antensifica la cumbeçon atmosférica.<ref name="retro"/> L ciclone tropical funciona cumo un grande "aspirador", sugando l'aire de la superfice i spulsando-lo an altas altitudes. La defrença de presson atmosférica antre l centro de l ciclone i sues bizinhanças gírun la [[fuorça de gradiente de presson]], qu'acelera l'aire pa l centro de l sistema tropical,<ref name="fgp"/> mas la [[fuorça de Coriolis]] pon esta massa d'aire an mobimiento an rotaçon, ne l sentido horairo ne l'heimisfério sul i antihorairo ne l'heimisfério norte.<ref name="BritTCtrackcoriolis"/> [[Fexeiro:Typhonsizes.jpg|left|thumb|270px|Ls tamanhos relatibos de l [[tufon Tip]], de l [[ciclone Tracy]] i de ls Stados Ounidos Cuntinentales.]] Ne l centro de l ciclone, l'aire ascende para altitudes mais altas i se esse fluxo d'aire fur suficientemente antenso, surge l [[uolho (ciclone)|uolho]].<ref name="JetStrean struture"/> Naturalmente, l centro de l ciclone tropical ye mais caliente de l que sues bizinhanças.<ref name = "AOML FAQ A7">{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]] | outor = Atlantic Ouceanographic and Meteorological Laboratory, Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What is an stra-tropical cyclone? | obra = [[NOAA]] | acessodata = 2007-03-23 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/A7.html}}</ref> An altas altitides, surge un [[anticiclone]] lougo arriba de l sistema tropical, pus l'aire einicialmente "sugado" ye spulso na alta troposfera, que se acumula i se mobimenta para fura de l ciclone i posta an rotaçon tamien pula fuorça de Coriolis, quanto mais rápido fur l porcesso de "sauston", mais antenso l ciclone poderá quedar.<ref name="educ"/> Ua beç que la percipal fuonte d'einergie dun ciclone tropical ye l'aire úmido, la sue caréncia ó auséncia puode seneficar l'anfraquecimiento ó la dissipaçon de l sistema.<ref name="Shays eit al 1989"/> === Tamanho === To ciclone tropical ye cumpuosto por ua circulaçon ciclónica cerrada de bentos. La medida de tamanho dun ciclone tropical ye detreminada pula mediçon de la çtáncia de sou centro de circulaçon de bentos até la region adonde la circulaçon ciclónica de bentos inda ye cerrada, berificada tecnicamente atrabeç de sue [[rebuolta de nible|isóbara]] cerrada mais sterna. Se la medida de l centeilha stubir menor de l que dous graus de [[latitude]] (222&nbsp;[[quilómetro|Km]]), anton l ciclone ye 'mui pequeinho' ó 'nano'. Se la medida de l centeilha stubir antre 2 a 3 graus (222 a 333&nbsp;Km), anton l ciclone ye cunsidrado 'pequeinho'. Se la medida de l centeilha stubir antre 3 a 6 graus (333 a 666&nbsp;Km), anton l ciclone será cunsidrado un ciclone de 'tamanho normal'. Ciclones tropicales son cunsidrados 'grandes' quando sou centeilha medir antre 6 a 8 graus (666&nbsp;Km a 888&nbsp;Km). Ciclones tropicales son cunsidrados ‘mui grandes’ quando l sou centeilha ultrapassa 8 graus (mais de 888&nbsp;Km).<ref name="JTWCsize"/> Eesisten inda outros métodos de detreminar l tamanho dun ciclone tropical, cumo por eisemplo la medida de l [[centeilha de bento mássimo|centeilha de bentos mássimos]].<ref>[[Bureau of Meteorology]]. [http://www.buono.gob.au/bmrc/pus/tcguide/ch2/ch2_4.htn Australian Gobernment Bureau of Meteorology]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[léngua anglesa|anglés]]) Besitado an [[24 de Febreiro]] de [[2008]].</ref><ref name="Liu / Chan AMS">{{cite journal | outhor = K. S. Liu and Johnny C. L. Chan | url = http://ams.allenpress .com/perlserb/?SESSID=28a79df53585df59461ab347756adff8&request=get-document&doi=10.1175%2F1520-0493(1999)127%3C2992%3ASOTCAI%3E2.0.CO%3B2 | title = Size of Tropical Cyclones las Anferred fron ''ERS-1'' and ''ERS-2'' Data | acessdate = 2008-02-24 | month = Dezembre | year = 1999 | issue = 12 | belume = 127 | journal = [[Monthly Weather Rebiew]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Dinámica: cumbeçon atmosférica, fuorça de gradiente de presson i fuorça de Coriolis == {{AP|Cumbeçon atmosférica|Fuorça de gradiente de presson|Fuorça de Coriolis}} [[Fexeiro:Hurricane struture graphic t.jpg|thumb|250px|Strutura dun ciclone tropical. La massa d'aire caliente i úmido na superfice segue ciclonicamente pa l centro de l sistema, adonde ascende, formando l'uolho i la parede de l'uolho. An altas altitudes, l'aire yá seco i friu, segue para fura de l sistema an sentido anticiclónico]] Ls ciclones tropicales forman-se a partir de l'ourganizaçon de regiones de [[cumbeçon atmosférica]] subre las augas calientes de ls ouceanos tropicales.<ref name="aomlfaq">{{Citar web|lengua=anglés|url=http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/A15.html|titulo=How de l tropical cyclones forn?|publicado=Atlantic Ouceanographic and Meteorological Laboratory|obra=Hurricane Research Dibesion|data=|acessodata=26/7/11|outor=Landsea, Christopher}}</ref> La cumbeçon atmosférica, cumo an qualquiera fluido, ye ua forma de çtribuiçon de [[calor]].<ref name="cumbec">{{Citar web|lengua=|url=http://penta3.ufrgs.br/CESTA/fesica/calor/cumbecao.html|titulo=Cumbeçon|publicado=Ounibersidade Federal de l Riu Grande de l Sul|obra=|data=|acessodata=26/7/11|outor=}}</ref> Subre augas calientes, l'aire ye calecido i torna-se menos denso, tendendo a subir para camadas atmosféricas mais altas, assi cumo un [[balon|balon d'aire]] caliente. Esse aire tamien stá carregado de [[houmidade|umidade]] i quando essa massa d'aire se eileba para camadas atmosféricas mais altas, adonde la [[temperatura]] ye menor, l'umidade associada se cundensa.<ref name="cumbecatn">{{Citar web|lengua=anglés|url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/%28Gh%29/guides/mtr/hyd/cund/cumb.rxml|titulo=Cumbetion: atmospheric motiones in the bertical diretion |publicado=University of Eillinois at Ourbana-Champaign|obra=Department of Atmospheric Sciences (DAS)|data=|acessodata=26/7/11|outor=}}</ref> La cundensaçon de l [[oupor d'auga]] libera [[calor latente]] i cuntribui pa l calecimiento de la massa d'aire an eilebaçon, antensificando inda mais l porcesso de cumbeçon i funcionando cumo ua [[retroalimentaçon|retroalimentaçon positiba]] pa l fenómeno. An outras palabras, la persença d'aire úmido funciona cumo un "cumbustible" pa la manutençon de la region de cumbeçon.<ref name="retro">{{citar web|lengua=anglés|outor=[[Kerry Emanuel]]|url=http://wind.mit.edu/~emanuel/anthro2.htn|publicado=Massachusetts Anstitute of Technology |titulo=Anthropogenic Effets on Tropical Cyclone Atebity|acessodata=25-02-2008}}</ref> Cumo l'aire sobe para camadas mais altas de l'atmosfera an regiones de cumbeçon, la [[presson atmosférica]] tende a diminuir na superfice. Antoce, na region de cumbeçon, la presson atmosférica ye menor de l que nas bizinhanças.<ref name="prss">{{Citar web|lengua=anglés|url=http://myweb.cwpost.liu.edu/bdibener/notes/atmospheric_cumbetion.htn|titulo=Atmospheric cumbetion and Climate in la Nutshell|publicado=|obra=|data=|acessodata=26/7/11|outor=}}</ref> La defrença de presson atmosférica antre la region de cumbeçon i las bizinhanças causa l surgimiento de la [[fuorça de gradiente de presson]], percipal fator de l'ourige de ls [[bento]]s. La fuorça de gradiente de presson surge cumo cunsequéncia de la tentatiba d'eiquilíbrio de la presson atmosférica an defrentes regiones: l bento flui de regiones adonde la presson atmosférica ye maior para regiones adonde la presson ye menor.<ref name="fgp">{{Citar web|lengua=|url=http://fesica.ufpr.br/grimn/aposmeteo/cap7/cap7-2.html|titulo=Fuorça de gradiente de presson|publicado=Ounibersidade Federal de l Paraná|obra=Departamiento de Física|data=|acessodata=26/7/11|outor=Grimn, Alice Marlene}}</ref> Antretanto, essa [[adbeçon]] (mobimiento horizontal) de ls bentos causa l'eifeito ouposto: son trasportados pa la region de cumbeçon atmosférica mais aire úmido, qu'alimenta essa region cun mais calor, antensificando-la desta maneira. Quanto mais aire úmido angressar na region de cumbeçon, mais antensa eilha será.<ref>{{Citar web|lengua=anglés|url=http://www.po.gso.uri.edu/Numerical/tropcyc/motibation.html|titulo=Motibation|publicado=Graduate Schol of Ouceanography|obra=|data=|acessodata=26/7/11|outor=}}</ref> Nas camadas mais altas de la troposfera, l'aire que prebiamente era caliente i úmido sfria i seca i ye spluso de la region de cumbeçon. Cumo l'aire friu ye mais denso, retorna pa las camadas mais baixas de l'atmosfera, podendo outra beç se calecer i umedecer i fazer parte outra beç de l porcesso de cumbeçon.<ref name="educ"/> [[Fexeiro:Hurricane-profile-t.sbg|thumb|squierda|Corte trasbersal dun ciclone tropical. Las setas andican la direçon de l bento]] Antretanto, para qu'esse porcesso ocorra, ye eissencial que nun haba defrenças seneficatibas de [[belocidade]] horizontal nas dibersas camadas de la [[troposfera]]. Essas defrenças de belocidade son coincidas cumo [[cisalhamiento de l bento]]: se ls balores de l cisalhamiento de l bento fúren seneficatibamente altas, la region de cumbeçon nun se sustenta, pus l ciclo de l'aire adonde l'aire caliente i úmido i caliente sobe i l'aire friu i seco çce nun se cumpleta; ye literalmente "cisalhado" pulas defrentes belocidades de las camadas horizontales de la troposfera.<ref name="cislh">{{Citar web|lengua=anglés|url=http://www.antechopen .com/source/pdfs/15331/InTech-How_bertical_wind_shear_affets_tropical_cyclone_antensity_change_an_oberbiew.pdf|titulo=How Bertical Wind Shear Affets Tropical Cyclone Antensity Change -antru An Oberbiew|publicado=InTech Oupen|obra=University of Utah|data=|acessodata=26/7/11|outor=Thatcher, Lebi; Zhaoxia Pu}}</ref> Esse porcesso de cumbeçon atmosférica, naturalmente [[barotropia|barotrópica]], ocorre solo an augas calientes de ls ouceanos tropicales, adonde la [[temperatura de la superfice de l mar]] ye superior a 26°C. Nessas cundiçones, hai aire úmido suficiente para que la region de cumbeçon se sustente. Por outro lado, nun hai aire úmido suficiente subre augas mais fries ó subre cuntinentes, nun tenendo, antoce, cundiçones pa la sustentaçon dua region de cumbeçon.<ref name = "AOML FAQ A15">{{ citar web |lengua =[[léngua anglesa|anglés]]|outor = Atlantic Ouceanographic and Meteorological Laboratory, Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: How de l tropical cyclones forn? | obra = [[NOAA]] | acessodata = 26-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/A15.html}}</ref> An regiones de cumbeçon atmosférica seneficatiba, eisiste un punto adonde la presson atmosférica ye a menor, andicando sou centro.<ref name="prss"/> La presson atmosférica eileba-se quando se çtancia radialmente desse centro.<ref>{{Citar web|lengua=anglés|url=http://kidlat.pagasa.dost.gob.ph/genmet/tropicalcyclone/features_of_la_tropical_cyclone.html|titulo=Features of la Tropical Cyclone|publicado=Admenistraçon de Serbícios Atmosféricos, Geofísicos i Astronómicos de las Filipinas|obra=|data=|acessodata=26/7/11|outor=}}</ref> Cumo ls bentos fluen de regiones adonde la presson ye maior para regiones adonde la presson ye menor, ls bentos seguen radialmente para esse centro.<ref name="fgp"/> Antretanto, las regiones de cumbeçon tropical normalmente ténen dimensones maiores de l que cientos de quilómetros, podendo chegar a 2 000&nbsp;Km de diámetro,<ref name="JTWCsize"/> i l'aire an mobimiento ye zbiado de sue trajetória radial enicial pula [[fuorça de Coriolis]], ua [[fuorça fitícia]] que se manifesta subre [[referencial|referenciales]] nó-inerciales an rotaçon. Cumo la própia Tierra cumpleta ua buolta an si mesma la cada 24 horas, lougo eisiste la fuorça de Coriolis subre la superfice terrestre. Tal fuorça ye perpendicular al eixe de la Tierra i ten maior pronunciaçon nas [[zona polar|regiones polares]], adonde la superfice tamien stá próssima de ser perpendicular an relaçon al eixe de la Tierra (ne ls polos sul i norte, la superfice ye satamente perpendicular al eixe de la Tierra, eignorando-se l relebo).<ref name="BritTCtrackcoriolis">{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|outor=[[Ancyclopædie Britannica]]|url=http://www.britannica .com/eb/article-247936/tropical-cyclone#849004.hok|titulo=Tropical cyclone: Tropical cyclone tracks|acessodata=25-02-2008}}</ref><ref name="coriolisgrimn">{{Citar web|lengua=|url=http://fesica.ufpr.br/grimn/aposmeteo/cap7/cap7-3.html|titulo=Fuorça de coriolis|publicado=Ounibersidade Federal de l Paraná|obra=Departamiento de Física|data=|acessodata=26/7/11|outor=Grimn, Alice Marlene}}</ref> [[Fexeiro:Coriolis effet09.png|thumb|Diagrama de ls fluxos d'aire an direçon al centro dun ciclone tropical. La [[fuorça de Coriolis]] causa la deflexon de ls bentos an direçon anti-horairo ne l'heimisfério norte]] La fuorça de Coriolis ten menor pronunciaçon nas [[zona tropical|regiones trópicas]], adonde la propabelidade pa la formaçon de ciclones tropicales ye maior. La superfice nessas regiones ye praticamente paralela al eixe de la Tierra, inibindo ls eifeitos de la fuorça de Coriolis (la superfice ye satamente paralela al eixe de la Tierra na [[Linha de l Eiquador]] i la fuorça de Coriolis ye nula subre essa linha).<ref name="coriolisgrimn"/> La fuorça de Coriolis age cumo un [[torque]] que pon an rotaçon l bento que se ancaminha pa l centro de la region de cumbeçon. Assi, to la massa d'aire que segue pa l sou centro ye posta an rotaçon pula fuorça de Coriolis. Forma-se assi ua region ciclónica de bentos an torno de l centro de la region de cumbeçon. Mas, ua circulaçon ciclónica d'ourige tropical forma-se solo quando hai aire úmido suficiente, ó seia, nas regiones tropicales. Cuntraditatoriamente, son nas regiones trópicas adonde la fuorça de Coriolis ye menos pronunciada. Ye por esse motibo que ciclones tropicales nun se forman questumeiramente an latitudes menores que 5°, mas tamien nun se forman cun regularidade an latitudes maiores que 30°, adonde nun hai aire úmido suficiente pa la sue formaçon i sustentaçon.<ref name="BritTCtrackcoriolis"/><ref name="BOMmap">{{citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]]| obra = [[Bureau of Meteorology]] | url = http://www.buono.gob.au/bmrc/pus/tcguide/ch1/figures_ch1/figure1.9.htn | titulo = Worldwide Tropical Cyclone Tracks 1979-88 | outor = Neumann, Charles J. | acessodata = 12-12-2006}}</ref> La fuorça de Coriolis ye respunsable solo pul zbio de la trajetória enicial de ls bentos na direçon radial, para sentido anti-horairo ne l [[heimisfério norte]] i pa l sentido horairo ne l [[heimisfério sul]], mas nun ye respunsable pula antensificaçon dun ciclone tropical.<ref name="BritTCtrackcoriolis"/> L'antensificaçon ye causada pul zambolbimiento de l porcesso cíclico de la cumbeçon atmosférica, que depende mui de la cantidade d'aire úmido çponible.<ref name="retro"/> Quando la region de cumbeçon atmosférica stá dotada dua circulaçon ciclónica de bentos, cun [[bento mássimo sustentado|bentos mássimos sustentados]] superior a 12,5&nbsp;m/s, tal region ye zeignada cumo ua depresson tropical i yá puode ser cunsidrada cumo un ciclone tropical típico.<ref name="AOML FAQ B2">{{citar web | outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What are the upcoming tropical cyclone names? | obra = [[NOAA]] | acessodata = 2006-12-11 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/B2.html | lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> La percipal caratelística dun ciclone tropical zambolbido ye la sue coluna d'aire ascendente an sou centro, que faç parte de l porcesso de cumbeçon atmosférica. Esta coluna será mais bien struturada i zambolbida quanto mais antensa fur la cumbeçon atmosférica. Nesta coluna d'aire ascendente, l'aire caliente i úmido sobe an rotaçon.<ref>{{Citar web|lengua=anglés|url=http://www.lakeriewx .com/Meteo241/ResearchTopicFour/HurricaneStruture.html|titulo=Hurricane Struture|publicado=|obra=|data=|acessodata=26/7/11|outor= Thornton, Mark La.}}</ref> Quanto mais zambolbida fur esta coluna d'aire ascendente, mais aire úmido i caliente subirá an rotaçon, que terá tamien ua maior [[belocidade angular]].<ref name="educ"/> Na superfice, ls menores balores de presson atmosférica son registrados nessa coluna:<ref>{{Citar web|lengua=anglés|url=http://mset.rst2.edu/portfolios/k/khanna_m/meteorology/hurricanes.htn|titulo=Hurricanes|publicado=|obra=|data=|acessodata=26/7/11|outor= Khanna, Niru}}</ref> quanto mais brusca fur la bariaçon de la presson atmosférica de l centro an cumparaçon culas bizinhanças, maior será la fuorça de gradiente de presson i maior será l fluxo d'aire que fazerá parte de la circulaçon ciclónica de bentos.<ref name="fgp"/> Se la massa d'aire angressante tubir umidade an abundáncia, mais antenso l porcesso de cumbeçon será.<ref name="retro"/> == Macánica ciclónica == Cumo l'aire ten [[massa]] i adquire belocidade tangencial quando adentra a la circulaçon a ua cierta çtáncia de sou centro, puode-se dezir que tal massa ten [[momiento angular]]. Basicamente l momiento angular dessa massa d'aire na circulaçon ciclónica se cunserba (solo [[torque]]s sternos altórun l momiento angular i buona parte desses torques ye repersentada puls torques d'atrito cula própia superfice de l'ouceano). Cumo la massa d'aire se aprossima de l centro ciclónico cul passar de l tiempo (la coluna d'aire ascendente funciona cumo un "aspirador", cunsequéncia de la fuorça de gradiente de presson), debe ganhar belocidade tangencial para que l momiento angular se cunserbe. Por esso, ls bentos son mais fuortes ne l centro de l ciclone de l qu'an sous alredores.<ref name="educ"/> Cumo la massa d'aire ye úmida, essa umidade tamien se cuncentra ne l centro de l ciclone, causando seberas [[tempestade]]s i [[scarabanada]]s. Nun detreminado anstante, ls torques d'atrito cula superfice de l mar, la fuorça de gradiente de presson, qu'age cumo ua [[fuorça centrípeta]], la fuorça de Coriolis, que cuntina agindo anquanto la massa d'aire se aprossima de l centro ciclónico i la própia [[inércia]] de la massa d'aire an rotaçon se eiquelibran nas eimediaçones de l centro. A partir d'anton, nun hai outro camino la nó ser l'ascendéncia de l'aire pa las camadas mais altas de la troposfera.<ref name="retro"/><ref name="educ"/> === Uolho i l núcleo anterno === {{AP|Uolho (ciclone)}} [[Fexeiro:Hurricane Wilma eye.jpg|thumb|230px|Uolho de l [[furacon Wilma]], an 2005. Nota-se un grande "eifeito stádio": l diámetro na base de l ciclone ye menor de l qu'an altas altitudes]] Un ciclone tropical age cumo un "aspirador" gigantesco: ua grande cantidade d'aire ye sugado de la superfice i liebado para camadas mais altas de l'atmosfera. Se l fluxo d'aire nessa coluna fur suficientemente antensa, surge ne l centro de l ciclone ua region libre de [[nubre|nubres]] coincida cumo [[uolho (ciclone)|uolho]]. Na superfice, las cundiçones meteorológicas ne l'uolho son normalmente calmas, esto ye, sin chubas ó bentos fuortes, i ye possible ber parte de l cielo sin nubres.<ref name="JetStrean struture"/> Ye ne l'uolho que se situan ls menores balores de [[presson atmosférica]]: ne l'uolho de l [[tufon Tip]], ne l'auge de sue antensidade, la presson atmosférica staba an 870 [[Bar (ounidade)|melibares]], a menor presson atmosférica la nible de l mar yá registrada na stória.<ref name="jtwc"/> L'uolho ye normalmente circular an sue forma i puode bariar antre 3 a 370 [[quilómetro]]s de diámetro.<ref name="WilmaTCR">{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|url=http://www.nhc.noaa.gob/pdf/TCR-AL252005_Wilma.pdf | formato=PDF | titulo= Tropical Cyclone Report: Hurricane Wilma: 15-25 Otober 2005 | obra=[[NHC]] | data=[[28 de Setembre]] de [[2006]]|acessodata=14-12-2006}}</ref><ref name="MWR Lander 1999">{{citar web |lengua=[[léngua anglesa|anglés]]| outor = Lander, Mark La. | titulo = La Tropical Cyclone with la Bery Large Eye | url = http://ams.allenpress .com/archibe/1520-0493/127/1/pdf/i1520-0493-127-1-137.pdf | formato =PDF | obra = Monthly Weather Rebiew | data = Janeiro de 1999 | acessodata=14-12-2006}}</ref> Ciclones tropicales particularmente antensos puoden eisibir uolhos cun diámetro mui pequeinho an cumparaçon cul restante de la tempestade. Tales uolhos son coincidos cumo "buracos d'alfinete" i andican que la belocidade de l fluxo d'aire ascendente ye mui grande.<ref>{{Citar web|lengua=anglés|url=http://ams .comfex .com/ams/pdfpapers/138273.pdf|titulo=Pinhol Eyes in Tropical Cyclones|data=|acessodata=27/7/11|outor=Musgrabe, Kate D. ;Schubert, W. H. ; Dabis, C. La.|obra=Ounibersidade de l Stado de Colorado|publicado=Sociadade Meteorológica Amaricana}}</ref> L'uolho "buraco d'alfinete" giralmente andica un ciclone tropical de grande antensidade, mas hai cuntrobersas na çcriçon de sue macánica.<ref name="eye">{{Citar web|lengua=anglés|url=http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/A11.html|titulo=What Is The "Eye"|data=|acessodata=27/7/11|outor=Landsea, Christopher|obra=Atlantic Ouceanographic and Meteorological Laboratory||publicado=Hurricane Reserach Dibesion}}</ref> Mas, l'uolho ocorre solo an ciclones tropicales antensos i bien struturados. An sistemas menos antensos, la coluna d'aire ascendente nun stá cumpletamente struturada, permitindo la formaçon de densas regiones de tempestade an sou centro. Essas pesadas nubres son coincidas cumo [[uolho (ciclone)|centro denso nubrado]] i ye ua ária adonde hai antensa atebidade de troboadas i bentos.<ref name="CDO AMS">{{citar web|outor = Adereçan Meteorológica Society | url = http://amsglossary.allenpress .com/glossary/browse?s=c&p=19 | titulo = AMS Glossary: C | obra = Glossary of Meteorology | acessodata=14-12-2006}}</ref> An ciclones tropicales fracos, la percipal region d'atebidade meteorológica son ls centros densos nublados.<ref name = "AOML FAQ A9">{{citar web |lengua=[[léngua anglesa|anglés]]| outor = Atlantic Ouceanographic and meteorológica Laboratory, Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What is la "CDO"? | obra = [[NOAA]] | acessodata = 23-03-2007 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/A9.html}}</ref> [[Fexeiro:Hurricane Isabel eye fron ISS (eidit 1).jpg|thumb|230px|squierda|Uolho de l [[furacon Isabel]], an 2003. L'uolho de l furacon Isabel ye dezenas de bezes maior de l que l'uolho de l furacon Wilma]] Las cundiçones mais seberas dun ciclone tropical son ouserbados an torno de l'uolho, an bandas de tempestade qu'eimediatamente l rodeian i por esso son coincidas cumo la "parede de l'uolho". Basicamente, la parede de l'uolho ye ua circunferéncia de tempestades biolentas i ye nesta region dun ciclone tropical que son ancontrados ls bentos mais fuortes, adonde las tempestades alcançan l pico d'antensidade i tamien adonde la [[precipitaçon (meteorologie)|precipitaçon]] ye la maior. Ls maiores danos dun ciclone tropical son causados quando la parede de l'uolho atinge la cuosta litoránea.<ref name="JetStrean struture"/> An sistemas particularmente antensos, la parede de l'uolho puode eisibir ua curbatura bertical caratelística, que lembra un stádio circular an eimaiges de satélite de buona resoluçon. Ls meteorologistas refíren- se l'este fenómeno cumo ''[[uolho (ciclone)#Eifeito estádio|eifeito stádio]].''<ref name="MWR 1996 AHS summary">{{citar web |lengua=[[léngua anglesa|anglés]]| outor = Pasch, Richard J. and Lixion Abila | titulo = Atlantic Hurricane Season of 1996 | obra = Monthly Weather Rebiew | url = http://ams.allenpress .com/archibe/1520-0493/127/5/pdf/i1520-0493-127-5-581.pdf | formato = PDF | data = Maio de 1999 |acessodata = 14-12-2006}}</ref> La coluna d'aire qu'ascende lougo arriba de la superfice gira a ua grande [[belocidade angular]]. Basicamente, quien mantén l'aire an rotaçon ye la grande [[fuorça de gradiente de presson]] ne l'anterior de ciclones tropicales, qu'age cumo ua [[fuorça centrípeta]]: la [[fuorça de Coriolis]] solo causa l'ampulso enicial pa l sistema girar. Antretanto, la belocidade angular de l ciclone diminui cun altura, mas nanhun [[torque]] ye eisercido subre la massa d'aire an rotaçon an maiores altitudes, pus stá libres de ls torques d'atrito na superfice. Antoce, l [[momiento angular]] se cunserba i por bias desso l [[centeilha]] de l'uolho debe ser maior cunforme l'altitude.<ref name="educ">{{Citar web|url=https://www.i-eiducation.psu.edu/meteo241/node/2291|titulo=Dynamics of Tropical Cyclones|obra=Pennsilbanya State University|data=|arquibourl=http://www.webcitation.org/60QjP7xeJ|arquibodata=24/7/11|acessodata=24/7/11}}</ref> L'uolho dun ciclone tropical puode subrebibir durante to l tiempo an que l sistema stá antenso. Mas, alguns ciclones tropicales puoden sofrer [[uolho (ciclone)#Ciclos de reposiçon de la parede de l'uolho|ciclos de sustituiçon de la parede de l'uolho]]. Quando atinge sou pico d'antensidade, normalmente apersentan ua parede de l'uolho mui bien zambolbida. Nestes ciclones, l'uolho ye menor an diámetro i por bias desso la parede de l'uolho tamien terá un diámetro menor. Cumo l [[centeilha de bento mássimo|centeilha de bentos mássimos]] stá cuncentrado na parede de l'uolho, puode tener un diametro que barie de 10 a 25 quilómetros an sistemas particularmente antensos. Antretanto, bandas de tempestade mais sternas puoden se ourganizar para formar outro anielho de tempestades i troboadas, ua nuoba parede de l'uolho. Esta nuoba parede de l'uolho ampeça a ousar l'einergie çponible einicialmente pa la purmeira parede de l'uolho: nun detreminado anstante, to l'einergie çponible pa l ciclone stá sendo debedida pa las dues paredes de l'uolho, i an causos mais ralos, para trés paredes. Antoce, las paredes de l'uolho nun puoden usufruir de l'einergie total çponible andebidualmente i l'antensidade de l ciclone tropical diminui. Normalmente, la parede de l'uolho que circunda eimediatamente l'uolho smaece i zaparece i la segunda parede de l'uolho passa a usufruir de to l'einergie total çponible. Assi, l ciclone puode buoltar a tener la sue antensidade enicial ó an alguns causos, l ciclone poderá star mais antenso passado la sustituiçon de la parede de l'uolho treminar, pus l'einergie çponible puode ser maior de l qu'antes de l ciclo de sustituiçon.<ref name="eye"/><ref name = "AOML FAQ D8">{{citar web |lengua=[[léngua anglesa|anglés]]| outor = Atlantic Ouceanographic and Atmospheric Laboratory, Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What are "cuncentric eyewall cycles" (or "eyewall replacement cycles") and why de l they cause l'hurricane's maximun winds to weaken? | obra = [[NOAA]] | acessodata = 14-12-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/D8.html}}</ref> === Bandas de tempestade === [[Fexeiro:Heita trmm2004005 lrg.jpg|thumb|Las bandas de tempestade de l ciclone Heita, an 2004, esson mostradas an azul (menor antensidade) a burmeilho (maior antensidade) nessa eimaige de l satélite de la Misson de Mensuramiento de Chubas Tropicales. Nessa eimaige ye possible eidantificar la parede de l'uolho que rodeia cumpletamente l centro de l sistema i outras bandas mais sternas de tempestade.]] [[Scarabanada|Bandas de tempestade]] son bandas de nubres que porduzen tempestades i troboadas qu'acumpanhan l giro de l ciclone, orbitando sou centro, resultado na grande cantidade d'aire úmido qu'adentra la circulaçon ciclónica. Ls bentos fuortes i troboadas ocorren nessas bandas de tempestade, specialmente se essas stan bien zambolbidas i circundan cumpletamente l'uolho. Muitas bezes la circulaçon cerrada de ls bentos puode nun ser totalmente prenchida por bandas de tempestade, habendo regiones sin chubas, ambora l bento antre las bandas de tempestade nun cesse cumpletamente. [[Tornado]]s frequentemente ocorren nas bandas de tempestade dun ciclone tropical.<ref name="JetStrean struture">{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]] | url = http://www.srh.noaa.gob/jetstrean/tropics/tc_struture.htn | outor = National Weather Serbice | obra = [[National Oceanic & Atmospheric Admenistration]] | titulo = Tropical Cyclone Struture | acessodata = 2006-12-14 | obra = JetStrean - An Online Schol fur Weather | data = [[19 de Outubre]] de [[2005]]}}</ref> [[ciclone tropical anular|Ciclones tropicales anulares]] se çtinguen d'outros ciclones pula çposiçon de sues bandas de tempestade drento de la circulaçon ciclónica de bentos: estes apersentan ua maciça banda tempestuosa an torno de sou uolho, cun un diámetro specionalmente grande, i nun apersentan outras amportantes bandas de tempestade.<ref name="KnaffJournal">{{citar web |lengua=[[léngua anglesa|anglés]]| url = http://www.ssec.wisc.edu/~kossin/articles/annularhurr.pdf | titulo = Annular Hurricanes | acessodata = 2006-07-23 | anho = 2003 | més = Abril | formato = [[PDF]] | obra = Weather and Forecasting}}</ref> Anquanto todos ls ciclones tropicales requíren [[zona de dibergéncia|dibergéncias atmosféricas]], ó seia, ua grande facelidade de scoamiento de l bento nas camadas mais eilebadas de la [[troposfera]] para cuntináren la se antensificar, la dibergéncia atmosférica an ciclones tropicales tamien stá an todas las direçones a partir de sou centro, permitindo la formaçon de nuobas bandas de tempestade quando las cundiçones meteorológicas stan faborables. === Anticiclone na alta troposfera === Un ciclone tropical age cumo un grande "aspirador" na superfice: a partir de sou centro l'aire ye lançado para camadas mais altas de l'atmosfera, formando assi la sue coluna de bento bertical ascendente.<ref name="educ"/> An sistemas particularmente antensos, l fluxo d'aire ampede que nubres séian formadas, formando assi l [[uolho (ciclone)|uolho]]. Cumo l ciclone tropical "suga" l'aire na superfice, la presson atmosférica ye seneficatibamente menor ne l sou centro de l que nas bizinhanças. Antretanto, an sou topo l ciclone "spulsa" l'aire, formando assi na alta troposfera un [[anticiclone]], ó seia, ua ária adonde la presson atmosférica ye maior de l que nas bizinhanças. La fuorça de Coriolis tamien causa l sou mobimiento anticiclónico, ambora essa fuorça seia, cuntraditatoriamente, l causador de l mobimiento ciclónico de l sistema an baixas altitudes.<ref name="educ"/> Na alta troposfera, l'aire seco i friu tende a salir de l centro de l sistema, causado pul stablecimiento dua fuorça de gradiente de presson cun sentido radial amberso al ouserbado na superfice i sensibelmente mais fraca. Por bias desso, l'anticiclone arriba de l ciclone ye giralmente menor i ten un [[mobimiento circular]] retrógrado an relaçon l'este.<ref name="educ"/> Cumo caratelística de ls anticiclones, nun hai la persença de cantidades seneficatibas d'umidade,<ref>{{Citar web|lengua=anglés|url=http://www.weatherquestiones .com/What_is_an_anticyclone.htn|titulo=What Is An Anticyclone|publicado=Weather Questiones|obra=|data=|acessodata=27/7/11|outor=}}</ref> que fura prebiamente "ousado" pul ciclone. Dependendo de l'altitude, ls [[bento]]s associados a un sistema tropical na superfice puoden ser stremamente antensos, mas anfraquecen-se cunforme l'altitude. Nua detreminada altura, la circulaçon ye anterrompida i passa, a partir d'anton, a girar retrogradamente, yá libre d'umidade. Mas, para que l sistema tropical se mantenha atibo, ye necessairo que la coluna d'aire ascendente se mantenha antata i defrenças de [[belocidade]] antre las camadas atmosféricas, [[cisalhamiento de l bento]], simplesmente puoden quebrá-la, danificando to la strutura de l ciclone tropical.<ref>{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|obra=University of Eillinois|url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hurr/grow/home.rxml |titulo=Hurricanes|acessodata= 2006-10-21}}</ref><ref>{{citar libro|Léngua=[[léngua anglesa|anglés]]||Títalo=Flod Geomorphology |Outor= R. Craig. Kochel, Bitor R. Baker, Peter C. Patton|Anho= 1988|Obra=Wiley-Anterscience|Id=ISBN 0-471-62558-2|Url= http://books.gogle .com/books?bid=ISBN0471625582&id=snLfbo2w-ngC&pg=PA18&lpg=PA18&ots=chABkSpKQ9&dq=%22Tropical+Cyclone%22+%22wind+shear%22&ie=ISO-8859-1&output=html&sig=ab-CZCexGMtTR2KBBtbXryYzr68}}</ref> [[Fexeiro:Hurricane Isabel 10 set 2003 1640Z.jpg|thumb|230px|squierda|Las nubres pronunciadas i assimétricas l'oeste (dreita) de l furacon Isabel andican l'eisisténcia dun antenso jato de fluxo de salida d'aire an altas altitudes]] L mobimiento circular retrógrado de l'anticiclone arriba de l sistema tropical que gira ciclonicamente tamien puode ser analisado atrabeç de sou [[momiento angular]]. L'aire úmido i caliente de superfice qu'angressa la circulaçon ciclónica de bentos adquire un momiento angular que basicamente ye mantido durante to l sou trajeto an direçon al centro de l sistema. Esse ye l percipal motibo de ls grandes balores de belocidade angular de ls bentos an torno de l'uolho an sistemas zambolbidos, pus, para que l momiento angular seia cunserbado anquanto l centeilha diminui, la belocidade angular deberá oumentar. Mas, la massa d'aire an rotaçon de fato perde momiento angular para [[torque]]s d'atrito cula superfice oceánica. Assi qu'essa massa d'aire ampeça a ascender para regiones mais altas de la troposfera, ls torques d'atrito perden amportança i a partir d'anton, l momiento angular berdadeiramente ye cunserbado. Quando essa massa d'aire perde calor i umidade an altas altitudes, tende-se a afastar de l centro de l sistema, oumentando assi sou centeilha. Nun detreminado anstante, l centeilha ye mui grande para que la belocidade angular seia positiba (an relaçon a la circulaçon de bentos de superfice). Cumo esse centeilha crítico ye inda menor de l que l centeilha ouriginal de la massa d'aire qu'angressou a la circulaçon de bentos de superfice, para qu'alcance l sou centeilha ouriginal, la massa d'aire debe adquirir belocidade angular retrógrada, criando assi ua circulaçon anticiclónica de bentos na alta troposfera.<ref name="educ"/> Ambora ls bentos ne l'anticiclone d'alta troposfera séian seneficatibamente mais fracos de l que na superfice (puoden nun passar de 5&nbsp;m/s), an ciclones an zambolbimiento puoden haber regiones cun bentos d'até 50&nbsp;m/s. Pesquisas al longo de las radadeiras décadas rebelírun qu'essas regiones, coincidas cumo jatos de fluxo de salida d'aire, son eissenciales pa l zambolbimiento de ciclones tropicales, pus acelírun i facelitan l ciclo d'ascendéncia i çcendáncia de l'aire an regiones de cumbeçon.<ref>{{Citar web|lengua=anglés|url=http://atmosdyn.yonsei.ac.kr/nrl/papers/100723/ksy100723_1.pdf|titulo=Sternal Anfluences on Hurricane Antensity: Part I: Outflow Layer Eddy Angular Momentun Fluxes|publicado=Sociadade Meteorológica Amaricana|obra=|data=15/4/89|acessodata=27/7/11|outor=Molinari, John; Bollaro, David}}</ref> An giral, tales jatos son facelitados pula persença d'outros fenómenos meteorológicos als alredores de l ciclone tropical. Quando ciclone stá antre un [[cabado]], ua ária alongada de baixa presson atmosférica, i outro [[anticiclone]], ó quando stá antre dous anticiclones cun sentidos de rotaçon ambersos (por stáren an heimisférios defrentes) ó inda quando hai la persença dun [[cabado tropical d'alta troposfera]] (coincidos pula sigla anglesa TUTT), an giral facelitan l scoamiento de l'aire de sou anticiclone d'alta troposfera, oumentando seneficatibamente la [[zona de dibergéncia|dibergéncia atmosférica]] i proporcionando la formaçon de jatos de fluxo de salida d'aire, claramente besibles an [[eimaige de satélite|eimaiges de satélites]] cumo ua banda de nubres assimétrica an relaçon al ciclone.<ref name="educ"/> Ls fluxos d'aire na alta troposfera frequentemente stan associados a nubres tipo [[cirrus]], ouriginadas de l'umidade restante de l'aire qu'ascendiu.<ref name = "NOAA preparedness"/> Estas nubres cirrus puoden ser ls purmeiros senhales de l'aprossimaçon dun ciclone tropical an regiones costeiras, porque puoden se afastar a bários quiómetros de l centro de l ciclone.<ref name = "AOML FAQ H5">{{ citar web |lengua=[[léngua anglesa|anglés]]| outor = Atlantic Ouceanographic and Meteorological Laboratory, Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What's it like to go through l'hurricane on the ground? What are the early warning signes of an approaching tropical cyclone?|obra = [[NOAA]] | acessodata = 26-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/H5.html}}</ref> == Mobimiento i trajetória == Ambora ls ciclones tropicales séian sistemas de grande porte, sou mobimiento na superfice son cuntrolados por bentos de scalas inda maiores - ls percipales fluxos de bentos na atmosfera terrestre. La trajetória dun ciclone tropical cul passar de l tiempo praticamente depende de forma sclusiba d'outros fenómenos meteorológicos an torno de l sistema.<ref name = "AOML FAQ G6">{{citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]]| outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What determines the mobement of tropical cyclones?|obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/G6.html}}</ref> === Alíseos === {{AP|Alísio{{!}}Alíseos}} [[Fexeiro:Tropical wabes s.jpg|thumb|250px|Anticiclone de ls Açores, un gigantesco [[anticiclone]] formado pul aire que regressa a la superfice antre las [[célula de Ferrel|células de Ferrel]] i de [[célula de Hadley|Hadley]], parte de la grande [[circulaçon atmosférica]] terrestre. Un anticiclone ne l'heimisfério norte gira ne l sentido horairo. Na borda sul de l'anticiclone de ls Açores l bento mobe-se de leste para oeste, formando ls alíseos. Ambebidos ne ls alíseos ancontran-se las [[óndia tropical|óndias tropicales]]]] Ls ciclones tropicales, localizados giralmente antre la [[linha de l Eiquador]] i l paralelo 30° norte ó sul, son liebados primariamente para oeste ó noroiste (heimisferio norte) ó sudoeste (heimisfério sul) por bentos [[alísio|alíseo]]s. Tales bentos alíseos fázen parte de la circulaçon de bentos de gigantescas [[alta subtropical|altas subtropicales]], persistentes i gigantescos anticiclones subre ouceanos ó cuntinentes que praticamente nun se locomoben.<ref name = "AOML FAQ G6"/> An detreminadas regiones de l planeta, ciclones tropicales forman-se a partir de [[óndia tropical|óndias tropicales]], [[cabado]]s de baixa presson adonde hai antensa atebidade cumbetiba.<ref name="MWR Abila 1995"/> Ne l Atlántico norte tropical i ne l Pacífico nordeste, ls [[alísio|bentos alíseos]] lieban las óndias tropicales para oeste ó noroiste, de la cuosta de la [[África]] até l [[Mar de l Caribe]], passan pula [[América Central]] i l [[México]] i por radadeiro alcançan l Pacífico centro-norte antes de perdíren sue umidade.<ref name=outogenerated3>{{ citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]]| outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What is an easterly wabe? | obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/A4.html}}</ref> Ne ls Ouceanos Índico i Pacífico (tanto al norte cumo al sul destes ouceanos), la [[ciclogénese tropical]], porcesso pul qual un ciclone tropical forma-se i zambolbe-se, ye fuortemente anfluenciada pul mobimiento sazonal de la [[zona de cumbergéncia antertropical]], un cinturon de baixa presson atmosférica que rodeia to l planeta als alredores de la linha de l Eiquador, i por [[cabado de monçon|cabados de monçon]], regiones adonde hai antensa atebidade de [[monçon]]. Tales fenómenos meteorológicos nessas regiones tamien son giralmente ambebidos puls alíseos i zampenhan un papel mais amportante de l que las óndias tropicales.<ref name=outogenerated4>{{citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]]| outor = DeCarie, Alex | obra = Millersbille University of Pennsylbania | url = http://snowball.millersbille.edu/~adecarie/ESCI344/sci344_lesson05_TC_climatology.html | titulo = Lesson 7 – Tropical Cyclones: Climatology. | work = ESCI 344 – Tropical Meteorology | anho = 2005 | acessodata = 26-11-2006}}</ref> === Bentos de médies latitudes === {{AP|Bentos de l'oeste}} [[Fexeiro:Ioke 2006 track.png|thumb|L camino de l [[Furacon Ioke|tufon Ioke]], an [[temporada de tufones ne l Pacífico de 2006|2006]]. Próssimo a la cuosta de l [[Japon]], Ioke ampeçou a seguir para nordeste assi qu'ancuontrou bentos d'oeste na borda norte de l gigantesco anticiclone subre l Pacífico que guiaba la direçon de ls bentos a la época]] Ls alíseos son parte de l'eimensa circulaçon anticiclónica de las altas subtropicales. Sou çlocamiento típico de leste para oeste puode ser anterrompido anquanto cuntinan a seguir pula periferie de las altas subtropicales. Nesse momiento, tales bentos perden sues caratelísticas tropicales i seguen belozmente pa l sentido ouposto, de l'oeste para leste. Nesse stágio, esses bentos recíben la chamaçon de [[bentos de l'oeste|bentos d'oeste]]. Un ciclone tropical an giral stá ambebido als alíseos, mas sue trajetória ye zbiada seneficatibamente quando estes bentos moben-se ne l sentido ouposto, qu'an giral son acelerados pula persença d'outras regiones de baixa presson an latitudes mais altas. Quando l ciclone tropical ampeça seguir ua treijatória mais pa l norte (heimisfério norte) ó mais pa l sul (heimisfério sul), l sistema ampeçou la sue "recurbatura", adonde debrebe alcançará latitudes mais altas adonde la superfice oceánica stará mais frie i l sistema a partir d'anton ampeçará la se anfraquecer debido a a menor çponibelidade d'aire úmido.<ref>{{Citar web|lengua=anglés|obra=Marina de ls Stados Ounidos|url=http://www.nrlmry.naby.mil/~chu/chap4/se200.htn|titulo=Setion 2: Tropical Cyclone Motion Treminology|acessodata=10-04-2007}}</ref> Un tufon mobendo-se pul Ouceano Pacífico an direçon a la [[Ásia]], por eisemplo, eirá recurbar próssimo a la cuosta de l [[Japon]] pa l norte i anton segue para nordeste. Muitos ciclones tropicales que son fuorçados an direçon la nordeste (heimisfério norte) ó sudeste (heimisfério sul) se trasforman an [[ciclone stratropical|ciclones stratropicales]] por nun mais ancontráren cundiçones meteorológicas faborables la sue manutençon cumo sistema tropical. Estes, por sue beç, moben-se ambedidos als bentos d'oeste, na periferie ouposta de l'alta subtropical.<ref name = "AOML FAQ G6"/> === Landfall === {{AP|Landfall (meteorologie)}} [[Fexeiro:ParmaMelor AMO TMO 2009279 lrg.jpg|thumb|Tufones [[Tufon Parma (2009)|Parma]] i [[tufon Melor (2009)|Melor]] an [[temporada de tufones ne l Pacífico de 2009|2009]]. Ls tufones stában suficientemente próssimos pa l'ocorréncia de l'eifeito Fujiwara: sues trajetórias fúrun seneficatibamente altaradas]] ''[[landfall (meteorologie)|Landfall]]'', literalmente "queda an tierra", ocorre quando l centro de l ciclone tropical cruza la linha de la cuosta.<ref name="NHC glossary"/> Cundiçones tempestuosas puoden ser spurmentadas na cuosta i an tierra horas antes de l ''landfall'' ocorrer; de fato, un ciclone tropical puode afetar la cuosta, mas l ''landfall'' puode inda nun tener ocorrido; se esto ocorrer, anton ye dezido que la tempestade atingiu andiretamente la cuosta.<ref name="NHC glossary"/> Las regiones costeiras yá son prebiamente atingidas pul ciclone antes mesmo de l ''landfall'' ocorrer, pus ls fuortes bentos dun ciclone nun stan localizados satamente ne l centro de l sistema. Para fines de prebençon i eimergéncia, açones dében tomadas a partir de l momiento an que l bento alcança detreminada belocidade ó la chuba alcança detreminada antensidade, nun solo durante ó passado l ''landfall'' ocorrer.<ref name="NHC glossary">{{citar web | lengua = [[léngua anglesa|anglés]] | outor = [[Centro Nacional de Furacones]] | url = http://www.nhc.noaa.gob/aboutgloss.shtml | anho = 2005 | titulo = Glossary of NHC/TPC Terms | acessodata= 29-11-2006 | obra = [[National Oceanic and Atmospheric Admenistration]]}}</ref> === Anteraçones antre múltiplos ciclones === {{beija|Eifeito Fujiwara}} Quando dous ciclones tropicales aprossiman-se, sous centros ampeçaran a orbitar an torno dun punto antre ls dous ciclones, an giral, l punto adonde la fuorça de gradiente de presson amberte sou sentido. Este punto, que ten un papel semelhante de l [[centro de massas|centro de massa]] de dous cuorpos celhestres an órbita, depende de l'antensidade de ls ciclones: l punto de giro stará mais próssimo de l ciclone mais antenso. Se un ciclone tropical fur mui mais antenso de l que l'outro, l punto de órbita stará mui mais próssimo de l centro de l ciclone mais antenso i l ciclone menor simplesmente l'orbita.<ref name="fujiwara"/> Defrentemente de las órbitas grabitacionales ouserbadas ne ls cuorpos celhestres de l spácio sterior, adonde l [[momiento angular]] se cunserba ([[leis de Kepler|segunda lei de Kepler]]),<ref>{{Citar web|lengua=|obra=Anstrution Eiducation|url=http://www.anstrutioneducation.anfo/Mechsub/mech4_2.pdf|titulo=La lei de la cunserbaçon de l momiento angular|data=|acessodata=10-04-2007}}</ref> l momiento angular de las órbitas de ls ciclones ye cunsumido puls torques d'atrito cula superfice oceánica. Por bias desso l centeilha de la órbita diminui i finalmente un ciclone absorbe l'outro. Este fenómeno ye coincido cumo [[eifeito Fujiwara]], an houmenaige al japonés Sakuhei Fujiwara. An ralas ocasiones, mais de dous ciclones tropicales puoden se anteragir a la par. <ref name="fujiwara">{{Citar web|lengua=anglés|obra=About .com (weather)|url=http://weather.about .com/od/hurricaneformation/la/Fujiwhara.htn|titulo=Fujiwara Effet|acessodata=10-04-2007}}</ref> == Dissipaçon == [[Fexeiro:Franklin 2005-07-24 1802Z.jpg|thumb|right|180px|La [[tempestade tropical Franklin (2005)|tempestade tropical Franklin]] an [[temporada de furacones ne l Atlántico de 2005|2005]], un eisemplo de ciclone tropical sendo afetado por antenso [[cisalhamiento de l bento]]. Sue circulaçon ciclónica de bentos stá sposta, libre de bandas de tempestade, que fúrun "cisalhadas" para fura de l sistema]] Un ciclone tropical puode anfraquecer-se por defrentes maneiras. Quando l ciclone tropical cruza la linha de la cuosta i mobe-se subre tierra, nun hai mais aire úmido suficiente para manté-lo.<ref>{{citar web|[[léngua anglesa|anglés]]|outor=[[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]]|url=http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/C2.html|titulo= Subjet : C2) Doesn't the frition ober land kill tropical cyclones?|acessodata=25-02-2008}}</ref> La maiorie de las tempestades fuortes perden sue fuorça debrebe passado l'ocorréncia de l ''landfall'' i tornan-se árias de baixa presson desorganizadas nun die ó dous, ó tornan-se [[ciclone stratropical|ciclones stratropicales]] se las cundiçones meteorológicas fúren faborables. Antretanto, se l ciclone buoltar a seguir subre l mar caliente, terá outra beç aire úmido suficiente para buoltar la se ourganizar i se antensificar. Por outro, sue permanéncia subre árias muntanhosas, mesmo por pouco tiempo, eirá danificá-lo i l ciclone puode se anfraquecer debrebe.<ref>{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|outor=[[Bureau of Meteorology]]|url=http://www.buono.gob.au/weather/wa/cyclone/about/anland_pilbara/andex.shtml|titulo= Tropical Cyclones Affeting Anland Pilbara townes|acessodata=25-02-2008}}</ref> Muitas fatalidades causadas por ciclones tropicales ocorren an relebos muntanhosos, quando la tempestade an dissipaçon i agonizante çpeija to la sue umidade associada na forma de chubas torrenciales,<ref>{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|outor=Yuh-Lang Lin, S. Chiao, J. La. Thurman, D. B. Ansley, and J. J. Charney|url=http://ams .comfex .com/ams/10Mountain/techprogran/paper_40695.htn|titulo= Some Common Angredients fur heiaby Orographic Rainfall and their Potential Application fur Predition|acessodata=26-02-2008}}</ref> causando [[anchente]]s i [[çlizamiento de tierra|çlizamientos de tierras]] que puoden causar berdadeiras catástrofes naturales, assi cumo acunteciu durante la passaige de l [[furacon Mitch]] subre la [[América Central]] an [[temporada de furacones ne l Atlántico de 1998|1998]], causando mais de 11 000 fatalidades.<ref name="nhc">{{citar web|outor=[[Centro Nacional de Furacones]]|anho=1998|titulo=Hurricane Mitch Tropical Cyclone report|acessodata=20-04-2006|url=http://www.nhc.noaa.gob/1998mitch.html NHC Mitch Report}}</ref> Para alhá desso, se l ciclone tropical permanecer subre ua mesma region oceánica por mui tiempo, eirá cunsumir to l'aire úmido çponible. La [[temperatura de la superfice de l mar]] eirá diminuir, pus la fuorte agitaçon marítima causada puls bentos fuortes causaran l resfriamiento de l'auga atrabeç de l [[afloramiento (ouceanografie)|afloramiento]], quando las augas mais perfundas de ls ouceanos eimerge a la superfice pula agitaçon de l mar.<ref name="Edwards genesis">{{citar web | lengua = [[léngua anglesa|anglés]] | outor = Edwards, Jonathan | url = http://www.hurricanezone.net/articles/tropical-cyclone-formation.html | titulo = Tropical Cyclone Formation | acessodata = 30-11-2006 | obra = HurricaneZone.net}}</ref> Cula diminuiçon de la temperatura de la superfice de l mar, l'eibaporaçon marítima eirá diminuir, restringindo la cantidade çponible d'umidade pa l ciclone, anfraquecendo-lo desta forma.<ref name="Shays eit al 1989">{{cite journal | url = http://ams.allenpress .com/archibe/1520-0485/19/5/pdf/i1520-0485-19-5-649.pdf | outhor = Shay, Lynn K., Russell L. Eilsberry and Peter G. Black | title = Bertical Struture of the Ocean Current Respunse to la Hurricane | month = May | year = 1989 | acessdate = 2006-12-12 | format = PDF | journal = Journal of Physical Ouceanography | belume = 19 | issue = 5 | language = anglés }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|outor=[[Joint Typhon Warning Center]]|url=http://www.nrlmry.naby.mil/~chu/chap2/se113.htn|titulo= 1.13 Local Effets on the Ouserbed Large-scale Circulationes|acessodata=25-02-2008}}</ref><ref name="NASA Coling">{{citar web | lengua=[[léngua anglesa|anglés]]| outor = Eric La. D'Asaro i Peter G. Black.| url=http://oupd.apl.washington.edu/~dasaro/DENNIS/HurrConf.pdf | titulo = J8.4 Turbulence in the Ocean Boundary Layer Below Hurricane Dennis | anho = 2006 | acessodata = 22-02-2008 | obra = Ounibersidade de Washington}}</ref> [[Fexeiro:GulfMexTemps 2005Hurricanes-t.png|thumb|squierda|220px|Gráfico mostrando la queda de la [[temperatura de la superfice de l mar]] ne l [[Golfo de l México]] passado la passaige de ls furacones [[Furacon Katrina|Katrina]] i [[Furacon Rita|Rita]] an 2005]] Un ciclone tropical tamien puode anfraquecer ó dissipar quando segue subre augas cun temperaturas seneficatibamente anferiores a 26,5&nbsp;°C. Quanto menor la temperatura de la superfice de l mar, menor será la cantidade d'aire úmido çponible pa la manutençon de l sistema. An alguns causos, to l'umidade será cunsumida pul ciclone até la sue dissipaçon. Antretanto, an outros causos, las cundiçones meteorológicas stan faborables pa la trasformaçon de l sistema nun [[ciclone stratropical]]: l ciclone perde sues caratelísticas tropicales. La parede de l'uolho deixa d'eisistir, stinguindo las tempestades i troboadas an torno de l'uolho, que tamien deixa d'eisistir. Sou núcleo, antes caliente, passa a ser mais friu de l que sues bizinhanças. Ne l Atlántico Norte i ne l Pacífico Noroiste, quaije todos ls ciclones tropicales que son ambarcados ne ls bentos d'oeste, ó seia, passan a seguir de l'oeste para leste, se nun atingiren la cuosta, tornan-se sistemas stratropicales. L'anteraçon cun [[frente (meteorologie)|zonas fruntales]] puode facelitar l'eiboluçon de ls sistemas para [[ciclone stratropical|ciclones stratropicales]]. Normalmente, esta trasiçon puode liebar dun la trés dies.<ref name = "JWTC antensity">{{citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]] | url = http://www.nrlmry.naby.mil/~chu/chap6/se300.htn | outor = Laboratório de Pesquisas Nabales de ls Stados Ounidos | obra = Tropical Cyclone Forecasters' Reference Guide| titulo = Tropical Cyclone Antensity Treminology | acessodata = 30-11-2006 | data = [[23 de Setembre]] de [[1999]]}}</ref> Mesmo quando un ciclone tropical torna-se un ciclone stratropical ó anfraqueça-se para ua ária de baixa presson remanescente, l sistema inda puode tener bentos cun fuorça de tempestade tropical (ó ocasionalmente bentos cun fuorça de furacon/tufon) i porduzir bários milímetros de [[precipitaçon (meteorologie)|precipitaçon]] acumulada. Ne l [[Ouceano Pacífico]], ls ciclones stratropicales que yá fúrun antes sistemas tropicales puoden ser biolentos i manter bentos eiquibalentes la de furacones/tufones quando alcançan la cuosta oeste de la [[América de l Norte]]. L macanismo tamien ocorre ne l Atlántico Norte, afetando la Ouropa; l ciclone stratropical passado l ciclo de bida tropical de l [[Furacon Iris (1995)|furacon Iris]], an [[temporada de furacones ne l Atlántico de 1995|1995]], ye un eisemplo de sistema tropical que probocou danos na Ouropa.<ref name="IrisTCR">{{citar web| lengua = [[léngua anglesa|anglés]] |outor = Rappaport, Edward N. | url= http://www.nhc.noaa.gob/1995iris.html | titulo=Preliminary Report: Hurricane Iris: 22 August-4 Setember 1995 | obra=[[Centro Nacional de Furacones]] | data=[[2 de Nobembre]] de [[2000]]|acessodata=29-11-2006}}</ref> Un ciclone puode fundir-se cun outra ária de baixa presson, tornando-se ua outra ária de baixa presson maior i possiblemente mais antenso, ambora nun seia mais cunsidrado un ciclone tropical passado l'eibento.<ref name="EAM"/> Por outro lado, ls sistemas tropicales puoden abançar subre augas mais fries i la falta d'aire úmido ls anfraquecen para árias de baixa presson remanescente i finalmente dissipan-se cumpletamente.<ref name="Edwards genesis"/> Esto ocorre cun frequéncia ne l Pacífico Nordiste, adonde la temperatura de la superfice de l mar stá arriba de 26°C solo al ancho de la cuosta de l [[México]] i de la América Central. Ls alíseos carregan ls ciclones para oeste, liebando-los para augas mais fries, adonde finalmente se dissipan. L'anfraquecimiento ó la dissipaçon dun ciclone tropical tamien puode ocorrer se l sistema spurmentar [[cisalhamiento de l bento]] bertical, ó seia, defrentes belocidades horizontales de bento nas defrentes camadas de la troposfera: l ciclo de cumbeçon atmosférica nun puode ser cumpletado, quebrando la strutura fundamental de l ciclone, que passa l'anton la se anfraquecer i ocorre finalmente la sue dissipaçon.<ref name="EAM">{{citar libro|Títalo=East Asian Monson |Outor= Chih-Pei Chang|Anho= 2004|Obra=World Scientific|id=ISBN 981-238-769-2 |url=http://books.gogle .com/books?bid=ISBN9812387692&id=N8QYOdqGdgkC&pg=PA484&lpg=PA484&ots=jH3lLnS6LHie=ISO-8859-1&output=html&sig=Dxb5bz1f9RSR-BHJPygruiitADo}}</ref> == Bacias percipales de formaçon i centros d'abisos == {{ber artigo percipal|[[Bacia de formaçon de ciclones tropicales]], [[Centro Meteorológico Regional Specializado]], [[Centro de Abiso de Ciclone Tropical]]}} {| class="wikitable" style="float:right; font-size:92%; margin-right:0;" ! colspan=2 style="background: #cf;" | Bacias percipales i anstituiçones sob la monitoraçon de la [[Organizaçon Meteorológica Mundial]]<ref name = "AOML FAQ F1">{{citar web |lengua=[[léngua anglesa|anglés]]| outor = Atlantic Ouceanographic and Meteorological Laboratory, Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questions: What regiones around the globe habe tropical cyclones and who is respunsible fur forecasting there?|obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/F1.html}}</ref> |- ! Bacia !! CMREs i CACTs respunsables |- | Atlántico Norte || [[Centro Nacional de Furacones]] |- | Pacífico Nordiste || [[Centro Nacional de Furacones]] |- | Pacífico Centro-Norte || [[Centro de Furacones de l Pacífico Central]] |- | Pacífico Noroiste || [[Agéncia Meteorológica de l Japon]] |- | Ouceano Índico Norte || [[Departamiento Meteorológico de la Índia]] |- | Ouceano Índico Sudoiste || [[Météo-France]] |- | Pacífico Sul <br /> i Sudoiste || [[Serbício Meteorológico de Fiji]]<br />[[Serbício Meteorológico de Nuoba Zelándia]]<sup>†</sup><br />Serbício Meteorológico Nacional de Papua Nuoba Guiné<sup>†</sup><br />[[Bureau of Meteorology]]<sup>†</sup> (Australia) |- | Ouceano Índico Sudoiste || [[Bureau of Meteorology]]<sup>†</sup> (Oustrália)<br />[[Agéncia Meteorológica, Climatológica i Geofísica de la Andonésia]]<sup>†</sup> |- ! colspan=2 style="font-size: 92%; text-align: right;" | <sup>†</sup>: Andica un centro d'abiso de ciclone tropical (CACT)''''' |} Por meio de la [[Organizaçon Meteorológica Mundial]] (OMM), eisisten seis [[Centro Meteorológico Regional Specializado|Centros Meteorológicos Regionales Specializados]] (CMREs) spalhados pul mundo. Estas ourganizaçones son zeignadas pula OMM i son respunsables por monitorar ciclones tropicales i eimitir abisos i boletines subre ciclones tropicales an sues árias de respunsabelidade prebiamente zeignadas. Hai tamien outros seis [[Centro de Abiso de Ciclone Tropical|Centros de Abisos de Ciclone Tropical]] (CACTs) que tamien fornecen anformaçones subre ciclones tropicales an sues árias de respunsabelidade, an giral menores de l que árias sob la respunsabelidade de CMREs.<ref name="WMO RSMC list">{{citar web |lengua=[[léngua anglesa|anglés]]| outor = [[Organizaçon Meteorológica Mundial]] | titulo = RSMCs | data = [[25 de Abril]] de [[2006]] | acessodata = 05-11-2006 | obra = Tropical Cyclone Porgramme (TCP) | url = http://www.wmo.ch/web/www/TCP/rsmcs.html}}</ref> Antretanto, ls CMREs i CACTs nun son ls únicos a prober anformaçones subre ciclones tropicales pa l público an giral. L ''[[Joint Typhon Warning Center]]'' (JTWC), parte de la [[Marina de ls Stados Ounidos]], tamien eimite abisos para todas las bacies, sceto l Atlántico Norte, segundo ls antrisses de la Marina Amaricana.<ref>{{Citar web|lengua=anglés|publicado=Joint Typhon Warning Center|url=https://metocph.nmci.naby.mil/jtwc/menu/JTWC_mission.html|titulo= Joint Typhon Warning Center Mission Statement|outor=|data=|acessodata=10/12/06}}</ref> La [[Admenistraçon de Serbícios Atmosféricos, Geofísicos i Astronómicos de las Filipinas]] tamien eimite abisos i dá nomes felipinos als ciclones tropicales que se aprossiman de las [[Filipinas]].<ref>{{Citar web|lengua=anglés|publicado=Admenistraçon de Serbícios Atmosféricos, Geofísicos i Astronómicos de las Filipinas|url=http://www.pagasa.dost.gob.ph/mission.shtml|titulo= Mission/Besion|outor=|data=|acessodata=28/7/11}}</ref> L [[Centro Canadiano de Furacones]] (CHC) eimite abisos subre furacones quando se aprossiman de l [[Canadá]].<ref>{{Citar web|lengua=anglés|publicado=Centro Canadiano de Furacones|url=http://www.ec.gc.ca/ouraganes-hurricanes/default.asp?lang=en|titulo=Canadian Hurricane Centre|outor=|data=|acessodata=28/7/11}}</ref> An 26 de márcio de 2004, l [[furacon Catarina]] tornou-se l purmeiro [[ciclone tropical de l Atlántico Sul]] ouficialmente registrado. Catarina atingiu l sul de l [[Brasil]] cun bentos eiquibalentes a un furacon de catadorie 2 na [[Scala de furacones de Saffir-Simpson]]. Cumo l ciclone formou-se nua region sin la monitoraçon de qualquiera centro d'abiso, ls meteorologistas brasileiros einicialmente tratórun l sistema cumo un [[ciclone stratropical]], ambora un anho depuis téngan classeficado Catarina cumo un ciclone tropical.<ref name="Emerson Marcelino">{{citar web |lengua= [[léngua anglesa|anglés]]| outor = Emerson Viera Marcelino; Isabela Pena Biana de Oulibeira Marcelino; Frederico de Moraes Rudorff | titulo = Cyclone Catarina: Damage and Bulnerabelity Assessment | url = http://www.dsr.anpe.br/geu/Rel_porjetos/Relatorio_IAI_Emerson_Marcelino.pdf | formato = [[PDF]] | data = 2004 | acessodata = 24-12-2006 | obra = [[Ounibersidade Federal de Santa Catarina]]}}</ref> An 2010, la [[tempestade tropical Anita]] tamien se formou als alredores de la cuosta brasileira, eibidenciando la necidade dua atençon special pa la monitoraçon de ciclones tropicales nua region que prebiamente nun se ouserbaba la formaçon de sistemas tropicales. == Climatologie == === Períodos === {{AP|[[Aneixo:Lista de temporadas de ciclones tropicales|Lista de temporadas de ciclones tropicales]]}} {|class="wikitable" style="float: right; style=font-size: 92%;" ! colspan=6 style="background: #cf;" | Períodos i médies de cada bacie<ref name = "AOML FAQ G1"/><ref name = "AOML FAQ E10">{{citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]]| outor = Atlantic Ouceanographic and Meteorological Laboratory, Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What are the aberage, most, and least tropical cyclones ocurring in each basin? | obra = [[NOAA]] | acessodata = 30-11-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/E10.html}}</ref> |- ! Bacia !! Ampeço de la temporada !! Término de la temporada !! Tempestades tropicales<br />(>34&nbsp;[[Nuolo (ounidade)|nós]]) !! Ciclones tropicales<br />(>63&nbsp;nós)!! CTs Catadorie 3+<br />(>95&nbsp;nós) |- | Pacífico Noroiste || Abril || Janeiro || 26,7 || 16,9 || 8,5 |- | Índico sul || Outubre || Maio || 20,6 || 10,3 || 4,3 |- | Pacífico nordeste || Maio || Nobembre || 16,3 || 9,0 || 4,1 |- | Atlántico norte || Júnio || Nobembre || 10,6 || 5,9 || 2,0 |- | Pacífico sudoeste || Outubre || Maio || 10,6 || 4,8 || 1,9 |- | Índico norte || Abril || Dezembre || 5,4 || 2,2 || 0,4 |} Mundialmente, l'atebidade de ciclones tropicales atinge l sou pico ne l final de l berano, quando la defrença antre la temperatura ambiente i la temperatura de la superfice de l mar ye la maior. Inda assi, cada bacie an particular ten sous própios padrones sazonales. Nua scala mundial, maio ye l més menos atibo anquanto setembre ye l més mais atibo.<ref name = "AOML FAQ G1">{{citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]]| outor = Atlantic Ouceanographic and Meteorological Laboratory, Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: When is hurricane season?|obra= [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/G1.html}}</ref> Ne l [[Ouceano Atlántico]] norte, ua temporada de furacones ye delimitada, segundo l [[Centro Nacional de Furacones]] de ls Stados Ounidos i la Organizaçon Meteorológica Mundial, antre 1º de júnio i 30 de nobembre. L pico d'atebidade ocorre ne l final d'agosto i por to l més de Setembre.<ref name = "AOML FAQ G1"/> L pico statístico dua [[Aneixo:Lista de temporadas de furacones ne l Atlántico|temporada de furacones ne l Atlántico]] ocorre an 10 de setembre. L [[Ouceano Pacífico]] nordeste ten un período maior d'atebidade, mas nun tan defrente al ouserbado ne l Atlántico norte.<ref name="NHC Atl climatology">{{citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]]| outor = McAdie, Colin | obra = [[Centro Nacional de Furacones]] | titulo = Tropical Cyclone Climatology | url = http://www.nhc.noaa.gob/pastprofile.shtml | data = 10-05-2007 | acessodata = 09-06-2007}}</ref> Ne l Ouceano Pacífico noroiste, ls ciclones tropicales puoden ocorrer durante to l'anho, cun atebidade mínima an febreiro i márcio i mássima ne l'ampeço de setembre. Na bacie de l Ouceano Índico norte, ls sistemas tropicales son mais quemuns antre abril i dezembre, cun picos d'atebidade an maio i nobembre.<ref name = "AOML FAQ G1"/> Ne l [[heimisfério sul]], l'atebidade de ciclones tropicales ampeça-se ne l final d'outubre i tremina an maio. L pico d'atebidade de ciclones tropicales nesta metade de l planeta ocorre an meados de febreiro i ne l'ampeço de márcio.<ref name = "AOML FAQ G1"/> === Locales === [[Fexeiro:Global tropical cyclone tracks-eidit2.jpg|thumb|right|372px|Mapa mundial de las trajetórias de todos ls ciclones tropicales antre 1985 a 2005. La maior parte de la formaçon de ciclones tropicales ocorre na region noroiste de l [[Ouceano Pacífico]], mais de l que qualquiera outra bacie. Por outro lado, ne l [[Atlántico Sul]] praticamente nun hai atebidade tropical. Outras regiones d'antensa atebidade tropical ancluen l Pacífico nordeste, al ancho de la cuosta de l [[México]], l centro de l [[Ouceano Índico]] i l Atlántico norte]] La maiorie de ls ciclones tropicales forma-se dua ária de [[cumbeçon atmosférica]] cun antensa atebidade de tempestades i troboadas. Essas árias puoden recebir bárias chamaçones defrentes, dependendo de sue natureza: frente antertropical (ITF),<ref>{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|outor=Marine Knowledge Centre|url=http://www.knmi.nl/~koek/glossary.html#I|titulo= Marine Meteorological Glossary: I.|acessodata=24-02-2008}}</ref> la [[zona de cumbergéncia antertropical]] (ZCIT)<ref>{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|outor=[[Admenistraçon de Serbícios Atmosféricos, Geofísicos i Astronómicos de las Filipinas]]|url=http://www.pagasa.dost.gob.ph/genmet/tropicalcyclone/formation_of_cyclone.html|titulo= Formation of Tropical Cyclones|acessodata=24-02-2008}}</ref> ó [[cabado de monçon]].<ref name="MILLER7">{{citar web | outhor = DeCarie, Alex | outor = Millersbille University of Pennsylbania | url = http://snowball.millersbille.edu/~adecarie/ESCI344/sci344_lesson05_TC_climatology.html | titulo = Lesson 5 – Tropical Cyclones: Climatology. | anho = 2005 | acessodate = 22-02-2008}}</ref> Outra fuonte amportante d'anstabelidade atmosférica ye ancontrada nas [[óndia tropical|óndias tropicales]], que son l'ourige de cerca de 85% de ls ciclones tropicales antensos ne l Ouceano Atlántico norte<ref name="MWR Abila 1995">{{cite journal | last = Lixion Abila | coauthors = Richard Pasch | year = 1995 | month = March | title = Atlantic tropical systems of 1993 | journal = Monthly Weather Rebiew | belume = 123 | issue = 3 | pages = 887-896 | url = http://ams.allenpress .com/perlserb/?request=res-loc&uri=urn%3Aap%3Apdf%3Adoi%3A10.1175%2F1520-0493%281995%29123%3C0887%3AATSO%3E2.0.CO%3B2 | format = PDF | acessdate = 2006-07-25 | language = anglés }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i tamien ouriginan la maiorie de ls ciclones tropicales na bacie de l Pacífico nordeste.<ref name = "AOML FAQ A4">{{ citar web |lengua=[[léngua anglesa|anglés]] |outor = Atlantic Ouceanographic and Meteorological Laboratory, Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What is an easterly wabe? | obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/A4.html}}</ref><ref name="Landsea 1993">{{cite journal | outhor = Chris Landsea | url = http://ams.allenpress .com/perlserb/?request=res-loc&uri=urn%3Aap%3Apdf%3Adoi%3A10.1175%2F1520-0493%281993%29121%3C1703%3AACOIMA%3E2.0.CO%3B2 | format = PDF | title = La Climatology of Antense (or Manjor) Atlantic Hurricanes | journal = [[Monthly Weather Rebiew]] | belume = 121 | issue = 6 | year = 1993 | month = June | acessdate = 2006-03-25 | pages = 1703-1713 | language = anglés }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An giral, ciclones tropicales çlocan-se para oeste, als poucos afastando-se de la [[linha de l Eiquador]], seguindo ls bentos que seguen las bordas de las eimensas [[alta subtropical|altas subtropicales]]. La maiorie de ls ciclones tropicales forman-se antre 10 a 30 graus de latitude (1.000 a 3.000&nbsp;Km de çtáncia de la [[linha de l Eiquador]])<ref name="BOMmap"/> i 87% forman-se a menos de 20 graus de latitude de la linha de l Eiquador.<ref>{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|outor=Heinderson-Sellers, H. Zhang, G. Berç, K. Emanuel, [[William M. Gray]], [[Christopher Landsea]], Grieg Holland, J. Lighthill, Ex-L. Shieh, P. Webster, and K. McGuffie|url=http://www.aoml.noaa.gob/hrd/Landsea/IPCC/andex.html|titulo= Tropical Cyclones and Global Climate Change: La Post-IPCC Assessment|acessodata=25-02-2008}}</ref> Por causa de la [[fuorça de Coriolis]], qu'ampeça la rotaçon dun ciclone tropical, raramente forman-se a menos de 5 graus de latitude de la linha de l Eiquador, adonde la fuorça de Coriolis ye praticamente çprezible.<ref name="BOMmap"/> Antretanto, ye possible la formaçon de ciclones tropicales nessas latitudes, ambora séian eibentos ralos. La [[tempestade tropical Bamei]], an [[temporada de tufones ne l Pacífico de 2001|2001]] i qu'afetou [[Singapura]], i l [[Ciclone Agni]] an [[Temporada de ciclones ne l Índico Norte de 2004|2004]], cujo centro aprossimou-se a solo 80&nbsp;Km de la linha de l Eiquador.<ref>{{citar web | lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|obra = Australian Sebere Weather Andex | outor = Gary Padgett | titulo = Monthly Global Tropical Cyclone Summary, December 2001 | url = http://australiasebereweather .com/cyclones/2002/summ0112.htn}}</ref><ref>{{citar web|outor=[[Joint Typhon Warning Center]]|url=https://metocph.nmci.naby.mil/jtwc/atcr/2004atcr/chater1/chater1_2.html |titulo=1.2 2004 North Andian Ocean Tropical Cyclones|acessodata=24-02-2008}}</ref> La maior parte de ls ciclones tropicales formados ne l Atlántico norte stan associados a las óndias tropicales, qu'an giral stan ambarcados ne ls bentos alíseos. Estes bentos son predominantes antre la linha de l Eiquador i als alredores de la latitude 20°N. L [[golfo de l México]] tamien ye l local de la formaçon de muitos ciclones tropicales. Ne l Pacífico nordeste, solo las augas oceánicas al ancho de la cuosta mexicana i de la América Central son suficientemente calientes para suportar la formaçon i l zambolbimiento de ciclones tropicales. Antretanto, ye esta la region de l planeta de maior densidade de formaçon de sistemas tropicales, pus la region oceánica propícia para [[ciclogénese tropical]] stá na rota de las óndias tropicales. Buona parte de ls ciclones tropicales ne l Pacífico noroiste forman-se la leste de las [[Filipinas]], adonde las augas oceánicas son propícias, i seguen para oeste i noroiste, atingindo la [[República Popular de la China|China]], [[República de la China|Taiwan]], l'arquipélago felipino i l [[Sudiste Asiático]]. Bários ciclones tropicales tamien se forman subre l [[Mar de la China Meridional]]. La region central de l [[Ouceano Índico]] tamien apersenta augas calientes i cundiçones meteorológicas faborables pa la formaçon de ciclones tropicales. Estes ciclones seguen para oeste i sudoeste, atingindo finalmente l'ilha de [[Madagáscar|Madagascar]]. L Índico norte i l Pacífico sul, anque tenéren cundiçones de suportar ua ciclogénese tropical, registra cun menos frequéncia la formaçon de ciclones tropicales.<ref name = "AOML FAQ F1"/> == Dissipaçon artificial == {{beija|Porjeto Stormfury}} [[Fexeiro:Eye of hurricane debbie (1969).jpg|thumb|200px|Uolho de l furacon Debbie an [[temporada de furacones ne l Atlántico de 1969|1969]]. Debbie fui sembrado pul Porjeto Stormfury cumo ua tentatiba d'anfraquecé-lo]] Nas décadas de 1960 i 1970, l [[Gobierno Federal de ls Stados Ounidos|gobierno de ls Stados Ounidos]] tentou anfraquecer ls furacones por meio de l [[Porjeto Stormfury]] atrabeç de la [[sembradura de nubres]] an detreminadas tempestades, usando [[iodeto de prata]]. Pensaba-se einicialmente que la sembradura de nubanes sternas, an torno de la tempestade, causasse la formaçon dua segunda parede de l'uolho, debedindo assi l'einergie çponible an dues paredes de l'uolho, anfraquecendo-lo desta maneira.<ref>{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|outor=Hurricane Research Dibesion|url=http://www.aoml.noaa.gob/hrd/hrd_sub/sfury.html|titulo= Porjet STORMFURY|acessodata=25-02-2008}}</ref> Ls bentos de l [[furacon Debbie (1969)|furacon Debbie]] – un furacon sembrado pul Porjeto Stomfury – caíran mais de 30%, mas Debby recuperou sue fuorça passado las dues semaduras, fortalecendo-se mais passado cada ataque. Nun eipisódio anterior, an 1947, un zastre acunteciu quando un furacon la leste de [[Jacksonbille]], [[Flórida]], mudou sue trajetória debrebe passado tener sido sembrado i atingiu [[Sabannah]], [[Geórgia (Stados Ounidos)|Geórgia]]<ref name="Whipple 151">{{citar libro | Outor = Whipple, Addison | Anho = 1982 | Títalo = Storn | Páiginas = 151 | Localizaçon = [[Alexandria, Birgenia|Alexandria, BA]] | Obra = [[Eiquipa Life|Eiquipa Life Books]] | id = ISBN 0-8094-4312-0}}</ref> Cumo habie muita ancerteza subre l cumportamiento destas tempestades, l gobierno federal de ls Stados Ounidos nun mais aprobou ouparaçones de sembradura até que l furacon tubisse ua chance anferior a 10% de cruzar la linha de la cuosta an 48&nbsp;horas, reduzindo grandemente l númaro de tempestades an que fusse possible rializar testes. L porjeto fui abandonado depuis que fui çcubierto que ls [[uolho (ciclone)#Ciclos de reposiçon de la parede de l'uolho|ciclos de sustituiçon de la parede de l'uolho]] ocorren naturalmente an furacones antensos, lançando dúbedas subre ls resultados de las tentatibas anteriores. Hoije, sabe-se que la sembradura por iodeto de prata nun ten, probabelmente, eifeito, pus la cantidade d'auga an subrefuson nas bandas de chuba de l ciclone ye mui baixa.<ref name = "AOML FAQ C5a">{{citar web | lengua = [[léngua anglesa|anglés]] |outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: Why don't we try to çtroy tropical cyclones by seding then with silber iodide?|obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/C5a.html}}</ref> Outros meios fúrun sugeridos al longo de l tiempo, ancluindo l sfriamiento de las augas sob un ciclone tropical por rebocar [[iceberg]]s até las augas trópicas.<ref name = "AOML FAQ C5e"/> Outras eideias ban zde la cobertura de ls ouceanos cun sustáncias qu'iniben l'eibaporaçon<ref name = "AOML FAQ C5b">{{citar web | lengua = [[léngua anglesa|anglés]] | outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: Why don't we try to çtroy tropical cyclones by placing la sustance on the ocean surface? |obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/C5b.html}}</ref> soltando grandes cantidades de carambelo ne l centro de l sistema an sous purmeiros stágios de zambolbimiento (de modo que l [[entalpia de baporizaçon|calor latente]] seia absorbido pul carambelo an beç de ser cumbertido an einergie térmica que faborece l'antensificaçon de l porcesso de cumbeçon atmosférica)<ref name = "AOML FAQ C5e">{{citar web | lengua = [[léngua anglesa|anglés]] |outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: Why don't we try to çtroy tropical cyclones by coling the surface waters with icebergs or dep ocean water? |obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/C5e.html}}</ref> ó spludir l ciclone cun armas nucleares.<ref name=outogenerated1>{{citar web | lengua = [[léngua anglesa|anglés]] | outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: Why don't we try to çtroy tropical cyclones by nuking then? |obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/C5c.html}}</ref> L Porjeto Cirrus tenie cumo oubjetibo jogar carambelo seco nun ciclone.<ref name="Sudden Sea">{{citar libro | Outor = Scotti, R. La. | Títalo = Sudden Sea: the Great Hurricane of 1938 | Anho = 2003 | Páigina=47 | Eidiçon = 1st ed. | Obra = Little, Brown, and Cumpany | id = ISBN 0-316-73911-1}}</ref> Todas estas tentatibas sofren dua falha arriba de muitas outras: ciclones tropicales son simplesmente mui grandes para qualquiera técnica d'anfraquecimiento puoda ser prática.<ref name = "AOML FAQ C5f">{{citar web | outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: Why de l not we try to çtroy tropical cyclones by (fill in the blank)?|obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/C5f.html}}</ref> == Eifeitos == {{ber artigo percipal|[[Eifeitos de ciclones tropicales]]}} [[Fexeiro:Hurricane katrina damage gulfport mississippi.jpg|thumb|250px|right|[[Gulfport (Mississippi)|Gulfport]], [[Mississippi]], passado la passaige de l [[furacon Katrina]]. Katrina fui l ciclone tropical que causou mais prejuízos na stória de ls Stados Ounidos]] Ciclones tropicales an mar abierto causan antensas óndias, chubas i bentos, prejudicando la nabegaçon anternacional i, a las bezes, probocando afogamientos.<ref name="18cba">{{citar web|outor=David Roth and Hugh Cobb|anho=2001|titulo=Eightenth Century Birgenia Hurricanes|obra=[[NOAA]]|acessodata=24-02-2007|url=http://www.hpc.ncep.noaa.gob/research/roth/ba18hur.htn}}</ref> Ciclones tropicales causan l'agitaçon de l mar, deixando un rastro d'auga frie an sue trajetória,<ref name="NASA Coling"/> que deixan la region menos faborable pa l zambolbimiento i manutençon de ciclones tropicales posteriores. An tierra, [[bento]]s fuortes puoden danificar ó çtruir beiclos, eidifícios, puontes i outros oubjetos, trasformando detritos soltos an projéteis boadores possiblemente mortales. La [[maré de tempestade]], ó l'oumiento ne l nible de l mar debido a la persença de l ciclone, ye tipicalmente l pior eifeito de ciclones tropicales que cruzan la cuosta, resultando storicamente an 90% de las muortes probocadas por ciclones tropicales.<ref name="oxfo">{{citar web|outor=James M. Shultç, Jill Russell and Zelde Spinel|anho=2005|titulo=Eipidemiology of Tropical Cyclones: The Dynamics of Çaster, Çease, and Debelopment|obra=Oxford Journal|acessodata=24-02-2007|url=http://eipireb.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/full/27/1/21}}</ref> La grande turbuléncia dun ciclone tropical i la persença d'outros bentos nun relacionados an sue periferie gírun [[tornado]]s, que puoden ser gerados tamien cumo un resultado de ls [[uolho (ciclone)#Mesobórtices de la parede de l'uolho|mesobórtices de la parede de l'uolho]], que persisten até l momiento de l ciclone cruzar la cuosta.<ref name = "AOML FAQ L6">{{citar web | outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: Are TC tornadoes weaker than midlatitude tornadoes?|obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/L6.html}}</ref> Ne ls dous radadeiros seclos, ls ciclones tropicales fúrun respunsables por cerca de 1,9 milhon de muortes an to l mundo. Grandes árias d'auga parada causadas por anchentes causados puls sistemas tropicales puoden liebar l'anfeçones i [[zonose]]s. La lotaçon an [[wikt:t:abrigo|abrigo]]s d'eimergéncia oumentan l risco de la propagaçon de malinas.<ref name="Shultç Eipid Rebiews 2005"/> Ciclones tropicales causan danos seneficatibos l'anfraestruturas, liebando l'anterrupçon de l fornecimiento d'eiletricidade i auga potable, çtruiçon de puontes i corredores d'acesso, que deficultan ls sfuorços de reconstruçon.<ref name="Shultç Eipid Rebiews 2005"/><ref name="Power failures">{{citar web|outor=Staff Writer|data=30-08-2005|titulo=Hurricane Katrina Situation Report #11|obra=Ouffice of Eiletricity Delibery and Einergy Reliabelity (OE) Departamiento de Einergie de ls Stados Ounidos|acessodata=24-02-2007|url=http://www.oe.netl.doe.gob/docs/katrina/katrina_083005_1600.pdf | formato = PDF}}</ref> Ambora ciclones tropicales causen muitas muortes i danos la benes pessonales, puoden ser fatores amportantes ne l regime de [[precipitaçon (meteorologie)|precipitaçon]] de localidades qu'afetan, pus puoden trazer achuba mui sperada para regiones secas.<ref name="2005 EPac outlok">{{citar web| lengua = [[léngua anglesa|anglés]] | obra = [[National Oceanic and Atmospheric Admenistration]] | url = http://www.cpc.ncep.noaa.gob/porduts/Eipac_hurr/Eipac_hurricane.html 2005 | titulo = Tropical Eastern North Pacific Hurricane Outlok|acessodata 2-5-2006}}</ref> Ciclones tropicales ajudan tamien ne l'eiquilíbrio de la calor mundial, mobendo aire tropical caliente i úmido para [[clima temperado|latitudes médies]] i regiones polares.<ref name="Zurich">{{citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]] | obra = Zurich Financial Serbices | url = http://www.zurich .com/main/pordutsandsolutiones/andustryinsight/2005/july2005/industryinsight20050711_004.htn | titulo = Libing With an Annual Çaster | dat = júlio i Agosto de 2005 | acessodata = 29-11-2006}}</ref> La maré de tempestade i ls bentos de ls furacones puoden çtruir custruçones, mas puoden agitar las augas de ls [[stuairo]]s costeiros, que son normalmente amportantes pa ls locales de reproduçon de peixes.<ref name="Christopherson">{{citar libro | Outor = Christopherson, Robert W. | Data = 1992 | Títalo = Geosystems: An Antrodution to Physical Geography | Páigina = 222–224 | Obra = Macmillan Publishing Cumpany | Localizaçon = [[New York City|New York]] | id = ISVN 0-02-322443-6}}</ref> == Ouserbaçon i prebison == === Ouserbaçon === {{ber artigo percipal|[[Ouserbaçon de ciclones tropicales]]}} [[Fexeiro:Isidore091902-p3sunset.jpg|right|thumb|230px|Bista de las bandas de tempestade de l [[furacon Isidore]] durante l poner-de l-sol fotografada a 2,1&nbsp;Km d'altitude.]] Ciclones tropicales antensos repersentan un zafio particular d'ouserbaçon, pus son fenómenos oceánicos peligrosos. [[staçon meteorológica|Staçones meteorológicas]], sendo relatibamente scassas, raramente stan çponibles na localizaçon de la própia tempestade. Ouserbaçones na superfice giralmente stan çponibles se la tempestade stubir passando subre ua ilha ó ua region costeira. Normalmente, medidas an tiempo rial son tomadas na periferie de l ciclone, adonde las cundiçones meteorológicas son menos antensas, i ambora la sue antensidade rial nun puoda ser abaluada diretamente. Por esta rezon, hai eiquipes de meteorologistas que ban pa la trajetória de la tempestade para ajudar na abaluaçon de sue antensidade ne l local adonde l sistema eirá cruzar la cuosta.<ref name="FCMP">{{citar web |lengua=[[léngua anglesa|anglés]]| url = http://users.ce.ufl.edu/~fcmp/oberbiew/oberbiew.htn | outor = Florida Coastal Monitoring Porgran | titulo = Porjet Oberbiew | acessodata = 30-03-2006 | obra = [[Ounibersidade de la Flórida]]}}</ref> Ciclones tropicales çtantes de la cuosta son monitorados por [[eimaige de satélite|eimaiges de satélites]], bisualisando-los atrabeç de canhales de [[cumprimiento de óndia|cumprimientos de óndia]] de l [[spetro besible]] al [[radiaçon anfrabermelha|anfrabermelho]], normalmente an anterbalos de meia hora ó de quinze minutos. Assi qu'ua tempestade se aprossima de la cuosta, puode ser ouserbado por [[radar meteorológico|radares]] [[radar Doppler|Doppler]] situados an tierra. Ls radares ténen un papel crucial ne ls anstantes d'anteceden la chegada de l centro de l ciclone a la cuosta, porque mostran la localizaçon de la tempestade i l'antensidade la cada anterbalo fixo de minutos.<ref name="CPHC">{{citar web|lengua=[[léngua anglesa|anglés]]|outor=[[Centro de Furacones de l Pacífico Central]]|url=http://www.prh.noaa.gob/cphc/HAW/ouserbationes.php|titulo= Ouserbationes|acessodata=09-12-2006}}</ref> [[Fexeiro:Mitch1998rain.gif|thumb|[[Precipitaçon (meteorologie)|Precipitaçon]] acumulada durante la passaige de l [[furacon Mitch]] an [[temporada de furacones ne l Atlántico de 1998|1998]]]] Mediçones ''[[in situ]]'' i an tiempo rial puoden ser tomadas por meio de bos de reconhecimiento specialmente eiquipados pa las cundiçones meteorológicas adbersas ancontradas ne l ciclone. Na bacie de l Atlántico, estes bos son feitos regularmente por [[caçadores de furacones]] de l gobierno de ls Stados Ounidos.<ref name="Hurricane Hunters">{{citar web | lengua = [[léngua anglesa|anglés]] |outor = 403rd Wing | url = http://www.hurricanehunters .com | titulo = The Hurricane Hunters | obra = Hurricane Hunters - 53rd Weather Reconnaissance Squadron | acessodata = 30-03-2006}}</ref> Ls abiones ousados son l Heircules [[WC-130 Hercules|WC-130]] i l Ourion [[WP-3D Ourion|WP-3D]], ambos eiquipados cun quatro [[turboélice|turbopropulsor]]s. Estes abiones boan diretamente ne l centro ciclone i rializan mediçones diretas ó remotas. Ls abiones lançan tamien ''[[dropsonde]]s'' (sondas de queda) eiquipados cun [[Sistema de posicionamiento global|GPS]] ne l'anterior de l ciclone, specialmente na parede de l'uolho. Estas sondas meteorológicas meden la [[temperatura]], [[houmidade|umidade]], [[presson atmosférica]] i specialmente la belocidade de ls bentos antre l'altitude de l bo i la superfice de l'ouceano. Ua nuoba era na ouserbaçon de ciclones tropicales ampeçou quando ua [[aerosonda]] pilotada remotamente, un pequeinho abion-robó, fui pilotado pa l'anterior tempestade tropical Ouphelia quanto esta seguia subre la cuosta leste de [[Birgínia]], Stados Ounidos, durante la [[temporada de furacones ne l Atlántico de 2005|temporada de furacones de 2005]]. Ua misson semelhante tamien fui cumpletada cun sucesso ne l Ouceano Pacífico noroiste. Esto demunstrou la possibelidade dun nuobo meio de se ambestigar ciclones tropicales an baixas altitudes, adonde pilotos houmanos raramente atreben-se a adentrar.<ref name="SunHerald">{{citar web | lengua = [[léngua anglesa|anglés]] |outor = Le Bownan, Christopher Landsea | titulo = Drone, Sensors May Oupen Path Anto Eye of Storn| url = http://www.washingtonpost .com/wp-dyn/cuntent/article/2007/10/07/AR2007100700971_pf.html | obra = [[Washington Post]] | acessodata = 22-02-2008}}</ref> === Prebison === {{ber artigo percipal|[[Prebison de ciclones tropicales]], [[Modelo de prebison de ciclones tropicales]], [[Prebison de chubas de ciclones tropicales]]}} Por causa de las fuorças qu'afetan la trajetória de ciclones tropicales, prebisones percisas dependen na detreminaçon de la posiçon i de la fuorça de gradiente de presson associadas la árias d'alta i baixa presson, para alhá de preber cumo essas árias eiran se cumportar durante l período d'eisisténcia dun sistema tropical. L fluxo de bentos an to la stenson bertical [[troposfera]] ye cunsidrado a melhor ferramienta para detreminar la direçon de la trajetória i la belocidade de l sistema. Se las tempestades stan sendo afetadas por cisalhamiento de l bento, l'uso de las mediçones de la belocidade de l bento an baixas altitudes, anferiores a l'isóbara de 700 [[Pascal (ounidade)|hPa]] (3.000 metros arriba de l nible de l mar), porduzirá prebisones mais percisas. Meteorologistas de tiempo tropical tamien cunsidran la trajetória de la tempestade la cúrtio prazo para detreminar la trajetória a longo prazo de forma mais percisa.<ref>{{citar web | outor = [[Marina de ls Stados Ounidos de la América]] | url = http://www.nrlmry.naby.mil/~chu/chap4/se100.htn | titulo = Anfluences on Tropical Cyclone Motion | acessodata = 10-04-2007| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> [[Supercumputador|Cumputadores d'alta belocidade]] i softwares de simulaçon sofisticados permiten als meteorologistas porduzir [[modelo de prebison de ciclones tropicales|modelos cumputacionales]] que preben la trajetória de ciclones tropicales baseados na posiçon fetura i na fuorça de gradiente de presson associado als sistemas d'alta i baixa presson. Cumbinando-se ls modelos de prebison cun un oumiento ne l'antendimiento de las fuorças qu'agen an ciclones tropicales, bien cumo na abundáncia de dados de [[satélite meteorológico|satélites meteorológicos]] i d'outros sensores remotos, ls meteorologistas ténen oumentado la percison de las prebisones de trajetórias nas décadas recentes.<ref name="NHC forecast berificationes models">{{citar web | outor = [[Centro Nacional de Furacones]] | url = http://www.nhc.noaa.gob/berification/berify6.shtml?#FIG1 | obra = National Hurricane Center Forecast Berification | titulo = Annual aberage model track errors fur Atlantic basin tropical cyclones fur the period 1994-2005, fur l'homogeneous seletion of "early" models | acessodata = 30-11-2006 | data = [[22 de Maio]] de [[2007]]| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Inda assi, ls cientistas stan menos halbelidosos an predezir l'antensidade de ciclones tropicales.<ref name="NHC forecast berificationes Atlantic">{{citar web | outor = [[Centro Nacional de Furacones]] | obra = National Hurricane Center Forecast Berification | url = http://www.nhc.noaa.gob/berification/berify5.shtml? | titulo = Annual aberage oufficial track errors fur Atlantic basin tropical cyclones fur the period 1989-2005, with least-squares trend lines superimposed | acessodata = 30-11-2006 | date = [[22 de Maio]] de [[2006]]| lengua =[[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> La falta de melhories nas prebisones d'antensidade ye atribuída a la cumplexidade de ls sistemas tropicales i nun antendimiento ancumpleto de fatores qu'afetan sou zambolbimiento.<ref>{{Citar jornal|url=http://www.icess.ucsb.edu/clibac/classes/Tropical_meteorology/classes_ucsb/climate_change/articles_climate_change_tropics/Emanuel,K.-Nature1987.pdf|formato=PDF|jornal=[[Nature]]|data=4/1987|outor=[[Kerry Emanuel|Emanual, Kerry]]|páiginas=385-7|belume=326}}</ref> == Classeficaçones, treminologie i nomes == === Classeficaçones d'antensidade === {{ber artigo percipal|[[Scala de ciclones tropicales]]}} [[Fexeiro:Typhon saomai 060807.jpg|thumb|right|180px|Trés ciclones tropicales an defrentes stágios de zambolbimiento. L mais fraco (a la squierda) demunstra solamente la forma circular mais básica. Ua tempestade mais fuorte (topo) demunstra [[scarabanada|bandas de chuba an spiral]] i ua circulaçon bien cunsulidada anquanto l mais fuorte (ambaixo a la dreita) yá apersenta un [[uolho (ciclone)|uolho]].]] Ls ciclones tropicales son classeficados an trés grupos percipales, baseados na antensidade: depressones tropicales, tempestades tropicales i un terceiro grupo de tempestades mais antensas, cujo nome depende de la region. Por eisemplo, se ua tempestade tropical ne l Pacífico noroiste alcança fuorça de furacon na [[scala de Beaufort]], l sistema ye referido cumo un ''tufon''; se ua tempestade tropical atingir la mesma fuorça mencionada antes na [[ciclone tropical de l Pacífico|bacie de l Pacífico nordeste]] ó ne l [[ciclone tropical atlántico|Atlántico]], anton l sistema ye chamado de ''furacon''.<ref name="NHC glossary"/> Nin "furacon" ó "tufon" son ousados ne l Pacífico sul. Para alhá desso, cumo andicado na tabela ambaixo, cada bacie usa un [[scala de ciclones tropicales|sistema de treminologie]] própio, fazendo la cumparaçon antre defrentes bacies deficultosa. Ne l Ouceano Pacífico, furacones de l Pacífico centro-norte a las bezes cruzan la [[Linha Anternacional de Data]], adentrando la bacie de l Pacífico noroiste i tornando-se tufones (tal cumo l [[Furacon Ioke|furacon/tufon Ioke]] an 2006); an ocasiones ralas, l'amberso tamien ocorre.<ref name="CPHC John TCR">{{citar web | outor=[[Centro de Furacones de l Pacífico Central]] | titulo=Hurricane John Preliminary Report | obra=[[National Oceanic and Atmospheric Admenistration]] | url=http://www.prh.noaa.gob/cphc/summaries/1994.php#John | anho= 2004 | acessodata=23-03-2007| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Ls tufones cun [[bento mássimo sustentado|bentos sustentados]] maiores de l que 130 [[nuolo (ounidade)|nós]] (240 [[quilómetro por hora|Km/h]] ó 67 [[metro por segundo|m/s]]) son chamados de ''super tufones'' pul [[Joint Typhon Warning Center]].<ref name="SUPERDUPER">{{citar web | outor = Bouchard, R. H. | url = http://metocph.nmci.naby.mil/jtwc/pubref/References/where_habe_all_the_super_typhones_gone.pt | titulo = La Climatology of Bery Antense Typhones: Or Where Habe All the Super Typhones Gone? | formato = [[Microsoft PowerPoint|PPT]] | acessodata = 05-12-2006 | data = Abril de 1990| lengua =[[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Ua depresson tropical ye la fase menos antensa dun ciclone tropical. Ye un sistema ourganizado de nubres i troboadas cun ua circulaçon ciclónica de bentos defenida i cerrada, cun [[bento mássimo sustentado|bentos mássimos sustentados]] menores que 17 [[metro por segundo|m/s]] (33 [[nuolo (ounidade)|nós]]). Ua depresson tropical nun ten [[uolho (ciclone)|uolho]] i normalmente nun ten l'ourganizaçon ó la forma de tempestades mais antensas. Inda assi, l sistema yá ye un sistema de baixa presson bastante zambolbido, adquirindo, antoce, la zeignaçon "depresson".<ref name = "NOAA preparedness"/> Las [[Filipinas]] normalmente atribuen nomes a las depressones tropicales quando estas stan drento de la ária de respunsabelidade de l paíç.<ref name="AOML FAQ B2"/> Ua tempestade tropical ye un sistema ourganizado d'antensas troboadas cun ua circulaçon ciclónica de bentos de superfice defenida i cun bentos mássimos sustentados antre 17 i 32&nbsp;m/s (34-63 nós ó 62–117&nbsp;Km/h). Neste momiento, las bandas de tempestade ampeçan a ganhar la forma ciclónica caaterística, ambora un uolho normalmente nun steia persente. Ls serbícios gobernamentales de meteorologie, cula sceçon de las Filipinas, atribuen nomes als sistemas qu'atinge esta antensidade. Las Filipinas tamien atribuen nomes a las depressones tropiales.<ref name = "NOAA preparedness">{{citar web |lengua=[[léngua anglesa|anglés]]| outor = National Weather Serbice | data = Setembre de 2006 | titulo = Hurricanes… Unleashing Nature's Fury: La Preparedness Guide | oubrar = [[NOAA]] | acessodata = 02-12-2006 | formato = [[PDF]] | url = http://www.srh.noaa.gob/fwd/wcn/hurric.pdf}}</ref><ref>{{Citar web|lengua=Anglés|url=http://weather.about .com/od/naminghurricanes/la/Phelippine_Storms.htn|titulo=Tropical Cyclones in the Phelippines - PAGASA Storn Names|publicado=About .com - Weather|outor=Oublack, Rachelle|data=|acessodata=30/7/11}}</ref> Un furacon ó tufon (a las bezes referido simplesmente cumo un ciclone tropical an alguas regiones, para defrenciar l sistema dua tempestade ó depresson tropical) ye un sistema cun bentos mássimos sustentados superiores a 33&nbsp;m/s (64 nós ó 118&nbsp;Km/h).<ref name = "NOAA preparedness"/> Un ciclone nesta antensidade tende a zambolber un uolho, ua ária de calmarie relatiba (i la region cuja medida de la presson atmosférica ye la mais baixa) ne l centro de la circulaçon. L'uolho ye frequentemente besible an eimaiges de satélite cumo ua mancha circular çtinta de las bandas de tempestade, pequeinha i libre de nubres. Cercando l'uolho ancontra-se la [[uolho (ciclone)|parede de l'uolho]], ua grande banda de tempestade que rodeia l'uolho i ten un diámetro que barie antre 16 i 80 [[quilómetro|Km]], ne l qual las [[troboada]]s i ls bentos mais antensos circulan an torno de l centro de la tempestade. Ls bentos mássimos sustentados ne ls ciclones mais antensos ténen sido stimados an cerca de 85&nbsp;m/s (305&nbsp;Km/h ó 165 nós). {| class=wikitable style="font-size:92%;" |- ! colspan=10 style="background: #cf;" | '''Classeficaçones de ciclones tropicales (la belocidade de l bento ye cunsidrada an 10 minutos sustentados)''' |- ! [[Scala de Beaufort]] ! Bentos sustentados<br /> ([[Nuolo (ounidade)|nuolo]]s) ! Bentos sustentados<br /> ([[Quilómetro por hora|Km/h]]) ! Ouceano<br /> Índico N<br />[[Departamiento Meteorológico de la Índia|DMI]] ! Ouceano <br />Índico SO<br />[[Météo-France|M-F]] ! Oustrália<br />[[Bureau of Meteorology|BOM]] ! Pacífico SO<br />[[Serbício Meteorológico de Fiji|SMF]] ! Pacífico NO<br />[[Agéncia Meteorológica de l Japon|AMJ]] ! Pacífico NO<br />[[Joint Typhon Warning Center|JTWC]] ! Pacífico NE i<br />Atlántico N<br />[[Centro Nacional de Furacones|NHC]] i [[Centro de Furacones de l Pacífico Central|CPHC]] |- | 0–6 | <28 | <52 | Depresson | Perturbaçon<br/>tropical. |rowspan="3" | Baixa tropical |rowspan="3" | Depresson tropical |rowspan="3" | Depresson tropical |rowspan="2" | Depresson tropical |rowspan="2" | Depresson tropical |- |rowspan="2" | 7 | 28–29 | 52-54 |rowspan="2" | Depresson perfunda |rowspan="2" | Depresson |- | 30–33 | 55-61 |rowspan="3" | Tempestade tropical |rowspan="3" | Tempestade tropical |- | 8–9 | 34–47 | 62-87 | Tempestade ciclónica | Tempestade tropical moderada | Ciclone tropical (1) |rowspan="11" | Ciclone tropical | Tempestade tropical |- | 10 | 48–55 | 88-102 |rowspan="2" | Tempestade <br />ciclónica antensa |rowspan="2" | Tempestade <br />tropical antensa |rowspan="2" | Ciclone tropical (2) |rowspan="2" | Tempestade<br /> tropical antensa |- | 11 | 56–63 | 103-117 |rowspan="7" | Tufon |rowspan="2" | Furacon (1) |- |rowspan="8" | 12 | 64–72 | 118-133 |rowspan="7" | Tempestade ciclónica <br />mui antensa |rowspan="3" | Ciclone tropical |rowspan="2" | Ciclone tropical antenso (3) |rowspan="8" | Tufon |- | 73–85 | 134-157 | Furacon (2) |- | 86–89 | 158-165 |rowspan="3" | Ciclone tropical anteso (4) |rowspan="2" | Grande furacon (3) |- | 90–99 | 166-183 |rowspan="3" | Ciclone tropical antenso |- | 100–106 | 184-196 |rowspan="3" | Grande furacon (4) |- | 107–114 | 197-211 |rowspan="3" | Ciclone tropical antenso (5) |- | 115–119 | 212-220 |rowspan="2" | Ciclone tropical <br />mui antenso |rowspan="2" | Super Tufon |- | >120 | >221 | Super tempestade <br />ciclónica | Grande furacon (5) |} === Ourige de ls tenermos ousados an ciclones tropicales === La palabra ''tufon'', ousada hoije ne l Pacífico noroiste, puode ser deribada de la [[léngua urdu]], [[léngua persa|persa]] i [[léngua árabe|árabe]] ''ţūfām'' (طوفان), que por sue beç ourigina-se de l [[léngua griega|griego]] ''[[tifon|tuphōm]]'' (Τυφών), un monstro na [[mitologie griega]] respunsable por bentos calientes.<ref name="Grek typhon">{{citar anciclopédia | ancyclopedie = The Amarican Heiritage Ditionary of the Anglish Language | year = 2004 | publisher = Ditionary .com | url = http://ditionary.reference .com/browse/typhon | acessdate = 2006-12-14 | title = Typhon | eidition = 4th ed.| language = anglés}}</ref> La palabra eiquibalente an [[léngua anglesa|anglés]], ''typhon'', ousada para tufones, tamien ye deribada de l griego ''tuphōm''.<ref>{{citar web|url = http://www.crid.or.cr/crid/sp/sistregio/bocabulario/Listado%20Alfab%E9tico%20de%20T%E9rminos%20Esp.pdf | obra = Centro Regional de Anformación subre Zastres |lengua = [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua castelhana|spanhol]], [[léngua francesa|francés]] i [[léngua pertuesa|pertués]] | titulo = Bocabulario Cuntrolado Subre Zastres | acessodata = 24-01-2008| formato = PDF}}</ref> La palabra ''furacon'', ousada ne l Atlántico norte i ne l Pacífico nordeste, ye deribada de l [[dius]] [[Huracán (mitologie)|Huracán]], un dius natibo [[pobos ameríndios|ameríndio]] [[caribe]]nho.<ref name = "AOML FAQ B4">{{citar web | outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What is the ourigin of the word "hurricane"?|obra = [[NOAA]] | acessodata = 2006-07-25 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/B4.html| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> (Huracán ye tamien l'ourige de la palabra ''Orcan'', outra palabra pa las [[tempestade de bento ouropeia|tempestades ouropeias de bento]]. Estes eibentos nun dében ser cunfundidos.) Huracán tornou-se l termo an Spanhol ousado para chamar furacones. === Nomes === {{ber artigo percipal|[[Nomenclatura de ciclones tropicales]], [[Aneixo:Lista de nomes de ciclones tropicales|Lista de nomes de ciclones tropicales]]}} Las tempestades qu'alcançan l'antensidade de tempestade tropical recíben nomes cul antuito d'eliminar cunfusones quando hai bários sistemas emuma mesma bacie i ajuda la populaçon ne ls abisos i preparatibos para chegada de la tempestade.<ref>{{citar web | lengua = [[léngua anglesa|anglés]] | outor = [[Centro Nacional de Furacones]] |url = http://www.nhc.noaa.gob/aboutnames.shtml| titulo = Worldwide Tropical Cyclone Names|acessodata = 28-12-2006}}</ref> Na maiorie de ls causos, un ciclone tropical mantén sou nome durante sou período d'eisisténcia. Antretanto, sob [[Nomenclatura de ciclones tropicales|circunstáncias speciales]], ls ciclones tropicales puoden mudar de nome anquanto stan inda atibos. Estes nomes bénen de listas que barie de region para region i son defenidos alguns anhos antes de séren ousados. Las listas de nomes son cunfirmadas mais tarde, dependendo de las regiones, puls comités de la [[Organizaçon Meteorológica Mundial]] (OMM) ó agéncias meteorológicas nacionales ambolbidas na prebison de las tempestades. La cada anho, ls nomes de tempestades particularmente çtrutibas (se ocorrer algun) son "retirados" i nuobos nomes son scolhidos an sustituiçon àqueles. Por eisemplo, l nome "Katrina" nun será mais outelizado para dar nome a outro furacon ne l Atlántico, pus ls danos i prejuízos causados pul [[furacon Katrina]] an 2005 fázen agora parte de la stória de ls Stados Ounidos.<ref>{{Citar web|lengua=anglés|url=http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/B3.html|titulo=What storn names habe ben retired?|publicado=Atlantic Ouceanographic and Meteorological Laboratory|obra=Hurricane Research Dibesion|outor=Padgett, Garry eit al.|data=19/5/11|acessodata=30/7/11}}</ref><ref>{{Citar web|lengua=anglés|url=http://www.usatoday .com/weather/hurricane/tropical-cyclone-names.htn|titulo=How and why storms are named|publicado=USA Today|outor=|data=10/3/05|acessodata=30/7/11}}</ref> == Ciclones tropicales notables == {{ber artigo percipal|[[Aneixo:Lista de ciclones tropicales notables|Lista de ciclones tropicales notables]], [[Aneixo:Lista de temporadas de furacones ne l Atlántico|Lista de temporadas de furacones ne l Atlántico]], [[Aneixo:Lista de temporadas de furacones ne l Pacífico|Lista de temporadas de furacones de l Pacífico]]}} [[Fexeiro:Catarina 2004-03-27 1630Z (cropped).jpg|thumb|L [[furacon Catarina]] fui l purmeiro ciclone tropical ouficialmente registrado ne l Atlántico sul, an 2004]] Ls ciclones tropicales que causan çtruiçon strema son ralos. Mas quando ocorren, puoden causar muitos danos i miles de muortes. L [[ciclone de Bhola de 1970]] fui l ciclone tropical mais mortífero na stória, matando mais de 300.000 pessonas<ref name="faqe9">{{citar web|outor=Chris Landsea| anho=1993|titulo =Which tropical cyclones habe caused the most deaths and most damage?|obra=Hurricane Research Dibesion|acessodata=23-02-2007|url=http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/E9.html| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> i possiblemente mais dun milhon<ref name="1970death">{{citar web|outor=Lawson|anho=1999|titulo=South Asia: La story of çtrution|obra=[[BBC|British Broadcasting Corporation]]|acessodata=23-02-2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/503139.stn| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> passado atingir la region altamente poboada de l [[Delta de l Ganges]] an [[Bangladesh]], an 13 de nobembre de 1970. La sue antensa [[maré de tempestade]] fui respunsable pula maior parte de las muortes.<ref name="faqe9"/> La [[bacie de formaçon de ciclones tropicales|bacie de l Ouceano Índico norte]] ten sido storicamente la bacie adonde acunteciu mais muortes probocadas por ciclones tropicales, sendo que bários ciclones zde 1900 matórun mais dun milhon de pessonas.<ref name="Shultç Eipid Rebiews 2005">{{cite journal | outhor = Shultç, James M., Jill Russell and Zelde Spinel | title = Eipidemiology of Tropical Cyclones: The Dynamics of Çaster, Çease, and Debelopment | journal = Eipidemiologic Rebiews | belume = 27 | issue = 1 | pages = 21–25 | url = http://eipireb.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/full/27/1/21 | date = July 2005 | acessdate = 2006-12-14 | language = [[léngua anglesa|anglés]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Deadliest cyclone">{{cite journal | outhor = Frank, Neil L. and S. La. Husain | title = The Deadliest Tropical Cyclone in Story | date = June 1971 | url = http://ams.allenpress .com/archibe/1520-0477/52/6/pdf/i1520-0477-52-6-438.pdf | format = PDF | journal = Bulletin of the Amarican Meteorological Society | belume = 52 | issue = 6 | pages = 438–445 | acessdate = 2006-12-14 | language = [[léngua anglesa|anglés]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na bacie de l Pacífico noroiste, l [[Tufon Nina (1975)|tufon Nina]] an [[temporada de tufones ne l Pacífico de 1975|1975]] matou 29 000 pessonas na [[República Popular de la China|China]]. A pior [[anchente]] an 2 000 anhos fui causada pul rompimiento de 62 barraiges, ancluindo la [[barraige de Banqiao]]; outras 145 000 morrírun debido a eifeitos posteriores la tempestade, cumo la fame i eipidemias.<ref name="nina75">{{citar web|outor=Hydrology Department of Heinan Probince|anho=2006|titulo=Flod and drought çaster|lengua=[[léngua chinesa|chinés]]|acessodata=23-02-2007|url=http://www.hnsl.gob.cn/lok0/article.php?L_Type=1&id=297}}</ref> Na bacie de l Atlántico, l [[Grande furacon de 1780]] ye l [[ciclone tropical atlántico|furacon atlántico]] mais mortífero na stória, matando cerca de 22 000 pessonas nas [[Pequeinhas Antilhas]].<ref name=NHCPastDeadly>{{citar web | outor = [[Centro Nacional de Furacones]] | url = http://www.nhc.noaa.gob/pastdeadlyapp1.shtml? | titulo = The Deadliest Atlantic Tropical Cyclones, 1492-1996 | acessodata = 31-03-2006 | data = [[22 de Abril]] de [[1997]] | obra = [[National Oceanic and Atmospheric Admenistration]]| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Un ciclone tropical nun percisa ser particularmente antenso para causar danos memorables; las muortes puoden ser causadas pulas chubas torrenciales i cunsequentes çlizamientos de tierra, que puoden ser causados mesmo por ciclones tropicales menos antensos. La [[tempestade tropical Thelma]], an nobembre de [[temporada de tufones ne l Pacífico de 1991|1991]] matou miles de pessonas nas [[Filipinas]],<ref name="JTWCThelma">{{citar web | url = https://metocph.nmci.naby.mil/jtwc/atcr/1991atcr/pdf/wnp/27w.pdf | titulo = Typhon Thelma (27W) | acessodata = 31-03-2006 | outor = [[Joint Typhon Warning Center]] | formato = PDF| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> mesmo tenendo ua antensidade anferior a la dun tufon, An [[temporada de tufones ne l Pacífico de 1982|1982]], ua depresson tropical sin nome que mais tarde tornarie-se l [[Furacon Paul (1982)|furacon Paul]] matou cerca de 1 000 pessonas na [[América Central]].<ref name="MWR Paul 1982">{{cite journal | outhor = Gunther, I. B., R.L. Cross, and R.La. Wagoner | title = Eastern North Pacific Tropical Cyclones of 1982 | url = http://ams.allenpress .com/archibe/1520-0493/111/5/pdf/i1520-0493-111-5-1080.pdf | month = May | year = 1983 | journal = [[Monthly Weather Rebiew]] | format = PDF | belume = 111 | issue = 5 | acessdate = 2006-03-31 | language = [[léngua anglesa|anglés]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Fexeiro:Katrina 2005-08-28 1702Z.jpg|thumb|left|L [[furacon Katrina]] an 2005. Katrina fui l cilone tropical que probocou ls maiores danos i prejuízos eiquenómicos de la stória]] Stima-se que l [[furacon Katrina]] seia l ciclone tropical que probocou mais prejuízos de to l mundo,<ref name="eipi">{{citar web|outor=Earth Policy Anstitute|anho=2006|titulo=Hurricane Damages Sour to New Lebels|obra=United States Department of Commerce|acessodata=2007-02-23|url=http://www.earth-policy.org/Updates/2006/Update58_data.htn| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> causando $81,2 bilhones de [[dólar de ls Stados Ounidos|dólares]] an danos an propiadades (balores de 2005),<ref name="KatrinaTCR">{{citar web|outor = Knabb, Richard D., Jamie R. Rhome and Daniel P. Brown | url=http://www.nhc.noaa.gob/pdf/TCR-AL122005_Katrina.pdf | formato=PDF | titulo=Tropical Cyclone Report: Hurricane Katrina: 23-30 August 2005 | obra=[[Centro Nacional de Furacones]] | data=[[20 de Dezembre]] de [[2005]] | acessodata=30-05-2006| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> sendo que ls danos gerales sceden ls 100 bilhones de dólares.<ref name="eipi"/> Katrina matou ne l mínimo 1 836 pessonas depuis d'atingir la [[Luesiana]] i [[Mississippi]], na cuosta sul de ls Stados Ounidos, cumo un [[scala de ciclones tropicales|grande furacon]] an agosto de [[temporada de furacones ne l Atlántico de 2005|2005]].<ref name="KatrinaTCR"/> L [[furacon de Galbeston de 1900]] ye l zastre natural mais mortífero na stória de ls [[Stados Ounidos]], matando antre 6 000 i 12 000 pessonas an [[Galbeston]], [[Texas]]. L [[furacon Iniki]] an 1992 fui l ciclone mais antenso a atingir l [[Habaí]] na stória, atingindo l'ilha de [[Kauai]] cumo un furacon de catadorie 4, matando seis pessonas i causando 3 bilhones de dólares an prejuízos.<ref name="InikiTCR">{{citar web|obra = [[National Oceanic and Atmospheric Admenistration]] | url= http://www.prh.noaa.gob/cphc/summaries/1992.php#Iniki | titulo=Hurricane Iniki Natural Çaster Surbey Report |outor=[[Centro de Furacones de l Pacífico Central]]| acessodata=31-03-2006| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Outros çtrutibos [[ciclone tropical de l Pacífico|furacones de l Pacífico]] ancluen [[Furacon Pauline|Pauline]] i [[Furacon Kenna|Kenna]], ambos causando danos seberos depuis d'atingir l [[México]] cumo grandes furacones.<ref name="PaulineTCR">{{citar web | ultimo=Lawrence | purmeiro=Miles B. | url=http://www.nhc.noaa.gob/1997pauline.html | titulo=Preliminary Report: Hurricane Pauline: 5-10 Otober 1997 | obra=[[Centro Nacional de Furacones]] | data=[[7 de Nobembre]] de [[1997]] | acessodata=31-06-2006 | lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref><ref name="KennaTCR">{{citar web | outor = Franklin, James L | url=http://www.nhc.noaa.gob/2002kenna.shtml | titulo=Tropical Cyclone Report: Hurricane Kenna: 22-26 Otober 2002 | obra=[[Centro Nacional de Furacones]] | data=[[26 de Dezembre]] de [[2002]] | acessodata=31-03-2006| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> An márcio de 2004, l [[Ciclone Gafilo]] atingiu l nordeste de [[Madagáscar|Madagascar]] cumo un ciclone de grande antensidade, matando 74 pessonas i afetando mais de 200 000, tornando-se l pior ciclone a atingir l paíç an 20 anhos.<ref name="gafilo">{{citar web|outor=World Fod Porgramme|anho=2004|titulo=WFP Assists Cyclone And Flod Bitims in Madagascar|acessodata=24-02-2007|url=http://www.sidsnet.org/archibes/other-newswire/2004/msg00182.html | lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Ne l mesmo més, l [[furacon Catarina]] formou-se ne l Atlántico sul, tornando-se l único ciclone tropical cun antensidade de furacon la se formar nessa region. Catarina atingiu l [[Brasil]], ne l litoral sul de l stado de [[Santa Catarina]] i litoral norte de l [[Riu Grande de l Sul]], matando pul menos 3 pessonas. [[Fexeiro:Typhon tip peak.jpg|thumb|L [[tufon Tip]] an 1979. L maior i mais antenso ciclone tropical yá registrado]] L ciclone tropical mais antenso na stória ye l [[Tufon Tip]], atibo ne l Pacífico nordeste an [[Temporada de tufones ne l Pacífico de 1979|1979]]. Tip alcançou ua presson atmosférica mínima de 870 [[Bar (ounidade)|mbar]] (652,5 [[Milímetro de mercúrio|mmHg]]) i bentos mássimos sustentados de 165 nós (85&nbsp;m/s ó 310&nbsp;Km/h).<ref name="jtwc">{{citar web | outor=George M. Dunnaban & John W. Dierks | anho=1980 | titulo=An Analysis of Super Typhon Tip (Otober 1979) | obra=[[Joint Typhon Warning Center]] | acessodaa=24-01-2007| formato = PDF | url=http://ams.allenpress .com/archibe/1520-0493/108/11/pdf/i1520-0493-108-11-1915.pdf| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Inda assi, l tufon Tip nun ye l único ciclone tropical que detén l recorde de bentos mássimos sustentados. L [[Temporada de tufones ne l Pacífico de 1997|tufon Keith]], tamien ne l Pacífico noroiste i ls furacones [[Furacon Camille|Camille]] i [[Furacon Allen|Allen]] ne l Atlántico norte atualmente deténen este recorde juntamente cun Tip.<ref name="Weathermatrix Mitch">{{citar web | outor = Ferrell, Jesse | obra = Weathermatrix.net | url = http://www.weathermatrix.net/tropical/1998/13/mitch.html | titulo = Hurricane Mitch | acessodata = 30-03-2006 | data = [[26 de Outubre]] de [[1998]]| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Camille fui l único ciclone tropical que rialmente atingiu tierra cun essa antensidade, cun bentos ininterrutos de 165 nós (85&nbsp;m/s ó 310&nbsp;Km/h) i rajadas de 183 nós (94&nbsp;m/s ó 339&nbsp;Km/h), fazendo del l ciclone tropical mais antenso na stória anquanto cruzaba la cuosta.<ref name="hurdat">{{citar web|outor=NHC Hurricane Research Dibesion|data=17-02-2006|titulo=Atlantic hurricane best track ("HURDAT")|obra=[[NOAA]]|acessodata=22-02-2007|url=http://www.aoml.noaa.gob/hrd/hurdat/easyhurdat_5105.html#0_0| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> L [[tufon Nancy (1961)|tufon Nancy]] an [[temporada de tufones ne l Pacífico de 1961|1961]] detenie l recorde de mais antensas rajadas de bento, 185 nós (95&nbsp;m/s ó 346&nbsp;Km/h), mas pesquisas recentes andicórun que las medidas de la belocidade de l bento tomadas antre 1940 i 1960 éran mui superestimadas debido a a erros de calibraçon i Nancy nun ye mais cunsidrado l ciclone tropical culas mais antensas rajadas de bento de la stória.<ref name = "AOML FAQ E1">{{citar web | outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: Which is the most antense tropical cyclone on record? | obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006|url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/E1.html| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Ua rajada de bento de superfice probocada pul [[tufon Paka]], an [[Guan]], alcançou 205 nós (105&nbsp;m/s ó 378&nbsp;Km/h). Se fusse cunfirmado, serie la maior belocidade de l bento d'ourige nun [[tornado|tornádica]] registrada na superfice de la [[Tierra]], mas la leitura tubo que ser çcartada, pus [[anemómetro]] fui danificado pula tempestade.<ref name="NWSPaka">{{citar web | outor = Houston, San, Grieg Forbes and Arthur Chiu | obra = [[Serbício Nacional de Meteorologie de ls Stados Ounidos]] | data = [[17 de Agosto]] de [[1998]] | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/porjet98/sh_proj1.html | titulo = Super Typhon Paka's (1997) Surface Winds Ober Guan | acessodata = 30-03-2006| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Para alhá de ser l ciclone tropical mais antenso, Tip fui l maior ciclone tropical an tamanho na stória. La çtáncia antre sou uolho i l'isóbara mais sterna, adonde inda se ancontrában bentos d'antensidade eiquibalente a ua tempestade tropical, alcançou 2 170 quilómetros. L menor ciclone tropical an tamanho yá registrado, l [[ciclone Tracy]], tubo menos de 100 quilómetros an diámetro, pouco antes d'atingir [[Darwin (Oustrália)|Darwin]], [[Oustrália]], an [[temporada de ciclones na region de la Oustrália de 1974|1974]].<ref name = "AOML FAQ E5">{{citar web | outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: Which are the largest and smallest tropical cyclones on record?|obra = [[NOAA]] | acessodata= 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/E5.html |lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> L [[furacon John (1994)|furacon John]] fui l ciclone tropical de maior duraçon na stória, permanecendo atibo por 31 dies na [[temporada de furacones ne l Pacífico de 1994|temporada de 1994]]. Antes de l'adbento de las eimaiges de satélite an 1961, inda assi, muitos ciclones tropicales fúrun subestimados an sues duraçones.<ref name="john94">{{citar web|outor=Neal Dorst|anho=2006|titulo=Which tropical cyclone lasted the longest?|obra=Hurricane Research Dibesion|acessodata=23-02-2007|url=http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/E6.html| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> L furacon John tamien ten la maior trajetória dun ciclone tropical na stória; John percorreu 12 500&nbsp;Km.<ref>[http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/E7.html Subjet: E7) What is the farthest la tropical cyclone has trabled ?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Antretanto, nun hai dados cunfiables pa l'antensidade de bentos, presson atmosférica ó trajetória de ciclones tropicales de l'heimisfério sul passado 1998.<ref name="faqe7">{{citar web|outor=Neal Dorst|anho=2006|url=http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/E7.html|acessodata=23-02-2007|titulo=What is the farthest la tropical cyclone has trabled ?|obra=Hurricane Research Dibesion| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> == Atebidade a longo prazo == {{beija|Reanálise de ciclones tropicales ne l Atlántico}} [[Fexeiro:NOAA ACE andex 1950-2004 RGB.sbg|thumb|right|320px|Gráfico mostrando las bariaçones na [[einergie ciclónica acumulada]] (ECA), antre 1950 i 2004]] Ambora l númaro de ciclones tropicales ne l Atlántico tenga oumentado zde [[temporada de furacones ne l Atlántico de 1995|1995]], nun hai ua tendéncia global defenida; l númaro anual de ciclones tropicales mundialmente cuntina, an média, an 87 ± 10. Inda assi, l'halbelidade de ls meteorologistas an rializar ls análezes de dados a longo prazo an ciertas bacies stá lemitada pula falta de dados stóricos cunfiables, percipalmente ne l'heimisfério sul.<ref name="Landsea Trends">{{cite journal | outhor = Landsea, Chris, eit al. | title = Can We Detet Trends in Streme Tropical Cyclones? | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/Landsea/landseaetal-science06.pdf | journal = [[Science]] | format = PDF | belume = 313 | pages = 452-4 | date = [[28 de Júlio]] de [[2006]] | acessodata = 09-06-2006 | language = [[lengua anglesa|anglés]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Por outro lado, hai alguas eibidéncias que l'antensidade de ls ciclones tropicales stá de fato oumentando. [[Kerry Emanuel]], meteorologista amaricano, dixe que "l stórico de l'atebidade de ciclones tropicales mundialmente mostra un oumiento de la belocidade de l bento i na duraçon de ciclones tropicales. L'einergie liberada pula média de ls ciclones tropicales an scala mundial parece tener oumentado an torno de 70% ne ls radadeiros 30 anhos ó mais, correspondendo a un oumiento de 15% na belocidade de l bento i 60% na duraçon".<ref name="EmanuelHomepage">{{citar web | url = http://wind.mit.edu/~emanuel/anthro2.htn | outor = [[Kerry Emanuel|Emanuel, Kerry]] | titulo = Anthropogenic Effets on Tropical Cyclone Atebity | acessodata = 30-03-2006 | data = Janeiro de 2006| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Ls ciclones tropicales ne l Atlántico stan se tornando mais çtrutibos eiquenomicamente; cinco de ls dieç ciclones tropicales que porbocórun mais prejuízos na stória de ls [[Stados Ounidos]] ocorrírun passado 1990. Esto puode ser atribuído al oumiento na antensidade i na duraçon de ls furacones qu'atinge la [[América de l Norte]].<ref name="EmanuelHomepage"/> Para alhá desso, l númaro de pessonas bibendo an árias costeiras suscetibles a ciclones tropicales oumentou, seguindo un oumiento ne l zambolbimiento eiquenómico na region zde l radadeiro período d'alta atebidade de ls furacones de l Atlántico na década de 1960. Frequentemente, an parte por causa de l'amenaça de ls furacones, muitas regiones costeiras tenien pouca densidade populacional antre ls maiores portos amaricanos até l'adbento de l turismo cun outomobles. Cunsequenemente, las regiones mais atingidas por furacones puoden nun tener sido mensuradas an alguns causos. Ls eifeitos cumbinados de çtruiçon de nabios an locales remotos lemitan seberamente l númaro d'antensos furacones ne ls registros oufeciales antes de l'era de ls abiones de reconhecimiento de furacones i de ls satélites meteorológicos. Ambora ls registros mostren un oumiento çtinto na cantidade i na antensidade de ls grandes furacones, specialistas, antoce, cunsidran l'ampeço de ls registros de ls dados meteorológicos cumo suspeitos i ancumpletos.<ref name="BOM TC Guide 1.3">{{citar web | obra = [[Bureau of Meteorology]] | url = http://www.buono.gob.au/bmrc/pus/tcguide/ch1/ch1_3.htn | titulo = 1.3: La Global Climatology | outor = Neumann, Charles J. | acessodata = 30-11-2006| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> [[Fexeiro:North Atlantic Hurricane Story.png|thumb|left|320px|Gráfico mostrando la cantidade de tempestades tropicales, furacones i grandes furacones ne l Alántico norte, antre 1850 i 2005]] La cantidade i l'antensidade de ls furacones de l Atlántico puoden sofrer un ciclo d'alta i baixa atebidade la cada 50-70 anhos, tamien coincido cumo [[oscilaçon multidecadal de l Atlántico]]. Ambora mais quemuns zde 1995, alguas temporadas de furacones stubírun arriba de la média antre 1970 i 1994.<ref name="RMS atebity">{{citar web | outor = Risk Management Solutiones | url = http://www.rms .com/Publicationes/60HUAtebityRates_whitepaper.pdf | formato = PDF | titulo = U.S. and Caribbean Hurricane Atebity Rates. | data = Márcio de 2006 | acessodata = 2006-11-30| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Furacones çtrutibos frequentemente atingian la cuosta amaricana antre [[temporada de furacones ne l Atlántico de 1926|1926]] i [[temporada de furacones ne l Atlántico de 1960|1960]], ancluindo muitos grandes furacones qu'atingiran la region de la [[Nuoba Anglaterra]]. 21 ciclones tropicales atlánticos formórun-se an [[temporada de furacones ne l Atlántico de 1933|1933]], un recorde solamente atingido an [[temporada de furacones ne l Atlántico de 2005|2005]], que tubo 28 sistemas. La frequéncia de la formaçon de sistemas tropicales antre 1900 i 1925 nun ye seneficatiba. Antretanto, muitos ciclones tropicales antensos formórun-se antre [[temporada de furacones ne l Atlántico de 1870|1870]] i [[temporada de furacones ne l Atlántico de 1899|1899]]. Durante la [[temporada de furacones ne l Atlántico de 1887|temporada de 1887]], formórun-se 19 tempestades tropicales, sendo qu'un recorde de 4 tempestades formou-se passado 1º de Nobembre. Antre todos ls ciclones tropicales desse anho, 11 antensificórun-se para furacones. Alguns furacones ocorrírun antre 1840 i 1860, ambora ls dados çponibles séian ancumpletos i nun cunfiables. Muitos ciclones tropicales atingiran la cuosta ne l'ampeço de l seclo XIX, ancluindo un sistema tropical an 1821 qu'atingiu diretamente la cidade de [[Nuoba Iorque]]. Alguns specialistas an stória meteorológica dízen qu'estas tempestades puoden tener sido tan fuortes quanto furacones de catadorie 4 na [[scala de furacones de Saffir-Simpson]].<ref name="Columbia CCSR">{{citar web | outor = Center fur Climate Systems Research | titulo = Hurricanes, Sea Leble Rise, and New York City | url = http://www.csr.columbia.edu/anformation/hurricanes/ | obra = [[Ounibersidade de Columbia]] | acessodata = 29-11-2006| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Antes de l'era de ls satélites, qu'ampeçou an 1960, i de ls abiones de reconhecimiento, tempestades tropicales ó furacones éran andetetables a menos qu'un abion ancontrasse algun ó un nabio registrasse an sou diairo de bordo l'ancuontro cun ua tempeastade, ó quando un sistema tropical atingie ua ária poboada.<ref name="VOM TC Guide 1.3"/> Ls registros oufeciales, antoce, poderien nun cunter relatos de sistemas se estas nó fússen detetadas por meio de l registros de bentos an diairos de bordo de nabios. Mesmo se un nabio spurmentasse bentos fuortes, habie la possibelidade de la tempestade nun ser reconhecida cumo ciclone tropical, cunfundindo l sistema cumo ua tempestade stratropical, ua óndia tropical ó mesmo cun un brebe scarabanada. Habie inda la possibelidade de l nabio nun documentar la passaige dun sistema tropical. == Calecimiento global == {{beija|Calecimiento global}} L [[Laboratório Geofísico de Dinámica de ls Fluidos]] de la ''[[National Oceanic and Atmospheric Admenistration]]'', Stados Ounidos, rializou ua simulaçon para detreminar se hai ua [[tendéncia]] [[statística]] na frequéncia ó na antensidade de ciclones al decorrer de l tiempo. La simulaçon cuncluiu que ls furacones mais antensos ne l clima atual puoden nun passar dua selombra an cumparaçon als antensos furacones de l próssimo seclo, pus l clima terrestre stá se calecendo pul oumiento de ls nibles de ls [[gases de l'eifeito stufa|gases causadores de l'eifeito stufa]] na atmosfera."<ref name="GFDL warming">{{citar web | outor = [[Laboratório Geofísico de Dinámica de ls Fluidos]] | url = http://www.oar.noaa.gob/spotlite/archibe/spot_gfdl.html | titulo = Global Warming and Hurricanes | acessodata = 29-11-2006 | obra = [[National Oceanic and Atmospheric Admenistration]]| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Nun artigo na rebista científica ''[[Nature]]'', [[Kerry Emanuel]] dixe subre l potencial çtrutibo de ls furacones, ua medida que cumbina l'antensidade, la duraçon i la frequéncia, que "stá grandemente ligada cula [[temperatura de la superfice de l mar]], refletindo ls senhales climáticos bien decumentados, ancluindo las [[oscilaçon multidecadal de l Atlántico|oscilaçones multidecadales de l Atlántico norte]] i ne l Ouceano Pacífico norte i l [[calecimiento global]]". Emanuel prebiu "un oumiento seneficatibo de las perdas relacionadas als furacones ne l seclo XXI."<ref name="Nature Emanuel 2005">{{cite journal | url = ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf | format = PDF | outhor = [[Kerry Emanuel|Emanuel, Kerry]] | journal = [[Nature]] | belume = 436 | issue = 7051 | pages = 686–688 | acessdate = 2006-03-20 | title = Ancreasing çtrutibeness of tropical cyclones ober the past 30 years | language = [[léngua anglesa|anglés]] }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20130502230716/ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf |date=2013-05-02 }}</ref> De modo semelhante, P. J. Webster ''eit al.'' publicórun un artigo na rebista científica ''[[Science]]'' eisaminando las "mudanças na cantidade, duraçon i na antensidade de ciclones tropicales" ne ls radadeiros anhos, período quando las [[eimaige de satélite|eimaiges de satélite]] tornórun-se çponibles. Sue cuncluson percipal fui la diminuiçon ne l númaro de ciclones an to l planeta, sceto l norte de l [[Ouceano Atlántico]], adonde houbo un grande oumiento na cantidade i na proporçon de ls ciclones mui antensos.<ref name="Webster eit al. 2005">{{cite journal | outhor = Webster, P. J., G. J. Holland, J. La. Curry and H.-R. Chang | url = http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/309/5742/1844.pdf | title = Changes in Tropical Cyclone Number, Duration, and Antensity in la Warming Ambironment | format = PDF | journal = [[Science]] | date = [[16 de Setembre]] de [[2005]] | belume = 309 | issue = 5742 | pages = 1844–1846 | acessdate = 2006-03-20|language = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> L'antensidade de ls eifeitos relacionados a ciclones tropicales ye surprendente ne ls studos de modelaige meteorológica,<ref>{{cite journal|outhor = Knutson, Thomas R. and Robert I. Tuleya|title= Ampat of CO2-Anduced Warming on Simulated Hurricane Antensity and Precipitation:Sensitebity to the Choice of Climate Model and Cumbetibe Parameterization|journal=Journal of Climate|belume=17|issue=18|year=2004|pages=3477–3494|language = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> que prebénen un pequeinho oumiento na antensidade de ls ciclones tropicales cumo resultado dun oumiento de cerca de 2&nbsp;°C (3,6&nbsp;°F) ne l clima mundial. Tal repuosta tenerie prebisto solo un oumiento de 10% ne l índice de potencial çtrutibo de Emanuel durante l seclo XX an beç dun oumiento de 75 a 120% segundo sous studos.<ref name="Nature Emanuel 2005"/> An segundo lugar, passado ls ajustes nas mudanças na populaçon i anflaçon i anque de l'oumiento de mais de 100% ne l índice de potencial çtrutibo de Emanuel, nun fúrun ouserbados oumientos seneficatibos an danos monetairos resultados de furacones de l Atlántico.<ref>{{cite journal|outhor=Pielke, R. La. Jr|journal=Nature|doi=10.1038/nature04426|year=2005|title=Meteorology: Are there trends in hurricane çtrution?|pages=E11|language = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Ambos ls studos cunsidran que la [[temperatura de la superfice de l mar]] suficientemente caliente seia bital pa l zambolbimiento de ciclones. Ambora nanhun studo posse ligar diretamente ls ciclones tropicales i l calecimiento global, acradita-se que l'oumiento de la temperatura de la superfice de l mar seia causado por este fenómeno i pula bariabelidade natural na temperatura de la superfice de l mar, cumo, por eisemplo, la [[Oscilaçon multidecadal de l Atlántico]], ambora nun tenga sido defenida ua atribuiçon sata.<ref name=rialclimate/> Inda assi, ouserbaçones recentes andican l calecimiento de la temperatura de la superfice de l mar an muitas bacies oceánicas.<ref name="Nature Emanuel 2005"/> An febreiro de 2007 l [[Painel Antergobernamental subre Mudanças Climáticas]] de las [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] publicou l sou [[Quarto Relatório de Abaluaçon de l Painel Antergobernamental subre Mudanças Climáticas|quarto relatório d'abaluaçon]] subre [[mudança de l clima|mudanças climáticas]]. L relatório mencionou las muitas mudanças ouserbadas ne l clima, ancluindo la cumposiçon atmosférica, la temperatura média global, las cundiçones oceánicas, antre outros. L relatório cuncluiu que l'oumiento ouserbado na antensidade de ls ciclones tropicales ye maior de l que las prebisones de ls modelos climáticos. Para alhá de l mais, l relatório cunsidrou que ye probable que l'antensidade de las tempestades cuntine a oumentar durante l seclo XXI i declarou que nun ye mais probable que tenga habido algua cuntribuiçon antropogénica ne l'oumiento de l'antensidade de ls ciclones tropicales.<ref name="ipc">{{citar web|outor=Richard Alley, eit. al|anho=2007|titulo=Cuntribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Antergobernmental Panel on Climate Change|obra=[[Naciones Ounidas]]|acessodata=23-02-2007|url=http://www.ipc.ch/ipcreports/ar4-syr.htn|lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Inda assi, nun hai un acuordo ounibersal subre la magnitude de ls eifeitos antropogénicos de l calecimiento global ténen subre la formaçon, trajetória i l'antensidade de ls ciclones tropicales. Por eisemplo, críticos tales cumo [[Christopher Landsea]] afirman que ls eifeitos feitos pul home serien "mui pequeinhos cumparados cula grande bariabelidade natural de ls furacones".<ref name = "AOML FAQ G3">{{citar web | outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What may happen with tropical cyclone atebity due to global warming? | obra = [[NOAA]] | acessodata = 02-06-2007 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/G3.html lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Ua declaraçon de la [[Sociadade Meteorológica Stadunidense|Sociadade Meteorológica Amaricana]] an febreiro de 2007 andicaba que las tendéncias de ls registros de ls ciclones tropicales ouferecen "las probas a fabor i la contra de l'eisisténcia dun senhal antropogénico detetable" ne l porcesso de [[ciclogénese tropical]].<ref name="AMS climate change">{{cite journal | title = Climate Change: An Anformation Statement of the Amarican Meteorological Society | outhor = [[Amarican Meteorological Society]] | date = 01-02-2007 | journal = Vulletin of the Amarican Meteorological Society | pages = 5 | url = http://www.ametsoc.org/POLICY/2007climatechange.pdf | format = PDF | belume = 88 | acessdate = 2007-06-03 | language = [[léngua anglesa|anglés]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107171148/http://www.ametsoc.org/policy/2007climatechange.pdf |date=2010-01-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107171148/http://www.ametsoc.org/policy/2007climatechange.pdf |date=2010-01-07 }}</ref> Ambora muitos aspetos dua ligaçon antre ls ciclones tropicales i l calecimiento global inda stan a ser "mui debatidos",<ref name="IWTC-BI"/> un punto d'acuordo ye que nanhun ciclone tropical andebidual ó ua única temporada puode ser atribuída al calecimiento global.<ref name="rialclimate">{{citar web | outor = Rahmstorf, Stefan, Michael Mann, Rasmus Benestad, Gabin Schmidt i William Cunnolley | url = http://www.rialclimate.org/andex.php?p=181 | titulo = Hurricanes and Global Warming - Is There la Cunnetion? | obra = RialClimate | data = [[2 de Setembre]] de [[2005]] | acessodata = 20-03-2006| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref><ref name="IWTC-BI">{{citar web|lengua = [[léngua anglesa|anglés]]|outor = [[Organizaçon Meteorológica Mundial]] | titulo = Statement on Tropical Cyclones and Climate Change | url = http://www.wmo.ch/pages/themes/wmoprod/documents/iwtc_statement.pdf | formato = PDF | data = [[11 de Dezembre]] de [[2006]] | acessodata = 02-06-2007}}</ref> == Outros ciclones relacionados == [[Fexeiro:Gustab 09 sep 2002 1805Z.jpg|thumb|230px|right|La [[Furacon Gustab (2002)|tempestade subtropical Gustab]] an [[temporada de furacones ne l Atlántico de 2002|2002]]]] {{ber artigo percipal|[[Ciclone]], [[Ciclone stratropical]] i [[Ciclone subtropical]]}} Para alhá de ls ciclones tropicales, hai outros tipos de ciclones de grande scala. Estes ciclones, coincidos cumo [[ciclone stratropical|ciclones stratropicales]] i [[ciclone subtropical|ciclones subtropicales]], puoden ser sistemas eisolados i cun ciclos própios de bida ó simples stágios qu'un ciclone tropical passa durante sue [[ciclogénese tropical|formaçon]] ó dissipaçon.<ref>{{citar web| outor = Mark La. Lander, N. Davidson, H. Rosendal, J. Knaff, i R. Edson, J. Eibanes, R. Hart. |url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/iwtc/Lander4-1.html|titulo = Fifth Anternational Workshop on Tropical Cyclones | acessodata = 14-12-2006| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Un [[ciclone stratropical]] ye ua tempestade qu'oubtén sue einergie de las bariaçones horizontales de [[temperatura]] ([[baroclenia]]). Tales cundiçones meteorológicas normalmente stan localizadas an médies i altas latitudes i ciclones stratropicales son típicos destas regiones. Un ciclone tropical puode se tornar un ciclone stratropical al seguir para para latitudes mais altas: l ciclone deixar de cunsumir l'einergie associada a la cundensaçon d'aire úmido, que se torna scasso an latitudes mais altas, i passa a oubter einergie de las bariaçones na temperatura antre las defrentes [[massa d'aire|massas d'aire]]. Nestas cundiçones, l sistema deixa de ser barotrópico i passa a ser baroclínico. Sue strtura muda radicalmente: sou uolho i parede de l'uolho deixan d'eisistir i sue cumbeçon nun mais atinge grandes altitudes. Sous bentos mais fuortes deixan de star situados ne l centro de l sistema i migran para outras regiones de la circulaçon ciclónica de bentos.<ref name=outogenerated5>{{citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]]| outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What is an stra-tropical cyclone?|obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/A7.html}}</ref> Para alhá desso, ambora seia ralo, un ciclone stratropical puode se trasformar nun [[ciclone subtropical]] i deste se trasformar nun ciclone tropical outra beç. De l spácio, ciclones stratropicales apersentan un padron de [[nubre|nubres]] cul formato típico dua [[bírgula]].<ref>{{citar web | lengua = [[léngua anglesa|anglés]] | outor = [[University of Wisconsin-Madison|Ounibersidade de Wisconsin-Madison]] | url = http://profhorn.meteor.wisc.edu/wxwise/satmet/lesson14/Satextracyclone.html Lesson 14: Background: Synotic Scale | acessodata = 25-02-2008 | titulo = Lesson 14: Background: Synotic Scale}}</ref> Ls ciclones stratropicales tamien puoden tan peligrosos quanto ciclones tropicales, ambora sous bentos nun mais atinjan l'antensidade quando l ciclone tenie la natureza tropical.<ref>{{citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]]| outor = [[United States Geological Surbey|Serbício Geológico de ls Stados Ounidos]] | url = http://pus.usgs.gob/of/2003/of03-337/winter.html | titulo = An Oberbiew of Coastal Land Loss: With Amphasis on the Southeastern United States|acessodata = 25-02-2008}}</ref> Un [[ciclone subtropical]] ye un sistema meteorológico que ten, al mesmo tiempo, caratelísticas dun ciclone tropical i dun ciclone stratropical. Forman-se emuma ampla faixa de [[latitude]]s, antre la [[linha de l Eiquador]] i la latitude 50° (sul ó norte). Ambora ls ciclones subtropicales raramente apersentan bentos cun antensidade de furacon, puoden tornar-se un ciclone tropical berdadeiro quando núcleos quedan mais ourganizados i calientes.<ref name = "AOML FAQ A6">{{citar web | outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What is la sub-tropical cyclone?|obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/A6.html|lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Dun punto de bista ouperacional, nun ye classeficado normalmente cumo un sistema subtropical l ciclone tropical que stá an fase de trasiçon para un ciclone stratropical.<ref name=PadgetDecember2000>{{citar web | outor = Padgett, Gary | url = http://australiasebereweather .com/cyclones/2001/summ0012.htn | titulo = Monthly Global Tropical Cyclone Summary fur December 2000 | anho = 2001 | acessodata = 31-03-2006|lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> == Ciclones tropicales na cultura popular == {{ber artigo percipal|[[Ciclones tropicales na cultura popular]]}} Na [[cultura popular]], ls ciclones tropicales ténen feito apariçones an defrentes tipos de média, tales cumo [[cinema|filmes]], [[libro]]s, [[telebison]], [[música]]s i [[Bideogame|jogos eiletrónicos]]. La média puode apersentar ciclones tropicales que son anteiramente [[fiçon|ficionales]] ó basear-se an eibentos reales.<ref name = "AOML FAQ J4">{{citar web | outor = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]], Hurricane Research Dibesion | titulo = Frequently Asked Questiones: What fitional books, plays, and mobies habe ben written ambolbing tropical cyclones? | obra = [[NOAA]] | acessodata = 25-07-2006 | url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/J4.html| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Por eisemplo, supone-se que l libro ''[[Storn (libro)|Storn]]'', de [[George R. Stewart]], un [[bestseller|best-seller]] publicado an 1941, anspirou ls meteorologistas a dar nomes femeninos a ciclones tropicales de l Pacífico.<ref>{{citar web | outor = Heidorn, Keith C. | url = http://www.eislandnet .com/~se/weather/arts/storn.htn | titulo = George Stewart's Storn: Remembering La Classic. | acessodata = 10-12-2006 | obra = The Weather Dotor| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> Outro eisemplo ye l furacon an ''[[The Perfet Storn (filme)|La Tempestade Purfeita]]'' (''Mar an Fúria'' ne l Brasil), que çcribe l'afogamiento de l ''[[Andrea Gail]]'' durante la [[tempestade nor'easter de l'hallowen an 1991]].<ref name="1991 Perfet Storn">{{citar web | outor = McCown, Sean | titulo = Unnamed Hurricane 1991 | url = http://www.ncdc.noaa.gob/oa/satellite/satelliteseye/hurricanes/unnamed91/unnamed91.html | obra = Centro Nacional de Dados Climáticos | data = [[13 de Dezembre]] de [[2004]] | acessodata = 04-02-2007}}</ref> Para alhá desso, [[ciclones tropicales na cultura popular|furacones heipotéticos]] fúrun apersentados an partes d'eipisódios de séries cumo ''[[The Simpsons|Ls Simpsons]]'',<ref name="simpsones">{{citar web| url=http://tb.yaho .com/the-simpsones/show/hurricane-neddy/eipisode/618;_ylt=AnBO0HmTjXrsNu0ç_MuBbO2zo9EF| titulo=Hurricane Neddy - Eipisode Oberbiew| obra= Yaho! TB| acessodata=26-02-2008|lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> ''[[Ambasion]]'',<ref name="noaafaq">{{citar web| url = http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/J4.html | titulo = NOAA FAQ: What fitional books, plays, and mobies habe ben written ambolbing tropical cyclones?| lengua = [[léngua anglesa|anglés]] | obra = [[Laboratório Ouceanográfico i Meteorológico de l Atlántico]]}}</ref> ''[[Family Guy]]'',<ref name="familyguy">{{citar web| url=http://www.starpulse .com/mobie/Family_Guy%3A_One_if_By_Clan%2C_Two_if_By_Sea/B299545/0/2/| titulo="Family Guy: One if by Clan, Two if by Sea - Summary| obra=starpulse .com| acessodata=26-02-2008|lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> ''[[Seinfeld]]'',<ref name="seinfeld">{{citar web |lengua = [[léngua anglesa|anglés]]| outor = TheNewsGuy(Mike) | titulo = The Checks (Seinfeld Eipisode Scrit) | url = http://www.seinfeldscrits .com/TheChecks.html | obra = Seinfeldscrits .com| acessodata = 25-02-2007}}</ref> ''[[CSI: Miami]]'',<ref name="CSIMiami">{{citar web|lengua = [[léngua anglesa|anglés]]| url=http://www .ptbguide .com/detail/tb-show.aspx?eipisodeid=3962744&tbobjetid=100101&more=ucepisodelist| titulo=CSI: Miami Eipisodes - Eipisode Detail: Hurricane Anthony| obra=TB Guide| acessodata=25-02-2008}}</ref> i ''[[Dawson's Crek]]''.<ref name="dawsones">{{citar web|url=http://tb.yaho .com/dawsones-crek/show/eipisode/34568/recap&bers=long&start=1| titulo=Dawson's Crek - Hurricane| obra="Yaho! TB| acessodata=25-02-2008| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> L filme de 2004 ''[[L Die passado manhana]]'' anclui bárias mençones subre ciclones tropicales atuales, apersentando tamien tempestades árticas nun tropicales fantásticas que lembran furacones.<ref>{{citar web|url=http://www .ptribute.ca/mobies/The+Day+After+Tomorrow/6798| titulo=The Day After Tomorrow Mobie Synopsis| obra=Tribute.ca| acessodata=26-02-2008| lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref><ref>{{citar web|url=http://mobies.nytimes .com/mobie/281154/The-Day-After-Tomorrow/trailers| titulo=The Day After Tomorrow (2004)| obra=The New York Eiquipas| acessodata=26-02-2008|lengua = [[léngua anglesa|anglés]]}}</ref> == {{Ber tamien}} == {{commonscat|Tropical cyclones}} * [[Clube Atlético Paranaense]] * [[Ciclone]] * [[Ciclogénese tropical]] * [[Tornado]] * [[Uolho (ciclone)]] * [[Aneixo:Lista de temporadas de ciclones tropicales|Lista de temporadas de ciclones tropicales]] {{refréncias|col=3}} == {{Ligaçones sternas}} == ;Recursos de daprendizaige: * {{link|en|http://www.edu4hazards.org/hurricane.html |Sobribendo a un furacon - Un guia para ninos i adolescentes}} * {{link|en|http://www.buono.gob.au/bmrc/pus/tcguide/ch1/ch1_3.htn|Guia de la Organizaçon Meteorológica Mundial (OMM) subre treminologie de ciclones}} * {{link|en|http://www.aoml.noaa.gob/hrd/tcfaq/A1.html |Sumário de treminologie de ciclones de las FAQ de la NOAA}} * {{link|en|http://www.pbs.org/wgbh/nuoba/teachers/biewing/3204_02_nsn.html |NOBA scienceNOW: Furacones}} * {{link|en|http://www.nhc.noaa.gob/marinersguide.pdf| Guia de l marinheiro subre ls abisos de ciclones tropicales}} * {{link|en|http://sebere.worldweather.org/ |Centro de Anformaçones de Tiempo Sebero de la Organizaçon Meteorológica Mundial}} * {{link|en|http://www.solar.ifa.hawaii.edu/Tropical/tropical.html |Tempestades tropicales an to l mundo}} * {{link|en|http://www.fema.gob/kids/hurr.htn| FEMA para ninos: Furacones}} * {{link|en|2=http://www.researchchannel.org/prog/çplayebent.aspx?rID=19645&fID=345|3= La mudança climática global stá afetando ls furacones?}} ;Centros Meteorológicos Regionales Specializados * {{link|en|http://www.nhc.noaa.gob/|Centro de Nacional de Furacones de ls Stados Ounidos (NHC)}} - anformaçones subre ciclones tropicales ne l Ouceano Atlántico norte i ne l Ouceano Pacífico nordeste * {{link|en|http://www.prh.noaa.gob/hnl/cphc/ |Centro de Furacones de l Pacífico Central (CPHC)}} – anformaçones subre ciclones tropicales ne l Ouceano Pacífico centr-norte * {{link|en|http://www.jma.go.jp/en/typh/ |Agéncia Meteorológica de l Japon}} – anformaçones subre ciclones tropicales ne l Ouceano Pacífico noroiste * {{link|en|http://www.eimd.gob.in/ |Departamiento Meteorológico de la Índia}} – anformaçones subre ciclones tropicales ne l Mar Arábico i ne l Golfo de Bengala * {{link|fr|http://www.meteo.fr/temps/domton/La_Reunion/|Météo-France - Reunion}} – anformaçones subre ciclones tropicales ne l Ouceano Índico sul l'oeste de l meridiano 90°L * [http://www.met.gob.fj/andex.php?id=152 Serbício Meteorológico de Fiji]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}} – Anformaçones subre ciclones tropicales ne l Ouceano Pacífico sul, la leste de l meridiano 160°L'i antre la linha de l Eiquador i la latitude 25°S ;Arquibo subre ciclones tropicales * {{link|en|http://www.buono.gob.au/bmrc/pus/tcguide/ch1/ch1_3.htn|Climatologie global de ciclones tropicales}} * {{link|en|http://weather.unisys .com/hurricane/ |Dados subre trajetória de ciclones tropicales de la Unisys}} * {{link|en|http://www.hpc.ncep.noaa.gob/tropical/rain/tcrainfall.html |Climatologie de chubas de ciclones tropicales ne ls Stados Ounidos}} * {{link|en|http://www.ncdc.noaa.gob/oa/rsad/gibbs/gibbs.html |Global ISCCP B1 - Sistema de nabegaçon an eimaiges arquibadas de satélites}} * {{link|en|http://agora.s.nii.ac.jp/digital-typhon/ |Digital Typhon: Anformaçones i eimaiges subre tufones}} * {{link|en|http://www.nrlmry.naby.mil/tc_pages/tc_home.html|Grande repositório d'eimaiges subre ciclones tropicales (1997 - atual)}} {{Ciclone tropical}} {{ciclones}} {{Portal3|Meteorologie}} [[Catadorie:Riscos naturales]] [[Catadorie:Ciclones tropicales|*]] [[Catadorie:Ciclones]] 44byvtd1l85wxifd9zizyaprqq0os1l Universidade Federal do Recôncavo da Bahia 0 7844 108550 106021 2026-09-26T03:07:50Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108550 wikitext text/x-wiki [[Image:Universidade_Federal_do_Recôncavo_da_Bahia.jpg|right|thumb|380px|Universidade Federal do Recôncavo da Bahia]] La '''Universidade Federal do Recôncavo da Bahia''' ('''Ounibersidade Federal de l Recóncabo de la Bahia''', '''UFRB''') ye ua ounibersidade pública brasileira sediada na cidade de ''Cruç de las Almas'', Bahia, tenndo campi tamien ne ls munecípios baianos de ''Amargosa'', ''Cachoeira'', ''[[Feira de Santana]]'', ''Santo Amaro'' i ''Santo António de Jasus''.<ref name="hisufrb">[http://www.ufrb.edu.br/portal/a-ufrb/historia História da UFRB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140125010924/http://www.ufrb.edu.br/portal/a-ufrb/historia |date=2014-01-25 }}, 17 de outubro de 2010</ref> Sue sede queda ne l'antigo campus de la [[UFBA|Scuola de Agronomie de la Ounibersidade Federal de la Bahia]] (UFBA), sendo la segunda ounibersidade federal anstituída ne l Stado de la Bahia. Ye ua anstituiçon pública outárquica binculada al Menistério de la Eiducaçon (MEC) i anflui atebidades d'ansino, pesquisa i stenson an bárias árias de l coincimiento.<ref>[http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 About UFRB]</ref> Ye la segunda ounibersidade federal cun sede na Bahia. Ye afeliada l'ourganizaçones d'alcance mundial, cumo la Associaçon de las Ounibersidades de Léngua Pertuesa (AULP), i nacional, cumo la Rede Nacional de Stenson (RENEX).<ref name="aulp">[http://www.aulp.org/memb.php?tipo=1&id=681 Lista de instituições brasileiras afiliadas à AULP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831085414/http://aulp.org/memb.php?tipo=1 |date=2009-08-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831085414/http://aulp.org/memb.php?tipo=1 |date=2009-08-31 }}, 26 de julho de 2009</ref> ==Refréncias== <references/> ==Lhigaçones Sternas== [http://www.ufrb.edu.br/portal/ Páigina oufecial de la Ounibersidade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301103127/http://www.ufrb.edu.br/portal/ |date=2014-03-01 }} {{rabisco}} [[Catadorie:Brasil]] [[Catadorie:Cultura]] [[Catadorie:Ounibersidades]] 39a0gc1wnldfpwc9v3jq7fyzqwzyusq Patandjáli 0 8924 108538 102265 2026-09-26T02:27:55Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108538 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Patanjali_Statue.jpg|miniaturadaimagem|Ua státua moderna repersentando Patañjali, an Yog Peth, Haridwar]] Patanjali (an sánscrito: पतञ्जलि , Patañjali) bibeu antre 200 a.C. a 400 d.C.. L comentairo de Byasa l define cumo çcendente de Santanu. Eesisten dibersas lendas subre este outor, habendo ua que diç ser el ua ancarnaçon de l dius serpente Ananta, ó meio home meio serpente, ó inda ua serpente que zeiando ansinar l yoga al mundo, caiu (pat) de ls cielos nas palmas de las manos abiertas (anjali) dua mulhier, que por sue beç l chamou de Patanjali.  Ne ls decumientos de Shadgurusishya pesquisados por Max Muller andican-se cinco geraçones de porsores de la tradiçon sánscrita, sendo l purmeiro Shaunaka, seguido por Asbalayana, Katyayana, Patanjali i finalmente Byasa.  Birtualmente nada se sabe subre la bida de Patanjali, i alguas scuolas acraditan qu'el ye totalmente ficional. == Obras == Patañjali ten la reputaçon de ser l'outor de ls Yoga Sutra, bien cumo de l comentairo subre la gramática de l sánscrito por Pāneni(Ashtadhyayi) que ye coincido Mahābhāsya ó Bhartrihari. Eesisten tamien muitos testos de la Ayurbeda atribuídos a el. Mas quaije todas las scuolas acraditan atualmente qu'estes testos fúrun scritos por defrentes pessonas an defrentes eras.  === Ls Yoga Sutra === Ls Yoga Sutra cumpilados por Patanjali probabelmente datan de 150 d.C.. Ye ua pequeinha obra, redigida an lenguaige mui cundensada, custituída por bários aforismos subre la prática i la filosofie de l yoga. L Yoga ye ua de las seis scuolas de la filosofie hindu, un sistema de meditaçon prática, ética i metafísica.  Patanjali ten sido frequentemente chamado de fundador de l Yoga por causa desta obra. Ls Yoga Sutra son un tratado subre l Raja Yoga, baseado na scuola Samkhya i ne l Bhagabad Gita.  Esta obra nun faç refréncia a la prática de sacrifícios cumo cundiçon pa la prática. Al çmistificar este dogma, Patanjali propós las bases de l yoga clássico, oupondo-se al yoga proto-stórico.  El baseia l sou trabalho ne ls Puranas, Bedas i Upanixades, sendo l mais brilhante tratado subre las scrituras hindus. {{Sin fuontes|data=junho de 2015}} El tamien fui l criador de l Ashtanga Yoga i de l Raja yoga por literalmente çcubrir ls uito passos de l yoga. Eilhes son ls yamas, niyamas, asana, pranayama, pratyahara, dharana, dhyana i samadhi.  === L Mahābhāsya === L Mahābhāsya ("grande comentairo") de Patanjali subre l célebre Ashtadhyāyi de Paneni, un de ls trés mais famosos tratados subre la gramática sánscrita. Fui nel que Patanjali, cumo lenguista de la ciéncia andiana, alcançou sue berdadeira fama. L sistema stableciu pormenorizadamente l shiksha ("fonéticalogie", ancluindo l'acentuaçon) i l byakarana ("morfologie"). La sue sintaxe ye memorable, mas l sou nirukta ("eitimologie") ye çcutible, i esta eitimologie naturalmente lieba a la splicaçon de la semántica. Antérpretes de l sou trabalho dízen qu'el ye un defensor de Paneni i oupositor de las eideias de Katyayana, atacando las sues teories mui seberamente.[sin fuontes] {{Sin fuontes|data=Dezembro de 2008}} == Ligaçones sternas == * [https://web.archive.org/web/20160304095826/http://hrih.net/Patanjali/ Arquivo na internet dos Yoga Sutras de Patāñjali] * [http://www.bindu.freeserve.co.uk/yoga/yogasutra/ys1.htm tradução em inglês dos Yoga Sutras por T.K.V.Desikachar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010303144558/http://www.bindu.freeserve.co.uk/yoga/yogasutra/ys1.htm |date=2001-03-03 }} * [http://www.exoticindiaart.com/article/yogasutras/ por]Sri Nitin Kumar. * [http://www.atmajyoti.org/med_foundations_of_yoga.asp Exposição das Yama e Niyama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218074237/http://www.atmajyoti.org/med_foundations_of_yoga.asp |date=2007-12-18 }} * [http://hrih.net/patanjali/portuguese.htm Yoga Sutras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050207020008/http://hrih.net/patanjali/portuguese.htm |date=2005-02-07 }} * [http://www.scribd.com/doc/24722753/da-Concentracao-Patanjali Seleção e comentérios do clássico Livro I (Samāadhi Pāadh) sobre a concentração e conhecimento] == Referências e notas == {{Reflist}} [[Catadorie:Hinduísmo]] surs8vh783uzwbwr11dxft3mh6d0ace Marcos Aguinis 0 8976 108533 105857 2026-09-26T01:58:40Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108533 wikitext text/x-wiki Marcos Aguenis (Córdoba, 13 de janeiro de 1935) ye un scritor argentino que ténen recebido bários prémios anternacionales de prestígio. Formado an studos médicos, música i psicanálise, sue obra i sous pensamientos focan-se nas noçones d'andependéncia, democracie i rejeiçon de l'outoritarismo. Ye nembro de la Fundaçon Libardade ourganizada por Mário Bargas Llosa. == Antecedentes == Marcos Aguenis naciu an 13 de janeiro de 1935. Formou-se stensibamente an literatura anternacional, medecina, psicanálise, arte i stória. Afirmou: "You tengo biajado l mundo, mas tamien tengo biajado por bárias profissones." Sou purmeiro libro fui publicado an 1963 i zde anton yá publicou onze romances, dezasseis libros d'ansaios, quatro libros de cuntos i dues biografies que crian scitaçon i cuntrobérsia. Ne ls radadeiros anhos todos ls títalos se tornórun best-sellers. Miles de fanas que seguen Aguenis recomendan, çcuten i colecionan sues obras. Ten scrito artigos subre temas de grande bariadade an jornales i rebistas de la América Latina, EUA i Ouropa. Dou cientos de palhestras i cursos an árias eiducatibas, artísticas, científicas i políticas an Almanha Spanha, EUA Fráncia Eisrael, Rússia , Eitália i an quaije todos ls países latino-amaricanos.  Quando la democracie fui restourada na Argentina an dezembre de 1983, Marcos Aguenis fui nomeado susecretairo i secretairo de la cultura d'anton, l que motibou la "primabera cultural". Criou l PRONDEC (Porgrama Nacional pa la Democratizaçon de la Cultura), que ganhou l'apoio de UNESCO i Naciones Ounidas, i antensa atebidades lançadas para oumentar la cuncéncia participatiba antre ls andibíduos subre ls dreitos, deberes i potencialidades que son cultibadas nua democracie rial. Por sou trabalho fui nomeado al Prémioe Eiducaçon pa la Paç de la UNESCO.  Ne l campo de ls dreitos houmanos anfrentou questones polémicas que colocaramn sue bida an risco. Durante la radadeira ditadura fui lemitada circulaçon de sous libros i alguns entrórun l paíç clandestinamente.  Einúmaros leitores admiran sue bison profética de las tensones árabe-eisraelense i drento de la Eigreija Católica, l'outoritarismo i l ressurgimiento de l fundamentalismo étnico i relegioso. Marcos Aguenis, recebiu antre outros, l Prémio Planeta (Premio Planeta de Nobela) (Spanha), Prémio Fernando Jeno (México) Award, Benemérito de la Cultura de la Academie de Artes i Ciéncias de la Quemunicaçon, Prémio Nacional de Sociologie, Sea Wolf Prize, National Book Award, Prémio de Honra de la Sociadade de Scritores Argentina, Premio Pranabananda Swami Placa de Prata Prémio Anual Agéncia EFE pa la cuntribuiçon stórica pa l fortalecimiento de la cultura latino-amaricana i de la lenguaige, Steban Echeberría Award (Pobo Libre), J. Prémio B. Alberdi (Centro spano-amaricano de Pesquisas Eiquenómicas) i fui nomeado por Fráncia Chebalier de Artes i Letras. Fui agraciado cul títalo de Doutor Honoris Causa de la Ounibersidade de Tel Abib (2002), la Ounibersidade Heibraica de Jarusalen (2010) i de la Ounibersidade de San Luis (2000). An 1995 la Sociadade Argentina de Scritores-le ortogou l Grande Prémio de Honra por sue obra. === Prémios === Marcos Aguenis fui galardoado cun bários prémios amportantes, cumo l Prémio Planeta, l Prémio de la Sociadade Argentina de Scritores, la Ourdre ç Arts eit Lettres ç de la Fráncia i de l [João Bautista <nowiki>http://www.hacer.org/alberdi6.php</nowiki> Alberdi Award 2007] apersentada pul Centro spano-amaricano de Pesquisa Eiquenómica (DO) de Washington DC.  == Bibliografie cumpleta == === Cuntos === * ''Operativo Siesta'' (1977) * ''Y la rama llena de frutos'' (1986) * ''Importancia por contacto'' (1986) * ''Todos los cuentos'' (1995) === Biografies === * ''Maimónides'' (1963) * ''El Combate Perpetuo'' (1971) === Romances === * ''Refugiados: Crónica de un palestino'' (1969) * ''La Cruz Invertida'' (1970) * ''Cantata de los diablos'' (1972) * ''La conspiración de los idiotas'' (1978) * ''Profanación del amor'' (1978) * ''La Gesta del Marrano'' (1991) * ''La Matriz del Infierno'' (1997) * ''Los Iluminados'' (2000) * ''Asalto al Paraíso'' (2002) * ''La Pasión según Carmela'' (2008) * ''Liova Corre hacia el Poder'' (2011) === Ansaios === * ''Carta Esperanzada a un General'' (1983) * ''El Valor de Escribir'' (1985) * ''Un país de Novela'' (1988) * ''Memorias de una Siembra'' (1990) * ''Elogio de la culpa'' (1993) * ''Nueva Carta Esperanzada a un General'' (1996) * ''Diálogos sobre la Argentina y el fin del Milenio'' (1996) * ''Nuevos Diálogos'' (1998) * [http://www.hacer.org/pdf/Aguinis07.pdf El Atroz Encanto de Ser Argentinos (2001) (PDF Spanish)] * ''El Cochero'' (2001) * ''Las Dudas y las Certezas'' (2001) * ''Las Redes del Odio'' (2003) * ''¿Qué Hacer?'' (2005) * ''El Atroz Encanto de Ser Argentinos 2'' (2007) * ''Pobre Patria Mía!'' (2009)* * ''El Elogio del Placer''(2010) === Libros Subre Marcos Aguenis === * Ignacio López-Calvo. ''A religião eo militarismo na obra de Marcos Aguinis 1963-2000.'' New York: Edwin Mellen Press, 2002 * ''O Marcos Aguinis épico literário.'' Ensaios críticos. Ed Alcira Juana Arancibia. Costa Rica: Cão Azul, 1998. == Ligaçones sternas == * [http://aguinis.net/en/ Marcos Aguinis Site Oficial] * [https://www.amazon.com.br/s/ref=nb_sb_noss?__mk_pt_BR=%C3%85M%C3%85%C5%BD%C3%95%C3%91&url=search-alias%3Daps&field-keywords=aguinis+portugues&rh=i%3Aaps%2Ck%3Aaguinis+portugues livros Marcos Aguinis em Português] * [https://web.archive.org/web/20171109125440/http://www.tematika.com/buscar.do?claveDeBusqueda=porAutor&idSeccionPropia=1&optSeleccionada=Autor&idSeccion=1&seccionDeBusqueda=En%20Libros&texto=Aguinis Marcos Aguinis livros em espanhol] * [http://www.amazon.de/Ketzer-von-Lima-Marcos-Aguinis/dp/3785281110/ref=sr_1_4?ie=UTF8&qid=1324064809&sr=8-4 Marcos Aguinis livros em alemão] * [http://www.amazon.co.jp/s/ref=nb_sb_noss?__mk_ja_JP=%83J%83%5E%83J%83i&url=search-alias%3Daps&field-keywords=Marcos+Aguinis&x=0&y=0Marcos Aguinis livros em japonês] * [http://www.kibutz-poalim.co.il/HTMLs/product.aspx?c0=40192&bsp=37645 livros Marcos Aguinis em hebraico] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130111211218/http://www.kibutz-poalim.co.il/HTMLs/product.aspx?c0=40192&bsp=37645 |date=2013-01-11 }} * [http://www.chinatoday.com.cn/hoy/2k210/08.htm livros Marcos Aguinis em chinês] 0hitrz5gxkvfhk32qpqi0eo5atqgjbi Hiroko Takenishi 0 9040 108526 101418 2026-09-26T01:25:15Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108526 wikitext text/x-wiki Hiroko Takenishi (japonés : 竹西 寛子, Hiroshima, 11 d'abril de 1929) ye ua scritora japonesa nembro de la Academie Japonesa de las Artes.  Nacida nua família de fabricantes de cerbeija, la sue anfáncia stubo marcada pula Segunda Guerra Mundial. Na sue obra, fala de ls bumbardeamientos de Hiroshima i Nagasaki i de las cunsequéncias.  Studou literatura japonesa na Ounibersidade de Waseda.  == Prémios == * 1964 Prêmio Toshiko Tamura: ''Ōkan no ki - Nihon no koten ni omou'' (往還の記 - 日本の古典に思う) * 1973 Prêmio Taiko Hirabayashi: ''Shikishi-naishinnō, Eifuku-mon’in'' (式子内親王・永福門院) * 1978 Chūōkōron-Shinsha :''Kangensai'' (管絃祭) * 1981 Prêmio Kawabata : ''Heitai yado'' (兵隊宿) * 1986 Prêmio Mainichi : ''Yamagawa Tomiko'' (山川登美子) * 2003 Prêmio Noma : ''Zōtō no Uta'' (贈答のうた) == Ligaçones sternas == * ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>)) [https://web.archive.org/web/20030830202429/http://bcs.bedfordstmartins.com/worldlit/content.asp?b=6 Notice bedfordstmartins.com] == Refréncias == <references /> 7g4or5s1nepsrzuifj8jmc3xrr5ge0z Nonie Darwish 0 9147 108537 101647 2026-09-26T02:19:53Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108537 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Nonie_Darwish_1.jpg|dreita|miniaturadaimagem|250x250px|Darwish em 2005]] Nonie Darwish (árabe: نوني درويش) (Cairo, 1948) ye ua scritora i palhestrante stadunidense nacida ne l Eigito.  Ye outora de l libro Agora eilhes me chaman d'anfiel; por que You renunciei a la jihad pula América, por Eisrael i pula guerra contra l terror. Ye tamien palhestrante i fundadora de l'ourganizaçon Arabs fur Eisrael. Eilha afirma que sue misson ye "promober la reconceliaçon, l'aceitaçon i l'antendimiento" antre eisraelenses i árabes.  == {{Ber tamien}} == * Brigitte Gabriel * Wafa Sultan * Walid Shoebat == {{Lhigaçones sternas}} == * ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>))[http://www.arabsforisrael.com/ Arabs for Israel] * ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>))[http://frontpagemag.com/Articles/ReadArticle.asp?ID=13509 "Por que os Árabes Não Pedem Desculpas"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in ''Front Page'', 25 de maio 2004 * ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>))[http://frontpagemag.com/Articles/authors.asp?ID=1176 Artigos escritos por Nonie Darwish] {{Webarchive|url=https://swap.stanford.edu/20090418134620/http://frontpagemag.com/Articles/authors.asp?ID%3D1176 |date=2009-04-18 }} * ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>))[http://cicentre.com/podcasts/Darwish.mp3 CI Centre – entrevista em MP3] * ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>))[https://web.archive.org/web/20060619090603/http://wmca.salemwebnetwork.com/ministries/understanding_the_times/Archives.asp Duas entrevistas com Nonie Darwish] [[Catadorie:Scritores de ls Stados Ounidos de la América]] 1y7ojy42g1nd3tu1zk88d5ewiu6j6d4 Franz Nopcsa von Felső-Szilvás 0 9591 108524 106357 2026-09-26T01:12:40Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108524 wikitext text/x-wiki Franç Nopcsa bon Felső-Szilbás (tamien Nopcsa bon Felsö-Szilbás, Baran Nopcsa, Ferenc Nopcsa, Nopcsa Ferenc, Baran Franç Nopcsa i Franç Baran Nopcsa) (3 de maio de 1877 - 25 d'abril de 1933) fui un aristocrata, abintureiro, académico i paleontólogo húngaro. El ye amplamente cunsidrado cumo un de ls fundadores de la paleobiologie i de l'albanologie.  == Bida == Nopcsa naciu dua longa linhaige d'aristocratas húngaros an 1877 na Trasilbánia, que na época fazie parte de la Áustria-Hungrie. An 1895 l'armana mais moço de Nopcsa, Eilona, çcubriu uossos de dinossauros na propiadade de la família an Szentpéterfalba, an Săcele, Trasilbánia. Esto fizo cun que Nopcsa fusse matriculado na Ounibersidade de Biena para studar ls uossos fosselizados. El abançou debrebe an sous studos; el fizo sue purmeira palhestra académica als binte i dous anhos.  Para alhá de ls réteis mesozóicos, Nopcsa tenie outra peixon: andependéncia nacional pa la Albánia, anton ua mera porbíncia de l Ampério Otomano turco-balcánico. El fui un de ls poucos strangeiros que se abinturórun nas árias tribales hostis i muntanhosas ne l norte daquele paíç. El lougo daprendiu ls questumes i dialetos albaneses.  Por bias desso, el se tornou l líder de la resisténcia nacionalista contra ls turcos qu'acupában la region. Nopcsa fazie çcursos entusiasmados i cuntrabandeaba armas. An 1912, ls stados balcánicos juntórun fuorças para spulsar ls turcos. Sendo bien sucedidos, ls stados agora libres mergulhórun eimediatamente an cunflitos anternos. Todabie, fura destes cunflitos, la Albánia apareciu cumo un stado andependiente. Nua cunferéncia anternacional cul oubjetibo d'esclarecer l status de la Albánia, Nopcsa fui einicialmente un candidato al trono daquele paíç.  Depuis, durante la Purmeira Guerra Mundial, Nopcsa fui un spion de la Áustria-Hungrie. El tamien liderou un grupo de boluntairos de guerra albaneses. Inda assi, cula derrota de la Áustria-Hungrie ne l final de la guerra, la Trasilbánia natiba de Nopcsa fui cedida a la Roménia. Cumo cunsequéncia, l baran de Felső-Szilbás perdiu sues propiadades i outras possessones. Fuorçado a cunseguir amprego pago, el se ampregou cumo xefe de l Anstituto Geológico Húngaro.  Mas l'eisercício de l cargo de Nopcsa ne l Anstituto Geológico tubo bida cúrtie. El se trasferiu para Biena cun sou secretairo i amante albanés de mui tiempo, Bayazid Doda (tamien coincido cumo Bajazid Eilmas Doda), para studar fósseis. Anque desso, el se deparou cun deficuldades financeiras i staba çtraído cun sou trabalho. Para cobrir sous débitos, el bendiu sue coleçon de fósseis pa l Museu de Stória Natural de Londres. An pouco tiempo Nopcsa quedou deprimido. Finalmente, an 1933, el atirou fatalmente purmeiro an sou amante i depuis an si mesmo.  Nopcsa deixou para trás ua cantidade cunsidrable de publicaçones científicas i diairos pribados. Ls diairos çcriben la figura dun home cumplexo cun grande antuiçon, mas sin l'halbelidade para cumprender las causas de ls outros. Sue deboçon a la causa de ls albaneses cuntrastaba cun sue andiferença sociopática. An sous diairos el calmamente screbiu subre sue cuncorréncia para se tornar rei de la Albánia:  ''Sendo un monarca ouropeu reinante, you nun tenerie deficuldade an pedir ls balores necessairos pa l casamiento cun ua rica heirdeira albanesa aspirante a la rialeza, un passo que sob outras circunstáncias you serie cuntrairo a tomar. '' == Cuntribuiçones a la paleobiologie i a la geologie == La percipal cuntribuiçon de Nopcsa a la paleontologie - i por cunseguinte a la "paleobiologie" - fui qu'el fui un de ls purmeiros pesquisadores que tentórun "poner chicha subreos uossos". Na época, quando ls paleontólogos stában percipalmente antressados an montar uossos, el tentou deduzir la fesiologie i l cumportamiento an bida de ls dinossauros qu'el staba studando. Nopcsa fui l purmeiro a sugerir qu'estes arcossauros cuidában de sues crias i eisibian cumportamiento social cumplexo.  Outra de las teories de Nopcsa que staba delantre de sou tiempo fui la de que las abes eiboluíran de dinossauros terrestres que zambolbírun penas para correr mais rápido. Esta teorie ancuontrou apoio na década de 1960 i depuis ganhou ampla aceitaçon, ambora depuis achados fósseis de dinossauros amplumados arborícolas sugerissen que l zambolbimiento de l bo talbeç fusse mais cumplexo de l que Nopcsa prebera. Para alhá desso, la cuncluson de Nopcsa que pul menos alguns réteis de l Mesozóico éran de sangre caliente ye agora cumpartilhada pula maior parte de la quemunidade científica.  Nopcsa studou antensibamente ls dinossauros de la Trasilbánia, ambora eilhes fússen menores que sous "primos" d'outros lugares de l mundo. Por eisemplo, el scabou saurópodes de seis metros de cumprimiento, un grupo de dinossauros qu'an outros lugares normalmente crecian até 30 metros ó mais. Nopcsa deduziu que la ária adonde ls restos fúrun ancontrados era ua ilha (agora chamada de bacie Haţeig na Roménia) durante l Mesozóico. El teorizou que "recursos lemitados" ancontrados nas ilhas normalmente ten l'eifeito de "reduzir l tamanho de ls animales" atrabeç de las geraçones, porduzindo ua forma localizada de nanismo. La teorie de Nopcsa de l nanismo ansular ye hoije amplamente aceite. Para alhá desso, saurópodes pigmeus fúrun recentemente çcubiertos ne l norte de la Almanha (analisados por P. Martin Sander na rebista Nature de 8 de júnio de 2006).  Nopcsa tamien criou ua teorie subre l dimorfismo sexual de ls dinossauros. Antre outros, el eimaginou que speces d'hadrossaurídeos cun cristas cranianas éran machos i aqueilhas sin cristas éran fémeas. El juntou an casales Kritosaurus cun Parasaurolophus, Prosaurolophus cun Saurolophus i outros. Sous eisemplos son se probórun berdadeiros, mas sue oupenion de que l dimorfismo sexual staba persente antre ls dinossauros fui probada (ber por eisemplo l Lambeosaurus).  Cumo resultado de ls studos i publicaçones arriba, Nopcsa ye a las bezes cunsidrado cumo sendo l "pai" de la paleobiologie moderna, ambora el ouriginalmente defenira l campo cumo "paleofesiologie".  Mas el fui tamien un amportante geólogo. Sin dúbeda, Nopcsa fui un de ls purmeiros académicos a studar la geologie de ls Bálcanas oucidentales, specialmente l norte de la Albánia.  == Cuntribuiçones als studos albaneses (albanologie) == Durante sue bida, Nopcsa publicou mais de cinquenta studos científicos cun respeito a la Albánia, cobrindo ua ampla bariadade de tópicos lenguísticos, de l folclore, de l'etnologie, de la stória i de l kanun ( que ye la lei cumbencional albanesa). El fui l percipal specialista subre la Albánia de sue época.  Passado la muorte de Nopcsa, bários de sous amportantes manuscritos nun stában publicados. La parte subre ls studos de la Albánia treminórun nas manos de Norbert Jokl, un renomado austríaco specialista an studos albaneses. Naqueilha época, l material de Nopcsa cunsistian de miles de páiginas d'anotaçones, rabiscos i testos treminados. Susequentemente, esta coleçon passou a ser posse de Mid'hat Bey Frashëri, un diplomata albanés. Quando Frashëri fui fuorçado a fugir de l paíç, l material de Nopcsa fui cunfiscado pul regime quemunista de Amber Hoxha. Finalmente, ls manuscritos, zeinho i testos finalizados de Nopcsa formórun l cuorpo percipal de la seçon de studos albaneses de la Biblioteca Nacional de la Albánia.  == Bibliografie == * 'Nopcsa báró és a Kárpát-medence dinoszauruszai' (Baron Franz Nopcsa and the Dinosaurs of the Carpathian-basin), by Istvãn Főzy, Alfadat-Press, Tatabánya. ISBN 96328103-246 and ISBN 897896328103246. * Gëzim Alpion (2002). ''Baron Franz Nopcsa and his Ambition for the Albanian Throne''. ''British Education Studies Association Journal'', vol. 6, no. 3, pp. 25-32. * David B. Weishampel and C. M. Jianu (1995). ''The centennial of Transylvanian dinosaur discoveries: A reexamination of the life of Franz Baron Nopcsa.'' Journal of Vertebrate Paleontology 15 (3, Suppl.): p.60A. * Jaroslav Mareš, (1993). ''Záhada dinosaurů'' (''O mistério dos dinossauros''), Praga, Svoboda-Libertas, ISBN 8020503749 == Ligaçones sternas == * [http://www.pal.nhmus.hu/MFT/HOP/fozynopcsa.html Baron Franz Nopcsa and the Dinosaurs of the Carpathian-basin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826004928/http://www.pal.nhmus.hu/MFT/HOP/fozynopcsa.html |date=2005-08-26 }} – um livro debate em inglês de István Fõzy, A. Fogarasi, and O. Szives (2001), três paleontólogos húngaros (o primeiro é o autor). * [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/06/08/MNGO3JAL5V1.DTL ''San Francisco Chronicle, "Studies reveal pygmy dinosaur species"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524184859/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/06/08/MNGO3JAL5V1.DTL |date=2011-05-24 }} 8 de Junho de 2006. * [http://www.sociology.bham.ac.uk/gezim_alpion/downloads/Baron_Franz_Nopcsa.pdf Baron Franz Nopcsa and His Dream for the Albanian Throne]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (pdf) – ensaio de Gëzim Alpion (2002), um acadêmico britânico de estudos europeus orientais. * [http://www.newscientist.com/channel/opinion/mg18624931.500 Histories: King of the duck-billed dinosaurs] – artigo de revista da escritora científica Stephanie Pain (2005). * [http://index.hu/tech/tortenelem/npcs070602/ The Treaty of Trianon took away the first dinosaur discovered in Hungary] (um ensaio ilustrado de 2007 de Stöckert Gábor) (em húngaro) * [http://erdcenter.hu/pub/ec/programs/nopcsa.html Discussion of his book by author István Fõzy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224131309/http://www.erdcenter.hu/pub/ec/programs/nopcsa.html |date=2008-02-24 }} (em húngaro) * [https://web.archive.org/web/20090122050929/http://www.netpiac.hu/display/index.phtml?do=termek Information regarding the book by Fõzy] (em húngaro) * [http://www.mindentudas.hu/mindentudasegyeteme/20041008nopcsa.html/ Article about Fõzy and his book on Nopcsa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501144732/http://www.mindentudas.hu/mindentudasegyeteme/20041008nopcsa.html |date=2008-05-01 }} (em húngaro) tekgouxdb3vqcfc9wjhbu3b515ijx8y Maia 0 10673 108530 107540 2026-09-26T01:57:52Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108530 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|41_14_00_N_008_37_00_W_type:adm2nd_region:PT|41° 14' N 008° 37' W}} {{Anfo/Munecípio de Pertual| |munecípio = Maia |eimaige_brason = Maia, Portugal (coat of arms).png |eimaige_bandeira = Pt-mai3.png |eimaige_giral = Maia_Camara_Municipal.jpg |lhegenda = [[Torre do Lidador]] |eimaige_lhocalizaçon = LocalMaia.svg |gentílico = Maiato |region = [[Região Norte (Portugal)|Norte]] |subregion = [[Grande Porto]] |çtrito = [[Distrito do Porto|Porto]] |porbíncia = [[Douro Litoral]] |ária = 82.99 |populaçon = 135678 |data = 2015 |densidade = 82.99 |freguesies = 10 |fundaçon = [[1519]] |ourago = [[Nossa Senhora do Bom Despacho]] (Padroeira do munecípio da Maia) i S. Miguel |feriado = Segunda passado l 2.º demingo de júlio |codpostal = 4470 / 4475 |url_cm = Praça de l Doutor José Viera de Carbalho |url_oufecial = [http://www.cm-maia.pt www.cm-maia.pt] |url_email = [mailto:geral@cm-maia.pt geral@cm-maia.pt] }} La '''Maia''' ye ua [[Lhista de cidades an Pertual|cidade]] [[Pertual|pertuesa]] lhocalizada na [[Sub-regiones de Pertual|sub-region]] de la [[Ária Metropolitana de l Porto]], pertencendo a la [[Regiones de Pertual|region]] de l [[Region de l Norte|Norte]] i al [[Çtritos de Pertual|çtrito]] de l [[çtrito de l Porto|Porto]]. Ye sede de l '''[[Munecípio#Pertual|munecípio]] de la Maia''' que ten ua ária total de 82,99 Km<sup>2</sup><ref name=":02">Instituto Geográfico Português, [http://www.dgterritorio.pt/ficheiros/cadastro/caop/caop_download/caop_2013_0/areasfregmundistcaop2013_2 ''Carta Administrativa Oficial de Portugal'' (CAOP), versão 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209063645/http://www.dgterritorio.pt/static/repository/2013-11/2013-11-07143457_b511271f-54fe-4d21-9657-24580e9b7023$$DB4AC44F-9104-4FB9-B0B8-BD39C56FD1F3$$43EEE1F5-5E5A-4946-B458-BADF684B3C55$$file$$pt$$1.zip |date=2013-12-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209063645/http://www.dgterritorio.pt/static/repository/2013-11/2013-11-07143457_b511271f-54fe-4d21-9657-24580e9b7023$$DB4AC44F-9104-4FB9-B0B8-BD39C56FD1F3$$43EEE1F5-5E5A-4946-B458-BADF684B3C55$$file$$pt$$1.zip |date=2013-12-09 }} {{Wayback|url=http://www.dgterritorio.pt/ficheiros/cadastro/caop/caop_download/caop_2013_0/areasfregmundistcaop2013_2|date=20131209063645}} (ficheiro Excel zipado)</ref>, 134.977 habitantes<ref name=":22">{{Citar web|url=https://www.pordata.pt/Municipios|titulo=Conheça o seu Município|acessodata=2022-01-29|website=www.pordata.pt}}</ref> an 2021 i ua densidade populacional de 1.626 habitantes por Km<sup>2</sup>, subdebidido an 10 [[Freguesie|freguesies]]<ref>''Diário da República'', [http://www.dre.pt/util/getdiplomas.asp?iddip=20130210 Reorganização administrativa do território das freguesias], Lei n.º 11-A/2013, de 28 de janeiro, Anexo I.</ref>L munecípio ye lhemitado la norte puls munecípios de la [[Trofa]] i de [[Santo Tirso]], la lheste por [[Balongo]], la sudeste por [[Gondomar]], la sul pul [[Porto]], la sudoeste por [[Matosinhos]] i la noroiste por [[Bila de l Cunde]]. == Defeniçon == L cunceilho de la Maia recebiu [[Carta de Foral|carta de foral]] an 1519, anque eisistiren bruxedos [[Pré-stória|pré-stóricos]] de persença houmana i refréncias l'este ajuntamiento que remontan al domínio [[Ampério Romano|romano]]. La stória desta cidade cunfundiu-se muitas bezes cul çtino de [[Pertual]], particularmente durante l porcesso de [[Andependéncia de Pertual|andependéncia]], cun special çtaque para [[Gonçalo Mendes de la Maia]], “L Lhidador”. La Maia cumporta ua dualidade resultante de l'anterseçon dun passado stórico cun ua nuoba era de zambolbimiento. Por un lhado, eisisten fuortes eidantidades andebiduales de cada parte de l munecípio, deribadas de raízes culturales, stóricas i relegiosas milenares, percipalmente nas zonas rurales, adonde predomina l'agricultura; Por outro, la Maia ye atualmente un de ls munecípios mais abançados de l paíç, cun un papel amportante na andústria, inobaçon i nuobas tecnologies, custituindo un eisemplar de zambolbimiento eiquenómico i ambiental. == Toponímia == L nome ouriginalmente dado puls romanos fui ''"Pallantia"'' (''Paláncia'' an pertués atual), sendo este antretanto altarado puls romanos ó puls ambasores suebos pa la forma semelhante a l'atual.<ref name=":14" /> L porcesso eibolutibo atualmente mais aceite resulta dua análeze de 1976 de la [[Anscriçon de Albarelhos]], çcubierta nua época relatibamente recente (agosto de 1972). Na Anscriçon de Albarelhos, lé-se ''“MADEQUIS(ENSES) STATUERUNT LADRONO CAMALI F(ILIO) ANTONIO A(NIMO) I(IBENTES) MO(NUMENTUM).”'' (trad.: “Ls Madequisenses erigiran de lhibre buntade este monumiento la Lhadronus Antonius, filho de Camadus”), sendo l gentílico arcaico ''madequisenses'' deribado de l chamadeiro pré-romano ''Madia''.<ref name=":0">{{citar periódico|ultimo=Silva|primeiro=Armando Coelho F. da|data=1979|titulo=Organizações gentilícias entre Leça e Ave|jornal=Colóquio de História Regional e Local, Santo Tirso|paginas=79-90|url=http://ler.letras.up.pt/uploads/ficheiros/artigo3211.pdf|acessadoem=02/07/2015}}</ref> L nome desta anscriçon refire-se antes a la zona an que fui ancontrada (lhugar de [[Subre Sá (Trofa)|Subre Sá]], freguesie de [[Albarelhos (Trofa)|Albarelhos]]), i por esso l sou cuntenido nun se refire necessariamente als habitantes de l Castro de Albarelhos. Para alhá desso, sabe-se que se ancontraba çlocada de l sou cuntesto arqueológico ouriginal a la data de la sue çcubierta. A toponímia desta zona ye inda ancierta, particularmente debido a l'auséncia de refréncias cronológicas, pul que l termo ''madequisenses''se puode referir tanto als habitantes de l Castro de Albarelhos cumo als antigos habitantes de l [[Castélo de la Maia]].<ref>{{citar periódico|ultimo=Guerra|primeiro=Amilcar|data=2004|titulo=Algumas questões de toponímia pré-romana do ocidente peninsular|jornal=Palaeohispanica|volume=3|paginas=101-112|url=http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/25/25/06guerra.pdf|acessadoem=10/06/2016}}</ref> Esta teorie ye reforçada pul fato de l radical ''mad-'', d'ourige [[Lhéngua protoindo-ouropeia|ando-ouropeia]], star frequentemente associado al seneficado “tierra húmida”. Assi, puode-se deduzir que ls antigos habitantes de las Tierras de la Maia reconhecian la basta [[rede heidrográfica]] de la region, tal cumo se puode berificar atualmente. Esta suposiçon ye tamien suportada ne l gentílico ''Uliaincae'', (relatibo al chamadeiro ''Uliainca'', mui probabelmente referente al Castro de [[Albarelhos (Trofa)|Albarelhos]], ó al [[Castélo de la Maia]] cun menor porbabelidade), bisto que l radical [[Lhéngua protoindo-ouropeia|ando-ouropeu]] ''uli-'' acumula tamien seneficado semelhante.<ref name=":0" /> ''Madea'' deberie ser na rialidade l fonema ouriginal, tenendo sofrido la seguinte eiboluçon fonética: ''Madea'' > ''Madie'' > ''Maia''. La forma “Amaia” i eiquibalentes, punto de partida d'outra teorie, puode ser facilmente justificable pulas frequentes cunfusones cul artigo defenido “la”, pul que la spresson “la Maia” (cul “la” acrecentado pul pobo an associaçon a ua antidade femenina) era por bezes sustituída por “Amaia”.<ref name=":0" /> == Stória == L território atualmente correspondente al munecípio de la Maia ye yá habitado zde la Pré-Stória. Fúrun ancontrados einúmaros bruxedos pré-stóricos, cumo arte rupestre, cun special çtaque pa '''la Piedra Partida de Ardeganes''', mamoas, bárias peças de cerámica, arpones i puntas de seta de l período Calcolítico (particularmente de l Neocalcolítico), de la [[Eidade de l Bronze]] i de la [[Eidade de l Fierro]].<ref>Câmara Municipal da Maia (dezembro de 2008). [http://ambiente.maiadigital.pt/ordenamento-do-territorio/pmots-on-line/ficheiros/anexo-ii-caracterizacao-do-patrimonio-arqueologico Revisão do Plano Director Municipal da Maia; Relatório: Anexo II - Caracterização do património arqueológico.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170409112853/http://ambiente.maiadigital.pt/ordenamento-do-territorio/pmots-on-line/ficheiros/anexo-ii-caracterizacao-do-patrimonio-arqueologico |date=2017-04-09 }}</ref> == Geografie == L cunceilho de la Maia ye lemitado la noroiste por [[Bila de l Cunde]], la norte pula [[Trofa]], la nordeste por [[Santo Tirso]], l'este por [[Balongo]], la sudeste por [[Gondomar]], la sul pul [[Porto]] i la sudoeste por [[Matosinhos]]. == Freguesies == [[Fexeiro:Maia freguesias 2013.svg|297x297px|miniaturadaimagem|dreita|Freguesies de l munecípio de la Maia, depuis de la Reorganizaçon Admenistratiba de 2013]] Antes de la reforma admenistratiba de 2013, i zde la formaçon de la freguesie de Pedrouços an 1985, l munecípio de la Maia era custituído por 17 freguesies: [[Augas Santas (Maia)|Augas Santas]], [[Barca (Maia)|Barca]], [[Folgosa (Maia)|Folgosa]], [[Gemunde]], [[Gondin]], [[Gueifanes]], [[Maia (freguesie)|Maia]], [[Milheirós (Maia)|Milheirós]], [[Moreira (Maia)|Moreira]], [[Nueira (Maia)|Nueira]], [[Pedrouços (Maia)|Pedrouços]], [[Santa Marie de Abioso]], [[San Pedro de Abioso]], [[San Pedro Fins (Maia)|San Pedro Fines]], [[Silba Scura (Maia)|Silba Escura]], [[Bermoin (Maia)|Bermoin]], [[Bila Nuoba de la Teilha]]. Atrabeç dessa reforma, fúrun criadas las freguesies de: * [[Cidade de la Maia]] (por agregaçon de [[Gueifanes]], [[Maia (freguesie)|Maia]] i [[Bermoin (Maia)|Bermoin]]). * [[Castélo de la Maia]] (por agregaçon de [[Santa Marie de Abioso]], [[San Pedro de Abioso]], [[Gemunde]], [[Barca (Maia)|Barca]] i [[Gondin]]). * [[Nueira i Silba Scura]] (por agregaçon dessas freguesies zaparecidas). Assi, l munecípio de la Maia passou a ser custituído por 10 freguesies: *[[Augas Santas (Maia)|Augas Santas]]; * [[Castélo de la Maia]]; * [[Cidade de la Maia]]; * [[Folgosa (Maia)|Folgosa]]; * [[Milheirós (Maia)|Milheirós]]; * [[Moreira (Maia)|Moreira]]; * [[Nueira i Silba Scura]]; * [[Pedrouços (Maia)|Pedrouços]]; * [[San Pedro Fins (Maia)|San Pedro Fines]]; * [[Bila Nuoba de la Teilha]] {{ref-section}} [[Catadorie:Munecípios de Pertual]] [[Catadorie:Grande Porto]] 436sbggpiq847umsvsm0xpmnx5x5zl1 Lombardia 0 11289 108529 106036 2026-09-26T01:50:29Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108529 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Lombardy.svg|thumb|La bandeira]] [[File:Milano, Duomo with Milan Cathedral and Galleria Vittorio Emanuele II, 2016.jpg|thumb|La catedral de [[Milano|Milon]]]] La Lombardie ye ua region de la [[Eitália]], cula capital de [[Milano|Milon]]. Ye la region mais populosa de la [[Eitália]] depuis de la Lazio. ==Fuontes== *[https://web.archive.org/web/20130513205411/http://www.italia.it/it/scopri-litalia/lombardia.html Lombardie] [[Catadorie:Eitália]] gjd5f68qgs5kjglaov68fjvj33uvhl1 Cumbersa outelizador(a):Asorev 3 12549 108506 108431 2026-09-25T16:41:22Z Jimbo Wales 1987 /* 12 September 2026 */ Resposta 108506 wikitext text/x-wiki == 12 September 2026 == Hello @[[Outelizador(a):Asorev|Asorev]]! I am a contributor from the Malayalam Wikipedia. I noticed that you recently created an article on our wiki - thank you for your contribution! Out of curiosity, do you speak or have any knowledge of the Malayalam language? Also, I suspect WP:PAID, as you have created articles on the same topic on multiple Wikipedia's such as Simple English, Malayalam, Marathi, etc. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 05h58min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :Hello. I do not speak the Malayalam language. I do not violate WP:PAID as I do not get money for creating these articles. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h37min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::Then, how did you create an article on malayalam Wikipedia. Did you use a large-language model. ::Also, why are you creating an article on the same topic on multiple wikipedias. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h46min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::Yes, I use AI. To translate the article I use Google Gemini Flash 3.6, to correct errors in modules on Lua I use Google Gemini Pro 3.1. I am creating the articles because it is interesting for me and because I like Boris Perchatkin. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h52min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::Do you know that using AI is a violation of Wikipedia's policies. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h53min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::No. On what grounds do you make this claim? [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h56min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::Sure, Ill explain. According to [[:en:Wikipedia:Artificial_intelligence|Wikipedia:Artificial intelligence]], the use of LLMs to generate or rewrite article content is largely prohibited. ::::::Read [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Wikipedia:Writing_articles with large language models]] [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h00min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::These guidelines concern the English Wikipedia only. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 07h02min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::::While the specific text of [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Writing articles with LLMs]] is hosted on English Wikipedia, the exact same rules apply globally to all other Wikipedias. Also, you are committing disruptive editing as you are using AI to mass-produce articles across multiple language wikis that you do not understand. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h16min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::These guidelines are not included in [[:en:Wikipedia:Five pillars]], so any local wiki may have another version of the guidelines. For example [[:ru:Википедия:Нейросеть|Russian version of the guideline]] does not prohibit using of AI while writing articles meanwhile it requires just notify the fact of using AI while writing article. That is policy of the local wiki concerning AI may defer. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 08h04min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::This thread was called to my attention on English Wikipedia and I just wanted to weigh in to say this very clearly: guidelines on English Wikipedia are not rules which are applied globally to all other Wikipedias. Every Wikipedia has a right to make individual decisions within the context of their project, so long as they do not violate global guidelines. There is no global guideline on wriiting articles with LLMs and there is unlikely to be one any time soon. :::::::::I am not commenting on whether or not what Asorev was doing is a good idea or not, just responding quite firmly to the idea that somehow English Wikipedia is superior to other language versions of Wikipedia - it is not. [[Outelizador(a):Jimbo Wales|Jimbo Wales]] ([[Cumbersa outelizador(a):Jimbo Wales|cumbersa]]) 16h41min de 25 de setembre de 2026 (UTC) lk2v56co1sm10oajcz3nbare3zp6xdm 108554 108506 2026-09-26T04:01:14Z TheGreatEditor024 15529 /* 12 September 2026 */ Resposta 108554 wikitext text/x-wiki == 12 September 2026 == Hello @[[Outelizador(a):Asorev|Asorev]]! I am a contributor from the Malayalam Wikipedia. I noticed that you recently created an article on our wiki - thank you for your contribution! Out of curiosity, do you speak or have any knowledge of the Malayalam language? Also, I suspect WP:PAID, as you have created articles on the same topic on multiple Wikipedia's such as Simple English, Malayalam, Marathi, etc. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 05h58min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :Hello. I do not speak the Malayalam language. I do not violate WP:PAID as I do not get money for creating these articles. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h37min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::Then, how did you create an article on malayalam Wikipedia. Did you use a large-language model. ::Also, why are you creating an article on the same topic on multiple wikipedias. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h46min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::Yes, I use AI. To translate the article I use Google Gemini Flash 3.6, to correct errors in modules on Lua I use Google Gemini Pro 3.1. I am creating the articles because it is interesting for me and because I like Boris Perchatkin. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h52min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::Do you know that using AI is a violation of Wikipedia's policies. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h53min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::No. On what grounds do you make this claim? [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h56min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::Sure, Ill explain. According to [[:en:Wikipedia:Artificial_intelligence|Wikipedia:Artificial intelligence]], the use of LLMs to generate or rewrite article content is largely prohibited. ::::::Read [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Wikipedia:Writing_articles with large language models]] [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h00min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::These guidelines concern the English Wikipedia only. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 07h02min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::::While the specific text of [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Writing articles with LLMs]] is hosted on English Wikipedia, the exact same rules apply globally to all other Wikipedias. Also, you are committing disruptive editing as you are using AI to mass-produce articles across multiple language wikis that you do not understand. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h16min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::These guidelines are not included in [[:en:Wikipedia:Five pillars]], so any local wiki may have another version of the guidelines. For example [[:ru:Википедия:Нейросеть|Russian version of the guideline]] does not prohibit using of AI while writing articles meanwhile it requires just notify the fact of using AI while writing article. That is policy of the local wiki concerning AI may defer. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 08h04min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::This thread was called to my attention on English Wikipedia and I just wanted to weigh in to say this very clearly: guidelines on English Wikipedia are not rules which are applied globally to all other Wikipedias. Every Wikipedia has a right to make individual decisions within the context of their project, so long as they do not violate global guidelines. There is no global guideline on wriiting articles with LLMs and there is unlikely to be one any time soon. :::::::::I am not commenting on whether or not what Asorev was doing is a good idea or not, just responding quite firmly to the idea that somehow English Wikipedia is superior to other language versions of Wikipedia - it is not. [[Outelizador(a):Jimbo Wales|Jimbo Wales]] ([[Cumbersa outelizador(a):Jimbo Wales|cumbersa]]) 16h41min de 25 de setembre de 2026 (UTC) ::::::::::Thank you for the response, @[[Outelizador(a):Jimbo Wales|Jimbo Wales]], I completely agree that every language edition has the right to set its own community rules. However, that local autonomy is the exact reason why Asorev's actions are so problematic.They are using an LLM to mass-generate articles in languages they do not speak, and they are doing so on several language Wikipedias where the local community has explicitly voted to ban AI-generated content.When an editor ignores a local wiki’s outright ban on AI, they aren't respecting local autonomy—they are violating it. ::::::::::Furthermore, as they don't speak the languages, they have no way to perform the necessary human oversight to ensure the AI text isn't hallucinating or introducing errors. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 04h01min de 26 de setembre de 2026 (UTC) 4kcc6fhmef8qtoklhd2c0nt47yjxsgl 108555 108554 2026-09-26T04:02:48Z TheGreatEditor024 15529 /* 12 September 2026 */ 108555 wikitext text/x-wiki == 12 September 2026 == Hello @[[Outelizador(a):Asorev|Asorev]]! I am a contributor from the Malayalam Wikipedia. I noticed that you recently created an article on our wiki - thank you for your contribution! Out of curiosity, do you speak or have any knowledge of the Malayalam language? Also, I suspect WP:PAID, as you have created articles on the same topic on multiple Wikipedia's such as Simple English, Malayalam, Marathi, etc. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 05h58min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :Hello. I do not speak the Malayalam language. I do not violate WP:PAID as I do not get money for creating these articles. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h37min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::Then, how did you create an article on malayalam Wikipedia. Did you use a large-language model. ::Also, why are you creating an article on the same topic on multiple wikipedias. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h46min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::Yes, I use AI. To translate the article I use Google Gemini Flash 3.6, to correct errors in modules on Lua I use Google Gemini Pro 3.1. I am creating the articles because it is interesting for me and because I like Boris Perchatkin. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h52min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::Do you know that using AI is a violation of Wikipedia's policies. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h53min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::No. On what grounds do you make this claim? [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h56min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::Sure, Ill explain. According to [[:en:Wikipedia:Artificial_intelligence|Wikipedia:Artificial intelligence]], the use of LLMs to generate or rewrite article content is largely prohibited. ::::::Read [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Wikipedia:Writing_articles with large language models]] [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h00min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::These guidelines concern the English Wikipedia only. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 07h02min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::::While the specific text of [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Writing articles with LLMs]] is hosted on English Wikipedia, the exact same rules apply globally to all other Wikipedias. Also, you are committing disruptive editing as you are using AI to mass-produce articles across multiple language wikis that you do not understand. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h16min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::These guidelines are not included in [[:en:Wikipedia:Five pillars]], so any local wiki may have another version of the guidelines. For example [[:ru:Википедия:Нейросеть|Russian version of the guideline]] does not prohibit using of AI while writing articles meanwhile it requires just notify the fact of using AI while writing article. That is policy of the local wiki concerning AI may defer. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 08h04min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::This thread was called to my attention on English Wikipedia and I just wanted to weigh in to say this very clearly: guidelines on English Wikipedia are not rules which are applied globally to all other Wikipedias. Every Wikipedia has a right to make individual decisions within the context of their project, so long as they do not violate global guidelines. There is no global guideline on wriiting articles with LLMs and there is unlikely to be one any time soon. :::::::::I am not commenting on whether or not what Asorev was doing is a good idea or not, just responding quite firmly to the idea that somehow English Wikipedia is superior to other language versions of Wikipedia - it is not. [[Outelizador(a):Jimbo Wales|Jimbo Wales]] ([[Cumbersa outelizador(a):Jimbo Wales|cumbersa]]) 16h41min de 25 de setembre de 2026 (UTC) lk2v56co1sm10oajcz3nbare3zp6xdm 108556 108555 2026-09-26T04:06:49Z TheGreatEditor024 15529 /* 12 September 2026 */ Resposta 108556 wikitext text/x-wiki == 12 September 2026 == Hello @[[Outelizador(a):Asorev|Asorev]]! I am a contributor from the Malayalam Wikipedia. I noticed that you recently created an article on our wiki - thank you for your contribution! Out of curiosity, do you speak or have any knowledge of the Malayalam language? Also, I suspect WP:PAID, as you have created articles on the same topic on multiple Wikipedia's such as Simple English, Malayalam, Marathi, etc. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 05h58min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :Hello. I do not speak the Malayalam language. I do not violate WP:PAID as I do not get money for creating these articles. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h37min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::Then, how did you create an article on malayalam Wikipedia. Did you use a large-language model. ::Also, why are you creating an article on the same topic on multiple wikipedias. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h46min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::Yes, I use AI. To translate the article I use Google Gemini Flash 3.6, to correct errors in modules on Lua I use Google Gemini Pro 3.1. I am creating the articles because it is interesting for me and because I like Boris Perchatkin. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h52min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::Do you know that using AI is a violation of Wikipedia's policies. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h53min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::No. On what grounds do you make this claim? [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h56min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::Sure, Ill explain. According to [[:en:Wikipedia:Artificial_intelligence|Wikipedia:Artificial intelligence]], the use of LLMs to generate or rewrite article content is largely prohibited. ::::::Read [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Wikipedia:Writing_articles with large language models]] [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h00min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::These guidelines concern the English Wikipedia only. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 07h02min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::::While the specific text of [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Writing articles with LLMs]] is hosted on English Wikipedia, the exact same rules apply globally to all other Wikipedias. Also, you are committing disruptive editing as you are using AI to mass-produce articles across multiple language wikis that you do not understand. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h16min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::These guidelines are not included in [[:en:Wikipedia:Five pillars]], so any local wiki may have another version of the guidelines. For example [[:ru:Википедия:Нейросеть|Russian version of the guideline]] does not prohibit using of AI while writing articles meanwhile it requires just notify the fact of using AI while writing article. That is policy of the local wiki concerning AI may defer. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 08h04min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::This thread was called to my attention on English Wikipedia and I just wanted to weigh in to say this very clearly: guidelines on English Wikipedia are not rules which are applied globally to all other Wikipedias. Every Wikipedia has a right to make individual decisions within the context of their project, so long as they do not violate global guidelines. There is no global guideline on wriiting articles with LLMs and there is unlikely to be one any time soon. :::::::::I am not commenting on whether or not what Asorev was doing is a good idea or not, just responding quite firmly to the idea that somehow English Wikipedia is superior to other language versions of Wikipedia - it is not. [[Outelizador(a):Jimbo Wales|Jimbo Wales]] ([[Cumbersa outelizador(a):Jimbo Wales|cumbersa]]) 16h41min de 25 de setembre de 2026 (UTC) ::::::::::Thank you for your response, @[[Outelizador(a):Jimbo Wales|Jimbo Wales]]. I completely agree that every language edition has the right to set its own community rules and no Wikipedia is superior to another. However, that local autonomy is the exact reason why Asorev's actions are so problematic.They are using an LLM to mass-generate articles in languages they do not speak, and they are doing so on several language Wikipedias where the local community has explicitly voted to ban AI-generated content.When an editor ignores a local wiki’s outright ban on AI, they aren't respecting local autonomy, they are violating it. Furthermore, because they don't speak the languages, they have no way to perform the necessary human oversight to ensure the AI text isn't hallucinating or introducing errors. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 04h06min de 26 de setembre de 2026 (UTC) srpvll6pjjez6vs4g9l1idlfbsyfaai 108557 108556 2026-09-26T04:18:32Z TheGreatEditor024 15529 /* 12 September 2026 */ Resposta 108557 wikitext text/x-wiki == 12 September 2026 == Hello @[[Outelizador(a):Asorev|Asorev]]! I am a contributor from the Malayalam Wikipedia. I noticed that you recently created an article on our wiki - thank you for your contribution! Out of curiosity, do you speak or have any knowledge of the Malayalam language? Also, I suspect WP:PAID, as you have created articles on the same topic on multiple Wikipedia's such as Simple English, Malayalam, Marathi, etc. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 05h58min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :Hello. I do not speak the Malayalam language. I do not violate WP:PAID as I do not get money for creating these articles. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h37min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::Then, how did you create an article on malayalam Wikipedia. Did you use a large-language model. ::Also, why are you creating an article on the same topic on multiple wikipedias. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h46min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::Yes, I use AI. To translate the article I use Google Gemini Flash 3.6, to correct errors in modules on Lua I use Google Gemini Pro 3.1. I am creating the articles because it is interesting for me and because I like Boris Perchatkin. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h52min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::Do you know that using AI is a violation of Wikipedia's policies. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h53min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::No. On what grounds do you make this claim? [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h56min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::Sure, Ill explain. According to [[:en:Wikipedia:Artificial_intelligence|Wikipedia:Artificial intelligence]], the use of LLMs to generate or rewrite article content is largely prohibited. ::::::Read [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Wikipedia:Writing_articles with large language models]] [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h00min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::These guidelines concern the English Wikipedia only. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 07h02min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::::While the specific text of [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Writing articles with LLMs]] is hosted on English Wikipedia, the exact same rules apply globally to all other Wikipedias. Also, you are committing disruptive editing as you are using AI to mass-produce articles across multiple language wikis that you do not understand. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h16min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::These guidelines are not included in [[:en:Wikipedia:Five pillars]], so any local wiki may have another version of the guidelines. For example [[:ru:Википедия:Нейросеть|Russian version of the guideline]] does not prohibit using of AI while writing articles meanwhile it requires just notify the fact of using AI while writing article. That is policy of the local wiki concerning AI may defer. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 08h04min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::This thread was called to my attention on English Wikipedia and I just wanted to weigh in to say this very clearly: guidelines on English Wikipedia are not rules which are applied globally to all other Wikipedias. Every Wikipedia has a right to make individual decisions within the context of their project, so long as they do not violate global guidelines. There is no global guideline on wriiting articles with LLMs and there is unlikely to be one any time soon. :::::::::I am not commenting on whether or not what Asorev was doing is a good idea or not, just responding quite firmly to the idea that somehow English Wikipedia is superior to other language versions of Wikipedia - it is not. [[Outelizador(a):Jimbo Wales|Jimbo Wales]] ([[Cumbersa outelizador(a):Jimbo Wales|cumbersa]]) 16h41min de 25 de setembre de 2026 (UTC) ::::::::::Thank you for your response, @[[Outelizador(a):Jimbo Wales|Jimbo Wales]]. I completely agree that every language edition has the right to set its own community rules and no Wikipedia is superior to another. However, that local autonomy is the exact reason why Asorev's actions are so problematic.They are using an LLM to mass-generate articles in languages they do not speak, and they are doing so on several language Wikipedias where the local community has explicitly voted to ban AI-generated content.When an editor ignores a local wiki’s outright ban on AI, they aren't respecting local autonomy, they are violating it. Furthermore, because they don't speak the languages, they have no way to perform the necessary human oversight to ensure the AI text isn't hallucinating or introducing errors. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 04h06min de 26 de setembre de 2026 (UTC) ::::::::::@[[Outelizador(a):Jimbo Wales|Jimbo Wales]], could you please provide your perspective on this [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous?markasread=6035825&markasreadwiki=metawiki discussion]? [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 04h18min de 26 de setembre de 2026 (UTC) bbst8ztzguo5044x89svufgrsbz526m 108558 108557 2026-09-26T04:23:21Z TheGreatEditor024 15529 108558 wikitext text/x-wiki == 12 September 2026 == Hello @[[Outelizador(a):Asorev|Asorev]]! I am a contributor from the Malayalam Wikipedia. I noticed that you recently created an article on our wiki - thank you for your contribution! Out of curiosity, do you speak or have any knowledge of the Malayalam language? Also, I suspect WP:PAID, as you have created articles on the same topic on multiple Wikipedia's such as Simple English, Malayalam, Marathi, etc. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 05h58min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :Hello. I do not speak the Malayalam language. I do not violate WP:PAID as I do not get money for creating these articles. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h37min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::Then, how did you create an article on malayalam Wikipedia. Did you use a large-language model. ::Also, why are you creating an article on the same topic on multiple wikipedias. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h46min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::Yes, I use AI. To translate the article I use Google Gemini Flash 3.6, to correct errors in modules on Lua I use Google Gemini Pro 3.1. I am creating the articles because it is interesting for me and because I like Boris Perchatkin. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h52min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::Do you know that using AI is a violation of Wikipedia's policies. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 06h53min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::No. On what grounds do you make this claim? [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 06h56min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::Sure, Ill explain. According to [[:en:Wikipedia:Artificial_intelligence|Wikipedia:Artificial intelligence]], the use of LLMs to generate or rewrite article content is largely prohibited. ::::::Read [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Wikipedia:Writing_articles with large language models]] [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h00min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::These guidelines concern the English Wikipedia only. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 07h02min de 12 de setembre de 2026 (UTC) ::::::::While the specific text of [[:en:Wikipedia:Writing_articles_with_large_language_models|Writing articles with LLMs]] is hosted on English Wikipedia, the exact same rules apply globally to all other Wikipedias. Also, you are committing disruptive editing as you are using AI to mass-produce articles across multiple language wikis that you do not understand. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 07h16min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::These guidelines are not included in [[:en:Wikipedia:Five pillars]], so any local wiki may have another version of the guidelines. For example [[:ru:Википедия:Нейросеть|Russian version of the guideline]] does not prohibit using of AI while writing articles meanwhile it requires just notify the fact of using AI while writing article. That is policy of the local wiki concerning AI may defer. [[Outelizador(a):Asorev|Asorev]] ([[Cumbersa outelizador(a):Asorev|cumbersa]]) 08h04min de 12 de setembre de 2026 (UTC) :::::::::This thread was called to my attention on English Wikipedia and I just wanted to weigh in to say this very clearly: guidelines on English Wikipedia are not rules which are applied globally to all other Wikipedias. Every Wikipedia has a right to make individual decisions within the context of their project, so long as they do not violate global guidelines. There is no global guideline on wriiting articles with LLMs and there is unlikely to be one any time soon. :::::::::I am not commenting on whether or not what Asorev was doing is a good idea or not, just responding quite firmly to the idea that somehow English Wikipedia is superior to other language versions of Wikipedia - it is not. [[Outelizador(a):Jimbo Wales|Jimbo Wales]] ([[Cumbersa outelizador(a):Jimbo Wales|cumbersa]]) 16h41min de 25 de setembre de 2026 (UTC) ::::::::::Thank you for your response, @[[Outelizador(a):Jimbo Wales|Jimbo Wales]]. I completely agree that every language edition has the right to set its own community rules and no Wikipedia is superior to another. However, that local autonomy is the exact reason why Asorev's actions are so problematic.They are using an LLM to mass-generate articles in languages they do not speak, and they are doing so on several language Wikipedias where the local community has explicitly voted to ban AI-generated content.When an editor ignores a local wiki’s outright ban on AI, they aren't respecting local autonomy, they are violating it. Furthermore, because they don't speak the languages, they have no way to perform the necessary human oversight to ensure the AI text isn't hallucinating or introducing errors. [[Outelizador(a):TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[Cumbersa outelizador(a):TheGreatEditor024|cumbersa]]) 04h06min de 26 de setembre de 2026 (UTC) srpvll6pjjez6vs4g9l1idlfbsyfaai