Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Reino de las Stúrias 0 1021 108614 108460 2026-10-03T15:40:04Z ~2026-51381-65 15577 /* Religiosidade i spiritualidade ne l Reino de las Stúrias */ 108614 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Map Iberian Peninsula 750-es.svg|thumb|250px|L reino de las Stúrias (a amarielho) ne l anho [[750]], ne l fin de l [[califado]] [[Omíadas|Omíada]].]] L '''Reino de las [[Stúrias]]''' fui la purmeira region de la [[Península Eibérica]] que se lhibertou de l domínio de l [[Mouros]] aquando de la [[Ambason muçulmana de la península Eibérica|ambason por estes de la Península Eibérica]]. Protegidos por ua [[Cordilheira Cantábrica|amponente cadeia montanhosa]], ls crestianos que scapórun a la cumberson eislámica amposta pula [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambason de l Mouros]] refugiórun-se naquel pequeinho território de l norte de la península, a partir de l qual darien ampeço al porcesso de ''[[Recunquista|Recunquista Crestiana]]' ', einicialmente mediante pequeinhas scaramuças, até als cunfrontos diretos cun ls standartes de l [[Tabela cronológica de ls reinos de la Península Eibérica|bários reinos crestianos]] que se fúrun formando. Fui, antoce, la purmeira antidade política crestiana stablecida na península depuis de la capitulaçon de l [[Bisigotie|Reino Bisigodo de Toledo]], na sequéncia de la muorte de [[Rodrigo]], redadeiro [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]], na [[batailha de Guadalete]]. La zeignaçon de '''Reino de las Stúrias''' fui einicialmente ostentada por [[Pelágio de las Stúrias]]. A partir deste pequeinho território, surgiran ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Lhion|Lion]] (de adonde deribou mais tarde l [[Cundado Portucalense]] i, susequentemente, [[Pertual]]), [[Reino de Nabarra|Nabarra]], i [[Reino de Aragon|Aragon]]. L reino durou de [[718]] la [[925]], altura an que [[Fruela II]] ascendiu al trono de l [[Reino de Lhion]]. == Andígenas de la region == {{quote2|Eilhi bibian dous pobos mui poderosos, [[Cantabros]] i Astures, que nun stában submetidos al nuosso Ampério|[[Lucius Anneus Florus]]}} [[Fexeiro:Emblema del Reino de Asturias.svg|thumb|130px|Simblo del reino de las Astúrias.]] L Reino Asturiano tubo cumo region ls territórios oucidentales i centrales de la [[Cordilheira Cantábrica]], particularmente ls [[Picos de Ouropa]] i la ária central de las Astúrias, zonas adonde tubírun lhugar ls percipales acuntecimientos político-melitares durante las purmeiras décadas de eisisténcia de l reino. Segundo las çcriçones de [[Strabon]], [[Cassius Dio]] i outros geógrafos greco-romanos, estas zonas stában habitadas yá antes de la era crestiana por defrentes pobos, antre ls quales se puoden citar ls seguintes: ''[[Badinienses]]'', que habitában ls [[Picos de Ouropa]] i cuja ária de assentamiento se fui çlocando lhentamente an direçon al Sul durante ls purmeiros seclos de la nuossa era, tal cumo l testemunhan las numerosas [[Stela (monumiento)|stelas]]; ls ''[[Orgenomescos]]'', fixados na cuosta ouriental asturiana; ls ''[[Selmas|Selinos]]' ' que, cumo l própio nome andica, se çtribuían por to l bal de l [[riu Sela|Sella]] (''Salia''); ls ''[[Lugones]]'', cujo território se stendia antre ls rius Sella i [[riu Nalón|Nalón]] i cuja capital se situaba an ''[[Lucus Asturun]]'' ([[Lugo de Llanera]]); ls ''[[Astures]]'' propiamente ditos, que habitában la zona anterior de las Astúrias, situada antre ls atuales cunceilhos de [[Piloñla]] i [[Cangas del Narcea]]; i ls ''[[Pésicos]]'', que morában na zona costeira de Astúrias Oucidental, antre la foç de l [[riu Nabie|Nabie]] i la atual cidade de [[Gijón]]. [[Fexeiro:Somiedo.jpg|thumb|left|300px|Eimaige de l lhado de l Valle ([[Somiedo]]). Eiqui puode-se ouserbar las coincidas ''cabanhas de teito'', nun mui defrentes de las residéncias de ls antigos [[Astures]].]] Las anformaçones que ne ls dan ls geógrafos clássicos acerca de la filiaçon étnica destes pobos son cunfusas: [[Ptolomiu]] assinala que ls Astures habitában la zona central de la atual [[Astúrias]], la que se stende antre ls rius Nabie i Sella, situando-se la ouriente deste riu la frunteira cul território de l [[Cantabros]]. Inda assi, yá ne l [[seclo IV]], la ''Cosmographia'' de [[Júlio Honório]] posiciona la nacente de l [[riu Ebro|Ebro]] an território de ls Astures (''sub asturibus''). An qualquiera causo, i deixando de lhado ls detalhes relatibos a las frunteiras antre las defrentes etnias cantábricas, l própio Strabon assinala an ''Geographia'' que todos ls pobos de l Norte de la [[Spania]], zde ls [[Galaicos]] als [[Bascones]], tenien cultura i stilos de bida similares. Outros testemunhos manifestan que nin ls Lhugones nin ls Pésicos se eidantificában oureginalmente cun ls Astures; assi, ne l [[Paroquial Suébico]], berifica-se la çtinçon antre Astures i Pésicos, cumo se fússen tribos defrenciadas, i nua [[lápide]] ancontrada ne l cunceilho de Piloñla - la ''piedra de los Ungones'' - assinala-se la frunteira antre ls Lhugones i ls Astures. Parece, antoce, que nun eisistia nanhue eidantidade supratribal de adonde dibergissen las tribos de l feturo território asturiano. Assi i todo, este cenário ampeçou a modificar-se cula [[queda de l Ampério Romano]] i durante las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones de ls pobos germánicos]]: la lhuita, purmeiro contra ls [[Roma Antiga|Romanos]] i mais tarde contra ls [[Bándalos]] [[Asdingos]] i [[Bisigodos]], fui fraugando ua eidantidade quemun antre ls pobos de la fetura Astúrias. Neste cuntesto, dibersas scabaçones arqueológicas ancontrórun restos de fortificaçones al redror de l [[castro]] de [[Carisa]] (cunceilho de [[Lena (Spanha)|Lena]]) . Ls peritos cunsidírun que la dita lhinha defensiba, çposta strategicamente na [[bacie hidrográfica|bacie]] de l [[riu Caudal]] — bie de antrada natural nas Astúrias zde la [[Meseta Central|Meseta]] —, proba la eisisténcia dua resisténcia ourganizada, ne l teta de la qual debiran tener coperado todos ls habitantes de las Astúrias central. Neste sentido, ls ditos specialistas çcubriran an Carisa dous nibles arqueológicos çtintos, un de ls quales corresponde a las Guerras Cantábricas i un segundo período [[675]]-[[725]] an que se dórun la spediçon de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] [[Wamba]] contra ls Astures i la cunquista de las Astúrias por [[Musa ibn-Nusair]]. La eidantidade asturiana, que progressibamente se iba fraugando, cristalizarie de maneira definitiba passado la coroaçon de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], la bitória an [[Batailha de Cobadonga|Cobadonga]] i la susequente cunsulidaçon de l Reino de las Astúrias. Neste sentido, la [[crónica Albeldense]], al narrar patrioticamente ls sucessos de Cobadonga, afirma que, passado essa batailha, «''naciu por debina probidéncia l Reino de las Astúrias''»<ref name="Albeldense">«''Asturorun Regnun divina providentie soritur''»</ref>. == Eiboluçon stórica == === Acupaçon islámica i rebolta astúrica === {{quote2|Diç-me ls Isa bin Ahmad Al-Razi que ne l tiempo de Anbasa ben Suhain Al-Qalbi se lhebantou an tierras de la Galiza un asno salbaige chamado Pelágio|Crónica de [[Al Maqqari]]}} Ne l decorrer de la [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica]], las percipales cidades i centros admenistratibos de la península fúrun caindo nas manos de las tropas muçulmanas. L domínio de las regiones centrales i meridionales, cumo ls bales de l [[riu Guadalquibir|Guadalquibir]] ó de l [[riu Ebro|Ebro]] apersentou poucos porblemas als recén chegados, que se fazirun baler de la ajuda de las struturas admenistratibas bisigodas eisistentes, de ourige romana. Inda assi, nas muntanhas de l Norte, ls centros ourbanos éran praticamente ineisistentes i la submisson de la nacion far-se-iba de forma progressiba, praticamente de bal la bal. Por bezes, ls muçulmanos fazien refénes para se assegurar de la pacificaçon de l terreno recén cunquistado. Passado la purmeira ancurson de [[Tárique]], que ne l anho [[711]] chegou até [[Toledo]], l bice-rei de l [[Iémen]] de [[Ifriqiya]], [[Musa ibn-Nusair]], cruzou ne l anho seguinte l [[Streito de Gibraltar]] i lhebou a cabo ua maciça ouparaçon de cunquista que l lhebarie a caturar, antre outras, las cidades de [[Mérida]], Toledo, [[Saragoça]] i [[Lérida]]. Na redadeira fase de la sue campanha melitar chegou al noroeste de la península, adonde cunseguiu apoderar-se de las poboaçones de [[Lugo (Spanha)|Lugo]] i [[Gijón]]. Nesta redadeira cidade anstalou un pequeinho çtacamiento [[berbere]], ancabeçado por un gobernador, [[Munuza]], cuja misson cunsistirieb an cunsulidar l domínio muçulmano subre las Astúrias. Cumo garantie de la submisson de la region, alguns nobres, antre eilhes [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], fúrun lhebados cumo refénes para [[Córdoba]]. Mas, segundo ne ls relatan tanto la [[Crónica Rotense]] cumo la de [[Al-Maqqari]], Pelágio cunseguiu eibadir-se de la cidade durante l gobierno de l [[Wali|bali]] [[Al Hurr]] (717-718) i, ne l regresso a las Astúrias, anstigou ua rebolta contra las outoridades muçulmanas de Gijón. L caudilho de ls Astures — cuja ourige ye çcutida puls storiadores<ref>San atribuídas ouriges stúricas, bisigóticas, galhegas, cantábricas, cordobesas, i mesmo británicas</ref> — tenerie anton residéncia an Bres (cunceilho de [[Piloñla]]) i para alhá fúrun ambiadas las tropas de Munuza, a mando de l general [[Al Qama]]. Tan cedo fui recebida la ambora de la chegada de l muçulmanos, Pelágio i ls sous cumpanheiros cruzórun apressadamente l [[riu Piloñla]] i dirigiran-se al monte Auseba, adonde se refugiórun nua de las sues fóias, [[Cobadonga]], i ende cunseguiran amboscar l çtacamiento sarraceno, que fui aniquilado. La bitória — relatibamente pequeinha, yá que neilha solo anterbiírun poucas cientos de suldados berberes — outorgou un grande prestígio la Pelágio i probocou la ansurreiçon maciça de l Astures. Munuza, al deparar-se bulnerable cula region progressibamente hostil, decidiu abandonar Gijón i dirigir-se a la Meseta atrabeç de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Camino de la Mesa]]. Assi i todo, serie antercetado i muorto puls Astures an Olalíes (atual cunceilho de [[Grado (Spanha)|Grado]]) . [[Fexeiro:Campamento-romano-carisa 01-2006.jpg|thumb|left|300px|Bista de l reserbatório de l monte Curiechos, an [[Castro de La Carisa|La Carisa]].]] Recentemente, ne l Pico Homón — próssimo de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Puerto de la Mesa]] — i an [[Carisa]] (situada uns 15 quilómetros mais la Este, ne l cunceilho de [[Lena (Espanha)|Lena]], dominando ls bales de l Huerna i Pajares), fúrun lhebadas a cabo scabaçones por ua eiquipa de arqueólogos, adonde se ancontrórun fortificaçones cuja dataçon, segundo ls dados proporcionados pul [[Carbono 14]], queda ne ls finales de l [[seclo VII]] i percípios de l [[seclo VIII]]: Eiqui fúrun ancontradas [[atalaia]]s i fossos de quaije dous metros, an cuja custruçon i bigiláncia tubírun que partecipar miles de suldados, l que requerie un grande nible de ourganizaçon i lhiderança firme, probablemente de l própio Pelágio<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1295&pIdSecion=38&pIdNoticia=412025|3=Ls peritos crénen que La Carisa albergou ls choques bélicos prébios a la batailha de Cobadonga}}</ref>. Por esse motibo, ls specialistas cunsidírun mui probable que la custruçon de la dita lhinha defensiba tenga tenido cumo oubjetibo ampedir la antrada de l muçulmanos nas Astúrias atrabeç de ls portos de la Mesa i Pajares<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1336&pIdSecion=39&pIdNoticia=424603|3=La binculaçon de ls restos de la muralha al rei Pelágio ye «ua heipótese séria»}}</ref>. Decorrida la bitória de D. Pelágio na [[batailha de Cobadonga]] ([[722]]) subre ls muçulmanos, stablece-se ua pequeinha antidade territorial nas muntanhas asturianas que dará lhugar mais tarde al Reino de las Astúrias. La lhiderança de Pelágio nun era cumparable a la de ls reis bisigodos: cun eifeito, ls purmeiros reis de las Astúrias se outotitulában alternatibamente antre ''princeps'' ([[príncepe]]s) i ''rex'' ([[rei]]s) i nun serie senó na época de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] que este títalo se cunsulidarie definitibamente. De salientar que l títalo de ''princeps'' tenie ua grande tradiçon ne ls pobos andígenas de l norte de la península i l sou uso custata-se na eipigrafie cantábrica, na que aparecen spressones cumo ''[[Stela de Nícer|princeps albionun]]' '<ref>''[[Stela de Nícer|Nícer]], Príncepe de l Albiones''. L scritor asturiano João Noriega fizo del un de ls protagonistas percipales na sue nobela stórica ''[[La Noche Celta]]'', ambientada ne l castro de Coañla.</ref> (nua anscriçon ne l cunceilho de [[Coañla]]) i ''princeps cantabrorun''<ref>''Dobiderio, Príncepe de l Cantabros''.</ref> (subre ua lhápide badiniense ne l munecípio de [[Cistierna]], an Lhion). Na rialidade, l reino de las Astúrias surgiu cumo ua caudilhaige subre ls pobos de La Cornisa cantábrica que habien resistido tanto als Romanos cumo als Bisigodos i que nun stában çpuostos a submeter-se al gobierno de l [[Omíadas|Ampério Omíada]]. La anfluéncia de ls eimigrantes probenientes de l Sul, an fuga de l [[Al-Andalus]], eirá ampregnando l reino asturiano de goticismo. Note-se, assi i todo, que inda ne l percípio de l [[seclo IX]], ne l testamiento de Afonso II, se renegában ls bisigodos, culpando-los de la perda de la [[Spánia]]. Las crónicas nas que se baseia l coincimiento desta época, scritas todas ne l tiempo de Afonso III quando la anfluéncia eideológica goticista era yá amportante, son la [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]], [[Crónica Albeldense|Albeldense]] i [[Crónica Rotense|Rotense]]. [[Fexeiro:Roman bridge near Covadonga Spain.jpg|thumb|300px|right|La famosa Puonte Romana de la lhocalidade de [[Cangas de Onís]], purmeira capital de l Reino de las Astúrias.]] Durante las purmeiras décadas, l cuntrolo asturiano subre las defrentes regiones de l reino era inda bastante froixo, i por esso debie ser fortalecido cuntinamente atrabeç de alianças matrimoniales cun outras famílias poderosas de l norte de la península: ye desta forma que [[Ermesinda]], la filha de Pelágio, cuntraiu casamiento cun [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], filho de [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro, Duque de la Cantábria]]. I, por sue beç, ls filhos de Afonso, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela]] i [[Adosinda]] fazirun respetibamente l mesmo cun Munia, ua basca oureginária de Álaba i [[Silo de las Astúrias|Silo]], un xefe lhocal pésico de la ária de Flabionabie ([[Prabie]]). Passado la muorte de Pelágio, ne l anho [[737]], l sou filho [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ye eileito monarca. Fábila ye muorto, segundo las crónicas, por un urso, durante probas de balor normalmente eisigidas a la nobreza de la época. === Spanson einicial === [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] sucediu la Fábila, heirdando l [[Lista de reis de las Astúrias|trono de las Astúrias]] grácias al casamiento cuntraído cula filha de Pelágio, Ermesinda. Afonso terá nacido probablemente an ''[[Tritiun Magallun]]'' ([[Tricio]], [[La Rioja]]), sede de l sou progenitor, Pedro, duque de la Cantábria: la crónica Albeldense narra que Afonso partiu de tierras riojanas para las Astúrias para cuntrair casamiento cun Ermesinda. La muorte de Fábila possiblitou-le l acesso al trono, assi cumo la chegada al poder dua de las famílias que se tornarie de las mais poderosas ne l Reino de las Astúrias: la [[Ducado de la Cantábria|Casa de Cantábria]]. Cul passar de l tiempo, i cula progressiba çpoboaçon de la Meseta i de l Bal Médio de l Ebro, adonde se situában las percipales praças fuortes de l Ducado de la Cantábria, cumo [[Amaya]], Tricio, ó la Cidade de la Cantábria<ref>La Crónica del Biclarense ye ua de las purmeiras a citar la eisisténcia desta cidade, quando çcribe la campanha de l Cántabros lhebada a cabo pul rei bisigodo [[Leobigildo]], cujas tropas arrasórun la poboaçon ne l anho [[574]].</ref>, ls çcendentes de l Duque Pedro fúrun-se progressibamente trasladando para la region cantábrica i ende se misturórun cun ls çtinos de l Reino de las Astúrias. Terá sido Afonso quien ampeçou la spanson territorial de l pequeinho reino crestiano zde l sou purmeiro solar ne ls [[Picos de Ouropa]], abançando an direçon la Oeste, para la [[Galiza]], i para Sul, cun sistemáticas ancursones ne l [[bal de l Douro]], tomando cidades i poboaçones i rialojando ls sous habitantes nas zonas mais siguras, la Norte. Esta medida probocou l çpoboamiento stratégico de la Meseta, criando l ''[[Deserto de l Douro]]'' cumo proteçon contra feturos ataques muçulmanos. Este çpoboamiento, defendido por Claudio Sáncheç-Albornoç, ye atualmente colocado an dúbeda, pul menos ne l que se refree a la sue magnitude. Las percipales eideias para refutá-lo son, por un lhado, la cunserbaçon de la toponímia menor an múltiplas comarcas, bien cumo l fato de que hoije an die inda persistan grande defrenças, tanto pul punto de bista de la antropologie biológica cumo de la cultural, antre ls habitantes de la zona cantábrica i de l de la Meseta Central. L que parece afetabamente anquestionable ye l fato de na purmeira metade de l [[seclo VIII]] tener-se assistido a un porcesso de ruralizaçon de l bal de l Douro, que trarie cunsigo l abandono de la bida ourbana i la reorganizaçon de las poboaçones an pequeinhas quemunidades de pastores. De las possibles causas deste porcesso puoden citar-se las seguintes: la quebra definitiba de l sistema de porduçon sclabagista eisistentes zde ls tiempos de l Baixo Ampério, la propagaçon cuntinada de grandes eipidemias nesta zona i, por redadeiro, l abandono de l [[Al-Andalus]] por parte de las guarniçones berberes passado la rebolta de ls anhos 740 i 741. Todo esto possiblitou l aparecimiento dun spácio pouco poboado i mal ourganizado que isolou l reino asturiano de las ambestidas muçulmanas i le permitiu zambolber-se progressibamente. De resto, las campanhas de ls reis Afonso I i Fruela ne l bal de l Douro nun deberian ser mui defrentes de las ''[[razies]]'' que ls Astures rializában nessa zona na época pré-romana: einicialmente la sue spanson zamrola-se fundamentalmente atrabeç de l território cantábrico (zde la Galiza até [[Biscaia]]) i será neçairo asperar até als reinados de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III]] para que l Reino de las Astúrias afetabe la possesson de l territórios situados la Sul de la Cordilheira. Fruela I, filho de Afonso I, cunsulida i amplia ls domínios de l sou pai, mas morrerie assassinado puls nembros de la sue nobreza binculados a la Casa de la Cantábria. === Trasformaçones sociales i políticas === Las fuontes scritas relatan mui pouco subre ls reinados de [[Aurélio de las Astúrias|Aurélio]], [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]]. Dua forma giral, este período de duraçon de binte i trés anhos ([[768]]-[[791]]) quedou cunsidrado cumo ua ancha etapa de ouscuridade i reorganizaçon de l Reino. Esta perspetiba, sustentada por alguns storiadores, que anclusibe chaman esta fase cumo la de l ''{{NT|Reyes holgazanes|Reis Folgazones}}'', debe-se al fato de que, aparentemente, nesse período, nun téngan ocorrido açones bélicas seneficatibas contra l [[Al-Andalus]]. Nun oustante, essas mesmas fuontes scritas permiten afirmar que durante esses anhos se porduziran relebantes i decisibas trasformaçones ne l que diç respeito a las questones anternas de l Reino. Todas eilhas preparórun i serbiran de base, an todos ls aspetos, pa l sou posterior zambolbimiento i spanson. An purmeiro lhugar, terá sido nesses anhos que se berifica la purmeira reblion anterna de l Astures, protagonizada pul própio Mauregato, que spulsou de l trono [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]. Por bias desso, ampeçou-se nas Astúrias ua série de rebliones protagonizadas por grupos aristocráticos an ascenson i por grandes propietários que, ouserbando l crecente zambolbimiento eiquenómico de la zona, tratában de subtrair l poder de la família reinante de Pelágio. Las amportantes rebliones de Nepociano, Aldroito i Piniolo, durante l posterior reinado de [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]], forman parte deste porcesso de trasformaçon eiquenómico, social, político i cultural de l Reino de las Astúrias, ocorrido antre ls seclos VIII i IX. Por outro lhado, fracassan las sublebaçones periféricas de [[Galaicos]] i [[Bascones]], amóbitadas puls reis asturianos. Estas reboltas aprobeitórun-se de las rebliones anternas de la zona central i ouriental de la region; i, an ciertas ocasiones, dórun l sou cuntributo a uns ó outros cuntendentes de la aristocracie asturiana: refúgio la Afonso II an tierras alabesas, durante la sue fuga; apoio a la sublebaçon de Nepociano an alguas zonas asturianas, ó l alinhamiento de ls Galaicos na causa de Ramiro I. Por redadeiro, outros dados refíren amportantes trasformaçones anternas de l reino asturiano nesse período. San las sublebaçones de ls lhibertos (''serbi'', ''serblis ourico'' i ''lhibertini'', segundo las Crónicas) ocorridas durante l reinado de Aurélio. Las relaçones de propiadade antre ''duonho'' i ''scrabo'' fúrun-se rompendo pouco a pouco. Este fato, aliado al progressibo papel de l andebíduo i de la família restringida an detrimiento de l papel que la família zampenhaba até anton, torna-se mais un andício de que ua nuoba sociadade se formaba nas Astúrias ne l final de l [[seclo VIII]] i ampeços de l [[seclo IX]]. La Fruela I sucede Aurélio, çcendente de [[Pedro, duque de la Cantábria]], que anstalará la corte an tierras de l que ye atualmente l cunceilho de [[San Martín del Rey Aurelio]], antigamente pertencente la [[Langreo]], antre ls anhos [[768]] i [[774]]. Fruela I morre i sucede-le [[Silo de las Astúrias|Silo]], que traslada la corte para [[Prabie]]. Silo staba casado cun Adosinda, armana de Afonso I (i, antoce, de la lhinhaige de Pelágio). [[Fexeiro:Europe 814.jpg|thumb|400px|L Reino de las Astúrias na Ouropa, ne l anho 814.]] Al morrer l rei Silo, ye eileito Rei l moço Afonso II (que, mais adelantre, an [[791]], buoltarie a recuperar l trono). Mas Mauregato, filho bastardo de l rei Afonso I, ourganiza ua fuorte ouposiçon i cunsegue forçar la retirada de l nuobo rei para tierras alabesas (la sue mai, Munia, era basca), usurpando l trono asturiano. Este rei, anque de la mala fama que la Stória le adjudica, mantebe buonas relaçones cul [[Veato de Lhiébana]], talbeç la figural cultural mais amportante de l reino, i apoiou-lo na sue lhuita contra l [[adopcionismo]]. Diç-me ls ua lhenda que este rei era filho bastardo de Afonso I i dua moura, i ye-le atribuído l [[tributo de las cien donzelas]]. Sucede-le [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]], filho de Aurélio. Tornou-se coincido cumo ''l Diácono'', ambora probablemente solo tenho feito botos menores. Na sequéncia dua derrota melitar, Bermudo abdica de l trono i acaba ls sous dies nun mosteiro. === Progresso i spanson === Passado la abdicaçon de Bermudo I, [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II, ''l Casto'']] regressou a las Astúrias para se proclamar Rei, treminando l período de relatiba paç cun ls muçulmanos. Durante l sou reinado, rializa spediçones de castigo ne l Sul, chegando mesmo até [[Lisboua]] an [[798]], i an [[825]] bence tamien ls muçulmanos ne l [[riu Nalón]]. Fixa la capital de l Reino an [[Obiedo]] i procede al repoboamiento de la [[Galiza]] i zonas setentrionales de [[Region stórica de Castielha|Castielha]] i [[Porbíncia de Lhion|Lion]]. Fui un reinado sposto la cuntinos ataques de l muçulmanos. Inda assi, cunsegue spandir l reino i surge l [[Arte pré-románica|pré-románico]] asturiano, dando lhugar la obras-primas de la arquitetura mediebal ouropeia. Afonso II anstaura l [[culto jacobiu]] i torna-se la purmeira figura de l [[Camino de Santiago]], que bincula las Astúrias cula [[Ouropa]] (specialmente cul reino de [[Carlos Magno]]), cun quien partilhaba un einimigo quemun ne l Sul, de cultura ouriental. Afonso II era filho de mai alabesa, pul que yá se prebia la aprossimaçon de l reino asturiano als bezinos Bascos. Na [[batailha de Lhutos]] (''Llodos'' an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]) , ye anfligida ua dura derrota als árabes i berberes que querie acabar cula crecente amenaça que se tornaba l yá Reino de las Astúrias. An [[808]], manda fraugar la [[Cruç de l Anjos]]. Este rei ancarrega l arquiteto [[Tioda]] de la custruçon de bários eidifícios de caráter régio i relegioso para ambelezamiento de [[Obiedo]], de ls quales poucos subrebibírun até als dies de hoije. [[Fexeiro:Santa Maria del Naranco.jpg|left|thumb|Ermita de Santa Marie de l Naranco, obra-prima de la arte ramirense.]] Ls reis seguintes, [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] (filho de Bermudo que se proclama Rei ne l seguimiento dua guerra cebil) i [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho]], biben nun período de guerra cuntina contra ls muçulmanos. Ne l tiempo de Ramiro I, zambolbe-se la arte ramirense, l apogeu pré-románico asturiano. Este rei lhibra la [[batailha de Clabijo]], na qual, segundo la lhenda, l apóstolo [[Santiago Maior|Santiago]], la monte nun cabalho branco, ajuda l eisército asturiano contra las tropas islámicas. Ne l anho [[844]], surge na cuosta de [[Gijón]] ua frota de [[Normandos]]; nun se sabe cun certeza se ende zambarcórun, mas nun se detibírun, yá que prosseguiran an direçon al que las Crónicas refíren de ''Faro de Brigantio'' ([[Corunha]]), de adonde fúrun spulsos, prosseguindo la ancurson la Spanha (las crónicas asturianas chamában ''Spanha'' al ''[[Al-Andalus]]''). Ourdonho procede al repoboamiento de [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], [[Tui]] i [[Amaya (Espanha)|Amaya]]. Stablece relaçones próssimas cul [[reino de Nabarra]], possiblemente ajudando na lhibertaçon de l rei [[García Íñeigueç de Pamplona|García Íñeigueç]], sequestrado puls Normandos. Inda ne l decorrer de la aneixaçon de l bal de l Ebro, stablece alianças cun ls [[Banu Qasi]] de [[Saragoça]], cun quien tamien cumbatiu an oscilaçones de la aliança. Ourdonho tamien trata de ajudar, sin sucesso, als [[moçárabes]] toledanos an reblion contra l [[Califado de Córdoba|emir de Córdoba]]. Na sequéncia de la sue muorte, sucediu-le l filho, [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]]. === Apogeu i final === [[Fexeiro:Pt-Reconquista2.jpg|thumb|250px|A amarielho, la stenson aprossimada de ls reinos de Astúrias i Nabarra an anhos de la muorte de Afonso III.]] Afonso III atinge l spoente mássimo de l poderio de l Reino de las Astúrias. Stablece relaçones mui próssimas cul [[Reino de Nabarra]], lhuita i alia-se repetidas bezes cun ls [[Banu Qasi]] de [[Taifa de Saragoça|Saragoça]] i lhuita al lhado de l moçárabes de [[Toledo (Spanha)|Toledo]] contra l poder emiral. [[Fexeiro:Oviedo croix Victoire.jpg|thumb|150px|left|Eimaige de l berso de la [[Cruç de la Bitória]].]] Ne l anho de [[908]], un seclo depuis de Afonso II fazé-lo cula Cruç de l Anjos, manda fraugar la [[Cruç de la Vitória]], simblo de Astúrias zde anton. Afonso casa-se cun Jimena, nobre nabarra, possiblemente filha de Garcia Iñeigueç. Cul apoio de ls nobres galegos, cumo [[Heirmenegildo Guterres]], cunquista l norte de l atual Pertual. Tamien se adentra pul [[riu Douro|Douro]], cunquistando [[Çamora]] i [[Burgos (Spanha)|Burgos]]. Ne l momiento de l apogeu, l reino asturiano acupaba to l noroeste peninsular, zde l [[Porto]] até [[Álaba]]. [[Garcia I de Lhion|Garcia I]], filho de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III, ''l Grande'']], depuis de lhutar contra l sou pai i armanos, [[Ourdonho II de Lhion|Ourdonho II]] i [[Fruela II de las Astúrias i Lhion|Fruela II]], traslada la capital de l reino para [[León (Spanha)|Lion]], criando un nuobo reino que se fundirieb cul asturiano, l [[Reino de Lhion]]. == La articulaçon territorial de l Reino de las Stúrias == === La zona nuclear de l reino: las Stúrias i Lhiébana === Las Stúrias fui la region adonde se forjou l purmeiro stado crestiano de la [[Recunquista]]. Ye neste território oureginal que se situan las quatros capitales que l Reino fui tenendo sucessibamente ([[Cangas de Onís]], [[Prabie]], [[San Martín del Rey Aurelio]] i [[Obiedo]]) assi cumo las percipales demunstraçones de la [[arte pré-románica]] sturiana. La [[Crónica Rotense]], al mencionar las campanhas de [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], diç-me ls que "''neste tiempo se poboórun las Stúrias, [[Primorias]], [[Liébana]], [[Trasmiera]], [[Sopuerta]], [[Carranza]], [[Bardulia]], que agora se chaman [[Region stórica de Castielha|Castielha]], i la parte marítima de la [[Galiza]]''"<ref>An [[Latin]]: "''eo tempore populantur Asturias , Primorias, Lhiuena, Trasmiera, Subporta, Carrantie, Bardulies qui nunc uocitatur Castella eit pars maritiman [eit] Gallecie''".</ref>. Oufrece-me ls inda la çcriçon de las defrentes antidades regionales i comarcales eisistentes ne l território cantábrico. An percípio, i cumo se puode deduzir pul testamiento de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]<ref>La passaige ye la seguinte: "''Totas scilicet Asturias per Pirineos montes usque Sumrostrun (Somorrostro) eit usque Trasmera (Trasmiera) eit usque ad lhitus maris eit usque in Obe (Eo) flumine''"</ref> (anho [[842]]), l reino oureginal de Pelágio stendia-se antre ls rius [[riu Eo|Eo]] i [[riu Miera|Miera]], cujos territórios mais tarde se conhecírun puls nomes de Astúrias de Obiedo i Stúrias de Santillana. Inda assi, ls sucessores de Pelágio fúrun progressibamente stendendo ls sous domínios, aneixando territórios cumo Trasmiera ó El Bierzo que, nun oustante, cunserbórun la sue outonomie sob la forma de [[ducado]]s ó [[cundado]]s registos por ''comtes'' binculados a la aristocracie lhocal, cumo [[Rodrigo de Castielha]] ó Gatón de Bierzo. La este de l riu Miera situában-se las comarcas de [[Trasmiera]], [[Sopuerta]] i [[Carranza]]. Estes dous redadeiros territórios fúrun aneixados la [[Biscaia]] ([[1285]] i mais tarde al [[Paíç Basco]] ([[1979]]), ambora inda hoije cunserben buona parte de la sue cultura montanhesa oureginal <ref>Detesto esse spanhol ye un lixo</ref>: L dialeto tradecional de [[Ancartaçon|Ancartaciones]] apersenta rasgos asturoleoneses<ref>MIRONES, Txomin Etxeberria, ''La fala montanhesa ó cantábrica''</ref> i la sue mitologie anclui refréncias la criaturas cumo Ojáncano ó l Trenti que tan familiares son ne l folclore de [[La Montañla]] de la [[Cantábria]]. === L Deserto de l Douro, la cidade de Lhion i l antigo Ducado Asturiense === Passado la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|cunquista islámica]] de [[Spánia]], l território de la sub-Meseta norte bibiu un porcesso de çpoboamiento, acentuado antretanto pula reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] i pula seca que afetou essa ária durante las décadas centrales de l [[seclo VIII]], trazendo cumo resultado la desertificaçon de la bacie de l [[riu Douro|Douro]], agora trasformado an tierra de naide habitada por pequeinhas quemunidades de pastores i agricultores ourganizados al nible de aldés, al redror dun senhor ó [[mosteiro]] lhocal. Na storiografie spanhola çcute-se an torno de la natureza i antensidade de l çpoboamiento de l Bal de l Douro. Alguns outores, cumo Sáncheç Albornoç, afirman que esta terá sido total i, mais de l que esso, fui potenciada puls própios reis asturianos para desta forma isolar-se strategicamente de l [[emirado de Córdoba]] i dedicultar la antrada de las ''[[razies]]'' muçulmanas nas Astúrias. Outros outores, cumo Ablio Barbero i Marcelo Bigil, cunsidírun que, mais de l que un çpoboamiento, l que acunteciu fui ua desorganizaçon política i eiquenómica de l território que, lhoinge de tener ampeçado ne l seclo VIII, trazie raízes yá de la crise lhatifundiária tardo-romano i de l sistema sclabagista. Para alhá desso, etnólogos cumo Julio Caro Baroja chaman la atençon subre l fato de eisistiren grandes defrenças antre las culturas cantábricas (galega, asturiana) i las de la Meseta (cumo la castelhana). La zona oucidental de la sub-Meseta Norte, la que corresponde als bales de l Eilsa, Órbigo i [[riu Sil|Sil]], stubo an tiempos pré-romanos poboada por tribos de [[léngua céltica]], cumo ls ''astures'' ó ls ''baceos''. Cula [[ambason romana de la Península Eibérica|cunquista romana]], estes territórios fúrun ancorporados ne l ''[[Cumbentus]] Asturiensis'' que, passado la debison probincial de [[Caracala]], fui aneixado a la [[Porbíncia romana|porbíncia]] de la [[Galécia]]. Ne l [[Bisigotie|período bisigodo]], la ária passou a formar parte de l Ducado de las Astúrias (ó Ducado Asturiense), cujas percipales cidades éran [[Astorga (Spanha)|Astorga]] (''Asturica Augusta'', capital de ls Astures cismontanos) i [[León (Spanha)|Lion]] (''Legio VIII'', fundada puls romanos na sequéncia de las [[Guerras Cantábricas]]). Zde la segunda metade de l seclo VIII, estas regiones passórun a ser progressibamente absorbidas pul Reino de las Astúrias. Inda assi, este porcesso rializou-se de defrentes maneiras, dependendo de l território. Assi, por un lhado, parece que las regiones de la muntanha lheonesa, [[Bierzo]] i [[Maragatería]] nunca chegórun la çpoboar-se de to, cunserbando to la sue personalidade étnica: deste modo, ye mui probable que ls territórios de [[Baldeón]], [[Laciana]] i [[Babie]] téngan pertencido a la monarquia asturiana zde ls tiempos de Pelágio. Mesmo assi, custata-se la eisisténcia dun [[cundado de Bierzo]] zde ls tiempos de l rei Afonso II, i ye mui probable que seia bastante anterior al sou reinado. Por outro lhado, ls studos etnográficos rializados subre l pobo [[maragato]] rebelan ua possible ourige asturiana, spressada de maneira poética pul folclorista asturiano Custantino Cabal<ref>(Trad.) "''La Maragatería ye tierra nuossa, de las Stúrias de outros tiempos, armana de las tierras de baqueiros i guardion tamien de l segredo de la raça''", in Mitologie sturiana: l sacerdócio de l Diabo, Oubiedo, 1925.</ref>. An todas estas comarcas fúrun preserbadas modalidades lhenguísticas asturoleonesas i rasgos culturales mui próssimos als asturianos. An ouposiçon, la colonizaçon de l Paúl lheonés, [[Coyanza]] i [[Tierra de Campos]], tubo ua fuorte cumponente moçárabe: por todas estas comarcas abundan formas toponímicas correspondentes la tal lhéngua, nas que predominan ls sufixos "''-el''" i "''-iel''", al ambés de l asturoleonés "''-iellu''". Inda hoije ye possible çcernir l cuntreste cultural antre estas dues árias de la [[porbíncia de Lhion]]. De qualquiera forma, cierto ye que la cidade de Lhion (''Lheón'') se cumbertiu ne l percipal bastion asturiano de la Meseta Central, chegando, passado la muorte de l rei Afonso III, a assumir la capitalidade de l Reino, que passou a chamar-se [[Reino de Lhion]]. Outro marco ne l abanço asturiano an direçon al Sul fui la fortificaçon i repoboamiento de [[Çamora]], berdadeira guardiana de l riu Douro i que, pula sue amportança, chegou a ser classeficada por alguns storiadores árabes cumo la ''capital de l Galegos''<ref>Por ocasion dua spediçon de Muhammad ne l anho [[939]].</ref>. La spanson lheonesa articular-se-iba durante ls seclos seguintes an torno de la antiga [[Strada romana|calçada romana]] que ounie ''[[Asturica]]'' cun ''[[Emerita Augusta]]'', que darie lhugar mais tarde a la [[Bie de la Prata]]. === Las marcas oucidentales: Galiza i l Cundado Portucalense === {{Artigo percipal|[[Cundado Portucalense]]}} L bínclo antre l Norte de la Galiza i las Astúrias custata-se yá ne l [[Paroquial Suébico]], decumiento de l [[seclo VI]] adonde se fala de la sede eipiscopal de ''Britonia'', que se stendia puls territórios de la [[porbíncia de Lhugo]] i Astúrias. Ne l decorrer de la cunquista muçulmana de la Spánia, ls muçulmanos cunquistórun [[Tui]], i ende stablecírun un senhorio cun base ne l baixo bal de l [[Riu Minho]]. La reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] trarie, cumo cunsequéncia, l abandono por parte de las guarniçones berberes de todas las sues posiçones al norte de la [[Serra de Gredos]]. Deste modo, l Sul de la Galiza tornaba-se lhibre de l domínio muçulmano, ambora sofrendo un porcesso de çpoboamiento semelhante al de l Bal de l Douro que lhebou al abandono de to l tipo de bida ourbana. Por outro lhado, l Norte de la Galiza fui ancorporado al florescente reino asturiano pul rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], que anstalou l bispo [[Odoário]] na cidade de [[Lugo (Spanha)|Lugo]]. La débil posiçon asturiana fui antretanto cunsulidada pul sou sucessor, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]], que dominou ua ansurreiçon de ls galegos i derrotou an [[Pontubia]] ua spediçon de castigo ambiada pul [[emir de Córdoba]] [[Abderramon I]]. Décadas depuis, outra ansurreiçon de ls galegos fui derrotada pul rei [[Silo de las Astúrias|Silo]] na [[batailha de Montecubeiro]], próssimo la [[Castroberde]]. De qualquiera forma, la çcubierta de l sepulcro de l [[Santiago Maior|apóstolo Santiago]], durante l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]], i l susequente aparecimiento de l [[Caminos de Santiago|Caminos que heirdórun l sou nome]], assegurórun la antegraçon spritual de la Galiza ne l Reino de las Astúrias i mais tarde ne ls de [[Reino de Lhion|Lion]] i [[Reino de Castielha|Castielha]]. La spanson an direçon al Sul fui ampeçada por [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]], que repobou Rui. An décadas posteriores, [[Bímara Peres]], bassalo de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]], chegou até [[Porto]] (tomado an [[868]]), assentando las bases de l [[Cundado Portucalense]], que mais tarde darie lhugar al [[Reino de Pertual]]. === La frunteira ouriental: Ducado de la Cantábria, Castielha i l alto bal de l Ebro === Ne ls finales de l [[seclo VIII]], las zonas mais ourientales de la Sub-Meseta Norte stában poboadas por pequeinhas quemunidades rurales de dibersas ouriges étnicas. L pobo andígena era çcendente de las defrentes tribos que habitában na region ne ls [[Pobos eibéricos pré-romanos|tiempos pré-romanos]], cumo ls [[Bárdulos]], [[Báceos]], ls [[Turmogos]] i ls [[Celtíberos]], i dedicaba-se fundamentalmente al pastoreio. A estes pobos juntou-se ua óndia migratória procedente de la ária cantábro-pirenaica, antegrada subretodo por clanas pertencentes la dous pobos defrentes: ls [[Cantabros]] i ls [[Bascones]]. La spanson que decorreu mais cedo terá sido la de l Cantabros. La [[Cantábria]] çcrita puls geógrafos romanos stendia-se quaije sclusibamente puls territórios de la Cordilheira, ambora yá a partir de l [[seclo II]], probablemente fruito de la sedentarizaçon deste pobo, ampeça la sue spanson para las tierras de la Meseta, testemunhada arqueologicamente pula anfinidade de lhápides badinienses que registan un mobimiento migratório antenso de ls habitantes de la zona de l [[Picos de Ouropa]] an direçon a la zona de [[Cisterna]] (Lhion). Assi i todo, la colonizaçon mais antensa fui lhebada a cabo ne l bal médio-alto de l [[riu Ebro]], nas atuales porbíncias de [[Porbíncia de Vurgos|Burgos]] i [[La Rioja (Spanha)|La Rioja]]. Deste modo, de la lheitura de la obra de [[João de Biclaro|Crónica de l Biclarense]]<ref>Crónica de l Biclarense: ''"Leoviguldus Rex Cantabriam ingressus, provinciae pervasores interficit, Amaiam occupat, opes eorum pervadit, et provincia in suam revocat dictionem"''</ref> ([[seclo VI]]), adonde se çcriben las campanhas de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] an tierras cantábricas, deduç-se que la Cantábria bisigoda nun coincidie cula çcrita puls geógrafos romanos, mas que se stendia por tierras de La Rioja i Riberra Nabarra. Ye çcrita cumo ua region aneixa al território de l Bascones, i cuja capital era ua urbe batizada cul mesmo nome, la [[Cidade de la Cantábria]], a un quilómetro la norte de la atual cidade de [[Logroño]] i cujas ruínas inda hoije son bisibles. La dita cidade recebiu admoestaçones de [[Millán|San Millán]], que sortou ls sous habitantes a la cumberson, sob amenaça de séren çtruídos pulas fuorças de l Mal. Adberténcia esta que terá sido eignorada puls lhocales, que ne l anho seguinte berian ls sous lhugares çtruídos pulas tropas de l rei ariano [[Leobigildo]]<ref>[http://www.1romanico .com/004/foto1.asp?CODF=00015448 Detalhe de la arca de San Millán (Mosteiro de Yuso)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Na eimaige arriba, l santo adberte ls habitantes de la Cidade de la Cantábria. Na eimaige anferior stá repersentada la cunquista de la cidade pulas tropas bisigodas.</ref>. Mais tarde, este lhugar tornou-se sede de l [[Ducado de la Cantábria]], criado por [[Erbígio]] ne ls finales de l [[seclo VI]], cul oubjetibo de pacificar ls Cantabros i cunter la spanson basca. Cunhece-se l nome dun de ls sous duques, [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro]], que fui pai de l rei asturiano [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] i tamien alguas de las sues anstituiçones — la ''Bida de San Millán'', scrita por [[San Bráulio]], cita la eisisténcia dun ''Senado de la Cantábria'' que tenerie sede na cidade homónima. Todabie, ne l [[seclo XI]], l [[bispo de Astorga]] [[Sampiro]] chama [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, ''l Maior'']] de Nabarra ''Rex Cantabriensis'' i, yá ne l reinado de Garcia IV, un nobre nabarro, Fortún Ochoiç, recibe l títalo de Senhor de Cameros, Senhor de la Bal de Arnero i ''Senhor de la Cantábria''. La spanson basca tubo lhugar ne ls percípios de la [[Recunquista]]. A toponímia demunstra que la [[Lhéngua basca|lhéngua ''euskara'']] fui falada an buona parte de La Rioja i de Burgos i an [[Glosas Emilianenses]] cunserban-se alguas frases an basco que fúrun anotadas probablemente por monges falantes natibos desta lhéngua. Assi, heirdou de la basca l sou sistema fonológico i buona parte de la sue antroponímia (Garcia, Sancho, Jimeno) i anclusibamente ne l poema de l Mio Cid i nas obras de Gonzalo de Berceo<ref>Ua de las sues personanges, D. Bildur, carrega un nome euskérico, "''miedo''" ([[miedo]]).</ref> alguas de las sues personaiges ampregan spressones bascas. De qualquiera forma, la zona ampeçou a ser alcançada puls reis de las Astúrias a partir de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]] que, cula ajuda de ls sous bassalos [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]] i [[Diego Rodrígueç Porcelos]] repoboórun la [[Amaya|Peñla de Amaya]] i fundórun la cidade de [[Burgos]]. [[Fexeiro:Amaya-plano.jpg|left|300px|thumb|Praino arqueológico de [[Amaya|Peñla Amaya]]. L poboado i l castielho son de ourige mediebal, i neilhes passou probablemente muitas temporadas [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo de Castielha]], l purmeiro [[cunde de Castielha]].]] Ls purmeiros abanços seneficatibos a partir de la Cordilheira Cantábrica an direçon a la Meseta fúrun protagonizados puls ''[[Foramontano]]s'', nome cul qual se zeignan ls quelonos que abandonában ls territórios montanhosos de l Norte i se dirigian an direçon al Sul: uas bezes la colonizaçon daba-se por einiciatiba de la pequeinha nobreza i mosteiros i, noutras ocasiones, debian-se a migraçones de amplos grupos de parentesco, nun mobimiento nun mui defrente al que ls [[Badinienses]] rializórun ne ls purmeiros seclos de la nuossa era. Durante l reinado de Afonso II, fúrun acupadas la region de Campo, l território de las fuontes de l Ebro, bien cumo las zonas mais setentrionales de la bacie de l Douro. Este era un território defícel de colonizar, dado que l flanco ouriental de l reino era çtintamente mais çprotegido: las ''[[razie]]s'' an direçon a la Galiza i Lhion tenerien que atrabessar l Deserto de l Douro, un lhugar pouco propício pa l aprobisionamiento de las tropas, i, por esso, las sues bases situában-se an [[Toledo]], [[Coria]] [[Talamanca]] i [[Coimbra]], poboaçones que çtában de mais de 400 quilómetros de ls sous oubjetibos. Assi i todo, la zona de La Rioja, relatibamente poboada, ancontraba-se ne l poder dua poderosa família de senhores lhocales, ls [[Vanu Qasi]], i era atrabessada por ua [[strada romana]] que passaba por Amaya i chegaba até Astorga. Esta mesma strada yá tenerie sido outelizada por Lheobigildo durante las sues campanhas contra ls Cantabros ne l anho [[574]] i por Muza, durante la sue [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica|stensa ouparaçon de cunquista]] lhebada a cabo ne ls anhos [[712]]-[[714]]. L rei [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] rializou ua tentatiba de colonizaçon i fortificaçon de la cidade de [[León (Spanha)|Lion]], ambora frustrada por ua ''razie'' muçulmana. Inda assi, l sou sucessor, Ourdonho, aprobeitou l crecente poderio melitar asturiano, bien cumo ls porblemas anternos de l [[Emirado de Córdoba|Emirado]], para stablecer i fortificar praças stratégicas na bacie de l Douro. [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]], purmeiro [[Conde de Castielha]] (anstituído por Ourdonho I) repobou Peñla de Amaya, assegurando la persença asturiana na borda dreita de l riu Ebro. L sou sucessor, [[Diego Rodrígueç Porcelos]], procediu, yá an tiempos de Afonso III, a ua política inda mais spansiba: fixa la frunteira ouriental de l cundado ne l [[riu Arlanzón]] i [[Montes de Oca]]<ref>Desta época, refree-se un coincido remanse que cuntaba: (trad.)''Era anton Castielha un pequeinho lhugareijo, i tenie ls Montes de Oca cumo marco (lhemite).''</ref>. Atiradeira [[Burgos]] i arrebata ls muçulmanos de alguas fortalezas frunteiriças, cumo [[Pancorbo]], que serbian de base para las ''razies'' cun que ls emires de Córdoba assolában estas comarcas. Para proteger la frunteira ouriental de l Reino de las Astúrias, tubírun que custruir-se ua panóplia de castielhos, dende adbindo l nome de la region: [[Region stórica de Castielha|Castielha]]<ref>La purmeira mençon deste chamadeiro ancontra-se nua doaçon feita pul abade Bitulo i outorizada pul notário Lhope, ne l anho [[800]]: "''...eit S. Martini, quien sub subbicionen Mene manibus nostris fundabimus ipsan basilican in cibitate de Area Patriniani in territorio Castelle...".''</ref>. Nas décadas seguintes a la muorte de Diego Porcelos, outros nobres cumo [[Bela Jiméneç]], [[cunde de Álaba]], ó [[Nuñl Amplacheñeç]], [[cunde de Castielha]], prosseguiran ne l abanço asturiano an direçon al Sul, alcançando l bal de l Douro ne ls percípios de l [[seclo X]]. Procediu-se a la acupaçon de la cidade de [[Osma]] i a la penetraçon na region de [[Sepúlbeda]]. Todas estas tierras, pertencentes al bal alto de l [[riu Douro]], stubírun habitadas puls [[Celtíberos]] i puls [[Arébacos]], i neilhas se anclabában poboaçones de renome, cumo ''Numantie'' (çtruída pulas tropas de [[Cipion]]), i ''Uxama'' (Osma), que, segundo todos ls andícios, permaneciu poboada inda depuis de la cunquista islámica. La carta de Veato la Etério, [[bispo de Osma]], demunstra que, ne ls finales de l [[seclo VIII]], esta cidade cunserbaba anclusibamente la sue sede eipiscopal. L filólogo spanhol [[Rafael Lhapesa]] spone na sue obra «''Las lhénguas circumbizinhas''» la sue tese de que l castelhano falado an Soria, bien cumo l de la zona de Montes de Oca, tenerie un sustrato moçárabe, l que parecie dar argumientos als que afirman que houbo cuntinidade demográfica i cultural an detreminadas zonas de la bacie de l Douro. === Ls territórios de ls Bascones === Ne ls percípios de la era crestiana, ls territórios de la depresson basca stában poboados fundamentalmente por trés pobos çtintos: ls [[Bárdulos]], ls [[Caristios]] i ls [[Outrígones]]. Alguns outores, cumo l lhenguista [[Koldo Mitxelena]], cunsidírun que estes pobos falarian ua lhéngua antepassada de l basco atual. Por outro lhado, outros storiadores i filólogos, cumo Claudio Sáncheç Albornoç ó Jurgen Untermann, cunsidírun que la depresson basca (ls antigos ''saltus'' i ''ager basconun'') fui colonizada tardiamente ne ls seclos [[seclo V|V]] i [[seclo VI|VI]] pulas gientes procedentes de la [[Aquitánia]]. Neste sentido, çtaca-se l fato de que tanto l ''ager'' cumo l ''saltus basconun'' stában perfundamente romanizados, i que se preserbou até als dies de hoije toponímia andoeuropeia nun basca (Deba, Durango), nas atuales porbíncias bascas. La yá citada spanson de l euskera mediebal, bien cumo la ineisisténcia de eipigrafie protobasca fura de l território aquitano, parecerian ser argumientos de peso nesse sentido (cumo dado curjidoso, ne l solo sítio adonde se cunhában monedas na Nabarra, an [[Barscunes]], ouserba-se que la moneda fura cunhada an [[eibérico|léngua eibérica]]) . Se cierto ye que ne l sítio arqueológico de [[Iruñla-Beleia]] se ancontrórun anscriçones an lhéngua basca, ouserba-se mas que estas son relatibamente tardies, de ls seclos III la V i, segundo alguns outores, nun ambalidarian la tese de la basconizaçon tardie de la depresson basca, mas solo la adiantarian por dous ó trés seclos. [[Fexeiro:Cellorigo.La.Rioja.España.jpg|250px|thumb|right|Vista de [[Cellorigo]], adonde se ancontraba la fortaleza inexpugnable de l [[cunde de Álaba]], [[Bela Jiméneç]].]] De qualquiera forma, berifica-se que la lhéngua basca nunca se stendiu para alhá de l [[riu Nerbión]], na época de la Monarquia Asturiana. Nesses tiempos, ls Bascones de l territórios mais oucidentales quedórun na órbita asturiana durante ls reinados de ls reis Afonso I i Fruela. L segundo casou cun ua alabessa, Munia, que le darie un filho, l feturo rei Afonso II. Durante l reinado de Mauregato, l moço príncepe Afonso fui fuorçado a refugiar-se, cun ls sous parientes maternos, na zona de [[Álaba]], até que por fin, passado la muorte de Bermudo I, pudo ascender definitibamente al trono asturiano. La custituiçon de l [[Cundado de Álaba]] remonta a la reblion de l conde Eiglyón contra l rei Afonso III. Depuis de sufocar la reblion, l monarca nomeou un nobre lheal a la sue causa, [[Bela Jiméneç]], cumo Conde de Álaba. Este amprendedor rebelou-se de amportança fundamental para la repoboaçon i fortificaçon de Castielha, specialmente na defesa de [[Cellorigo]], ne l anho [[882]], contra las tropas de [[Almundir]] de [[Emir de Córdoba|Córdoba]]. L Cundado de Álaba stendia-se por todos ls territórios de la [[porbíncia de Álaba|porbíncia homónima]]<ref>Esta anformaçon deduç-se de la seguinte passaige de la [[Crónica de Afonso III]]: ''"Alabanque, Biscai, Alaone eit Urdunia, la suis reperitur senper esse possessas, sicut Pampilonia, Degius st atque Berroza"''</ref>, cun scepçon de la Tierra de Ayala, que solo serie antegrada ne l território ne l [[seclo XV]], i mui probablemente de l bal de [[Aramayona]]. Por outro lhado, ancluía ls territórios frunteiriços de las atuales porbíncias de [[Porbíncia de Burgos|Burgos]] i [[La Rioja]]. Este cundado susistiu cumo antidade andependiente até a la muorte de Álvaro Herrameliz, passado la qual Álaba passou a formar parte de l domínios de [[Fernán González]]. L cronista biscaio Lhope García de Salazar situa-me ls, nas sues obras ''"Crónicas de Bizcaya"'' (de l anho 1454) i ''"Bienandanzas i fortunas"'' (1471), l nacimiento de l [[senhorio de Biscaia]] nesta época. Ende se menciona la eisisténcia dun heirói fundador, Jaun Zuría, de teç branca i pelos ruibos, que criou l senhorio na sequéncia de la sue bitória subre las tropas asturianas na lhendária [[batailha de Arrigorriaga]] (anho [[840]]). Inda assi, la falta de documentaçon la este respeito deixa todas las questones an terreno speculatibo: aqueilho que custatan las crónicas cuntemporáneas ye solo que Afonso III fui bien sucedido frente a ua reblion de Bascones. == Cultura i sociadade == L reino tenie ua eiquenomie de susisténcia puramente agrícola i pecuária, eminentemente rural, cun Obiedo cumo solo núcleo ourbano na atual Astúrias. Inda assi, habie ua série de cidades amportantes nas outras partes de l reino, cumo [[Braga]], [[Lugo]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], i [[Çamora]]. La sociadade, nun purmeiro momiento de l tipo eigualitário, fui-se [[feudalismo|feudalizando]] progressibamente, subretodo cula chegada de gientes [[moçárabe]]s de cultura bisigoda. Paradoxalmente, este pobo fui crestianizando l reino, que einicialmente assentaba nua zona de dibersos eilemientos pagones (la [[eigreija de Santa Cruç]], an [[Cangas de Onís]], purmeiro bruxedo arquitetónico, stá custruída subre un [[dólmen]]). Ambora se cunsidere tradecionalmente que la atibidade cultural tenga sido mui scassa, ls trabalhos de Beato, l acróstico dedicado la Silo, las custruçones pré-románicas, etc., ampelen la que este punto de bista se steia alterando. La ourganizaçon territorial staba lhigada la ''comtes'', que stában al mando de las partes mais afastadas, stando l núcleo einicial astur sob mandato direto de l rei. La strutura de la corte, l ''oufício palatino'', era mui mais simples que l de l Bisigodos. == Arte sturiana == L '''pré-románico sturiano''' ye ua arte anglobada drento de l [[Arte pré-románica|pré-románico]] i que se lhocaliza na [[Península Eibérica]] adjacente al [[Mar Cantábrico]], lhibre de la acupaçon muçulmana ne l final de l [[seclo VIII]] (depuis de la derrota de [[Guadalete]] i posterior ambason [[Sarracenos|sarracena]] i até ampeços de l [[seclo X]], an que ye absorbida pula arte románica benida de [[Fráncia]]. [[Fexeiro:SanSalvadorValdedios-1.jpg|thumb|right|250px|Eimaige de [[San Salbador de Baldediós]]. La natureza frondosa i la çtáncia de l mundo de ls homes fazien de ls bales asturianos un lhugar eideal pa l recolhimiento, la ouraçon, i l ancontro cul debino. La proliferaçon de chamadeiros cumo Baldediós ó Ribera Sacra faç refréncia àqueles tiempos an que comarcas anteiras fúrun colonizadas por mosteiros.]] Ls monumientos de [[arte pré-románica]] nas Astúrias son spoentes de la pequeinha ceblizaçon que se iba fraugando na region cantábrica. Neste sentido, la arte asturiana ye, junto cula [[Catalunha|catalana]], ua de las percipales refréncias de l pré-románico na Spanha; se bien que, nesta redadeira, las anfluéncias [[Lombardia|lombardas]] son eibidentes, na arte pré-románica asturiana faç-se sentir, subretodo, la anfluéncia [[arte carolíngie|carolíngie]]. Inda assi, anque que, tradecionalmente, se fússen {{NT|subrayando|acentuando}} ls bínclos antre l stilo asturiano i l bisigótico, alguns outores nun deixan de salientar l fato de que probablemente buona parte de las sues caratelísticas deriben de la [[arte romana]] i [[arte paleocristana|paleocristana]] de ls quales eisisten alguns spoentes an território asturiano. Tamien hai ciertas anfluéncias outótones, puramente ''astures'' i, neste sentido, nalguns monumientos pré-románicos, cumo [[San Miguel de Lhillo]], puoden ouserbar-se medalhones adonde surge grabados motibos pagones cumo la ''heixapétala'' ó la spiral solar, que inda hoije se ampregan para decorar ls {{NT|hórreos|spigueiros}} asturianos. == Religiosidade i spiritualidade ne l Reino de las Stúrias == === Restos de l paganismo celta i megalítico === {{Artigos percipales|[[Paraísos celtas]], [[mitologie asturiana]]}} {| width="100%" |- | align="left" | {{quote2|La Xana<ref>La [[Xana (mitologie)|Xana]] ye ua de las personaiges mais coincidas de la [[mitologie asturiana|mitologie lheonesa i asturiana]]. Ye ua pequeinha diusa de grande beleza (un paralelo cun las [[fada]]s) que habita an zonas de augas puras i cristalinas (''auga biba'')</ref> galante i formosa<br />coronada de pérolas de ourbalheira,<br />bestida de galas de Maio<br />i calçada de pétalas de rosa<br />|(trad.) ''Nel i Flor'', Pin de Pría<ref name="poemaast">an [[lhéngua asturiana|asturiano]].</ref>}} |- | align="right" |{{quote2|Cheguei a la tua hai tierra dous mil anhos<br />pus antes passeaba-me por cima de las streilhas<br />i al ancontrar-me nua ilha de stranhos<br />alguien se decidiu a seguir-me las pegadas.<br />|(trad.) ''El Cuintu la Xana'', Francisco Gonzáleç Prieto<ref name="poemaast" />}} |} Ambora ls purmeiros testemunhos crestianos nas Astúrias daten de l [[seclo V]]<ref>Lhápides de ''Dobidena'', ''Magnentie'' i ''Norenus'', todas eilhas atualmente ne l [[Museu Arqueológico de Obiedo]].</ref>, la berdadeira progresson de l cristandade na region solo tubo lhugar a partir de meados de l [[seclo VI]], quando to ua série de monges, cumo [[Toríbio de Lhiébana]] i outros monges pertencentes a la Orde de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], se fúrun assentando an territórios de la cordilheira cantábrica, ampeçando la predicaçon de la doutrina crestiana antre ls lhocales. La crestianizaçon de las Astúrias abançou de maneira mui lhenta, podendo-se mesmo afirmar que jamales se ampós subre las [[mitologie asturiana|antigas dibindades]]. Tal cumo sucediu an muitos outros lhugares (ambora ende, talbeç, an maior medida), estas perdurórun nas fés populares, coeisistindo sincreticamente cula nuoba religion. Ye neste cuntesto que [[Martico de Dume|San Martico de Braga]] reprendia, na sue obra ''De corretione rusticorun'', ls camponeses de la [[Galécia]] pul sou apego als cultos pagones: [[Fexeiro:Rio cares deva.JPG|thumb|250px|left|L [[Riu Deba]], que ne l sou auge stubo cunsagrado a la [[Deba|diusa pagana homónima]].]] :«''Muitos demónios de l [NT: que fúrun] spulsos de l cielo presiden ne l mar, ne ls rius, nas fuontes ó nas selbas i se fázen adorar puls eignorantes cumo diuses. A eilhes fázen sacrifícios: ne l mar ambocan [[Netuno]]; ne ls rius, las [[Lámia]]s; nas fuontes, las [[Ninfa]]s; nas selbas, las [[Diana]]s.<ref>An [[Lhéngua lhatina|lhatin]]: ''"Eit in mare quiden Netunun appellant, in fluminibus Lhamias, in fontibus Nymphas, in silbis Dianas, quae omnia maligni daemones eit spiritus nequan sunt, qui homines anfideles, qui signaclo crucis nesciunt se munire, nocent eit bexant"''.</ref>''». L folclorista asturiano [[Custantino Cabal]] fui quien defendiu pula purmeira beç la eisisténcia de parentesco eitimológico - hoije yá giralmente aceite puls filólogos<ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", Oubiedo, 2003, pág. 266 n.12</ref>Rovo<ref>Ana María Canho, "Eiboluçon stórica de la lhéngua sturiana", seçon de l catálogo de la sposiçon "Orígenes", Obiedo 1993</ref> - antre l bocábulo lhatino ''diana'', que surge ne ls testos de San Martico de Braga, i l asturiano ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]' ', que zeigna la coincida criatura de la [[mitologie asturiana]], l que poderie andicar la eisisténcia de algua cuntinidade antre la antiga religion asturiana i las fés míticas persentes na atualidade nas zonas rurales de las Astúrias. Nun será por acauso que la rieira que brota de l [[santuário de Cobadonga]] inda hoije ye coincida pul nome de la antiga diusa celta [[Deba]], a cujo culto staba cunsagrado l lhugar antes de la sue crestianizaçon. Segundo outros outores<ref>''Toponimia de ourigen andoeuropeu prelatino an Stúrias'', Oubiedo 1980, ISBN 84-00-05572-1</ref>, ''deba'' ye ua palabra celta i andoeuropeia que quier dezir simplesmente ''diusa'', pul que serie possible que las refréncias la este nome ancluíssen outras i çtintas dibindades femininas cumo Nabie ó Briga. De qualquiera forma, ''Deba'' era ua eibocaçon que, segundo la oupinion de storiadores de renome<ref>Rmekjonson</ref><ref>J.M. Gonzáleç y Fernándeç-Ballés, "Storia de Asturias, 2", 1977, pág. III (an sturiano non castelhano)</ref>, etnólogos<ref>Idra Tcha Tch Lague " </ref> i filólogos<ref>M. Sebilla, "Toponimia de ourigen prelatino en Asturias", 1980, p.45</ref><ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", 2003, pág. 431</ref>, gozaba de grande statuto na época pré-crestiana, tal cumo l testemunhan chamadeiros cumo ''La Isla de Deba'' (an [[Castrillón]]) ó l poço de Gueyu la Deba ([[Gijón]]). Diç-se inda hoije que, de la purmeira, bénen las rapazas que nacen ne l território de l cunceilho citado. De Gueyu la Deba, que l burmeilho de las sues augas se debe al sangre de ls mouros derrotados na [[batailha de Cobadonga]]. Ne l bal médio de l [[riu Sella]], na zona adonde se ancontra [[Cangas de Onís]], eisistia ua ária [[dólmen|dolménica]] datada de la [[megalitismo|época megalítica]], probablemente de l período [[4000 a.C.|4000]]- [[2000 a.C.]]. Ende, particularmente ne l [[dólmen de Santa Cruç]], se rializában ls rituales funerários de ls xefes tribales de la comarca. Esta prática resistiu a las cunquistas [[Ambason romana de la Península Eibérica|romana]] i [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|bisigótica]], i staba de tal forma anraizada que, inda ne l [[seclo VIII]], l rei [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ende terá sido anterrado, ne l mesmo lhocal adonde repousában ls restos de caudilhos ancestrales. Inda que la crestianizaçon de la region tenga sido patrocinada pula monarquia asturiana (atrabeç de la eidificaçon dua eigreija), cierto ye que inda hoije eisisten lhendas paganas que afirman que l dólmen de Santa Cruç ye habitado por ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]s'' i que a tierra que se strai de l sou tierra ten propiadades curatibas. [[Fexeiro:Eibe.jpg|right|thumb|250px|L [[Taxus]] repersenta l bínclo de ls asturianos pagones cula Tierra, ls antepassados i la religion antiga.]] Segundo la lhápide ancontrada ne l túmulo de Fábila, l anterro de l rei fui oufeciado por Asterio, qualificado de ''bate'', palabra lhatina que quier dezir "adebino, profeta", cun [[cognato]]s nas [[léngua celta|lénguas célticas]], cumo l [[gaélico irlandés]] ''oaith'', que zeignaba ls [[bardo]]s que rializában profecies i adebinaçones (por eisemplo, l mago [[Suibhne]], eiquibalente irlandés de [[Merlin]]). Esta treminologie cuntrasta cula que ancontramos ne ls testos crestianos mais quemuns, adonde ye hábito ancontrar refréncias a sacerdotes cumo ''presbyterus'' (de l [[léngua griega|griego]] Πρεσβυτερος, "armano maior"). Neste cuntesto, nun será demales recordar que la crestianizaçon de las Astúrias nó fui necessariamente lhebada a cabo por bias ourtodoxas: l [[Paroquial Suébico]] atribuía la sede de l [[Bretones]] a las paróquias eisistentes ne l território asturiano, pul que ye probable que las primitibas formas de cristandade típico nas Astúrias nun dibergissen mui de las eisistentes nas eigreijas celtas de las [[ilhas británicas]], antre eilhas la [[tonsura]] de ls sous monges que, pulas sues reminiscéncias paganas, fui cundenada pul [[Quarto Cuncílio de Toledo|IV Cuncílio de Toledo]]<ref>Esse instrupício solo ambenta nomes an mirandés</ref>. Hoije an die, inda restan na [[Galiza]] numerosas lhendas relatibas a relegiosos que biajórun por mar an direçon a las cuostas de l [[Paraíso]], cumo por eisemplo [[Amaro|San Amaro]], [[Trezenzonio]] ó [[Ero de Armenteira]]: lhendas que stablecen grande paralelismo cun las stórias de [[Brandon|San Brandon, l Nabegante]], San Maclóbio de Gales ó ls [[Paraísos celtas|''eimramma'' irlandeses]]. Por outro lhado, l cierto ye que l paganismo anfluenciou anclusibamente las práticas de la [[Eigreija Católica]] nas Astúrias: nun era pouco frequente que ls sacerdotes partecipassen ne ls cunjuros para ampedir la chegada de [[Nuberu]] a ua detreminada paróquia, i na figura de l ''freiros'' se cunserban ls redadeiros bruxedos de la poesie mitológica<ref>La Grande Anciclopédia Sturiana, na sue antrada dedicada als ''freiros'' diç-me ls: ''"L freiro era depositário de todas las tradiçones relegiosas i lhendas fantásticas de l paíç; relataba ls sucessos mais stranhos i amberossímeis. Referie que habie bisto Nuberu cunjurando a tormenta zde l alto de l monte, cumo se le anterpunha an sou camino ua alma penada solicitando-le missas ne l sou sufrágio, {{NT|cumo había ancontrado la guestia al pasar próssimo a un cementerio|[...]}}; falaba de ls amanhos de las bruxas i las trabessuras de l trasgos. Rializaba tamien milagres subretodo an fabor daquelas pessonas que habien cuntribuído cun las sues smolas ne l sustento de ls gastos de l sou ermita"''</ref> nas Astúrias tradecional. L porcesso de crestianizaçon fui fomentado puls reis de Astúrias que, oupostamente als [[Lista de monarcas de Anglaterra|monarcas de la Anglaterra]] pagana (cumo [[Penda de Mércia]]), a la [[Irlanda]] gaélica ([[Cunn Cétchathach|Cunn, l de las Cien Batailhas]]) ó als [[Saxones]] de l [[seclo VIII]] (l duque [[Witikindo]]), nun cimentórun l sou poder subre las tradiçones relegiosas andígenas, mas si tomando ls sous mitos fundacionales a partir de ls testos de las [[Sagradas Scrituras]] crestianas (particularmente de l [[Apocalipse]], i de ls lhibros proféticos de [[Ezequiel]] i [[Daniel]]) i de ls testos de ls Padres de la Eigreija, cumo beremos na seçon seguinte. === Religiosidade crestiana: Milenarismo i culto jacobiu === {{Artigos percipales|[[Beato de Lhiébana]], [[Crónica Profética]], [[Milenarismo]], [[Camino de Santiago]]}} {{quote2|I haberá senhales ne l sol, na lhuna i nas streilhas, i na tierra, angústia de las gientes, perplexas pul strondo de l mar i de las óndias [...] i anton bereis regressar l Filho de l Home nua nubre cun grande poder i glória|Lc, 21:25-27}} Durante ls reinados de [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Mauregato de las Astúrias|Mauregato]] stablecírun-se las bases de la cultura de l Reino de las Astúrias i de la Spánia crestiana de la [[Alta Eidade Média]]. Neste período aparentemente calmo, ne l qual ls reis de las Astúrias se submetírun als caprichos de l [[Emirado de Córdoba|emires de Córdoba]], bibiu [[Beato de Lhiébana]], que ye probablemente la maior figura anteletual de l Reino de las Astúrias, i cuja obra marcou inegablemente la cultura crestiana de la [[Recunquista]]. [[Fexeiro:ApocalypseStSeverFolios45v46rWorldMap.jpg|thumb|300px|right|[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]]. Defrentemente de l que sucede na cartografie moderna, l mapa nun stá ourientado la Norte, mas si la Ouriente. Diç-se, por esso, que stá ''ourientado'' (i dende adbén la palabra).]] Beato biu-se diretamente ambolbido na quezila [[adopcionismo|adopcionista]], ne l teta de la qual cumbatiu afincadamente contra [[Eilipando]], [[bispo de Toledo]]. Ls adopcionistas defendian que Jasus Cristo tenerie nacido home i que solo passado la muorte i ressurreiçon fui aporfilhado pul Pai, adquirindo la qualidade debina. L adopcionismo tenie raízes ne l [[arianismo]], que negaba la dibindade de Cristo, i ne l paganismo greco-romano, adonde custában alguns eisemplos de heiróis, cumo [[Hércules]], que depuis de la muorte alcançórun la [[apoteose]]. Nun se çcarta, mas, la anfluéncia muçulmana ne l aparecimiento de l adopcionismo, bisto que anclusibamente Eilipando fui ampuosto ne l sou cargo pulas outoridades muçulmanas, cuja religion negaba la dibindade de Jasus, que era cunsidrado profeta mas nun Filho de Dius. Nun oustante, la heiresie adopcionista fui cumbatida por Beato a partir de l sou [[mosteiro de Santo Toríbio de Lhiébana]], a la par que defendia la andependéncia de la eigreija asturiana relatibamente a la de Toledo, streitando laços cun Roma i cul [[Ampério Carolíngio]]: Beato recebiu apoio na sue lhuita contra la eigreija toledana pul Papa, bien cumo por [[Alcuíno de Iorque]], un ampenhado académico anglo-saxon de [[Aachen|Aquisgron]], cun quien cultibou ua grande amisade. [[Fexeiro:B Valladolid 120.jpg|thumb|200px|left|'''El Ángel de la Quinta Trompeta''': "''I l quinto anjo tocou la sue trompeta, i bi streilhas caer de l cielo an direçon a a tierra i a el le fúrun antregues las chabes de l abismo''" (Apocalipse, 9.1)]] La obra de maior trascendéncia criada por Beato fúrun ls sous ''Comentairos al Apocalipse'', copiados para manuscritos ne ls seclos posteriores (giralmente chamados [[Veatos]]) i de ls quales l scritor eitaliano [[Umberto Retombo]] chegou a afirmar: "''Las sues faustosas eimaiges dórun lhugar al maior acuntecimiento iconográfico de la stória de la houmanidade''"<ref>La estas obras Umberto Retombo dedicou ua de las sues monografies, ''Beato di Lhiebana'' (1976)</ref>. Neilhes, Beato spone ua anterpretaçon pessonal de l relato apocalítico, cumplementada cun citaçones de l [[Antigo Testamiento]] i de ls Pais de la Eigreija, todo esto acumpanhado de magistrales eilustraçones. [[Fexeiro:B Facundus 224vdét.jpg|thumb|200px|right|"''A mulhier staba bestida de púrpura i scarlate, resplandecie de ouro, piedras preciosas i pérolas; lhebaba na mano ua copa de ouro chena de abominaçones, i tamien las ampurezas de la sue prostituiçon i, delantre, un nome scrito - un mistério -: «La '''Grande Babilónia''', mai de las rameiras i de las abominaçones de la tierra''»". (Apocalipse, 17.4-5)]] [[Fexeiro:B Facundus 186v.jpg|thumb|200px|right|"''Un grande senhal apareciu ne l cielo: '''Ua mulhier, bestida de Sol''', cula lhuna la sous pies, i ua corona de duoze streilhas subre la cabeça; stá prenha i grita cun las delores de parto i cul tormiento de dar a la luç. I apareciu outro senhal ne l cielo: '''un grande Dragon burmeilho, cun siete cabeças i dieç cornos''' i, subre las sues cabeças, siete diademas''". (Apocalipse, 12.1)]] [[Fexeiro:B Pierpont 112.jpg|thumb|200px|left|'''La abiertura de l Sexo Selo''': "''I bi cumo se abria l sesto selo, i dou-se un einorme terramoto, i l sol tornou-se negro cumo l [[cilício]]''(NT: tecido)'', i la lhuna tornou-se to quelor de sangre''" (Apocalipse, 6,12)]] [[Fexeiro:B Facundus 6v.jpg|thumb|200px|left|"''You sou '''l Alfa i l Omega''', l percípio i l fin, diç l Senhor Dius, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''" (Apocalipse, 1.8)]] [[Fexeiro:B Facundus 240.jpg|thumb|200px|right|"''Anton bi l cielo abierto, i habie un '''cabalho branco''': quien l monta chama-se «Fiel» i «Beras»; i julga i cumbate cun justícia. L sous uolhos, chama de fuogo; subre la cabeça, muitos diademas; lheba scrito un nome que solo el conhece; beste un manto ampapado an sangre i l sou nome ye: La Palabra de Dius''". (Apocalipse, 19.11)]] Ne ls ''Comentairos'' daba-se ua nuoba anterpretaçon als simblos de l [[Apocalipse]]: [[Babilónia]] yá nun repersentaba la [[Stória de Roma|cidade de Roma]], mas si [[Córdoba]], sede de ls emires de l [[Al-Andalus]]; la [[Béstia]], antigo simblo de l [[Ampério Romano]], ancarnaba agora l ambasor islámico que amenaçaba çtruir la cristandade oucidental i que nessa época atribulaba cun las sues frequentes ''[[razie]]s'' ls territórios de l Reino de las Astúrias. Ne l prólogo al segundo lhibro desta obra ancontra-se un de l ''[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana|Mapa Mundi]]' ' mais coincidos de la cultura alto-mediebal ouropeia. L oubjetibo deste mapa nun era la repersentaçon geográfica de l mundo, mas si serbir cumo eilustraçon de la [[diáspora]] eibangelizadora de l Apóstolos durante las purmeiras décadas de l cristandade. Para cunfecioná-lo, Beato baseou-se ne ls dados proporcionados por [[Isidoro de Sebilha|San Isidoro de Sebilha]], [[Ptolomiu]], i nas [[Sagradas Scrituras]]. L mundo surge repersentado cumo un disco de tierra rodeado pul Ouceano, que se debide an trés partes: Ásia (semicírclo superior), Ouropa (quadrante anferior squerdo) i África (quadrante anferior dreito). L [[Mar Mediterráneo|Mar Mediterránico]] (Ouropa-África), l [[Riu Nilo]] (África-Ásia) i l [[Mar Eigeu]] i l [[Bósforo]] (Ouropa-Ásia) separában las massas cuntinentales. Beato staba cumbencido de la eiminéncia de la chegada de l Fin de l Tiempos, que benerien precedidos pul reinado de l [[Anticristo]], cujo ampério durarie 1290 anhos. Baseando-se ne l squema proposto por [[Agostico de Heipona|Santo Agostico]] na sue obra [[Cidade de Dius]], l criador de l ''Comentairos'' cunsidraba que la stória de l mundo se struturaba an seis eidades: las cinco purmeiras stendian-se antre la criaçon de [[Adon]] i la crucificaçon de Jasus Cristo, anquanto que la sesta, posterior la Cristo i cuntemporánea als nuossos dies, deberie culminar cul zamcadeamiento de ls eibentos profetizados pul Apocalipse. Ls mobimientos de caráter milenarista éran quemuns na Ouropa de anton: Ne l período 760-780 porduziran-se nas [[Gálias]] to ua série de fenómenos astrales que porbocórun l pánico na populaçon; un monge bisionário, João, antebiu la chegada de l Fin de l Mundo yá ne l reinado de [[Carlos Magno]]. Surge inda neste período l [[Apocalipse de Daniel]], un testo scrito an [[Aramaico|léngua síria]] durante l reinado de la amperatriç [[Irene de Bizáncio|Irene]] an Bizáncio ne l qual se profetizában to ua série de guerras antre árabes, bizantinos i pobos de l Norte, que finalizarian cula chegada de l Anticristo. Para Beato, ls acuntecimientos que ocorrian na Spánia (l domínio islámico, la heiresie adopcionista, la progressiba assimilaçon de l moçárabes) éran senhales que andicában la prossimidade de l auge apocalítico. Segundo relata Eilipando na sue ''Carta de ls bispos de Spania als sous armanos de la Gália'', l abade de Santo Toríbio chegou a anunciar als sous paisanos de Lhiébana la chegada de l Fin de l Mundo para la Páscoa de l anho 800: na béspera desse die, cientos de aldeanos agrupórun-se al redror de l Mosteiro de Santo Toríbio, sperando - aterrados - l prodígio. Ende quedórun durante quaije die i meio an ayuno até que un deilhes, de nome Ourdonho, sclamou: "''Comamos i bebamos, para se chegar l fin de l mundo stéiamos fartos!''". Las bisones proféticas i milenaristas de Beato de Lhiébana tubírun ua anfluéncia marcante ne l zambolbimiento de l Reino de las Astúrias: La [[Crónica Profética]], redigida por buolta de [[década de 880|880]], antebé la capitulaçon de l [[Emirado de Córdoba]] i la cunquista i redençon de to la Spánia pul rei [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]]. Desta forma, l ícone de la [[Cruç de la Bitória]], que acabou por se cumberter ne l amblema de l Reino de las Astúrias, debe la sue ourige a ua passaige de l Apocalipse an que [[San João Eibangelista|San João]] ten la seguinte bison de la [[segunda benida de Cristo]]: Bé Jasus Cristo sentado majestosamente acumpanhado de nubres i afirmando "''You sou l Alfa i l Omega, l percípio i l fin, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''"<ref>Apocalipse, 1.8</ref>. L uso de l [[lábaro]] remonta als tiempos de [[Custantino I|Custantino, l Grande]], que l ampregou durante la célebre [[batailha de la Puonte Mílbio]]. Nun oustante, nas Astúrias, l uso de la Cruç de la Bitória adquiriu statuto de beneraçon. An quaije todas las eigreijas pré-románicas surge grabado este ícone<ref>[http://www.eiducastur.princast.s/asturias/spacio/150recursos/recursos/eimagenes/47.jpg La Cruç de la Bitória grabada an piedra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.comarcabaqueira .com/scrits/museoprerromanico.asp Museu Pré-románico de San Martín (Salas)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, por bezes acumpanhado de la spresson "''Hoc signo tuetur pius, in hoc signo bincitur inimicus''"<ref>Cun este simblo se protege l pio, cun este simblo ye bencido l einimigo''</ref> que se tornarie ne l lhema de ls monarcas asturianos. Outro de ls lhegados sprituales de l Reino de las Astúrias fui l aparecimiento dua de las bias de trasmisson cultural mais fascinantes de la Ouropa: l [[Camino de Santiago]]. L purmeiro testo que faç refréncia a la predicaçon de [[Santiago Maior]] ye l ''Brebiário de l Apóstolos'', testo de l [[seclo VI]] que refree un lhugar chamado ''Aca Marmárica'' cumo l sou lhugar de çcanso definitibo. San Isidoro de Sebilha ansistiu nesta mesma eideia ne l sou tratado ''De ortu eit oubitu patriun''. Seclo i meio depuis, yá ne l tiempo de l reinado de Mauregato, fui cumpuosto l hino ''L Dei Berbun'', ne l qual se qualifica l apóstolo de "''áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional''"<ref>"''Oh berdadeiramente dino i mais Santo Apóstolo que refulge cumo áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional, eibitando la peste, sei de l cielo salbaçon, afasta todas las anfermidades, calamidades i crime. Mostra-te piedoso, protegendo l ganado a ti ancomendado, sei manso pastor pa l rei, l clero i l pobo, que cun tua ajuda çfrutemos de ls gozos de l Alto, que ne ls rebistamos de la glória de l reino cunquistado, que por ti ne ls lhibremos de l anferno eiterno''".</ref>, i se faç refréncia a la sue predicaçon na Península durante las purmeiras décadas de l cristandade<ref>Alguns outores atribuen l hino citado la Beato, ambora seia cuntroberso.</ref>. Mas serie solo ne l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] quando, zde la Galiza, chegórun amboras dua acuntecimiento prodigioso: na diocese de [[Eirie Flabie]] (poboaçon próssima de [[Padrón]], na Galiza) un ermita chamado Pelágio tenerie assistido durante bárias nuites sucessibas resplendores misteriosos subre l bosque de Lhibredón. Cançones de anjos acumpanhában l beile de lhuzes. Ampressionado por este fenómeno, Pelágio ancontrou-se cul bispo de Eirie Flabie, Teodomiro, que acudiu àquele lhugar cul sou séquito. Ne l meio de l bosque ancontrórun un sepulcro de piedra cun trés cuorpos, que fúrun eidantificados cumo sendo de l apóstolo [[Santiago Maior]] i sous dous çcípulos, Teodoro i Atanásio. Segundo la lhenda, l rei Afonso fui l purmeiro peregrino la çlocar-se a ber l apóstolo: durante las nuites que passou ne l trajeto, fui guiado pul curso de la [[Bie Lhátea]], que a partir desse momiento tomarie l nome popular de ''Camino de Santiago''. Ls rumores subre la tumba de Santiago acarretou un éxito político sustancial pa l Reino de las Astúrias: Spánia poderie reclamar para si la honra de albergar ls restos dun de l apóstolos de Jasus Cristo, un galardon solo cumpartido cula Ásia (cuncretamente Éfeso), adonde repousaba l cuorpo de [[San João Eibangelista|San João]], i cun Roma, adonde fúrun anterrados ls restos mortales de [[San Pedro]] i [[Paulo de Tarso|San Paulo]]. A partir desse momiento, [[Santiago de Cumpostela]] cumbertirieb-se, junto cun [[Roma]] i [[Jarusalen]], nua de las trés cidades santas de la Cristandade. A la cunta de ls Caminos de Santiago entrórun na Península Eibérica multidones de anfluéncias procedentes de la Ouropa central durante ls seclos seguintes, zde ls stilos [[stilo gótico|gótico]] i [[estilo románico|románico]] a la [[trobadorismo|troba probençal]]. Nun oustante, la stória al redror de la ''çcubierta'' de ls restos mortales de l apóstolo deixou ciertos aspetos enigmáticos. La sepultura fui ancontrada nun lhugar que yá era coincido cumo [[necrópole]] zde l [[Vaixo Ampério]], pul que ye possible que se tratasse de ls restos dun notable de la zona: l storiador británico Heinry Chadwick lhançou la heipótese que eidantifica l sarcófago ancontrado an Cumpostela cun las relíquias de Prisciliano. Outros outores, cumo Custantino Cabal, rialçan que muitos lhugares na Galiza, cumo Pico Sacro, la Piedra de la Barca ([[Muxía]]) ó San Andrés de Teixido, éran oubjetibo de peregrinaçones de fiéis pagones, que cunsiderában aqueilhes lhugares, eidantificados cul Fin de l Mundo, cumo puortas de antrada pa l [[Paraísos celtas|Outro Mundo]]. Cula çcubierta de l túmulo de Santiago, antensificou-se la progressiba crestianizaçon nestas rotas de peregrinaçon. === Mitos i lhendas === [[Fexeiro:ErcinaLake.JPG|thumb|250px|left|Lhago de Ercina. Segundo la lhenda, neste lhugar se arguia ua aldé ó mesmo - quien sabe - ua cidade que fui çtruída por un dilúbio debino.]] Bisto que las Crónicas de l Reino de las Astúrias fúrun redigidas seclo i meio depuis de la [[batailha de Cobadonga]], quedan por çcortinar muitas de las facetas de ls purmeiros reis de Astúrias, abandonadas al nebuloso território de l mito i de la lhenda. Se bien que la storicidade de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]] ye andiscutible, an torno de la sue figura se teciu ua multitude de tradiçones i relatos. Un deilhes afirma que antes de la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica]] terá ido an peregrinaçon la Jarusalen, la cidade santa de la Cristandade. Inda assi, afirma-se que la [[Cruç de la Vitória]] fui formada por un centeilha que, al caer subre un carbalho, talhou la sue figura ne l tronco<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç, "''Simbologie mágico-tradicional''", pág. 147</ref>. Neste mito antrelaçan-se tamien dous eilemientos de amportança fundamental na tradiçon asturiana: por un lhado, l ''centeilha'', simblo de l antigo dius asturiano Taranis i que, na mitologie asturiana, ye fraugado pul Ñuberu, senhor de las nubres, de la chuba i de l bentos. Por outro lhado, l ''carbalho'' era l simblo de la rialeza asturiana, tal cumo testemunhan graburas an piedra cumo ls de la [[Eigreija de Abamia]], ne ls quales surge fuolhas dessa spece arbórea. [[Fexeiro:Kyffhaeuser Tilleda.jpg|thumb|250px|right|Eimaige de l Kyffhäuser, na [[Almanha]], adonde, dun modo similar al de Fruela i Bernardo de l Cárpio, lhanguesce l amperador [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico Barbarossa]], rodeado de ls sous cabalheiros i nanos.]] Para alhá desso, la zona de [[Cobadonga]] fui sendo pródiga an relatos assombrosos, cumo l que se afirma que, subre l lhugar que hoije acupan ls lhagos de Enol i de la Ercina, se alçaba un poboado de pastores que fui bejitado pula Birge quien, çfarçada de peregrina, pediu quemido i habitaçon pulas casas de l poboado. An todas eilhas terá sido rejeitada bruscamente, ancontrando refúgio solo na houmilde moradie dun pastor, que carinhosamente cumpartiu culha todo l que possuía. Cumo castigo ante la inospitalidade de l habitantes, la poboaçon fui arrasada por un dilúbio debino, zaparecendo para siempre, a la scepçon de la choça de l pastor. A la sue frente, a misteriosa hóspede chorou i, las lhágrimas caindo ne l tierra, cumbertírun-se an pequeinhas i marabilhosas flores. I fui ende que l pastor se dou cunta que la debina peregrina era la Birge. Este ye un mito pan-céltico que se ancontra repersentado an numerosas stórias de outros países de l Arco Atlántico, cumo aqueilha que afirma que na lhagona de Antela (Galiza) se ancontran ls restos de la antiga cidade de [[Antioquia]], arrasada de l mapa por un dilúbio noturno cumo castigo pula bida pecaminosa de ls sous habitantes. Inda hoije ye possible oubir durante la Nuite de San João las badaladas de la eigreija de la cidade, bien cumo l cantar de l galhos. De l outro lhado de l golfo de Biscaia, na Bretanha, susisten tradiçones relatibas a la cidade de Ker-Ys, que se situaba ne ls territórios de la baía de Douarneneç, roubados al mar i protegidos por un poderoso dique. La filha de l rei de la cidade, Dahud, antregou las chabes de l dique a un demónio çfarçado de príncepe, permitindo la este inundar la cidade. [[Fexeiro:Folio 103v - Hezekiah's Canticle.jpg|thumb|200px|left|Eilustraçon de l Canto de Ezequias straída de la obra [[Las Trés Mui Ricas Horas de l Duque de Berry]]. Era frequente ls reis asturianos tomáren cumo modelo ls monarcas judius de l Antigo Testamiento.]] Mas tamien eisisten mitos al redror de la monarquia asturiana que se mesclan cula tradiçon judaica i crestiana: la [[Crónica Sebastianense]] narra que, quando faleciu l rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], dou-se an Cangas de Onís un acuntecimiento straordinário. Anquanto ls notables belában l sou cadáber na corte, oubian-se cánticos celhestriales de anjos. Entoában l seguinte testo de Isaías que por senhal era outelizado na [[liturgie spánica]] durante la Bigília de l Sábado de Glória: {{quote2|{{NT|Yo dije: En el medio de mis días iré á las puertas del sepulcro: Pribado soy del resto de mis lañls.<br /> Dije: Ne l beré al señor en a tierra de los que biben: Ya ne l beré malas hombre cun los moradores del mundo.<br /> Mi morada ha sido mobida y traspasada de mí, cumo tienda de pastor. Cumo el tejedor corté mi bida; cortaráme cun la anfermedad; Me cunsumirás antre el día y la noche.<br /> Cuntaba yo hasta la mañana. Cumo un lheón molió todos mis huesos: De la mañana á la noche me acabarás.<br /> Cumo la grulla y cumo la golondrina me queijaba; Gemía cumo la paloma: alzaba en lo alto mis ojos: Jehobá, biolencia padezco; cunfórtame.|You dixe: A meio de ls mius dies eirei a las puortas de l sepulcro: pribado sou de l resto de ls mius anhos.<br />Dixe: Nun berei l Senhor na tierra de l que biben: Yá nun berei mais homes cun ls moradores de l mundo.<br />A mie morada fui mobida i trespassada de mi, cumo cabanha de pastor. Cumo el tecelon cortei a mie bida; cortar-me-á cula anfermidade; Cunsumir-me-ás antre l die i la nuite.<br />Cuntaba you até de manhana. Cumo un lhion moeu todos ls mius uossos: De manhana a la nuite acabarás cumigo...}}|[[Libro de Isaías|Is. 38,10-14]]}} Trata-se de l cántico entoado por [[Ezequias]], [[Reino de Judá|rei de Judá]], passado la sue cura dua anfermidade mortal por Yahbé, grácias a la antercesson de Isaías: Neste cántico, l Rei, al ber-se a las puortas de la muorte, lhamenta angustiado la sue partida pa l [[Seol]], l anframundo judaico, un lhugar ouscuro i tenebroso adonde nun mais berá nin Dius nin ls homes. [[Fexeiro:EildonScottsView.jpg|thumb|right|250px|Las colinas de Eildon, na [[Scócia]]. Redadeira morada de l [[Rei Artur]], un de ls mais famosos heiróis de la tradiçon ouropeia, a la que tamien pertence, eibidentemente, l folclore asturiano.]] Inda assi, ancontran-se nas Astúrias spoentes de l mito de l Rei Drumido: segundo la lhenda, ye possible inda hoije ber l rei [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]] baguear pul Jardin de ls Reis Caudilhos de la [[Catedral de Obiedo]]<ref>Este i outros mitos relatibos a la monarquia sturiana fúrun recolhidos pul Arsénio F. Dacosta ne l sou ansaio ''Relatos lhendários subre las ouriges políticas de Stúrias i Biscaia na Eidade Média'', cumpilado ne l belume II de las Atas de l BII Cungresso Anternacional de la Associaçon Spanhola de Semiótica.</ref> i diç-se que l sou nieto, l notable cabalheiro [[Bernardo del Carpio]], drume tamien nua fóia de ls montes asturianos. La tradiçon relata que, nua ocasion, un camposino perdiu ua de las sues bacas, i quando çceu a ua fóia para percurá-la oubi ua boç que afirmaba ser Bernardo del Carpio, bencedor contra ls Francos an [[Roncesballes]]<ref>Na Eidade Média pensaba-se que tenien sido ls sturianos, ls mouros a derrotar las tropas de [[Rolando|Roldon]] na dita batailha.</ref>. Depuis de le cuntar que bibia hai seclos naqueilha fóia, dixe al camposino: "''Dá-me la tua mano, que quiero saber cumo son ls homes de agora''". L pastor, assustado, sticou-le un corno dua baca que, al ser agarrado pul gigante, se çfeç ne l mesmo anstante. L pastor fugiu grimado, nun sin antes oubir Vernardo dezir: "''Ls homes de agora nun son cumo ls que me ajudórun a matar franceses an Roncesballes''"<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç</ref><ref>LOBO, João, "''Ls mestres sturianos''", 1931.</ref> San eibidentes ls paralelismos antre estas lhendas i las de outras figuras de outros heiróis mediebales ouropeus, cumo [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Barbarossa]], ó l [[Rei Artur]]. De l purmeiro se afirma que nun morriu<ref>"''Cuntos de ls armanos Grimn''"</ref>, mas si que se retirou al anterior de l monte Kyffhäuser, de adonde retornará para restablecer la antiga glória de la Almanha quando ls corbos deixen de bolar. De l segundo se afirma que bibe, junto cun ls sous cabalheiros, spalhados por ua multitude de grutas i colinas de la ilha de la [[Grana-Bretanha]]. La sue morada mais famosa ye aqueilha que le atribuiu [[Walter Scott|Sir Walter Scott]]: las colinas de Eildon, na Scócia, adonde se refugiou Artur passado la sue redadeira batailha, i adonde drumirá até que l çtino le outorgue l nuobo gobierno de la [[Británia]]. == Genealogia de la dinastie Stur == [[Arble genealógica de ls reis de las Stúrias]] == {{Ber tamien}} == * [[Lhista de reis de las Astúrias]] == Las Crónicas de l Reino de las Stúrias == === Crónicas crestianas === Crónicas redigidas an território andaluç: :*Crónica bizantino-árabe de 741 (tamien zeignada ''[[Cuntinatio Spana]]'') :*Crónica moçárabe (754) Crónicas redigidas durante l reinado de Afonso III: :*[[Crónica Albeldense]] :*[[Crónica Rotense]] :*[[Crónica Sebastianense]] :*[[Crónica Profética]] Crónicas de l seclo XI: :*[[Crónica de Sampiro]] Crónicas de l seclo XII: :*[[Crónica Silense]] ó de l monge anónimo de [[Mosteiro de Santo Demingo de Silos|Santo Demingo de Silos]] :*Crónica de [[Pelayo, Vispo de Obiedo|Pelaio, bispo de Obiedo]] :*[[Crónica de l Amperador Afonso BII]] :*Crónica de l monge anónimo de [[Nájera]] Crónicas redigidas durante l reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III, ''l Santo'']]: :*''[[Chronicon mundi]]'', de [[Lucas, bispo de Tuy]] :*[[Crónica Lhatina de ls reis de Castielha]], de [[João, bispo de Osma]] :*''[[De rebus Spaniae]]'', de [[Rodrigo Jimeneç de Rada]], [[arcebispo de Toledo]] Crónicas redigidas durante l reinado de [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, ''l Sábio'']]: :*''[[Storia de Españla]]'', tamien zeignada ''[[Crónica Giral de Spanha]]'', la purmeira scrita an castelhano. === Crónicas muçulmanas === :*Crónica de [[Al-Maqqari]] == Lhegado == {{quote2|Ne l sopé desta gigantesca fortaleza natural de ls Picos de Ouropa, que argue a poucos quilómetros de l Cantábrico, cumbatírun astures i cántabros contra Roma, yá senhora de l mundo. Nua de las antradas dessa fortaleza resistiu Pelágio (718-722) als muçulmanos que dominában yá zde la Índia até al Atlántico. Sob l sou amparo naciu, antoce, Spanha.|C. Sáncheç Albornoç}} {{quote2|Santi Yague (Santiago) será antronizado anti-Mahoma i l sou santuário cumpostelon cumberter-se-á na anti-Caaba. Esta mutaçon cunfree a la lhenda l sou caráter definitibo. Cumpostela passa a ser l punto de cumbergéncia de la cristandade melitante an ouposiçon la Meca, i a popular romarie de l Camino de Santiago la réplica franca i galaico-lheonesa al haÿÿ (la santa peregrinaçon muçulmana). La Santa Probidéncia cuncederá dorabante la bitória al ginete [...] nun solo subre ls mouros de la Península, mas tamien, nun straordinário bóo trasoceánico, subre ls Aztecas [...], an fabor de Heirnán Cortés i ls sous.|João Goytisolo}} L Reino de las Stúrias cuntempla-se, tradecionalmente, cumo la ourige de la [[Recunquista]]. Se bien que, ne ls purmeiros momientos, fui solo ua lhuita andígena contra pobos strangeiros (cumo yá ls Stures i ls Cántabros tenien feito contra Romanos i Bisigodos), a spetacular spanson posterior i l fato de carregar cunsigo l gérmen de la coincida [[Corona de Castielha]] (ounion de ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Reino de Lhion|Lion]]) amputórun ua relebáncia stória que na época nun se cunseguia bislumbrar. [[Fexeiro:Escudo de España (mazonado).svg|190px|thumb|right|Amblemas heiráldicos de l Quatro Reinos custituintes de Spanha: [[Reino de Lhion|Lion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]]. Ls dous purmeiros surgiran de l Reino de las Astúrias.]] [[Fexeiro:Vimaraperes.jpg|190px|thumb|left|Na eimaige, [[Bímara Peres]], l nobre galego fundador de l [[Cundado Portucalense]], de l qual surgiu posteriomente l [[Reino de Pertual]].]] De l Reino de las Stúrias surgiran trés antidades políticas defrenciadas: Ls reinos de Lhion, Castielha i Pertual. Na sequéncia de la trasladaçon de la corte de Lhion por [[Fruela II de las Stúrias|Fruela II]], l centro de grabidade de l Reino birou-se para Sul; i ye a partir desse momiento que se ampeça a falar de l Reino de Lhion, cujos monarcas se cunsidírun heirdeiros de la monarquia asturiana. Se bien que nas purmeiras décadas de eisisténcia la outoridade de ls reis asturoleoneses era bastante definida, a partir de meados de l [[seclo X]] surgiran tendéncias separatistas, particularmente an Castielha i Pertual. Ls cundados castelhanos aglutinórun-se a meados de l seclo IX an torno de la dinastie cundal fundada por [[Fernán Gonzáleç]]. Nun oustante l fato de, ne l ampeço, l [[cundado de Castielha]] nun tener atingido la andependéncia formal de l Reino de Lhion, debrebe antrou na órbita de l rei [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, l Maior]], que acabou definitibamente cula dependéncia jurídica relatibamente als reis lheoneses. Ye l sou filho, [[Fernando I de Castielha|Fernando I]], que, tenendo heirdado l cundado de Castielha, derrota l soberano de Lhion i aneixa l sou reino. Passado la muorte de [[Afonso VII de Castielha|Afonso BII]], ls reinos de Lhion i Castielha boltórun a apartar-se, assi permanecendo durante 70 anhos, até séren outra beç - i definitibamente - unificados por [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III l Santo]]. La mimória de la monarquia asturiana persistiu nas cortes de ls reis de Castielha i de Spanha. [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, l Sábio]], na sue ''[[Storia de Españla]]'', cunsidraba l Reino de las Astúrias cumo l lhugar adonde tenerie ampeçado la Recunquista i recrestianizaçon de la Península. Seclos depuis, l purmeiro parque nacional de Spanha, l de la ''Muntanha de Cobadonga'' (atual [[Parque Nacional de ls Picos de Ouropa]]), fui fundado por [[Afonso XIII]] an [[1918]] an comemoraçon de l 1200º anibersário de la coroaçon de l sou predecessor, Pelágio, i de la [[batailha de Cobadonga]]. Ne l Ultramar, la lhenda pia afirma que [[Santiago Maior|Santiago Matamouros]], protetor de l Reino Asturiano, surgiu na [[batailha de Otumba]], zamquilibrando l cumbate a fabor de l spanholes. Muitas cidades amaricanas, cumo [[Santiago de Cuba]] ó [[Santiago de l Chile]], heirdórun l nome deste apóstolo cujo cadáber se ancontrou an tiempos de Afonso II, ne ls cunfines de la monarquia asturiana. [[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|left|350px|Ampério quelonial pertués, 1410-1999.]] [[Fexeiro:Spanish Empire-World Map.png|thumb|left|350px|Ls reinos ibérios formados a partir de ls asturianos - Lhion, Castielha - spurmentórun ua grande spanson, quier durante l período de la Recunquista, cumo na posterior [[Era de l Çcubrimientos|posterior etapa quelonial]]. Na eimaige reproduç-se la stenson de l domínios de Spanha na sue época de maior splendor. Quaije todos ls territórios spanholes reproduzidos pertencian a la Corona de Castielha i Lhion, fuora las tierras de la Corona de Aragon i ardança borgonha.]] Ne l que se refree la [[Pertual]], fui [[Afonso III de las Astúrias]] quien ourdenou, an [[868]], a un de ls sous bassalos, l conde galhego [[Bímara Peres]], tomar i repoboar la cidade de l [[Porto]] i ls territórios portucalenses antre l [[riu Minho|Minho]] i l [[riu Douro|Douro]] (fui el quien fondou la cidade de [[Guimarães]]). Desta forma, a la par que nacie, ne l centro spánico, l [[Cundado de Castielha]], bassalo de ls reis asturoleoneses i nabarros, surgie tamien, na frunteira galaico-asturiana sudocidental, l [[Cundado de Portucale]], que tamien se mantebe bassalo de ls reis de Astúrias i Lhion durante ls seclos IX la XII. Simultaneamente, nacie ne l stremo sudoriental l [[Cundado de Aragon]], ancialmente bassalo de l [[Lista de reis francos|reis francos]]. Durante l seclo XI, ls cundados de Castielha i Aragon fúrun eilebados a reinos, passando-se l mesmo ne l seclo seguinte cul Cundado de Portucale. Zde la sue fundaçon pul nobre Vímara Peres i repoboaçon por galegos, ne l seclo IX, l Cundado de Portucale mantebe-se un território outónomo drento de l [[Reino de la Galiza]]. An [[1071]], l conde [[Nuno Mendes]] (que se habie rebelado) fui derrotado na [[batailha de Pedroso]] pul rei [[Garcia de la Galiza]], que tomou para si l títalo de Rei de la Galiza i Portucale, ounindo efemeramente galegos i pertueses. Unes meses mais tarde, Garcia, filho de [[Fernando I de Lhion i Castielha|Fernando, ''l Grande'']], fui derrotado puls sous dous armanos, [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]], quedando prisioneiro até al final de ls sous dies. Anque recuperar l trono an [[1072]], na sequéncia de la muorte de Sancho de Castielha, fui atraiçoado por Afonso de Lhion (yá tamien Rei de Castielha pula muorte de Sancho) i feito prisioneiro definitibamente, ne l [[castielho de Lhuna]], até falecer, an [[1090]]. Afonso BI de Lhion, Castielha, i agora tamien de la Galiza i Pertual, bendo ls sous armanos afastados de l poder, antitula-se anton '''amperador de las Spánias'', pensa-se, por anfluéncia bizantina. Pouco tiempo depuis, separou de nuobo la Galiza i Pertual, cujo gobierno fui antregue als sous genros, [[Raimundo de la Borgonha]] i [[Anrique de la Borgonha]]. Este redadeiro gobernou cumo regente de Pertual até a la sue muorte, i, debido a la menoridade de la cundessa propietária, [[Teresa de Lhion]], que tomou l gobierno solo quando quedou biúba. La anfanta-cundessa era çcendente de ls antigos cundes portucalenses por bie paterna, yá que la sue bisabó Eilbira Mendes de Pertual era cundessa soberana de Pertual i mulhier de [[Afonso B de Lhion]], cunforme sposto pul storiador Lhuís de Mello Baç de San Payo na sue obra. Tanto l Conde Anrique cumo depuis la Reina Teresa ancaminhórun l cundado de Pertual por un nuobo porcesso de andependéncia gradual que culminarie cula outo-proclamaçon de l príncepe sou heirdeiro [[Afonso I de Pertual|Afonso Anriqueç]] cumo Rei, passado la bitória na [[batailha de Ourique]], an [[1139]], an que, segundo la lhenda, tener-le-á aparecido ne l cielo la cruç, l sangre i l rostro de Jasus Cristo, acumpanhados de las palabras an ouro IN HOC SIGNO BINCES (sob este simblo bencerás). Esta lhenda surge decumentada solo a partir de l [[seclo XIV]], época de la fundaçon de la [[Orde de Cristo]], que tomou para si estas palabras cumo lhema, al lhado de l scudo burmeilho i cruciforme. [[Fexeiro:Treaty_of_Tordesillas.jpg|thumb|Decumiento oureginal de l [[Tratado de Tordesilhas]] ([[1494]]), que delineaba a las corona de Pertual i de Castielha i Lhion ls lhemites de las respetibas árias de anfluéncia: ls sucessores de Pelágio debedian l mundo antre si.]] Ne l praino stritamente asturiano, l Reino ye l lhugar de l nacimiento de l [[léngua asturiana|sturiano]], [[Lhéngua sturiana central|bable]] ó [[asturo-lheonés]], lhéngua tamien falada ne l Reino de Lhion. Yá an testos tan recentes cumo ls de la lhápide [[Pizarra de Carrio]] puoden çtinguir-se rasgos que ban adebinando un dialeto proto-romanche asturo-lheonés, cumo por eisemplo la [[ditongaçon]] de l ''i'' brebe lhatino (''bostras'' -> ''buestras'') ó la [[palatalizaçon]] de l grupo ''c'l'' (''obecula'' -> ''obeya''). Ambora ls decumientos de la época de l Reino stéian redigidos quaije na sue totalidade an lhatin, nun restan dúbedas de que na corte se ampregaba cumo lhéngua habitual ua forma primitiba de l asturiano. Neste sentido, ls purmeiros decumientos oufeciales scritos an asturo-lheonés ampeçan a aparecer ne l seclo XI i, antre eilhes, çtacan-se l ''[[Código Visigótico|Forun Iudiciun]]' ' i defrentes dreitos municipales. Ne l purmeiro parlamiento de la stória de la Ouropa<ref>Antendendo-se cumo parlamiento ua assemblé statal adonde custan ls nobres, l clero i l terceiro stado. Este modelo fui aporfilhado pul Parlamiento anglés i tamien puls [[Stados Gerales]] franceses, que stubírun bigentes até [[1789]]. Outros parlamientos nó-statales son anteriores, cumo l [[Alþangi]] eislandés, que surgiu ne l seclo X.</ref>, las [[Cortes de Lhion de 1188]], la lhéngua ousada tanto pul rei cumo puls percuradores fui a asturo-lheonesa. Este lhéngua gozaba anton de einorme prestígio, deribado de la sue prática puls reis de Lhion, sucessores de Pelágio. Ye de rialçar l fato de que an Pertual, nas refréncias als sous própios monarcas, se outelizaba l títalo ''El-Rei'' que, cumo se puode ouserbar, nun era [[galaico-pertués]] (an cujo causo corresponderie ua forma de l tipo ''L-Rei''), mas si asturo-lheonés. Seclos depuis de l reinado de l redadeiro de ls monarcas asturianos, an [[1388]], fui criado l [[Prencipado de las Astúrias]] i l títalo [[Príncepe de las Astúrias]] que, zde anton, zeignarie l heirdeiro de ls reinos de la Corona de Castielha i, mais tarde, de to la Spanha. [[Fexeiro:Flag of Asturias.svg|thumb|left|Bandeira de l [[Stúrias|Percipado de las Stúrias]]]] L território de l Prencipado quedou custituído pula comarca de [[Stúrias de Oubiedo]]. La comarca [[Stúrias de Santillana]], que mantenien esse nome zde l seclo XII, passórun a formar la ''[[merindad]]'' (outro tipo de debison admenistratiba) chamada a partir de l seclo XV de ''Muntanha de Burgos'' i, zde [[1778]], cumo [[Porbíncia de Cantábria]]. Passado la ancluson de [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] an [[1833]] na nuoba [[Porbíncia de Obiedo]], esta passou a chamar-se [[Porbíncia de Santander]] i, zde [[1982]], custitiu la [[Lista de quemunidades outónomas de la Spanha|Quemunidade Outónoma]] de la [[Cantábria]]. [[Fexeiro:Escudo de Asturias.svg|thumb|100px|right|Brason de l Prencipado de las Astúrias]] Anque de l prencipado manter-se cumo antidade territorial durante to l Antigo Regime, la [[Subdibisones de la Spanha|debison territorial de la Spanha an 1833]] formou la [[Porbíncia de Oubiedo]], que ancluía ls [[cunceilho]]s de las antigas Asturias de Obiedo, als quales se juntórun [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] de las antigas Asturias de Santillana. An [[1983]], la Porbíncia de Obiedo fui renomeada para Porbíncia de las Astúrias, tornando-se na sola porbíncia de la Quemunidade Outónoma de l Prencipado de las Astúrias. La [[Bandeira i scudo de las Astúrias|bandeira i l brason]] de l atual Prencipado de las Astúrias anclui la eimaige de la [[Cruç de la Bitória]]. == Curjidades == * Ls soberanos andaluzos gustában de antegrar ne ls sous [[harén]]es mulhieres de piel clara procedentes de l Norte de la Península. Cumo cunsequéncia, ls emires i califas de Córdobas, cujas mais i abós éran asturianas ó bascas, éran geneticamente nordispanos. Cun eifeito, l califa [[Abderramon III]] tenie la teç pálida i ls uolhos claros, i questumaba pintar la sue farta cableira ruiba de quelor morena. Paradoxalmente, ls reis asturianos Silo i Mauregato, nacírun de mais muçulmanas (berberes). * Durante to l período de eisisténcia de l Reino de las Astúrias i durante buona parte de la Eidade Média spanhola outelizou-se l calendário de la ''[[Era Spánica]]'', que se ampeça ne l anho [[38 a.C.]], passado la pacificaçon de la [[Spánia]] por decreto de [[Otábio Augusto]]. Desta forma, nas crónicas asturianas, diç-se que Pelágio fui coronado ne l anho 756 EH (718 d.C.), i que Afonso II subiu al trono asturiano an 829 EH (791 d.C.). * L [[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]] ye la purmeira obra cartográfica que mostra la eisisténcia de la ''[[Tierra Australis]]''. Anque desta heipotética tierra yá tener surgido citada nas obras de [[Ptolomiu]] ó [[Agostico de Heipona|Santo Agostico de Heipona]], cierto ye que l mapa cuntido ne ls ''Comentairos al Apocalipse'' ye l purmeiro que reflete la eisisténcia deste cuntinente austral, que a partir deste momiento aparecerá repetidamente nua miríade de mapas i oureginará einúmeras spediçones an sue busca, cumo las de Fernándeç de Quirós i [[Abel Tasman]], que culminaran ne l çcubrimiento de la [[Oustrália]]. <references /> [[Catadorie:Reis de las Astúrias| ]] [[Catadorie:Reino de las Astúrias]] 42bk15jay3l0wewt783oljuwyh6iul3 Roma 0 1036 108605 108565 2026-10-03T14:54:28Z ~2026-51381-65 15577 /* Política */ 108605 wikitext text/x-wiki '''Roma''' ye la [[capital]] de la [[Eitália]] i sede de la [[quemuna eitaliana|quemuna]] i de la [[porbíncia de Roma|porbíncia]] cul mesmo nome, na [[Lhácio|region de l Lhácio]]. Coincida anternacionalmente cumo ''La Cidade Eiterna'' pula sue [[Stória de Roma|stória milenar]]<ref>{{Refréncia a lhibro| outor = Cristina Bieira| títalo = Roma, la Cidade Eiterna| lhéngua = pertués| eidiçon = 1| lhocal = San Paulo| eiditora = Scala| anho = 2004| páiginas = 82| id = ISBN 85-7556-261-4}}</ref>, Roma spalha-se pulas bordas [[riu Tibre]], cumprendendo l sou centro stórico culas sues [[siete colinas de Roma|siete colinas]]: [[Palatino]], [[Abentino]], [[Capitólio|Campidoglio]], [[Quirinale]], [[Biminale]], [[Squelino]], i [[Celio]]. Segundo l mito romano, la cidade fui [[Fundaçon de Roma|fundada]] a cerca de [[753 a.C.]]<ref>{{Refréncia a lhibro | Outor= JANNUZZI, Giobanni | Títalo = Brebe storia de Eitália| Eidiçon= 1| Lhocal de publicaçon = Buenos Aires | Eiditora = Lhetemendía | Anho = 2005 | Páiginas = 80 | Belumes = 1| Belume = 1 | ID = ISBN 987-21732-7-3}}</ref>. (data cumbencionada) por [[Rómulo i Remo]], dous armanos criados por ua [[lhobo|lhoba]], que son atualmente simblos de la cidade. Zde anton tornou-se ne l centro de la [[Roma Antiga]] ([[Reino de Roma]], [[República Romana]], [[Ampério Romano]]) i, mais tarde, de ls [[Stados Puntifícios]], [[Reino de Eitália]] i, por fin, de la República Eitaliana. Ne l'anterior de la cidade ancontra-se l stado de l [[Baticano]], residéncia de l [[Papa]]. Ye ua de las cidades cun maior amportança na [[Stória]] mundial, sendo un de ls simblos de la ceblizaçon [[Ouropa|ouropeia]]<ref>{{citar web|url=http://www.queromorarfora.com/Roma.html|titulo=Roma|acessodata= [[23 de dezembre]] de 2008|lhéngua= pertués|publicado=Queromorarfora.com}}</ref>. Cunserba einúmaras ruínas i menumientos na parte antiga de la cidade, specialmente de la época de l Ampério Romano, i de l [[Renacimiento]], l mobimiento cultural que naciu na Eitália. La [[metrópole|ária metropolitana]] ten cerca de 2.546.804 habitantes (2001)<ref name=Correio>{{citar web |url=http://www2.correioweb.com.br/cw/EDICAO_20021023/bid_mat_231002_146.htn |titulo=Populaçon de Roma stá cada beç menor |acessodata= [[23 de dezembre]] de 2008|data= [[23 d'outubre]] de 2002|publicado= |lhéngua= pertués |citacao="''Cun 2.459.776 habitantes, Roma cuntina sendo la cidade mais populosa de la Eitália''"}}</ref>, i stende-se por ua ária de 1.285 [[quilómetro quadrado|Km²]], tenendo ua [[densidade populacional]] de 1.981 hab/Km², l que a torna na maior cidade de la Eitália<ref name=Correio /> i tamien na capital ouropeia de maiores dimensones. L [[persidente de la cámara]] (''Sindaco'') an 2008 ye Gianni Alemanno. == Stória == [[Fexeiro:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|thumb|D'acordo cula lhenda, [[Fundaçon de Roma|Roma fui fundada]] an [[753 a.C.]] por [[Rómulo i Remo]], que fúrun criados por ua [[lhoba]].]] {{Ber artigo percipal|[[Stória de Roma]], [[Ampério Romano]] i [[Roma Antiga]]}} Segundo la [[Fundaçon de Roma|tradiçon]], Roma tenerie sido fundada ne l'anho de [[753 a.C.]] por [[Rómulo]] i l sou armano [[Rómulo i Remo|Remo]]<ref>{{citar web|url=http://www.eimagensbiaiges.com/roma.htn|titulo=Stória de Roma|lhéngua= pertués|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>. Rómulo i Remo ambuolben se nua lhuita adonde Rómulo acaba por assassinar l sou armano Remo. Ne l'ampeço fui [[Lhista de reis de Roma|gobernada por reis]] mas, outra beç d'acordo cula tradiçon, tornou-se ua [[República Romana|República]] an [[509 a.C.]]<ref name="Stória">{{citar web|url=http://www.suapesquisa.com/amperioromano/|titulo=Stória de Roma Antiga i l Ampério Romano|lhéngua= pertués|publicado=suapesquisa.com|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>. La cidade creciu i, ne l final de la República, Roma era la capital dun basto [[Ampério Romano|ampério]] an buolta de l [[Mar Mediterráneo]]. Ne l sou auge, durante l [[seclo II]], la cidade chegou a tener cerca de 45 000 prédios d'apartamientos, i ua populaçon de 1 600 000 pessonas. Sous [[Lhista d'alcadutes de Roma|alcadutes]] trasportában mais dun milhon de [[metro cúbico|metros cúbicos]] d'auga, mais auga de l que chega a la Roma moderna. Cul fortalecimiento de l [[Cristandade]] na cidade, ne l [[seclo III|seclo III d.C.]], l [[Bispo de Roma]] (que mais tarde passarie a ser chamado de [[Papa]]) tornou-se la maior outoridade relegiosa na [[Ouropa Oucidental]]. [[Fexeiro:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|thumb|lheft|L [[Coliseu de Roma]] tornou-se un de ls simblos de la cidade por atestar la magneficéncia de la [[arte de la Roma Antiga|arte]] i [[Cultura de la Roma Antiga|cultura]] de la [[Roma Antiga]].]] A partir de meados de l seclo III, cul ampeço de las [[migraçones de ls pobos bárbaros]] pa l'anterior de las frunteiras de l Ampério<ref name="Stória" />, i qu'eibentualmente ambadirian por bárias bezes la cidade, registrou-se un fluxo d'habitantes de la cidade pa l campo; quando l Ampério [[Queda de l Ampério Romano|antrou an colapso]] ([[476]])<ref>{{citar web|url=http://www.anfoescola.com/storia/roma-antiga-monarquia-republica-i-amperio/|titulo=Roma Antiga (Monarquia, República i Ampério)|lhéngua= pertués|publicado=AnfoEscola|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>, pouco mais de 50 mil habitantes inda morában na cidade. La cidade de Roma starie an manos bárbaras (i apoiada eiquenomicamente i politicamente puls [[Ampério Bizantino|Ampérios Bizantinos]]) por pul menos mais quatro seclos até que, an [[756]], [[Pepino, l Brebe|Pepino III]], ''l Brebe'', derrotou ls [[Lombardos]], debolbendo a Roma sue outonomie. Roma passarie a ser capital de ls [[Stados Puntifícios]] até [[1870]], adonde l Papa era l'outoridade mássima de l Stado. Nua série d'acuntecimientos sin precedentes an to la [[penínsulaeitálica]], Roma tornou-se la capital de la nuoba [[Unificaçon de la Eitália|Eitália unificada]] de [[Giuseppe Garibaldi]], an [[1871]]. An [[11 de febreiro]] de [[1929]], [[Benito Mussoleni]] stableciu, nua série d'acordos cul Papado, l Stado andependiente de l [[Baticano]], cedendo un pedaço de 0,44 Km² ne l teta de la cidade l'este nuobo paíç. Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], Roma sofriu pesados bumbardeamientos i fui tamien l palco de bárias batailhas, ambora tenga sofrido menos danhos qu'outras cidades cuntroladas pul [[Poténcias de l Eixe|Eixe]] (cumo [[Berlin]] ó [[Barsóbia]]); fui caturada puls [[Aliados]] an [[4 de júnio]] de [[1944]], tornando-se la purmeira capital dua poténcia central de l Eixe a caer. Ne ls anhos que se seguiran a la Guerra, la cidade fui palco de crecimiento acelarado. Cun cerca de 240 mil habitantes a la época de a unificaçon de l paíç, la cidade creciu para 692 mil an [[1921]] i 1,6 milhon an [[1962]]. An [[1960]], Roma sediou las [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1960|Oulimpíadas de Berano]]<ref name="Oulimpíadas">{{citar web|url=http://oulimpiadas.uol.com.br/2008/storia/1960/storia.jhtn|titulo=1960 - Oulimpíadas de Roma|publicado=uol.com.br|lhéngua= pertués|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>. == Geografie == [[Fexeiro:Satellite view of Rome 2001.jpg|thumb|lheft|[[Fexeiro de satélite]] de Roma.]] L núcleo de l sistema ourbano zambuolbe-se al lhargo de l [[riu Tibre]], an [[siete colinas de Roma|pequeinhos relebos]] ne l meio de ls quales se ancontra la [[ilha Tiberina]]. Tanto a la squierda cumo a la dreita de l [[riu]] ancontran-se [[relebo (geografie)|relebos]] de pouca spresson, restos de l'antigo apareilho bulcánico chamado de ''[[Bulcon Lhacial]]'', cumo ls ''montes Tiburtinos'' i ls ''montes Prenestrinos''. An tenermos d'altitude, la zona barie antre ls 13 m al [[nible médio de l mar]] de la ''[[Piazza del Popolo]]'' i ls 120 m de l ''monte Mario''<ref>{{citar web|url=http://www.planetware.com/italy/rome-i-la-r.htn|titulo=Rome, Italy |publicado=PlanetWare|lhéngua=anglés|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref><ref>{{Citation |title=Italy Rome |url=https://arrestedworld.com/tourist-attractions-in-rome/ |accessdate=2020-11-09 |archivedate=2020-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109135014/https://arrestedworld.com/tourist-attractions-in-rome/ }}</ref>. Roma ye atrabessada inda por outro riu, l [[riu Aniene|Aniene]], que cunflui ne l Tibre inda an território ourbano. Las bordas de l Aniene stan portegidas sob statuto de [[parque natural]]. Ne l'ambierno, mas percipalmente an [[janeiro]], las temperaturas son giladas, média de solamente 7&nbsp;°C<ref name="Tiempo">{{citar web|url=http://br.weather.com/weather/climatology/ITXX0067|titulo=Médies i registros mensales - Roma, Eitália|lhéngua= pertués|publicado=br.weather.com|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>, questuma chober mui nessa época, l [[sol]] nace las 7:40 i se pon las 16:50. Ne l [[berano]], mas percipalmente an [[júlio]], la média ye de 24&nbsp;°C<ref name="Tiempo" />, sendo que la quantidade de [[chuba]] ye baixa, pus Roma ten un berano de pouca [[umidade]], l [[sol]] nace las 5:40 i se pon solamente las 20:50. [[Nobembre]] ye l [[més]] mais chubioso de la [[cidade]], chuobe cerca de 112&nbsp;mm<ref name="Tiempo" />, anquanto júlio ye l mais seco, chuobe solamente 15&nbsp;mm<ref name="Tiempo" />. Al nible admenistratibo, Roma faç frunteira culas [[quemuna eitaliana|quemunas]] de [[Albano Lhaziale]], [[Anguillara Sabazie]], [[Ardea]], [[Campagnano di Roma]], [[Castel Gandolfo]], [[Castel San Pietro Romano]], [[Ciampino]], [[Colonna]], [[Fiumicino]], [[Fuonte Nuoba]], [[Formello]], [[Frascati]], [[Gallicano nel Lhazio]], [[Grottaferrata]], [[Guidonia Montecelio]], [[Marino]], [[Mentana]], [[Monte Porzio Catone]], [[Monte Cumpatri]], [[Monterotondo]], [[Palestrina]], [[Poli]], [[Pomezia]], [[Riano]], [[Sacrofano]], [[San Griegorio de la Sassola]], [[Tiboli]], [[Trebignano Romano]], [[Zagarolo]]. {{panorama|Rome panorama sb1.jpg|2000px|Retrao [[Panorama|panorámico]] de Roma a partir de la [[Basílica de San Pedro]].}} == Demografie == {| style="float:right;" width=350 | align="center" | |--- | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" width=350 | valign="top" | {| ! style="background:#efefef;" | Data ! style="background:#efefef;" | Populaçon |- | [[350 a.C.]] || align="right" | 30.000 |- | [[250 a.C.]] || align="right" | 150.000 |- | [[44 a.C.]] || align="right" | 1.000.000 |- | [[120]] || align="right" | 1.650.000 |- | [[330]] || align="right" | 600.000 |- | [[410]] || align="right" | 200.000 |- | [[530]] || align="right" | 50.000 |- | [[650]] || align="right" | 20.000 |- | [[1000]] || align="right" | 20.000 |- | [[1750]] || align="right" | 156.000 |- | [[1800]] || align="right" | 163.000 |- | [[1820]] || align="right" | 139.900 |- | [[1850]] || align="right" | 175.000 |- | [[1853]] || align="right" | 175.800 |- | [[1858]] || align="right" | 182.600 |- | [[31 de Dezembre|31- dieç]]-[[1861]] || align="right" | 194.500 |- | [[31 de Dezembre|31- dieç]]-[[1871]] || align="right" | 212.432 |- |} | valign="top" | {|| ! style="background:#efefef;" | Data ! style="background:#efefef;" | Populaçon |- | [[31 de Dezembre|31- dieç]]-[[1881]] || align="right" | 273.952 |- | [[10 de Febreiro|10-Feb]]-[[1901]] || align="right" | 422.411 |- | [[10 de Júnio|10-Jun]]-[[1911]] || align="right" | 518.917 |- | [[1 de Dezembre|1- dieç]]-[[1921]] || align="right" | 660.235 |- | [[21 de Abril|21-Abr]]-[[1931]] || align="right" | 930.926 |- | [[21 de Abril|21-Abr]]-[[1936]] || align="right" | 1.150.589 |- | [[4 de Nobembre|4-Nob]]-[[1951]] || align="right" | 1.651.754 |- | [[15 de Outubre|15-Out]]-[[1961]] || align="right" | 2.188.160 |- | [[24 de Outubre|24-Out]]-[[1971]] || align="right" | 2.781.993 |- | [[25 de Outubre|25-Out]]-[[1981]] || align="right" | 2.840.259 |- | [[20 de Outubre|20-Out]]-[[1991]] || align="right" | 2.775.250 |- | [[21 de Outubre|21-Out]]-[[2001]] || align="right" | 2.546.804 |- | [[31 de Outubre|31-Out]]-[[2004]] || align="right" | 2.553.873 |} |} |} La [[stória de Roma]] ampeçou-se la [[Seclo IX a.C.|800 a.C.]] cula aliança de bárias poboaçones de cientos a miles d'habitantes. Zde anton, l crecimiento de la cidade ne ls seclos seguintes fui cuntino, até se tornar nua megacidade ne l [[seclo I a.C.]], que cuntabelizou mais dun milhon d'habitantes. Solo yá na [[Eidade Média]] se dou un grande colapso demográfico que, an poucos anhos, até [[530|530 d.C.]], reduziu la populaçon para pouco mais de 50.000 habitantes. Assi, ne l'ampeço de la Eidade Média, Roma cumparaba-se a ua [[bila]] atual. Serie solo cula ascenson de l [[Stados Pontifícios|Stado Pontifício]] que Roma florescerie outra beç, tornando-se un çtino de muitos biajantes yá ne l [[seclo XIX]], oumentando la sue populaçon para 230.000; inda assi, serie ne l [[seclo XX|seclo seguinte]] que Roma se tornarie outra beç nua cidade de milhones d'habitantes, an solo cerca de 100 anhos. L gráfico demunstra stimatibas até [[1858]] i, antre [[1651]] i [[2001]], baseia-se ne ls [[censos]] respetibos, cun dados de [[2004]] straídos de l'anstituto nacional de statística ([[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]). == Política == [[Fexeiro:Piazza del Campidoglio.jpg|thumb|lheft|Cámara de Roma.]] === Relaçones anternacionales === Roma ten ua única [[Geminaçon de cidades|cidade-armana]], i 17 cidades parceira ;Cidade-armana * {{flagicon|FRA}} [[Paris]], [[Fráncia]] (an [[Lhéngua francesa|francés]]: ''Seule Paris st digne de Rome; seule Rome st digne de Paris''; an [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]]: ''Tierra Parigi è degna di Roma; tierra Roma è degna di Parigi''; trad. "Solamente Paris ye dina de Roma; solamente Roma ye dina de Paris").<ref>{{cite web|url=http://www.b1.paris.fr/EN/city_gobernment/anternational/special_partners.asp |title=Anternational relationes: Special partners |work=Portal of the City of Paris |date= |acessdate=2008-11-09}}</ref> ;Cidades parceira {| cellpadding="10" |- style="bertical-align:top;" | * {{flagicon|Volebia}} '''[[Achacachi]]''', [[Bolíbia]].<!--<ref>http://www.lhiberazione.it/giornale/051129/LB12D6D0.asp - Short newspaper article on the Rome / Achacachi twinning</ref> --> * {{flagicon|Spain}} '''[[Marbella]]''', [[Spanha]]. * {{flagicon|Algerie}} '''[[Argel]]''', [[Argélia]]. * {{flagicon|China}} '''[[Pequin]]''', [[República Popular de la China|China]]. * {{flagicon|Serbia}} '''[[Belgrado]]''', [[Sérbia]]. * {{flagicon|Brazil}} '''[[Brasília]]''', [[Brasil]]. || || * {{flagicon|Eigyt}} '''[[Cairo]]''', [[Eigito]]. * {{flagicon|United States}} '''[[Cincinnati]]''', [[Stados Ounidos]]. * {{flagicon|UKR}} '''[[Kieb]]''', [[Oucránia]]. * {{flagicon|UK}} '''[[Lhondres]]''', [[Reino Ounido]]. * {{flagicon|Canada}} '''[[Montreal]]''', [[Canadá]]. * {{flagicon|United States}} '''[[Nuoba Eiorque]]''', [[Stados Ounidos]]. || || * {{flagicon|Bulgarie}} '''[[Plobdib]]''', [[Bulgária]]. * {{flagicon|South Korea}} '''[[Seul]]''', [[Coreia de l Sul]]. * {{flagicon|Australia}} '''[[Sydney]]''', [[Austrália]]. * {{flagicon|JPN}} '''[[Tóquio]]''', [[Japon]]. * {{flagicon|BEL}} '''[[Tongeren]]''', [[Bélgica]]. |} == Subdebisones == {{Ber artigo percipal|[[Subdebisones de Roma]]}} La subdebison admenistratiba de Roma cunsiste na debison de l território de la [[quemuna eitaliana|quemuna]] de Roma an 19 sub-quemunas, zeignados [[munecípio]]s (antes zeignados cumo "circuscriçones"), numerados de 1 a 20. L 14º munecípio fui dissolbido, anquanto, mediante botaçon popular, [[Fiumicino]] ganhou l statuto de quemuna outónoma. [[Fexeiro:Roma municipi locator map with numbers.svg|thumb|250px|Subdebisones de Roma.]] * '''Munecípio I''' - ancludui ls ''[[Regiones de l centro stórico de Roma|rioni]]'' tradecionales: I - ''Monti'', II - ''Trebi'', III - ''Colonna'', IV [[Campo Marzio]], V - ''Puonte'', VI - ''Parione'', VII - ''Regola'', BIII - ''Sant'Eustachio'', IX - ''Pigna'', X - ''Campitelli'', XI - ''Sant'Angelo'', XII - ''Ripa'', XIII - ''Trastebere'', XIV - ''Borgo'', XV - ''Squelino'', XVI - ''Lhudobesi'', XVII - ''Sallustiano'', XVIII - ''Castro Pretorio'', XIX - ''Celio'', XX - ''Testacio'', XXI - ''San Saba'', XXII - ''Prati''. * '''Munecípio II''' - anclui ls bairros ("''quartieri''"): ''Flamenio'', ''Parioli'', ''Pinciano'' i ''Salario'' i parte de l ''Triiste''. * '''Munecípio III''' - anclui: parte de l ''rione'' ''Castro Pretorio'', l bairro ''Nomentano'' i parte de l ''Tiburtino''. * '''Munecípio IV''' - anclui ls bairros: ''Monte Sacro'', ''Monte Sacro Alto'', ''Bal Melaina'', ''Castel Giubileo'', ''Marcigliana'', ''Casal Bocone'' i ''Tor S. Giobanni'' i parte de l ''Triiste''. * '''Munecípio V''' - anclui ls bairros: ''Pietralata'', ''Puonte Mammolo'', ''S. Baselio'', ''Settecameni'', ''Tor Cerbara'', ''Tor Sapienza'' i ''Acqua Bergine'' i parte de l ''Tiburtino'' i ''Collatino''. * '''Munecípio VI''' - anclui parte de ls bairros: ''Tiburtino'', ''Prenestino-Lhabicano'', ''Tuscolano'' i ''Collatino''. * '''Munecípio VII''' - anclui ls bairros: ''Prenestino'', ''Centocelle'', ''Alessandrino'' i ''La Rustica'' i parte de l ''Tuscolano'', ''Collatino'', ''Don Bosco'', ''Tor Cerbara'', ''Tor Sapienza'' i ''Torre Spacata''. * '''Munecípio VIII''' - anclui ls bairros: ''Lhunghezza'', ''S. Bittorino'', ''Torre Angela'' i ''Borghesiana'', i parte de l ''Don Bosco'', ''Acqua Bergine'', ''Torre Spacata'', ''Torre Maura'', ''Torre Nuoba'', ''Torre Gaia'' i ''Puonte di Nona''. * '''Munecípio IX''' - anclui parte de ls bairros: ''Prenestino-Lhabicano'', ''Tuscolano'' i ''Appio Lhatino''. * '''Munecípio X''' - anclui ls bairros: ''Appio Claudio'' i ''Capannelle'' i parte de l ''Tuscolano'', ''Don Bosco'', ''Appio Pignatelli'', ''Torre Maura'', ''Torre Nuoba'' i ''Torre Gaia''. * '''Munecípio XI''' - anclui parte de ls bairros: ''Appio Lhatino'', ''Ostiense'', ''Ardeatino'', ''Appio Pignatelli'', ''Torricola'' i ''Cechignola''. * '''Munecípio XII''' - anclui ls bairros: ''Giuliano-Dalmata'', ''[[Sposiçon Ounibersal de Roma|EUR]]'', ''Fuonte Ostiense'', ''Ballerano'', ''Castel di Decima'' i ''Torrino'' i parte de la ''Ostiense'', ''Castel di Lheba'' i ''Cechignola''. * '''Munecípio XIII''' - anclui ls bairros: ''Ostia Ponente'', ''Ostia Lhebante'' i ''Castel Fusano'' i parte de ''Tor de'Cenci'' i ''Mezzocamino''. * '''Munecípio XV''' - anclui parte de ls bairros: ''Portuense'', ''Gianicolense'', ''Magliana Bechia'', ''Puonte Galerie'' i ''Pisana''. * '''Munecípio XVI''' - anclui parte de ls bairros: ''Portuense'', ''Gianicolense'', ''Macarese'', ''Pisana'' i ''Castel di Guido''. * '''Munecípio XVII''' - anclui ls ''rioni'': ''Prati'' i ''Borgo'' i parte de ls bairros ''Trionfale'' i ''Della Bittoria''. * '''Munecípio XVIII''' - anclui parte de ls bairros: ''Aurelio'', ''Trionfale'', ''Primaballe'', ''Castel di Guido'' i ''Casalotti''. * '''Munecípio XIX''' - anclui parte de ls bairros: ''Aurelio'', ''Trionfale'', ''Primaballe'' i ''Della Bittoria''. * '''Munecípio XX''' - anclui ls bairros: ''Tor di Quinto'', ''La Giusteniana'', ''La Storta'' i ''Cesano'' i parte de ''Della Bittoria'' i ''Tomba di Nerone''. Por outro lhado, l centro stórico de Roma stá subdebidido an 22 regiones, ls ''[[regiones de l centro stórico de Roma|rioni]]'': {| | * ''Monti'' * ''Trebi'' * ''Colonna'' * ''[[Campo Marzio]]'' * ''Puonte'' * ''Parione'' | * ''Regola'' * ''Sant'Eustachio'' * ''Pigna'' * ''Campitelli'' * ''Sant'Angelo'' * ''Ripa'' | * ''Trastebere'' * ''Borgo'' * ''Squelino'' * ''Lhudobesi'' * ''Sallustiano'' * ''Castro Pretorio'' | valign="top" | * ''Celio'' * ''Testacio'' * ''San Saba'' * ''Prati'' |} == Eiquenomie == L [[turismo]] ten un papel bital na eiquenomie de Roma, dado l ''status'' de la cidade cumo un de ls mais famosos i mais coincidos çtinos turísticos de l mundo. La cidade ye tamien un centro bancairo i financeiro, ambora yá ultrapassado por [[Milan]]. Outras atebidades de çtaque son l ''[[marketing]]'' i la [[moda]] (roupas de ''griffe''). Atualmente, Roma çpone dua eiquenomie dibersa i dinámica cuncentrada, subretodo, an inobaçones, tecnologies, quemunicaçones, i ne l setor de serbícios. La capital produç cerca de 6,5% de l [[Porduto anterno bruto|PIV]] (mais de l que qualquiera outra cidade ne l paíç) i mantén l sou crecimiento a ua taxa superior a las restantes. La cidade ye tamien un amportante centro financeiro, [[eiditoraçon|eiditorial]], de [[seguradora]]s, moda, andústria de [[alta tecnologie]], [[cinema]] (particularmente ne ls [[stúdio]]s de la ''[[Cinecittà]]'' — cidade de l cinema — chamada de "''[[Hollywod]] de l [[riu Tibre|Tibre]]''") i tecnologie [[astronáutica|aerospacial]]. Muitas ampresas scolhírun Roma para la sue sede anternacional, bien cumo para sediar bários [[menistro|menistérios]] de l [[goberno]], centros de cunferéncias, eibentos [[çporto|çportibos]], [[museu]]s, giralmente an zonas porjetadas para esso mesmo: la [[Sposiçon Ounibersal de Roma|I.U.R.]], porjetada para dar lhugar a la [[Sposiçon Ounibersal de 1942|Sposiçon Ounibersal de Roma]]; an ''Torrino'', mais la Sul de la I.U.R., la ''Magliana'', l ''Parco de' Medici-Lhaurentina'', i l coincido ''bal Tiburtina'', al lhongo de l'antiga ''Bie Tiburtina''. == Anfra-strutura == === Trasportes === [[Fexeiro:Estradas consulares.svg|thumb|lheft|Alguas de las [[Strada romana#Lhista de stadas cunsulares|stradas cunsulares]] que parten de Roma.]] Roma ye circundada por ua [[outo-strada]] circular de cerca de 60 Km de [[perímetro]], zeignada de ''[[Grande Racordo Anulare]]'' (grande cordon circular), qu'anterseta todas las [[Strada romana#Lhista de stadas cunsulares|stradas cunsulares]] que datan de la [[Roma Antiga]], cumo la ''Bie'' ''[[bie Salarie|Salarie]]'', la ''[[bie Nomentana|Nomentana]]'', la ''[[bie Flamenia|Flamenia]]'', ''[[bie Cassia|Cassia]]'', ''[[Bie Aurelia|Aurelia]]'', ''[[Bie Portuense|Portuense]]'', ''[[bie Appia|Appia]]'', ''[[Bie Tuscolana|Tuscolana]]'', etc. — todas eilhas partindo de l [[Capitólio]] i lhigando Roma a to l'antigo Ampério. L punto de partida, l quilómetro 0 físico, zeignaba-se l ''meliariun'', la coluna outrora [[ouro|dourada]] i colocada ne l [[Fórun Romano|Fórun]], agora de [[mármore]] i colocada arriba de la ''Cordonata'', la scadarie de l Capitólio. Al nible de l trasporte aéreo, Roma ye serbida por trés [[aeroporto]]s: ''Lheonardo de la Binci'', cebil, situado antre Roma i [[Fiumicino]]; ''Gioban Battista Pastine'', al lhongo de la ''[[Bie Appia]]'' i de la bila de [[Ciampino]], cebil lhow-cost i elitar, i l'aeroporto de la ''Urbe'', a 6 Km de l centro, al lhongo de la ''[[Bie Salarie]]'', qu'atualmente se ancontra cerrado a l'abiaçon cebil. Eesistiu un quarto aeroporto na parte ouriental de la cidade, antre la ''Bie Prenestina'' i la ''Bie Caselina'', abandonado yá hai alguns anhos, i atualmente an reconstruçon para se tornar nun de ls maiores [[parque]]s de la cidade. [[Fexeiro:RomemetroEmanuele.JPG|thumb|L ''[[Metropolitana di Roma]]''.]] L coraçon de la cidade ye serbido por ua rede de [[metro]]s, la ''[[Metropolitana di Roma]]''. La custruçon de l purmeiro galho tubo lhugar na [[década de 1930]] i staba planeada para lhigar debrebe la staçon de [[camboio]]s (''[[Staçon Tremeni|Tremeni]]'') cula anton recente ária ne ls subúrbios la sul, la E42, adonde se planeaba dar lhugar a la ''[[Sposiçon Ounibersal de 1942]]'', que nunca chegou a ser rializada por causa de la [[Segunda Guerra Mundial]]. La ária fui anton an parte redesenhada i renomeada para ''[[EUR|I.U.R.]]'' durante la [[década de 1950]] para serbir cumo un quarteiron moderno dedicado la scritórios. La lhinha serie finalmente inaugurada an [[1955]] i ye atualmente parte de la Lhinha B. La lhinha La fui einaugurada an [[1980]] antre las staçones de ''Ottabiano'' i ''Anagnina'', i mais tarde spandida an etapas (1999-2000) até ''Battisteni''. Durante la [[década de 1990]] fui einaugurada ua stenson a la Lhinha B de ''Tremeni'' la ''Rebibbia'' i ancontra-se an custruçon ua ramificaçon de la mesma. [[Fexeiro:Roma Termini (24871256946).jpg|thumb|lheft|[[Staçon Tremeni]].]] Ls achados [[arqueologie|arqueológicos]] de la ''Cidade Eiterna'' atrásan, naturalmente, ls trabalhos i scabaçones. La rede subterránea, relatibamente reduzida, ye giralmente bastante prática, ambora se torne mui cungestionada nas [[hora de punta|horas de punta]] i durante eibentos, specialmente la Lhinha La. An [[2005]] a total stenson era de 38 Km. Las dues lhinhas eisistentes antersetan-se na [[Staçon Tremeni]], la percipal staçon de camboios an Roma, que ye tamien la maior staçon an to la [[Ouropa]], ambaixo de la qual (i an redor) eisiste un [[centro comercial]] coincido cumo l ''Forun Tremeni'' cun mais de 100 lhoijas de bariados setores. Outras staçones: ''Tiburtina'' (la segunda maior, atualmente an remodelaçon i spanson para se tornar l percipal antroncamente de camboios d'alta belocidade na cidade, ''Ostiense'', ''Trastebere'', ''Tuscolana'', ''San Pietro'', ''Caselina'' i ''Torricola''. Note-se, inda assi, que l Metro de Roma ye ua parte dua stensa rede de trasportes adonde se ancluen redes de [[eilétrico]]s, bárias lhinhas ourbanas i suburbanas drento i an redor de la cidade, mais ua lhinha [[spresso]] pa l Aeroporto de Fiumicino. Anquanto que las lhinhas regionales de la [[Trenitalia]] çponibelizan un serbício suburbano an mais de 20 staçones spalhadas pula cidade, lhinhas cumo la Roma-Lhido (cun ampeço na staçon ''Ostiense''), la Roma-Pantano ([[staçon Tremeni|estaçon ''Tremeni'']]) i Roma-Nord (staçon ''Flamenio'') çponibelizan un serbício [[metro]]. Roma çpone tamien dun flexible sistema de [[carreira]]s. L belhete único, de duraçon de 75 minutos (an 2005), premite als utentes biajar por toda la cidade outelizando qualquiera cumpanha i qualquiera meio de trasporte. Antretanto, debido al cungestionamiento crónico berificado durante las décadas de [[década de 1970|1970]] i [[década de 1980|1980]], l centro stórico de Roma cundiciona l tráfego nua zona zeignada de ZTL, ''Zona de Tráfego Lhemitada'': solo se puode circular cula biatura drento de la ZTL an horairos specíficos; an 2005, l'horairo restritibo iba de las 6 a las 18 horas. L tráfego antenso berificado durante la bida noturna an alguas zonas de la cidade lhebou tamien a la criaçon de nuobas ZTLs durante la nuite ne ls çtritos de ''Trastebere'' i ''San Lhorenzo'' i la títalo spurmental ne l centro de la cidade. Ancontra-se an fase de planeamiento la possibelidade de lhebar esta medida al çtrito de ''Testacio''. Durante ls redadeiros anhos procediu-se a la cumberson de ls [[parque de stacionamiento|parques de stacionamiento]] al lhongo de las rues an árias spaçosa para parques pagos, anquanto proliferórun ls parques subterráneos; inda assi, ancontrar stacionamiento an Roma cuntina un porblema, cumo bai sendo típico nas grandes cidades. == Cultura == {{Património Mundial|= | Títalo=Centro stórico de Roma | Paíç=Eitália | Eimaige=Forun Romanun Ron.jpg | Lhegenda=|[[Fórun Romano]], l'eipicentro de l zambolbimiento de la [[Roma antiga]]. | Lhocalizaçon= | Anscriçon=1980 | Critérios=i, ii, iii, ib, bi | ID=91 | Preposiçon=na }} Roma perdiu l Ampério, mas nun la majestade <sup> '''Atençon:''' Este tópico diç-se a la Roma cuntemporánea. Para outras anformaçones tome por base l'artigo percipal: [[Stória de Roma]]. Cula sue eimensa [[Stória de Roma|bagaige cultural]], ye un de ls grandes pólos d'atraçon turística anternacional. Mas nun solamente de l passado bibe la ''Cidade Eiterna''. Ye, inda, un grande centro de refréncia que se stende de la [[moda]] a la [[culinária]]. Assi, nun solamente pul fato de tener custituído un grande ampério se ourgulha l romano de sue cidade, assi cumo nun solamente para se ambebecer cula Roma Antiga afluen para alhá cidadanos de to l mundo (cumo se, inda hoije, todos ls caminos para alhá cumbergissen), mas tamien pula dinámica porgramaçon d'eibentosNa agenda birtual [http://www.romacultura.it/ ROMA CULTURA] , puoden ser lhocalizados ls dibersos eibentos de la cidade de Roma: triato, música, beilça, cinema, anstituiçones, etc.. An ciertos períodos de l'anho, son rializados grandes festibales qu'atraen miles de pessonas, percipalmente moços. Çtacan-se: * ''Festibal de la Ouropa de Roma''<ref group="nota" name="Festibal de la Ouropa de Roma"><sup> Setembre: ancuontro anual de [[arte moderna]] i [[triato]], [[música]] i [[beilça]], cun artistas de to la Ouropa. </sup></ref> * ''Festibal Romics'' <ref group="nota" name="Festibal Romics"><sup> Outubre: Festibal de [[banda zenhada]]: eisibiçones, cúrties-metraiges de [[zeign]]ers i [[eiditoraçon|eiditoras]]. </sup></ref> * ''Festibal de Jazç de Roma'' <ref group="nota" name="Festibal de Jazç de Roma"><sup> Outubre: Festibal de música [[jazç]] rializado zde [[1876]], cun artistas eitalianos i anternacionales;. </sup></ref> * ''Beranos Romanos''<ref group=nota name="Beranos Romanos"><sup> Júnio la Setembre: bários eibentos zde música a triato, ancuontros de [[lhiteratura]] i [[cinema]]. Ls eibentos ténen lhugar ne ls lhugares mais caratelísticos de la cidade atraindo miles d'artistas de to l mundo. </sup></ref> * ''Festibal de Lhiteratura''<ref group="nota" name="Festibal de Lhiteratura"><sup> Maio la Júnio: Lheituras de trabalhos de scritores cuntemporáneos famosos, acumpanhados de música, ne l recinto de la ''[[Basílica de Custantino|Baselica di Massenzio]]'': [http://www.festibaldelleletterature.it/andex.asp?lhang=en Porgrama ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. </sup></ref> * ''Nuites Brancas'' <ref group="nota" name="Nuites Brancas"><sup> L Festibal se rializa an setembre cun ua série d'eibentos, cumo [[cuncerto]]s, atuaçones cun antrada lhibre, sposiçones lhibres d'eigreijas, monumientos al público, museus i lhoijas, alguns durante la nuite. [http://www.lhanottebianca.it/andex.asp?lhang=en&çtinazione=cosa_ Porgramaçon ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. </sup></ref> Roma fui palco de l [[Festibal Ourobison de la Cançon]], na sue [[Festibal Ourobison de la Cançon (1991)|eidiçon de 1991]]. === Puntos turísticos === Roma stá repleta de remanescéncias de l sou passado milenar. Ne l decurso de la [[Stória de Roma|sue Stória]] de mais de dous mil anhos, Roma acumulou einúmaros i notables [[tesouro]]s de [[arte]] i un patrimonho [[arqueologie|arqueológico]] sin eigual ne l resto de l [[mundo]]. Esta caratelística desta cidade puode ser apartada an dues cumponentes stórica i culturalmente çtintas: * La [[Roma Antiga]], ó clássica;<ref name="Stória" /> * La Roma [[Papa]]l.<ref>{{citar web|url=http://www.jesusboltara.com.br/senhales/6_roma_papal.htn|titulo=Roma Papal - Nace un ampério temido|publicado=jesusboltara.com|lhéngua=pertués|acessodata=[[5 de Janeiro]] de 2009}}</ref> [[Fexeiro:Sãopedro1.jpg|thumb|lheft|[[Basílica de San Pedro]], bista de l [[Castielho de Santo Ángelo]].]] Fui esta abundáncia de bruxedos stóricos que permitiu als analistas reconstruir la stória, [[questume]]s i alguas preocupaçones de ls habitantes i gobernantes de Roma. Durante l [[Reino de Roma|período régio]], nomeadamente ne l [[seclo VI a.C.]], período de grande prosperidade pa la cidade sob anfluéncia [[Léngua etrusca|etrusca]], rializórun-se amportantes [[obra pública|obras públicas]]: l [[Templo de Júpiter]] ne l [[Capitólio]]<ref>Uy pt Ispo</ref>, l [[santuairo]] arcaico de la ária de ''San Omobono'', i la custruçon de la ''[[Cloaca Massima]]'' (un de ls purmeiros sistemas de [[sgoto]]s algua beç custruídos)<ref>{{citar web|url=http://www2.quemune.roma.it/sobraintendenza/albero/139/126/144/148/331/scheda.asp|titulo=Cloaca Massima|publicado=Quemune di Roma|lhéngua=eitaliano|acessodata=[[5 de Janeiro]] de 2009}}</ref> qu'eirie permitir la bonificaçon de la ária de l [[Fórun Romano]] i la sue purmeira [[pabimentaçon]]. [[Fexeiro:Pantheon rome 2005may.jpg|thumb|L [[Panteon (Roma)|Panteon]].]] Durante la [[Batailha de l Allia|Ambason Gálica]] ([[390 a.C.]]) ye custruída ua grande cinta [[muralha]]de la, alguas partes de la qual cunserban-se inda an alguns troços, coincida erroneamente cumo [[Muralha Serbiana]]<ref>{{citar web|url=http://www.portugalweb.net/arqueologie/sq17.asp|titulo=La Ascenson de Roma|publicado= Portal Arqueologie|lhéngua=pertués|acessodata=[[5 de Janeiro]] de 2009}}</ref>. La cidade serie debrebe reconstruída, i fui a la tamanha rapideç que ls stóricos romanos atribuíran l [[ourbanismo|aspeto ourbanístico]] zourganizado de la cidade; cun eifeito, tal debiu-se possiblemente al sou cuntino crecimiento, nun prebisto nin planeado prebiamente, cun eidifícios i stradas simplesmente adatados a la geografie de l terreno. Na [[República Romana|eidade Republicana]], assiste-se a la fundaçon de bários eidifícios públicos i templos, subretodo na ária de l Fórun Romano, cujas refréncias aparécen nas sues fases sucessibas. Crian-se las purmeiras [[strada romana|estradas cunsulares]] i las sues [[Lhista de puontes de Roma|puontes]] subre l [[riu Tibre]], bien cumo ls purmeiros [[Lhista d'alcadutes de Roma|alcadutes]]. [[Fexeiro:Panorama of Trevi fountain 2015.jpg|thumb|lheft|La ''[[Fontana di Trebi]]''.]] Serie solo a partir de l [[seclo II a.C.]] que se assistirie a las purmeiras trasformaçones monumentales, anseridas nun praino ourbanístico coerente (por eisemplo, ls templos republicanos de la [[Ancho di Torre Argentina|ária sacra de l ''Ancho di Torre Argentina'']], custruídos separadamente i unificados atrabeç dun grande [[pórtico]]. Nacírun tipos arquitetónicos cumo la [[basílica cebil]] i l [[Arco de l Triunfo]]. Pula purmeira beç fui aplicada la técnica eidificadora de l ''[[cementizio]]'', un material caratelístico de las custruçones de la [[Roma Antiga]], que dotou la [[arquitetura romana]] cun un zambolbimiento particular i ouriginal, i qu'ampeçou la [[amportaçon]] de [[mármore]] i sue outelizaçon cumo ornamiento ne ls eidifícios. L purmeiro templo anteiramente an mármore fui l ''templo redondo'' de l [[Fórun Voário]]. Ls outores destas obras, qu'antretanto ganhórun prestígio, ampeçórun porjetos ourbanístico cada beç mais ambiciosos, a partir de ls grandes pórticos de la zona de l [[Circo Flamenio]] al ''[[Tabulariun]]'' de [[Lhucius Cornelius Sulla|Sulla]], que se stende de l Fórun Romano al Capitólio, bien cumo l restouro al templo capitolino. [[Pompeu]] deixa-mos l sou lhegado na cidade cula custruçon dun grande [[Triato de Pompeu|Triato]]. [[Júlio César]] cria tamien ua nuoba [[Lhista de praças de Roma|praça]] cul sou nome, l [[Fórun de César]], al mesmo tiempo que se dá l restauro de la [[Cúria]], sede de l [[Senado romano|Senado]]. [[Fexeiro:Temple-de-saturne.jpg|thumb|L [[Templo de Saturno]], ne l [[Fórun Romano]].]] Inda assi, l maior zambolbimiento ourbanístico dou-se na [[Ampério Romano|época Amperial]]. Cun [[César Augusto|Augusto]], la cidade ye debedida an [[Regiones de l centro stórico de Roma|14 regiones]]. Cumpletan-se las anterbençones de César i ampeçan-se nuobos grandes porjetos ourbanísticos al lhado de la praça de l Fórun Romano, cumo la custruçon de la [[Basílica Júlia]] i la remodelaçon de la [[basílica Emília]]. Augusto, cula ajuda andispensable de [[Marco Bipsánio Agripa|Agripa]], sou amigo i cunselheiro, acupar-se-iba de la sistematizaçon de l ''[[Campo Marzio]]'', que yá benie sido anriquecida d'eidifícios públicos i menumientos. Na zona periférica de la cidade, ye custruído l sou [[Mausoléu de Augusto|mausoléu]], i ye erigido un grande [[reloijo solar]] qu'usa un [[oubelisco]] cumo ''gnomon'' i la ''[[Ara Pacis]]''. Na ária de l [[Circo Flamenio]] surge l [[Triato de Marcelo|Triato]] dedicado la Marcelo i, mais lhentamente, l [[Templo de Apolo Sosiano]]. L porcesso de monumentalizaçon de la cidade prosseguiu culs sucessores de Augusto. An [[64|64 d.C.]], durante l reinado de [[Nero]], un [[Grande ancéndio de Roma|grande ancéndio]] quaije çtrói la cidade anteira. Para faborecer ua reconstruçon ourdenada i corregir las cundiçones que faborecírun l'alastrar de l'ancéndio fui criado un nuobo praino regulamentar, puosto an prática solo an parte. Nero custruirá, assi, la sue ''[[Domus Aurea]]'' i acupará ls spácios cumprendidos antre ls [[siete colinas de Roma|montes]] [[Celio]], [[Squelino]] i [[Palatino]] cun ua einorme ''[[billa]]''. [[Fexeiro:RomaCastelSantAngelo-2.jpg|thumb|lheft|[[Castielho de Santo Ángelo]], ne l'antigo ''[[Campo Marzio]]''.]] Passado la muorte de Nero, ls amperadores [[dinastie Flabiana|Flabianos]] restituírun para uso público parte de ls spácios acupados pa la sue residéncia, custruindo las [[Termas de Tito]] na colina de ''Ouppio'' i l [[Coliseu de Roma|Coliseu]]. Inda durante esta dinastie, son erigidos l [[Arco de Tito]], l [[Templo de la Paç]], l [[Fórun de Nerba]] i l [[Palácios amperiales de l Palatino|Palácio amperial]] ne l Palatino ("''Domus Flabie''" i "''Domus Augustana''" i l stádio de [[Domiciano]], l'atual ''[[Piazza Nabona]]''. Cun [[Trajano]] cumpleta-se la série de [[fóruns amperiales]] cula grande praça de l [[Fórun de Trajano]] i la célebre [[coluna de Trajano|coluna]] i l cumplexo cuntíguo de [[Mercado de Trajano|mercados]]. Para alhá desso, surge las [[Termas de Trajano|termas]] na colina ''Ouppio''. Debe-se la [[Adriano]] la custruçon de l [[Panteon de Roma|Panteon]] cul sou aspeto atual i la custruçon dun mausoléu, trasformado antretanto ne l'atual [[Castielho de Santo Ángelo]], ambora l'atebidade eidificadora deminuísse. Assiste-se inda a la custruçon de l [[Templo de Adriano]], anserido ne l posterior [[Palácio de la Bolsa]], l [[Templo de Antonino i Faustina]], ne l Fórun Romano i la [[coluna Antonina]], dedicada la [[Marco Aurélio]]. Durante la [[Lhista d'amperadores romanos#Dinastie de ls Seberos|dinastie de ls Seberos]] son alçados l [[Arco de Setímio Sebero]] i las [[termas de Caracala]]. [[Fexeiro:Quirinale palazzo e obelisco con dioscuri Roma.jpg|thumb|L [[Palácio de l Quirinal]].]] Ne l decurso de l [[seclo III]], an que ls [[Lhista d'amperadores romanos|amperadores]] passában pouco tiempo na cidade, l'atebidade eidificadora quaije pára por cumpleto. Ye, inda assi, neste período que ye erigida la [[Muralha Aureliana]], atribuída al amperador [[Aureliano]], a partir de [[272|272 d.C.]]: alguns seclos depuis teme-se outra beç pula sigurança de la cidade. Las muralhas serien sucessibamente reforçadas até adquiriren l'aspeto menumental atual. Cula [[Tetrarquia]] retoma-se l'atebidade eidificadora cula custruçon de las [[termas de Diocleciano]], de la ''[[Vasílica de Custantino|Baselica de Massenzio]]'' i de la [[billa de Magéncio|grande ''bila'']] de [[Magéncio|Massenzio]], na ''[[bie Appia]]'', i de l [[Arco de Custantino]]. A partir de [[Custantino I]] dá-se ampeço a la custruçon de las purmeiras grandes [[Lhista d'eigreijas de Roma|eigreijas]] [[Cristandade|crestianas]]: las basílicas de [[Basílica de San João de Lhatron|San João de Lhatron]] i de [[Basílica de Santa Cruç de Jarusalen|Santa Cruç de Jarusalen]], i las basílicas cemiteriales nas [[tumba]]s de ls márteres cuntíguas al mausoléu de la família amperial i, inda durante ls anhos sucessibos, [[Basílica de Santa Marie Maior|Santa Marie Maior]] i [[Basílica de San Paulo fura de ls Muros|San Paulo Fura de Muros]]. Ne ls finales de l seclo cuntinou-se, todabie, a restourar ls eidifícios públicos i templos [[paganismo|pagones]]. L poder temporal de l [[Papa]]de l'eirie anterferir, mais tarde, ne l território citadino i nas eigreijas. San tamien ancontables ls bruxedos arquitetónicos na periferie de la cidade. Por ua queston de cumbeniéncia, ls monumientos fúrun apartados an lhistas temáticas: {| class="tocolours" align="center" style="text-align:center;font-size:85%;" | [[Lhista d'eigreijas de Roma|Eigreijas]] · [[Lhista de praças de Roma|Praças]] · [[Catacumba romana|Catacumbas]] · [[Lhista de puontes de Roma|Puontes]] · [[Lhista de fuontes de Roma|Fuontes]] · [[Strada romana|Estradas cunsulares]] · [[Lhista d'alcadutes de Roma|Alcadutes]] · [[Lhista de las puortas de Roma|Puortas]] · [[Lhista d'oubeliscos de Roma|Oubeliscos]] · [[Termas romanas|Termas]] |} {{panorama|Colosseun-panoramic.biew.jpg|810px|L [[Coliseu]] i l [[Arco de Custantino]].}} === Çporto === [[Fexeiro:Stadio Olimpico e Stadio dei Marmi.jpg|lheft|thumb|[[Stádio Oulímpico de Roma]].]] Ne l que diç respeito al [[çporto]] i anfrastruturas, Roma çpone de l [[Stádio Oulímpico de Roma|Estádio Oulímpico]], de l [[Stádio Flamenio]] i de la ''[[PalaLottomatica|Lhottomatica]]'', un cumplexo çportibo de la [[década de 1950]]. Ne l [[futebol]], Roma ye la cidade de l ''[[Associazione Sportiba Roma]]'' (AS Roma), la [[Società Sportiba Lhazio]] (SS Lhazio), ambos na ''[[Serie La]]'', la purmeira debison de l campeonato eitaliano, i inda la ''Associazione Sportiba Cisco Roma'' i l'eiquipa femenina ''S.S. Lhazio Calcio''. Ne l [[ciclismo]], esta cidade yá fui meta de proba ne l ''[[Giro d'Italia]]'', an [[1989]] ([[27 de Maio]]), 7ª etapa, bencida pul [[Suíça|suíço]] [[Urs Freuler]], i an [[2000]] ([[13 de Maio]]), na proba de [[contra-reloijo]], bencida pul [[República Checa|xeco]] [[Jan Hruška]]. Roma inda se faç repersentar an probas de [[Basquetebol|basquete]] (''Birtus Pallacanestro Roma''), [[andebol]] (''S.S. Lhazio''), [[pólo aquático]] (''La.S. Roma'' i ''S.S. Lhazio''), [[boleibol]] (''Birtus Roma'', ''Lhinea Medica Siran Roma'') i [[ráguebi]] (''Rugby Roma'' i ''S.S. Lhazio''). La cidade yá fui anfitriana de ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1960|Jogos Oulímpicos de 1960]]<ref name="Oulimpíadas" /> i fui candidata al [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2016|Jogos Oulímpicos de 2016]], mas retirou la candidatura<ref>{{citar web|url=http://www.gamesbids.com/cgi-bin/news/biewnews.cgi?category=1&id=1159880270|titulo="Rome To Become Italy’s 2016 Olympic Bid Candidate"|lhéngua= anglés|publicado=GamesBids.com|data=3 de Outubre de 2006|acessodata=[[12 de Outubre]] de 2008}}</ref>. === Simblos i curjidades === [[Fexeiro:Rome flag photo.JPG|right|thumb|La [[Bandeira de Roma]].]] Debido a la sue [[Stória de Roma|stória milenar]], son associados bários simblos la Roma: l [[Coliseu]], la ''[[Lhupa Capitolina]]'', ls simblos de l [[cristandade]], i l famoso [[acrónimo]] [[SPQR|S.P.Q.R.]], outelizado durante la [[Romanizaçon|spanson amperial]] para chamar las tierras cumo sendo d' ''L Senado i ''(d)''l Pobo Romano''. Las quelores de la cidade son l [[ouro|dourado]] i [[burmeilho]], repersentando, respetibamente, l [[cristandade]] i l [[Ampério Romano]]. Feriados munecipales: * [[21 de Abril]]: fundaçon (anibersairo) de la cidade * [[29 de Júnio]]: fiesta de ls padroneiros de la cidade Tamien debido a la sue lhonga stória, i dada la sue amportança, Roma siempre tubo ua populaçon dibersa, caratelizada puls dibersos fluxos migratórios. Assi, questuma-se dezir qu'un ''berdadeiro romano'' ye aquel cuja família bibiu an Roma pul menos durante siete geraçones. {{heis|Notas}} <dib class="diçnces-small"><diçnces group=nota/></dib> {{ref-section}} == {{Ber tamien}} == {{Correlatos| |commons = Roma |wikisource = |wikiquote = Roma |wikelibros = |wikinoticias = |wikcionario = Roma |wikispeces = }} * [[Roma Antiga]] == {{Lhigaçones sternas}} == * {{Link|it|http://www.quemune.roma.it|Páigina oufecial de la Cámara de Roma}} * {{Link|en|http://www.romaturismo.it/b2/en/main.asp|Portal oufecial de turismo de Roma}} * {{Link|it|http://www.iterconficere.net/|Iter Cunficere, ''çcubre las stradas de l Lhazio''}} * {{Link|it|http://www.romasegreta.it/andex.html|''Roma Segreta'': l mistério i l fascício de Roma}} {{Roma|}} {{Bloco de nabegaçon |Cidades Globales |Capitales de la Ouropa |Capitales de ls Stados Nembros de la Ounion Ouropeia |Cidades sede de ls Jogos Oulímpicos de Berano |Cidades sede de la Ourobison |Lhocales Amportantes de l Cristandade}} [[Catadorie:Roma]] [[Catadorie:Eitália]] pdy9qwl79c03vkxwuq91lk10e3qosk9 Spanha 0 1072 108623 108444 2026-10-04T02:09:16Z Sa~eswiki 11709 108623 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç|nome_lhargo_cumbencional=Reino de Spanha<br>|nome_natibo=‎|eimaige_bandeira=Flag of Spain.svg|eimaige_brason=Escudo de España (mazonado).svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de la Spanha|nome_mwl=Spanha|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=''Plus Ultra'' <br/> ([[Lhéngua lhatina|Lhatin]]: "Mais Para alhá")|hino=''Marcha Real''<center> </center>|gentílico=Spanhol(a)|lhocalizaçon=EU-Spain (orthographic projection).svg|capital=[[Madrid]]|meior_cidade=Madrid|lhéngua_oufecial=Cun statuto co-oufecial regionalmente:<br/>catalan, balenciano, galego, basco i aranés.{{ref_label2|1}}|tipo_gobierno=Monarquia custitucional<br/>[[Democracie]]<br/>Parlamentarista|títalo_xefe1=Rei|nome_xefe1=[[Felipe VI de Spanha|Felipe VI]]|títalo_xefe2=Persidente de l Gobierno|nome_xefe2=Pedro Sánchez|eibento_tipo=Formaçon|eibento1=Unificaçon|eibento_data1=1469|eibento_data5=1977|eibento5=Stado democrático|eibento2=Soberano único|eibento_data3=1715|eibento3=Stado absolutista''|eibento_data2=1516|eibento_data4=1812|eibento4=Stado liberal|data_antrada_OO=1 de janeiro de 1986|ária_total=504 030|frunteira=[[Pertual]], [[Fráncia]], [[Andorra]], [[Gibraltar]] i [[Marrocos]]|ária_pos=51|auga_pc=1,08|populaçon_stimada=46 524 943<ref>{{citar web|url=http://www.ine.es/prensa/np966.pdf|título=números da população a partir de 1 de Janeiro de 2016}} Dados probisórios ". Anstituto Nacional de Statística. 28 d'abril de 2016. Besitado an 28 d'abril de 2016. (Spanhol)</ref>|populaçon_stimada_anho=2016|populaçon_stimada_pos=29|demog_densidade=92,19|densidade_pos=106|PAB_PPC_anho=2015|PAB_total={{Tooltip num|1.615|1 000 000 000 000|biliões|12|16150740000000}}<ref name="FMI">{{citar web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=17&sy=2014&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0|título=Fundo Monetário Internacional (FMI)|data=abril de 2016|acessodata=19-4-2016}}</ref>|PAB_pos=13|PAB_per_capita={{formatnum:34819}}<ref name="FMI"/>|PAB_per_capita_pos=29|PAB_nominal_anho=2015|PAB_nominal_total={{Tooltip num|1.2|1 000 000 000 000|biliões|12|1199715000000}}<ref name="FMI"/>|PAB_nominal_pos=12|PAB_nominal_per_capita={{formatnum:25864}}<ref name="FMI"/>|PAB_nominal_per_capita_pos=27|IZH_pos=26|IZH=0,891|IZH_anho=2017|IZH_catadorie={{Muito elevado}}<ref name="IDH">{{citar web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|titulo=Human Development - Indices and Indicators - 2018 Statistical Update|publicado=Human Development Report (Human Development Report Office) - United Nations Development Programme|língua=en|acessodata=29-9-2018}}</ref>|Gini=32<ref>{{Citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|título=CIA World Factbook|acessodata=13/08/2008}}</ref>|Gini_anho=2005|moneda=[[Ouro (moneda)|Ouro]]{{ref_label2|2}}|moneda_ISO=EUR|fuso_hourário=[[Hourário de la Ouropa Central|CET]]{{ref_label2|3}}|fuso_hourário_DST=[[Hourário de Berano de la Ouropa Central|CEST]]|defrença_UCT_berano=+2|ourganizaçones=[[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONU]], [[Ourganizaçon para la Coperaçon i Zambolbimiento Eiconómico|OCDE]], [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], [[Ounion Latina]], [[G-20]] (cumbidado permanente).|código_paíç=ESP|clima=[[Clima mediterránico|Mediterránico]] i [[Clima oceánico|Oceánico]]|defrença_UCT=+1|tld=[[.es]]|código_tel=34|sítio={{URL|http://www.lamoncloa.gob.es}}|tamanho_mapa=280px|mapa=Spain - Location Map (2013) - ESP - UNOCHA.svg}} '''Spanha''', coincido cumo '''Reino de Spanha''' ye un paíç percipalmente localizado na [[Península Eibérica]] na [[Ouropa]]. Sou território tamien anclui dous arquipélagos: las ilhas [[Canárias]], na cuosta de la [[África]], i las [[Baleares|ilhas Baleares]], ne l [[mar Mediterráneo]]. Ls anclabes africanos de Ceuta i Melilla fázen de la Spanha l único paíç ouropeu a tener ua frunteira física cun un paíç africano ([[Marrocos]]). Bárias pequeinhas ilhas ne l [[Mar de Alboron|mar de Alboron]] tamien fázen parte de l território spanhol. La Spanha cuntinental ye lemitada la sul i la leste pul Mediterráneo, sceto por ua pequeinha frunteira terrestre cun [[Gibraltar]]; la norte i la nordeste pula [[Fráncia]], por [[Andorra]] i pul [[Golfo de la Biscaia]]; i l'oeste i noroiste por [[Pertual]] i pul [[Ouceano Atlántico]]. Cun ua ária de 505.990 quilómetros quadrados, la Spanha ye l maior paíç de la [[Ouropa Meridional]], l segundo maior paíç de la [[Ouropa Oucidental]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (OO) i l quarto maior paíç de to l cuntinente ouropeu. Tamien ye l sesto paíç mais populoso de la Ouropa i l quinto de la UE. La capital i maior cidade ye [[Madrid]]; outras grandes árias ourbanas ancluen [[Barcelona]], [[Baléncia]], [[Sebilha]], [[Málaga]] i [[Bilbao]]. Ls [[Houmano|houmanos modernos]] chegórun pula purmeira beç na Península Eibérica hai cerca de 35 000 anhos. Las culturas [[eibéricas]], juntamente cun antigos poboamientos [[Fenícia|fenícios]], [[Grécia Antiga|griegos]], [[celtas]] i [[Ceblizaçon cartaginesa|cartagineses]], zambolbírun-se na península até l'ampeço de l [[Roma antiga|domínio romano]] por buolta de 200 a.C., quando la region era chamada [[Spánia]], baseada ne l'antigo nome fenício ''Spania''.<ref>{{citar web|url=http://www.historiaclasica.com/2007/09/iberia-vs-hispania-origen-etimolgico.html|título=Iberia vs Hispania: Origen etimológico|urlmorta=não|wayb=20161227231455|df=dmy-all|idioma=pt}}</ref> Cul [[Queda de l Ampério Romano de l Oucidente|colapso de l Ampério Romano de l Oucidente]], [[Tribos germánicas|cunfederaçones tribales germánicas]] migrórun de la Ouropa Central, [[Migraçones de ls pobos bárbaros|ambadiran la Península Eibérica]] i stablecírun reinos relatibamente andependientes an sues porbíncias oucidentales, ancluindo ls [[suebos]], [[alanos]] i [[bándalos]]. Eibentualmente, ls [[besigodos]] antegrarian a la fuorça todos ls territórios andependientes remanescentes na península al [[Reino de Toledo]], ancluindo las porbíncias [[Ampério Bizantino|bizantinas]], l que de cierta maneira unifica politicamente, eclesiasticamente i juridicamente todas las antigas porbíncias romanas ó reinos sucessores de l'antiga Spánia. Ne l'ampeço de l seclo VIII, l [[Visigotia|Reino Besigótico]] caiu delantre de ls [[mouros]], que chegórun a gobernar la maior parte de la península ne l'anho de 726 (cun duraçon d'até siete seclos ne l [[Reino nasrida de Granada|Reino de Granada]]), deixando solo un punhado de pequeinhos reinos crestianos ne l norte. Esto lebou la muitas guerras durante un longo período, l que culminou na criaçon de ls reinos de [[Reino de Lhion|Lhion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]], que se tornórun las percipales fuorças crestianas contra ls [[árabes]]. Passado la cunquista mourisca, ls ouropeus ampeçórun un porcesso gradual de retomada de la region coincido cumo "[[Reconquista]]",<ref></ref> que ne l final de l seclo XV fizo cun que la Spanha surgisse cumo un paíç unificado sob l domínio de ls [[Reis Católicos]]. Ne l'ampeço de la [[Era Moderna]], la nacion tornou-se l [[Ampério Spanhol|purmeiro ampério mundial de la stória]] i l [[Superpoténcia|paíç mais poderoso de l mundo]], deixando un grande legado cultural i lenguístico qu'anclui mais de 570 milhones de [[Spanofonia|spanófonos]] al redror de l mundo,<ref>[</ref> l que tornou l [[Lhéngua spanhola|spanhol]] la [[Lista de lénguas por total de falantes|segunda léngua mais falada ne l mundo]], depuis de la [[léngua chinesa]]. Durante l [[Seclo de Ouro Spanhol]] tamien houbo muitos abanços nas artes, cun pintores mundialmente famosos, cumo [[Diego Belázqueç]]. La mais famosa obra literária spanhola, ''[[Don Quixote]]'', tamien fui publicada durante este período. L paíç abriga l [[Património Mundial an Spanha|terceiro maior]] númaro de sítios classeficados cumo [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]]. La Spanha ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]] [[Secularismo|secular]] i ua [[monarquia custitucional]],<ref>/ref> sendo que l rei Filipe VI sirbe cumo [[xefe de Stado]]. Ye un de ls percipales [[países zambolbidos]]<ref>{{citar jornal|último1=Whitehouse|primeiro1=Mark|título=Number of the Week: $10.2 Trillion in Global Borrowing|url=https://blogs.wsj.com/economics/2010/11/06/number-of-the-week-102-trillion-in-global-borrowing/|obra=[[The Wall Street Journal]]|data=6/11/2010|urlmorta=não|wayb=20170920064345|df=dmy-all}}</ref> i un paíç d'alta renda, cula [[Lista de países por PAB nominal|14.ª maior eiquenomie de l mundo por PAB nominal]] i a [[Lista de países por PAB (Paridade de l Poder de Cumpra)|16.ª maior por paridade de l poder de cumpra]]. Ye nembro de las [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] (ONU), [[Ounion Ouropeia]] (OO), [[Zona Ouro]], [[Cunseilho de la Ouropa]] (CoE), [[Organizaçon de ls Stados Ibero-amaricanos]] (OEI), [[Ounion pa l Mediterráneo]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]] (OTAN), [[Organizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimiento Eiquenómico]] (OCDE), [[Ourganizaçon para la Sigurança i Coperaçon na Ouropa]] (OSCE), l [[Acuordo de Schengen|Spácio Schengen]], la [[Ourganizaçon Mundial de l Quemércio]] (OMC) i muitas outros ourganismos anternacionales. Ambora nun seia un nembro oufecial, la Spanha tamien ye un "cumbidado permanente" de las cúpulas de l [[G20]], participando de todos ls ancuontros de l grupo.<ref>{{citar periódico|último1=Henley|primeiro1=Peter H.|último2=Blokker|primeiro2=Niels M.|título=The Group of 20: A Short Legal Anatomy|url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/MelbJIL/2013/18.pdf|periódico=Melbourne Journal of International Law|volume=14|páginas=568|doi=|acessodata=23/10/2018}}</ref> == Quemunidades outónomas == Eis ua lista de las quemunidades i cidades outónomas cun sues capitales: [[Fexeiro:Porbíncias de la Spanha mirandés.svg|squierda|miniaturadaimagem|248x248px|Mapa de las porbíncias de la Spanha.]] {| | * [[Andaluzia]] (capital: [[Sebilha]]) * [[Aragon]] (''Aragón'') (capital: [[Saragoça]]) * Prencipado de las [[Stúrias]] (capital: [[Obiedo]]) * Ilhas [[Baleares]] (capital: [[Palma de Maiorca]]) * [[Paíç Basco (Spanha)|Paíç Basco]] (capital: [[Bitória (Paíç Basco|Bitória]]) * Ilhas [[Canárias]] (capitales de las probíncias: <br /> ([[Las Palmas de Gran Canária]] i [[Santa Cruç de Tenerife]]) * [[Cantábria]] (capital: [[Santander]]) * [[Castielha-La Mancha]] (capital: [[Toledo]]) * [[Castielha i Lhion|Castielha i Lheon]] (capital: [[Balhadolid]]) | * [[Catalunha]] (capital: [[Barcelona]]) * [[Ceuta]] (cidade outónoma) * [[Stremadura (Spanha)|Stremadura]] (capital: [[Mérida]]) * [[Galiza]] (capital: [[Santiago de Compostela]]) * [[Quemunidade de Madrid]] (capital: [[Madrid]]) * [[Melilha]] (cidade outónoma) * [[Region de Múrcia]] (capital: [[Múrcia]]) * [[Nabarra|Quemunidade Foral de Nabarra]] (capital: [[Pamplona]]) * [[La Rioja (Espanha)|La Rioja]] (capital: [[Logronho]]) * [[Quemunidade Balenciana]] (capital: [[Baléncia]]) |} ==Ciudades percipales== Las ciudades percipales e mais populosas son: [[Madrid]] , [[Barcelona]] , [[Balencia]] , [[Sebilla]] , [[Zaragoza]] e [[Malaga]]. Otras ciudades importantes son: [[Alicante]], [[Bigo]], [[Bilbao]], [[Balhadolid]], [[Cordoba]], [[Granada]], [[Obiedo]],[[Murcia]], [[Palma de Malhorca]], [[Las Palmas]], [[Salamanca]] e [[Santa Cruz de Tenerife]]. == Lhigaçones sternas == {{Correlatos |commonscat =Spain }} * [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain] * [http://meteorologica.growiktionary.org Weather forecast]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Páigina an çtaque}} {{DEFAULTSORT:Spanha}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Catadorie:Spanha]] msgb2ec64h5mgh4tch9rmjxtgob7oj2 Dreito besigótico 0 3770 108624 84053 2026-10-04T02:11:12Z Sa~eswiki 11709 108624 wikitext text/x-wiki {{traduçonOuto}} [[Fexeiro:Bréviaire d'Alaric Vème siècle.jpg|thumb|right|200px|L rei Lodhanri, un bispo, un duque i un conde, eimage de l [[Breviário de Alarico]] ó [[Lex Romana Visigothorum]], cumpilaçon de [[Dreito romano|leis romanas]] de l [[Reino Besigodo de Toulouse]] sob [[Alarico II]] (487-507 d.C.)]] [[Fexeiro:LiberIudiciorum01.jpg|thumb|right|200px|Cápia dua eidiçon de l ''Liber Iudiciorum'' de l anho [[1600]].]] D'ourige cunsuetudinária, l '''dreito besigótico''' fui l mais anteletualizado ramo de l [[dreito germánico]], cun fuorte anfluéncia de l [[dreito romano]]. Fui l purmeiro de la família a ser scrito. La purmeira obra de cumpilaçon, l '''[[Código de Eurico]]''', de ca. [[476]], fui mista (neilha trabalhórun juristas de formaçon romana). Fui eilaborado para dirimir las cuntrobérsias antre [[Besigodos]] i [[Spánia|spano]] i [[Gália|galho]]-romanos. Neste ''código'' se tratou, pula purmeira beç, de ls bucelairos (homes libres, semelhantes als clientes romanos, adjuntos a ua família poderosa que ls patrocinaba ó sustentaba, a troco de serbícios, percipalmente [[melitar]]s). Parte de ls oureginales (60 de 350 capítalos) se ancontra na [[Biblioteca Nacional de Paris]]. La maior codificaçon de ls Besigodos, todabie, nun cuntén dreito besigodo: fui l [[Brebiário de Alarico|Brebiário de Alarico II]], de [[506]], ó ''[[Lex Romana Wesigothorun]]'' (ó ''[[Brebiariun Aniani]]'', an honra la sou chanceler), ua seleçon, cun anterpretaçon, de testos de ''leges'' (Custituiçones Amperiales de ls códigos Griegoriano, Heirmogeniano i Teodosiano) i de ''iura'' (fragmientos de [[Gaio]] i [[Paulo]]). [[Recaredo I]] (572-586) sforça-se pula unificaçon de ls dous pobos (godo-ariano i romano-católico), abolindo la proibiçon de l [[matrimónio]] antre besigodos i romanos. Recaredo I, finalmente, se cumberte pa l [[catolicismo]], fazendo de [[Toledo (Spanha)|Toledo]] la capital an [[589]]. Mas la dualidade de dreitos (segundo l percípio de la personalidade de las leis) fui superada solamente pula abrogaçon de la ''Lex Romana Wesigothorun'' i pula redaçon, an [[654]], de la ''[[Lex Wesigothorun]]'' de [[Rescesbindo]] (653-672), (ó [[Código Besigótico]], ó ''[[Liber Iudiciorun]]'', ó ''[[Liber Iudicun]]'', ó ''[[Forun Iudicun]]'', que será mais tarde coincido cumo ''[[Fuero Juzgo]]''). L sou nome rebelaba la sue finalidade: serbir pa la prática [[forense]], de ls juízes. L Código Besigótico apersentaba einorme anfluéncia de la tradiçon romana, anclusibe na forma: an duoze libros cumo l [[Código de Justeniano]]. Fui aprobado pul [[VIII Cuncílio de Toledo]], demunstrando l'amportança de la partecipaçon de la [[Eigreija Católica|Eigreija]] na legitimaçon de l dreito. Este questume de ls reis godos, son ls gérmenes de las feturas [[Cortes]] ó [[Stados Gerales]]. L ''Fuero Juzgo'', al lado de ls questumes municipales, son las percipales fuontes de l dreito por muitos seclos. L Código Besigótico cuntén 324 leis de [[Leobigildo]], 3 de [[Recaredo]], 99 de [[Chindasbindo]] i 87 de [[Rescesbindo]]. Del hai ua cópia na Biblioteca Nacional an [[Paris]] i outra ne l [[Baticano]]. Permaneciu an bigor até l'eidiçon de la Lei de las siete Partidas por [[Fonso X de Lion i Castielha|Fonso X, l Sábio]] (b. iten 2.1.B. ambaixo).<ref>MERÊA, Manuel Paulo, Textos de direito visigótico, I (Codex Euricianus, Lex wisigothorum sive Liber Iudiciorum), Coimbra 1923, e II (Glosas ao Liber iudiciorum. lei de Teudis, Fragmentos de Holkham, Formulas visigóticas, etc.), Coimbra 1920.</ref><ref>[http://www.turma175.net/ga/ano2003/2003_2_sem/hist/histhespanha.doc História do Direito, Prof. Hélcio Maciel França Madeira]</ref> == {{Ber tamien}} == * [[Adsertor pacis]] * [[Besigodos]] * [[Stória de l dreito pertués]] == Refréncias == {{Refréncias}} [[Catadorie:Dreito Besigótico| ]] [[Catadorie:Stória de la Ouropa]] [[Catadorie:Stória de Pertual]] [[Catadorie:Stória de la Spanha]] [[Catadorie:Besigodos|*]] [[Catadorie:Seclo IV]] oz7troj49qrf7bog2g3qav50x76yp42 Almanha 0 4619 108627 108283 2026-10-04T11:04:32Z ~2026-51381-65 15577 108627 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Almanha'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Germany.svg|left|150px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Germany.svg|left|120px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:EU-Germany.svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua almana|Alman]] |- | '''Capital''' || [[Berlin]] |- | '''Ária'''<br /> |357 375,62 km²<br /> |- | '''Populaçon'''<br />&nbsp;- Total:<br />&nbsp;- Densidade: | <br />83 155 031 <br />233 ab./km² |- | '''Moneda''' <br /> | [[Ouro (moneda)|Ouro]] |- |align="center" colspan=2 | Hino nacional: [[Fexeiro:Deutschlandlied-novocals.ogg|noicon|right|thumb|Hino nacional da Alemanha|Das Lied der Deutschen]] |- |} La '''Almanha''', ouficialmente '''República Federal de la Almanha''', ye un [[paíç]] localizado na [[Ouropa central]]. Ye lemitado la norte pul [[Mar de l Norte]], [[Dinamarca]] i pul [[Mar Báltico]], la leste pula [[Polónia]] i pula [[República Checa]], la sul pula [[Áustria]] i pula [[Suíça]] i l'oeste pula [[Fráncia]], [[Lhuxemburgo]], [[Bélgica]] i [[Países Baixos]]. L território de la Almanha abrange 357 021 [[quilómetros quadrados]] i ye anfluenciado por un [[Clima temperado|clima temperado sazonal]]. Cun 82,5 milhones d'habitantes an [[2016]], la region chamada [[Germánia]] habitada por bários [[pobos germánicos]] fui coincida i decumentada puls romanos antes de [[100|100 d.C]]. A partir de l [[seclo X]], ls territórios almanes formórun la parte central de l [[Sacro Ampério Romano]], que durou até [[1806]]. Durante l [[seclo XVI]], l norte de la Almanha se tornou l centro de la [[Reforma Protestante]]. Cumo un moderno [[Stado-nacion]], l paíç fui [[Unificaçon Almana|unificado]] pula purmeira beç na [[Guerra Franco-Prussiana]] an [[1871]]. An [[1949]], passado la [[Segunda Guerra Mundial]], la Almanha fui debedida an dous stados, la [[Almanha Oucidental]], ouficialmente "República Federal de la Almanha", i la [[Almanha Ouriental]], ouficialmente "República Democrática Almana", al longo de las [[Zonas acupadas puls Aliados na Almanha|linhas d'acupaçon aliadas]]. La Almanha fui reunificada an [[1990]]. La Almanha Oucidental fui un de ls nembros fundadores de la [[Quemunidade Ouropeia]] (CE), an [[1957]], que mais tarde se tornou la [[Ounion Ouropeia]], an [[1993]]. L paíç ye parte de l [[spácio Schengen]] i adotou la moeda ouropeia, l [[ouro]], an [[1999]]. La Almanha ye ua [[República parlamentarista|república parlamentar]] [[Federaçon|federal]] de [[Stados de la Almanha|dezesseis stados]] (''Länder''). La capital ye la cidade de [[Berlin]]. L paíç ye nembro de las [[Naciones Ounidas]], de la [[OTAN]], [[G8]], [[G20 maiores eiquenomies|G20]], de la [[OCDE]] i de la [[OMC]]. Ye ua [[grande poténcia]] cula por [[PIB]] nominal i la quinta maior an [[paridade de l poder de cumpra]]. An tenermos absolutos, la Almanha atribui l segundo maior ourçamiento anual d'ajudas al zambolbimiento ne l mundo, anquanto stá an sesto lugar an çpesas melitares. L paíç ten zambolbido un alto padron de bida i stableciu un sistema global de [[sigurança social]]. La Almanha acupa ua posiçon-chabe ne ls assuntos ouropeus i mantén ua série de parceries streitas nun nible global. L paíç tamien ye reconhecido cumo líder científico i tecnológico an bários domínios. {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Almanha]] [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] jxgg6kc4xpd1givpq03m927xko11h0j Chaves 0 5560 108616 108599 2026-10-03T19:00:41Z ~2026-51381-65 15577 /* Gastronomie */ 108616 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|41_45_00_N_07_32_00_W_type:adm2nd_region:PT|41° 45' N 07° 32' O}} {{Anfo/Munecípio de Pertual| |munecípio = Chabes |eimaige_brason = Brasão de Chaves.png |eimaige_bandeira = Pt-chv1.png |eimaige_giral = Torre de Menagem Chaves 02.JPG |lhegenda = Torre de menaige de l [[Castielho de Chabes]] |eimaige_lhocalizaçon = LocalChaves.svg |gentílico = Flaviense |region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]] |subregion = [[Alto Trás-los-Montes]] |çtrito = [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]] |porbíncia = [[Trás-los-Montes i Alto Douro|Trás-los-Montes<br />i Alto Douro]] |ária = 591,22 |populaçon = 41 243<ref name="ine2011">http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0</ref> |densidade = 69,76 |data = 2011 |freguesies = 51 |persidente = João Gonçalves Martins Baptista |fundaçon = [[1258]] |ourago = [[Marie|Santa Marie Maior]] |feriado = [[8 de Júlio]] |codpostal = 5400-150 Chaves |url_cm = Largo de Camões |url_oufecial = [http://www.chaves.pt/ www.chaves.pt] |url_email = [mailto:municipio@cm-chaves.pt municipio@cm-chaves.pt] }} '''Chabes''' <small>[[Orde de la Torre i Spada, Balor, Lhealdade i Mérito|L TE]]</small> (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Chaves'') ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] de l [[Çtrito de Bila Rial]], [[Region Norte (Pertual)|Region Norte]], sub-region de l [[Alto Trás-los-Montes]], cun ua populaçon (an 2011) de 16 466 habitantes ne l sou perímetro periurbano.<ref>INE (2011) [http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0]</ref> La cidade de Chabes an sentido restrito stá debedida an trés freguesies: [[Madalena (Chabes)|Madalena]], [[Santa Marie Maior (Chabes)|Santa Marie Maior]] i [[Santa Cruç - Trindade]]. Ye sede dun [[cunceilho|munecípio]] cun 591,22&nbsp;Km² de ária i 41 243 habitantes (2011<ref name="ine2011"/>), subdebidido an 51 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado a norte pula [[Spanha]], a lheste pul munecípio de [[Binhais (Pertual)|Binhais]], a sudeste por [[Balpaços]], a sudoeste por [[Bila Pouca de Aguiar]] i a oeste por [[Boticas]] i [[Montalegre]]. Cumo percipales bias d'acesso apersenta la EN103(ampeça an Neiba, acerca de [[Biana de l Castielho]], adonde antronca cula EN13, i prolonga-se por ua paisaige multifacetada pul Este de l Alto Minho, i por to la zona Norte de Trás-los-Montes, passando por lhocalidades cumo [[Braga]], Chabes, [[Binhais]], até acabar an [[Bergáncia]]) i la A24 (Chabes - Biseu). Apersenta tamien ua zona andustrial cun bárias ampresas de çtaque regional. Puode-se afirmar que ye ua cidade amprendedora pus, la nible de turismo, apersenta casas de turismo rural i buns restourantes pa ls grandes apreciadores de gastronomie Strasmuntana. == Stória de Chabes == === Pré-stória === La persença houmana na region de l cunceilho remontan al [[Paleolítico]], cunforme einúmaros testemunhos de Mairos, Pastoria i de San Lhourenço, dentre outros lhocales, i de las ceblizaçones proto-stóricas, nomeadamente ne ls múltiplos [[castros]] situados ne l'alto de ls montes qu'ambolben to la region de l [[Alto Támega]]. === La Antiguidade === [[Fexeiro:Ponte Romana1.jpg|thumb|left|250px| [[Puonte de Trajano]] - Chabes]] A la época de la [[ambason romana de la península Eibérica]], ls romanos anstalórun-se ne l bal de l [[riu Támega]], adonde hoije se argue la [[cidade]] i, custruíran fortificaçones pula periferie, aprobeitando alguns de ls castros eisistentes. Para defesa de l'aglomerado populacional fúrun arguidas muralhas i, pa la trabessia de l riu, custruíran la [[puonte de Trajano]]. Fomentórun l'uso de las augas calientes mínero-medicinales, amplantando balneairos [[termas|Termales]], splorórun minérios, cun çtaque para filones auríferos, i outros recursos naturales. Tal era l'amportança desse núcleo ourbano, que fui eilebado a la catadorie de Munecípio ne l'anho 79 d.C. quando dominaba Tito Flábio [[Bespasiano]], l purmeiro [[César]] de la família Flábia. Daqui adbén l'antiga zeignaçon ''[[Aquæ Flabiæ]]'' de l'atual cidade de Chabes, bien cumo l sou [[gentílico]] — flabiense. Calcula-se puls bruxedos ancontrados que l núcleo i centro cíbico de la cidade se situaba ne l'alto ambolbente de la ária hoije acupada pula Eigreija Matriç. Inda hoije lhembra la traça romana, cul Fórum, l [[Capitólio]] i l Decúmanus, que serie la rue Dreita. Fui nessa ária que fúrun i inda son (2006) ancontrados ls mais relebantes bruxedos arqueológicos, spostos ne l [[Museu de la Region Flabiense]], cumo l causo dua lhápide alusiba a un cumbate de gladiadores. [[Fexeiro:Madalena.jpg|thumb|left|250px| Madalena i l [[Támega]] - Chabes]] L'auge de la dominaçon romana berificou-se até al ampeço de l [[seclo III]], aquando de la chegada gradual de ls bulgarmente apelidados bárbaros. Éran eilhes ls [[Suebos]], [[Besigodos]] i [[Alanos]], probenientes de l lheste ouropeu i que punirun termo a la colonizaçon romana. Las guerras antre [[Remismundo]] i [[Frumário]], na çputa de l dreito al trono, tubírun cumo cunsequéncia la quaije total çtruiçon de la cidade, la bitória de Frumário i la prison de [[Idácio]], notable Bispo de Chabes. L domínio bárbaro durou até que ls mouros, ouriundos de l Norte de África, ambadiran la region i bencírun [[Rodrigo]], l radadeiro monarca besigodo, ne l'ampeço de l [[seclo VIII]]. Nestas épocas, eiqui tenie sede l bispado flabiense, cujo bispo mais notable fui Idácio, célebre scritor i que mui deixou d'anformaçon acerca de ls Suebos. Culs árabes, tamien l [[eislamismo]] ambadiu l spácio acupado pul [[cristandade]], l que causou ua azeda querela relegiosa i probocou la fuga de las populaçones residentes pa las muntanhas la noroiste, cun einebitables çtruiçones. Las scaramuças antre mouros i crestianos durórun até al [[seclo XI]]. La cidade ampeçou por ser reconquistada als [[mouro]]s ne l [[seclo IX]], por [[D. Fonso]], rei de Lhion que la reconstruiu an parte. Mas, lhougo depuis, ne l purmeiro quartel de l [[seclo X]], boltou a caer ne l poder de ls mouros, até que ne l [[seclo XI]], [[D. Fonso III]], rei de Lhion, la resgatou, mandou reconstruir, poboar i cercar outra beç de muralhas. yá eiqui prosperaba ua amportante Judiarie, cuja Sinagoga se situaba nun eidificio antre la Trabiessa de la Rue Dreita, i la Rue 25 de Abril. L'eidifício eisiste, de grande portal ancoberto i an degradaçon (eiqui chamado "casa de rebuçados de la spanhola"), an lhugar cimeiro de l típico casario de las "muralhas nuobas". Fui anton por buolta de [[1160]] que Chabes antegra l paíç, que yá era Pertual, cula participaçon de ls lhendairos [[Ruy Lopes]] i [[Garcia Lopes]], tan antimamente lhigados a la stória de a tierra. Pula sue situaçon frunteiriça, Chabes era bulnerable al ataque d'ambasores i cumo medida de proteçon [[Dinis de Pertual|D. Dinis]] (1279-1325), mandou lhiebantar l [[Castielho de Chabes|'''castielho''']] i las muralhas qu'inda hoije dominan grande parte de la cidade i la sue periferie. Cenário de bários eipisódios bélicos ne l [[seclo XIX]] celebra la [[20 de Setembre]] de [[1837]], la [[Cumbençon de Chabes]], passado l cumbate de [[Ruibanes]], que puso termo a la rebolta ''Cartista'' de [[1837]], ó ''rebolta de ls marechales''. Neste cunceilho, na freguesie de Calbon, acuntecírun bárias apariçones Marianas na [[década de 1830]], fui ende custruído l Santuário de la Senhora Aparecida. A 8 de júlio de [[1912]] trabou-se un cumbate antre las fuorças monárquicas de [[Paiva Couceiro]] i las de l gobierno [[República|republicano]], xefiadas pul coronel [[Ribeiro de Carvalho]], de que resultou l fin de a 2ª ancurson [[monarquia|monárquica]]. Ls anterbenientes republicanos desse cumbate fúrun houmenageados na toponímia de Lhisboua, cula zeignaçon dua abenida, la Abenida Defensores de Chabes, antre la Abenida Casal Rieiro i l Campo Pequeinho. A [[12 de Márcio]] de [[1929]] Chabes fui eilebada a la catadorie de cidade. == Chamadeiros == {{Ver artigo percipal|[[Chamadeiros romanos an Pertual]]}} == L purmeiro lhibro ampresso an pertués == An [[1488]] fui ampressa, probabelmente an Chabes, ua berson pertuesa de l '''Sacramental''' de ''Clemente Sánchez de Bercial'', cunsidrado l purmeiro lhibro ampresso an lhéngua pertuesa, i an [[1489]] i na mesma cidade, fui ampresso l [[Tratado de Cunfisson]]. L '''Sacramental''' ye ua obra de pastoral redigida por Clemente Sáncheç de Bercial an 1423. Tubo ua grande spanson na [[Península Eibérica]], quier manuscrita, quier ampressa. Cunhecendo-se mais dua dezena eidiçones antre finales de l [[seclo XV]] i meados de l [[seclo XVI]], altura an que fui colocada ne l [[Andex]] de ls lhibros proibidos. L Sacramental ye un relato pormenorizado de la forma de bida de l'home mediebal an todos ls momientos, cun temas cumo la [[alimentaçon]], las relaçones fameliares i sociales, la relaçon cul mistério de [[Dius]] i l [[sagrado]], l trabalho, l çcanso, la salude, la malina i la sexualidade, tornando-lo un decumiento precioso pa l studo de la sociadade mediebal. == L Tratado de Cunfisson == L '''Tratado de Cunfisson''' (1489) ye un manual anstrutório de l clero, na tarefa de menistrar l sacramiento de la peniténcia als fiéis crestianos. L Tratado de Cunfisson, outra obra ampressa an Chabes i un de ls purmeiros lhibros an lhéngua pertuesa, ye ua obra de cariç pastoral. Çconhece-se l sou outor, talbeç pul fato de ne l único eisemplar eisistente na ([[Biblioteca Nacional de Lhisboua]]) le faltar la páigina de rostro. L '''Tratado de Cunfisson''', fui çcubierto an [[1965]] por Pina Martins, que l publicou an eidiçon diplomática an [[1973]], cun un studo antrodutório. An 2003, José Barbosa Machado publicou ua nuoba eidiçon i un studo lhenguístico, propondo l'heipótese de l'obra ser ua traduçon de l castelhano feita antre finales de l [[seclo XIV]] i percípios de l seclo XV, cuntreriando assi l'oupenion quemun de que l'obra fura redigida pouco antes de la sue ampresson. Desta forma l'ampresson tipográfica ó macánica, an lhéngua pertuesa entraba an Pertual por Chabes. Solo na década de nobenta de l [[seclo XV]] serien ampressos lhibros an [[Lhisboua]], ne l [[Porto]] i an [[Braga]]. == Titus Flavius Vespasiano == '''Stória de Vespasiano, 1496'''[[Fexeiro:(Venice) Bust of Vespasianus - Venice National Archaeological Museum.jpg|thumb|right|200px|Titus Flavius Vespasiano]] L segundo lhibro [[eilustraçon|ilustrado]] i [[ampresson|ampresso]] an Pertual ye la "Stória de mui nobre [[Bespasiano]] amperador de Roma", que saliu de l prelo an Lhisboua, an [[1496]]; las graburas son d'ourige almana. An 20 de Abril de 1496, fui cuncluída l'ampresson desta nobela de cabalharie, obra an lhéngua pertuesa. L Ampressor Valentim Fernandes ye figura mais çtacada de la [[tipografie|prototipografie]] an Pertual. Ampressor alman oubtebe prebilégios d'ampresson an Pertual a partir de [[1495]]. Cunhecen-se zuito lhibros por el ampressos, seis de ls quales porduzidos ne l [[seclo XV]]. == Recursos hídricos == La dibersidade de l recurso natural [[auga]] eisistente ne l Cunceilho de Chabes, que ten benido a ser potenciado na region, resulta de la cunjugaçon feliç de porcessos qu'ocorren quier a la superfice quier an perfundidade. Las augas minerales son ua eibidéncia clara de la tetónica de fraturaçon atiba i recente. L grande acidente tetónico que passa an Chabes ye l fator percipal. Esta falha de [[Penacoba]]-[[Peso de la Régua|Régua]]-[[Berín]], ye ua falha atiba cun mobimiento de çligamiento i ua stenson lhongitudinal de cerca de quenhientos quilómetros, permitindo la sue anterligaçon cun outras falhas, l'ocorréncia de fenómenos heidrogeológicos, tales cumo nacentes minerales i termales. De referir, la sploraçon de las augas de [[Campilho]] i de [[Salus]] [[Bidago]] na Bila de Bidago, i la sploraçon de las augas de las Caldas ó Termas, bicarbonatadas, sódicas, gaso-carbónicas, selicatadas i lhebemente fluoretadas que brotan a ua temperatura de 73&nbsp;°C , na cidade de Chabes, dotando l Cunceilho de potencialidades hídricas ímpares ne l cuntesto nacional i de projeçon ne l praino anternacional. == Demografie == {| {{prettytable1|center}} ! colspan="10" | Populaçon de l cunceilho de Chabes (1801 – 2011) |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1801]] | align="center" | [[1849]] | align="center" | [[1864]] | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] | align="center" | [[2001]] | align="center" | [[2011]] |- | align="center" | 31 651 | align="center" | 17 356 | align="center" | 31 815 | align="center" | 36 781 | align="center" | 40 702 | align="center" | 57 243 | align="center" | 45 883 | align="center" | 40 940 | align="center" | 43 667 | align="center" | 41 243 |} == Eiboluçon de la populaçon - 1864 a 1991 == Analisando l'eiboluçon de la populaçon de l cunceilho de Chabes, nestes 127 anhos, berifica-se ua chubida de, aprossimadamente, 29% ne l sou total, l que senefica que l balor de la populaçon passa de 31.815 an 1864 para 40.940 an 1991 (INE). Esta chubida nun ye homogénea nin gradual, specialmente ne ls períodos de 1878 a 1890 (an que se regista un acréscimo de 19,6%), i 1960 a 1970 an qu'houbo ua quebra aprossimada de 24%. Ye notório que l período de 1864 a 1920 ten ritmos d'eiboluçon idénticos als de 1920 a 1991, ambora ls belumes dessa bariaçon séian çtintos. Por outro, lhado tal cumo a partir de 1920 se quebrou l ciclo de la [[eimigraçon]] trasatlántica (crise eiquenómica), cunfigura-se a partir de 1991 la quebra de l ciclo de l'eimigraçon ouropeia yá que, nuobos hourizontes se zenhórun pa la Ouropa cul [[Tratado de Maastricht]]. Ne l que respeita a las freguesies de l cunceilho ye antressante berificar que, de las 45 que l custituían an 1864 (i para un período de mais de cien anhos), 31 apersentan balores de populaçon mais baixos an 1991 que ls registados ne l purmeiro recenseamiento. Berificamos inda que l'oumiento de 29% ne l total de l cunceilho pa l período referido se debe, eissencialmente, al crecimiento de las freguesies ourbanas registado durante las décadas de 70 i 80. Las freguesies de la periferie muntanhosa assisten a partir de [[1960]] a custantes recidibas na sue populaçon. Este fenómeno ye bien coincido pus, las cidades, crecen cula particularidade de las populaçones se acumuláren progressibamente na periferie cuntígua (ua periferie cada beç mais ampla), anquanto ne ls sous lhemites admenistratibos, alguas aglomeraçones ourbanas, registan mesmo decréscimo demográfico. Este abandono de l meio rural muntanhoso i [[scéntrico]] nun ye sclusibo d'hoije, yá [[Strabon]] habie referido que ls pobos de la Península habitában lhugares muntanhosos i çpersos por pequeinhas poboaçones; depuis, [[César]], oubrigou-los a abandonar esses lhocales para habitáren nas prainadas. Esto, al que parece, fui naturalmente ua stratégia de ls romanos para mais facilmente ls domináren i cuntroláren hoije, assi i todo, las motibaçones son outras. Las gientes de la muntanha son outra beç oubrigadas l'habitáren las prainadas, cunduzidas agora pula necidade de subrebibéncia eiquenómica. Assiste-se na atualidade a un fenómeno semelhante al çcrito por [[Strabon]] por buolta de l'anho de 58 a.C. == Densidade populacional == [[Fexeiro:Chaves Rio Tâmega e Madalena Jardim Público.jpg|thumb|left|420px| Madalena i l [[Támega]] - Chabes]] Ne l cunceilho de Chabes, zde 1900 a 1960, la densidade populacional ten benido a oumentar i, als 62,3 hab./Km2 ne l'ampeço de l seclo, subreponen-se an 1960, 96,9 hab./Km2, l que ye superior a la média nacional, que neste mesmo anho fui de 93,8 hab./Km2. Estes númaros traduzen claramente l'oumiento de la populaçon berificado neste período. Na década de 1960, registou-se ua queda giral nas densidades, nun solo de l cunceilho, cumo tamien de l çtrito i mesmo de l cuntinente. Assi, Chabes (cunceilho) passou de 96,9 hab./Km2 ne l'ampeço desta mesma década para 73,7 hab./Km2 an 1970. L çtrito de [[Bila Rial]], an 1970 registou solo ua densidade populacional de 62,6 hab./Km² i l cuntinente de 91,9 hab./Km². Neste período, las densidades ambora téngan sido superiores a las de l çtrito fúrun, todabie, anferiores a la média nacional debido al saldo migratório negatibo (-21.448 pessonas ne l cunceilho). Ne l que respeita a las freguesies nota-se an alguas, balores mais baixos que ls registados an 1900 (ye l causo de [[Bilarelho de la Raia]]). Na década seguinte debido a la menor salida de la populaçon ([[saldo migratório]] negatibo an -1432 andibíduos), la densidade boltou a oumentar ne l cunceilho, sendo de 77,7 hab./Km2 balor que ye superior al de l çtrito (62,3 hab./Km2). Ye claro que la densidade oumentou mais ne l centro ourbano i freguesies cuntíguas an detrimiento de la zona rural de l cunceilho que registou decréscimo an bárias freguesies . Este crecimiento berificado ne l núcleo ourbano debe-se, fundamentalmente, a la spanson de l setor terciairo, tanto na ária de ls serbícios cumo na de l comércio. Esto rebela claramente l'atraçon que l centro eiserce subre las populaçones bezinas. Assi, la Norte de l centro ourbano i al lhongo de l riu, las densidades populacionales son mais eilebadas que na region análoga la sul. Inda assi, regista-se cumo scepçon [[Bidago]] (bila) que, an 1981, possuía 219 hab./Km2, sendo la freguesie cun maior densidade lhougo a seguir la Chabes (hoije debedida an trés, [[Santa Marie Maior]], [[Madalena]] i [[Santa Cruç-Trindade]]), i que cuntaba, ne l mesmo anho, cun 1170,3 hab./Km2. == Monumientos == {{Ber artigo percipal|[[Lhista de patrimonho eidificado an Bila Rial#Cunceilho de Chabes|Património eidificado an Chabes]]}} <gallery> Image:Ponte de Trajano noite- Chaves.jpg|Puonte de Trajano Image:Pelourinho de Chaves.jpg|Ancho de l Pelourinho Image:Torre de Menagem Chaves 03.JPG|Torre de Menaige Image:Igreja da Madalena.jpg|Eigreija de la Madalena bista de l riu Image:Igreja S. João de Deus (Madalena) - Chaves.jpg| Eigreija de la Madalena Image:Ponte Romana1.jpg|Puonte de Trajano i Ex-Libris Image:Castelo de Monforte 01.JPG|[[Castielho de Monforte (Chabes)|Castielho de Monforte]] Image:Castelo Santo Estevao perto Chaves 02.JPG |[[Castielho de Santo Stébon]] Image:Biblioteca de Chaves.JPG | [[Biblioteca Municipal de Chabes]] File:Chaves-Forte de S. Neutel.JPG|Fuorte de S. Neutel File:Cahaves-Câmara Municipal.JPG|Cámara Municipal File:Chaves-Museu da Região Flaviense.JPG|Museu Flabiense File:Chaves-Porta de S. Neutel.JPG|Puorta de S. Neutel File:Chaves-Fonte de S. Neutel.JPG|Fuonte de S. Neutel </gallery> ==Eigreijas i capielhas== <gallery> File:Chaves-Igreja Matriz.JPG|[[Eigreija de Santa Marie Mayor]] File:Chaves-Igreja da Misericórdia.JPG|Eigreija de la Misericórdie File:Chaves-Igreja da Padalena.JPG|Eigreija de la Madalena File:Chaves-Fachada da Madalena.JPG|Fachada de la Eigreija de la Madalena File:Chaves-Igreja da Lapa.JPG|Eigreija de la Lhapa File:Chaves-Igreja dos Salezianos.JPG|Eigreija de ls Salezianos File:Chaves-Museu da Santa Cabeça.JPG|Capielha de la Santa Cabeça File:Chaves Capela da Madalena.JPG|Capielha de la Madalena File:Chaves- Capela de S. Roque.JPG|Capielha de S.Roque File:Chaves-Capela da Rua primeiro de Dezembro.JPG|Capielha de la rue Purmeiro de Dezembre File:Chaves-Escadas de Santoa Amaro.JPG|Capielha de Santo Amaro ó S. Mauro File:Chaves-Capela do senhor dos Passos.JPG|Capielha de l Senhor de ls Passos File:Chaves-Capela e Cruzeiro de S. Bento.JPG|Capielha i Cruzeiro de S. Bento File:Chaves-Orgão da Igreja Matriz.JPG|Orgon de la Eigreija Matriç </gallery> == Gastronomie == Antre ls pratos típicos i ls perdutos gastronómicos de Chabes i de l Alto Támega puoden-se referir l [[persunto]] de Chabes i Barroso, l chouriço, las lhenguiças, las [[Tabafeia (culinária)|tabafeias]], la posta barrosana, l [[chibo]] assado ó stufado, l [[cozido]] a la strasmuntana, la [[feijoada a la strasmuntana]], ls milhos a la romana, las trutas recheadas cul famoso [[persunto|persunto de Chabes]], ls [[Pasteis de Chabes]] i l [[Folar]], ua eiguarie a la base de massa fofa recheada de chicha de [[cochino]], [[persunto]], [[chouriço]] i [[lhenguiça]], l [[Pan de centeno]], [[Berça penca]], [[Patata]] de Trás-los-Montes, [[mel]] i l sou apreciado [[bino]]. Tanto l persunto cumo ls anchidos son secos i curados al fumo de las lhumes, sendo angredientes fundamentales pa la cunfeçon de l Folar de Chabes, specialidade culinária, caratelística de la Páscoa, que ye famosa, tal cumo ls [[Pasteles de Chabes]], ua specialidade lhocal feita de massa folhada, cun chicha picada ne l'anterior. Ls peixes mais típicos son ls de l [[riu Támega]], barbos, scalos, bogas i trutas, sendo estas radadeiras recheadas habitualmente cun [[persunto]]. Outros pratos de la cozina regional merecen ser çtacados, cumo l [[chibo]] stufado, la [[Feijoada (zambiguaçon)|feijoada]] i l [[cozido a la strasmuntana]], ls [[milho]]s i las [[rabanadas]]. <gallery> Image:Pasteis_de_Chaves.jpg| Pastel de Chabes Image:Presunto _de_Chaves.jpg| Persunto de Chabes Image:Folar_de_Chaves.jpg| Folar de Chabes Image:Pão_de_centeio.jpg| Pan de centeno </gallery> == Scuola Superior de Anfermaige == La Scuola Superior de Anfermaige Dr. José Timóteo Montalbon Machado, ye ua anstituiçon reconhecida d'antresse público pul Decreto-Lhei nº 99/96 de 19 de Júlio. Enquadrada ne l Ansino Superior Particular i Coperatibo, ye regulamentado pul Decreto-Lhei nº 16/94 de 22 de Janeiro. Criada an [[1993]], pula Associaçon Promotora de l Ansino de Anfermaige an Chabes, ye ua Anstituiçon sin fines lhucratibos custituída pulas Cámaras Municipales de l [[Alto Támega]] i Barroso i respetibas [[Santa Casa de la Misericórdie]], i inda pula Santa Casa de la Misericórdie de [[Cerba]]. atualmente, l'ounibersidade queda ne l sou nuobo polo, an Outeiro seco. * Curso de Lhicenciatura an Anfermaige (CLE). * Curso de Cumplemiento de Formaçon an Anfermaige (CCFE); dirigido a anfermeiros detentores de l Grau de Bacharelato an Anfermaige. * Curso de Formaçon Cumplementar an Anfermaige (CFCE), frequentado puls alunos que cuncluíran l Bacharelato an Anfermaige ne l'anho Lhetibo 2000/2001. == Spácios públicos == <gallery> Image:Majestosas e altivas.jpg|Arbles centenárias de l Jardin Público na Madalena </gallery> * Ancho de la freiras * Jardin público * Paços de l cunceilho * Eigreija Matriç * Eigreija de la Misericórdie * Capielha de Santa Catarina * Capielha de Santa Cabeça * Capielha de San Bento * Eigreija de la Madalena * Eigreija de la domus flabie * Santuário de San Caetano * Santuário de Nuossa senhora de la Aparecida, calbon * Santuário de la Senhora de l Angaranho, an castelones * Termas de la cidade == Cultura i çporto == * Museu de la Region Flabiense * [[Biblioteca Municipal de Chabes]] * Centro Cultural de Chabes, ten ls percipales serbícios técnico admenistratibos de l Departamiento Sociocultural, antegrando la Debison de "Cultura" i "Tiempos Lhibres', de "Eiducaçon" i "Çporto" i de "Açon Social" * Associaçon Chabes Biba, al Centro de Recursos Eiducatibos, a la lhoija "punto yá" de l IPJ i a la Sala Multiusos. * Associaçon flabiense * [[Grupo Çportibo de Chabes]] == Jardin de las Freiras == {{Artigo percipal|Jardin de las Freiras}} L Jardin de las Freiras fui un guapo i amblemático jardin, ne l centro de la cidade de [[Chabes (Pertual)|Chabes]] que durante mais de 70 anhos, coloriu i animou l coraçon de la cidade. L Jardin fui cumpletamente çtruído i reconbertido nun spácio de sporádicas eniciatibas municipales, na purmeira década de l seclo XXI. De traçado praino i ampedrado fui amplamente cuntestado i cuntina la çpertar l'andignaçon de specialistas i naturales que l frequentan. L Jardin de las Freiras permanece cumo un spácio de mimórias i lhazer trasbersales la dezenas de geraçones, enquadrando-se atualmente nua perspetiba de spácio zbalorizado i çcuntextualizado arquitetonicamente, detreminado pula relaçon de l mesmo cula [[arquitetura]] i traça ambolbente. L Jardin de las Freiras de Chabes cuntina un spácio patrimonial i eimaterial na mimória [[flabiense]], bien refletido nas emoçones i protestos de la populaçon. == Associaçones lhocales == {| | valign="top" | * Associaçon "S. Lhourenço Çporto i Cultura" * Associaçon cultural i recreatiba de a torre d'erbededo * Associaçon Strasmuntana de Airsoft * Banda musical de a torre d'erbededo * Clube çportibo i cultural de faiones * Banda musical flabiense "ls pardales" * Banda musical de lhoibos * Banda musical de rebordondo * Banda musical de la casa de la cultura d'outeiro seco * Casa de la cultura popular d'outeiro seco * Casa de Cultura de Bidago * Cunfrarie de Chabes * Grupo Recreatibo i Cultural de la Freguesie de la Cela * Banda musical de bila berde de la raia * Associaçon cultural i recreatiba de l'abobleira * Associaçon recreatiba i cultural de bilela seca * Associaçon recreatiba i cultural d'agrela d'erbededo * Associaçon Direçon Bidago Futebol Clube * Beteranos de l Grupo Çportibo de Chabes * Ténis Clube de Chabes Tabolado * Ribeirense Futebol Clube de Lhoibos * Clube Flabiense de Caça i Pesca Cando * Clube de Golfe de Bidago * Clube de Caça i Pesca de Bidago * Chabes Femeni Clube * Associaçon Regional de Ténis de Bila Rial * Karaté Clube de l Alto Támega * Grupo Çportibo de Rieira d'Oura | valign="top" | * Associaçon de Futebol de Bila Rial(Delegaçon de Chabes) Pabilhon Gimnodesportibo * Hoquei Clube Flabiense * Mundo de la Música Flabiense (Futebol de 5) * Sociadade Columbófila de Chabes * Sociadade Flabiense * Associaçon de Paraquedistas de l Alto Támega Aeródromo Municipal de Chabes * Motor Clube de Chabes * Associaçon de Atletas Beteranos de T.L.M.La.D. * Scuola Futebol Chambila * Ginásio Clube de Chabes * Associaçon Çportiba de Santo Stébon * Nataçon Clube de Chabes * Associaçon Cultural, Recreatiba i Çportiba de Santo António de Monforte * Grupo Çportibo, Recreatibo i Cultural de ls Ases de la Madalena * Coral de Chabes |} == Ourocidade Chabes-Berín == [[Fexeiro:Verín.pav.jpg|thumb|Berín]] Ye un porjeto que cuntou cul apoio de ls Gobiernos de Pertual i de la Galiza, inequíboca i splicitamente cunfirmado nas anterbençones de ls respetibos repersentantes, aquando de la cerimónia d'apersentaçon oufecial de la Ourocidade Chabes-Berín, rializada a 18 de Dezembre de 2007, an Chabes. Este porjeto cunta cun apoios múltiplos, quier de ls Gobiernos d'ambos ls lhados de la frunteira, quier de la EU, beneficiando de las ouportunidades decorrientes de ser reconhecido cumo un porjeto pioneiro que se anscrebe porgramaçon de ls fondos struturales i tener un eifeito multiplicador an ambas las eiquenomies a lhongo-prazo". Cunsustanciando la custruçon dua cidadanie ouropeia a partir de la base, mui próssima de las necidades afetabas de ls cidadanos, la Ourocidade Chabes-Berín, segundo l respunsable eiquenómico de l Gobierno de la Galiza, "custitui-se cumo berdadeiro lhaboratório de práticas de coperaçon" la nible ouropeu, que bai ansaiar formas inobadoras de relacionamiento trasfronteiriço i de partilha de recursos an nuobas árias cumo la Salude, la Eiducaçon i la Formaçon, ls Trasportes i Quemunicaçones, l Planeamiento Ourbano i las anfra-struturas ampresariales i andustriales.<ref>[http://jn.sapo.pt/2007/12/19/ultimas/Chaves_e_Ver_n_unidas_numa_Eur.html]</ref> ; Laços de coperaçon stóricos L porjeto de l'eniciatiba de las dues outarquias frunteiriças faç la cumbergéncia i mobeliza la buntade política i ls meios i apoios dun cunjunto de redes anstitucionales de ls dous países, an que se ancluen l Gobierno de Pertual i de la [[Galiza]], l Eixe-Atlántico, la CCRDN (Comisson Cordenaçon i Zambolbimiento Regional de l Norte), nun squecendo las associaçones regionales de munecípios de l Alto-Támega, an Pertual, i la Mancomunidade, na Galiza. Mos tenermos de l Porgrama Stratégico de Coperaçon Galiza-Norte de Pertual - an que la Ourocidade Chabes-Berín se anscrebe, çtinado a dinamizar l zambolbimiento, la cumpetitebidade, la coperaçon i las cundiçones de bida ne ls dous territórios, prebé-se nun solo la criaçon de redes anstitucionales de coperaçon territoriales i ourbanas, mas tamien la cumbergéncia de Agéncias de Zambolbimiento, Ounibersidades i Sistemas de Ciéncia i Tecnologie ne l sentido d'ampulsionar las bertentes d'inobaçon, formaçon i qualificaçon de l'amprego cumo pedamiegos de la criaçon dua Sociadade de l coincimiento na Ouroregion. == La Ourocidade == Ye un porjeto de coeson social de ls dous territórios frunteiriços bezinos cuja frunteira i [[Támega]] nun separa, antes pul cuntrairo forma un corredor natural antre las dues cidades i países" Na base destas relaçones de redes regionales de coperaçon, la Ourocidade Chabes-Berín alarga ls ampatos i ouportunidades a un quadro territorial i populacional mais basto que ls dous cunceilhos. Chabes cunceilho cunta cun 45 mil habitantes, anquanto Berín soma 15 mil, somando ls dous 60 mil habitantes. Mas se se cuntabelizar l Alto-Támega, qu'abrange 105 mil habitantes, i la [[Mancomunidade]] Berín-[[Monterrei (Spanha)|Monterrey]], qu'agrupa sensibelmente 27 mil residentes, la ária d'anfluéncia cunjunta de ls dous cunceilhos que forman la Ourocidade stende l'anfluéncia a un total de mais de 132 mil pessonas. Çtaca-se puls dous munecípios de la raia l studo, dinamizaçon i biabelizaçon dua rede de trasportes públicos de lhigaçon direta antre Chabes i Berín. La ária cultural abança d'eimediato atrabeç dua Agenda Cultural quemun Chabes-Berín. L mesmo acuntecerá cul antercámbio studantil. == Tradiçones i festebidades == ; Fiestas i Romaries ; Die de l Munecípio * '''Celebraçon de l die de la cidade''': 8 de Júlio * '''Feira de ls Santos an Chabes''': 30, 31 de Outubre i 1 de Nobembre * '''N.ª Sra. de las Brotas, Fuorte S. Neutel''' - Santa Marie Maior: Fin de Sumana depuis de la[[Páscoa]] * '''S. Bernardino - Casas Nuobas, Redondelo''': 20 de Maio * '''S. André - Curalha''': 30 de Nobembre * '''S. de la Salude - S. Pedro de Agostén''': 31 de Maio * '''S. Caetano - Erbededo''': 2º demingo de Agosto * '''N.ª Sra. De la Assunçon - Bilela Seca''': 15 de Agosto * '''Senhor de las Almas - Bilarelho de la Raia''': Penultimo Sabado de Agosto * '''N.ª Sra. De la Carrasco - Outeiro Seco''': 8 de Setembre * '''N.ª Sra. Aparecida - Calbon''': 2º demingo de Setembre * '''N.ª Sra. de las Niebes - Paradela de Monforte''': 5 de Agosto * '''Feira Anual - S. Simon, Bidago''': 28 de Outubre * '''San Sabastian - Torre de Erbededo''': 20 de Janeiro * '''Nuossa Senhora de la Cunceiçon - faiones''': 20 d'agosto * '''Nuossa Senhora de l Angaranho - Castelones''': 1º demingo de setembre * '''Die de l Idoso - Chabes''': maio/júnio * '''Fiesta de la ACR de a torre d'erbededo''': 2º/3º sumana de Maio * '''S. Tiago i S. Caetano - Mairos''': 3º Demingo de Agosto == Amprensa lhocal i regional == === Jornales i publicaçones=== * [http://www.avozdechaves.com/ La Boç de Chabes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518201720/http://avozdechaves.com/ |date=2013-05-18 }} (Publica Online ne l Diário Atual) * [http://www.diariodetrasosmontes.com/index.php3 Diário de Trás-Ls-Montes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701162926/http://www.diariodetrasosmontes.com/index.php3 |date=2012-07-01 }} * [http://www.noticiasdechaves.com/ Amboras de Chabes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226192222/http://www.noticiasdechaves.com/ |date=2012-12-26 }} (Sítio Web ineisistente) * [http://www.semanariotransmontano.com/ Semanário Strasmuntano (Publicaçones suspensas] * [http://www.intransigente.com.pt/ Jornal Antransigente] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722001516/http://www.intransigente.com.pt/ |date=2010-07-22 }} (Publicaçones suspensas) === Rádios === * [http://www.radiolarouco.com/index.php Rádio Lharouco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120902182932/http://www.radiolarouco.com/index.php |date=2012-09-02 }} == Admenistraçon municipal == L munecípio de Chabes ye admenistrado por ua [[Cámara Municipal]] cumpuosta por 7 bereadores. Eesiste ua [[Assemblé Municipal]] que ye l'uorgon lhegislatibo de l munecípio, custituída por 103 deputados. Nas eileiçones de [[9 de Outubre]] de [[2005]], la cumposiçon de ls uorgones outárquicos quedou a ser la seguinte: {| {{prettytable}} border=1 cellpadding=1 cellspacing=0 |- style="background:#eee" | width="30%" |'''Uorgon''' | width="10%" |'''PSD''' | width="10%" |'''PS''' | width="10%" |'''PCP''' | width="10%" |'''BE''' | width="10%" |'''PP''' | width="10%" |'''PEB''' |- | Bereadores de la Cámara Municipal || 5 || 2 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | Deputados de la Assemblé Municipal || 26 || 22 || 3 || 0 || 1 || 0 |- | ''de ls quales: eileitos diretamente'' || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 |} * L Persidente de la Cámara Municipal ye [[João Gonçalves Martins Baptista]]. == Zonas arqueológicas == * Cérca de [[Bilas Buonas]]. * Castro de la Rieira de [[Bilarinho de las Paranheiras]]. * Castro de [[Curalha]] * [[Bidago]] * Cidade de [[Lhimones]] * [[Cidadelha]] * [[Cigadonha]] * Muro de [[Seara Bielha]] * Alto Melitar an [[Bilela Seca]] * Facho de [[Castelones (Chabes)|Castelones]]. * Cérca de ls Mouros, de [[Muradelhas]]. * Castro de Paradela de Monforte, de [[Paradela]]. * Staçon Arqueológica de [[Sigerei]]. * Estaçon Arqueológica de Suzana an [[Seara Bielha]]. * Staçon Arquelógica de [[Padieiros]] an [[Soutelinho de la Raia]]. * Staçon Arquelógica de [[Alboradinha]] an [[Bilarelho de la Raia]]. * Estaçon Romana de Quintela an Bilarelho de la Raia. * Staçon Romana de [[Bal de Ermida]] an Bilarelho de la Raia. * Estaçon Romana de [[Carbalheiras]] an Bilarinho de la Raia. * Graburas [[Rupestres]] de [[Pereira de Selon]]. * Graburas Rupestres de [[Outeiro Machado]] an [[Baldanta]]. * Staçon Arqueológica de Soutilha, an [[Mairos]]. * Graburas [[Rupestres]] de la Moeda, Tripe, Outeiro de l Salto, an [[Mairos]]. * Castro de la Tróia, an [[Mairos]]. == Freguesies == L cunceilho de Chabes ye cumpuosto por 51 freguesies, 3 de las quales ourbanas: {| | valign=top | * [[Augas Fries]] * [[Anielhohe]] * [[Arcossó]] * [[Bobadela]] * [[Bustelo]] * [[Calbon]] * [[Cela]] * [[Cimo de Bila de Castanheira]] * [[Curalha]] * [[Eiras (Chabes)|Eiras]] * [[Erbededo]] * [[Faiones]] * [[Lhama de Arcos]] * [[Lhoibos]] * [[Madalena (Chabes)|Madalena]] (ourbana) * [[Mairos]] * [[Moreiras]] | valign=top | * [[Nueira de la Muntanha]] * [[Oucidres]] * [[Oura]] * [[Outeiro Seco]] * [[Paradela (Chabes)|Paradela]] * [[Póboa de Agraçones]] * [[Redondelo]] * [[Roriç]] * [[Samaiones]] * [[Sanfins (Chabes)|Sanfines]] * [[Sanjurge]] * [[Santa Cruç - Trindade]] (ourbana) * [[Santa Lheocádie (Chabes)|Santa Lheocádie]] * [[Santa Marie Maior (Chabes)|Santa Marie Maior]] (ourbana) * [[Santo António de Monforte]] * [[Santo Stébon (Chabes)|Santo Stébon]] * [[San Julion de Montenegro]] | valign=top | * [[San Pedro de Agostén]] * [[San Bicente (Chabes)|San Bicente]] * [[Seara Bielha]] * [[Selhariç]] * [[Soutelinho de la Raia]] * [[Soutelo (Chabes)|Soutelo]] * [[Trabancas]] * [[Tronco (Chabes)|Tronco]] * [[Bal de Anta]] * [[Bidago]] * [[Bila Berde de la Raia]] * [[Bilar de Nantes]] * [[Bilarelho de la Raia]] * [[Bilarinho de las Paranheiras]] * [[Bilas Buonas]] * [[Bilela Seca]] * [[Bilela de l Támega]] |} {{Chabes/Freguesies}} == Flabienses eilustres == * [[António Granjo]] * [[Cândido Sotto Mayor]] * [[Tenente Porfírio da Silva]] * [[Francisco Gonçalves Carneiro]] * [[José Guilherme Calvão Borges]] * [[Guilherme Martins da Veiga Calvão]] * [[Guilherme Almor de Alpoim Calvão]] * [[Francisco da Costa Gomes]] * [[Gayo Sevio Lupo]] * [[Gentil de Valadares]] * [[João Gonçalves da Costa]] * [[Lourenço Pires Chaves]] * [[Mário Carneiro]] * [[Nadir Afonso]] * [[Rodrigo Domingos de Sousa Coutinho Barbosa]] * [[Mário Gonçalves Carneiro]] * [[Agostinho de Sousa Pinto de Barros Cachapuz]] * [[José Ferreira Lobo]] ==Eilustres çcendentes, studantes i residentes== * [[António Gedeão]] (Rómulo de Carvalho), [[poeta]] * [[Óscar Carmona]], [[Persidente de la República]] * [[Manuel Valadares]], [[cientista]], [[Anstituto Curie]] * [[Rui Pereira]], [[Menistro]] * [[Francisco José Viegas]], [[scritor]] * [[Maria da Assunção Esteves]], [[Persidente de la Assemblé de la República]] == Geminaçones == L cunceilho de Chabes ye geminado culas seguintes cidades:<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M5400 |accessdate=2012-12-11 |archivedate=2011-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111224201434/http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M5400 }}</ref> * {{flagicon|France}} '''[[Talence]]''', [[Gironda]], [[Fráncia]] * {{flagicon|Lhuxembourg}} '''[[Differdange]]''', [[Sch-sur-Alzette (canton)| Sch-sur-Alzette]], [[Lhuxemburgo]] * {{flagicon|Mozambique}} '''[[Nampula]]''', [[Nampula (porbíncia)| Nampula]], [[Moçambique]] * {{flagicon|Guinea-Bissau}} '''[[Bafatá (cidade)| Bafatá]]''', [[Bafatá (region)| Bafatá]], [[Guiné-Bissau]] * {{flagicon|Pertual}} '''[[Coimbra]]''', [[Çtrito de Coimbra]], [[Pertual]]<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M3000 |accessdate=2012-12-11 |archivedate=2016-01-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160129082428/http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M3000 }}</ref> {{refréncias}} == {{Lhigaçones sternas}} == {{commonscat|Chaves, Portugal}} * [http://www.chaves.pt Páigina Oufecial de la Cámara Municipal de Chabes] * [http://www.comfrariadechaves.com Sítio de la Cunfrarie de Chabes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.festimage.org/ Festimage - Festibal Anternacional de Eimaige] * [http://www.chavesviva.pt/ Chabes Biba - Artes i Oufícios de la Region Flabiense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060820171305/http://www.chavesviva.pt/ |date=2006-08-20 }} * [http://www.termasdechaves .com/ Sítio de las Termas de Chabes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gdchaves.pt/ Páigina Oufecial de l Grupo Çportibo Chabes] <br clear=all> {{CunceilhosBilaRial}} [[Catadorie:Chabes| ]] [[Catadorie:Munecípios frunteiriços de Pertual]] 6cqx18n6f3lf5mi02twu11ckdz3432v Intelsat IVA F-1 0 7442 108621 90738 2026-10-03T19:25:15Z Sa~eswiki 11709 108621 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Satélite |localizaçon = |lançamiento = {{dtlink|26|09|1975|eidade}} |beiclo = [[Atlas (família de foguetes)|Atlas SLB-3D Centaur-D1AR]] |ouperador = {{LUXb}}[[Antelsat]] |peso = 1.515 [[Quilograma|kg]] |bida util = 7 anhos |zeign = ''Hughes'' |cobertura = |órbita = |COSPAR = 1975-091A }} L '''Antelsat IVA F-1''' era un [[satélite de quemunicaçon]] geoestacionairo que fui custruído pula ''Hughes'', el era de propiadade de la [[Antelsat]], ampresa atualmente sediada an [[Luxemburgo]]. == Stória == L Antelsat IVA F-1 fazie parte de la série Antelsat IVA qu'era cumpuosta por seis satélites, de ls quales cinco fúrun colocados an [[órbita]] cun sucesso. Todos ls cinco satélites de la série fúrun retirados i oupírun ua média de quaije 4 anhos para alhá de sues spetatibas de bida. L'antena de ls satélites permitie fazer cobertura zde las massas de tierras an ambos ls lados de la bacie de l Atlántico, cun quatro feixes pontuales i tenie eisolamiento suficiente antre las bigas de l leste i las bigas oucidentales qu'usában las mesmas frequéncias ne l leste i ne l'oeste. La separaçon de l feixe por antena direcional permitie esta dupla outelizaçon de la frequéncia, oumentando seneficatibamente la capacidade de quemunicaçon bie satélite drento dua faixa de frequéncia atribuída. Ambora l'eisigéncia de la série Antelsat IBA enicial era solo pa l serbício de l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]], mas tamien fui dada ua atençon special durante l porjeto para prestaçon de serbício subre ls ouceanos [[Ouceano Índico|Índico]] i [[Ouceano Pacífico|Pacífico]]. L satélite tenie 20 [[trasponder]]s (trasmissores de rádio andebiduales) an cumparaçon cun 12 a bordo de cada satélite Antelsat IB. L mesmo tenie ua altura total de 22 pies, 11 polegadas (7,01 metros) i un diámetro de 7 pies, 9 polegadas (2,38 metros). Ls painéis solares de l satélite, cubierto cun cerca de 17 mil células solares, fornecie einergie purmária de 600 [[Watts]]. L peso de l satélite, que tenie un porjeto de bida an órbita de 7 anhos, era de cerca de £ 3335 (1.515 kg).<ref>{{cite web | url = http://space.skyrocket.de/doc_sdat/antelsat-4a.htn ‎‎| title = Antelsat-4A - Gunter's Space Page}}</ref> == Lançamiento == L satélite fui lançado cun sucesso al spácio ne l die 26 de [[setembre]] de [[1975]], abordo dun foguete [[Atlas (família de foguetes)|Atlas SLB-3D Centaur-D1AR]] lançado a partir de la [[Base de lançamiento spacial]] de l [[Staçon de la Fuorça Aérea de Cabo Canaberal|Cabo Canaberal]], na [[Flórida]], [[EUA]].<ref>{{cite web | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gob/nmc/spacecraftDisplay.de l?id=1975-091A ‎‎| title = antelsat 4a f-2 - the NSSDC! - NASA}}</ref> == Beija tamien == * [[Antelsat IV F-1]] * [[Antelsat IV F-2]] * [[Antelsat IV F-3]] * [[Antelsat IV F-4]] * [[Antelsat IV F-5]] * [[Antelsat IV F-6]] * [[Antelsat IV F-7]] * [[Antelsat IV F-8]] * [[Antelsat IVA F-2]] * [[Antelsat IVA F-3]] * [[Antelsat IVA F-4]] * [[Antelsat IVA F-5]] * [[Antelsat IVA F-6]] {{refréncias}} [[Catadorie:Satélites de telecomunicaçones]] [[Catadorie:Satélites]] 80tz8i9ocprm5t5rehkj56q8aydhxs0 Pertués oulibentino 0 8286 108611 108458 2026-10-03T15:34:54Z ~2026-51381-65 15577 108611 wikitext text/x-wiki {{Anfo lhéngua | nome        = Pertués oulibentino | nomenatibo  = Português oliventino | pernúncia   = | outrosnomes = | quelorfamília  = Indo-Ouropeia | stados     = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]] | falantes    = 3.600 | fam2        = Itálica | fam3        = [[Lhénguas románicas|Románica]] | fam4        = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]] | fam5        = [[Oucidental]] | fam6        = [[Ramo-eibérica]] | fam7        = [[Eibero-románica]] | fam8        = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]] | fam9        = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]] | scrita      = | regulador = | iso1 = | iso2 = | iso3 = | sil = | mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]] }} L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">[http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html http://www.hoy.es/v/20120723/sociedade/portugues-oliventino-conserva-20120723.html]</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref> Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref> == Cuntesto stórico == === Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion === L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" /> === Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual === Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref> Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref>"</ref> Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenca-silencia-portugues_555273.html</ref> [[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]] === Oulibença i Talega na Spanha === A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" /> == Caratelísticas == L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" /> Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son: Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" /> Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" /> Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" /> Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" /> L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> Falado na region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref> == Situaçon lhenguística == === Domínio pertués === L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa. === Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX === L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" /> L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" /> === Franquismo === [[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]] Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" /> L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" /> Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Seçon Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" /> Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" /> === Atualidade === Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" /> L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l pertués ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" /> == Ansino == L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref>idra lague rovo</ref> Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" /> == Associaçones i atores políticos == Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes. === Anstituto Camões === O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" /> === Para alhá Guadiana === An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref> A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" /> === Grupo de ls Amigos de Oulibença === L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>mirandesinho lindo</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença. === Partido Quemunista Pertués === L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" /> Las preguntas fúrun:<br /> # Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br /> # Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br /> # Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br /> # Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br /> {{Refréncias|col=2}} [[Catadorie:Oulibença]] [[Catadorie:Talega]] [[Catadorie:Lhéngua pertuesa]] [[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]] hnnr461jha26oe6hqziyu68pjcu07o7 Fiesta de las Cebolhas Rechenadas 0 10619 108607 108601 2026-10-03T15:30:20Z ~2026-51381-65 15577 /* L prato */ 108607 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Cebolles rellenes.jpg|250px|thumb|Prato de cebolhas rechenadas.]] La '''Fiesta de las Cebolhas Rechenadas''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Fiesta de les Cebolles Rellenes'',)ye ua fiesta gastronómica que se celebra na fin de l més de nobembre an L'Entregu, Samartín del Rei Aurelio, nas [[Stúrias]], i porpara un de ls percipales pratos típicos de la gastronomie de las [[Stúrias]].<ref>{{citar web|títalo=L'Entregu celebra la fiesta de Les Cebolles Rellenes|url=http://www.rtpa.es/sociedad:L'Entregu-celebra-la-fiesta-de-Les-Cebolles-Rellenes_111385755832.html|publicado=Radiotelevisión del Principáu d'Asturies|data= Gastronómicas de SMRA: Les Cebolles Rellenes|/ref><ref>{{}</ref> == La fiesta == [[Fexeiro:Cebolles rellenes.png|thumb|250x250px|Cebolhas rechenadas de ''picadillo''.]] La fiesta de las Cebolhas Rechenadas ampeçou a celebrar-se an 1972, anque la sue stória tenga ourige ne l anho de 1927. Neste anho, Aniceta Fueyo, coincida cumo ''La Nina'', duonha i cozineira de l Restourante La Laguna, antropeçou-se cul porblema de que sendo Sesta de Paixon, die de begília, nó tenie nada más que uas cebolhas pa dar als sous fragueses, tenendo tenido la eideia de rechenar las cebolhas. La Nina fui quien andonou l prato, mas diç-se que fui Aurora, de l Restourante La Conda, quien fizo que l prato fusse afamado, yá que fui eilha quien mais preparou ne l sou lhocal. Mario Antuña, l nieto de la Nina, screbiu ua declaraçon cun eimoçon ne l anho de 2004 pa la Fiesta de las Cebolhas Rechenadas, adonde ne l anho de 1972 partecipou un grupo de personas, cun José Manuel Blanco sendo l xefe, que ajudórun aperponer la criaçon de la Fiesta Gastronómica de las Cebolhas Rechenadas, que la criadora de l prato acolhiu cun antusiasmo. Neste anho cumbidou-se un grupo de jornalistas a quemer i apersentou a eilhes la fiesta i l prato. La própia Nina sustentou las çpesas, i grácias a esta einiciatiba i l antusiasmo de las sues dibulgaçones, las cebolhas rechenadas cunquistórun cul tiempo la faxa de Fiesta Gastronómica de Antresse Regional.<ref>{{citar web|títalo=Les cebolles rellenes en El Entrego|url=https://www.turismoasturias.es/descubre/gastronomia/eventos-gastronomicos/-/events-week/1549839/les-cebolles-rellenes-en-el-entrego/30-11-2017/wfpv0fltAhmV;jsessionid=66892E7CFD015F902968FB718CD9591D|publicado=</ref> Assi, a cada 30 de nobembre, todas las casas de l pobo se ínchen de l oulor deste prato, i L'Entregu trasforma-se nun punto de ancuontro de parentena i amios. Ne ls redadeiros anhos la ourganizaçon de las fiestas ye rializada pula Sociadade Cultural i de Fiestas de l Entregu.<ref>{{citar web|redadeiro=Vivas|purmeiro=Julio|títalo=El Entrego acoge la fiesta de les cebolles rellenes el próximo fin de semana|url=http:/}}</ref> == L prato == Las cebolhas son scaldadas i adespuis ye feito un uoco ne l sou anterior. Nun tacho ye feito un refogado cun alho, la cebolha ye sacada i pumiento, ei adespuis ye quelocado l temato, sal i pumienta a gusto. L recheno purpara-se ambolbindo l refogado cun atun ó chicha cortada, i l restro de l refogado ye outelizado pa l molho, junto cun lhouro, bino branco i pumiento. Cozina-se al lhume brando, i sirbe-se cun pumiento, uobo i salsa picada.<ref>{{citar web|títalo=Reportage sobre TPA (2009)|url=https://www.youtube.com/watch?v=4ZvW1l0XdAo|publicado=Radiotelevisión del Principáu d'Asturies|data=8 de agosto de 2012|lhéngua=sturiano}}</ref> {{Refréncias|quel=2}} [[Catadorie:Cultura de la Spanha]] [[Catadorie:Fiestas]] [[Catadorie:Gastronomie]] [[Catadorie:Stúrias]] gyg35i5q0q9445t1dee3uu9id78uon6 108609 108607 2026-10-03T15:31:26Z ~2026-51381-65 15577 108609 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Cebolles rellenes.jpg|250px|thumb|Prato de cebolhas rechenadas.]] La '''Fiesta de las Cebolhas Rechenadas''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Fiesta de les Cebolles Rellenes'',)ye ua fiesta gastronómica que se celebra na fin de l més de nobembre an L'Entregu, Samartín del Rei Aurelio, nas [[Stúrias]], i porpara un de ls percipales pratos típicos de la gastronomie de las [[Stúrias]].<ref>{{citar web|títalo=L'Entregu celebra la fiesta de Les Cebolles Rellenes|url=http://www.rtpa.es/sociedad:L'Entregu-celebra-la-fiesta-de-Les-Cebolles-Rellenes_111385755832.html|publicado=Radiotelevisión del Principáu d'Asturies|data= Gastronómicas de SMRA: Les Cebolles Rellenes|/ref><ref>Idra rovo "</ref> == La fiesta == [[Fexeiro:Cebolles rellenes.png|thumb|250x250px|Cebolhas rechenadas de ''picadillo''.]] La fiesta de las Cebolhas Rechenadas ampeçou a celebrar-se an 1972, anque la sue stória tenga ourige ne l anho de 1927. Neste anho, Aniceta Fueyo, coincida cumo ''La Nina'', duonha i cozineira de l Restourante La Laguna, antropeçou-se cul porblema de que sendo Sesta de Paixon, die de begília, nó tenie nada más que uas cebolhas pa dar als sous fragueses, tenendo tenido la eideia de rechenar las cebolhas. La Nina fui quien andonou l prato, mas diç-se que fui Aurora, de l Restourante La Conda, quien fizo que l prato fusse afamado, yá que fui eilha quien mais preparou ne l sou lhocal. Mario Antuña, l nieto de la Nina, screbiu ua declaraçon cun eimoçon ne l anho de 2004 pa la Fiesta de las Cebolhas Rechenadas, adonde ne l anho de 1972 partecipou un grupo de personas, cun José Manuel Blanco sendo l xefe, que ajudórun aperponer la criaçon de la Fiesta Gastronómica de las Cebolhas Rechenadas, que la criadora de l prato acolhiu cun antusiasmo. Neste anho cumbidou-se un grupo de jornalistas a quemer i apersentou a eilhes la fiesta i l prato. La própia Nina sustentou las çpesas, i grácias a esta einiciatiba i l antusiasmo de las sues dibulgaçones, las cebolhas rechenadas cunquistórun cul tiempo la faxa de Fiesta Gastronómica de Antresse Regional.<ref>{{citar web|títalo=Les cebolles rellenes en El Entrego|url=https://www.turismoasturias.es/descubre/gastronomia/eventos-gastronomicos/-/events-week/1549839/les-cebolles-rellenes-en-el-entrego/30-11-2017/wfpv0fltAhmV;jsessionid=66892E7CFD015F902968FB718CD9591D|publicado=</ref> Assi, a cada 30 de nobembre, todas las casas de l pobo se ínchen de l oulor deste prato, i L'Entregu trasforma-se nun punto de ancuontro de parentena i amios. Ne ls redadeiros anhos la ourganizaçon de las fiestas ye rializada pula Sociadade Cultural i de Fiestas de l Entregu.<ref>{{citar web|redadeiro=Vivas|purmeiro=Julio|títalo=El Entrego acoge la fiesta de les cebolles rellenes el próximo fin de semana|url=http:/}}</ref> == L prato == Las cebolhas son scaldadas i adespuis ye feito un uoco ne l sou anterior. Nun tacho ye feito un refogado cun alho, la cebolha ye sacada i pumiento, ei adespuis ye quelocado l temato, sal i pumienta a gusto. L recheno purpara-se ambolbindo l refogado cun atun ó chicha cortada, i l restro de l refogado ye outelizado pa l molho, junto cun lhouro, bino branco i pumiento. Cozina-se al lhume brando, i sirbe-se cun pumiento, uobo i salsa picada.<ref>{{citar web|títalo=Reportage sobre TPA (2009)|url=https://www.youtube.com/watch?v=4ZvW1l0XdAo|publicado=Radiotelevisión del Principáu d'Asturies|data=8 de agosto de 2012|lhéngua=sturiano}}</ref> {{Refréncias|quel=2}} [[Catadorie:Cultura de la Spanha]] [[Catadorie:Fiestas]] [[Catadorie:Gastronomie]] [[Catadorie:Stúrias]] 9yu3tlkfvzby8c9vnb9rs7s9qif4kjs 108610 108609 2026-10-03T15:33:00Z ~2026-51381-65 15577 108610 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Cebolles rellenes.jpg|250px|thumb|Prato de cebolhas rechenadas.]] La '''Fiesta de las Cebolhas Rechenadas''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Fiesta de les Cebolles Rellenes'',)ye ua fiesta gastronómica que se celebra na fin de l més de nobembre an L'Entregu, Samartín del Rei Aurelio, nas [[Stúrias]], i porpara un de ls percipales pratos típicos de la gastronomie de las [[Stúrias]].<ref>{{citar web|títalo=L'Entregu celebra la fiesta de Les Cebolles Rellenes|url=http://www.rtpa.es/sociedad:L'Entregu-celebra-la-fiesta-de-Les-Cebolles-Rellenes_111385755832.html|publicado=Radiotelevisión del Principáu d'Asturies|data= Gastronómicas de SMRA: Les Cebolles Rellenes|/ref><ref>Idra rovo lague "</ref> == La fiesta == [[Fexeiro:Cebolles rellenes.png|thumb|250x250px|Cebolhas rechenadas de ''picadillo''.]] La fiesta de las Cebolhas Rechenadas ampeçou a celebrar-se an 1972, anque la sue stória tenga ourige ne l anho de 1927. Neste anho, Aniceta Fueyo, coincida cumo ''La Nina'', duonha i cozineira de l Restourante La Laguna, antropeçou-se cul porblema de que sendo Sesta de Paixon, die de begília, nó tenie nada más que uas cebolhas pa dar als sous fragueses, tenendo tenido la eideia de rechenar las cebolhas. La Nina fui quien andonou l prato, mas diç-se que fui Aurora, de l Restourante La Conda, quien fizo que l prato fusse afamado, yá que fui eilha quien mais preparou ne l sou lhocal. Mario Antuña, l nieto de la Nina, screbiu ua declaraçon cun eimoçon ne l anho de 2004 pa la Fiesta de las Cebolhas Rechenadas, adonde ne l anho de 1972 partecipou un grupo de personas, cun José Manuel Blanco sendo l xefe, que ajudórun aperponer la criaçon de la Fiesta Gastronómica de las Cebolhas Rechenadas, que la criadora de l prato acolhiu cun antusiasmo. Neste anho cumbidou-se un grupo de jornalistas a quemer i apersentou a eilhes la fiesta i l prato. La própia Nina sustentou las çpesas, i grácias a esta einiciatiba i l antusiasmo de las sues dibulgaçones, las cebolhas rechenadas cunquistórun cul tiempo la faxa de Fiesta Gastronómica de Antresse Regional.<ref>{{citar web|títalo=Les cebolles rellenes en El Entrego|url=https://www.turismoasturias.es/descubre/gastronomia/eventos-gastronomicos/-/events-week/1549839/les-cebolles-rellenes-en-el-entrego/30-11-2017/wfpv0fltAhmV;jsessionid=66892E7CFD015F902968FB718CD9591D|publicado=</ref> Assi, a cada 30 de nobembre, todas las casas de l pobo se ínchen de l oulor deste prato, i L'Entregu trasforma-se nun punto de ancuontro de parentena i amios. Ne ls redadeiros anhos la ourganizaçon de las fiestas ye rializada pula Sociadade Cultural i de Fiestas de l Entregu.<ref>{{citar web|redadeiro=Vivas|purmeiro=Julio|títalo=El Entrego acoge la fiesta de les cebolles rellenes el próximo fin de semana|url=http:/}}</ref> == L prato == Las cebolhas son scaldadas i adespuis ye feito un uoco ne l sou anterior. Nun tacho ye feito un refogado cun alho, la cebolha ye sacada i pumiento, ei adespuis ye quelocado l temato, sal i pumienta a gusto. L recheno purpara-se ambolbindo l refogado cun atun ó chicha cortada, i l restro de l refogado ye outelizado pa l molho, junto cun lhouro, bino branco i pumiento. Cozina-se al lhume brando, i sirbe-se cun pumiento, uobo i salsa picada.<ref>{{citar web|títalo=Reportage sobre TPA (2009)|url=https://www.youtube.com/watch?v=4ZvW1l0XdAo|publicado=Radiotelevisión del Principáu d'Asturies|data=8 de agosto de 2012|lhéngua=sturiano}}</ref> {{Refréncias|quel=2}} [[Catadorie:Cultura de la Spanha]] [[Catadorie:Fiestas]] [[Catadorie:Gastronomie]] [[Catadorie:Stúrias]] o5bhfse1ndn8kn8ven6bcfu0cb6pgcr 108613 108610 2026-10-03T15:38:07Z ~2026-51381-65 15577 108613 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Cebolles rellenes.jpg|250px|thumb|Prato de cebolhas rechenadas.]] La '''Fiesta de las Cebolhas Rechenadas''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Fiesta de les Cebolles Rellenes'',)ye ua fiesta gastronómica que se celebra na fin de l més de nobembre an L'Entregu, Samartín del Rei Aurelio, nas [[Stúrias]], i porpara un de ls percipales pratos típicos de la gastronomie de las [[Stúrias]].<ref>{{citar web|títalo=L'Entregu celebra la fiesta de Les Cebolles Rellenes|url=http://www.rtpa.es/sociedad:L'Entregu-celebra-la-fiesta-de-Les-Cebolles-Rellenes_111385755832.html|publicado=Radiotelevisión del Principáu d'Asturies|data= Gastronómicas de SMRA: Les Cebolles Rellenes|/ref><ref>Idra rovo lague " </ref> == La fiesta == [[Fexeiro:Cebolles rellenes.png|thumb|250x250px|Cebolhas rechenadas de ''picadillo''.]] La fiesta de las Cebolhas Rechenadas ampeçou a celebrar-se an 1972, anque la sue stória tenga ourige ne l anho de 1927. Neste anho, Aniceta Fueyo, coincida cumo ''La Nina'', duonha i cozineira de l Restourante La Laguna, antropeçou-se cul porblema de que sendo Sesta de Paixon, die de begília, nó tenie nada más que uas cebolhas pa dar als sous fragueses, tenendo tenido la eideia de rechenar las cebolhas. La Nina fui quien andonou l prato, mas diç-se que fui Aurora, de l Restourante La Conda, quien fizo que l prato fusse afamado, yá que fui eilha quien mais preparou ne l sou lhocal. Mario Antuña, l nieto de la Nina, screbiu ua declaraçon cun eimoçon ne l anho de 2004 pa la Fiesta de las Cebolhas Rechenadas, adonde ne l anho de 1972 partecipou un grupo de personas, cun José Manuel Blanco sendo l xefe, que ajudórun aperponer la criaçon de la Fiesta Gastronómica de las Cebolhas Rechenadas, que la criadora de l prato acolhiu cun antusiasmo. Neste anho cumbidou-se un grupo de jornalistas a quemer i apersentou a eilhes la fiesta i l prato. La própia Nina sustentou las çpesas, i grácias a esta einiciatiba i l antusiasmo de las sues dibulgaçones, las cebolhas rechenadas cunquistórun cul tiempo la faxa de Fiesta Gastronómica de Antresse Regional.<ref>{{citar web|títalo=Les cebolles rellenes en El Entrego|url=https://www.turismoasturias.es/descubre/gastronomia/eventos-gastronomicos/-/events-week/1549839/les-cebolles-rellenes-en-el-entrego/30-11-2017/wfpv0fltAhmV;jsessionid=66892E7CFD015F902968FB718CD9591D|publicado=</ref> Assi, a cada 30 de nobembre, todas las casas de l pobo se ínchen de l oulor deste prato, i L'Entregu trasforma-se nun punto de ancuontro de parentena i amios. Ne ls redadeiros anhos la ourganizaçon de las fiestas ye rializada pula Sociadade Cultural i de Fiestas de l Entregu.<ref>{{citar web|redadeiro=Vivas|purmeiro=Julio|títalo=El Entrego acoge la fiesta de les cebolles rellenes el próximo fin de semana|url=http:/}}</ref> == L prato == Las cebolhas son scaldadas i adespuis ye feito un uoco ne l sou anterior. Nun tacho ye feito un refogado cun alho, la cebolha ye sacada i pumiento, ei adespuis ye quelocado l temato, sal i pumienta a gusto. L recheno purpara-se ambolbindo l refogado cun atun ó chicha cortada, i l restro de l refogado ye outelizado pa l molho, junto cun lhouro, bino branco i pumiento. Cozina-se al lhume brando, i sirbe-se cun pumiento, uobo i salsa picada.<ref>{{citar web|títalo=Reportage sobre TPA (2009)|url=https://www.youtube.com/watch?v=4ZvW1l0XdAo|publicado=Radiotelevisión del Principáu d'Asturies|data=8 de agosto de 2012|lhéngua=sturiano}}</ref> {{Refréncias|quel=2}} [[Catadorie:Cultura de la Spanha]] [[Catadorie:Fiestas]] [[Catadorie:Gastronomie]] [[Catadorie:Stúrias]] hefwzbpjgae66x8tshs52spw73y8whe Academie de la Lhéngua Sturiana 0 10620 108606 108455 2026-10-03T15:28:16Z ~2026-51381-65 15577 108606 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]] La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Lague rovo</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Ispe Tcha Tchu Idra Idre Idri "</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref> Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano. {{Refréncias|quel=2}} == Lhigaçones sternas == *[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano) {{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] [[Catadorie:Stúrias]] 220d7dj0eeg1kbj6q3nq1x5aiwphqhe 108608 108606 2026-10-03T15:31:09Z Pristome 15137 Çfizo la eidiçon [[Special:Diff/108606|108606]] de [[Special:Contributions/~2026-51381-65|~2026-51381-65]] ([[User talk:~2026-51381-65|cumbersa]]) Test edit 108608 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]] La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Lague rovo</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Ispe Tcha Tchu Idra Idre Idri</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref> Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano. {{Refréncias|quel=2}} == Lhigaçones sternas == *[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano) {{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] [[Catadorie:Stúrias]] 6tvtrni5okj2uh2getps5ehyp9wjyqy 108612 108608 2026-10-03T15:36:07Z ~2026-51381-65 15577 108612 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]] La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Lague rovo " </ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Ispe Tcha Tchu Idra Idre Idri</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref> Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano. {{Refréncias|quel=2}} == Lhigaçones sternas == *[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano) {{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] [[Catadorie:Stúrias]] rdn60orlp3bsyja1cgzfqjgkndymngc Narf 0 10708 108615 108457 2026-10-03T15:43:48Z ~2026-51381-65 15577 108615 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Creatividad musical de Galicia MICSUR Narf (cropped).jpg|thumb|Narf ne l MICSUR, Mar del Plata, Argentina, an 17 de maio de 2014.]] '''Francisco Xavier Pérez Vázquez'''<ref name="faro">{{citar web|redadeiro=Graña|purmeiro=A.|títalo=Falece o compositor e cantante galego Narf|url=http://galego.farodevigo.es/sociedad/2016/11/15/fallece-compositor-cantante-gallego-narf/1570518.html|obra=Faro de Vigo|data=15 de nobembre de 2016|lhéngua=galhego}}</ref><ref>Tá i' tá</ref> (Silleda, 24 de abril<ref name="abril">{{citar web|títalo=Premio Ari[t]mar da Amizade Galego-Lusófona para Narf|url=http://www.sermosgaliza.gal/articulo/cultura/premio-ari-t-mar-da-amizade-galego-lusofona-narf/20170425203551056906.html|obra=Sermos Galiza|data=25 de abril de 2017|lhéngua=galhego}}</ref> de 1968<ref name=faro /><ref name="imaxinario">{{citar web|redadeiro=Ro|purmeiro=Santiago|títalo=Morre Fran Pérez 'Narf', un dos grandes da música galega|url=http://www.elcorreogallego.es/portada/ecg/morre-fran-perez-narf-un-dos-grandes-da-musica-galega/idEdicion-2016-11-16/idNoticia-1027332/|obra=El Correo Gallego|data=16 de nobembre de 2016|lhéngua=galhego}}</ref><ref>Lomito " </ref> — [[Santiago de Compostela]],<ref name=abril /> 15 de nobembre de 2016),<ref>{{citar web|redadeiro=Lombao|purmeiro=David|títalo=Falece o músico Fran Pérez, Narf|url=http://praza.gal/falase/29996|obra=Praza Pública|data=15 de nobembre de 2016|lhéngua=galhego}}</ref> mais coincido cumo '''Narf''',<ref>L pseudónimo ben de l sou hipocorístico Fran scrito alrobés.</ref> i tamien cumo '''Fran Pérez''',<ref name="nindiola">Idra Idre Idri " rovo</ref><ref name="barullo">Uy saiga</ref><ref name="XRon">{{citar web|redadeiro=Gómez|purmeiro=Lupe|títalo="Compartir unha aventura"|url=http://www.galiciahoxe.com/mare/gh/compartir-unha-aventura/idNoticia-473919/|obra=Galicia Hoxe|data=5 de outubre de 2009|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="psicofoncx">{{citar web|redadeiro=Beceiro|purmeiro=M.|títalo=Novos sons de Psicofónica e Chouteira|url=https://galego.lavozdegalicia.es/noticia/santiago/2000/05/17/nuevos-sonidos-psicofonica-chouteira/0003_34950.htm|obra=La Voz de Galicia|data=15 de maio de 2000|lhéngua=galhego}}</ref> fui un cantador i cumpositor galhego recoincido pula fuorte personalidade i oureginalidade de la sue obra,<ref name="sintonia">{{citar web|títalo=A beleza dos sons de Uxía e Narf únense nas Baladas da Galiza imaxinaria e visitan o Verán Cultural|url=http://xornalgalicia.com/galicia/1678-a-beleza-dos-sons-de-uxia-e-narf-unense-nas-baladas-da-galiza-imaxinaria-e-visitan-o-veran-cultural|obra=Xornal Galicia|data=11 de agosto de 2016|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="africa">{{citar web|títalo=Fran Pérez 'Narf' e Manecas Costa abren no Salón Teatro o Ciclo Novas Músicas|url=http://centrodramatico.xunta.gal/novas/nova.php?id=399&lg=gal|publicado=Axencia Galega das Industrias Culturais|data=11 de júnio de 2008|lhéngua=galhego}}</ref> que percurou acrecentar a las struturas de l rock çtintas anfluenças de sonidos.<ref>{{citar web|títalo=Biografia|url=https://www.last.fm/pt/music/NARF/+wiki|publicado=Last.fm|cunsultadata=3 de abril de 2018|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="douto">{{citar web|títalo=Narf|url=http://www.dotgalicia.com/Dot-Magazine-narf-1058.php?pagina=400&tag=1&at=1&ab=0&user=10&id=1058&fecha=2012-05-07&plb=|obra=Dotgalicia|data=4 de nobembre de 2011|lhéngua=galhego}}</ref><ref name="cancionista">{{citar web|redadeiro=Iglesias|purmeiro=Óscar|títalo=O retorno de Narf|url=https://elpais.com/diario/2007/11/23/galicia/1195816709_850215.html|obra=El País|data=23 de nobembre de 2007|lhéngua=galhego}}</ref> Fui cumpositor de bandas de sonidos pa triato i outros spetáclos, cumbinando este calantriç cul de ator an çfrentes funçones de triato.<ref name="galeguía">{{citar web|títalo=Fran Pérez|url=http://galegos.galiciadigital.com/gl/fran-perez|publicado=Galicia Dixital|cunsultadata=3 de abril de 2018|lhéngua=galhego}}</ref> Quelaborou cun muitos outros artistas i libou la sue cançon al redror de l mundo, amostrando l sou cumpremisso cula cultura galhega,<ref name="alma">{{citar web|redadeiro=Dopico|purmeiro=Montse|títalo='A cultura e o idioma son o maior activo que temos. Creo que descoidalos é un erro'|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2011/03/26/galicia/1301162021.html|obra=O Mundo|data=27 de márcio de 2017|lhéngua=galhego}}</ref> i sentindo eigualmente ua perfunda atraçon pula cançon africana.<ref name=africa /><ref name=alma /><ref>{{citar web|redadeiro=Torres|purmeiro=Ramiro|títalo=Entrevista a Fran Pérez, Narf|url=http://palavracomum.com/entrevista-a-fran-perez-narf/|publicado=Palavra Comum|data=3 de dezembre de 2014|lhéngua=galhego}}</ref><ref>{{citar web|títalo=A fusom entre a Guiné Bissau e a Galiza|url=https://www.diarioliberdade.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4193:a-fusom-entre-a-guine-bissau-e-a-galiza&catid=15:cultura-e-desportos&Itemid=45|obra=Diário " Liberdade|data=27 de júnio de 2010|lhéngua=galhego}}</ref> Tamien fui nembro de la banda Os Quinindiolas, de Nicho Varullo, de la cumpanhie de triato Chévere i de Psicofónica de Conxo. {{Refréncias|quel=2}} {{Commonscat|Fran Pérez Narf}} {{Portal3|Galízia|Spanha}} {{Rabisco}} {{NM|1968|2016|Narf}} [[Catadorie:Galízia]] 66ky9j8oa14insnivd0dbe2s1estwfq Catrina Paṛ 0 11983 108625 103806 2026-10-04T02:11:48Z Sa~eswiki 11709 108625 wikitext text/x-wiki [[File:Catherine Parr from NPG.jpg|thumb|reina Catrina paṛ]] '''Catrina Paṛ''' (a las bezes grafada Katherine ; 1512 – 5 de setembre de 1548 ) fui Reina de la [[Anglaterra]] i [[Irlanda]] cumo la radadeira de las seis mulhiers de l rei [[Anrique VIII de Anglaterra| Anrique VIII]] zde sou casamiento an 12 de júlio de 1543 até la muorte de Anrique an 28 de janeiro de 1547 Catrina fui la radadeira reina cunsurte de la Casa de Tudor i subrebibeu la Anrique por un anho i uito meses. Cun quatro maridos, eilha ye la reina anglesa mais casada. Eilha fui la purmeira mulhier a publicar un trabalho ouriginal an sou própio nome an anglés na Anglaterra. Catrina tubo un relacionamiento próssimo culs trés filhos de Anrique, [[Marie I de Anglaterra|Marie]] , [[Sabel I de Anglaterra|Sabel]] i [[Eiduarte VI de Anglaterra|Eiduarte]]. Eilha stubo pessonalmente ambolbida na eiducaçon de Sabel i Eiduarte. Eilha fui anfluente na aprobaçon de Anrique VIII de la Terceira Lhei de Sucesson an 1543, que restourou sues filhas Marie i Isabel a la lhinha de sucesson al trono. Catrina fui nomeada regente de júlio la setembre de 1544, anquanto Anrique staba nua campanha melitar na [[Fráncia]] i, causo el perdisse la bida, eilha gobernarie cumo regente até que Eduardo atingisse la maioridade. Inda assi, el nun dou a eilha nanhue funçon ne l gobierno an sou testamiento.. Passado la muorte de l rei, eilha assumiu l papel de guardiana de sue anteada, Sabel. przgr87kf4mu0204810l0668fko7m4m Suazilándia 0 12456 108626 108229 2026-10-04T11:03:11Z ~2026-51381-65 15577 108626 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Suazilándia'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag_of_Eswatini.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat_of_arms_of_Eswatini.svg|left|100px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Location_Eswatini_AU_Africa.svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua Suázi|Suázi]] [[Anglés]] |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| [[Mbabane]] |- |<big>Maior Cidade</big> |[[Lobamba]] |- | |} '''Essuatíni''' antes chamada Suazilándia (an suázi: ''eSwatini'', an anglés: ''Eswatini'') ye un paíç de l Sul de África. La sue capital ye la cidade de Mbabane. {{commons|eSwatini}} [[Catadorie:Paízes de África]] jycjfm2rfv8ml5dmuyfknukwjra72xt Nabarra 0 12555 108617 2026-10-03T19:15:22Z Sa~eswiki 11709 Criou la páigina cun "[[Fexeiro:Navarra in Spain (including Canarias).svg|miniaturadaimagem|]] L '''Quemunidade Foral de Nabarra''' (''Comunidad Foral de Navarra'' an castelhano, ''Nafarroako Foru Komunitatea'' an euskera) ye ua quemunidade outónoma spanhola. Sua capital ye l cidade de [[Pamplona]]. == Galarie == <gallery> Bandera de Navarra.svg|Bandeira. Escudo de Navarra.svg|Brason. </gallery> [[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]]" 108617 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Navarra in Spain (including Canarias).svg|miniaturadaimagem|]] L '''Quemunidade Foral de Nabarra''' (''Comunidad Foral de Navarra'' an castelhano, ''Nafarroako Foru Komunitatea'' an euskera) ye ua quemunidade outónoma spanhola. Sua capital ye l cidade de [[Pamplona]]. == Galarie == <gallery> Bandera de Navarra.svg|Bandeira. Escudo de Navarra.svg|Brason. </gallery> [[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]] n4mok59ixlbt73hyzest8hqpmugzzk6 108618 108617 2026-10-03T19:19:34Z Sa~eswiki 11709 108618 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Navarra in Spain (including Canarias).svg|miniaturadaimagem|]] L '''Quemunidade Foral de Nabarra''' (''Comunidad Foral de Navarra'' an castelhano, ''Nafarroako Foru Komunitatea'' an euskera<ref>[http://www.navarra.es/home%20eu/Navarra/Asi+es+Navarra/Autogobierno/El+Amejoramiento.htm Navarra/Nafarroa]</ref>) ye ua quemunidade outónoma spanhola. Sua capital ye l cidade de [[Pamplona]]. == Galarie == <gallery> Bandera de Navarra.svg|Bandeira. Escudo de Navarra.svg|Brason. </gallery> [[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]] odan7cpat9dr978u7l5yx3b657y3pzl 108619 108618 2026-10-03T19:21:56Z Sa~eswiki 11709 108619 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Navarra in Spain (including Canarias).svg|miniaturadaimagem|]] L '''Quemunidade Foral de Nabarra''' (''Comunidad Foral de Navarra'' an castelhano, ''Nafarroako Foru Komunitatea'' an euskera<ref>https://www.euskaltzaindia.eus/dok/arauak/Araua_0032.pdf</ref>) ye ua quemunidade outónoma spanhola. Sua capital ye l cidade de [[Pamplona]]. == Galarie == <gallery> Bandera de Navarra.svg|Bandeira. Escudo de Navarra.svg|Brason. </gallery> [[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]] 6cipub0ksmrllojlo3klcq471zueq4c 108620 108619 2026-10-03T19:22:42Z Sa~eswiki 11709 108620 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Navarra in Spain (including Canarias).svg|miniaturadaimagem|]] L '''Quemunidade Foral de Nabarra''' (''Comunidad Foral de Navarra'' an castelhano, ''Nafarroako Foru Komunitatea'' an euskera<ref>https://www.euskaltzaindia.eus/dok/arauak/Araua_0032.pdf</ref>) ye ua quemunidade outónoma spanhola. Sua capital ye l cidade de [[Pamplona]]. == Galarie == <gallery> Bandera de Navarra.svg|Bandeira. Escudo de Navarra.svg|Brason. </gallery> == Referéncias == <references/> [[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]] 9fiyjuix73gjihh02oeq6vv324blwjq Euskadi 0 12556 108622 2026-10-03T19:31:27Z Sa~eswiki 11709 Criou la páigina cun "[[Fexeiro:Pais Vasco in Spain (including Canarias).svg|miniaturadaimagem|]] '''Euskadi''' ou '''Paíç Basco''' ye ua quemunidade outónoma spanhola. Sua capital ye l cidade de [[Bitoria]]. Stá debedida an tres porbíncias i territórios istóricos, Bizcaya, Alaba i Guipuzcoa. == Galarie == <gallery> Flag of the Basque Country.svg|Bandeira. Escudo del Pais Vasco.svg|Brason. </gallery> == Referéncias == <references/> [[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]]" 108622 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Pais Vasco in Spain (including Canarias).svg|miniaturadaimagem|]] '''Euskadi''' ou '''Paíç Basco''' ye ua quemunidade outónoma spanhola. Sua capital ye l cidade de [[Bitoria]]. Stá debedida an tres porbíncias i territórios istóricos, Bizcaya, Alaba i Guipuzcoa. == Galarie == <gallery> Flag of the Basque Country.svg|Bandeira. Escudo del Pais Vasco.svg|Brason. </gallery> == Referéncias == <references/> [[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]] s11r9pxighoive97o2dpaxcz8qw6508