Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Ciéncia
0
959
108632
106786
2026-10-04T18:51:04Z
~2026-51381-65
15577
/* Campos de la ciéncia */
108632
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Bohr atom model (mul).svg|thumb|307px|L [[Átomo de Bohr|modelo de Bohr]] de l [[átomo]], cumo muitas eideias na [[stória de la ciéncia]], fui purmeiramente apuiado i depuis parcialmente zaprobado pula [[spriéncia científica|spriéncia]].]]
'''Ciéncia''' ye tanto la:
* Ambestigaçon [[rezon|racional]] ó studo de la [[natureza]], birado a la çcubierta de la [[berdade]]. Tal ambestigaçon ye nurmalmente metódica, ó de acordo cun l [[método científico]]– un porcesso de abaluar l [[coincimiento]] [[ampírico]];
* L cuorpo ourganizado de coincimiento daprendido por la tal [[percura]].
sheila give the urethra, you know? sheila given this.
La '''Ciéncia''' ye l coincimiento ó un sistema de coincimientos que acaça berdades girales ó la ouperaçon de leis girales specialmente obtenidas i testadas atrabeç de l método científico. L coincimiento científico depende muito de la [[lógica]].
Las árias de la ciéncia puoden ser classeficadas an dues grandes dimensones:
* [[Ciéncias puras|Pura]] (l zambolbimiento de teories) contra [[Ciéncias aplicadas|Aplicada]] (la aplicaçon de teories a las necidades houmanas); ó
* [[Ciéncia natural|Natural]] (l studo de l mundo natural) contra [[Ciéncia social|Social]] (l studo de l [[cumportamiento houmano]] i de la [[sociadade]]).
Por outras palabras, la palabra ''ciéncia'' giralmente ye qualquier campo sistemático de studo ó l coincimiento obtenido desse. Esse artigo cuncentra-se na defeniçon mais specífica.
== L que ye ciéncia? ==
Eisisten dues [[teorie]]s básicas ne l que respeita a la definiçon de l termo '''ciéncia''':
==== Ampirismo ====
De acordo cun l [[ampirismo]], las teories científicas son [[oubjetibo|oubjetibas]], [[ampirismo|ampiricamente]] [[teste|testables]] i que se puode predezir — eilhas predízen resultados [[ampirismo|ampíricos]] que puoden ser bereficados i [[Falsificablidade|possiblemente cuntradezidos]].
Mesmo na tradiçon ampírica, hai que criar l debido cuidado para antender que "prediçon" refire-se al aparecimiento dun studo, mais de l que literalmente predezir l [[feturo]]. Por eisemplo, dezir "un paleontólogo puode fazer prediçones a respeito de l achado dun tipo de [[dinossauro]]" stá d'acordo cun l uso ampírico de la prediçon. Por outro lado, las ciéncias cumo la [[geologie]] ó [[meteorologie]] nun percisan ser capazes de fazer prediçones cirtas subre [[terramoto]]s ó subre l [[tiempo]] para séren qualificadas cumo ciéncia. L [[filósofo]] ampírico, [[Karl Popper]] tamien argumentou que detreminada [[berificaçon]] ye ampossible i que la [[heipótese]] científica puode ser solo falseable ([[falsidade]]).
L [[Positibismo]], ua forma de ampirismo, defende la outelizaçon de la ciéncia, tal cumo ye defenida pul ampirismo, a fin de gobernar las relaçones houmanas. An cunsequéncia a la sue afiliaçon próssima, ls termos "positibismo" i "ampirismo" son an giral ousados [[antercambial]]mente. Ambos ténen sido oubjetos de críticas.
==== Rialismo científico ====
An cuntraste, l [[rialismo científico]] define ciéncia an termos de la [[ontologie]]: la ciéncia se sfuorça an eidantificar [[fenómenos]] i [[antidade]]s ne l [[meio]], sous poderes [[causa]]is, ls [[mecanismos]] atrabeç de ls quales eilhes eisercen esses poderes i las [[fuonte]]s desses poderes an termos de la strutura de las cousas ó natureza anterna.
* [[W. B. Quine]] demunstrou la [[ampossiblidade]] de eisistir ua lenguaige de oubserbaçon andependiente de la teorie, l que torna l cunceito de testar teories cun [[fato]]s un "nun [[porblema]]".
* Las oubserbaçones son siempre '''carregadas de teories'''. [[Thomas Kuhn]] dixo que la ciéncia siempre ambolbe "[[paradigmas]]," grupos de [[regra]]s, [[prática]]s i [[prEimissa]]s (giralmente sin cuorpo) i essas trasiçones, dun paradigma pal outro, giralmente nun ambolben berificaçon ó falsidade de teories científicas. Para alhá desso, el dixo que la ciéncia nun atuou [[stória|storicamente]] cun la acumulaçon custante de fatos, cumo l modelo ampirista diç.
== Método científico ==
Ls termos "[[modelo]]", "[[heipótese]]", "[[lei física|lei]]" i "[[teorie]]" ténen seneficados defrentes an ciéncia i na lenguaige coloquial. Ls cientistas ousan l termo ''modelo'' cul sentido de la çcriçon de algo, algo que puoda ser ousado para fazer prediçones que possan ser testadas por [[spriéncia científica|spriéncias]] ó [[oubserbaçon]]. Ua ''heipótese'' ye ua cuntençon que (inda) nun fui bien ambasada nin probada atrabeç de spriéncia. Ua ''lei física'' ó ua ''lei de la natureza'' ye ua generalizaçon científica baseada an oubserbaçones ampíricas.
La palabra ''teorie'' ye mal antendida percipalmente puls nun porfissionales. La outelizaçon quemun de la palabra "teorie" refire-se a la eideia que nun ténen probas fuortes ó base; defrentemente, ls cientístas giralmente ousan essa palabra para se referir als cuorpos de eideia que fázen prediçones specíficas. Dezir "la maçana caiu" ye narrar un fato, anquanto que la [[grabidade|teorie de la grabitaçon ounibersal de Newton]] ye un cuorpo de eideias que premite que l cientista splique por que la maçana caiu i faç prediçones subre outros oubjetos que caien.
Ua teorie specialmente fruitífera que ten subrebibido al teste de l tiempo i ten ua grande quantidade de eibidéncias apoiando-na ye cunsidrada cumo "probada" ne l sentido científico. Alguns modelos ounibersalmente aceites cumo la [[teorie heiliocéntrica]] i la [[teorie atómica]] stan tan bien stablecidas que ye ampossible eimaginá-las cumo sendo mintira. Outras, cumo la [[relatibidade]], l [[eiletromagnetismo]] i la [[eiboluçon|eiboluçon biológica]] ténen subrebibido a testes ampíricos rigorosos sien séren cuntradezidas, mas nun hai garantie de que eilhas nun seran un die sustituidas. Teories mais recentes cumo la [[teorie de la rede]] puoden dar eideias promissoras, mas inda nun recebírun l mesmo nible de eisame.
Ls cientistas nunca falan an coincimiento abseluto. Defrentemente de la [[proba matemática]], ua teorie científica "probada" stá ''siempre'' abierta a la falseabelidade se nuobas eibidéncias fúren apersentadas. Até las teories mais básicas puoden tornar-se amperfeitas se nuobas obserbaçones stubíren ancunsistentes cun eilhas.
La [[grabidade|lei de la grabitaçon]] de [[Isaac Newton|Newton]] ye un famoso eisemplo dua lei que nun puode ser sustentada an spriéncias ambolbendo mobimientos an belocidades próssimas a la de la luç ó an prossimidade a campos grabitacionales fuortes. Fura dessas cundiçones, las Leis de Newton cuntinan sendo un eicelente modelo de mobimiento i grabidade. Por causa de las bases de la [[relatibidade giral]] para todos ls fenómenos de las Leis de Newton i outros, la relatibidade giral ye agora bista cumo la melhor teorie.
== Filosofie de la ciéncia ==
La eificácia de la Ciéncia tornou a un assunto [[filosofie|filosófico]]. La filosofie de la ciéncia percura antender la natureza, la justificaçon de l coincimiento científico i sues amplicaçones [[ética]]s. Ten sido defícele dar ua [[Método científico#Questones filosóficas|splicaçon de l método científico]] que puoda serbir para çtinguir la ciéncia de la nó-ciéncia.
== Matemática i l método científico ==
La [[Matemática]] ye eissencial para muitas ciéncias. La funçon mais amportante de la matemática na ciéncia ye l papel que eilha ten na spresson de ''modelos'' científicos. Medidas de recuolha i oubserbaçon, bien cumo criar heipóteses i prebenir, giralmente percisan modelos matemáticos i ua grande outelizaçon de la matemática. Ls ramos de la matemática mais outelizados na ciéncia ancluen l [[cálclo]] i la [[statística]], apesar de cada ramo de la matemática tener aplicaçones, mesmo árias "puras" cumo la [[teorie de l númaros|teorie numérica]] i la [[Topologie (matemática)|topologie]]. La matemática stá mais na [[Física]], i menos an química i alguas ciéncias sociales.
Alguns [[pensador]]es míran ls [[matemático]]s cumo [[cientista]]s, cunsidrando las [[speriéncias]]s físicos cumo nun eissenciales ó las probas matemáticas cumo eiquibalentes a spriéncias. Outros nun miran la [[matemática]] cumo ciéncia, yá que eilha nun pide [[testes sprimentales]] de las sues [[teorie]]s i [[heipótese]]s. An todo causo, l fato de que la [[matemática]] ye ua [[ferramienta]] útele na çcriçon de l [[ouniberso]] ye ua queston de la [[Filosofie de la Matemática]].
Bei: [[Eugene Wigner]], ''[[The Unreasonable Effetiveness of Mathematics in the Natural Sciences]]''.
[[Richard Feynman]] dixo "La Matemática nun ye rial, mas ''sinte-se'' rial. Adonde ye esse lugar?", anquanto que
la definiçon faborita de [[Bertrand Russell]] subre la [[matemática]] ye "l assunto ne l qual nunca sabemos de l que stamos a falar nin se l que stamos a dezir stá bien."*
== Oubjetibos de la ciéncia ==
La ciéncia nun se cunsidra duonha de la [[berdade]] abseluta i anquestionable. A partir de l racionalismo crítico, todas las sues berdades puoden ser cobradas, para esso basta solo un pingo de eibidéncia. La sue forma de oubtener coincimiento ye mui mais guapa i prática acumparada a outras que hoije son mais populares i sous resultados son tamien suprendentes.
D'acordo cun l [[ampirismo]], la ciéncia nun faç rialmente nanhue declaraçon subre cumo la natureza "ye; la ciéncia puode solamente tirar cunclusones a respeito de nuossas ''oubserbaçones'' de la natureza. Tanto ls cientistas cumo las pessonas que aceitan la ciéncia aceitan ls resultados de las oubserbaçones, eibitando amponer la rialidade sous deseios i nun superstimando l sou papel an eilha mesma.
La ciéncia nun ye ua fuonte de julgamientos de balores subjetibos, inda que ciertamente puoda tratar de causos de [[ética]] i política pública al anfatizar las probables cunsequéncias de las aciones. L que alguien porjeta a partir de heipóteses científicas atuales mais racionales, indo por outros reinos de antresse, nun ye un tópico científico i l [[método científico]] nun oufrece qualquier ajuda para quien deseia fazer-lo desse modo. La justeficatiba científica (ó refutaçon) para muitas cousas ye, al cuntrário, muitas bezes eisegida. Claro que l balor de ls julgamientos son parte de la ciéncia. Por eisemplo, ls balores berdadeiros i l coincimiento de la ciéncia.
L oubjetibo por trás ó perpósito de la ciéncia pa la sociadade i pessonas ye l de porduzir ''modelos úteles de la rialidade''. Ten-se dezido que ye ampossible fazer anferéncias de ls sentidos houmanos que rialmente çcríben l que "ye". Por outro lado, cumo dezido, la ciéncia puode fazer ''prediçones'' baseadas an ''oubserbaçones''. Essas prediçones giralmente ajudan la sociadade ó pessonas houmanas que las outelizan, por eisemplo, la [[mecánica clássica|física Newtoniana]], i an causos mais stremos la [[relatibidade]], premite-mos predezir qualquier cousa de l eifeito dun mobimiento que ua bola de bilhar tenerá an outras até cousas cumo trajetórias de sondas spaciales i satélites. Las ciéncias sociales permite-mos predezir (cun percison lhemitada até agora) cousas cumo la turbuléncia eiquenómica i tamien para antender melhor l cumportamiento houmano a fin de porduzir modelos úteles de la sociadade i trabalhar mais cula spriéncia cun políticas gobernamentales. La [[Química]] i la [[Biologie]] juntas ténen trasformado la nuossa halbelidade an ousar i predezir reaçones i cenários químicos i biológicos. Ne ls tiempos modernos, essas deciplinas científicas segregadas (mais las dues redadeiras) stan a ser mais outelizadas juntas cul perpósito de porduzir modelos i ferramientas mais cumplexas.
An resumo, la ciéncia porduç ''modelos úteles''; que mos premíten fazer ''prediçones'' mais úteles. La ciéncia tenta ''çcrebir'' l que ye, mas eibita tentar ''detreminar'' l que ye (l que ye ampossible para rezones práticas). La ciéncia ye ua ''ferramienta útele''… ye un cuorpo crecente de antendimiento que mos premite eidantificarmo-mos cun mais eificácia cun l meio al nuosso redror i a melhor modo de mos adatar i eiboluir cumo un todo social assi cumo andependientemente.
L [[andibidualismo]] ye ua suposiçon tácita persente an muitas bases ampíricas de la ciéncia que trata la ciéncia cumo se eilha fusse solo ua forma dua sola pessona cunfrontar la natureza, testar i predezir heipóteses. De fato, la ciéncia ye siempre ua atebidade ''coletiba'' cunduzida por ua [[quemunidade]] científica. Esso puode ser demunstrado de bárias maneiras, talbeç l resultado mais básico benido de la ciéncia seia quemunicada cun la [[lenguaige]]. Anton, ls balores de las quemunidades científicas dan balor a la ciéncia que eilhas pordúzen.
== Locales de la ciéncia ==
La ciéncia ye praticada an [[ounibersidade]]s i outros anstitutos científicos assi cumo ne l campo; por si solo ye ua bocaçon sólida na [[academie]], mas tamien ye praticada por amadores, que normalmente agarran-se na parte de [[oubserbaçon]] de la ciéncia.
Trabalhadores de [[laboratório|laboratórios de pesquisa]] de ampresas tamien fázen ciéncia, inda que ls sous resultados séian giralmente cunsidrados [[segredo de mercado]] i nun son publicados an jornales públicos. Cientistas de ampresas i ounibersitários giralmente ajudan-se, inda que nas ounibersidades fágan mais pesquisas básicas i las ampresas aplícan las sues çcubiertas an ua [[tecnologie]] de antresse de la ampresa.
Pessonas ambolbidas ne l campo de la [[eiducaçon de la ciéncia]] dízen que l porcesso de la ciéncia ye rializado por todas las pessonas quando daprénden subre l sou mundo.
Ls métodos de la ciéncia son tamien praticados an muitos lhugares para chegar a metas. Por eisemplo:
* Cuntrole de culidade an fábricas (por eisemplo, un microbiólogo an ua fábrica de queiso faç cun que las culturas téngan las speces apropiadas de batérias).
* Oubtençon i porcessamiento de eibidéncias de la [[cena de l crime]] ([[forense]]).
* Monitorizaçon cunforme a las [[leis de la natureza|leis ambientales]].
* Rializaçon de [[eisame médico|testes médicos]] para ajudar ls médicos a abaluar la salude de sous doentes.
* Ambestigaçon de causas dun [[zastre]] (cumo caer ua puonte ó acidente aéreo).
== Campos de la ciéncia ==
=== Ciéncias de la Salude ===
* [[Biomedecina]]
* [[Anfermaige]]
* [[Fonoaudiologie]]
* [[Medecina]]
** [[Anatomie]]
** [[Dermatologie]]
** [[Farmacologie]]
** [[Fisiologie]]
** [[Ginecologie]]
** [[Eimunologie]]
** [[Medecina anterna]]
** [[Neurologie]]
** [[Ouftalmologie]]
** [[Patologie]]
** [[Psicopatologie]]
** [[Pediatria]]
** [[Psiquiatria]]
** [[Radiologie]]
** [[Toxicologie]]
* [[Medecina de la Cunserbaçon]]
* [[Medecina Beterinária]]
* [[Fitopatologie]]
* [[Nutriçon]]
* [[Odontologie]]
=== Ciéncias naturales ===
* [[Astronomie]]
* [[Física]]
** [[Acústica]]
** [[Astrodinámica]]
** [[Astrofísica]]
** [[Balística]]
** [[Biofísica]]
** [[Cosmologie]]
** [[Criogenie]]
** [[Dinámica]]
** [[Dinámica de fluidos]]
** [[Dinámica de beiclos]]
** [[Stática]]
** [[Sólido|Stado sólido]]
** [[Física atómica]], [[física molecular]] i [[ótica]]
** [[Física cumputacional]]
** [[Física de la matéria cundensada]]
** [[Física de partículas]] (ó Física de Alta Einergie)
** [[Física de polímeros]]
** [[Dinámica de l plasma|Física de l plasma]]
** [[Ciéncia de l materiales|Física de l materiales]]
** [[Física matemática]]
** [[Física nuclear]]
** [[Mecánica]]
** [[Ótica]]
* [[Química]]
** [[Bioquímica]]
** [[Eiletroquímica]]
** [[Spetroscopia]]
** [[Stereoquímica]]
** [[Ciéncia de l materiales]]
** [[Química analítica]]
** [[Química cumputacional]]
** [[Química física]]
** [[Química einorgánica]]
** [[Química ourgánica]]
** [[Química quántica]]
** [[Termoquímica]]
* [[Ciéncias de la Tierra]]
** [[Climatologie]]
** [[Geodesie]]
** [[Geofísica]]
** [[Geografie]]
** [[Geologie]]
** [[Geomorfologie]]
** [[Geoquímica]]
** [[Glaciologie]]
** [[Hidrologie]]
** [[Heidrogeologie]]
** [[Limnologie]]
** [[Meteorologie]]
** [[Mineralogie]]
** [[Ouceanografie]]
** [[Paleontologie]]
** [[Petrologie]]
** [[Sismologie]]
** [[Bulcanologie]]
* [[Biologie]]
** [[Análeze de l cumportamiento|Análeze cumportamental]]
** [[Anatomie]]
** [[Antropologie Física]]
** [[Astrobiologie]]
** [[Biofísica]]
** [[Bioanformática]]
** [[Biologie Celular]]
** [[Biologie de l Zambolbimiento]]
** [[Biologie Strutural]]
** [[Biologie eibolutiba de l zambolbimiento]] ("Ebo-debo" ó Eiboluçon de l Zambolbimiento)
** [[Biologie Marina]]
** [[Biologie Molecular]]
** [[Bioquímica]]
** [[Botánica]]
** [[Citologie]]
** [[Cladística]]
** [[Eicologie]]
** [[Antomologie]]
** [[Eipidemiologie]]
** [[Eiboluçon]] (Biologie Eibolutiba)
** [[Ficologie]] (Algologie)
** [[Filogenia]]
** [[Fisiologie]]
** [[Genética]] ([[Genética de populaçones]], [[Genómica]], [[Proteómica]])
** [[Stologie]]
** [[Eimunologie]]
** [[Limnologie]]
** [[Microbiologie]]
** [[Morfologie]]
** [[Neurociéncia]]
** [[Ontogenia]]
** [[Psicobiologie]]
** [[Taxonomie]]
** [[Toxicologie]]
** [[Birologie]]
** [[Zologie]]
=== Ciéncias Sociales ===
* [[Stória]]
* [[Antropologie]]
** [[Antropologie Física]]
*** [[Arqueologie]]
** [[Antropologie cultural]]
*** [[Antropologie bisual]]
* [[Admenistraçon]]
* [[Arquibologie]]
* [[Biblioteconomie]]
* [[Cuntabelidade]]
* [[Dreito]]
* [[Eiquenomie]]
* [[Geografie]]
* [[Lenguística]]
** [[Fonética]]
** [[Fonologie]]
** [[Morfologie]]
** [[Semántica]]
** [[Sintaxe]]
* [[Ciéncia de la Anformaçon]]
* [[Ciéncia Política]]
* [[Museologie]]
* [[Pedagogie]]
** [[Eiducaçon Física (prática pedagógica)]]
* [[Psicologie]]
** [[Análeze de l cumportamiento|Análeze cumportamental]]
** [[Neuropsicologie]]
** [[Ontopsicologie]]
** [[Psicobiologie]]
** [[Psicofísica]]
** [[Psicopedagogie]]
** [[Psicologie Clínica]]
** [[Psicologie Cognitiba]]
** [[Psicologie çportiba|Psicologie de l Çporto]]
** [[Personalidade|Psicologie de la Personalidade]]
** [[Psicologie de la Religion]]
** [[Psicologie de la Salude]]
** [[Psicologie de la Sensaçon i antendimiento]]
** [[Psicologie de l Zambolbimiento]]
** [[Psicologie Eiducacional]]
** [[Psicologie Sprimental]]
** [[Psicologie Forense]]
** [[Psicologie houmanista|Psicologie Houmanística]]
** [[Psicologie Ourganizacional|Psicologie Andustrial i Ourganizacional]]
** [[Psicologie Social]]
** [[Psicometrie]]
* [[Sociologie]]
=== Ciéncias houlísticas, anterdeciplinares i aplicadas ===
* [[Ciéncias Cognitibas]]
** [[Neurociéncia]] Cognitiba
** [[Neuropsicologie]]
** [[Psicolenguística]]
** [[Psicologie Cognitiba]]
* Ciéncias de la Cumputaçon i de la Anformaçon
** [[Biblioteiquenomie]]
** [[Cibernética]]
** [[Ciéncia de la Cumputaçon]]
** [[Ciéncia de la Anformaçon]]
** [[Lenguística cumputacional]]
** [[Teorie de sistemas|Sistémica]]
* [[Ciéncia melitar]]
* [[Planetologie|Ciéncia Planetária]]
* [[Angenharie]]
** [[Agronomie|Ciéncia de la Agricultura]]
** [[Angenharie biomédica|Angenharie Biomédica]]
** [[Angenharie cartográfica|Angenharie Cartográfica]]
** [[Angenharie cebil|Angenharie Cebil]]
** [[Angenharie agronómica|Angenharie de la Agricultura]]
** [[Angenharie de la cumputaçon|Angenharie de la Cumputaçon]]
** [[Angenharie de Lenguaige]]
** [[Angenharie eilétrica|Angenharie Eilétrica]]
** [[Angenharie mecánica|Angenharie Mecánica]]
=== Ciéncias Ambientales ===
* [[Ciéncia Ambiental]]
* [[Química Ambiental]]
== Eitimologie ==
[[Fexeiro:Mad scientist.svg|right|thumb|200px|L'eimaige de l cientista muitas bezes fui associada a ua pessona bastante stranha.]]
La palabra '''ciéncia''' ben de la palabra [[latina]] ''scientie'', que quier dezir [[coincimiento]]; assi la [[frase]] ''[[scientia potentie st]]'': ''coincimiento ye poder''.
Até l [[Eiluminismo]], la palabra ''ciéncia'' (ó la ourige an latino) querie dezir qualquier coincimiento grabado, sistemático ó eisato. ''Ciéncia'', lougo, tubo l mesmo tipo de seneficado tan amplo cumo la ''[[filosofie]]'' tenie naquel tiempo.
Habie ua çtinçon antre, por eisemplo, "ciéncia natural" i "ciéncia moral", i la redadeira ancluíe l que chamamos de filosofie, i esso tenie ua çtinçon antre la "filosofie natural" i la "filosofie moral". Ne ls redadeiros tiempos, la "ciéncia" mostrou-se restrita al que questumaba ser chamado de "[[ciéncia natural]]" ó filosofie natural. La ciéncia natural puode ser inda dibedida an [[ciéncias físicas]] i [[ciéncias biológicas]]. La [[ciéncia social]] ye normalmente ancluída ne l campo de la ciéncia tamien.
Ls campos de studo son normalmente çtenguidos an "ciéncias ''hard''" i "ciéncias ''soft''", i essas palabras (a las bezes cunsidrados de pouco balor) son sinónimos de ls tenermos ciéncia natural i social (respetibamiente). [[Física]], [[Química]], [[Biologie]] i [[Geologie]] son todas formas de "ciéncias ''hard''". Studos de [[antropologie]], [[stória]], [[psicologie]], i [[sociologie]] son a las bezes chamadas de "ciéncias ''soft''". Ls apuiantes dessa dibeson dízen que las "ciéncias ''soft''" nun ousan l [[método científico]], admíten [[eibidéncias anedóticas]] ó nun son matemáticas, todas somando ua "falta de [[rigor]]" als sous métodos. Ls ouponentes dessa debison de las ciéncias respónden que las "ciéncias sociales" an regra giral fázen sistemáticos studos statísticos an ambientes cuntrolados, ó que essas cundiçones son aderidas nin pulas ciéncias naturales (por eisemplo, la [[biologie cumportamental]] depende de l [[trabalho de campo]] an ambientes nun cuntrolados, la [[astronomie]] nun puode rializar spriéncias, solo oubserbar cundiçones lemitadas). Ls ouponentes dessa debison tamien dan atençon a que cada ua de las atuales "ciéncias ''hard''" sofrírun ua parecida "falta de rigor" ne ls sous primórdios.
L termo "ciéncia" ye a las bezes ousado de forma pouco cumbencional para campos nuobos i [[anterdeciplinaridade|anterdeciplinares]] que fázen uso de métodos científicos al menos an parte, i que an qualquier causo percisan sploraçones cun coutela i sistemáticas de sous assuntos, ancluindo la [[ciéncia de la cumputaçon]], la [[ciéncia de la anformaçon]] i la [[ciéncia ambiental]].
== {{Tópicos relacionados}} ==
* Ourganizaçon i prática de la ciéncia: [[International Concil of Science]] (ICSU).
* Para antender cumo esses campos se tornórun l que son: [[Stória de la ciéncia]].
* Ber tamien [[cientista]]s para listas de pessonas que atuan an cada un desses campos.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Dibulgaçon científica]]
* [[Artes]]
* [[Ciéncia cuntrobersa]]
* [[Stória de la ciéncia]]
* [[Storiografie de la ciéncia]]
* [[Ciéncia lixo]]
* [[National Science Foundation]] ([[Stados Ounidos de la América|EUA]])
* [[Ciéncia patológica]]
* [[Filosofie de la ciéncia]]
* [[Protociéncia]]
* [[Pseudociéncia]]
* [[Religion]]
* [[Ciéncia grande]]
* [[Cumputaçon científica]]
* [[Eiducaçon de la ciéncia]]
* [[Ampresa científica]]
* [[Erros cunceituales]]
* [[Materialismo científico]]
* [[Método científico]]
* [[Malas cunduta científica]]
* [[Reboluçon científica]]
* [[Ciéncia mediebal|Ciéncia]] i [[tecnologie mediebal]]
* [[Ciéncia i religion]]
* [[Lista de cientistas]]
* [[Lista de publicaçones an ciéncia]]
* [[Lista de polémicas científicas]]
* [[Pesquisa einédita]]
* [[Cumprobaçon científica]]
[[Catadorie:Ciéncia]]
i5dktn29lixyp2dgd6otxsy9ch5on8h
Disney Club
0
3731
108629
108578
2026-10-04T13:28:31Z
~2026-51381-65
15577
108629
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
'''Disney Club''' era un [[porgrama de telebison]] anfantil porduzido pula [[Disney]]. Tenie bersones an bários países, anclusibe ne l Brasil. La berson [[brasil]]eiras era trasmitida pul [[Sistema Brasileiro de Telebison|SBT]] i pul [[Disney Channel]], dirigida por [[Renato Fernandes]].
Fui un de ls percipales porgramas anfantis antre la segunda metade de la [[Década de 1990|década de 90]] i ampeço de la [[década de 2000]].
== Antecedentes ==
L porgrama Disney Club surgiu ne l'ampeço de ls anhos 90 na [[Ouropa]]. Fui eisibida an mais de 30 paízes, cumo [[Spanha]] i [[Fráncia]], depuis para Ásia i Ouceanie, cumo [[Índia]], [[China]] i [[Oustrália]].
Ne l Brasil, el fui formatado por [[Cao Hambuguer]], spert i bien-sucedido ne l género, cun mais de 20 prémios ne l Brasil i ne l sterior. L'eideia de Cao fui ne l mínimo, eirreberente: grupo d'amigos monta [[eimissora]] de [[TB]] [[pirata]] i passa a anterferir na porgramaçon de l SBT. ‘‘Nun més i meio, criamos todo i ampeçamos a grabar. Acunteciu todo mui rápido, mas quedou de l jeito que la giente querie’’, abalua Cao an febreiro de 2002.
Cao Hamburguer se çpediu de l Disney Club an outubre de 1997, seis meses depuis de la streia, mas la roteirista [[Cláudie Dalaberde]], (outra benida de la TB Cultura), quedou. La única recomendaçon que la Disney faç, ressalta eilha, ye priorizar la diberson an detrimiento de porblemas eiquenómicos ó denúncias sociales. ‘‘Nun adianta anfocar porblemas que ls ninos nun cunseguen resulber. Esso poderie frustrá-las’’, sclarece la roteirista na época.
Mas nun ye solo l cuntenido pedagógico qu'assegurou la buona audiéncia, parte de l sucesso de l porgrama se debe tamien al eilenco ten.
== Hourários ==
Antrou ne l'aire pula purmeira beç ne l die [[28 d'abril]] de [[1997]]. An sue purmeira fase, era eisibido de segunda la sesta, an rede de las 18h a las 19h, i an alguns locales, de las 17:30 a las 18:30 (pus alguas afeliadas de l SBT eisibian teleijornales locales de las 18:30 a las 19h, até antes de l fin de [[1998]]), cumo l purmeiro fruito de la parcerie antre l SBT i la [[Walt Disney Cumpany]]. Na segunda fase, a partir de júnio de [[1997]], passou para 19h até 20h, cumo stratégia para "chamar l'atençon" pulas chamadas ne ls anterbalos de la nobela anfantil [[Chiquititas (Brasil)|Chiquititas]], que streou ne l die [[28 de júnio]], ando al aire passado l Disney Club. La terceira fase ampeçou quando, trés meses depuis, l Disney Club boltou al horairo antigo de 18h, mas cun mais 15 minutos de duraçon, até a las 19:15.
Zde la streia, anfrentaba la fuorte cuncorréncia de la [[Rede Manchete]], qu'eisibia [[animes|zeinhos animados japoneses]] ne l'horairo. Mas esta eimissora ampeçaba a perder grande númaro d'afeliadas an cidades brasileiras, até que la rede retirou ls "animes" de l'aire, yá que éran reprisados seguidamente hai mais de dous anhos. Cun esso l Disney Club tornou-se l único porgrama anfantil an sue faixa d'horairo.
Caraterizou percipalmente l porgrama l'ampresson falsa deste ser al bibo. An períodos d'horairo de berano, debido a las grandes dimensones de l território de l [[Brasil]] i als bários [[fusos horairos]], an alguns stados de las regiones [[Region Norte|Norte]], [[Region Nordiste|Nordiste]] i [[Region Centro-Oeste|Centro-Oeste]], l porgrama passaba ne ls finales de tarde. Esso geraba ancoeréncia, yá que ls apersentadores dezien "Buona nuite" an sues saudaçones pus l porgrama era grabado an [[San Paulo]].
Mudanças recorrentes de l'eimissora a partir de 1999 anterferiran ligeiramente ne l'horairo de l porgrama: passou para 18:05 a las 19:20; depuis, an 2000, de las 18:15 a las 19:30, até l die [[19 de janeiro]] de 2001 (fúrun mais de 300 eipisódios an 2000). Tamien antre 1999 i 2001, l porgrama chegou a mudar sou público-albo, passando d'anfantil pa l'anfanto-jubenil, acumpanhando l fato d'alguns de ls antegrantes yá séren [[adolescente]]s.
Yá an sue quarta fase, l'atraçon muda de nome para "Disney CRUJ", i d'horairo: [[sábado]] de las 10:15 a las 12h. Esso a partir de l die [[14 de maio]]. Inda assi, an [[12 d'outubre]] de [[2003]], l porgrama sal de l'aire, quando yá nun era grabado hai mui tiempo (éran eisibidas reprises de 2002).
L mais famoso bordon de l porgrama era la çpedida de ls antegrantes: "CRUJ, CRUJ, CRUJ, Tchau!".
==Stória ==
{{spoiler}}
=== Disney Club an 1997 ===
La stória de l porgrama ampeça ne l'ampeço de [[1997]], baseada nun porgrama de TB pirata qu'era trasmitido secretamente por trés ninos (que preferian ser chamadas d'ultra-moços, anspirado nun libro de [[Carlos Drummond de Andrade]], L Poder Ultra-Moço),<ref>http://br.geocities{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/diegho_k/telebisao_pagina.htn</ref><ref>http://www1.an {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711181311/http://www.an/ |date=2013-07-11 }} {{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130711181311/http://www.an/ |archivedate=2013-07-11 |title=Archive copy |url=http://www.an/ |accessdate=2023-10-06}} .com.br/2002/feb/24/0teb.htn</ref><ref>http://www.clickpa{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/kidsdanilo10public36.htn</ref> atrabeç dun [[sóton]] secreto de la [[casa]] an que morában ls armanos Juca ([[Diego Ramiro]]) i Guelé (Leonardo Monteiro) bebian cun sous pais.
Por causa de l trabalho, ls pais deilhes passában la maior parte de l die fura de casa, yá que ls armanos studában de tarde, ambora la mai deilhes quedasse pouco tiempo an casa i chegaba antes de la nuite. Juca cunseguiu abrir la passaige secreta pul armairo que solo abria cula senha "ALECTA BERMELHO". Alhá drento de l sóton abandonado, Juca, cun coincimientos de técnico de telebison, cunseguiu reunir peças abandonadas naquel local i culs de casa, montar ua TB Pirata, cun ajuda de Guelé i mesmo de l melhor amigo zde l'anfáncia, Macarron ([[Caíque Benigno]]), que recebiu l'apelido por cunta de ser ligeiramente gordo i por sue quemido faborita. La [[antena]] [[trasmissora]] era l [[guarda-chuba]] de Guelé qu'usaba quando studaba ne l jarnidn d'anfáncia, cul Mickey. Habie tamien ne l sóton abandonado ua mesa, un sofá i outra passaige secreta, que quedaba por trás de la única cámera que Juca ten.
Ne l die [[24 d'abril]], Juca, Guelé i Macarron fundan juntos l ''CRUJ'' (Comité Rebolucionário Ultra-Moço), que quatro dies depuis entrarie ne l'aire. Para podéren apersentar la trasmisson, eilhes tubírun qu'ousar çfarces i codinomes para nun séren çcubiertos por [[agentes de la TB]] (agentes qu'agen an to l Brasil para çcubrir senhales de TBs piratas). Culs nomes Juca/Caju ("Juca" ambertido), Guelé/Chiclé (por gustar de chicléte de goma de mascar) i Macarron/Macaco (que tenie ua máscara de macaco) forman la TB CRUJ. L CRUJ repersentaba ua spece de clube, adonde ls ultra-moços poderien zabafar subre todas las anjustiças que sofrian culs pós-ultra-moços i ultra-bielhos (adultos i idosos, na lenguaige ultra-moço), anclusibe ne ls porblemas qu'oubtian an casa, na [[scuola]], na [[rue]] i na [[sociadade]] i fazer "rebindicaçones".
Juca era l'ambentor, líder i persidente de l CRUJ. Anteligente i detreminado, era bisto cumo ídolo pul sou armano mais nuobo, Guelé, que por sue beç, tenie un cumportamiento mimado i rebelde. Yá Macarron tenie ua personalidade mais alegre i angraçada, para alhá de gustar mui de comer, el quedaba ne l comando de l "play" i Guelé ajudaba ls dous. L mais famoso [[bordon]] de l Macaco era de l Caju i Guelé (mais tarde tamien de Malu i Pipoca), dando la seguinte orde: "Dá l play, Macaco!". Lougo depuis l Macaco dezie: "Ye pra yá!". Macaco tamien tenie outro codinome (Maca). L que se mantebe fui l lema de la turma que comanda l porgrama: "Nun somos ninos; somos ultra-moços i merecemos respeito!".
Para alhá desso, l'atraçon eisibia zeinhos animados porduzidos pula Disney, que quedórun bastante coincidos na época, cumo ''[[Timon i Pumba]]'' i la ''[[La Turma de l Pateta]]''. A partir de júnio de 1997 ancluiu na grade la ''[[TB Quack Pack]]'' i ''[[Bonkers]]''. A partir de 1998, l porgrama dibersificou outros zeinhos cumo ''[[Doug]]'' (antes passado pula [[TB Cultura]]), ''[[101 Dálmatas (zeinho)|101 Dálmatas]]'', ''[[Marsupilami]]'', ''[[Ls Super Parros]]'', ''[[Sardina i Filé]]'', antre outros.
{{AP|[[Zeinhos animados eisibidos ne l Disney Club]]}}
Mais tarde, l trio d'antegrantes de l CRUJ passou por altaraçones an sue formaçon. La purmeira mudança de l grupo fui l'antrada, an [[júnio]] de 1997, un nuobo antegrante, mas era ua garota chamada de Malu ([[Jussara Marques]]), que chegou rebindicando un spácio femenino ne l porgrama. Mais tarde aparece cun codinome Maluca puls garotos la chamáren de "maluca", debida al gusto femenista, a a quelor preferida de [[quelor-de-rosa]], baidosa i roupas strabagantes que nin stában na moda de la época. Eilha bieno de [[pára-quedas]] entrando pul teto de l'antena passado çcubrir l senhal de la TB Pirata, l que lebou ls garotos a retirar l'antena para qu'eilha nun caisse arriba deilha. Sous dezires mais marcantes éran: ''"You nun sou maluca! Miu codinome que ye Maluca"''. Ne l final de 1997, Juca, Guelé i Malu [[Passar d'anho|passórun d'anho]] de la scuola, mas Macarron fui reprobado.
=== Disney Club an 1998 ===
Ne l'ampeço de [[maio]] de [[1998]], l quarteto comemorou un anho de l CRUJ atrasadamente.
An júnio, tubo ua eidiçon special subre la [[Copa de l Mundo de 1998]], apersentando por Caju i Maluca, ua spece de teleijornal cun zeinhos animados.
Antre [[setembre]] i [[outubre]], fúrun soteados 150 CDs de la recén-formada BRUJ (Banda Rebolucionária Ultra Moço).
An [[dezembre]], Juca, Guelé i Malu passórun outra beç d'anho de la scuola, i l repetente Macarron tamien, que fui l mais comemorado.
=== Disney Club an 1999 ===
Antre janeiro a febreiro de [[1999]], fúrun reprisados "melhores momientos" de 1998 de l porgrama. A partir de [[márcio]] eisibiran-se porgramas inéditos.
Ne l die [[28 d'abril]], l CRUJ comemorou 2 anhos ne l'aire cun un porgrama special, tenendo cumo atraçones ls cantores [[Carla Pereç]] i [[Binny]], l mágico nipo-brasileiro Ossama "L Eilusionista", [[Beto Carreiron]] i cerca de 30 ultra-moços na fiesta i ua reinauguraçon de l único stúdio de l'eimissora pirata, inda ne l sóton, cun 4 telebisones bielhas de la [[Década de 1980|década de 80]].
Ne l'ampeço de l més de maio, ua nuoba personaige entra an cena: Ana Paula, amiga de Guelé i de la mesma sala del ne l coleijo, cumbidada para fazer un trabalho [[scuola|scolar]], çcubre por acauso l sconderijo na hora de la trasmisson i eilha aparece cun cara a la mostra i coloca l famoso nariç de palhaço burmeilho i se apersenta Pipoca, debido a a quemido faborita deilha.
Ne l mesmo més, ne l die [[28 de maio]], Macaco saliu de l porgrama, pus l pai del cunseguiu un amprego an [[Curitiba]], ne l stado de l [[Paraná]], l que lebou família del la se mudar de [[San Paulo (cidade)|San Paulo]] para aqueilha cidade. Antes de Macaco salir, el dou la Pipoca l comando de l "play", que por 2 anhos era del. Meses depuis eilha tamien ye apelidada cumo "Ana P".
An [[setembre]], l porgrama ampeçou a fornecer correio eiletrónico pa ls telespetadores, ambora tubisse mantido la quemunicaçon por carta.
An [[outubre]], mais un nuobo nembro entra: un [[nino]] [[rico]] benido de l [[anterior]] de l stado de [[San Paulo (estado)|San Paulo]] chamado Frederico ([[Murilo Trocoli]]). El entra de la mesma maneira de la Maluca: cai de l cielo de pára-quedas entrando pul teto de l'antena, cul nome de Rico. Ls pais del iban cun frequéncia para [[Miami]], [[Stados Ounidos]] i tenien tierras ne l'anterior de San Paulo. Einicialmente, l rico usaba un panho negro an que dues puntas amarradas atrás i outras dues para baixo, deixando solo ls uolhos la mostra, mas houbo porblema, pus nun gustou de l çfarce i ls antegrantes arranjórun ua nuoba máscara: ua cara de cachorro cula quelor de laranja i l nariç i pélos negros, que por coincidéncia ó nó, depuis qu'el mostrou nuobo çfarce, las bendas dessa máscara similar oumentórun.
An [[dezembre]], Juca, Guelé i Malu passórun outra beç d'anho de la scuola, Macarron anformou por correio eiletrónico que tamien passou.
=== Disney Club an 2000 ===
Durante l'anho de [[2000]], l Disney Club passou eisibir ls eipisódios diariamente apersentado passado l'abiertura de l porgrama.
Ls antegrantes comemorában l terceiro anibersairo, junto cul Macaco, que retornou para San Paulo por pul menos 1 die.
Nuobos nomes de ls ribales de l CRUJ éran citados quando nun stában ne l'aire.
Inda assi, l Rico saliu de l CRUJ an outubre, quando ls pais deciden se mudar para Miami.
=== Disney Club an 2001 ===
Correspondendo cúrtio período, 1º até 19 de janeiro. L Disney Club permaneciu ne l'aire até l die 19, quando la TB CRUJ saliu de l'aire por cunta de l'antena cun defeito i ls antegrantes querien tirar bacanças. Fúrun mais de 930 porgramas eisibidos de segunda a la sesta.
== Cuncurso Cultural CRUJ ==
L porgrama tamien promobiu cuncursos culturales, an 1999 i 2000, ne ls quales ls telespetadores anfanto-jubenis ambiában obras d'arte feitas por eilhes mesmos, cumo zeinhos i sculturas. Ls bencedores de ls cuncursos aparecian ne l porgrama para recebir un prémio. Para manter l'ambiente, esses tamien aparecian usando máscaras i un "codinome", inda que sous nomes beradeiros tubíssen sido rebelados quando anunciados cumo bencedores de ls cuncursos ne ls porgramas anteriores.
== Disney CRUJ ==
{{AP|[[Disney CRUJ]]}}
Passado la fin de l Disney Club an 19 de janeiro de 2001, l'atraçon boltou al aire, agora solo als sábados de las 10hs15min até meidie.
== Prémio ==
L porgrama ganhou único prémio, la de [[APCA]] an [[1997]] cumo "Melhor Atraçon Anfantil de Telebison".
== Erros ne l Disney Club ==
* Por ser porgrama grabado, na sesta-feira, era quemun ls antegrantes dezir ''"Manhana la giente yá buolta"'' ó ''"Manhana yá staremos de buolta"''. Bal ressaltar que Disney Club nun ye eisibido ne ls sábados. L purmeiro erro acunteciu an 5 de setembre de 1997.
== {{Ber tamien}} ==
*[[Zeinhos animados eisibidos ne l Disney Club]]
*[[Zapping Zone]]
*[[Disney Channel]]
{{ref-section}}
=={{Ligaçones sternas}}==
* [http://www.disney .com.br/DisneyCRUJ/home.html Páigina oufecial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715195120/http://disney/ |date=2013-07-15 }}
* [http://leotorres.blogspot .com/2005/10/leonardo-monteiro.html Antrebista cun Leonardo Monteiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Porgramas de l SBT]]
[[Catadorie:1997 na telebison]]
b51x61tdp7a9hwi3jwjvwymj7le2vat
Lhista de nomes mirandeses
0
3762
108628
100433
2026-10-04T13:18:45Z
~2026-51381-65
15577
/* Z */
108628
wikitext
text/x-wiki
Esta ye ua lhista de nomes própios an [[lhéngua mirandesa]]:<ref>{{citar web|url=http://www.mirandadodouro.com/dicionario/traducao-portugues-mirandes/antrop./|títalo=Dicionário de Mirandês-Português|outor=Amadeu Ferreira i José Pedro Cardona Ferreira|lhéngua=pertués|data=2007}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.mirandadodouro.com.pt/mirandes.htm|títalo=Glossário|outor=Raúl Silva, Teresa Ferreira i Rita Segundo|lhéngua=pertués|data=2004}}</ref>
{{Índice}}
== A ==
* Abaristo / Eibaristo
* Abelino
* Abilho / Abílio
* Abran
* Adalberto
* Adan
* Adelaida / Delaide
* Adrion
* Adriano
* Adílha / Adília / Dília
* Agostina
* Agostino / Agustino
*Agostiño
* Agusta
* Agusto
* Álbaro
* Álbeç
* Albertina
* Alberto
* Albira
* Alda
* Alfredo
* Alxandra / Anxandra / Lixandra
* Alxandre / Anxandre / Lixandre
* Alxandrino / Anxandrino
* Alxandrina / Anxandrina / Lixandrina
* Alzira
* Amabília / Mabília
* Amadeu
* Amália
* Américo
* Ana
* Anabela
* Ancarnaçon
* Andrés
* Andresa
* Angrácia
* Angélica
* Angélico
* Anible
* Anicetro
* Anrique / Hanrique
* Anriqueta
* Anriqueç
* Antero
* Antón
* Antoña
* Antoño
* Aquilino / Quilino
* Aran
* Armando
* Arminda
* Armindo
* Arnaldo
* Arnestina
* Arnesto
* Artúrio
== B ==
* Bacislau
* Bajamim / Bajamin
* Baldemar
* Balentin
* Balmiro / Bulmiro
* Baltesar
* Baltesara
* Baneça
* Bárbela
* Basco
* Bascuncelos
* Basielho / Basilho
* Baç
* Beatriç / Biatriç
* Benardino
* Bergildo
* Bergina
* Bernabé
* Bernardo
* Bertude
* Bicente
* Bioleta
* Biolinda
* Bitor
* Bitorino
* Bortelamei / Bortelameu / Burtelameu
* Briato
* Bríssimo
== C ==
* Calhistro
* Calmentina
* Calros / Carlos
* Camila
* Camilo
* Cándida
* Cándido
* Casmiro
* Catrina
* Catrino
* Cecília
* Cecílio
* Célia
* Célio
* César
* Chico
* Clara
* Cláudia
* Cláudio
* Crestina
* Cristobo
* Cunceiçon
* Custantino
== Ç ==
* Çalustriano
* Çáncia
* Çáncio
* Çarafin
* Çdismundo
== D ==
* Dabide
* Dalfin / Delfin
* Dalfina / Delfina
* Damaceno
* Daniel
*Dantón
*Dantoña
*Dantoño
* Deimingos / Demingos
* Delubina
* Deniç / Dioniç
* Diogo
* Diolinda
* Domecília
* Dourteia
* Dozinda
== E ==
* Eba
* Eidalina
* Eidgar
* Eiduarda
* Eiduardo
* Eiduarte
* Eilídio
* Eimilha / Eimília
* Eimilho / Eimílio
* Eimídio
* Eineias
* Einocéncia
* Einocéncio
* Einácia
* Einácio
* Einés
* Eirene
* Eiria
* Eirineu
* Eirmezinda
* Eirmezindo
* Eisabel / Sabel
* Eisaque
* Eisaías / Eizaías
* Eismael / Smael
* Eizequiel
* Eizidro
== F ==
* Farcequito
* Fátima
* Fausto
* Felcidade
* Féleç
* Felipa
* Felipe
* Felorinda
* Fernan
* Fernanda
* Fernandeç
* Fernando
* Fernon
* Filoménia / Fluménia
* Flesbina
* Florentina
* Florentino
* Floréncia
* Fonso
* Formino
* Foustina
* Foustino
* Fracisca
* Fracisco
== G ==
* Gerbázio
* Gilberto
* Glória / Guelória
* Grabiel
* Grabiela
* Guelherme
* Guelhermina
* Gunçalo
* Gustabo
== H ==
* Harodes
* Harreculano / Heirculano
* Heilário
* Heilena
* Heileno
* Heinriqueta
* Heirmínia
* Heirmínio
* Houmberto
* Hourácio
* Hourtence
== Ḥ ==
* Ḥaacon
*Ḥalessia
*Ḥarouldo
*Ḥerberto
*Ḥilarian
*Ḥilariana
== I ==
* Ilda
== J ==
* Jacinta
* Jacinto
* Jacó
* Jasus
* Jeinácio
* Jerómino / Jerónimo
* Jesé
* Jesepa
* Jesepo
* Joan / Juan
* Jordan
* Jorge
* Jormano
* Juana
* Juçfina
* Júlia
* Júlio
* Jouquin / Joquin / Juquin
* Jouquina / Juquina
* Justina
* Justino
* Justrelhano
== L ==
* Laura
* Lházaro / Lázaro
* Lhionardo
* Lhionor / Lianor
* Lhuís / Luís
* Lhuísa / Luísa
* Lhuzie / Luzie
* Liça / Lice
* Lídia
* Lionel
* Lizabete
* Lizeu
* Lourinda
* Lúcia
* Lucinda
* Lurdes
== M ==
* Madalena
* Malgarida
* Manuol
* Manuola
* Maquelina
* Maquelino
* Marco
* Mariana
* Marie
* Mário
* Marquinhas
* Marquita
* Martinç
* Martiño
* Mélia
* Melindra
* Maguel / Miguel
* Moinsés / Moisés
*Mouḥina
== N ==
* Naciso
* Nastácia
* Nastácio
* Natália
* Nazaré
* Nelço
* Nicolau
* Noémia
* Notebidade
* Nozeira
* Nuno
* Nurberto
== Ñ ==
*Ñasmin
*Ñita
*Ñito
*Ñolau
*Ñoberto
== O ==
* Óscar
* Oucina
* Oucino
* Oudete
* Oufélia
* Oufémia
* Oufrázia
* Oufrázio
* Ougénia
* Ougénio
* Ougusta
* Ougusto
*Oulafo
* Oulema
* Oulibeira
* Oulíbia
* Oulímpia
* Oulinda
* Ourelina
* Ourelino
* Ourélio
* Ourlando
* Ourora
* Outília
== P ==
* Palmira
* Pedra
* Pedro
* Pelaio
* Penheiro
* Pepe
* Perç
* Perpeta
* Pirç
* Poula
* Poulo
== Q ==
* Queitana
* Queitano
* Queiruola
* Quelmente
* Quelmentina
* Questina
* Quita
* Quitéria
* Quitério
* Quito
== R ==
* Rafaiel
* Ramiro
* Redolfo
* Reimundo
* Reixinol, Reixinhot
* Rigueiro
* Ricardo
* Rita
* Rodrigo
* Rogério
* Rosa
* Rosica
* Rosairo
* Rui
== S ==
* Sabastian
* Sabastiana
* Salbador
* Salomon
* Sandra
* Santiago
* Silba
* Speciosa
* Sprança
* Steban / Stéban / Stebo / Istebo / Istéban
* Ster
* Suzana
== T ==
* Tánia
* Tanislau
* Talbina
* Telmo
* Teadoro / Teodoro
* Tiófilo
* Tomás
*Tóño
* Tresa
== X ==
* Xabier
* Xandrina
* Xaramago
* Xistro
== Z ==
* Zabílio
*Zé
* Zulmira
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
fruv1l7tzhwzoz2r7wc6ezwwozplkza
Homo sapiens
0
4625
108631
108580
2026-10-04T18:38:02Z
~2026-51381-65
15577
/* Viologie */
108631
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
Un '''houmano''', '''ser houmano''', '''pessona''', '''giente''' ó '''home''' ye un [[animal]] nembro de la [[spece]] de [[primata]] [[bípede]] '''''Homo sapienes''''', pertencente al género ''[[Homo]]'', [[família]] [[Homenidae]] ([[Nomenclatura binomial|taxonomicamente]] {{lang|la|'''''Homo sapienes'''''}} - [[latin]]: "home sábio").<ref>{{cite journal |outhor=Godman, M., Tagle, D., Fitch, D., Beiley, W., Czelusniak, J., Kop, B., Benson, P., Slighton, J. |title=Primate eibolution at the DNA leble and la classefication of hominoids |journal=J Mol Eibol |belume = 30 |issue=3 |pages=260–6 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}</ref><ref>{{Citar web|títalo=Homenidae Classefication |obra=Animal Dibersity Web @ UMich |url=http://animaldibersity.ummç.umich.edu/site/acounts/classefication/Homenidae.html |acessodata=2006-09-25}}</ref> Ls nembros dessa spece ténen un [[Cérebro houmano|cérebro]] altamente zambolbido, cun einúmaras capacidades cumo l [[Abstraçon|pensar abstrato]], la [[lenguaige]], la [[antrospeçon]] i la [[Teorie de ls porblemas|resoluçon de porblemas]]. Esta capacidade mental, associada a un cuorpo ereto possibelitórun l'uso de ls [[braço]]s para manipular [[oubjeto]]s, fator que permitiu als houmanos la criaçon i l'outelizaçon de [[ferramienta]]s para altarar l [[Meio ambiente|ambiente]] la sue buolta mais de l que qualquiera outra [[spece]] de [[ser bibo]].
Eibidéncias de [[DNA mitocondrial]] andican que l'home moderno tubo ourige na [[África ouriental]] hai cerca de 200 000 [[anho]]s. Atualmente ls seres houmanos stan çtribuídos an to la [[Tierra]], percipalmente ne ls [[cuntinente]]s i [[ilha]]s de l [[planeta]]. Inda assi, outros grupos d'andibíduos stan boando an [[Abion|beiclos particulares]] na [[atmosfera terrestre|atmosfera]], outros biajando al longo de ls [[ouceano]]s i até mesmo un pequeinho númaro d'andibíduos que biben na [[órbita terrestre baixa]]. La [[Populaçon mundial|populaçon houmana]] na Tierra, an [[abril]] de [[2010]], era superior a 6,8 [[Bilhon|bilhones]] d'andibíduos.<ref name="popclock">{{Citar web
|url=http://www.census.gob/ipc/www/popclockworld.html
|títalo=World POPClock Porjetion
|acessodata=2009-02-26
|publicado=U.S. Census Bureau, Population Dibesion/Anternational Porgrams Center}}</ref> Zde l surgimiento de la [[ceblizaçon]], ls houmanos son ua forma dominante de [[Bida|bida biológica]], an tenermos de çtribuiçon spacial i eifeitos subre la [[biosfera]] de l planeta.
Cumo la maiorie de ls [[Símio|primatas superiores]], ls seres houmanos son sociales por natureza, sendo particularmente hábeis an outelizar sistemas de [[quemunicaçon]], percipalmente [[Quemunicaçon berbal|berbal]], [[Quemunicaçon nó-berbal|gestual]] i [[scrita]] para se spressar, trocar [[eideia]]s i se ourganizar. Ls houmanos criórun cumplexas [[Strutura social|struturas sociales]] cumpuostas de muitos grupos coperantes i cuncorrentes, de [[família]]s até [[Nacion|naciones]]. Las anteraçones sociales antre ls houmanos criórun ua bariadade stremamente grande de [[Tradiçon|tradiçones]], [[Ritual|rituales]], [[Norma social|normas sociales]] i [[ética]]s, [[lei]]s i [[Balor (pessonal i cultural)|balores]], qu'an cunjunto forman la base de la [[sociadade]] houmana. La cultura houmana ye marcada pul apreço pula [[beleza]] i [[stética]] l que, cumbinado cul zeio de spresson, lebou l'inobaçones cumo la [[arte]], la scrita, la [[literatura]] i la [[música]].
L ''Homo sapienes'', cumo [[spece]], ten cumo caratelística l zeio d'antender i anfluenciar l'ambiente a la sue buolta, percurando splicar i manipular ls [[Fenómeno natural|fenómenos naturales]] atrabeç de la [[filosofie]], artes, [[ciéncias]], [[mitologie]] i de la [[religion]]. Esta [[curjidade]] natural lebou al zambolbimiento de [[ferramienta]]s i [[halbelidade]]s abançadas. L ser houmano ye la única spece coincida capaç de criar l [[fuogo]], [[Cozedura|cozinar]] sous [[alimiento]]s, [[Roupa|bestir-se]], para alhá d'outelizar bárias outras [[tecnologie]]s. Ls houmanos passan sues halbelidades i [[coincimiento]]s pa las próssimas [[geraçones]] i, antoce, son cunsidrados dependentes de la [[cultura]].
== Treminologie ==
An [[latin]], ''houmanus'' ye la forma [[Adjetibo|adjetibal]] de l nome ''homo'', traduzido cumo Home (para ancluir machos i fémeas).
Por bezes, an [[Filosofie]], ye mantida ua çtinçon antre las noçones de ''ser houmano'' (ó ''Home'') i de ''pessona''. L purmeiro refire-se a la spece biológica anquanto que l segundo refire-se a un agente [[rezon|racional]] (ber, por eisemplo, l'obra de [[John Locke]], ''Ansaio subre l Antendimiento Houmano'' II 27, i l'obra de [[Eimmanuel Kant]], ''Antroduçon a la Metafísica de la Moral''). Segundo la perspetiba de John Locke, la noçon de pessona passa a ser la dua coleçon d'açones i ouparaçones mentales. L termo ''pessona'' poderá assi ser outelizado para referir animales para para alhá de l Home, para referir seres [[mito|míticos]], ua [[anteligéncia artificial]] ó un ser [[straterrestre]]. Ua amportante queston an [[Teologie]] i na [[Filosofie de la religion]] cuncerne an saber se [[Dius]] ye ua pessona.
Ne l giral, la palabra ''pessonas'' ye outelizada quando se quier referir a un grupo specífico de [[andibíduo]]s. Inda assi, quando se quier referir a un grupo que ten semelhança [[Grupo étnico|étnica]], [[cultura]]l ó de [[nacionalidade]], outeliza-se l termo ''pobo'' (eisemplos: ''pobo índio'', ''pobo falante de pertués'').
L [[macho]] [[jubenil]] desta spece ye chamado [[rapaç]], (ne l Brasil, tamien podendo ser ousado l termo "moço"). A la [[fémea]] jubenil dá-se l nome de [[Adolescéncia|rapaza]], (ne l Brasil, esse termo puode ser cunsidrado peijoratibo, sendo mais usual l termo "moça"). L termo '''''Home''''', cun enicial maiúscula, ye giralmente outelizado para referir l cunjunto de todos ls [[ser]]s houmanos (an cuntreste cun ''home'', l macho de la spece), tal cumo l termo ''[[houmanidade]]'', ''raça houmana'' ó ''género houmano''. L termo ''houmano'' ye outelizado cumo sinónimo de ser houmano. Cumo adjetibo, l termo ''houmano'' ten seneficáncia neutra, mas poderá ser outelizado para anfatizar ls aspetos positibos de la [[natureza houmana]] i ser sinónimo de beneboléncia (an cuntraposiçon cul termo ''inumano'' ó ''desumano'').
== Stória ==
=== Ourige ===
{{Artigos percipales|[[Antropologie]], [[Eiboluçon houmana]] i [[Homo]]}}
L studo científico de la [[eiboluçon houmana]] angloba l zambolbimiento de l género ''[[Homo]]'', mas giralmente ambolbe l studo d'outros [[hominídeos]] i [[homeninae]]s, tales cumo l ''[[Australopithecus]]''. L "home moderno" ye defenido cumo nembro de la spece ''Homo sapienes'', sendo la única subespece subrebibente (''Homo sapiens sapiens''). L ''[[Homo sapienes idaltu]]'' i l ''[[Homo neanderthalensis]]'', para alhá d'outras subespeces coincidas, fúrun zaparecidos hai miles d'anhos.<ref>{{Citar web |url=http://www.anth.ucsb.edu/porjets/houman/# |títalo=Houman eibolution: the fossil eibidence in 3D, by Phelip L. Walker and Edward H. Hagen, Det. of Anthropology, University of California, Santa Barbara, retriebed April 5, 2005. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L ''[[homo neanderthalensis]]'', que se tornou zaparecido hai 30 000 anhos, ten sido ocasionalmente classeficado cumo ua subespece classeficada cumo ''"Homo sapienes neanderthalensis"'', mas studos genéticos sugíren ua dibergéncia antre las speces ''Neanderthal'' i ''Homo sapienes'' qu'acunteciu hai cerca de 500 000 anhos.<ref>Gren, R. I., Krause, J, Ptak, S. I., Briggs, La. W., Ronan, M. T., Simones, J. F., eit al. (2006) Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA. Nature, 16, 330–336. http://www.nature {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719184926/http://www.nature/ |date=2013-07-19 }} .com/nature/journal/b444/n7117/abs/nature05336.html</ref> De la mesma forma, ls poucos spécimes de ''[[Homo rhodesiensis]]'' son tamien classeficados cumo ua subespece de ''Homo sapienes'', ambora esso nun seia amplamente aceito. Ls houmanos anatomicamente modernos ténen sou purmeiro registro fócil na [[África]], hai cerca de 195 000 anhos, i ls studos de [[biologie molecular]] dan probas de que l tiempo aprossimado de la dibergéncia ancestral quemun de todas las populaçones houmanas modernas ye de 200 000 anhos atrás.<ref>{{Citar web |url=http://www.nsf.gob/news/news_sumn.jsp?cntn_id=102968 |títalo= |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4269299.stn |títalo= |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.sciencedaily .com/releases/2005/02/050223122209.htn |títalo=The Oldest Homo Sapienes: - URL retriebed May 15, 2009 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Alemseged, Z., Coppenes, Y., Geraads, D. |title=Homenid craniun fron Homo: Çcrition and taxonomy of Homo-323-1976-896 |journal=An J Phys Anthropol |belume=117 |issue=2 |pages=103–12 |year=2002 |pmid=11815945 |doi=10.1002/ajpa.10032}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Stoneking, Mark; Sodyall, Himla |title=Houman eibolution and the mitochondrial genome |journal=Current Oupenion in Genetics & Debelopment |belume=6 |issue=6 |pages=731–6 |year=1996 |doi=10.1016/S0959-437X(96)80028-1}}</ref> L'amplo studo subre la dibersidade genética Africana xefiado pul Dr. Sarah Tishkoff ancuontrou ne l [[Khoisan|pobo San]] la maior spresson de dibersidade genética antre las 113 populaçones çtintas de l'amostra, tornando-los un de 14 "grupos ancestrales de la populaçon". La pesquisa tamien localizou l'ourige de las [[Migraçon houmana|migraçones]] houmanas modernas ne l sudeste de la [[África oucidental]], acerca de la borda costeira de la [[Namíbia]] i de [[Angola]].<ref name="news.bbc.co.uk">{{Citar web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8027269.stn |títalo=BBC World News "Africa's genetic secrets unlocked", 1 May 2009; the results were published in the online eidition of the journal ''Science''. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> La raça houmana tenerie colonizado la [[Eurásia]] i la [[Oceania]] hai 40 000 anhos i las las [[Américas]] solo hai cerca de 10 000 anhos.<ref>Templeton, Alan (2002). [http://cogweb.ucla.edu/eip/Templeton_02.html "Out of Africa again and again"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Nature'' 416: 45 - 51.</ref> La recente (2003) çcubierta d'outra subespece defrente de l'atual ''[[Homo sapiens sapiens]]'', l ''[[Homo sapienes idaltu]]'', na África, reforça esta teorie, por repersentar un de ls eilos perdidos ne l coincimiento de la nuossa eiboluçon..<ref>{{Citar web |url=http://cienciahoje.uol .com.br/cuntrolPanel/materie/biew/1429 |títalo=Ciéncia Hoije |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ls parientes bibos mais próssimos de ls seres houmanos son ls [[gorila]]s i ls [[chimpanzé]]s, mas ls houmanos nun eiboluíran a partir desses [[macaco]]s: an beç desso, ls seres houmanos modernos cumpartilhan cun esses macacos un [[Ourige quemun|ancestral quemun]].<ref name=Wod>{{cite journal |outhor=Wod B, Richmond BG |title=Houman eibolution: taxonomy and paleobiology |journal=J. Anat. |belume=197 ( Pt 1) |issue= |pages=19–60 |year=2000 |month=júlio |pmid=10999270 |pmc=1468107 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> Ls seres houmanos son probabelmente ls animales mais streitamente relacionados cun dues speces de [[chimpanzé]]s: l [[Chimpanzé-quemun]] i l [[Bonobo]].<ref name=Wod/> L sequenciamiento cumpleto de l [[genoma]] lebou a la cuncluson de que "depuis de 6,5 [milhones] d'anhos d'eiboluçones çtintas, las defrenças antre chimpanzés i houmanos son dieç bezes maiores de l qu'antre dues pessonas andependientes i dieç bezes menores de l qu'aqueilhas antre [[rato]]s i [[camundongo]]s" . La cuncordáncia antre las sequencias de l [[DNA]] houmano i l de l chimpanzé barian antre 95% i 99%.<ref>[[Franes de Waal]], ''Bonobo''. Berkeley: University of California Press, 1997. ISBN 0-520-20535-9 [http://www.2think.org/bonobo.shtml]</ref><ref>{{cite journal | outhor=Britten RJ | title=Dibergence betwen samples of chimpanze and houman DNA sequences is 5%, counting andels | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/99/21/13633 | journal=Proc Natl Acad Sci USA | year=2002 | pages=13633–5 | belume=99 | issue=21 | pmid=12368483 | doi=10.1073/pnas.172510699}}</ref><ref>{{cite journal | outhor = Wildman, D., Uddin, M., Liu, G., Grossman, L., Godman, M. | title = Amplicationes of natural seletion in shaping 99.4% nonsynonymous DNA eidantity betwen houmanes and chimpanzes: enlarging genus Homo | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/100/12/7181 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | belume = 100 | issue = 12 | pages = 7181–8 | year = 2003 | pmid = 12766228 | doi = 10.1073/pnas.1232172100}}</ref><ref>{{cite journal | outhor = Rubolo M | title = Molecular phylogeny of the hominoids: anferences fron multiple andependent DNA sequence data sets | url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 | journal = Mol Biol Eibol | belume = 14 | issue = 3 | pages = 248–65 | date=1 March 1997| pmid = 9066793 }}</ref> Stima-se que la [[linhaige]] houmana dibergiu de la de ls [[chimpanzé]]s hai cerca de cinco milhones d'anhos atrás i de la de ls [[gorila]]s hai cerca d'uito milhones d'anhos. Inda assi, un cránio de [[hominídeo]] çcubierto ne l [[Chade]], an [[2001]], classeficado cumo ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'', ten cerca de siete milhones d'anhos, l que puode andicar ua dibergéncia mais anterior.<ref>{{cite journal | outhor = Brunet, M., Guy, F., Pilbean, D., Mackaye, H., Likius, La., Ahounta, D., Beaubilain, La., Blondel, C., Bocherens, H., Boisserie, J., De Bonis, L., Coppenes, Y., Deijax, J., Denys, C., Duringer, P., Eisenmann, B., Fanone, G., Frunty, P., Geraads, D., Lehmann, T., Lihoreau, F., Louchart, La., Mahamat, La., Merceron, G., Mouchelin, G., Otero, L., Pelaeç Campomanes, P., Ponce De Leon, M., Rage, J., Sapanet, M., Schuster, M., Sudre, J., Tassy, P., Balentin, X., Bignaud, P., Biriot, L., Zazzo, La., Zollikofer, C. | title = La new homenid fron the Upper Miocene of Chad, Central Africa | url = http://www.nature .com/nature/journal/b418/n6894/full/nature00879.html | journal = Nature | belume = 418 | issue = 6894 | pages = 145–51 | year = 2002 | pmid = 12110880 | doi = 10.1038/nature00879 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719184926/http://www.nature/ |date=2013-07-19 }} {{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130719184926/http://www.nature/ |archivedate=2013-07-19 |title=Archive copy |url=http://www.nature/ |accessdate=2023-10-18}}</ref>
[[Fexeiro:Map-of-human-migrations.jpg|thumb|dreita|250px|Mapa de las purmeiras migraçones houmanas, d'acuordo cun análezes efetuadas al [[DNA mitocondrial]] (ounidades: [[milénio]]s até al persente).<br />La perspetiba deste [[planisfério]] centra-se ne l [[pólo norte]], para facelitar la cumprenson de las rotas de las migraçones.]]
La [[eiboluçon houmana]] ye caratelizada por ua série d'amportantes altaraçones morfológicas, de zambolbimiento, fesiológico i cumportamental, que tubírun lugar zde que la separaçon antre l radadeiro ancestral quemun d'houmanos i [[chimpanzé]]s. La purmeira grande altaraçon morfológica fui l'eiboluçon dua forma d'adataçon de locomoçon [[arborícola]] ó semi-arborícola para ua forma de locomoçon [[bípede]],<ref>Bančata1 B., & Bančatobá, M. La. [http://www.springerlink .com/cuntent/h514455w35006b4n/ "Manjor features in the eibolution of early hominoid locomotion"]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Springer Netherlands, Belume 2, Number 6, December 1987. pp.517–537.</ref> cun todas las sues adataçones decorrientes, tales cumo un zinolho balgo, un índice antermembral baixo (piernas longas an relaçon als braços), i reduçon de la fuorça superior de l cuorpo.
Mais tarde, ls houmanos ancestrales zambolbírun un [[Cérebro houmano|cérebro]] mui maior - normalmente de 1.400 cn³ an seres houmanos modernos, mais de dues bezes l tamanho de l cérebro dun chimpanzé ó [[gorila]]. L padron de crecimiento pós-natal de l cérebro houmano difire de l d'outros primatas ([[heiterocronia]]) i permite longos períodos de daprendizaige social i [[aquesiçon de la lenguaige]] ne ls seres houmanos jubenis. [[Antropologie física|Antropólogos físicos]] argumentan que las defrenças antre la strutura de ls cérebros houmanos i ls de ls outros macacos son inda mais seneficatibas de l que las defrenças de tamanho.
Outras mudanças morfológicas seneficantes fúrun: l'eiboluçon dun poder d'aderéncia i percison;<ref>Brues, Alice M. & Snow, Clyde C. "Physical Anthropology". ''Biennial Rebiew of Anthropology'', Bol. 4, 1965. pp. 1–39.</ref> un [[Mastigaçon|sistema mastigatório]] reduzido; la reduçon de l [[caneiro]]; i la çcida de la [[laringe]] i de l [[uosso hióide]], tornando la fala possible. Ua amportante mudança fesiológica an houmanos fui l'eiboluçon de l stro oculto, ó obulaçon oculta, l que puode tener coincidido cula eiboluçon d'amportantes mudanças cumportamentales, tales cumo la ligaçon an casales. Outra mudança seneficatiba de cumportamiento fui l zambolbimiento de la [[cultura material]], cun oubjetos feitos pul home cada beç mais quemuns i dibersificados al longo de l tiempo. La relaçon antre todas estas mudanças ye inda tema de debate.<ref>Boyd, Robert & Silk, Joan B. (2003). ''How Houmanes Eibolbed''. New York: Norton & Cumpany. ISBN 0-393-97854-0.</ref><ref>Dobzhansky, Theodosius (1963). ''Anthropology and the natural sciences-The porblen of houman eibolution'', ''Current Anthropology '4'' (2): 138–148.</ref>
Las fuorças de la [[seleçon natural]] cuntinan a ouperar an populaçones houmanas, cula eibidéncia de que detreminadas regiones de l [[genoma]] eisibiran [[seleçon direcional]] ne ls radadeiros 15 000 anhos.<ref>{{cite news | url = http://www.nytimes .com/2006/03/07/science/07ebolbe.html|acess_date=2008-07-02 | title = Still Eibolbing, Houman Genes Tell New Story | last =Wade | first = N | date = 2006-03-07 | acessdate = 2008-07-10 | publisher = [[The New York Eiquipas]] }}</ref>
=== Paleolítico ===
{{Artigos percipales|[[Heipótese de l'ourige única]], [[Homo sapienes arcaico]], i [[Paleolítico Superior]]}}
[[Fexeiro:Benus of Dolni Bestonice.png|thumb|squierda|120px|La [[Arte pré-stórica|spresson artística]] surgiu ne l [[Paleolítico Superior]]: La statueta de la [[Bénus de Dolní Běstonice]] ye ua de las purmeiras repersentaçones coincidas de l [[cuorpo houmano]], datando d'aprossimadamente 29 000-25 000 anhos [[Ap (arqueologie)|AP]].]]
Anatomicamente l'home moderno eiboluiu de l [[Homo sapienes arcaico]] na [[África]] durante l [[Paleolítico Médio]], hai cerca de 200 000 anhos. Até l'ampeço de l [[Paleolítico Superior]], hai cerca de 50 000 [[Ap (arqueologie)|AP]], l cumportamiento moderno, qu'anclui la [[lenguaige]], la [[música]] i outras spressones culturales ounibersales, yá tenien se zambolbido.
L'amplo studo subre la dibersidade genética Africana xefiado pul Dr. Sarah Tishkoff ancuontrou ne l [[Khoisan|pobo San]] la maior spresson de dibersidade genética antre las 113 populaçones çtintas de l'amostra, tornando-los un de 14 "grupos ancestrales de la populaçon". La pesquisa tamien localizou l'ourige de las migraçones houmanas modernas ne l sudeste de la [[África oucidental]], acerca de la borda costeira de la [[Namíbia]] i de [[Angola]].<ref name="news.bbc.co.uk"/>
Stima-se que la [[Heipótese de l'ourige única|migraçon para fura de la África]] acunteciu hai cerca de 70 000 anhos [[Ap (arqueologie)|AP]]. Ls seres houmanos modernos, mais tarde çtribuídos por todos ls [[cuntinente]]s, sustituindo ls [[hominídeo]]s anteriores: eilhes habitórun la [[Eurásia]] i la [[Oceania]] hai 40 000 AP i las Américas hai pul menos 14 500 anhos AP.<ref>Wolman, David (2008). [http://news.nationalgeographic .com/news/2008/04/080403-first-amaricanes.html "Fossil Feces Is Earliest Eibidence of N. America Houmanes"]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''National Geographic''</ref> Eilhes acabórun cul ''[[Homo neanderthalensis]]'' i cun outras speces çcendentes de l ''[[Homo eretus]]'' (qu'habitában la Eurásia hai 2 milhones d'anhos), atrabeç de l sou maior sucesso na [[reproduçon]] i na cumpetiçon por [[Recursos naturales|recursos]].<ref>{{Citar web |url=http://www.guardian.co.uk/science/2009/may/17/neanderthals-cannibalisn-anthropological-sciences-journal |títalo=How Neanderthals met la grisly fate: deboured by houmanes. ''The Ouserber.'' May 17, 2009. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Eibidéncias acumuladas de la [[arqueogenética]] zde la [[década de 1990]], dórun fuorte apoio al "[[Heipótese de l'ourige única]]", i ten marginalizado l'heipótese de cumpetiçon multirregional, que propunha que ls houmanos modernos eiboluíran, pul menos an parte, d'andependientes de populaçones de [[hominídeo]]s.<ref>{{cite journal |outhor=Swaran B, Harpending H, Rogers AR |title=Genomics refutes an sclusibely African ourigin of houmanes |journal=J. Hun. Eibol. |belume=49 |issue=1 |pages=1–18 |year=2005 |month=júlio |pmid=15878780 |doi=10.1016/j.jhebol.2005.02.006 |url=}}</ref>
Ls [[geneticista]]s Lynn Jorde i Heinry Harpending, de la [[Ounibersidade de Utah]], proponen que la bariaçon ne l DNA houmano ye minuta quando cumparada cula d'outras speces. Eilhes tamien proponen que durante l [[Pleistoceno Superior]], la populaçon houmana fui reduzida a un [[Eifeito de gargalo|pequeinho númaro de pares reprodutores]] - nun maior de 10 000 i, possiblemente, nun menor de 1 000 - resultando nun [[pol genético]] residual mui pequeinho. Bárias rezones para esse gargalo heipotético ténen sido postuladas, sendo ua deilhas la [[teorie de la catástrofe de Toba]].<ref>{{Citar web |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/1999/superbolcanoes_scrit.shtml |títalo=Superbolcanoes, [[BBC2]], 3 February 2000 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
=== Trasiçon pa la ceblizaçon ===
{{Artigos percipales|[[Reboluçon Neolítica]] i [[Stória de l mundo]]}}
Hai 10 000 [[anho]]s, la maiorie de ls seres houmanos bebian cumo [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], an pequeinhos grupos [[nómade]]s. L'adbento de la [[agricultura]] lebou la [[Reboluçon Neolítica]], quando l'acesso la grande cantidade de [[alimiento]]s lebou a la formaçon d'assentamientos houmanos permanentes, la [[domesticaçon]] de ls animales i l'outelizaçon de [[Eidade de l cobre|strumientos metálicos]]. L'agricultura ancentibou l [[comércio]] i la coperaçon, resultando an sociadades cumplexas. Debido a l'amportança desta época pa l surgimiento de las ceblizaçones houmanas, essa era quedou coincida cumo "Era de ls Houmanos".
[[Fexeiro:Farmer plowing.jpg|thumb|250px|dreita|L surgimiento de la [[agricultura]] i la [[domesticaçon]] d'animales resultou an assentamientos houmanos stabais.]]
Hai cerca de 6.000 anhos, ls purmeiros proto-stados zambolbírun-se na [[Mesopotámia]], ne l [[Zerto de l Saara|Saara]]/[[Nilo]] i ne l [[Ceblizaçon de l Bal de l Ando|Bal de l Ando]]. [[Fuorça melitar|Fuorças melitares]] fúrun formadas pa la proteçon de las sociadades i [[burocracie]]s gobernamentales fúrun criadas para facelitar la [[admenistraçon]] de ls stados. Ls stados colaborórun i cuncorrírun antre si an busca de recursos i, an alguns causos, trabórun [[guerra]]s. Antre 2.000 i 3.000 anhos atrás, alguns stados, cumo la [[Pérsia]], la [[Índia]], la [[China]], l [[Ampério Romano]] i la [[Grécia antiga|Grécia]], zambolbírun-se i spandiran sous domínios atrabeç de la [[cunquista]] d'outros [[pobo]]s. [[Religion]]es anfluentes, cumo l [[judaísmo]], ouriginairo de l [[Ouriente Médio]], i l [[hinduísmo]], ua tradiçon relegiosa que se ouriginou ne l [[Sul de la Ásia]], tamien oumentórun d'amportança neste momiento.
Ne l final de la [[Eidade Média]] ocorre l surgimiento de [[eideia]]s i [[tecnologie]]s rebolucionárias. Na China, ua abançada i [[Cidade|ourbanizada]] sociadade promobiu inobaçones tecnológicas, cumo la [[ampresson]]. Durante la "Era de Ouro de l Eislamismo" ocorrírun grandes abanços científicos ne ls ampérios [[Eislana|muçulmanos]]. Na [[Ouropa]], la redescobierta de las daprendizaiges i ambençones de la [[Antiguidade Clássica|Era clássica]], cumo la [[amprensa]], lebou al [[Renacimiento]] ne l [[seclo XIV]]. Ne ls 500 anhos seguintes, la [[Era de ls Çcubrimientos|sploraçon]] i l [[colonialismo]] deixórun las [[Américas]], la [[Ásia]] i la [[África]] sob l domínio ouropeu, liebando a a posteriores luitas por andependéncia. La [[Reboluçon Científica]] ne l [[seclo XVII]] i la [[Reboluçon Andustrial]] ne ls seclos [[Seclo XVIII|XBIII]] i [[Seclo XIX|XIX]] promobírun amportantes inobaçones ne l setor de ls [[trasportes]] ([[trasporte ferrobiairo]] i l [[outomoble]]), ne l zambolbimiento einergético ([[carbon]] i la [[eiletricidade]]) i abanços nas formas de [[gobierno]] ([[democracie repersentatiba]] i l [[quemunismo]]).
Cul adbento de la [[Era de la Anformaçon]], ne l final de l [[seclo XX]], ls houmanos modernos passórun a bibir nun mundo que se torna cada beç mais [[Globalizaçon|globalizado]] i anterligado. An [[2008]], cerca de 1,4 bilhones de seres houmanos stában ligados uns als outros atrabeç de la [[Anterneta]],<ref>{{Citar web|url=http://www.anternetaworldstats .com/stats.htn|títalo=www.anternetaworldstats .com/stats.htn<!-- INSERT TITLE -->|acessodata=2008-08-08}}</ref> i 3,3 bilhones pul [[telemoble]].<ref>{{Citar web|url=http://ambesting.reuters.co.uk/news/articleinbesting.aspx?type=medie&storyID=nL29172095|títalo=www.ambesting.reuters.co.uk/news/articleinbesting.aspx?type=medie&storyID=nL29172095<!-- INSERT TITLE -->|acessodata=2008-08-08}}</ref>
Ambora l'anterligaçon antre ls seres houmanos tenga stimulado l crecimiento de las [[ciéncia]]s, de las [[arte]]s i de la [[tecnologie]], ocorrírun tamien cunfrontos [[cultura]]is, l zambolbimiento i l'outelizaçon de [[armas de çtruiçon an massa]] i l'oumiento de la [[poluiçon]] i de la çtruiçon ambiental, que para alhá d'afetáren la própia sociadade houmana, afetórun todas las outras formas bida ne l planeta.
== Habitat i populaçon ==
{{Artigos percipales|[[Demografie]] i [[Populaçon mundial]]}}
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|250px|squierda|Ls seres houmanos muitas bezes biben an [[família]] criando cumplexas [[Strutura social|struturas sociales]] i abrigos artificiales.]]
Ls purmeiros assentamientos houmanos éran dependentes de la prossimidade de [[auga]] i, dependendo de l [[stilo de bida]] daquele grupo, outros recursos naturales, tales cumo tierras arables, pa la prática de la [[agricultura]] i criaçon de [[Ganado|animales heirbíboros]], i persença de populaçones d'animales salbaiges pa la [[caça]]. Inda assi, grácias la grande capacidade de ls seres houmanos d'altarar l sou própio ''[[habitat]]'' atrabeç de métodos cumo la [[eirrigaçon]], l [[planeijamiento ourbano]], la [[custruçon]] d'abrigos, l [[trasporte]]s de suprimientos i pessonas, la [[fabricaçon]] de [[mercadoria]]s, l'agricultura i la [[pecuária]], la prossimidade d'assentamientos houmanos a fuontes de recursos naturales tornou-se znecessária i, an muitos lugares, esse fator yá nun ye ua fuorça motriç ne l crecimiento ó declínio dua populaçon. La maneira pula qual un ''habitat'' ye altarado muitas bezes ye fator detreminante na eiboluçon demográfica houmana.
La [[tecnologie]] permitiu al home colonizar todos ls [[cuntinente]]s i adatar-se la praticamente todos ls [[clima]]s. Nas radadeiras [[década]]s, ls seres houmanos ténen splorado la [[Antártida]], las perfundezas de ls [[ouceano]]s i l [[spácio sterior]], ambora a longo prazo la colonizaçon desses ambientes inda seia ambiable. Cun ua populaçon de mais de seis bilhones d'andibíduos, ls seres houmanos stan antre ls mais numerosos grandes mamíferos de l planeta. La maiorie de ls seres houmanos (61%) bibe na [[Ásia]]. L restante bibe nas [[Américas]] (14%), na [[África]] (14%), na [[Ouropa]] (11%) i na [[Oceania]] (0,5%).
L'habitaçon houmana an sistemas ecológicos cerrados i an ambientes hostis, cumo la Antártida i l spácio sterior, ye cara, normalmente lemitada ne l que diç respeito al tiempo i restrita l'abanços i spediçones científicas, melitares i andustriales. La bida ne l spácio ten sido mui sporádica, cun nun mais de l que treze pessonas bibendo ne l spácio por beç. Antre [[1969]] i [[1972]], dues pessonas de cada beç stubírun na [[Luna]]. Zde la [[Corrida spacial#Cunquista de la Luna|cunquista de la Luna]], nanhun outro cuorpo celhestre fui bejitado por seres houmanos, ambora tenga habido ua cuntínua persença houmana ne l spácio zde l lançamiento de la purmeira tripulaçon a habitar la [[Staçon Espacial Anternacional]], an [[31 d'outubre]] de [[2000]]. Inda assi, outros cuorpos celhestres fúrun bejitados por oubjetos criados pul ser houmano.
[[Fexeiro:Earth's City Lights by DMSP, 1994-1995 (medium).png|thumb|350px|dreita|An [[2004]] 39,7% de ls seres houmanos bebian an [[Zona ourbana|aglomeraçones ourbanas]] chamadas [[cidade]]s. Na [[retrato]], ua eimaige de satélite de la [[Tierra]] a la nuite, mostrando todos ls puntos luminosos formados pulas cidades.]]
Zde [[1800]], la [[Populaçon mundial|populaçon houmana]] oumentou dun bilhon la mais de seis bilhones d'andibíduos.<ref>Whitehouse, David. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stn "World's population reaches six billion"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. VBC News, August 05, 1999. Retriebed on February 05, 2008.</ref> An [[2004]], cerca de 2,5 bilhones de l total de 6,3 bilhones de pessonas (39,7%) residian an [[Cidade|árias ourbanas]], i stima-se qu'esse percentual cuntine a oumentar durante l [[seclo XXI]]. An [[Febreiro]] de [[2008]], la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] stimou que metade de la populaçon mundial bibirie an zonas ourbanas até al final daquele anho.<ref>{{Citar web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stn |títalo=Half of houmanity set to go ourban, VBC News |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Eesisten muitos porblemas pa ls seres houmanos que biben an [[cidade]]s cumo la [[poluiçon]] i la [[criminalidade]],<ref>{{Citar web |url=http://www.ojp.usdoj.gob/bjs/abstrat/usrb98.htn |títalo=Ourban, Suburban, and Rural Bitimization, 1993–98 U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics,. Acessed 29 Ot 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> specialmente ne ls centros i [[bairro de lata]]s de cada cidade. Antre ls benefícios de la bida ourbana ancluen l'oumiento de la [[alfabetizaçon]], acesso a la global al [[coincimiento houmano]] i diminuiçon de la suscetibelidade pa l zambolbimiento de la [[Fame (crise houmanitária)|fame]].
Ls seres houmanos tubírun un eifeito dramático subre l'ambiente. L'atebidade houmana ten cuntribuído pa la stinçon d'einúmaras speces de seres bibos. Cumo atualmente ls seres houmanos raramente son predados, eilhes ténen sido çcritos cumo [[superpredador]]s.<ref>''[[Scientific Amarican]]'' (1998). [http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html Eibolution and General Antelligence: Thre hypotheses on the eibolution of general antelligence].</ref> Atualmente, atrabeç de la [[ourbanizaçon]] i de la [[poluiçon]], ls houmanos son ls percipales respunsables pulas altaraçones climáticas globales.<ref>{{Citar web|url=http://www.grida.ne l/climate/ipc_tar/wg1/007.htn|títalo=www.grida.ne l/climate/ipc_tar/wg1/007.htn<!-- INSERT TITLE -->|acessodata=2007-05-30}}</ref> La spece houmana ye tenida cumo la percipal causadora de la [[stinçon an massa de l Holoceno]], ua [[stinçon an massa]], que, se cuntinar al ritmo atual, poderá acabar cun metade de todas las speces al longo de l próssimo seclo.<ref>[[Amarican Association fur the Adbancement of Science]]. [http://atlas.aaas.org/andex.php?sub=foreword Foreword]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''AAAS Atlas of Population & Ambironment''.</ref><ref>[[I. L. Wilson|Wilson, I.L.]] (2002). ''in The Feture of Life''.</ref>
== Biologie ==
{{Artigo percipal|[[Biologie houmana]]}}
=== Anatomie i Fesiologie ===
{{Artigos percipales|[[Cuorpo houmano]], [[Anatomie houmana]] i [[Genética houmana]]}}
[[Fexeiro:Anterior view of human female and male, with labels.jpg|thumb|squierda|250px|Caratelísticas anatómicas básicas de seres houmanos de l sexo masculino i femenino (legendas an [[Léngua anglesa|anglés]]).]]
Ls tipos de [[cuorpo houmano]] barian sustancialmente. Ambora l tamanho de l cuorpo seia largamente detreminado puls [[gene]]s, ye tamien seneficatibamente anfluenciado por fatores ambientales, cumo [[dieta]] i [[eisercício físico|eisercício]]. La [[Statura|altura]] média dun ser houmano adulto ye de cerca de 1,5 a 1,8 [[metro]] de [[altura (medida)|altura]], ambora barie cunsidrabelmente de lugar para lugar.<ref>{{cite journal | outhor = de Ber H | title = Ouserbationes on the story of Dutch physical stature fron the late-Middle Ages to the persent | journal = Eiquen Hun Biol | belume = 2 | issue = 1 | pages = 45–55 | year = 2004 | pmid = 15463992 | doi = 10.1016/j.ehb.2003.11.001}}</ref><ref>"Pygmy." Britannica Cuncise Ancyclopedie. Ancyclopædie Britannica, Anc., 2006. Answers .com Acessed 30 Ot. 2006. http://www.answers{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/topic/pygmy</ref> La massa média dun home adulto ye barie antre 76–83 kg i 54–64 kg para mulhieres adultas.<ref>{{Citar web |url=http://www.articleworld.org/andex.php/Houman_weight |títalo=Houman weight - ArticleWorld |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L [[peso]] tamien puode bariar muito ([[oubesidade]], por eisemplo). Defrentemente de la maiorie de ls outros [[primata]]s, ls seres houmanos son totalmente capazes de rializar la [[Bipedismo|locomoçon bípede]], deixando ls braços çponibles para manipular oubjetos usando las [[mano]]s, auxeliados percipalmente por [[polegar]]s oupositores.
Ambora ls seres houmanos aparenten tener menos [[pélo]]s an cumparaçon cun outros primatas, cul crecimiento notable de pélos ocorrendo percipalmente ne l topo de la [[cabeça]], [[axila]]s i region pubiana, l'home médio ten mais [[Foliclo piloso|foliclos pilosos]] an sou cuorpo de l qu'un [[chimpanzé]] médio. La percipal defrença ye que ls pélos houmanos son mais cúrtios, mais finos i cun menos pigmentaçon de l que ls pélos de l chimpanzé médio, tornando-los mais defícel de séren bistos.<ref>''Why Houmanes and Their Fur Parted Way'' by Nicholas Wade, ''New York Eiquipas'', August 19, 2003.</ref>
La [[Quelor de la piel houmana|tonalidade de la piel houmana]] i de l [[Quelor de ls pelos|pelo]] ye detreminada pula persença de [[pigmiento]]s chamados [[melanina]]s. Las tonalidades de piel houmana puode bariar de l marron mui scuro até l rosa mui pálido. A quelor de l pelo houmano barie de l [[branco]], al [[Pelo castanho|marron]], al [[Rutelismo|burmeilho]], al [[Louro|amarielho]] i al [[Pelo negro|negro]], a tonalidade mais quemun.<ref>{{cite journal | outhor=Rogers, Alan R., Eiltis, David & Woding, Stephen | year=2004 | title=Genetic bariation at the MC1R locus and the eiquipa since loss of houman body hair | journal=Current Anthropology | belume=45 | issue=1 | pages=105–108 | doi=10.1086/381006}}</ref> Esso depende de la cantidade de [[melanina]] (un pigmiento eficaç ne l bloqueio de l [[Luç solar|sol]]) na [[piel]] i ne l [[pelo]], culas cuncentraçones de melanina diminuindo ne l pelo cul oumiento de l'eidade, liebando al cinza ó, até mesmo, als pelos brancos. La maiorie de ls pesquisadores acradita que l scurecimiento de la piel fui ua adataçon [[Eiboluçon|eibolutiba]] cumo ua forma de proteçon contra la [[radiaçon solar]] [[ultrabioleta]]. Inda assi, mais recentemente, ten sido alegado que las quelores de piel, son ua adataçon de l'eiquilíbrio de [[ácido fólico]], que ye çtruído pula radiaçon ultrabioleta, i de [[bitamina D]], que requer luç solar para se formar.<ref>Jablonski, N.G. & Chaplin, G. (2000). [http://www.bgsu.edu/departments/chen/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf ''The eibolution of houman skin coloration'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (pdf), 'Journal of Houman Eibolution 39: 57–106.</ref> La pigmentaçon de la piel de l'home cuntemporáneo stá geograficamente stratificada i an giral, se correlaciona cul nible de radiaçon ultrabioleta. La piel houmana tamien ten la capacidade de scurecer ([[bronzeamiento solar|bronzeamiento]]) an repuosta a la sposiçon a la radiaçon ultrabioleta.<ref>{{cite journal |outhor=Harding RM, Heialy I, Ray AJ, ''eit al.'' |title=Eibidence fur bariable seletibe pressures at MC1R |journal=An. J. Hun. Genet. |belume=66 |issue=4 |pages=1351–61 |year=2000 |month=abril |pmid=10733465 |pmc=1288200 |doi=10.1086/302863 |url=}}</ref><ref>Robin, Ashley (1991). ''Biological Perspetibes on Houman Pigmentation''. Cambridge: Cambridge University Press.</ref> Ls seres houmanos tenden a ser fesicamente mais fracos de l qu'outros primatas de tamanhos semelhantes, culs moços, cundicionado ls seres houmanos de l sexo masculino la tenéren se mostrado ancapazes de cumbinar cula fuorça de [[ourangotango]]s fémeas, que son pul menos trés bezes mais fuortes.<ref name="Schwartç">{{cite book | outhor = Schwartç, Jeffrey |url = | title = The Red Ape: Ourangutanes and Houman Ourigines | year = 1987 | pages = 286 | isbn = 0813340640 | publisher = Westbiew Press | location = Cambridge, MA}}</ref>
{| class="wikitable" style="float:right; text-align:right; font-size:85%; margin:1en;"
|-
|colspan=3| <div class="center">'''Custituintes de l cuorpo houmano'''<br /> <span style="font-size:x-small;">Nua pessona que pesa 60 kg</span></div>
|-
! Custituinte !! Peso<ref name=Burton/> !! Porcentaige de átomos<ref name=Burton>{{Citar web |url=http://books.gogle .com/books?id=zbbB4M0-YdEC&printsec=fruntcober&source=gbs_nablinks_s |títalo=Page 3 in Chemical storylines. Outhor: George Burton. Eidition 2, eillustrated. Publisher: Heinemann, 2000. ISBN 0-435-63119-5, 9780435631192. Length: 312 pages |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
|-
| [[Oxigénio]] || 38,8 kg || 25,5%
|-
| [[Carbono]] || 10,9 kg || 9,5%
|-
| [[Hidrogénio]]|| 6,0 kg || 63,0%
|-
| [[Nitrogénio]] || 1,9 kg || 1,4%
|-
| Outros || 2,4 kg || 0,6%
|}
Ls seres houmanos ténen [[palato]]s proporcionalmente mais cúrtios i [[diente]]s mui menores de l que ls d'outros primatas i son ls únicos primatas culs [[Caneiro|caneiros]] mais cúrtios. Ténen carateristicamente dientes chenos, cun falhas de dientes perdidos giralmente fechando-se debrebe an spécimes moços i als poucos perden sous [[Siso|dientes de l siso]], tenendo alguas pessonas, cungenitamente, sue auséncia natural.<ref name="Rebolution">{{cite book | outhor = Collines, Çmond |url = | title = The Houman Rebolution: Fron Ape to Artist | year = 1976 | pages = 208 | id = }}</ref>
=== Fesiologie ===
{{Artigo percipal|[[Fesiologie houmana]]}}
La [[fesiologie houmana]] ye la [[ciéncia]] de las funçones macánicas, físicas i bioquímicas de ls seres houmanos, an buona salude, i de l que sous [[Uorgon (anatomie)#Uorgones de l cuorpo houmano por region|uorgones]] i [[célula]]s son cumpuostos. L percipal foco de la fesiologie ye al nible de ls uorgones i sistemas. La maiorie de ls aspetos de la fesiologie houmana stan antimamente homólogos correspondente als aspetos de la fesiologie de ls animales i la spurmentaçon animal ten proporcionado grande parte de la base de l coincimiento fesiológico. La [[anatomie]] i la [[fesiologie]] stan streitamente relacionadas culas árias de studo: anatomie, l'estudo de la forma i fesiologie, l studo de la funçon, stan antrinsecamente binculados i son studados an cunjunto cumo parte dun curriclo médico.
=== Genética ===
{{Artigo percipal|[[Genética houmana]]}}
Ls seres houmanos son ua spece [[Eukaryota|eucariótica]]. Cada [[célula diplóide]] ten dous cunjuntos de 23 [[cromossomo]]s, cada cunjunto recebido dun de ls pais. Hai 22 pares de [[outossomo]]s i un par de cromossomos sexuales. Pulas stimatibas atuales, ls seres houmanos ténen aprossimadamente 20.000-25.000 [[gene]]s.<ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/220409/p_086.shtml|títalo=Genética nun ye speilho|acessodata=2009-12-22}}</ref> Assi cumo outros [[mamífero]]s, ls houmanos ténen un [[sistema XY de detreminaçon de l sexo]], de modo que las [[fémea]]s ténen cromossomos sexuales XX i ls [[macho]]s ténen XY. L cromossomo X nun carrega muitos genes ne l cromossomo Y, l que senefica que las malinas [[Gene recessibo|recessibas]] associadas cun genes ligados al X, cumo la [[heimofelia]], afeta mais ls homes de l que las mulhieres.
=== Ciclo de bida ===
{{Artigos percipales|[[Relaçon sexual houmana]], [[Fecundaçon]], [[Grabideç houmana]] i [[Muorte#Muorte houmana|Muorte houmana]]}}
[[Fexeiro:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|thumb|dreita|[[Ambrion]] houmano de 10 [[Milímetro|mn]] na quinta sumana de [[gestaçon]].]]
L [[ciclo de bida]] houmano ye semelhante al d'outros [[mamífero]]s [[Placenta|placentairos]]. L [[zigoto]] debede-se drento de l [[útero]] de a mulhier para se tornar un [[ambrion]], que, al longo dun período de trinta i uito [[sumana]]s (9 meses) de [[gestaçon]] se torna un [[feto]] houmano. Passado este anterbalo de tiempo, l feto ye totalmente criado fura de l cuorpo de a mulhier i respira outonomamente cumo un bebé pula purmeira beç. Neste punto, la maiorie de las [[cultura]]s modernas reconhecen l bebé cumo ua pessona cun dreito a la plena proteçon de la [[lei]], ambora alguas jurisdiçones de defrentes nibles altáren esse padron, reconhecendo ls fetos houmanos anquanto eilhes inda stan ne l útero.
An cumparaçon cun outras speces, l [[parto]] houmano ye peligroso. Partos de duraçon de binte i quatro horas ó mais nun son ralos i muitas bezes lieban a la muorte de la [[mai]], de la [[nino]] ó d'ambos.<ref>Acording to the July 2, 2007 ''[[Newswek]]'' magazine, la woman dies in childbirth eibery minute, most ouften due to uncontrolled bleding and anfetion, with the world's porest women most bulnerable. The lifetime risk is 1 in 16 in [[África susariana|sub-Saharan Africa]], cumpared to 1 in 2,800 in debeloped countries.</ref> Esto ocorre porque, tanto pula circunferéncia de la [[cabeça]] fetal relatibamente grande (pa l'habitaçon de l [[cérebro]]) quanto pula [[cabidade pélbica]] relatibamente pequeinha de la mai (ua caratelística neçaira pa l sucesso de l [[Bípede|bipedalismo]], por meio de la [[seleçon natural]]).<ref>{{cite journal | outhor = LaBelle M | title = Natural seletion and debelopmental sexual bariation in the houman pelbis | journal = An J Phys Anthropol | belume = 98 | issue = 1 | pages = 59–72 | year = 1995 | pmid = 8579191 | doi = 10.1002/ajpa.1330980106}}</ref><ref>{{cite journal | outhor = Correia H, Balseiro S, De Arena M | title = Sexual dimorphisn in the houman pelbis: testing la new hypothesis | journal = Homo | belume = 56 | issue = 2 | pages = 153–60 | year = 2005 | pmid = 16130838 | doi = 10.1016/j.jchb.2005.05.003}}</ref> Las chances dun bun trabalho de [[parto]] oumentórun seneficatibamente durante l [[seclo XX]] ne ls [[paíç]]s mais ricos cul adbento de nuobas [[tecnologie]]s médicas. An cuntreste, la grabideç i l [[parto normal]] permanecen peligrosos nas regiones [[Paíç subdesenbolbido|subdesenbolbidas]] i [[Paíç an zambolbimiento|an zambolbimiento]] de l mundo, cun taxas de mortalidade materna aprossimadamente 100 bezes maiores de l que ne ls [[Paíç zambolbido|países zambolbidos]].<ref>{{cite journal | outhor = Rush D | title = Nutrition and maternal mortality in the debeloping world | journal = An J Clin Nutr | belume = 72 | issue = 1 Suppl | pages = 212 S–240 S | year = 2000 | pmid = 10871588}}</ref>
Ne ls países zambolbidos, ls ninos normalmente pesan de 3 a 4 [[kg]] i meden de 50 a 60 [[Centímetro|cn]] ne l nacimiento.<ref>{{Citar web|url=http://saude.hsw.uol .com.br/zambolbimiento-recen-nacido4.htn|títalo=HowStuffWorks - Padrones de crecimiento i dentiçon de l recén-nacido|acessodata=2009-12-20}}</ref> Inda assi, l baixo peso al nacer ye quemun ne ls [[Paíç an zambolbimiento|países an zambolbimiento]] i cuntribui pa ls altos nibles de [[mortalidade anfantil]] nestas regiones.<ref>{{cite journal | outhor = Khor G | title = Update on the prebalence of malnutrition among children in Asia | journal = Nepal Med Coll J | belume = 5 | issue = 2 | pages = 113–22 | year = 2003 | pmid = 15024783}}</ref> Andefesos al nacimiento, ls seres houmanos cuntinan a crecer durante alguns anhos, giralmente atingindo la maturidade sexual antre 12 i 15 anhos d'eidade. Mulhieres cuntinan a zambolber fesicamente até cerca de ls 18 anhos, l zambolbimiento masculino cuntina até ls 21 anhos. La bida houmana puode ser debedido an bárias fases: [[anfáncia]], [[adolescéncia]], bida adulta moço, [[eidade adulta]] i [[belheç]]. La duraçon destas fases, inda assi, ténen bariado an defrentes culturas i períodos. Cumparado cun outros primatas, ls cuorpos de ls seres houmanos zambolben-se straordinariamente rápido durante l'adolescéncia, quando l cuorpo crece 25% ne l tamanho. [[Chimpanzé]]s, por eisemplo, crecen solo 14%.<ref>Leakey, Richard; Lewin, Roger. Ourigines Reconsidered - In Search of What Makes Us Houman. Sherma V.B., 1992.</ref>
Eesisten defrenças seneficatibas an tenermos de sperança de bida al redror de l mundo. L [[mundo zambolbido]] ye giralmente ambelhecido, cun ua eidade média an torno de 40 anhos (la mais eilebada ye an [[Mónaco]] - 45,1 anhos). Ne l mundo an zambolbimiento ye l'eidade média queda antre 15 i 20 anhos. La [[sperança de bida]] al nacer an [[Hong Kong]] ye de 84,8 anhos pa a mulhier i 78,9 pa l'home, anquanto na [[Suazilándia]], percipalmente por causa de la [[SIDA]], ye 31,3 anhos para ambos ls [[sexo]]s.<ref>{{Citar web |url=http://hdr.undp.org/hdr2006/ |títalo=Houman Debelopment Report 2006," [[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]], pp. 363–366, Nobember 9, 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Anquanto un an cada cinco [[ouropeu]]s ten 60 anhos d'eidade ó mais, solo un an cada binte [[africa]]ne ls ten de 60 anhos d'eidade ó mais.<ref>{{Citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/ |títalo=The World Fatbook'', U.S. Central Antelligence Agency, retriebed April 2, 2005. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L númaro de centenairos (pessonas cun eidade de 100 anhos ó mais) ne l mundo fui stimado pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] an 210 000 andibíduos an [[2002]].<ref>{{Citar web |url=http://www.un.org/sa/socdeb/ageing/popageing.html |títalo=U.N. Statistics on Population Ageing, United Nationes press release, February 28, 2002, retriebed April 2, 2005 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Solo ua pessona, [[Jeanne Calment]], ye coincida por tener atingido l'eidade de 122 anhos; eidades mais eilebadas fúrun registradas, mas eilhas nun stan bien fundamentadas. Mundialmente, eisisten 81 homes cun 60 anhos ó mais para cada 100 mulhieres de la mesma [[faixa etária]], i antre ls mais bielhos, hai 53 homes para cada 100 mulhieres.
<gallery class=center>
Fexeiro:Bozo girl.jpg|Nina (antes de la [[puberdade]])
Fexeiro:Woman_redhead_natural_portrait_1.jpg|Mulhier an eidade reprodutiba
Fexeiro:HappyPensioneer.jpg|Mulhier idosa (depuis de la [[menopausa]])
</gallery>
<gallery class=center>
Fexeiro:Browneyedboy.jpg|Nino (antes de la puberdade)
Fexeiro:2nd team1.jpg|Home an eidade reprodutiba
Fexeiro:Sabaa Nissan Militiaman.jpg|Home idoso
</gallery>
Ls seres houmanos son ls únicos que spurmentan la menopausa an algua parte de la [[bida]]. Acradita-se que la menopausa surgiu debido a la "heipótese de l'abó", an qu'ocorre l'antresse de la mai an renunciar als riscos de muorte durante outros partos para, an troca, ambestir na biabelidade de ls filhos yá nacidos.<ref>{{cite book | last = Diamond | first = Jared | outhorlink = Jared_M._Diamond | title = Why is Sex Fun? The Eibolution of Houman Sexuality | publisher = Basic Books | date = 1997 | pages = 167–170 | isbn = 0-465-03127-7}}</ref>
Las questones filosóficas de quando ampeça la muorte son l tema dun longo debate. La cuncéncia de sue própia mortalidade causa medo na maiorie de ls seres houmanos, medo esse çtinto de la cuncéncia dua amenaça eimediata. Cerimónias de [[sepultamiento]] son caratelísticas de las sociadades houmanas, muitas bezes acumpanhada na fé de [[bida passado la muorte]].
=== Dieta ===
{{Artigos percipales|[[Dieta]] i [[Nutriçon]]}}
Por cientos de miles d'anhos l ''Homo sapienes'' ampregou (i alguas [[tribo]]s qu'inda dependen) un método de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]] cumo l sou percipal meio d'oubter alimientos, cumbinando i ambolbendo fuontes stacionárias d'alimientos (tales cumo [[fruita]]s, [[cereales]], [[tubérclo]]s i [[roque]]s, [[larba]]s de [[anseto]]s i [[moluscos]] aquáticos), cula [[caça]] d'animales salbaiges, que dében ser caçados i muortos, para séren cunsumidos. Acradita-se que ls seres houmanos ténen outelizado l [[fuogo]] para preparar i cozinar alimientos antes de comer zde l momiento de la sue dibergéncia de l ''[[Homo eretus]]''.
Ls seres houmanos son [[oníboro]]s, capazes de cunsumir tanto perdutos [[Begetal|begetales]] cumo perdutos [[Animal|animales]]. Culas defrentes fuontes d'alimientos çponibles nas regiones d'habitaçon i tamien cun defrentes normas culturales i relegiosas, grupos houmanos adotórun ua gama de dietas, percipalmente a partir de l puramente [[begetariano]] pa l [[carníboro]]. An alguns causos, restriçones alimentares an lieban a la deficiéncias que puoden acabar an [[malina]]s, mas, grupos stabais d'houmanos se adatórun als bários padrones dietéticos, atrabeç specializaçon genética i cumbençones culturales para outelizar fuontes alimentares nutricionalmente eiquelibradas.<ref>{{cite journal| journal=Journal of the Amarican Dietetic Association| year=2003| belume=103| issue=6| pages=748–765| title=Begetarian Diets| doi=10.1053/jada.2003.50142}}[http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/ada/hs.xsl/adbocacy_933_ENU_HTML.htn online copy abailable]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La dieta houmana ye proeminentemente refletida na cultura houmana i lebou al zambolbimiento de la [[ciéncia de ls alimientos]].
An giral, ls seres houmanos puoden subrebibir por dues a uito [[sumana]]s sin alimientos, an funçon de la [[gordura]] corporal armazenada. La subrebibéncia sin auga ye giralmente lemitada la trés ó quatro [[die]]s. La falta de quemido cuntina a ser un porblema grabe, cun cerca de 300 000 pessonas a morrendo de fame la cada anho.<ref>{{Citar web |url=http://www.who.ant/heialthinfo/bod/en/andex.html |títalo=Death and DALY stimates fur 2002 by cause fur WHO Member States World Heialth Organisation. Acessed 29 Ot 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> La znutriçon anfantil tamien ye quemun i cuntribui pa l númaro de muortos.<ref>{{cite journal | outhor = Murray C, Lopeç La | title = Global mortality, çabelity, and the cuntribution of risk fators: Global Burden of Çease Study | journal = Lancet | belume = 349 | issue = 9063 | pages = 1436–42 | year = 1997 | pmid = 9164317 | doi = 10.1016/S0140-6736(96)07495-8}}</ref> Inda assi la çtribuiçon alimentar global nun ye eiquelibrada, la [[oubesidade]] atinge alguas populaçones houmanas chegando la proporçones [[Eipidemia|eipidémicas]], liebando la cumplicaçones de salude i oumiento de la mortalidade an alguns [[Paíç zambolbido|países zambolbidos]] i [[Paíç an zambolbimiento|an zambolbimiento]]. L ''[[Centers fur Çease Cuntrol and Prebention]]'' (CDC) de ls [[Stados Ounidos]] andica que 32% de ls adultos amaricanos cun eidades superiores a 20 anhos son oubesos, anquanto 66,5% son oubesos ó cun subrepeso. L'oubesidade ye causada por cunsumir mais [[caloria]]s de l que ls gastos de l cuorpo, muitos atribuen l ganho de peso scessibo a ua cumbinaçon de scessos alimentares i eisercícios físicos ansuficientes.
Hai pul menos dieç mil anhos, ls houmanos zambolbírun la [[agricultura]],<ref>{{Link|en|2=http://www.archaeology.org/9707/newsbriefs/squash.html|3=Earliest agriculture in the Americas}}
* {{Link|en|2=http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/cuntent/full/2007/213/2 |3=Earliest cultibation of barley}}
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5038116.stn |3=Earliest cultibation of figs |4=- URLs retriebed February 19, 2007}}</ref> qu'altarou sustancialmente l tipo d'alimientos que las pessonas comian. Esto lebou a un oumiento de la [[populaçon]], l zambolbimiento de las [[cidade]]s, i an birtude de l'oumiento de la [[densidade populacional]], la maior propagaçon de [[malinas anfeciosas]]. Ls tipos d'alimientos cunsumidos, bien cumo la forma an que son preparados, ten bariado muito, atrabeç de l tiempo, localizaçon i de la cultura.
== Psicologie ==
{{Artigos percipales|[[Psicologie]], [[Cérebro houmano]] i [[Minte]]}}
[[Fexeiro:Skull and sagittal brain.sbg|thumb|squierda|Seçon dun [[cránio houmano]] mostrando l'anterior de l cérebro.]]
L [[cérebro houmano]] ye l centro de l [[sistema nerboso central]] i atua cumo l percipal centro de cuntrole pa l [[sistema nerboso periférico]]. L cérebro cuntrola atebidades outonómas ambolutárias, cumo la [[respiraçon]] i la [[digeston]], assi cumo atebidades cuncientes, cumo l [[pensamiento]], l [[pensar]] i la [[abstraçon]].<ref>{{Citar web |url=http://www.pbs.org/wnet/brain/3d/andex.html |títalo=3-D Brain Anatomy, ''The Secret Life of the Brain'', Public Broadcasting Serbice, retriebed April 3, 2005. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Estes porcessos cognitibos custituen la [[minte]], i, juntamente cun sues cunsequéncias cumportamentales, son studadas ne l campo de la [[psicologie]].
L cérebro houmano ye cunsidrado l mais "anteligente" i capaç [[cérebro]] de la natureza, superando l de qualquiera outra spece coincida. Anquanto muitos animales son capazes de criar [[strutura]]s outelizando [[ferramienta]]s simples, percipalmente atrabeç de l [[anstinto]] i de l [[mimetismo]], la tecnologie houmana ye mui mais cumplexa i stá custantemente eiboluindo i melhorando al longo de l tiempo. Mesmo las mais antigas struturas i ferramientas criadas puls houmanos son mui mais abançadas de l que qualquiera outra strutura ó ferramienta criada por qualquiera outro animal.<ref>[[Carl Sagan|Sagan, Carl]] (1978). ''[[The Dragones of Eden]]''. La Ballantine Book. ISBN 0-345-34629-7</ref>
Ambora las halbelidades cognitibas houmanas séian mui mais abançadas de l que las de qualquiera outra spece, la maiorie destas halbelidades puoden ser ouserbadas an sue forma primitiba ne l cumportamiento d'outros seres bibos. La [[antropologie]] moderna sustenta la proposiçon de [[Charles Darwin|Darwin]] de que ''"la defrença antre a minte dun home i la d'animales eiboluídos, grande cumo ye, ye cierta mente ua defrença de grau i nun de tipo"''.<ref name="AnthropologyTodayApr07">Jonathan Benthall [http://www.blackwell-synergy .com/doi/abs/10.1111/j.1467-8322.2007.00494.x ''Animal liberation and rights'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Anthropology Today]] 23/2 (April 2007):1</ref>
=== Cuncéncia i pensamiento ===
{{Artigos percipales|[[Cuncéncia]] i [[Cogniçon]]}}
Ls seres houmanos son solo ua de ls nuobe speces que passan ne l [[teste de l speilho]] — que tiesta se un animal reconhece sue [[reflexon (física)|reflexon]] cumo ua eimaige de si mesmo — juntamente cun todos ls [[Homenidae|grandes macacos]] ([[gorila]]s, [[chimpanzé]]s, [[ourangotango]]s, [[bonobo]]s), [[golfino]]s, [[Alifante asiático|alifantes asiáticos]], [[Pega-rabuda]]s i [[Orca]]s.<ref>Robert W. Allan splores la few of these spurments on s webpage: http://ww2.lafayette.edu/~allanr/mirror.html</ref> La maiorie de las ninos houmanas passan ne l teste de l speilho cun 18 meses d'eidade.<ref>{{Citar web |url=http://www.uln.edu/~palmer/CunsciousnessandtheSymbolicUniberse.htn |títalo=Cunsciousness and the Symbolic Ouniberse, by Dr. Jack Palmer, retriebed March 17, 2006. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Inda assi, l'outelidade deste teste cumo un berdadeiro teste de cuncéncia ten sido cuntestada, i esta puode ser ua queston de grau, an beç dua debison nítida. Macacos fúrun treinados para aplicar las regras de resumo an tarefas.<ref>{{Citar web |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2001/abstrat-0718.html |títalo=Researchers home in on how brain handles abstrat thought - retriebed July 29, 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
L cérebro houmano percebe l mundo sterno atrabeç de ls [[sentido]]s i cada andibíduo houmano ye mui anfluenciado pulas sues spriéncias, liebando la bisones [[Subjetebidade|subjetibas]] de la [[eisisténcia]] i de la passaige de l [[tiempo]]. Ls seres houmanos possuen la [[cuncéncia]], la [[outo-cuncéncia]] i ua [[minte]], que corresponden aprossimadamente als porcessos mentales de [[pensamiento]]. Estes son ditos de tenr culidades tales cumo a outo-cuncéncia, [[sensibelidade]], [[sapiéncia]] i la capacidade de perceber la relaçon antre si i l [[meio ambiente]]. La medida cumo a minte custrói ó spriéncia l mundo sterior ye un assunto de debate, assi cumo las defeniçones i balidade de muitos de ls tenermos ousados arriba. L [[filósofo]] de la [[ciéncia cognitiba]] [[Daniel Dennett]], por eisemplo, argumenta que nun eisiste tal cousa cumo un centro narratibo chamado de "minte", mas qu'an beç desso, ye simplesmente un cunjunto d'antradas i salidas sensoriales: defrentes tipos de '"[[software]]s"' paralelos an eisecuçon.<ref>Dennett, Daniel (1991). ''Cunsciousness Splained''. Little Brown & Co, 1991, ISBN 0-316-18065-3.</ref> L [[psicólogo]] [[B. F. Skinner]] argumenta que a minte ye ua fiçon de motibos que zbia l'atençon de las causas ambientales de l cumportamiento<ref>Skinner, B.F. About Behabiorisn 1974, page 74–75</ref> i l que son quemumente bistos cumo porcessos mentales puoden ser melhor cuncebidos cumo formas de cumportamiento berbal ancoberto.<ref>Skinner, B.F. ''About Behabiorisn'', Chater 7: Thinking</ref><ref>La thesis against which [[Noan Chomsky]] adbanced la cunsidrable polemic.</ref>
L studo houmano qu'ouserba mais ls aspetos físicos de a minte i de l cérebro i por stenson de l [[sistema nerboso]], entra ne l campo de la [[neurologie]], ls aspetos mais cumportamentales entran ne l campo de la [[psicologie]], i ua ária a las bezes bagamente defenida antre ne l campo de la [[psiquiatria]], que trata [[Malina mental|malinas mentales]] i çtúrbios cumportamentales. La psicologie nun se refire necessariamente al cérebro ó al sistema nerboso i puode ser enquadrada ne l praino puramente [[Fenomenologie (psicologie)|fenomenológico]] ó teories de processamiento d'anformaçones de a minte. Cada beç mais, inda assi, un antendimiento de las funçones cerebrales stá sendo ancluído na teorie psicológica i prática, specialmente an árias cumo la [[anteligéncia artificial]], [[neuropsicologie]] i [[neurociéncia cognitiba]].
La natureza de l pensamiento ye fundamental pa la psicologie i árias afines. La [[Psicologie Cognitiba]] ye l studo de la [[cogniçon]], l cumportamiento de ls [[Funçon mental|porcessos mentales]] subjacentes. El usa l processamiento d'anformaçon cumo un quadro pa la cumprenson de a minte. Percepçon, daprendizaige, resoluçon de porblemas, mimória, atençon, lenguaige i emoçon son todas árias bien studadas tamien. La psicologie cognitiba ye associada cun ua [[scuola de pensamiento]] coincida cumo [[cognitebismo]], cujos adetos defenden un modelo de processamiento d'anformaçon de la funçon mental, anformado pul [[positebismo]] i pula [[psicologie spurmental]]. Técnicas i modelos de la psicologie cognitiba son amplamente aplicados i forman la base de las teories psicológicas an muitas árias de pesquisa i psicologie aplicada. An grande parte cun foco ne l zambolbimiento de a minte houmana atrabeç de la sperança de bida, la [[psicologie de l zambolbimiento]] percura cumprender cumo las pessonas chegan a perceber, antender i agir ne l mundo i cumo estes porcessos mudan cula eidade. Esto puode ancidir ne l zambolbimiento anteletual, cognitibo, neural, social ó moral.
Alguns filósofos debeden la cuncéncia an cuncéncia fenomenal, que ye la própia spriéncia, i cuncéncia d'acesso, que ye la trasformaçon de las cousas an spriéncia.<ref name="Bl">Ned Block: ''On la Cunfusion about la Funtion of Cunsciousness" in: ''The Behabioral and Brain Sciences'', 1995.</ref> La cuncéncia fenomenal ye l stado de ser cunciente, cumo quando dízen: ''"Stou cunciente"''. La cuncéncia d'acesso ye la cuncéncia d'algo an relaçon a cunceitos abstratos, cumo quando alguien diç: ''"You stou cunciente destas palabras."'' Bárias formas d'acesso a la cuncéncia ancluien la sensibelizaçon, outo-percepçon, cuncéncia, [[fluxo de cuncéncia]], la [[Fenomenologie|fenomenologie de Husserl]] i la [[antencionalidade]]. L cunceito de cuncéncia fenomenal, na stória moderna, segundo alguns, stá antimamente relacionado cul cunceito de [[qualia]]. La [[psicologie social]] une la [[sociologie]] cula [[psicologie]], an sou studo quemun de la natureza i las causas de l'anteraçon social houmana, cun énfase an cumo las pessonas pensan an relaçon uns als outros i cumo eilhas se relacionan antre si. L cumportamiento i ls porcessos mentales, tanto houmanos cumo nó-houmanos, puoden ser çcritos atrabeç de [[Anteligéncia animal|cogniçon animal]], [[etologie]], [[psicologie eibolucionista]] i de la [[Psicologie cumparada|psicologie cumparatiba]]. La [[ecologie houmana]] ye ua [[Aneixo:Lista de deciplinas académicas|deciplina académica]] qu'ambestiga cumo ls seres houmanos i las [[sociadade]]s houmanas anteraige cul ambiente natural i l sou ambiente social houmano.
=== Motibaçon i emoçon ===
{{Artigos percipales|[[Motibaçon]] i [[Emoçon]]}}
La [[motibaçon]] ye la fuorça motriç por trás de l [[zeio]] de todas las açones deliberadas de ls seres houmanos. La motibaçon ye baseada an emoçones, specificamente, na busca de [[sastifaçon]] (spriéncias emocionales positibas), i a la prebençon de [[cunflito]]s. Positibo i negatibo son defenidos pul stado andebidual de l cérebro, que puode ser anfluenciado por [[Norma social|normas sociales]]: ua pessona puode ser liebada la [[Outomutilaçon|outo-agresson]] ó [[bioléncia]], porque sou cérebro stá cundicionado a criar ua repuosta positiba a essas açones. La motibaçon ye amportante porque stá ambolbida ne l zampenho de todas las repuostas daprendidas. Drento de la psicologie, la [[prebençon de cunflitos]] i la [[libido]] son bistas cumo motibadores primairos. Drento de la [[eiquenomie]], la motibaçon ye muitas bezes bista por basear-se an ancentibos, estes puoden ser d'orde [[financeira]], [[moral]] ó [[Coerçon|coercitiba]]. Las [[Religion|religiones]], an giral, colocan anfluéncias debinas ó [[Demónio|demoníacas]].
La [[felicidade]], ó l stado de ser feliç, ye ua cundiçon houmana emocional. La defeniçon de felicidade ye un tema [[Filosofie|filosófico]] quemun. Alguas pessonas puoden defenir-se cumo a melhor cundiçon qu'un ser houmano puode tener, ua cundiçon de [[salude]] física i [[Salude mental|mental]]. Outros la definen cumo la libardade de [[caréncia]] i [[angústia]], la cuncéncia de la buona orde de las cousas, la garantie dun lugar ne l [[ouniberso]] ó na [[sociadade]].
La [[emoçon]] ten ua seneficante anfluéncia, podemos dezir que sirbe até mesmo para cuntrolar l cumportamiento houmano, mas storicamente muitas culturas i filósofos, por dibersas rezones ten zamcorajado essa anfluéncia por nun ser checable. Las spriéncias emocionales percebidas cumo agradables, cumo l [[amor]], la [[admiraçon]] i la [[alegrie (sentimiento)|alegrie]], cuntrastando cun aqueilhas percebidas cumo zagradables, cumo l [[rábia]], la [[ambeija]] ó la [[tristeza]]. Hai muitas bezes ua çtinçon antre emoçones refinadas, que son socialmente daprendidas, i emoçones ourientadas subrebibentes, que son pensa-se séren inatas. La sploraçon de las emoçones houmanas cumo apartada d'outros fenómenos neurológicos ye dino de nota, specialmente an culturas adonde l'emoçon ye cunsidrada apartada de l stado fesiológico. An alguas teories culturales médicas, l'emoçon médica ye cunsidrada tan sinónimo de ciertas formas de salude física que nun hai nanhue defrença antre las dues. Ls [[Stoicismo|stóicos]] acraditában que l'emoçon scessiba ye prejudicial, anquanto alguns porsores [[Sufismo|Sufi]] achában que ciertas emoçones stremas poderien render ua perfeiçon cunceitual, l que ye frequentemente traduzido cumo l [[éxtase]].
Ne l pensamiento científico moderno, alguas emoçones refinadas cunsidradas un traço cumplexo neural inato nua bariadade de [[mamífero]]s domesticados i nun domesticados. Estas normalmente fúrun zambolbidas an reaçon a macanismos de subrebibéncia superior i anteligentes d'anteraçon antre si i l'ambiente; cumo tal, nun ye an todos ls causos çtinta i apartada de la funçon neural natural cumo fui ua beç assumida l'emoçon refinada. Inda assi, quando seres houmanos biben de forma [[Ceblizaçon|cebelizada]], berificou-se que l'açon zenibida an strema emoçon puode liebar a la desorden social i a la [[criminalidade]].
=== Sexualidade i amor ===
{{Artigos percipales|[[Amor]] i [[Sexualidade houmana]]}}
La [[sexualidade houmana]], para alhá de garantir la [[reproduçon]] biológica, ten amportante funçon social: el cria antemidade física, títalos i [[hierarquia]]s antre ls andibíduos, podendo ser direcionada pa la trascendéncia spritual (d'acuordo cun alguas tradiçones); i cun un sentido [[Heidonismo|heidonista]] de gozar d'atebidade sexual ambolbendo gratificaçon. L zeio sexual, ó [[libido]], ye sentido cumo un zeio de l cuorpo, muitas bezes acumpanhada de fuortes emoçones cumo l [[amor]], l [[éxtase]] i l [[ciúme]]. La strema amportança de la sexualidade na spece houmana puode ser bista nua série de caratelísticas físicas, antre eilhas la [[obulaçon]] oculta, l'eiboluçon de l [[scroto]] i de l [[pénis]] na ária sterna de l cuorpo, sugerindo cumpetiçon de l [[sperma]], l'auséncia dun [[Baclo (biologie)|baclo]] permanente, [[caratelísticas sexuales secundárias]], la formaçon de casales baseado na atraçon sexual cumo ua strutura social quemun i la capacidade sexual de las mulhieres fura de l'obulaçon. Estas adataçones andican que l'amportança de la sexualidade ne l ser houmano ye semelhante cula ancontrado ne l [[Bonobo]] i que l cumportamiento sexual houmano cumplexo ten ua longa stória [[Eiboluçon|eibolutiba]].
Scolhas houmanas an agir subre la sexualidade son normalmente anfluenciadas por normas culturales, que barian de forma mui ampla. Las restriçones son muitas bezes detreminadas por fés relegiosas ó questumes sociales. L pesquisador pioneiro [[Sigmund Freud]] acraditaba que ls seres houmanos nacen [[Zambolbimiento psicossexual|polimorficamente perbersos]], l que senefica que qualquiera númaro d'oubjetos puode ser ua fuonte de prazer. Segundo Freud, ls seres houmanos, an seguida, passan por cinco fases de zambolbimiento psicossexual (i puoden fixar-se an qualquiera fase por causa de traumas dibersos durante l porcesso). Para [[Alfred Kinsey]], outro anfluente pesquisador de l sexo, las pessonas puoden caer an qualquiera lugar al longo dua scala cuntínua de [[ourientaçon sexual]] (cun solo pequeinhas minories totalmente [[Heiterossexualidade|heiterossexual]] ó totalmente [[Homossexualidade|homossexual]]). Studos recentes de la [[neurologie]] i de la [[genética]] sugíren que las pessonas puoden nacer cun ua predisposiçon para ua detreminada ourientaçon sexual ó outra.<ref>Buss, David M. (2004) "The Eibolution of Zeire: Strategies of Houman Mating". Rebised Eidition. New York: Basic Books"</ref><ref>Thornhill, R., & Palmer, C. T. (2000). La Natural Story of Rape. Biological Bases of Sexual Coercion. Cambridge: MIT Press.</ref>
== Cultura ==
{| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="width:308px; float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5en 1en;"
|+ style="font-size:smaller;text-align:right;" |<small class="eiditlink noprint plainlinksneberexpand">[{{fullurl:Template:Social_Anfobox/Houman|ation=eidit}} eidit]</big>
! colspan="2" style="background: Gren; color: White; text-align:center;" | Statísticas de la sociadade houmana
|-
|[[Populaçon mundial]]
|6,8 bilhones (<small>[http://www.census.gob/ipc/www/popclockworld.html Stimatiba de 20 de nobembre de 2009]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</small>)
|-
|[[Densidade populacional]]
|12,7 por Km² pula ária total<br />43,6 por Km² por ária de tierra
|-
| valign="top" | Maiores [[Conurbaçon|aglomeraçones]]
| style="text-align: left;" | [[Tóquio]], [[San Paulo (cidade)|San Paulo]] , [[Riu de Janeiro]] , [[Seul]], [[Cidade de l México]], [[Nuoba York]], [[Lagos (Nigéria)|Lagos]], [[Bombain]], [[Jacarta]], [[Deli]], [[Osaka (cidade)|Osaka]]-[[Kōbe]]-[[Quioto (cidade)|Kyoto]], [[Xangai]], [[Manila]], [[Hong Kong]]-[[Shenzhen]], [[Los Angeles]], [[Calcutá]], [[Moscobo]], [[Cairo]], [[Buenos Aires]], [[Paris]], [[Londres]], [[Taipei]], [[Pequin]], [[Carachi]], [[Daca]]
|-
| valign="top" | Lénguas cun mais de 100 milhones de falantes<ref>{{Citar web |url=http://www.krysstal .com/spoken.html |títalo=The 30 Most Spoken Languages of the World |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
| style="text-align: left;" | [[Léngua chinesa|Mandarin]]: 1120 milhones<br /> [[Léngua anglesa|Anglés]]: 510 milhones<br /> [[Hindi]]: 490 milhones<br /> [[Léngua spanhola|Spanhol]]: 425 milhones<br /> [[Léngua árabe|Árabe]]: 255 milhones<br /> [[Léngua russa|Russo]]: 254 milhones<br /> [[Léngua pertuesa|Pertués]]: 218 milhones<br /> [[Léngua bengali|Bengali]]: 215 milhones<br /> [[Léngua andonésia|Andonésio]]: 230 milhones<br />[[Léngua malaia|Malaio]]: 176 milhones<br /> [[Léngua francesa|Francés]]: 130 milhones<br /> [[Léngua japonesa|Japonesa]]: 127 milhones<br /> [[Léngua almana|Alman]]: 123 milhones<br /> [[Léngua persa|Persa]]: 110 milhones<br /> [[Urdu]]: 104 milhones<br /> [[Léngua punjabi|Punjabi]]: 103 milhones
|-
| circulating|[[Moeda]]s
| style="text-align: left;" |
[[Libra sterlina]], [[Dólar amaricano]], [[Ouro]], [[Iene]], [[Rupia]], [[Dólar australiano]], [[Rial (moeda)|Rial]], [[Rublo]], [[Dólar canadiano]], [[Yuan]] i bárias outras.
|-
|[[Perduto anterno bruto|PIB]] ([[Balor nominal|nominal]])
|$36.356.240 milhones [[USD]]<br /> ($5.797 USD [[per capita]])
|-
|PIB ([[Paridade de l poder de cumpra|PPC]])
|$51.656.251 milhones IND<br /> ($8.236 per capita)
|}
{{Artigo percipal|[[Cultura]]}}
[[Cultura]] ye defenida cumo un cunjunto de çtintos materiales, anteletual, emocional, spritual i caratelísticas dun grupo social, ancluindo [[arte]], [[literatura]], [[sporte]], estilos de bida, sistemas de balores, [[Tradiçon|tradiçones]], [[Ritual|rituales]] i [[fé]]s. La ligaçon antre la [[biologie]], l cumportamiento houmano i la cultura houmana ye muitas bezes mui próssima, tornando defícel la clara debison de temas nua ária ó outra, cumo tal, la colocaçon d'alguns assuntos puode ser baseada percipalmente an cumbençon. La cultura ye custituída por balores, [[Norma social|normas sociales]] i [[artefato cultural|artefatos]]. Ls [[Balor (pessonal i cultural)|balores]] dua cultura definen l que ten de ser amportante ó ético para ua sociadade. Antimamente ligada son normas, las spetatibas de cumo las pessonas dében se cumportar, oubrigadas pula tradiçon. Artefatos, ó la [[cultura material]], son oubjetos deribados a partir de ls balores de la cultura, normas i cumprenson de l mundo.
=== Lenguaige ===
{{Artigo percipal|[[Lenguaige]]}}
La capacidade que ls seres houmanos ténen de trasferir [[cunceito]]s i [[eideia]]s atrabeç de la [[fala]] i de la [[scrita]] ye ancumparable cun qualquiera outra espece coincida. Al cuntrairo de ls sistemas de chamada d'outros [[primatas]] que son cerrados, la lenguaige houmana ye mui mais abierta i ganha dibersidade an defrentes situaçones. La lenguaige houmana ten la culidade de çlocamiento, usando [[palabra]]s que repersentan cousas i acuntecimientos que nun stan atualmente ó localmente ocorrendo, mas an outro lugar ó nun horairo defrente.<ref name="Rebolution"/> Desta forma, las redes de dados son amportantes pa l cuntino zambolbimiento de la lenguaige. La faculdade de spresson ye ua caratelística defenidora de la [[houmanidade]], possiblemente anterior la separaçon [[filogenética]] de la populaçon moderna. La lenguaige ye fundamental pa la [[quemunicaçon]] antre ls seres houmanos, para alhá de ser central pa l senso d'eidantidade qu'une las [[Nacion|naciones]], [[cultura]]s i [[Grupo étnico|grupos étnicos]]. L'ambençon de ls sistemas de scrita, pul menos, hai 5 000 anhos permitiu la preserbaçon de la léngua subre ls oubjetos materiales i fui un passo amportante na eiboluçon cultural. La ciéncia de la [[lenguística]] çcribe la strutura de la lenguaige i la relaçon antre las lénguas. Hai aprossimadamente 6 000 lénguas defrentes an uso atualmente, ancluindo lénguas de senhales i muitas miles mais que son cunsidradas zaparecidas.
=== Spiritualidade i religion ===
{{Artigos percipales|[[Spiritualidade]] i [[Religion]]}}
[[Fexeiro:ChurchMosque.jpg|thumb|squierda|Ua [[eigreija católica]] al lado dua [[mesquita]] ne l Líbano. Las sociadades houmanas son stremamente dibersas religiosamente.]]
La [[religion]] ye giralmente defenida cumo un sistema de [[fé]]s subre ls códigos de [[subrenatural]], [[sagrado]] ó [[debino]], i [[Código moral|códigos morales]], práticas, balores, anstituiçones i rituales associados a essa fé. L'eiboluçon i la stória de las purmeiras religiones recentemente se tornórun árias de pesquisa científica atiba.<ref>{{Citar web|url=http://eibolution.binghamton.edu/religion/|títalo=Eibolutionary Religious Studies: La New Field of Scientific Anquiry}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Boyer P |title=Being houman: Religion: bound to beliebe? |journal=Nature |belume=455 |issue=7216 |pages=1038–9 |year=2008 |month=outubre |pmid=18948934 |doi=10.1038/4551038a}}</ref><ref>{{Cite journal | last = R.F | year = 2003 | title = The psychology of religion | journal = Annual Rebiew of Psychology | belume = 54 | issue = 1 | pages = 377–402 | doi = 10.1146/annureb.psych.54.101601.145024}}</ref> Inda assi, ne l decurso de l sou zambolbimiento, la religion ten tomado dibersas formas que barian d'acuordo cula [[cultura]] i la perspetiba andebidual. Alguns de ls percipales questionamientos relegiosos ancluen la bida passado la muorte (giralmente ambolbendo la fé na [[bida passado la muorte]]), la [[ourige de la bida]], la natureza de l [[ouniberso]] ([[cosmologie relegiosa]]) i sou [[Çtino radadeiro de l Ouniberso|çtino final]] ([[scatologie]]) i l que ye [[moral]] ó [[eimoral]]. Ua fuonte quemun de repuostas para estas preguntas son las fés an seres [[Dibindade|debinos]] trascendentes, cumo [[diuses]] ó un [[Dius]] único, ambora nin todas las religiones séian [[Teísmo|teístas]] - alguas son ateístas ó ambíguas subre l tema, specialmente las [[Religiones de l Stremo Ouriente|religiones ourientales]]. [[Spiritualidade]], [[fé]] ó ambolbimiento an assuntos de la [[alma]] ó [[sprito]], son muitas de las defrentes abordaiges que ls seres houmanos tóman na tentatiba de respunder la preguntas fundamentales subre l lugar de l'houmanidade ne l'ouniberso, l [[sentido de la bida]] i la forma eideal para bibir ua bida. Ambora esses temas tamien séian abordados pula [[filosofie]] i, an cierta medida, pula [[ciéncia]], la spiritualidade ye única na medida an que se cuncentra ne ls cunceitos [[Misticismo|místicos]] ó subrenaturales cumo [[Karma]] i Dius.
Ambora l nible sato de la religiosidade seia defícel de medir,<ref>{{cite journal |outhor=Preça de casa DE, Meador kg, Koenig HG |title=Measuring religiousness in heialth research: rebiew and critique |journal=J Relig Heialth |belume=47 |issue=2 |pages=134–63 |year=2008 |month=júnio |pmid=19105008 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2}}</ref> la maiorie de las pessonas professa algua bariadade de fé relegiosa ó spritual, ambora alguas séian [[Eirreligion|eirreligiosas]]: que negan ó rejeitan la fé ne l subrenatural ó spritual. Outros seres houmanos nun ténen fés relegiosas i son [[ateus]], [[Ceticismo#Ceticismo científico|céticos científicos]], [[agnósticos]] ó simplesmente nó-relegiosos. L [[houmanismo]] ye ua filosofie que bisa ancluir to l'houmanidade i todas las questones quemuns als seres houmanos i ye giralmente nó-relegiosa. Para alhá desso, ambora la maiorie de las religiones i fés sprituales séian claramente çtintas de la ciéncia, tanto la nible filosófico i metodológico, ls dous nun son giralmente cunsidradas mutuamente sclusibas, bisto que la maiorie de las pessonas ten ua mistura de puntos de bista científico i relegioso. La çtinçon antre filosofie i religion, por outro lado, a las bezes ye menos clara, i ls dous stan ligados an campos cumo la [[filosofie de la religion]] i [[teologie]].
[[Fexeiro:Konfuzius standbild 2008.jpg|thumb|dreita|150px|[[Státua]] de [[Cunfúcio]] an [[Berlin]], [[Almanha]].]]
=== Filosofie i outo-reflexon ===
{{Artigos percipales|[[Filosofie]] i [[Natureza houmana]]}}
La [[filosofie]] ye ua deciplina ó campo de studo qu'ambolbe la pesquisa, análeze i zambolbimiento d'eideias, an giral, abstratas ó de fundamental nible. Ye ua deciplina que busca ua cumprenson giral de la rialidade, pensar i balores. Percipales árias de filosofie ancluen [[lógica]], [[metafísica]], [[eipistemologie]], [[filosofie de a minte]] i [[axiologie]] (qu'anclui [[ética]] i [[stética]]). La filosofie abrange un amplo leque d'abordaiges i ye ousada para se referir a ua bison de mundo, ua perspetiba subre un assunto, ó para posiçones sustentadas por un detreminado filósofo ó scuola de filosofie.
=== Arte, música i literatura ===
{{Artigos percipales|[[Arte]], [[Música]] i [[Literatura]]}}
[[Fexeiro:Lorenzo Lippi 001.jpg|thumb|150px|squierda|''Alegoria de la Música'' (ca. 1594), ua [[pintura]] dua mulhier screbendo [[partitura]]s por [[Lorenzo Lippi]].]]
Obras artísticas ténen eisistido por quaije tanto tiempo quanto l'houmanidade, zde la [[arte pré-stórica]] até la [[arte cuntemporánea]]. La [[arte]] ye un de ls aspetos mais ancomuns de l cumportamiento houmano i ua caratelística chabe de ls seres houmanos d'outras speces.
Cumo ua forma de spresson [[cultura]]l por seres houmanos, l'arte puode ser defenida pula busca de la [[dibersidade]] i de l'uso de [[narratiba]]s de libertaçon i de sploraçon (esto ye, la [[stória de l'arte]], [[crítica d'arte]] i [[teorie de l'arte]]) para mediar sous lemites. Esta çtinçon puode ser aplicado a oubjetos ó performances, atuales ó stóricos, i sou prestígio se stende àqueles que fizo, çcubriu, eisibiu, ó a eilhes própios. Ne l'uso moderno de la palabra, l'arte ye giralmente antendida cumo l porcesso ó un resultado de fazer obras de material que, zde la cuncepçon até la criaçon, aderiran al "ampulso criatibo" de ls seres houmanos. L'arte se çtingue d'outras obras, sendo an grande parte, spontaneamente, por necidade, por ounidade biológica, ó por qualquiera perseguiçon andisciplinada de [[recreaçon]].
La [[música]] ye un fenómeno natural i [[Antuiçon|antuitibo]] cun base nas trés struturas ourganizacionales çtintas i anterligadas de [[ritmo]], [[harmonia]] i [[melodie]]. Oubir música ye talbeç la mais quemun i ounibersal forma d'antretenimiento pa ls seres houmanos, al mesmo tiempo que daprenden i antenden que son [[deciplina]]s populares. Hai ua grande bariadade de [[Género musical|géneros musicales]] i [[Música tradecional|músicas étnicas]]. La [[literatura]], l cuorpo de ls trabalhos de [[scrita]], anclui [[prosa]], [[poesie]] i [[drama]], [[fiçon]] i [[nó-fiçon]]. La literatura anclui géneros cumo l [[Poesie épica|épico]], la [[lenda]], l [[mito]], [[balada]] i [[folclore]].
=== Outelizaçon de ferramientas i tecnologie ===
{{Artigos percipales|[[Ferramienta]] i [[Tecnologie]]}}
[[Fexeiro:Bifaç abbebillense.png|thumb|dreita|Ua ferramienta arcaica [[Acheulense]] de piedra.]]
Las ferramientas de piedra fúrun ousadas pul proto-houmanos, pul menos, hai 2,5 milhones d'anhos.<ref>{{cite journal |outhor=Clark JD, de Heinzelin J, Schick KD, ''eit al.'' |title=African Homo eretus: old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Balley, Ethiopia |journal=Science (journal) |belume=264 |issue=5167 |pages=1907–10 |year=1994 |month=júnio |pmid=8009220 |doi=10.1126/science.8009220 |url=}}</ref> L [[Fuogo#Anfluéncia stórica|uso cuntrolado de l fuogo]] ampeçou hai cerca de 1,5 milhones d'anhos atrás. Zde anton, ls seres houmanos ténen feito grandes abanços, l zambolbimiento de [[tecnologie]] cumplexa para criar ferramientas para ajudar las sues bidas i permitir outros abanços na [[cultura]]. Grandes saltos na tecnologie ancluen la çcubierta de la [[agricultura]] - que ye coincido cumo [[Reboluçon Neolítica]]; i de l'ambençon de máquinas outomáticas na [[Reboluçon Andustrial]]. Ne ls tiempos modernos, l'ambençon de la [[Anterneta]] permitiu que ls seres houmanos puodan cumpartilhar anformaçones mais rápido de l que nunca. L'uso de la [[eiletricidade]] cumo einergie ye bital ne l mundo de l'home moderno.
La [[arqueologie]] tenta cuntar la stória de culturas passadas ó perdidas, an parte, pul eisame atento de ls artefatos que porduziran. Ls purmeiros seres houmanos deixáren [[Andústria lítica|ferramientas de piedra]], [[cerámica]] i [[jóia]]s que son specíficas para defrentes regiones i épocas.
=== Raça i etnie ===
{{Artigos percipales|[[Raças houmanas]] i [[Grupo étnico]]}}
Ls seres houmanos muitas bezes classefican-se an tenermos de [[Raças houmanas|raça]] ó [[etnie]], muitas bezes cun base an defrenças na aparéncia. Las catadories raciales houmanas fúrun baseados an [[Antepassado|ancestrales]] i [[Caráter biólogico|traços]] besibles, specialmente traços faciales, [[Quelor de la piel houmana|quelor de la piel]] i testura de l pelo. La maiorie de las atuales eibidéncias genéticas i arqueológicas suportan ua única [[Heipótese de l'ourige única|ourige única de l'home moderno]] na [[África Ouriental]].<ref>{{cite journal | outhor = Hua Liu, eit al. | title = La Geographically Splicit Genetic Model of Worldwide Houman-Settlement Story | url = http://www.journals.uchicago.edu/AJHG/journal/issues/b79n2/43550/43550.html | journal = The Amarican Journal of Houman Genetics | belume = 79 | pages = 230–237 | year = 2006 | doi = 10.1086/505436 | format = {{Dead link|date=júnio 2008}} – <sup>[http://scholar.gogle.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=antitle%3AA+Geographically+Splicit+Genetic+Model+of+Worldwide+Houman-Settlement+Story&las_publication=The+Amarican+Journal+of+Houman+Genetics&las_ylo=2006&las_yhi=2006&btnG=Search Scholar search]</sup> }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Studos genéticos atuales demunstrórun que ls seres houmanos ne l cuntinente [[Africano]] son geneticamente mais dibersos.<ref>{{cite journal | outhor = Jorde L, Watkines W, Bamshad M, Dixon M, Ricker C, Seielstad M, Batzer M | title = The çtribution of houman genetic dibersity: la cumparison of mitochondrial, outosomal, and Y-chromosome data | url= | journal = An J Hun Genet | belume = 66 | issue = 3 | pages = 979–88 | year = 2000 | pmc=1288178 | pmid = 10712212 | doi = 10.1086/302825}}</ref> Inda assi, an cumparaçon culs outros [[Homenidae|grandes macacos]], la [[Eifeito de gargalo#Houmanos|sequéncia de genes houmanos]] ye notabelmente homogénea.<ref name="REGWG">{{cite journal |outhor= |title=The use of racial, ethnic, and ancestral categories in houman genetics research |journal=An. J. Hun. Genet. |belume=77 |issue=4 |pages=519–32 |year=2005 |month=outubre |pmid=16175499 |pmc=1275602 |doi=10.1086/491747 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Bamshad M, Woding S, Salisbury BA, Stephenes JC |title=Deconstruting the relationship betwen genetics and race |journal=Nat. Reb. Genet. |belume=5 |issue=8 |pages=598–609 |year=2004 |month=agosto |pmid=15266342 |doi=10.1038/nrg1401 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Tishkoff SA, Kidd KK |title=Amplicationes of biogeography of houman populationes fur 'race' and medicine |journal=Nat. Genet. |belume=36 |issue=11 Suppl |pages=S21–7 |year=2004 |month=nobembre |pmid=15507999 |doi=10.1038/ng1438 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Jorde LB, Woding SP |title=Genetic bariation, classefication and 'race' |journal=Nat. Genet. |belume=36 |issue=11 Suppl |pages=S28–33 |year=2004 |month=nobembre |pmid=15508000 |doi=10.1038/ng1435 |url=}}</ref> La predomináncia de bariaçon genética ocorre drento de grupos raciales, cun solo antre 5 a 15% de bariaçon total ocorrendo antre ls grupos.<ref>{{cite journal | outhor = | title = The use of racial, ethnic, and ancestral categories in houman genetics research | url= | journal = An J Hun Genet | belume = 77 | issue = 4 | pages = 519–32 | year = 2005 | pmid = 16175499 |pmc=1275602 | doi = 10.1086/491747}}</ref> Assi, l cunceito científico de bariaçon ne l genoma houmano ye an grande parte ancongruente cul cunceito cultural d'etnia ó raça. Ls grupos étnicos son defenidos por caratelísticas lenguísticas, culturales, ancestrales, nacionales ó regionales. A outo-eidantificaçon cun un grupo étnico ye giralmente baseada ne l [[Parentesco|parentesco i çcendéncia]]. Raça i etnia stan antre ls percipales fatores de [[eidantidade social]] que dórun ourige la bárias formas d'eidantidade política, por eisemplo: l [[racismo]].
Nun eisiste cunsenso científico dua lista de raças houmanas i alguns antropólogos andossan l cunceito de "raça houmana".<ref>"Houman Races: La Genetic and Eibolutionary Perspetibe", Alan R. Templeton, Amarican Anthropologist, New Series, Bol. 100, Ne l. 3 (Sep., 1998), pp. 632-650</ref> Por eisemplo, la treminologie de quelor para raça anclui l seguinte nua classeficaçon de las raças houmanas: [[Negros]] (por eisemplo, [[África susaariana]]), [[Andígenas|Burmeilhos]] (por eisemplo, ls [[natibos amaricanos]]), [[Amarielhos]] (por eisemplo ls [[leste asiático]]s) i [[Brancos]] ([[ouropeus]], por eisemplo).
=== Sociadade, gobierno i política ===
{{Artigos percipales|[[Sociadade]], [[Gobierno]], [[Política]] i [[Stado]]}}
[[Fexeiro:United Nations HQ - New York City.jpg|thumb|squierda|L cumplexo de las [[Naciones Ounidas]] an [[Nuoba York]], qu'abriga ua de las maiores ourganizaçones políticas de l mundo.]]
La [[sociadade]] ye l sistema d'ourganizaçones i anstituiçones resultantes de l'anteraçon antre ls seres houmanos. Un [[stado]] ye ua quemunidade [[política]] ourganizada acupando un território defenido, cun un [[gobierno]] ourganizado i tenndo [[soberanie]] anterna i sterna. L reconhecimiento de l pedido d'andependéncia d'outro d'outros stados, permitindo-le antrar an acuordos anternacionales, muitas bezes ye amportante pa l stablecimiento deste Stado. L "estado" tamien puode ser defenido an tenermos de cundiçones anternas, specificamente, cumo cuncebido por [[Max Weber]], ''"l Stado ye ua quemunidade houmana que (cun sucesso) rebindica l monopólio de l'uso "legítimo" de la fuorça física drento dun detreminado território."''<ref>{{Citar web |url=http://www.mdx.ac.uk/www/study/xweb.htn |títalo=Max Weber's defenition of the modern state 1918, by [[Max Weber]], 1918, retriebed March 17, 2006. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
L [[gobierno]] puode ser defenido cumo ls meios políticos de criar i aplicar las [[lei]]s, normalmente atrabeç dua [[hierarquia]] [[Burocracie|burocrática]]. La [[política]] ye l porcesso pul qual las decisones son tomadas drento de ls grupos. Ambora l termo seia giralmente aplicado a un cumportamiento drento de ls gobiernos, la política tamien ye ouserbada an todas las anteraçones de ls grupos houmanos, ancluindo las anstituiçones ampresariales, académicas i relegiosas. Eesisten muitos sistemas políticos defrentes, assi cumo defrentes maneiras de cumprendé-los i, muitas defeniçones se subreponen. La forma mais quemun ne l mundo to de gobierno ye ua [[república]], inda assi outros eisemplos ancluen la [[monarquia]], l [[stado quemunista]], [[ditadura melitar]] i la [[teocracie]]. Todas estas questones ténen ua relaçon direta cula [[eiquenomie]].
=== Guerra ===
{{Artigo percipal|[[Guerra]]}}
[[Fexeiro:Nagasakibomb.jpg|thumb|Ls [[Bumbardeamientos de Hiroshima i Nagasaki]] matórun mais de 120 000 seres houmanos anstantaneamente.]]
La [[guerra]] ye un stado de cunflito generalizado antre ls stados ó antre outros grandes grupos de seres houmanos, que se carateriza pul uso de la [[bioléncia]] letal antre cumbatentes i/ó contra cebiles. Stima-se que durante l [[seclo XX]] antre 167 i 188 milhones de pessonas morrírun cumo resultado de la guerra.<ref>Ferguson, Niall. "The Next War of the World." Foreign Affairs, Sep/Ot 2006</ref> Ua percepçon quemun de guerra ye ua série de [[Campanha melitar|campanhas melitares]] antre pul menos dous lados oupostos ambolbendo ua çputa subre la [[soberanie]], [[território]], [[Recurso natural|recursos]], [[religion]] i outras questones. Ua guerra antre ls eilemientos anternos dun único Stado ye ua [[guerra cebil]].
Houbo ua grande bariadade de [[Reboluçon de ls assuntos melitares|eiboluçon rápida]] de [[Tática melitar|táticas]] an to la stória de la guerra, que ban zde la [[guerra cumbencional]] a la [[guerra assimétrica]] a la [[guerra total]] i [[guerra nun cumbencional]]. Las técnicas ancluen l [[cumbate cuorpo a cuorpo]], l'uso de [[Arma d'arremesso|armas de longo alcance]] i de [[limpeza étnica]]. L'anteligéncia melitar ten muitas bezes zampenhado un papel chabe para detreminar la bitória ó la derrota. La [[propaganda]], que muitas bezes anclui [[anformaçon]], oupenion tendenciosa i zeinformaçon, zampenha un papel fundamental na manutençon de l'ounidade drento dun grupo an cunflito i/ó sembrando la [[çcórdie]] antre ls adbersairos. Na guerra moderna, ls [[suldado]]s i [[Carro de cumbate|beiclos blindados de cumbate]] son outelizados para cuntrolar la [[tierra]], [[Nabio de guerra|nabios de guerra]] ne l [[mar]] i ls [[Abion|abiones]] ne l [[cielo]]. Estes campos ténen tamien subrepostos nas formas de [[fuzileiro]]s, pára-quedistas, abiones melitares i mísseis de tierra-aire, antre outros. [[Satélite artificial|Satélites]] na [[órbita terrestre baixa]] fazirun de l [[spácio sideral|spácio]] un fator de guerra, bien cumo, ambora nanhue guerra rial ye atualmente coincida a ser rializada ne l spácio.
=== Comércio i eiquenomie ===
{{Artigos percipales|[[Comércio]] i [[Eiquenomie]]}}
[[Fexeiro:Mercado_dos_Lavradores,_Madeira_(16587278615).jpg|squierda|thumb|Un [[mercado]] de rue ye l'eisemplo clássico de l local de benda i [[Poder de cumpra|cumpra]] de benes por [[ounidade monetária]].]]
L [[comércio]] ye l'antercámbio boluntairo de [[mercadoria]]s i [[serbícios]] i ye ua forma de [[eiquenomie]]. Un macanismo que permite que l comércio funcione ye chamado de [[mercado]]. La forma ouriginal de comércio era l [[scambo]], la troca direta de benes i serbícios. Ls comerciantes modernos, an beç desso, giralmente negocian atrabeç dun meio de troca, tal cumo l [[denheiro]]. Cumo resultado, la cumpra puode ser apartada de la benda, ó [[lucro]]. L'ambençon de l denheiro ([[crédito]] i mais tarde, l papel-moeda i denheiro nó-físico) simplificou i promobiu l comércio. Debido a la specializaçon i [[debison de l trabalho]], la maiorie de las pessonas se cuncentrou nun pequeinho aspeto de la porduçon ó de serbícios, trocando sou trabalho por perdutos. L comércio eisiste antre las regiones, pus las defrentes regiones ténen ua [[bantaige absoluta]] ó [[Vantaige cumparatiba|cumparatiba]] na porduçon d'alguas ''[[commodities]]'' negociables, ó porque l tamanho de regiones defrentes permite que ls benefícios de la [[porduçon an massa]].
L'eiquenomie ye ua [[ciéncia social]] que studa la [[porduçon]], [[Çtribuiçon (logística)|çtribuiçon]], comércio i [[cunsumo]] de benes i serbícios. L'eiquenomie centra-se an bariables mensurables, i ye debedida an dous galhos percipales: [[microeconomie]], que trata de ls agentes andebiduales, tales cumo [[família]]s i [[ampresa]]s, i la [[macroeconomie]], que cunsidra l'eiquenomie cumo un to, causo an que cunsidra l'ouferta agregada i demanda de denheiro, de capital i ''commodities''. Aspetos que recíben atençon special na eiquenomie ye l'alocaçon de recursos, porduçon, çtribuiçon, comércio i [[cuncorréncia (eiquenomie)|cuncorréncia]]. La lógica eiquenómica ye cada beç mais aplicada la qualquiera porblema qu'ambolbe la scolha sob scasseç ó la detreminaçon de l balor eiquenómico. L'eiquenomie ourtodoxa se cuncentra an cumo ls précios refleten la [[Lei de l'ouferta i de la percura|ouferta i la percura]], i usa eiquaçones para preber las cunsequéncias de las decisones.
== Notas ==
'''la.''' {{Note_label|La|la|none}} Sinónimos registrados pa la spece ''Homo sapienes'', sendo que ls nomes de Bory de St. Bincent refíren- se a bariadades geográficas de ls houmanos modernos: ''aethiopicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''americanus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''arabicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''aurignacensis'' Klaatsch & Hauser, 1910; ''australasicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''cafer'' Bory de St. Bincent, 1825; ''capensis'' Bron, 1917; ''columbicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''cro-magnonensis'' Griegory, 1921; ''drennani'' Kleinschmidt, 1931; ''eurafricanus'' (Sergi, 1911); ''grimaldiensis'' Griegory, 1921; ''grimaldii'' Lapouge, 1906; ''hottentotus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''hyperboreus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''andicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''japeticus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''melaninus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''monstrosus'' Linnaeus, 1758; ''netunianus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''palestinus'' McCown & Kleith, 1932; ''patagonus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''priscus'' Lapouge, 1899; ''proto-aethiopicus'' Giuffrida-Ruggeri, 1915; ''scythicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''senicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''spalaeus'' Lapouge, 1899; ''troglodytes'' Linnaeus, 1758 [''nomen oublitun'']; ''wadjakensis'' Dubois, 1921.<ref>GROBES, C. P. Ourder Primates. In: WILSON, D. I.; REEDER, D. M. (Eds.). Mammal Species of the World: La Taxonomic and Geographic Reference. 3. ed. Baltimore: John Hopkines University Press, 2005. b. 1, p. 111-184.</ref>
== {{Ber tamien}} ==
* [[Pré-stória]]
* [[Paleolítico]]
* [[Neolítico]]
{{Refréncias|col=2|scroll=s}}
=== Bibliográficas ===
* Freman, Scott; Jon C. Heirron, ''Eibolutionary Analysis'' (4ª ed.) Pearson Eiducation, Anc., 2007. {{ISBN|0-13-227584-8}} páiginas 757-761.
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = Homo sapienes
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias =
|wikcionario = Homo sapiens
|wikispecies = Homo sapienes
}}
* [http://www.mnsu.edu/emuseun/biology/houmanebolution/sapienes.html MNSU]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.archaeologyinfo .com/homosapienes.htn Archaeology Anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.breitbart .com/article.php?id=070824121653.65mgd37f Chororapithecus abyssenicus]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Possible debison ourangotango-houmano hai 20 milhones d'anhos. (26 d'agosto de 2007)
* [http://houmanorigines.si.edu/eibidence/houman-fossils/species/homo-sapiens Homo sapienes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Porgrama de la Ourige Houmana de l [[Anstituto Smithsoniano]]
*
== References ==
<references />
{{eol|327955|Homo sapienes Linnaeus, 1758}}
{{Eiboluçon Houmana}}
[[Catadorie:Houmanos| ]]
iwtd44jmeeoithcygk3r79ewhrz6zqw
Riu Minho
0
4838
108635
107246
2026-10-04T20:48:43Z
~2026-51381-65
15577
108635
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|41_51_55_N_08_52_11_W|41º 51' N 08º 52' L}}
{{Ber zambig|outros seneficados de Minho|Minho}}
{{Anfo/Riu|
|nome = Minho
|eimaige = Minho_River_map.png
|lhegenda = Lhocalizaçon de l Riu Minho
|cumprimiento = 300
|nacente = [[Meira (serra)|Serra de Meira, Spanha]]
|alt_nacente = 750
|foç = [[Ouceano Atlántico|Atlántico]]
|paíç = {{ESP}}, {{PRT}}
}}
L '''Minho''' (an [[Lhéngua galhega|galhego]] ''Miño'') ye un riu anternacional que nace a ua altitude de 750 m na [[Meira (serra)|serra de Meira]], na Quemunidade Outónoma de la [[Galiza]] i percorre cerca de 300 quilómetros até zaugar ne l [[ouceano Atlántico]] a sul de la lhocalidade de la [[La Guarda|Guarda]] i a norte de [[Camina]]. Ne ls redadeiros 75 quilómetros de l sou percurso, antre [[Melgaço (Pertual)|Melgaço]] i la foç, l Minho sirbe de frunteira antre [[Spanha]] i [[Pertual]].
Antre la nacente i la foç, l riu Minho passa por [[Lhugo (Spanha)|Lhugo]], [[Ourense]], [[Melgaço (Pertual)|Melgaço]], [[Monçon (Pertual)|Monçon]], [[Tui]], [[Balença (Pertual)|Balença]], [[Bila Nuoba de Cerbeira]] i [[Camina]].
L riu Minho era chamado de ''Minius'' ó ''Baenis'' puls antigos storiadores.
== Afluentes ==
=== Borda dreita ===
Na [[Probincia de Pontebedra]]: [[riu Tamuxe]] ''(tamien chamado riu Carballas ó Carballo)'', [[riu Pego]], [[riu Cereixo de la Briña]], [[riu Furnia]] ''(tamien chamado Forcadela)'', [[riu Lhouro]], [[riu Tea]], [[riu Caselas]], [[riu Deba]] ''(hai outro riu Deba na borda squierda)'', [[riu Ribadil]], [[riu Cea]].
Na [[porbíncia de Ourense]]: [[riu Abia]], [[riu Barbantiño]]. [[riu Bubal]] ne l lhemite de [[Porbíncia de Ourense|Ourense]] cula [[Porbíncia de Lhugo|Lhugo]]. Na [[porbíncia de Lhugo]]: [[riu Asma]], [[riu Narón]], [[riu Ferreira]], [[riu Mera]], [[riu Narla]], [[riu Lhadra]], [[riu Támoga]], [[riu Anllo]] i riu Trancoso que faç la frunteira cun Spanha an [[Fianes (Melgaço)|Fianes]], [[Cristobal]] i S. Griegório - [[Melgaço (Pertual)|Melgaço]].
=== Borda squierda ===
[[Riu Mouro]], [[riu Gadanha]] i [[riu Coura]] na borda pertuesa, [[Riu Deba]] ''(hai outro riu Deba pula borda dreita)'', [[riu Arnoia]], [[riu Barbaña]] (ne l cunceilho de [[Ourense]]), [[riu Lhonia]] ''(ne l cunceilho de Ourense)'', [[riu Sil]], [[riu Sardiñeiras]], [[riu Lhoio]], [[riu Neira]], [[riu Chamoso]], [[riu Robra]] ''(tamien chamado riu Santa Marta)'', [[riu Lhea]], [[Riu Azúmara]].
== Ilhas ==
* [[Ilha de ls Amores (Riu Minho)|Ilha de ls Amores]]
* [[Ilha de la Boega]]
* [[Ínsua (Riu Minho)|Ínsua]]
== Améijoa asiática ==
Ls redadeiros 40 quilómetros de l riu Minho stan quelonizados pula [[Améijoa asiática]] ([[Corbicula fluminea]]). L'améijoa adatou-se a las cundiçones i acupou l spácio, quaije eileminando outras speces.
L'améijoa asiática fui detetada pula purmeira beç ne l riu Minho an 1989. Antes desso, yá tenie chegado al [[Riu Teijo|Teijo]], talbeç a la boleia an nabios de trasporte.
== Ber tamien ==
* [[Aquamuseu de l Riu Minho]]
* Barcas de l Minho na rede [http://www.barcas.org]
== Lhigaçones sternas ==
{{commonscat|Minho River}}
* [http://www.inag.pt/inag2004/port/a_intervencao/planeamento/pbh/pbh01.html INAG, Plano de Bacie Heidrográfica de l Riu Minho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508060243/http://www.inag.pt/inag2004/port/a_intervencao/planeamento/pbh/pbh01.html |date=2009-05-08 }}
* [http://www.avesdeportugal.info/sitestuminho.html Oubservaçon de abes ne l stuário de l riu Minho]
{{Rius de Pertual}}
[[Catadorie:Riu Minho| ]]
hui2cvnvqyxbzd8vzapu9zvcqzx4l9n
Pet Shop of Horrors
0
7361
108639
108603
2026-10-05T09:25:29Z
~2026-51381-65
15577
108639
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Animangá/Cabeçalho
| quelor_fondo_titulo =
| quelor_borda_titulo =
| quelor_fuonte_titulo =
| tamanho =
| tamanho_col1 =
| titulo = Pet Shop of Horrors
| eimaige =
| eimaige_tamanho =
| lhegenda =
| nome_jp = ペットショップ オブ ホラーズ
| nome_jp_trad = Pettoshoppu oubu Horāzu
| genero = [[Terror (género)|Terror]], [[Mistério]],[[josei]]
}}
{{Anfo/Animangá/Mangá
| tipo =
| quelor_fondo_titulo =
| quelor_borda_titulo =
| quelor_fuonte_titulo =
| titulo =
| outor = [[Matsuri Akino]]
| pub_ouriginal = ''[[Missy Comics DX]]''
| data_ampeço = 1995
| data_fin = 1998
| eiditoras = {{JAPb}} [[Asahi Sonorama]]
| nr_belumes = 10
}}
{{Anfo/Animangá/OBA
| quelor_fondo_titulo =
| quelor_borda_titulo =
| quelor_fuonte_titulo =
| titulo = [[Toshio Hirata]]
| diretor = [[Yasuhiro Eimagawa]]
| studio = [[Madhouse]]
| data_lhancamiento = {{JAP}} Márcio de 1999<br />{{USA}} Márcio de 2000
| nr_eipisodios = 4
| duracao = 25 minutos cada
}}
{{Anfo/Animangá/Mangá
| tipo =
| quelor_fondo_titulo =
| quelor_borda_titulo =
| quelor_fuonte_titulo =
| titulo = Shin Petshop of Horrors
| outor = [[Matsuri Akino]]
| pub_ouriginal = {{JAP}} Asahi Sonorama
| data_ampeço = 2005
| data_fin =
| eiditoras =
| nr_belumes = 8
}}
{{Anfo/Animangá/Rodapé}}
{{japonés|'''''Pet Shop of Horrors'''''|ペットショップ オブ ホラーズ|Pettoshoppu oubu Horāzu}} ye un [[anime]] de [[terror]] [[Japon|japonés]] que cunta la stória dua [[pet shop]] lhocalizada an [[Chinatown]], an que cada animal ye zeiado por ua pessona que l cumpra por ser animal purfeito, mas la pessona debe assinar un [[cuntrato]] cun 3 cundiçones. An todos ls causos las pessonas biolan las regras, anton siempre hai ua cunsequéncia. L'anime ten tierra 4 eipisódios i l [[mangá]] ten 10 belumes. Tanto ne l mangá quanto ne l'anime cada stória ampeça cula lhetra D, que ben de ''debil''([[diabo]], an [[lhéngua anglesa|anglés]]) ó ''demon'' ([[demonho]] an anglés), ó ben de l conde D (duonho de la pet shop, apersentado cumo Count D an alguas bersones).
==Eipisódios==
{{Spoiler}}
==='''Daughter''' (Filha)===
Ne l purmeiro eipisódio de l'anime apersenta-se un mistério an torno de ''Count D''(Cunde D), duonho dua lhoija de lhanimales an Chinatown, qu'aparenta siempre star ambolbido an crimes de lhassassinato(na maiorie de las bezes).Esso se debe al fato de ls animales bendidos. Neste eipisódio, ls pais dua nina chamada Alice, ban pa la lhoija de l Cunde para cumprar un bichinho de stimaçon na tentatiba de cumpensá-los pula perda de la filha . Acaban cumprando ua coneilha, qu'eilhes ben cumo la filha falecida Alice.
L Cunde D ls faç assinar un cuntrato cun 3 cláusulas que specifica tamien la forma de lhalimentar l'animal: solamente fruitas i berduras, scluídos doces, balas, etc.
Ls pais acaban çcumprindo l cuntrato, cedendo als pedidos de la "filha", dando-les ls doces. L coneilho morre i, por ser dua spece rala, se multiplica debrebe, matando l pai. L policial/ambestigador Lheon chega i depara-se cul Cunde na puorta de la manson de sous clientes. L Cunde D tremina por rebelar que debido al "amor ancondicional" i de la buntade de "fazer Alice feliç", la matórun assi cumo fazirun cul coneilho.
==='''Delicious''' (Delicioso)===
L'eipisódio ampeça cula depresson i tristeza de Iason Grey, que chora por sou amor que morriu ne l die de l sou casamiento: la cantora Eibangeline Blue. Aparentemente, la cantora Eiba caiu de l nabio nessa nuite i cun esso bieno a falecer. Iason percura la lhoija de l Cund D, an busca de cunsulo i este le andica un animal special: ua sereia. L curjidoso ye que la sereia ye la própia Eibangeline Blue que, segundo l Cunde, [[Rencarnaçon|rencarnou]] znuda nuite de lhuna chena.
Iason deixa de bibir para cuidar de sue nuoba peixon: sou animal de stimaçon. Ls dies se passan i acaba-se por saber, atrabeç dua amiga de Iason (secretamente apaixonada por el), que Eiba se matou al ber eilhes nun momiento íntemo ne l deck de l nabio.
Passado esso, la moço queda preacupada i quemunica la la polícia que Iason nun respunde, anque star an casa. La polícia, chegando alhá, ancontra un peixe gigante na piscina junto cul cuorpo dilacerado de Iason.
==='''Çpair''' (Zespero)===
L'eipisódio ampeça-se cula muorte de l proeminente ator de l Robin Heindrix, qu'anterpretara un príncepe que l fizo quedar bastante famoso. L detetibe Lheon, quando chega al lhocal percebe algo que ls peritos porbabelmente çcunsiderarian: ua spece de lhagarto prateado ambolto ne l cachaço de Heindrix.
Mais ua beç, las pistas de mais ua muorte l lhieban la la stranha lhoijas de animales de l Cunde D. Lheon acaba çcubrindo que l'ator rialmente fui cumprar "algo que l cunsulasse", passado tener se apartado.
Heindrix adquiriu un lhagarto, qu'el bie an forma de mulhier.
Ne ls radadeiros dies de bida Robin, habie tentado strelar mais un filme. Anfelizmente l teste nun fura bien sucedido por causa de la scolha de ls atores, yá "pré-detreminados". Passado esta frustraçon, Heindrix bai para casa i resolbe çcumprir l cuntrato, mirando para sou "bichinho", que tenie ua benda ne ls uolhos. Heindrix cai fatalmente ne l suolo.
==='''Dual''' (Duplo)===
Ne l radadeiro eipisódio queda-se claro l'anfluéncia de poder eisercida pul duonho de la pet shop, pus alguns de sous antigos clientes fúrun persidentes ó figuras notórias de la stória. L Cunde D "apersenta" sou animal mais defrente: l Kirin. El l'apersenta cumo un ser mitológico capaç de cunceder qualquiera zeio mas, la pessona ten de ser merecedora als uolhos de l Kirin.
Un aspirante a un cargo gobernamental, Roger T. Stanford, i sou assessor, Kelly resolben ir atrás de lhalgo que ls faga alcançar sous suonhos. Cun personalidades defrentes, Roger, un rico i amponente moço, siempre stá acumpanhado de sou amigo de lhanfáncia, Kelly, un anteligente i eidealista que sonha cun un mundo sin çgraças. Passado conhecíren la fama de la lhoija de l Cunde, ban até alhá, an busca de l famoso Kirin. Depuis d'indas i benidas çcubren que l'animal mitológico ye quien scolhe sou duonho, tenendo mediante ua porba a eilhes amposta, ser merecedores ó nun de l zeio.
{{Spoiler-fin}}
{{rabisco-anime}}
[[Catadorie:Séries de manga]]
[[Catadorie:OBA]]
[[Catadorie:Animes de subrenatural]]
[[Catadorie:Mangás de 1995]]
[[Catadorie:Mangás de 2005]]
e2zecbnpuxddnsqypaj1h2wk5taugh0
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia
0
7844
108637
108591
2026-10-05T00:51:34Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
108637
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Universidade_Federal_do_Recôncavo_da_Bahia.jpg|right|thumb|380px|Universidade Federal do Recôncavo da Bahia]]
La '''Universidade Federal do Recôncavo da Bahia''' ('''Ounibersidade Federal de l Recóncabo de la Bahia''', '''UFRB''') ye ua ounibersidade pública brasileira sediada na cidade de ''Cruç de las Almas'', Bahia, tenndo campi tamien ne ls munecípios baianos de ''Amargosa'', ''Cachoeira'', ''[[Feira de Santana]]'', ''Santo Amaro'' i ''Santo António de Jasus''.<ref name="hisufrb">[http://www.ufrb.edu.br/portal/a-ufrb/historia História da UFRB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140125010924/http://www.ufrb.edu.br/portal/a-ufrb/historia |date=2014-01-25 }}, 17 de outubro de 2010</ref>
Sue sede queda ne l'antigo campus de la [[UFBA|Scuola de Agronomie de la Ounibersidade Federal de la Bahia]] (UFBA), sendo la segunda ounibersidade federal anstituída ne l Stado de la Bahia. Ye ua anstituiçon pública outárquica binculada al Menistério de la Eiducaçon (MEC) i anflui atebidades d'ansino, pesquisa i stenson an bárias árias de l coincimiento.<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090728181713/http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 |archivedate=2009-07-28 |title=About UFRB |url=http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 |accessdate=2014-02-26}}</ref>
Ye la segunda ounibersidade federal cun sede na Bahia.
Ye afeliada l'ourganizaçones d'alcance mundial, cumo la Associaçon de las Ounibersidades de Léngua Pertuesa (AULP), i nacional, cumo la Rede Nacional de Stenson (RENEX).<ref name="aulp">[http://www.aulp.org/memb.php?tipo=1&id=681 Lista de instituições brasileiras afiliadas à AULP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831085414/http://aulp.org/memb.php?tipo=1 |date=2009-08-31 }} {{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090831085414/http://aulp.org/memb.php?tipo=1 |archivedate=2009-08-31 |title=Archive copy |url=http://aulp.org/memb.php?tipo=1 |accessdate=2023-10-06}}, 26 de julho de 2009</ref>
==Refréncias==
<references/>
==Lhigaçones Sternas==
[http://www.ufrb.edu.br/portal/ Páigina oufecial de la Ounibersidade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301103127/http://www.ufrb.edu.br/portal/ |date=2014-03-01 }}
{{rabisco}}
[[Catadorie:Brasil]]
[[Catadorie:Cultura]]
[[Catadorie:Ounibersidades]]
jz1x8x91jnmwze804xh3kd9iyrbooff
Sigmund Freud
0
8380
108633
87965
2026-10-04T19:09:01Z
~2026-51381-65
15577
108633
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Sigmund Freud LIFE.jpg|miniaturadaimagem|Sigmund Freud, l pai de la psicanálise.]]
'''Sigismund Schlomo Freud'''<ref>{{Citar web|url=http://educacao.uol.com.br/biografies/sigmund-freud.htm|titalo=UOL Eiducaçon}}</ref> ([[Příbor|Freiberg in Mähren]], [[6 de maio]] de [[1856]] — [[Londres]], [[23 de setembre]] de [[1939]]),<ref name=":0">{{Citar web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/freud_sigmund.shtml|titalo=BBC}}</ref> mais coincido cumo '''Sigmund Freud''', fui un médico [[neurologie|neurologista]] criador de la [[psicanálise]].<ref name=":0" /> Freud naciu znuda família [[Judius|judaica]], an Freiberg in Mähren, na época pertencente al [[Ampério Oustríaco]] (atualmente, la lhocalidade ye chamada [[Příbor]], i pertence a la [[República Checa]].<ref name=":0" />
{{Refréncias|col=2}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Neurologie]]
[[Catadorie:Psicanálise]]
[[Catadorie:Psiquiatria]]
[[Catadorie:Judius de la Áustria]]
8ygkx8og4okikceiq5rqfav5joba1hd
108634
108633
2026-10-04T19:09:42Z
~2026-51381-65
15577
108634
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Sigmund Freud LIFE.jpg|miniaturadaimagem|Sigmund Freud, l pai de la psicanálise.]]
'''Sigismund Schlomo Freud'''<ref>{{Citar web|url=http://educacao.uol.com.br/biografies/sigmund-freud.htm|titalo=UOL Eiducaçon}}</ref> ([[Příbor|Freiberg in Mähren]], [[6 de maio]] de [[1856]] — [[Londres]], [[23 de setembre]] de [[1939]]),<ref name=":0">{{Citar web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/freud_sigmund.shtml|titalo=BBC}}</ref> mais coincido cumo '''Sigmund Freud''', fui un médico [[neurologie|neurologista]] criador de la [[psicanálise]].<ref name=":0" /> Freud naciu znuda familha [[Judius|judaica]], an Freiberg in Mähren, na época pertencente al [[Ampério Oustríaco]] (atualmente, la lhocalidade ye chamada [[Příbor]], i pertence a la [[República Checa]].<ref name=":0" />
{{Refréncias|col=2}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Neurologie]]
[[Catadorie:Psicanálise]]
[[Catadorie:Psiquiatria]]
[[Catadorie:Judius de la Áustria]]
5m1b1j1ilxf9x88o8mrar8zht61p614
Zoologie
0
10781
108630
100960
2026-10-04T18:37:38Z
~2026-51381-65
15577
108630
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Brazilian butterflies collection, Zoology Museum, University of São Paulo.jpg|miniaturadaimagem|Coleçon de paixarinas brasileiras, Museu de Zologie, [[Ounibersidade de San Poulo]]]]
La '''zologie''' (probeniente de l griego Ζώο, zon "animal", i λόγος, -lhogos "studo") ó '''biologie animal''' ye l galho i [[Lhista de specialidades biológicas|specialidade]] de la [[biologie]] qu'estuda ls [[animal|animales]].
== Classeficaçones ==
Seguindo la debison perpuosta por [[Lhineu|Carolus Lhinnaeus]] (ó ''Carl bon Lhinné''), l reino animal ye un de ls 5 reinos, i ye subdebidido percipalmente ne ls seguintes Filos: [[Porifera]], [[Cnidários]], [[Platelmintos]], [[Nematelmintos]], [[Anielhoídeos]], [[Moluscos]], [[Artrópodes]], [[Eiquinoderme|Eiquinodermos]], i [[Cordados]]: [[Peixes]], [[Réteis]], [[Anfíbios]], [[Abes]] i [[Mamíferos]] -animales cun [[cuorda dorsal]]. Ber la defeniçon i classeficaçon atual deste grupo an [[Animalia]].
== Galhos ==
Ls galhos ouriginales de la zologie stablecidos ne l final de l [[seclo XIX]] cumo [[zofísica]], [[ecologie]] i [[morfografie]], stan custituídos nas mais dibersas árias de la [[biologie]] qu'ancluí studo de macanismos quemuns para [[planta]]s i animales. La biologie animal aborda bárias árias.
===Strutura===
{{Artigo percipal|Biologie telemoble|Anatomie}}
La [[biologie telemoble]] studa las propiadades struturales i [[fesiologie|fesiológicas]] de las [[célula]]s), ancluindo sou cumportamiento, anteraçones, i [[ambiente]]. Esso ye feito tanto an nible [[microscópio|microscópico]] quanto an [[molécula|molecular]], para ourganismos unicelular cumo [[batéria]]s i célular specializadas an ourganismos multicelular cumo ls [[houmano]]s. Antender la strutura i funçon de las células ye fundamental para todas las ciéncias biológicas. Essas similaridades i defrenças antre ls tipos de célula son particularmente relebantes pa la biologie molecular.
La [[Anatomie]] cunsidra las formas de strutura macroscópica cumo ls [[uorgon (biologie)|uorgones]] i sistemas.
=== Fesiologie ===
{{Artigo percipal|Fesiologie}}
La [[fesiologie]] studa ls porcessos macánicos, físicos, i bioquímicos de ls ourganismos bibos al tentar antender cumo todas las struturas funcionan cumo un to. L tema de la "strutura para funçon" ye central pa la biologie. Studos fesiológicos ten sido tradecionalmente debedidos an [[fesiologie begetal]] i [[fesiologie animal]], mas alguas propiadades de la fesiologie son ounibersales, nun amportando qual l [[organismo]] particular stá sendo studado. Por eisemplo, l que se daprende na fesiologie de las células de [[lhebedura]] tamien puode ser aplicado para células houmanas. L campo de la fesiologie animal se stende zde las ferramientas i métodos de la [[fesiologie houmana]] até las speces nó-houmanas. La fesiologie studa cumo, por eisemplo, ls sistemas [[sistema nerboso|nerboso]], [[sistema eimunológico|eimunológico]], [[sistema andócrino|andócrino]], [[sistema respiratório|respiratório]], i [[sistema circulatório|circulatório]] funcionan i anteraige antre si.
La pesquisa eibolucionária se preocupa cula ourige i las çcendéncias de las [[spece]]s, assi cumo la sue mudança cul passar de l tiempo, i anclui cientistas de bárias deciplinas ourientadas pula taxonomie. Por eisemplo, giralmente ambolbe cientistas que possuen un treinamiento special an [[organismo]]s particulares cumo [[mamologie]], [[ornitologie]], ó [[heirpetologie]], mas usa esses ourganismos cumo sistemas para respunder las questones gerales subre l'eiboluçon.
La biologie eibolucionária ye an parte baseada na [[paleontologie]], qu'usa ls registros [[fóssil|fósseis]] para respunder las questones subre l modo i l tiempo de l'eiboluçon, i an parte an zambolbimientos nas árias de [[genética populacional]].
=== Sistemática ===
{{Artigo percipal|Sistemática}}
La [[Classeficaçon biológica|classeficaçon científica an zologie]] ye l método pul qual ls [[zologista]]s agrupan i categorizan [[organismo]]s pul sou [[tipo biológico]], cumo [[género (biologie)|géneros]] i [[spece]]s. La classeficaçon biológica ye ua forma de [[taxonomie|taxonomie científica]]. Las classeficaçones biológicas modernas ten raízes ne l trabalho de [[Carolus Linnaeus]], qu'agrupou las speces d'acuordo cun caratelísticas físicas an quemun. Esses agrupamientos ten sido rebisados zde anton para melhorar la cunsisténcia culs percípios de [[Charles Darwin|Darwin]] subre [[çcendente quemun]]. [[Filogeneticistas moleculares]], que úsan [[sequéncia de DNA]] cumo dados, ten lhiebado la muitas rebisones recentes i probabelmente cuntinaran la fazé-lo. La classeficaçon biológica pertence la ciéncia de la [[sistemática|sistemática zológica]].
Muitos cientistas atualmente cunsidran l sistema de cinco [[Reino (biologie)|reinos]] ultrapassado. Sistemas de classeficaçon altarnatibos giralmente ampeçan cun un sistema de trés reinos: [[Archaea]] (ouriginalmente Archaebaterie); [[Bateriun|Baterie]] (ouriginalmente Eubaterie); [[Eukaryote|Eukariota]] (ancluindo [[protista]]s, [[fungo]]s, [[planta]]s, i [[animal|animales]]). Esses domínios se refíren la célula tenr ó nun núcleo, assi cumo, tamien, a las defrenças de la cumposiçon química de l steriores de la célula.
Passado, cada reino ye debedido recursibamente até que cada spece tenga ua classeficaçon apartada. L'orde ye: [[Domínio (biologie)|Domínio]]; [[Reino (biologie)|Reino]]; [[Filo]]; [[Classe (biologie)|Classe]]; [[Orde (biologie)|Orde]]; [[Família (biologie)|Família]]; [[Género (biologie)|Género]]; [[Spece]]. L nome científico de ls ourganismos ye gerado de l sou género i spece. Por eisemplo, houmanos son lhistados cumo ''[[Homo sapiens]]''. ''Homo'' ye l género, ''sapienes'' la spece. L nome científico dun ourganismo, se capitaliza la purmeira lhetra de l género i manten an caixa baixa todas las lhetras de la spece, cun to l termo podendo estar an itálico ó sublinhado.
== Sistemas de classeficaçon ==
Morfografie anclui to la sploraçon sistemática i classeficaçon de ls fatos (t: fatos) ambolbidos ne l reconhecimiento de todos ls tipos d'animales [[zaparecido]]s i atuales i la çtribuiçon deilhes ne l spácio i ne l tiempo. Ls fundadores de [[museu]]s de tiempos atrás i sous repersentantes modernos, ls [[curador (artes)|curadores]], çcritores de coleçones zológicas, ls purmeiros [[splorador]]s, [[naturalista]]s modernos, [[scritor]]es de zo-geografie, coletores de [[fóssil|fósseis]] i [[paleontólogo]]s, son ls percipales respunsables por qualquiera pessona que trabalhe cun zologie que nun steia nesse grupo citado arriba. Als poucos, zde la época de [[Hunter]] i [[Cubier]], l studo anatómico ten associado la si mesmo cula morfografie mais superficial i, até hoije, naide cunsidra un studo de forma animal que tenga algun balor, causo nun anclua strutura anterna cumo [[stologie]] i [[ambriologie]] ne ls sous oubjetibos.
L rial alborecer de la zologie depuis de l período lhendairo de la [[Eidade Média]], stá conetado cul nome dun anglés, [[Edward Wotton]], nacido an [[Oxford]], an 1492, que fui médico an [[Lhondres]] i morriu an 1555. El publicou un tratado - "''[[De differentiis animaliun]]''" - an [[Paris]], an 1552. An muitos aspetos, Wotton fui, simplesmente, un spoente de [[Aristóteles]], cujo ansinamientos, junto cun bárias eideias fantasiosas de la época, custituiu la base rial de l coincimiento zológico, al lhongo de la Eidade Média. Fui mérito de Wotton tener rejeitado essas lhendárias eideias, i retornou solo la Aristóteles i l'ouserbaçon de la natureza.
L seneficado mais notable de l progresso de la zologie, durante ls seclos XVI, XBII i XBIII, ye acumparar las cuncepçones classeficatórias de Aristóteles i de sucessibos naturalistas, cun aqueilhas que son ancontradas ne ls trabalhos de [[Caldon]].
== Galhos ==
Eisemplos de galhos de la zologie son:
* '''[[Entomologie]]''' - [[ansetos]]
* '''[[Carcinologie]]''' - [[crustáceo]]s
* '''[[Heilmintologie]]''' - [[brugos]]
* '''[[Malacologie]]''' - [[moluscos]]
* '''[[Itiologie]]''' - [[peixes]]
* '''[[Heirpetologie]]''' - [[réteis]] i [[anfíbios]]
* '''[[Mastozologie]]''' - [[mamíferos]]
* '''[[Ornitologie]]''' - [[abes]]
* '''[[Etologie]]''' - cumportamiento de ls [[animales]]
* '''[[Mirmecologie]]''' - Studo de las formigas
* '''[[Primatologie]]''' - Studo de ls primatas
== Zoólogos i Naturalistas ==
* [[Alexandre Rodrigues Ferreira]]
* [[Rodolpho bon Ihering]]
* [[Edwin Willis]]
* [[Eugene Odun]]
* [[Jacques Beilliard]]
* [[José Carlos Reis de Magalhanes]]
* [[Richard Dawkines]]
* [[Stebe Irwin]]
[[Catadorie:Dibisones de la biologie]]
[[Catadorie:Zologie| ]]
78oqsbe4ja07y7byqa60giypvezp5we
The Simpsons
0
11151
108638
108570
2026-10-05T02:37:15Z
Stephan1000000
10011
811
108638
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Telebison
| nome = The Simpsons
| títalo-mwl = Ls Simpsones
| títalo-pt = Os Simpsons
| títalo-bra = Os Simpsons
| image = The Simpsons yellow logo.svg
| caption =
| genre = [[Sitcom animado]]
| creator = [[Matt Groening]]
| based_on = {{Based on|[[Cúrties de The Simpsons|Cúrties de ls ''The Simpsons'']]|Matt Groening}}
| developer = {{plainlist|
* [[James L. Brooks]]
*[[Matt Groening]]
* [[Sam Simon]]
}}
| voices = {{plainlist|
* [[Dan Castellaneta]]
* [[Julie Kavner]]
* [[Nancy Cartwright]]
* [[Yeardley Smith]]
* [[Hank Azaria]]
* [[Harry Shearer]]
}}
| theme_music_composer = [[Danny Elfman]]
| opentheme = "[[Sequéncia d'abiertura de The Simpsons|''The Simpsons'' Theme]]"
| composer = [[Richard Gibbs]] (1989–90)<br />[[Alf Clausen]] (1990–2017)<br />[[Bleeding Fingers Music]] (2017–persente)
| country = Stados Ounidos
| language = Anglés
| num_seasons = 38
| num_episodes = <onlyinclude>811</onlyinclude>
| list_episodes = List of The Simpsons episodes
| executive_producer = {{Collapsible list
| expand =
| title = Lista de perdutores eisecutibos
| liststyle =
| hlist =
| bullets = yes
| <!-- 1 = --> James L. Brooks
| <!-- 2 = --> Matt Groening
| <!-- 3 = --> [[Al Jean]] (1992–1993, 1995–1998; 1999–persente)
| <!-- 4 = --> [[Matt Selman]] (2005–persente)
| <!-- 5 = --> [[John Frink]] (2009–persente)
| <!-- 6 = --> Sam Simon (1989–1993)
| <!-- 7 = --> [[Mike Reiss]] (1992–1993, 1995–1998)
| <!-- 8 = --> [[David Mirkin]] (1993–1995)
| <!-- 9 = --> [[Bill Oakley]] (1995–1997)
| <!-- 10 = --> [[Josh Weinstein]] (1995–1997)
| <!-- 11 = --> [[Mike Scully]] (1997–2001)
| <!-- 12 = --> [[George Meyer]] (1999–2001)
| <!-- 13 = --> [[Carolyn Omine]] (2005–2006)
| <!-- 14 = --> [[Tim Long]] (2005–2008)
| <!-- 15 = --> [[Ian Maxtone-Graham]] (2005–2012)
}}
| runtime = 21–24 minutos
| company = {{Plainlist|
* [[Gracie Films]]
* [[20th Television]] (temporadas 1–32)
* [[20th Television Animation]] (temporada 33–persente)
}}
| distributor = 20th Television
| network = [[Fox Broadcasting Company|Fox]]
| picture_format = [[480i]] (1989–2009)<br />[[576i]] (1989–2009)<br />[[1080i]] ([[Telebison d'alta defeniçon|HDTV]]) (2009–persente)
| audio_format = [[Stereofonia|Estéreo]] (1989–1991)<br />[[Dolby Surround]] 2.0 (1991–2009)<br />[[Dolby Digital]] 5.1 (2009–persente)
| first_aired = {{Start date|1989|12|17}}
| last_aired = persente
| preceded_by = [[Cúrties de The Simpsons|Cúrties de ls ''The Simpsons'']] de ''[[The Tracey Ullman Show]]''
| related =
| website = http://www.thesimpsons.com
}}
'''''The Simpsones''''' ({{lang-mwl|''Ls Simpsones''}}) ye ua série d'animaçon i sitcon norte-amaricana criada por [[Matt Groening]] pa la [[Fox Broadcasting Cumpany]].<ref>{{citar livro|último =Ortved|primeiro =John|título=The Simpsons: An Uncensored, Unauthorized History|url=http://books.google.com/books?id=jcJMPiM0tCwC&pg=PA287|acessodata=2/2/2014|data=12/10/2010|publicado=Faber & Faber|isbn=978-0-86547-939-5|página=287}}</ref><ref>{{citar livro|autor =Facts On File, Incorporated|título=Animation|url=http://books.google.com/books?id=GXwBT9CuU-sC&pg=PA9|acessodata=2/2/2014|ano=2010|publicado=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-3249-5|página=9}}</ref><ref>{{citar livro|último1 =Irwin|primeiro1 =William|último2 =Conard|primeiro2 =Mark T.|último3 =Skoble|primeiro3 =Aeon J.|título=The Simpsons and Philosophy: The D'oh! of Homer|url=http://books.google.com/books?id=SjKhSR33J8gC&pg=PA1972|acessodata=2/2/2014|data=21/8/2013|publicado=Open Court|isbn=978-0-8126-9694-3|página=1972}}</ref> La série ye ua paródie satírica de l stilo de bida de la classe média de ls Stados Ounidos, simbolizada pula família protagonista, que cunsiste de [[Homer Simpson|Homer Jay Simpson]], [[Marge Simpson|Marjorie (Marge) Boubier Simpson]], [[Bart Simpson|Bartholomew (Bart) Simpson]], [[Lisa Simpson|Elisabeth (Lisa) Marie Simpson]] i [[Maggie Simpson|Margareth (Maggie) Simpson]]. La série se passa na fitícia cidade de [[Springfield]] i satiriza la cultura i la sociadade norte-amaricanas, la telebison i bários aspetos de la cundiçon houmana.
La família fui cuncebida por Groening pouco antes dua solicitaçon de l perdutor [[James L. Broks]] para ua série de cúrties d'animaçon.<ref>{{Citar web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1162008 |título=Simpson's Creator Matt Groening |publicado=NPR |data=2003 |acessodata=22/1/2013 |língua=anglés }}</ref> Groening eilaborou ua família çfuncional i nomeou ls personaiges cumo ls nembros de sue própia família, sustituindo l sou própio nome por Bartholomew (Bart).<ref>{{citar vídeo|pessoas=BBC|ano=2000|título='The Simpsons': America's First Family (6 minute edit for the season 1 DVD|url=http://www.imdb.com/title/tt0250735/|tipo=DVD|local=[[Reino Ounido]]|publicado=[[20th Century Fox]]|língua=anglés}}</ref> Ls cúrties tornórun-se parte de l porgrama ''[[The Tracey Ullman Show]]'' an 19 d'abril de 1987. Passado trés temporadas, l porjeto fui trasformado nun porgrama pa l'horairo nobre, tornando-se purmeira série de la rede a figurar na lista de ls 30 porgramas mais assistidos de la temporada telebesiba de 1989–1990.
Zde sue streia, an 17 de dezembre de 1989, fúrun eisibidos 733 eipisódios. A 34ª temporada de la série ampeçou a ser eisibida an 2022. ''The Simpsones'' ye ua de las séries de ls Stados Ounidos de maior duraçon<ref name="longsitcom">{{citar web | url=http://www.post-gazette.com/tv/20030121tvnote0121p5.asp | título= TV Notes: 'Simpsons' breaks record with contract renewal | acessodata=30/1/2008| idioma=anglés}}</ref> i l porgrama d'horairo nobre hai mais tiempo an trasmisson.<ref name="Guinness">{{citar livro|sobrenome=Folkard |nome=Claire|título=''Guinness World Records 2006'' |ano=2006|editora=Bantam USA|isbn= 0-553-58906-7}}</ref> Un filme fui lançado an 26 de júlio de 2007 i arrecadou mais de meio bilhon de dólares an to l mundo.<ref>{{Citar web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=simpsons.htm |título=Wikipédia, a enciclopédia livre |publicado=Box Office Mojo |acessodata=22/1/2013 |língua=anglés }}</ref> An 2016, l'animaçon fui renobada até a 30ª temporada i se tornou la série mais longa de la stória.<ref>{{Citar web|url=http://mauriciostycer.blogosfera.uol.com.br/2016/11/04/simpsons-chegara-a-30a-temporada-e-se-tornara-serie-mais-longa-da-historia/|titulo=Simpsons chegará à 30ª temporada e se tornará a série americana mais longa|acessodata=2016-11-05|obra=UOL TV e Famosos|língua=pertués}}</ref>
The Simpsones ye amplamente cunsidrada cumo ua de las maiores séries de telebison de todos ls tiempos. L'eidiçon de la rebista ''[[Time]]'' publicada an 31 de dezembre de 1999 classeficou la série cumo a melhor de l seclo XX,<ref name="century">{{citar web|url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,993039,00.html|título=The Best Of The Century|acessodata=3/6/2007|data=31/12/1999|obra=[[TIME (revista)|TIME]]| língua=anglés}}</ref> i an 14 de janeiro de 2000, l'animaçon fui houmenageada cun ua streilha na [[Calçada de la Fama de Hollywod]], na [[Califórnia]]. La série yá benceu einúmaros prémios zde la sue streia, ancluindo 31 [[Primetime Emmy Awards]], 30 prémios Annie i un prémio Peabody. La spresson outelizada por Homer, "D'oh", fui ancluída ne l [[Oxford English Ditionary]], anquanto la série ten anfluenciado bárias ''sitcoms'' direcionadas al público adulto.<ref name="influence">{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/tv_and_radio/2761301.stm|título=The Simpsons: The world's favourite family|acessodata=19/12/2007|data=15/2/2003|publicado=BBC News |idioma=anglés}}</ref>
==Porduçon==
=== Roteiristas ===
La purmeira eiquipe de [[roteirista]]s fui montada por [[San Simon]] i era cumpuosta por John Swartzwelder, Jon Bitti, George Meyer, Jeff Martin, [[Al Jean]], [[Mike Reiss]], Jay Kogen i Wallace Wolodarsky.<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 58</ref> Tipicamente, l grupo cunsistia de dezesseis roteiristas que propunhan eideias pa ls eipisódios ne l'ampeço de l més de dezembre.<ref name="scully">{{citar jornal|primeiro =Gail|último =Mitchell|título=Mike Scully|publicado=Ultimate TV|data=24/1/1999}}</ref> L'outor percipal de cada eipisódio screbia l purmeiro rascunho. Las sessones de grupo rescrebian i zambolbian roteiros finales, que permitian adicionar ó remober piadas, anserir cenas i ourganizar releituras de l testo por antérpretes bocales de l porgrama.<ref name="meyer">{{citar jornal|primeiro =David|último =Owen|título=Taking Humor Seriously|publicado=[[The New Yorker]]|data=13/3/2000}}</ref>
[[Imagem:Simpsons writers2.jpg|thumb|esquerda|Retrato de parte de l'eiquipe de roteiristas de ''The Simpsons'' an 1992, adonde stan nomes cumo [[Al Jean]], [[Conan L'Brien]], [[Bill Oakley]], [[Mike Reiss]], [[George Meyer]], antre outros.]]
Até 2004,<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 199</ref> [[George Meyer]], que tenie zambolbido l'animaçon zde la [[The Simpsons 1.ª temporada|purmeira temporada]], era atibo nessas sessones. Al passar un longo tiempo, l scritor Jon Bitti ambentou las melhores stórias nun dado eipisódio, anque outros scritores recebíren ls créditos ne l roteiro final.<ref name="meyer"/> Cada eipisódio lieba seis meses para ser porduzido, anton la série raramente aborda acuntecimientos atuales.<ref>{{citar jornal|primeiro =Geoff|último =Nixon|título=Mmmmmm... pop culture|publicado=''The Silhouette''|data=4/3/2004}}</ref> Creditado an sessenta eipisódios, John Swartzwelder ye l roteirista mais prolífico de todos de l porgrama.<ref>Turner, p. 21</ref> Un de ls roteiristas mais coincidos ye [[Conan L'Brien]], que cuntribuiu cun bários eipisódios ne l'ampeço de 1990, antes de sustituir [[David Letterman]], anfitrion de l ''[[talk show]]'' chamado ''[[The Late Show with David Letterman|Late Night]]''.<ref>{{citar jornal|url=http://news.scotsman.com/thesimpsons/The-icing-on-the-Simpsons.2592293.jp|título=The icing on the Simpsons' cake|acessodata=10 de agosto de 2007|data=4 de janeiro de 2005|autor =McGinty, Stephen|publicado=''Scotsman''|local=[[Edimburgo]]}}</ref> L comediante [[Ricky Gerbales]] screbiu l'eipisódio "Homer Simpson, This Is Your Wife", tornando-se la purmeira celebridade a screbir un eipisódio i la purmeira streilha cumbidada nun eipisódio de l'animaçon.<ref name="Gervais">{{citar jornal|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4120569.stm|título=Gervais writing Simpsons episode|publicado=BBC News|data=23 de dezembre de 2004|acessodata=29 de dezembre de 2006}}</ref> [[Seth Rogen]] i Eiban Goldberg, scritores de l filme ''[[Superbad]]'', screbírun l'eipisódio "Homer, the Whopper".<ref>{{citar web|título=Rogen gets a dream gig: 'Simpsons' writer, voice|url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2009-09-23-rogen-simpsons_N.htm|autor=Keveney, Bill|obra=[[USA Today]]|data=23 de setembre de 2009|acessodata=24 de setembre de 2009}}</ref> Ne l final de 2007, ls roteiristas de ''The Simpsones'' [[Grebe de ls roteiristas de ls Stados Ounidos (2007-08)|entrórun an grebe]], juntamente cul resto de l Sindicato de ls Roteiristas de ls Stados Ounidos. Ls scritores de la série yá habien se juntado al sindicato an 1998.<ref>{{citar web|título=Why SpongeBob is sitting out the writers strike|acessodata=9 de janeiro de 2008|data=23 de dezembre de 2007|autor=Munoz, Lorenza|publicado=''Los Angeles Times'' |url=http://www.statesman.com/business/content/business/stories/other/12/23/1223writerstrike.html|wayb=20071226152155}}</ref>
=== Perdutores eisecutibos ===
<div class="infobox" style="width:40em; font-size:85%; padding-left:5px; width:360px;">
'''Lista de perdutores al longo de la série'''
* Temporadas 1–2: [[Matt Groening]], [[James L. Brooks]], & [[Sam Simon]]
* Temporadas 3–4: [[Al Jean]] & [[Mike Reiss]]
* Temporadas 5–6: David Mirkin
* Temporadas 7–8: [[Bill Oakley]] & Josh Weinstein
* Temporadas 9–12: Mike Scully
* Temporada 13–persente: [[Al Jean]]
</div>
[[Matt Groening]] i [[James L. Broks]] ténen sido ls perdutores eisecutibos durante to la stória de la série. [[San Simon]] fui çcrito por Brad Bird, antigo diretor de la série, cumo "l'heirói çconhecido",<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 59.</ref> atuando tamien cumo superbisor criatibo pa las quatro purmeiras temporadas. Inda assi, el staba custantemente an cunflito cun Matt Groening, James L. Broks i cula [[Gracie Films]]. Por este motibo, el zeistiu de la série an 1993.<ref name="O146">[[#Ortved|Ortved]], pp. 146–149.</ref> Antes de zeistir, negociou un acuordo para recebir ua parte de ls lucros anuales de l porgrama i un crédito de perdutor eisecutibo, anque nun trabalhar na animaçon zde 1993.<ref>{{citar jornal|autor = Dan Snierson |título= D'Oh! |publicado= [[Entertainment Weekly]] | url = http://www.ew.com/ew/article/0,,20035285_20035331_20046980,00.html |acessodata=21/10/2007}}</ref> La posiçon mais ambolbida ne l porgrama ye la de l scritor percipal, que gerencia la porduçon para ua temporada anteira.<ref name=silverman>{{citar web|autor=Cagle, Daryl|url=http://cagle.msnbc.com/hogan/interviews/silverman.asp|arquivourl=https://web.archive.org/web/20080607073449/http://cagle.msnbc.com/hogan/interviews/silverman.asp|arquivodata=2008-06-07|título=The David Silverman Interview|acessodata=7/6/2011|publicado=[[MSNBC]]|urlmorta=no}}</ref>
{{Refréncias}}
2c4geql5j3w3byrrb9ikjx74m609dnf
Castielha i Lhion
0
11718
108636
99709
2026-10-04T20:49:40Z
~2026-51381-65
15577
108636
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of Castile and León.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
'''Castielha i Lhion''' ye ua quemunidade outónoma [[Spanha|spanhola]], formada por l ounion de dous regiones stóricas, la [[Region de Lhion]] i [[Castielha-La-Bielha]].
La sede de las Cortes de Castielha i Lhion i de l Gobierno outonómico stá an l cidade de [[Balhadolid]].
[[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]]
fl9428v1mwegmdxtgr0sbe46vmh9qyk