Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Stória de Lisboua
0
1090
108640
107841
2026-10-07T07:16:56Z
Kent Wang
15598
Equestrian statue of King José I with Arco Triunfal da Rua Augusta 45.jpg
108640
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Equestrian statue of King José I with Arco Triunfal da Rua Augusta 45.jpg |dreita|thumb|300px|[[Arco de la Rue Augusta|Arco]] de la [[Rue Augusta]], ne l [[Praça de l Comércio|Terreiro de l Paço]], tamien coincido por [[Praça de l Comércio]], la ''[[Praça]] Maior'' de Lhisboua que se abre pa l Teijo.]]
'''[[Lhisboua]]''' ye ua de las más antigas cidades de la [[Ouropa]], tenendo sido fundada hai más de trés milénios. Ye juntamente cun [[Setúbal]], [[Alcácer de l Sal]] i alguas cidades de l [[Algarbe]] la más antiga de [[Pertual]] i tamien la segunda más bielha capital de la [[Ounion Ouropeia]], passado [[Atenas]], más antiga por quatro seclos que [[Roma]].
La sue stória circula a la bolta de la sue posiçon stratégica na foz de l maior riu de la [[Península Eibérica]], l [[Riu Tejo|Tejo]]; de l sou porto natural ser l melhor pa l reabastecimiento de ls barcos que fázen l comércio antre l [[Mar de l Norte]] i l [[Mediterráneo]]; para alhá de la sue prossimidade ne l stremo Sul i Oucidente de la Ouropa, cun ls nuobos cuntinentes de la [[África]] [[Deserto de l Saara|Subsahariana]] i de la [[América]].
==Pré-stória==
Eisistem bruxedos de acupaçon houmana na ária que hoije ye Lhisboua de hai
muitos miles de anhos, atraídos pula prossimidade de l [[riu Tejo]]. Ls purmeiros habitantes houmanos de la region tenerien sido ls [[Neandertal|Neandertais]], zaparecidos hai cerca de 30.000 anhos pula chegada a la Península de l Home moderno. Durante l período [[Neolítico]], ls pobos [[Ibero]]s de la region custruiram ls [[megalito]]s de funçon [[religion|relegiosa]], tal cumo ls restantes pobos de la Ouropa Atlántica: [[dólmen]]s, [[menir]]es i [[cromeleque]]s tiran sido quemuns, i alguns inda sobrebiben hoije na zona.
==Alis Ubbo: La fundaçon fenícia==
[[Eimaige:Lhisbon SPOT 1015.jpg|dreita|thumb|200px|Situaçon de Lhisboua na borda norte de l [[Mar de la Palha]], a la dreita. L [[Atlántico]] queda para la squierda]]
Diç la lhenda popular i romántica que la cidade de Lhisboua fui fundada pul heirói mítico [[Ulisses]]. Recentemente fúrun feitas çcubiertas arqueológicas acerca de l [[Castielho de São Jorge]] i de la [[Sé de Lhisboua]] que cumprobam que la cidade terá sido fundada puls [[Fenícia|Fenícios]] cerca de [[1200 la.C.]]. Nessa época ls fenícios biajában até a las [[Ilhas Scilly]] i a la [[Cornualha]], na [[Gran-Bretanha]], para cumprar [[stanho]] als natibos.
L [[Mar de la Palha]] ó [[stuário]] de l [[Riu Tejo|Tejo]] ye l melhor [[porto]] natural de l percurso i l riu ua amportante bie para las trocas de quemidos i metais cun las tribos de l anterior, tenendo sido, talbeç percisamente por esso, fundada la quelónia chamada ''Alis Ubbo'', que na [[lhéngua fenícia]] quier dezir "porto siguro" ó "anseada amena" (sendo probabelmente afilhada de la grande cidade de [[Tiro]], atualmente ne l [[Lhíbano]]). La [[quelónia (stória)|quelónia]] stendia-se zde la colina adonde hoije se situam l [[Castielho de S. Jorge|Castielho]] i la [[Sé de Lhisboua|Sé]], até al [[riu Tejo|riu]], que chamában ''Daghi'' ó ''Taghi'' (que quier dezir "buona [[pesca]]ria" an fenício).{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Cul zambolbimiento de [[Cartago]], tamien eilha ua quelónia fenícia, l cuntrolo de Alis Ubbo passou para essa cidade. Durante seclos, fenícios i cartagineses tiran zambolbido la cidade a partir de l que fui un simples antreposto comercial pa l [[comércio]] ne ls mares de l Norte, para un amportante mercado adonde éran trocados ls sous perdutos manufaturados puls metais, [[peixe]] salgado i [[sal]] de la region i de las tribos cuntatadas pula bie flubial de l Teijo. Ls cabalhos, antepassados de ls atuales [[Cabalho lhusitano|cabalhos lhusitanos]], yá éran anton famosos ne l [[Mediterráneo]] pula sue belocidade, tenendo [[Plínio]] afirmado que las éguas de l Teijo deberiam ser fecundadas pul biento.
Ls purmeiros [[judiu]]s chegórun sin dúbeda cun ls Fenícios, sous bezinos. L Heibreu ye praticamente idéntico al Fenício i era ralo l barco fenício que nun lhebaba mercadores ó sócios de la [[Judeia]].{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Cula chegada de l [[Celta]]s, estes misturórun-se cun ls [[Eibero]]s lhocales, dando ourige a las tribos de lhéngua Celta de la region, ls [[Cónios|Cunni]] i ls [[Cempsi]]. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Ls [[Grécia antiga|antigos Griegos]] tubírun probabelmente an la foç de l [[Riu Teijo|Teijo]] un puosto de comércio durante algun tiempo, mas ls sous cunflitos cun ls Cartagineses por to l Mediterráneo lhebórun sin dúbeda al sou abandono debido al maior poderio de Cartago na region nessa época.
Por outro lhado, l sufixo "ippo" (ipo) ye carateristico de árias de anfluéncia [[Tartessos|tartéssica]] ó [[turdetánia|turdetana]].<ref>[http://books.google.cun/books?id=wHK-a4Y4EesC&pg=PA15&dq=ippo+ipo&lr=&las_brr=3&sig=OTRpYxP8MOSJN83mJjXfbDGIaZE]</ref>
<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v8n2/folder/193-214.pdf |accessdate=2009-06-12 |archivedate=2008-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080428050633/http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v8n2/folder/193-214.pdf }}</ref>
Ls [[Mitologia lhusitana|diuses]] Aracus, Carneus, Bandiarbariaicus i Coniumbricenses éran benerados an "Lhisboua" na época pré-romana, puls [[Túrdulos]] de la region.<ref>[http://lhibro.uca.edu/mckenna/pagan1.htm McKenna, Stephen. ''Paganism and Pagan Survivals in Spain up to the Fall of the Visigothic Kingdom'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.arqueotavira.cun/Mapas/Iberie/Populi.htm Pobos pré-romanos de la península Eibérica (circa 200 BC)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==Oulissipo: Lhisboua romana==
{{Artigo percipal|[[Oulissipo]]}}
[[Eimaige:Roman Ampire Map.png|right|thumb|250px|Oulissipo situaba-se na probíncia romana de la [[Lhusitánia]].]]
Oulissipo aliou-se als [[Ampério romano|Romanos]] quando estes, lhiderados por [[Decimus Junius Brutus]], percurórun cunquistar ls [[Lhusitanos]] i outros pobos de l Noroeste Peninsular. Ls habitantes de la cidade lhutórun al lhado de las Lhegiones cuntra estas tribos célticas. An troca fui-les reconhecido l títalo de cidadanos romanos i a la cidade ampla outonomia cumo Munecípio Romano. Fui ancluida na probíncia de la [[Lhusitánia]], ancabeçada por [[Emerita Augusta]].
La cidade situaba-se antre la colina de l Castielho i la Baixa, mas las zonas más ribeirinhas stában nesse tiempo inda submersas pul Teijo. Oulissipo ne l tiempo romano fui ua amportante praça comercial, stablecendo la lhigaçon antre las probíncias de l Norte i l [[Mediterráneo]]. Ls sous percipales perdutos éran l [[garum]], un molho de peixe de lhuxo; l sal i ls famosos cabalhos lhusitanos.
La cidade fui un de ls percipales centros de la antroduçon i zambolbimiento de l Cristandade na Peninsula Eibérica. L purmeiro Bispo fui [[São Gens de Lhisboua]].
==Las Ambasones i ls Germanos==
[[Eimaige:Visigoth Kingdom.jpg|dreita|thumb|250px|Reino de ls Visigodos antes de la Cunquista de l Reino de l Suebos]]
La degeneraçon de l Ampério, i la [[feudalismo|feudalizaçon]] de la sociadade romana lhebórun a las purmeiras ambasones de ls pobos [[Germanos]], [[Hunos]] i outros. Einicialmente aceites cumo quelonos nas tierras desertificadas pulas [[eipidemia]]s terriveis que matórun grande parte de la populaçon de la época (probabelmente de [[Sarampo]] i [[Baríola]]), trasformórun-se depressa an spediçones melitares cun oubjetivos de saque i cunquista.
Ne l ampeço de l [[seclo V]] ls [[Bándalos]] (que depuis se retiram pa l [[Norte de África]]) tomam Oulissipo, seguidos de l [[Alanos]]. An [[419]] Oulissipo fui saqueada i queimada puls [[Godos]] de l Rei tribal [[Walia]], [[Remismundo]] cunquistou Lhisboua an 468 cula ajuda dun spano-romano de Lhisboua chamado Lhusidius, i finalmente an [[469]] ye antegrada ne l [[Reino Suebo]]
cuja capital era [[Braga]]. Passado la ambason de l [[Visigodos]], estes stablecem-se an [[Toledo]] i passado bárias guerras durante l [[seclo VI]], cunquistam ls [[Suevos]], unificando la Peninsula Eibérica, ancluindo la cidade que chamában ''Ulishbona''.
Durante esta época cunturbada, Lhisboua perde las lhigaçones políticas cun [[Custantinopla]], mas nun las comerciais. Mercadores Griegos, Sírios, Judius i outros, benidos de l Ouriente, formam quemunidades que trocam ls perdutos lhocais cun ls de l [[Ampério Bizantino]], [[Ásia]] i [[Índia]].
==Al-Ushbuna: Lhisboua muçulmana==
Passado trés seclos de saques, pilhagens i perda de dinámica comercial, Ulishbuna serie pouco más que ua vila ne l ampeço de l [[seclo VII]]. Ye nesta altura que, aproveitando ua guerra cebil de l [[Reino Spánico Bisigótico]], que ls árabes lhiderados por [[Tárique|Tariq]] [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambadem la Peninsula Eibérica]] cun las sues tropas [[mouriscas|mouriscas]], an [[711]]. Oulishbuna fui cunquistada pulas tropas de [[Abdelaziz ibn Musa]], un de ls filhos de Tariq, assi cumo l resto de l Oucidente.
Más ua beç Lhisboua, coincida puls árabes cumo al-Ushbuna, torna-se un grande centro admenistratibo i comercial para las tierras junto al Teijo, recolhendo ls sous perdutos i trocando-los por perdutos de l Mediterráneo Árabe, particularmente [[Marrocos]], [[Tunísia]], [[Eigito]], [[Síria]] i [[Eiraque]]. Segundo las stimativas actuais la cidade tenerie ne l sou apogeu, ne l [[seclo X]], más de 100.000 habitantes, i cun [[Custantinopla]], [[Salónica]], [[Córdoba]] i [[Sevilha]], serie ua de las maiores cidades de la [[Ouropa]], muitas vezes maior que [[Paris]] i [[Lhondres]], que an plena [[Eidade Média]] tenerien solo 5-10.000 habitantes.
La maiorie de ls habitantes cumberte-se a la [[lhéngua árabe]] i religion [[eislan|muçulmana]] de a minorie ambasora que se anstala cumo eilite. La populaçon crestiana , [[Moçárabe]], cul sou própio Bispo segue l [[rito moçárabe]] de tradiçones bisigoticas, falantes de l árabe ó dua variadade de [[Lhatin|Lhatin bulgar]],l [[Lhéngua moçárabe|moçárabe]], remanse semelhante al falado na [[Galiza]] i probíncias de l Norte, ye tolerada na qualidade de de [[dhimmi]] an troca de [[amposto]], l [[jizyah]]. Esta quemunidade moçárabe que seguia ritos i questumes crestianos visigoticos ye muitas bezes rejeitada quando entra an cuntato cun ls [[Catolicismo|católicos]]. Fúrun ls moçárabes que lhebórun para Lhisboua ls restos de [[São Vicente]], que se tornarie l padroeiro de la cidade.
La quemunidade Judaica, yá eisistente zde la fundaçon de la cidade puls Fenícios, ye grandemente reforçada puls Judius que ende se stablecem cumo mercadores i financeiros, aprobeitando la eilebaçon de la cidade la núcleo comercial proeminente. Para alhá de l [[sal]], [[peixe]] i [[cabalho]]s, negociában-se las speciaries benidas de l [[Lhevante]], las plantas medicinais, ls fruitos secos, [[mel]] i pieles. Ls [[Saqaliba]] passan a antegrar la populaçon i a tener ua posiçon de çtaque.
L slavo [[Sabur al-Saqlabi]] torna-se, durante l que fui coincido por [[regulo slavo]], governante de la [[taifa de Badajoz]], i ls sous filhos Abd al-Aziz ibn Sabur i Abd al-Malik ibn Sabur gobiernantes de la [[taifa de Lhisboua]].
Al-Ushbuna ye renovada i reconstruída d'acuordo cun ls padrones de l [[Médio Ouriente]]: ua grande [[mesquita]], un [[castielho]] ne l topo de l monte (que de forma modificada se trasformou ne l [[Castielho de São Jorge]]), un [[palácio]] pa l Gobiernador ó ([[alcáçova]]), ua [[almedina]] ó centro ourbano i un [[alcácer]]. L bairro de [[Alfama]] crece al lhado de l núcleo ourbano oureginal. La cidadela de al-Madan, la atual [[Almada]] ye fundada na borda Sul de l riu para proteger la cidade.
Ls Árabes i [[Berberes]] antroduzem ne ls alredores de la cidade la sue agricultura eirrigada, que ye mui más pordutiva que ls métodos de sequeiro anteriores. Las augas de l Tejo i sous afluentes san ousadas para eirrigar a tierra ne l [[Berano]], porduzindo bárias colheitas por anho i vegetais cumo [[alface]]s i fruitos cumo las [[lharanja]]s.
Politicamente, de ampeço, la cidade faz parte de l Califado [[Omíadas|Omíada]] de [[Damasco]], Síria. Custa de las crónicas ua grande reblion de l [[Berberes]] ó "Mouros" frente a la eilite de l Árabes de la [[Arábia]] an [[740]], que percisou de reforços de l [[Califado de Damasco|Califado]] para ser suprimida. La cidade stá depuis sujeita al [[Califado de Córdoba|Califado de Córdoba]], ne l qual ls sobrebibentes Omíadas ganham la andependéncia de l nuobo Califado Eigípcio de l [[Abássidas]].
Cul ampeço de la [[Recunquista]], la oupulenta al-Ushbuna ye un albo de ls raides crestianos, que saqueiam la cidade purmeiramente an [[796]] i por outras ocasiones ne ls anhos seguintes, lhiderados pul Rei [[Afonso II de las Stúrias]], mas la frunteira permanece la norte de l [[Douro]]. An [[844]] várias dezenas de barcos de l [[Viking]]s surgem ne l [[Mar de la Palha]], i ls [[Scandinábia|Scandinabos]] stablecem l cerco, cunquistam la cidade i ls campos a la volta,adonde quedam durante 13 dies <ref>[http://www.ucm.s/BUCM/revistas/amm/02148765/articulos/MILT9696110067A.PDF Scheen, Rolf. ''Viking raids on the spanish peninsula'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
. Mas ls Vikings acabariam por partir face a la resisténcia cuntinada de ls habitantes de la cidade lhiderados por [[Alah ibn Hazme]].
Ne l ampeço de l [[Seclo X]] surgem an al-Ushbuna várias seitas eislámicas de cumbersos de la populaçon spánica. Estas seitas san formas de ourganizaçon política cun que ls outoctónes se reboltam cuntra ls oubstáculos postos na sue ascenson social por un sistema hierárquico an que purmeiro benie la pequeinha eilite de çcendentes de l [[profeta]] [[Maomé]], depuis ls Árabes de sangre puro, a seguir Berberes ó Mouros i solo depuis ls Lhatinos arabizados i muçulmanos. Bários lhíderes Lhatinos surgem, cumo [[Eilhi ibn Ashra]] i outros, que se declórun Profetas ó çcendentes de [[Eilhi]] ([[xiita]]s) que cun aliados an outras cidades ampeçam guerras cebiles cun las tropas árabes [[sunita]]s. Ls moçárabes éran tratados inda de forma pior, assi cumo ls Judius, sofrendo por bezes perseguiçones que, anque lhamentables als uolhos modernos, éran ua pálida eimaige de l que fazerien ls católicos cuntra nun solo muçulmanos i judius, mas mesmo cuntra ls própios crestianos nun católicos de las tierras recunquistadas.
Nuobo ataque Viking seguir-se-iba sin sucesso an [[966]]. L Rei [[Ourdonho I de las Astúrias]] pilharie la cidade outra beç an meados de l [[seclo IX]], assi cumo [[Afonso VI de Lhion i Castielha|Afonso VI de Lhion]] an [[1093]], que la retebe ne l sou [[Reino de Lhion]] por dous anhos, passado cunquistar la cidade de al-Santaryn ó [[Santarém (Pertual)|Santarém]].
Cula fragmentaçon de l Califado de Córdoba por volta de l anho [[1000]] cun las lhuitas antestinas, ls notables de al-Ushbuna oscilam antre la oubediéncia a la [[Taifa]] de [[Badajoz]] ó a la de [[Sebilha]], cunseguindo manobrar de forma a oubter ua outonomia cunsidrable. Inda assi an [[1111]] un nuobo Califado pan-spânico ye stablecido pula ambason a partir de ls desertos de [[Marrocos]] de l [[Almorávidas]] lhiderados por [[Eilhi ibn Yusuf]], cujas tropas san travadas solo na region de [[Tomar]] por [[Gualdim Pais]]. Este dura pouco tiempo até que regressam ls tiempos de la debison de las Taifas i de la outonomia i prosperidade de al-Ushbuna.
==Cruzadas: Pertual cunquista Lhisboua==
{{Artigo percipal|[[Cerco de Lhisboua (1147)]]}}
Anquanto se fragmentában las [[Taifas]] eislámicas de l Sul, ne l Norte secedia l [[Cundado Portucalense]] de l [[Reino de Lhion]], yá an plena [[Recunquista]] de la [[Península Eibérica]]. Anque baseado an [[Guimarães]], la fuorça eiquenómica que permitie la outonomia de l Cundado Portucalense staba na cidade de l [[Porto]] ([[Portucale]] ó porto de la cidade de Cale, la actual [[Vila Nuoba de Gaia|Gaia]]). Ye antressante pensar cumo fui l nuobo Reino, centrado ne l dinamismo comercial de la moço cidade de mercadores de l Porto, que usufruía dua posiçon i amportança semelhantes na foz de l segundo maior riu de la [[Península Eibérica]], l [[riu Douro]], cumo Lhisboua ne l [[riu Teijo]], que acabarie por cunquistar essa benerable cidade.
[[Eimaige:AfonsoI-P.jpg|dreita|thumb|Fonso Anriqueç]]
Famosa i oupulenta, la cidade darie reino bastante prestígio. La purmeira tentativa de Afonso de cunquistar al-Ushbuna dou-se an [[1137]] i fracassou frente a las [[Castielho de São Jorge|muralhas de la cidade]]. An [[1140]] aprobeita ls [[segunda Cruzada|cruzados]] que passában por [[Pertual]] para nuobo ataque que outra beç falha.
Solo an Júnio i Júlio de [[1147]], cula ajuda dua fuorça más numerosa de cruzados, cerca de 164 barcos chenos de homes, cunsegue ser bien sucedido. Anquanto las sues fuorças pertuesas atacában pula tierra, ls cruzados na sue maiorie [[anglaterra|angleses]] i [[normandia|normandos]], aliciados pulas promessas de pilhagem lhivre, montórun las sues máquinas de cerco, cumo [[catapulta]]s i [[torre]]s, i atacában simultaneamente pul mar i ampediam la chegada de reforços benidos de l sul. Ne l purmeiros ancontros ls muçulmanos vencem ls crestianos matando muitos, i la moral de ls cruzados queda afetada, ocorrendo vários cunflitos sangrentos antre ls vários grupos de crestianos.
[[Eimaige:Gustave dore crusades the crusaders war machinery.jpg|dreita|thumb|Cruzados cun Máquinas de Guerra]]
Cunta la lhenda que, passado muitas tentativas, ua de las puortas ye arrombada i l pertués [[Martim Moniz]] cunsegue mante-la abierta cul própio cuorpo permitindo que ls sous cumpanheiros entrassem, inda que morrendo smagado por eilha. Más provavelmente cula ajuda de las máquinas de sítio, las muralhas são ultrapassadas, an [[23 de Outubre]] de [[1147]]. Segundo Osbernus<ref>{{((en))}}[http://www.fordham.edu/halsall/source/cap-lhisbon.html Osbernus, ''De spugnatione Lyxbonensi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, depuis de entráren na cidade, ls [[Colônia (Almanha)|colonienses]] i ls [[Flamengo (povo)|flamengos]] nun respeitam l juramiento nin palavra dada al rei de Pertual i saqueiam la cidade, actuam sin respeito cuntra las donzelas i cortam l cachaço al bispo de la cidade. Depuis de la cunquista de la cidade, ua eipidemia de peste dizima miles de vidas antre ls moçarabes i muçulmanos <ref>[http://www.arqnet.pt/portal/pessonais/cruzado_lhisboua.html ''De la Carta De l Crusado Subre la Cunquista De Lhisboua''. L Portal de la Stória]</ref>.
Dom Afonso Anriqueç toma posse oufecialmente de la cidade ne l die 1 de Nobembre, quando nua cerimónia relegiosa, manda trasformar la grande mesquita de siete cúpulas, la Aljama, an [[Sé de Lhisboua|Sé Catedral]]. L Bispo ye [[Gilbert de Hastings]], un cruzado anglés, i a muitos de ls cruzados más proeminentes son doadas tierras de la region i títalos. [[Santo António de Lhisboua|Santo António]] nace an [[1195]] na cidade cul nome de Fernando de Bulhones.
[[Eimaihe:Se de Lhisboua Frente.JPG|dreita|thumb|250px|La Sé [[Románica]] de Lhisboua]]
L Rei darie l [[Foral]] an [[1179]], i tentarie recuperar las lhigaçones comerciais de la cidade inaugurando ua grande nuoba [[feira]] ó mercado. L resultado destes sfuorços ye que ls mercadores Pertueses Crestianos ó Judius nun solo retomam alguas lhigaçones comerciais de la antiga al-Ushbuna, cumo na [[Andaluzia]] ([[Sevilha]] i [[Cádiz]]), i ne l [[Mediterráneo]], até [[Custantinopla]], cumo abrem-se nuobas vias pa ls portos de la Ouropa de l Norte, que ls muçulmanos raramente bejitában devido a las defrenças eideológicas. De facto la purmeira vocação de la Lhisboua Medieval Crestiana ye la más ua beç la mediaçon de l comércio antre l [[Mar de l Norte]] i l Mediterráneo, mas grácias als abanços na [[nabegaçon]] oceánica ls belumes san cada beç maiores. Casas de mercadores Pertueses abrem an [[Sevilha]], [[Southampton]], [[Bruges]] i nas cidades de la [[Hansa]], i ls Judius Pertueses cuntinam a comerciar cun ls sous primos ne l [[Norte de África]]. Trocam-se las [[speciarie]]s, [[seda]]s i malzinas mediterráneas; [[ouro]], [[marfim]], [[arroz]], [[alúmen]], [[almendra]]s i [[açucre]] cumprados als Árabes i Mouros; juntamente cul [[azeite]], [[Sal de cozina|sal]], [[bino]], [[corcha]], [[mel]] i [[cera]] Pertuesas cun ls texteis de [[lana]] ó [[lhino]] finos, [[stanho]], [[fierro]], corantes, [[âmbar]], armas, piels i perdutos artesanales de l Norte. San fundados [[staleiro]]s para la custruçon de más [[barco]]s comerciais i melitares, cuja Armada ye eissencial na proteçon de l [[comércio]] cuntra ls [[pirata]]s [[sarracenos]]. Para respunder a la crecente demanda pulas populaçones cada vez maiores de la Ouropa ne l [[Seclo XII]] i [[Seclo XIII]], san stimuladas las inobaçones na custruçon de l barcos, que de la [[barca]] fuorte mas tosca passam, nua síntese de saber crestiano, viking i árabe, para la [[caravela]] (purmeira refréncia an [[1226]]), l purmeiro berdadeiro [[nabio]] atlántico. A las porfissones lhigadas a la navegação, cumo [[carpintarie|carpinteiro]]s i marenheiros, san dados pribilégios i proteçon, ancluindo la criação an Lhisboua dun Juiz própio, l Alcaide de l Mar ([[1242]]).
Un eifeito andireto de to este dinamismo de Lhisboua ye la ruína de ls comerciantes germánicos, que fazien l mesmo comércio por tener (ua rota más çpendiosa mas la sola possible quando ls nabios muçulmanos i ls sous piratas cuntrolában l sul de [[Spanha]] i l [[streito de Gibraltar]]) antre ls [[Países Baixos]] i la [[Hansa]] i la [[Eitália]] i ls sous [[porto (trasporte)|porto]]s. L [[Sacro Ampério Romano-Germánico]] perde anfluéncia subre ls sous reinos, ducados i cidades-stado custituintes, i ls mercadores almanes, até ende senhores de l comércio Ouropeu, san fuorçados a percurar nuobos mercados la [[ouriente]].
Ne l seguimiento desta prosperidade, i cul oumiento de sigurança an Lhisboua cula cunquista definitiba de l [[Algarbe]]s ne l [[seclo XIII]], an [[1256]] [[Afonso III de Pertual]] custata l óbio i scolhe la maior i más bigorosa cidade de l sou Reino para Capital, mobendo para ende la [[Corte]], ls Arquivos i la Tesourarie (que stában an [[Coimbra]]). [[Dinis de Pertual|Dom Dinis]], l purmeiro Rei a presidir to l sou reinado an Lhisboua, cria ende la [[Ounibersidade de Lhisboua|Ounibersidade]] an [[1290]], que trasfere para [[Coimbra]] an [[1308]] solo debido als cunflitos crecentes de ls studantes cun ls lhisboetas. Ye nesta altura que la zona adonde hoije stá l [[Terreiro de l Paço]] ye reclamada al mar, atrabeç de drenagens de l terreno yá lhamacento (era riu lhibre até al tiempo de la cunquista, mas sedimentou debido als depósitos de l riu). Nuobas rues san zenhadas, cumo la ''Rue Nuoba'', i l [[Rossio]] torna-se pula purmeira vez centro de la cidade, roubando essa çtinção a la colina de l [[Castielho de São Jorge|Castielho]]. Outras custruçones de Dom Dinis fúrun ua [[muralha]] frente nuobo Cais de la Rieira cuntra ls piratas, i renobaçones de l [[Palácio Árabe]] (la [[Alcáçoba]], çtruída ne l [[Terramoto de 1755]]) i de la [[Sé de Lhisboua|Sé]].
Para alhá de las quelónias de Pertueses nas cidades de l Norte de la Ouropa, quelónias de mercadores de l resto de la Ouropa stablecem-se an Lhisboua, ua de las más amportantes cidades de l comércio anternacional. Sin cuntar cun ls Judius (que yá eisistiam cumo Pertueses), ls [[Génoba|Genobeses]] são ls más numerosos, acompanhados de [[Beneza|Benezianos]] i outros [[Eitália|Eitalianos]], para alhá de [[Países Baixos|Houlandeses]] i [[Anglaterra|Angleses]]. Estes mercadores trazem para Pertual nuobas técnicas [[Cartografia|cartográficas]] i de nabegaçon, para alhá de técnicas bancairas, financeiras i outras coincidas cumo l sistema de l [[Mercantilismo]], para alhá de coincimientos de las ouriges Asiáticas de ls perdutos de lhuxo cumo las sedas i speciaries, que trazem de l Ouriente Bizantino i Eislámico.
Politicamente las tensones cun [[Reino de Castielha|Castielha]] san cuntrabalançadas cun ua Aliança assinada an [[1308]], que perdurou ininterrutamente até hoije, cul percipal parceiro comercial de Lhisboua (i tamien de l [[Porto]]), la [[Anglaterra]]. La aliança forma un de ls dous lhados de la [[Guerra de l cien anhos]], ne l outro lhado stan para alhá de Castielha la [[Fráncia]]. Ne l tiempo de [[Fernando I de Pertual|Fernando de Pertual]] ampeça-se ua guerra cun Castielha, i ls barcos lhisboetas cun canhones são recrutados assi cumo ls Genoveses nun ataque mal-sucedido la [[Sebilha]]. An repuosta ls castelhanos pónen cerco la Lhisboua, tomando-la an [[1373]], mas san pagos para se retiráren. Ye ne l seguimiento deste zastre que san custruídas las Grandes [[Muralhas Fernandinas]] de Lhisboua.
Socialmente ambaixo bibian to l tipo de jornaleiros i mercadores de rue, para alhá de ls pescadores i de ls agricultores de las hortas de begetales. San desta época las bárias Rues de l oufícios, an las quales se ourganizában las corporaçones de l mesteriais, dirigidos puls Mestres: ''Rue de l Ouro'' (ourives); ''Rue de la Prata'' (joalheiros de pratas); ''Rue de l Fanqueiros''; ''Rue de l Çapateiros''; ''Rue de l Retroseiros'' i ''Rue de l Correeiros''. Estas corporaçones eiducában ls daprendizes i tenien sistemas de proteçon social i cuntrolo de l précios que beneficiában ls sous nembros. La aristocracia, atraída pula corte, stablecie-se custruindo grandes palácios, i zampenhaba funçones burocráticas. Mas la más amportante classe social de Lhisboua, mesmo passado l ganho de funçones políticas anquanto capital, era la de l mercadores, la burguesie que era la fuorça deste núcleo comercial que era de l más amportantes de la Ouropa. San ls magnatas de l comércio que cuntrolam la cidade i l sou [[Cunceilho]] ouligárquico. Ye debido a las necidades destes que se ourganizam na cidade ls porfissionais: banqueiros para coordenar ls riscos; homes de las Lheis para proteger i manipular ls sous dreitos lhegales; specialistas i cientistas para custruir ls sous barcos i strumientos de nabegaçon. Cula sue anfluéncia, cunseguem strair de la Monarquie medidas mercantilistas que ls faborecem, i san l grande ampulso a la sploraçon de nuobos mercados. La [[Cumpanha de las Naus]] ye fundada, ua berdadeira cumpanha de siguros, que eisige pagamiento de cotas oubrigatórias de todos ls armadores an troca de la partilha de perdas passado afogamientos, ourganizando ls más de quenhientos grandes nabios de ls magnatas de la cidade. Cun ls crecentes lhucros, ls mercadores más ricos adquirem títalos de nobreza, anquanto ls fidalgos más pobres se dedicam al comércio.
Antre las minories, cuntában-se las de ls Judius i de l Muçulmanos (nun solo mouros mas tamien árabes i lhatinos eislamizados de lhéngua árabe). Habie ua grande [[Judiarie]] que acupaba las freguesies de [[Santa Marie Madalena]], [[São Julião]] i [[São Nicolau]], na Rue Nuoba i de ls Mercadores (adonde quedaba la Grande [[Sinagoga]]). Ls Judius (talbeç 10% de la populaçon, ó mesmo más) son grandes comerciantes, cun lhigaçones als sous correligionários por to la Ouropa, Norte de África i Médio Ouriente, i ls que nun praticam l comércio custituem grande parte de l lhetrados, cumo médicos, adbogados, cartógrafos i specialistas nas ciências ó artes. La sue atibidade ye fundamental para la bitalidade de la eiquenomie de la cidade. Antres Judius [[Sefarditas]] de Lhisboua cuntam-se grandes nomes cumo ls [[Abravanel]]. Inda assi san fuorçados a bibir separadamente, proibidos de salir a la nuite, oubrigados a usar çtintibos an las bestes i pagam ampostos stra, para alhá de séren siempre las purmeiras bítimas an situaçones de rebolta popular.
La Mourarie era l gueto correspondente pa ls muçulmanos, cuntendo la Grande [[Mesquita]], situada na ''Rue de l Capelon''. Assi i todo nun éran prósperos i eiducados cumo ls Judius, yá que las eilites muçulmanas tenien fugido pa l Norte de África, anquanto ls Judius lhetrados falantes de Pertués nun tenien outra Pátria. La maiorie éran trabalhadores de baixo nible de qualificações cun salários baixos, i muitos éran scrabos de crestianos. Tamien eilhes tenien de usar simblos nas bestes i pagar ampostos stra, i sofrian las bioléncias de las multidones. La palabra ''saloio'' provém de l ampuosto special que pagában ls muçulmanos que cultibában las hortas ne ls lhemites de la cidade, l ''salaio''; assi cumo la palabra ''alfacinha'' ben de l cultivo desses begetales puls árabes, anton pouco cunsumidos ne l Norte.
Inda assi la prosperidade de la cidade benerie a ser anterrompida. An [[1290]] acuntece l purmeiro grande [[terramoto]] stórico, morrendo miles de pessonas i çmoronando-se muitos eidifícios. Nuobos terramotos registan-se an [[1318]], [[1321]], [[1334]], [[1337]] i un grande an [[1344]] que çtrói parte de la Sé i de la Alcáçoba, an [[1346]], [[1356]] (çtrói outra porçon de la Sé), [[1366]], [[1395]] i [[1404]] possiblemente todos resultantes de reajustamientos na mesma falha. La fame surge an [[1333]] i an [[1348]] surge pula purmeira vez la [[Peste Negra]], que terá muorto metade de la populaçon, cun nuobos surtos de menor mortandade an cada década, a la medida que naciam más pessonas susceptibles. Estas catástrofes çtruíram an Lhisboua cumo na restante Ouropa la Ceblizaçon bibrante de la [[Baixa Eidade Média]], cun las sues [[catedral|catedrais]] i l sou sprito de ''[[Cristandade]]'' ounibersal, mas preparórun l camino pa l surgimiento de la nuoba Ceblizaçon de l [[Çcubrimentos]] i de l nuobo sprito científico.
==Reboluçon==
{{Artigo percipal|[[Cerco de Lhisboua (1384)]]}}
[[Eimaige:AljubarrotaBattle.jpg|dreita|thumb|250px|Na [[Batailha de Aljubarrota]] la nuoba eilite [[Burguesia|burguesa]] de Lhisboua derrotou la bielha [[aristocracia]] [[Feudalismo|feudal]] de Portucale i l sou aliado, Castielha.]]
L nuobo capítulo de la stória de Lhisboua nace cula grande reboluçon de la [[Crise de 1383-85]]. Passado la muorte de [[Fernando I de Pertual|Fernando de Pertual]], l Reino passarie pa l [[Lhista de reis de Castielha|Rei de Castielha]], [[Juan I de Castielha]]. Ls grandes aristocratas i clérigos de l Norte, tendores de grandes propiadades ne l Sul que adquiriram passado la [[Recunquista]], tenien antresses i cultura semelhantes a las de ls Castelhanos cun anfase nas çtinçones sociais baseadas na possesson de a tierra, ne l sprito de [[cruzada]] cuntra ls [[Mouros]] ne l [[Norte de África]], i ne ls benefícios de la ounion de to la [[Spánia]]. Assi i todo nun são esses ls antresses de ls mercadores de Lhisboua (muitos de ls quais pequeinhos [[fidalgo]]s). Para Lhisboua, la ounion cun Castielha seneficarie ua diluição de las lhigações comerciais cula [[Anglaterra]] i l Norte, i tamien cul [[Médio Ouriente]]; para alhá dun zbio de atenções de l privilégios als mercadores i de la cuntrução de [[barco]]s comerciais i de guerra, pa ls eisércitos terrestres i ls privilégios als Nobres. Ye por esso que ls mercadores i pequeinhos fidalgos mercantes apoiában einicialmente l Mestre de [[Orde de Avis|Avis]], [[Juan I de Pertual|D. Juan]]. La guerra de [[1383]] ye ne l fondo ua guerra antre la Aristocracia cunservadora [[catolicismo|católica]] i [[Eidade Média|medieval]], mui semelhante i lhigada a las sues cungéneres [[Galiza|Galega]] i Castelhana, de l antigo [[Cundado Portucalense]] centrado ne l [[Minho]], i ls mercadores ricos i pluralistas de Lhisboua. Ls nobres de l Norte tenien fundado i cunquistado l paíç i para eilhes l domínio crecente de Lhisboua amenaçava la sue supremacia anquanto la [[Aliança (acordo)|aliança]] cun ls nobres Castelhanos la restablecie. Para Lhisboua, ua cidade de l comércio, las práticas feudais i las guerras terrestres de ls Castelhanos éran un risco pa ls sous negócios. São ls burgueses que ganham la lhuita, cun las sues lhigações anglesas i capitais abultados: l Mestre de Avis ye aclamado [[Juan I de Pertual]], vencendo l [[Cerco de Lhisboua (1384)|cerco de Lhisboua de 1384]], i la [[Batailha de Aljubarrota]] sob lhiderança de [[Nuno Álvares Pereira|Nun'Álvares Pereira]] an [[1385]] cuntra las fuorças de Castielha i de ls fidalgos de l Norte. La nuoba aristocracia pertuesa ye formada a partir de ls mercadores Lhisboetas, i ye solo a partir desta data que l centro de Pertual passa rialmente de l Norte para Lhisboua, tornando Pertual nua spece de [[cidade-estado]], an que quaije solo ls sous antresses detreminam l rumo i la andependência de l paíç.
Ls nuobos nobres burgueses custroem ls sous [[palácio]]s ó [[paço]]s ne l bairro de [[Santos-lo-Bielho|Santos]]; outros eidifícios são ls de la Ounibersidade an [[Alfama]], que regressa la Lhisboua; la [[Eigreja de l Cumbento de l Carmo|Eigreja de l Carmo]]; la [[Alfándiga]]; i alguns de ls purmeiros eidifícios de habitação an to la Ouropa cun vários andares, até cinco. La cidade ye cumpuosta de rues streitas i tortuosas, la maiorie de tierra batida, an que las casas alternam cun las hortas i ls pomares. La cidade cuntina a crecer, i l ancho abandono de las técnicas de regadio mui pordutivas de l muçulmanos seneficam que ye neçairo amportar [[trigo]] de Castielha, [[Fráncia]], tierras de l riu [[Reno]] i até de [[Marrocos]]. Lhisboua ye ua cidade que crece demasiado pa l paíç, i este torna-se nun ''território'' circundante semelhante als de outras cidades comerciais. Lhisboua, juntamente cun [[Antuérpia]] ne l [[Atlântico]] servem la mesma função de ourganização de l comércio que [[Veneza]], [[Génova]], [[Barcelona]] ó [[Ragusa]] ne l [[Mediterrâneo]]; ó [[Hamburgo]], [[Lhubeck]] i outras ne l [[Báltico]]. An 1417 proíbe-se que se deite lhixo acerca de l Mosteiro de l Carmo i de outras árias de Lhisboua. An 1426 outra lhei proíbe lhançar lhixo i deixar galhinhas soltas nas rues de Lhisboua sob pena de pagar multa.
La [[política sterna]] segue ls antresses de Lhisboua: são assinados acuordos comerciais i de cooperação cun las cidades-stado comerciais de [[Veneza]] (acordo de [[1392]]), [[Génova]] ([[1398]]), [[Pisa]] i [[Florença]], cujos mercadores yá habitában na cidade, i muitos de ls quais são naturalizados i se tornam nobres Pertueses. [[Ceuta]] ye cunquistada an [[1415]] para permitir als mercadores Lhisboetas un melhor cuntrolo lhocal (i lhuita cuntra ls [[pirata]]s sarracenos) de l comércio Mediterrânico que passava pa l Norte atrabeç de las [[Colunas de Hércules]] assi cumo la sportação de l trigo marroquino a melhores précios. Para alhá desso, nesse tiempo Ceuta recebie las [[caravana]]s de l [[ouro]] i de l [[marfim]], comércio que ls Lhisboetas querien dominar, i temia-se a tomada de la cidade puls Castelhanos de la rival [[Sevilha]] ó de l [[Aragão|Aragoneses]] de [[Barcelona]]. La Aliança cula Anglaterra, un de ls sous maiores clientes, ye prosseguida..
==Lhisboua, la Senhora de l Mares==
La colaboração streita cun ls [[Eitália|Eitaliano]]s, que dominában la [[navegação]] ne l [[Mediterrâneo]] zde l tiempo de l [[Ampério Romano]], trouxe fruitos a la cidade de Lhisboua. Várias spedições se ampreendírun cun tripulações eitalianas i pertuesas, nas quais fúrun çcubiertos ls arquipélagos de l [[Açores]], [[Região Outónoma de la Madeira|Madeira]] i [[Canárias]]. Alguns afirmam que tiran mesmo chegado al [[Brasil]]. Estas ilhas permitem l stablecimiento de nuobas cidades-portos, úteles para la sploração de nuobos mercados.
La prosperidade de Lhisboua queda amenaçada quando l [[Ampério Otomano]] ambade i cunquista ls territórios Árabes de l Norte de África, [[Eigito]] i [[Médio Ouriente]] ne l [[seclo XV]]. Ls Turcos são einicialmente hostis als antresses de Lhisboua i de las sues aliadas Veneza i Génova, i l comércio de las speciaries, ouro, marfim i outros bens sofre fuortemente. Ls mercadores de Lhisboua, muitos çcendentes de Muçulmanos ó Judius cun lhigações al Norte de África, reagem percurando negociar directamente cun las fuontes dessas mercadorias, sin usar ls mediadores Muçulmanos. Las lhigações de ls judius pertueses als judius magrebinos, i la [[cunquista de Ceuta]], permitem als mercadores de Lhisboua spiar ls mercadores árabes, çcubrindo que l [[ouro]], ls [[Scravatura|scravos]] i l [[marfim]] bénen para Marrocos an caravanas pul deserto de l [[Saara]], a partir de las tierras de l ''Sudan'' (que nesse tiempo ancluía todas las [[pradarie]]s la sul de l Deserto, l actual [[Sahel]]); i que las speciaries cumo la [[pumienta]] são lhevadas pa ls portos de l [[Mar Burmeilho]] ne l [[Eigito]] a partir de la [[Índia]]. La nuoba stratégia de ls mercadores Pertueses, Crestianos i Judius, i Lhuso-Eitalianos ye navegar directamente a la fuonte de l materiais.
[[Eimagem:Heinrich dar Seefahrer.jpg|dreita|thumb|200px|L Anfante Dom Anrique] ]
L grande ampulsionador deste oubjectivo ye l [[Anfante D. Anrique] ], que se baseia na cidade de [[Tomar]]. Sede de la [[Orde de Cristo]] (antigos [[Orde de l Templários|Templários]]), i dua grande quemunidade de mercadores Judius, la cidade stá tamien mui lhigada la Lhisboua pul comércio de ls cereais i fruitos secos (ua de las percipales sportações de Lhisboua). Ls capitais i coincimientos de l [[Ouriente]] por parte de l Templários i Judius fúrun sin dúbeda fundamentais para se cunseguirem ls propósitos de ls mercadores Lhisboetas. L Anfante Dom Anrique ye l ampulsionador dun porjeto que nun fui el que eimaginou, mas si ls mercadores de Lhisboua. Estes que sustentában atrabeç de ls ampostos i taxas alfandegárias la [[monarquia]], tornando-la praticamente andependiente de ls recursos de ls nobres territoriais, cumbertem-na als sous propósitos mercantilistas. L Anfante D. Anrique ye l ourganizador dun cierto dirigismo de Stado: ls grandes riscos i capitais neçairos a la abiertura de las nuobas rotas percisam de la cooperação de todos ls mercadores atrabeç de l Stado (cumo hoije muitos porjetos de grande capital são ampreendidos anternacionalmente). L Anfante Dom Anrique organiza i dirige ls sfuorços de ls navios pertueses de atingir las fuontes de l ouro, marfim i scravos, que estes por si mesmos yá ampreendiam de forma ineficiente. Cun ls capitais de la Orde de Cristo, são fundadas scuolas de marenheiros i cuncentrados recursos i coincimientos, de ls mercadores Lhisboetas Judius, Lhuso-Genoveses ó Lhuso-Venezianos, para atingir l oubjectivo. Várias spedições são lhançadas sob la forma de cuntratos cun alguns de l más anfluentes burgueses de Lhisboua, até que l [[Golfo de la Guiné]] ye finalmente atingido por volta de [[1460]].
Nesta época hai nuoba tentativa de ls nobres feudais nortenhos que permanecírun, de retomar l cuntrolo de l Reino, assustados cula crecente prosperidade de ls mercadores lhisboetas cuntra las sues perdas de rendimento. L propósito ye la facilidade de la [[cunquista de Ceuta]], que abre perspectivas de más cunquistas relativamente fáceles ne l [[Norte de África]]. Esta ampresa serie favorable als nobres, que ganhariam saque i más tierras i arrendatários an [[Marrocos]], mas ye cuntrária als antresses de l mercadores-fidalgos i judius de Lhisboua, que serien ls pagadores de ls ampostos stra neçairos a las spedições i que percuram antes ambestir las fuorças i recursos de l Reino na çcubierta de ls nuobos mercados africanos i asiáticos i nun an oumentar inda más l poder de la hostil i pró-castelhana nobreza Portucalense. Todas las lhuitas que [[Juan II de Pertual|D. Juan II]] manteve cuntra esses nobres, cula ajuda de ls mercadores Lhisboetas, sprimem esta rialidade subjacente de lhuita antre Lhisboua i l Norte, l antigo ''Portucale'', brício de la nacion, pula definição de l rumo de l paíç. Passado várias cunspirações i ancidentes, nas quais más ua vez ls nobres nortenhos pedem auxílio als sous cungéneres Castelhanos, vence más ua vez Lhisboua i ls sous mercadores, i ls cabecilhas são eisecutados, antre ls quais ls [[Duque de Bergáncia|Duques de Bergáncia]] i [[Duque de Viseu|Viseu]], muortos an [[1483]] i [[1484]]. Todos ls porjetos de spansão terrestre an [[África]] são abandonados an troca de l comércio nas nuobas tierras çcubiertas más la sul. Depuis de la muorte de l Anfante D. Anrique, quando l camino yá staba abierto, ampeça-se la einiciatiba privada. L mercador lhisboeta [[Fernão Gomes]] ye l purmeiro, sendo-le reconhecido [[monopólio]] subre l comércio africano an [[1469]], an troca de çcubierta de 500 quilómetros de cuosta para Sul la cada anho i 200.000 reais.
Las ilhas de la [[Madeira]] i de l [[Açores]] são populadas, i porgramas de cultivo de perdutos comerciais para Lhisboua são amplantados prioritariamente: la [[canha-de-açucre]] i l [[bino]]. Na recém-çcubierta [[Guiné (região)|Guiné]], perdutos baratos cumo potes de metal i tecidos são trocados por ouro, marfim i scravos a partir de [[feitoria]]s cuntroladas puls lhisboetas: ls nativos çlocam la sue actividade eiquenómica para trocar cun ls Ouropeus, mas nun são cunquistados, yá que serie çpendioso. Fázen-se casamientos de ls habitantes de las feitorias cun las filhas de ls xefes lhocais, facilitando las trocas: l oubjectivo ye l lhucro i nun la [[colonização]]. L resultado ye un nuobo ampulso pa l comércio de Lhisboua. Na capital aparecem l açucre de canha i l bino de la Madeira, l trigo de [[Ceuta]], l [[almíscar]], l [[andigo]] i outros corantes de roupa, [[algodão]] de l [[Norte de África]] i seneficativas quantidades de l ouro de la [[Guiné (região)|Guiné]] i de la [[Cuosta de l Ouro]], an grande falta na Ouropa ne l fim de l [[seclo XV]]. Para alhá desso são traficados de forma brutal [[Scravatura|scravos]] [[Berberes]] de las [[Canárias]] i depuis Africanos. Ls purmeiros scravos são çtribuídos pul território Pertuês, i aparecem ls purmeiros Africanos de piel scura mesmo nas tierras de l anterior, cumprados puls senhores de las propiadades. Un perduto inovador fúrun las [[guindilha]]s. Estes fruitos picantes serien cultivados na [[Índia]] (para adonde fúrun lhevadas puls mercadores Lhisboetas) mas são oureginárias de la Guiné. Debrebe este bien de monopólio lhisboeta ganhou favor na [[culinária]] mediterrânica.
Assi i todo ls melhores mercados i perdutos benerien de outra çcubierta, la [[Índia]] i l [[Ouriente]]. La guerra antre l [[Ampério Otomano]] i [[Veneza]] oumenta mui ls précios de la [[pumienta]] i outras speciaries i de la [[seda]] trazidas puls venezianos para la Eitália, para Lhisboua i dende pa l resto de la Ouropa a partir de l Eigito (que recebie barcos árabes benidos de la Índia ne l [[Mar Burmeilho]]. Para cuntornar l "porblema turco" ye ourganizada la viagem de [[Vasco de la Gama]], más ua vez por einiciatiba de ls mercadores Lhisboetas mas cun capital régio, que chega a la Índia an [[1498]]. Dende ls mercadores atingem la [[China]] adonde fundam la quelónia comercial de [[Macau]], las ilhas de la actual [[Andonésia]], i l [[Japão]] antes de l fim de l [[seclo XVI]]. Ne l camino stablecem cuntractos comerciais i portos de scala cun ls xefes i Reis an [[Angola]] i [[Moçambique]]. Un grande Ampério quelonial ye cunsulidado por [[Afonso de Albuquerque]], cuja armada sigura l [[Ouceano Índico]] i portos an lhocalizações cumbenientes, pa ls mercadores benidos de Lhisboua cuntra la cumpetição de ls turcos i árabes. Nun são tomados territórios mas solo [[porto (trasporte)|porto]]s i [[Fortaleza (arquitetura melitar)|fuorte]]s de trocas cun ls nativos. De l outro lhado de l mundo, [[Pedro Álvares Cabral]] chega al [[Brasil]] an [[1500]].
L resultado para Lhisboua são ls nuobos perdutos que trafica cula restante Ouropa an regime sclusivo durante muitos anhos: para alhá de ls perdutos africanos chega la [[pumienta]], [[canielha]], [[gengibre]], [[Nuoç-moscada|nuoç moscada]], plantas medicinais, tecidos de algodão i ls [[diamante]]s pula Carreira de las Naus de la Índia; las speciaries de la [[Ilhas Molucas|Molucas]], las [[porcelana]]s [[Ming]] i la [[seda]] de la [[China]], ls scravos de [[Moçambique]], l [[palo-brasil]] i l açucre brasileiros. Para alhá desso cuntina l comércio de l peixe ([[bacalhau]] salgado pescado na [[Tierra Nuoba]]), ls fruitos secos i l bino. Las outras cidades pertuesas, cumo l [[Porto]] i [[Lhagos (Pertual)|Lhagos]], cuntribuem pa l comércio sterno solo de forma marginal, praticamente lhemitando-se a sportar i amportar de Lhisboua. Ls Lhisboetas cuntrolam inda mui de l comércio de [[Antuérpia]], de la qual amportam tecidos finos pa l resto de la Ouropa. Ls mercadores almanes i eitalianos, vendo las sues rotas, terrestres ne l causo de l purmeiros, Mediterrâneas pa ls segundos, lhargamente abandonadas, fundam grandes casas comerciais an Lhisboua reexportando ls perdutos de to l mundo pa l Lheste de la Ouropa i pa l Médio Ouriente.
Lhisboua ye l mercado pa ls gustos de [[lhuxo]] de las eilites de to la Ouropa: [[Veneza]] i [[Génova]] arruinam-se i la [[Anglaterra]] i [[Países Baixos|Houlanda]] vénen-se oubrigadas a eimitar ls Pertueses para travar las perdas de [[divisa]]s. Ls Lhisboetas cuntrolam durante várias décadas to l comércio zde l Japão até Ceuta. La cidade ganha fama que chega la [[mito]], i ne l [[seclo XVI]] ye sin dúbeda la más rica cidade de to l Mundo. Para eilha migram comerciantes de to la Ouropa, que se misturam cun las yá substanciais minories Judaicas i Muçulmanas, para alhá de ls grandes númaros scravos Africanos (serien antre un décimo i un quinto de la população) i até alguns Andianos, Chineses i mesmo Japoneses i Índios Brasileiros. Ne l tiempo de l Rei [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], nas rues de Lhisboua las fiestas são feitas cun çfiles de [[lhion]]es, [[alifante]]s, [[rinoceronte]]s, [[Camelus|camelos]] i outros animales nun vistos na Ouropa zde l tiempo de l [[Circo Romano]]. Un rinoceronte i un alifante chegam anclusivamente a ser ouferecidos al [[Papa Lhion X]] (ver [[Castielho de If]]). Na Ouropa l mito de Lhisboua i de las sues çcubiertas ye tan grande que quando [[Thomas More]] ambenta la sue ilha de la [[Utopia]], tenta dar-le crediblidade dezindo que fúrun ls Pertueses la çcubri-la.
[[Eimagem:Belem tower 002 cc.jpg|dreita|thumb|250px|Junto a la [[Torre de Belém]] ancorában las [[nau]]s que partiam pa l [[Çcubrimientos pertueses|mobimiento de spansão ultramarina]].]]
Para ourganizar to l comércio privado i recolher ls ampostos, são criadas na capital de l seclo XVI las grandes Casas Pertuesas de comércio: la Casa de la [[Mina]], la Casa de [[Arguim]], la Casa de l Scravos, la Casa de la Flandres ([[Países Baixos]]) i la célebre [[Casa de la Índia]]. Ls grandes lhucros são ousados na custrução de outros eidifícios: são deste seclo l [[Mosteiro de l Jerónimos]] i la [[Torre de Belém]] ne l nuobo stilo [[Manuelino]] (que eiboca l comércio de para alhá-mar), l [[Fuorte de São Julião de la Barra]] nua ilha de l [[Riu Tejo|Tejo]], l [[Terreiro de l Paço]], l nuobo i amponente [[Palácio Rial]] (çtruído an [[Terramoto de 1755|1755]]) i l Arsenal melitar todos custruídos junto al Mar (de la Palha); i inda l [[Spital Rial de Todos-los-Santos]], i einúmeros palácios i solares privados. L ampulso a la pavimentação de las rues cun formas geométricas i zeinhos formados por cubos de [[calcário]] branco i [[basalto]] preto (la [[calçada pertuesa]]) fui un lhuxo ampeçado na época, que outras cidades de la Ouropa nun podien pagar. La cidade spandia-se atingindo quaije 200.000 habitantes, sendo custruído l ''[[Bairro Alto]]'', einicialmente coincido por ''Vila Nuoba de l Andrades'' an honra de ls ricos burgueses galegos que ende se stablecírun, i que debrebe se torna l bairro más rico de la cidade. Ye inaugurada an [[1552]] la [[Feira de la Lhadra]], que inda funciona hoije ne l mesmo lhocal.
[[Eimagem:Bairro Alto Lhisboua 1.JPG|dreita|thumb|Aspecto de l [[Bairro Alto]], cun un Palácio al fondo.]]
Culturalmente vive ne l [[seclo XVI]] an Lhisboua la geração de ouro de las Ciências i Lhetras pertuesas: antre ls cientistas l houmanista [[Damião de Góis]] (amigo de [[Erasmo de Roterdão|Erasmo]] i [[Martinho Lhutero|Lhutero]]), l matemático [[Pedro Nunes]], l médico i botânico [[Garcia de la Orta]] i [[Duarte Pacheco Pereira]]; antre ls scritores [[Lhuís de Camões]], [[Bernardim Rieiro]], [[Gil Vicente]] i outros. [[Isaac Abravanel]], un de ls maiores filósofos heibreus, ye nomeado Tesoureiro de l Rei.
Socialmente todas las classes beneficiam. Ls fidalgos ourbanos de la admenistração Rial i ls burgueses são ls más beneficiados, mas mesmo l povo vive cun lhuxos inatingibles pa ls angleses, franceses ó almanes sous cuntemporâneos. Ls trabalhos pesados neçairos são feitos puls scravos africanos i puls galegos. Ls purmeiros são vendidos na ''Praça de l Pelourinho'', sendo apartadas las famílias, i trabalham to l die sin salário, alguns sujeitos a tratamiento brutal. Als segundos cierta mente cumpensava la viagem face a las cundições miserables de la [[Spanha]] rural, i la lhéngua praticamente idêntica facilitava la antegração.
[[Eimagem:Mosteiro de ls Geronimos 4.JPG|dreita|thumb|250px|L [[Mosteiro de l Jerónimos]], treminado an [[1572]].]]
Ls Judius ancluen cumo siempre alguns pobres i outros que se cuntam antre ls más eiducados i ricos comerciantes, financeiros i lhetrados de la cidade. L purmeiro lhivro ampresso an Lhisboua fui l [[Comentairos subre l Pentateuco]] de [[Moisés ben Nahman]], un lhivro an heibraico, publicado por [[Eiliezer Toledano]] an [[1489]]. An [[1496]] ls spanholes spulsam ls Judius de l sou território, animados pul [[fundamentalismo|sprito fundamentalista]] dua Monarquia sclusivamente crestiana. Muitos bénen para Lhisboua, tenendo provavelmente la sue população duplicado (serien depuis de la spulsão un quinto de l Lhisboetas, ó mesmo más). An troca dun casamiento rial, ls [[Reis Católicos]] de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Aragão]] pedem la [[Manuel I de Pertual]] que faga l mesmo. Reconhecendo la amportança central de ls Judius na prosperidade de la cidade, Dom Manuel decreta antes que todos ls Judius são Crestianos i nun ls deixa salir de l Paíç. Durante muitos anhos estes [[crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]] praticam l [[Judaísmo]] an segredo ó abiertamente i anque motins i violências cuntra eilhes (cumo muitas ninos que são arrincadas de ls pais i dadas la famílias crestianas que las tratam cumo scravos) são tolerados até a la amplantação de la [[Anquisição]] an Pertual, muitos anhos depuis. L resultado ye la ascensão social de l crestianos-nuobos. Temporariamente sin las lhemitações de l Judius, progridem até als más eilevados cargos de la [[corte]]. Outra beç são las antigas eilites çcendentes de la antiga aristocracia de las [[Reino de las Astúrias|Astúrias]] i de la [[Reino de la Galiza|Galiza]] (ls nobres de Portucale) que criam porblemas a la ascensão social de l Judius, frequentemente melhor eiducados i más hábeis que eilhes. L mal-dezir de l Crestianos-Bielhos culmina an [[Massacre de Lhisboua de 1506|massacres de l Crestianos-Nuobos]] an [[1506]] ancitados puls Priores menores de las Eigrejas. Vários miles tiran sido assassinados antes de séren ampedidos pulas tropas de l Rei. Cumo resultado de l cunflitos, l Rei ye persuadido puls nobres territoriais a antroduzir la [[Anquisição]] (an [[1531]]) i las lhemitações lhegais a todos ls çcendentes de crestianos-nuobos (semelhantes a las antigas cuntra ls Judius), que ls ampedem de amenaçar ls cargos superiores de l Stado a la Aristocracia de l crestianos-bielhos. L purmeiro [[outo-de-fé]] (muorte de heiréticos na fogueira) ye rializado ne l [[Terreiro de l Paço]] an [[1540]]. Para alhá de la Anquisição surgem outros porblemas. An [[1569]] hai la grande [[Peste negra|Peste]] de Lhisboua, an que terá morrido un terço de la população.
La anquisição mata na fogueira muitos Crestianos-nuobos, mas spropria la propiadade i las riquezas de muitos outros. Muitos mercadores crestiano-bielhos são spropriados tamien passado ua denúncia anónima falsa, que ls anquisidores aceitam cumo válida yá que las riquezas de ls cundenados para eilhes revertem. Por outro lhado poucos mercadores nun tenerien ascendência crestiana-nuoba, devido als casamientos quemuns antre filhos de burgueses que éran sócios an ampresas amportantes. La Anquisição torna-se assi un strumiento de cuntrolo social na posse de ls antigos crestianos-bielhos cuntra quaije todos ls mercadores Lhisboetas, restituindo-les finalmente la supremacia hai mui perdida.
[[Eimagem:Outo de fé.jpg|dreita|thumb|250px|Outo-de-fé, Quadro de [[Pedro Berruguete]]]]
Ye neste clima de antolerância i perseguição, an que ls lhucros oubtidos puls riscos i l génio de ls mercadores bien sucedidos ye çfeito pula ambeja de ls grandes propietários de tierras (que rendem mui menos), que la prosperidade de Lhisboua ye çtruída. L antigo clima [[Lhiberalismo|lhiberal]] propício al comércio zaparece i ye substituído por un [[fanatismo]] católico i cunservadorismo absolutos. A las eilites de l paíç eisige-se l [[sangre puro]] antigo i crestiano-bielho, ó seia, de l Norte. Muitos de ls mercadores fogem para la [[Anglaterra]] ó [[Países Baixos]] adonde se stablecem difundindo ls coincimientos [[navegação|navais]] i [[cartografia|cartográficos]] de l Pertueses. Lhisboua ye tomada pulas mentalidades feudais de ls grandes nobres, i ls mercadores Pertueses, sin cundições de stablidade, sigurança, apoio i crédito devido a las perseguições de la Anquisição, são ancapazes de cumpetir cun ls mercadores Angleses i Houlandeses (muitos deilhes de ourige Pertuesa) que les roubam ls mercados de la [[Índia]], [[Índias Ourientais]] i [[China]]. An sue substituição las eilites de Portucale cumbencem l débil Rei, [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] a virar-se para la cunquista dun Ampério territorial, cun más tierras i rendimientos pa ls Nobres, ne l [[Norte de África]], que les permitiriev manter la supremacia eiquenómica frente als mercadores. Passado l [[Batailha de Alcácer-Quibir|zastre melitar de Alcácer-Quibir]] an [[1578]], ls Aristocratas recolhem-se más ua vez als braços de ls sous cungéneres Castelhanos de mentalidade semelhante. Desta vez bien sucedidos, an [[1580]] l Castelhano [[Filipe II de Spanha]] ye declarado Rei Dom [[Filipe I de Pertual]], depuis de derrotar l candidato de ls anfraquecidos mercadores, l [[Prior de l Crato]], [[António I de Pertual|Dom António]] (l qual era crestiano nuobo i más lhiberal, filho de mai Judia). Filipe I cumpleta assi la ambição de l sou pai l [[Habsburgo]] Rei [[Carlos I de Spanha]] tamien Amperador Carlos V de l [[Sacro Ampério Romano-Germânico]] (Almanha), i Senhor de la maior parte de la [[Eitália]] i [[Países Baixos|Houlanda]] que afirmara famosamente ''Se fusse Rei de Lhisboua, serie an breve Rei de l Mundo''.
[[Eimagem:Alonso Sánchez Coello 002.jpg|dreita|thumb|250px|L Rei Habsburgo Filipe I de Pertual, II de Spanha]].
==Domínio Filipino==
Filipe I de Pertual, l purmeiro de l [[Habsburgo]]s pertueses, ye assi l purmeiro rei de la Spânia. Anque zde [[1492]] ls Reis Católicos [[Isabel I de Castielha]] i [[Fernando II de Aragão]] tenéren dominado l que hoije ye la [[Spanha]], l títalo de ''Rei de las Spanhas'' fui einicialmente ousado para Filipe II quando cunquistou Pertual i antoce, de facto, todas las ''Spanhas''.
Filipe I tenta einicialmente cunciliar ls antresses de la [[nobreza]] na aquisição de más territórios na [[Ouropa]], de l [[Clero]] an derrotar ls [[Reforma protestante|Protestantes]] i de la [[burguesia]] an eiliminar la cuncorrência i piratarie de ls Angleses i Houlandeses. Todos ls barcos capazes de acção melitar de Lhisboua, Sevilha i Barcelona são reunidos nua ''[[Ambencível Armada]]'' que ye ambiada cuntra la [[Anglaterra]]. Devido a ua grande tempestade i a la perícia de l [[Almirante]]s Angleses, la armada ye çtruída. Esta derrota cumberte finalmente l Rei als antresses de la Nobreza territorial. Grandes eisércitos (ls [[Terços]]) de [[mercenário]]s, pagos puls mercadores i comandados puls grandes Aristocratas de ''sangre puro'' Crestiano-Bielho, cumo l [[Duque de Alba]],são formados i atravessam la Ouropa para tomar las cidades i terrenos férteis de l [[Países Baixos]] [[Calvinismo|Calvinistas]] pa l benefício dessa mesma Nobreza.
Anquanto esso ls houlandeses i angleses dominam ls mares, i ancapazes de cunquistar ls ampérios territoriais spanholes de l [[México]] i [[Peru]], cuncentram-se an tomar las feitorias, portos i quelónias costeiras de l pertueses, que traficam cun Lhisboua. São tomados ls portos nordestinos de l [[Brasil]], [[Lhuanda]] an [[Angola]], portos de la África Ouriental, l [[Cabo de la Buona Sperança]], [[Ceilão]], [[Malaca]] i las [[Ilhas Molucas]], la ilha de [[Formosa]], la lhicença de comércio ne l [[Japão]] i outros portos.
[[Eimagem:Spanish Armada.jpg|Dreita|thumb|250px|La Armada Ambencível, Quadro de [[Philippe-Jacques de Lhoutherbourg]], [[1796]]]]
Lhisboua, cun ls sous mercadores yá sob perseguição de la Anquisição (que spropriava ls [[cripto-judiu]]s i mesmo ls crestianos genuínos), perdera grande parte de la sue frota ne l zastre de la ''[[Ambencível Armada]]'' i que pagava ampostos altíssimos para aguantar ls eisércitos de ls nobres spanholes na Ouropa, perde agora la maiorie de ls sous portos i perdutos i ye finalmente i eirreversivelmente arruinada, debrebe perdendo amportança. An [[1598]] la catástrofe ye aperfundada por un [[terramoto]] i pula [[Peste negra|peste]]. Finalmente [[Filipe II de Pertual]] torna-se
sclusivamente [[Filipe III de Spanha]] i depuis l sou filho solo [[Filipe IV de Spanha]] quando, sob cunseilho de la Nobreza Castelhana i cula aquisciência de ls Nobres territoriais Pertueses, absorve l Reino de Pertual ne l Reino de Spanha. Lhisboua, la grande cidade cosmopolita ye agora ua cidade de probíncia sin qualquiera anfluência junto de ls grandes spanholes de sangre puro, que governam de la anton cunservadora i fundamentalista católica [[Madrid]]. Nesta época la cidade perde actividade eiquenómica i habitantes, deminuindo la população até menos de 150.000.
Las custruções deste período cabem an dues catadories: las defesas cuntra ls piratas de l norte, i ls eidifícios relegiosos que apelam para la lhealdade a la monarquia ounibersal católica pretendida pul Rei. Fúrun custruídos l [[Torreão]] un maciço eidifício junto al [[Terreiro de l Paço]], que nun sobreviveu al [[terramoto de 1755]]; l [[Cumbento de São Vicente de Fura]]; nuobas muralhas cun nuobas çposições d'acuordo cula angenharie melitar de la época, cumo la [[Torre de l Bugio]] nua ilha ne l meio de l [[Mar de la Prata]]; i fortificações an [[Cascais]], [[Setúbal]] i na borda Sul. Ls piratas angleses i houlandeses, cumo [[Francis Drake]], fázen diversos ataques la alguas praças Pertuesas, mas nun se atrevem a atacar Lhisboua.
Cul declínio eiquenómico i l zamprego, oumenta mui a miséria i la criminalidade. Las outoridades Spanholas são oubrigadas a antroduzir ua spece de cuorpo policial, ls [[quadrilheiros]] que patrulham las rues de la cidade i cuntrolam l crime de rue, las lhuitas, la bruxarie i l jogo. Segundo alguas crónicas de l tiempo, la taxa de assassinatos ne l ampeço de l seclo XVII serie mesmo superior, nua cidade de 150.000 pessonas, a la de hoije an Lhisboua cun 2.500.000.
Ls porblemas pa l comércio na cidade oumentam quando ls [[Catalunha|Catalães]], un povo mercador cumo l de Lhisboua, tamien ouprimidos pulas taxas castelhanas, se revoltam an [[1636]]. Ye la Pertual que Madrid ben eisigir ls homes i ls fondos para derrotar ls catalães, nua tentativa de usar ls de Pertual cuntra ls de la Catalunha.
Ye anton que ls mercadores de la cidade se aliam a la pequeinha i média nobreza. Tentam cumbencer l [[Duque de Bergáncia]], Dom Juan, a aceitar l trono, mas este, cumo l resto alta Nobreza, ye beneficiado por Madrid i solo l prospecto de se tornar Rei l cumbence finalmente. Ls cunspiradores assaltam l Palácio de l Governador, aclamando l nuobo Rei [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]], cul apoio einicialmente de l Cardeal [[Richelieu]] de [[Fráncia]], i depuis la [[aliança lhuso-britânica|bielha aliança]] retomada cula [[Anglaterra]].
==L Ouro de l Brasil==
La Lhisboua pós-[[Restauração]] ye ua cidade cada vez más dominada pulas ordes relegiosas Católicas. Más de 40 cumbentos são fundados na cidade an adição als 30 yá eisistentes, i ls relegiosos ociosos cuja sustentação ye assegurada pulas smolas i spropriações cuntam-se als muitos miles, custituindo más de 5% de la população de la cidade. L clima político ye cada vez más cunservador i outoritário i la Anquisição, depuis de çtruída la classe mercadora, cuncentra-se ne l cuntrolo de las mentalidades, vigiando las eideias i la creatividade, que suprime an nome de la pureza de la Religião. Ls segundos i terceiros filhos, que nun recíben la ardança de l pai, i que antes se dedicában al comércio i a las ampresas para alhá-mar, agora simplesmente se refugiam nas ordes relegiosas i vivem a la cunta de outra pessona, la maiorie de las vezes de forma solo superficialmente relegiosa.
La situação de ruína eiquenómica ye finalmente resolvida nun puls porjetos bien sucedidos de l más capazes ampreendedores, mas pula sploração quelonial pura i puls subsídios de l Stado: ye çcubierto [[Ouro]] ne l [[Brasil]], ne l actual Stado de [[Minas Gerais]]. L Stado Pertuês queluobra cumo ampuosto un quinto de l ouro straído, que ampeça a chegar la Lhisboua an [[1699]] i cujas receitas Reais debrebe chegam a las várias toneladas anuais (más de 15 toneladas passado [[1730]]) repersentando quaije to l ourçamiento de l Stado. La çligação de l ampreendimiento eiquenómico i de la riqueza, devido al ouro que ye straido por ua fracção de l custo, permite la manutenção de l nuobo clima cunservador outoritário na Capital. An Pertual l Poder ye de quien tem l Ouro, que nun deseia reformas i pretende manter l [[Antigo Regime]].
[[Eimagem:Palácio Nacional de Mafra.jpg|dreita|thumb|250px|L Palácio de Mafra: un eidifício custruído cul Ouro de l Brasil, nunca tubo qualquiera outelidade fuora proclamar l Poder de la Eigreja an Pertual]]
Cul ouro, obras simbólicas de la finalmente atingida supremacia absoluta de las fuorças socias cunservadoras Pertuesas, l [[Clero]] Católico i la [[Aristocracia]] Territorial, são custruídas ne l nuobo stilo de la [[Cuntra-Reforma]], l [[Barroco]]. L más seneficativo ye l [[Cumbento de Mafra]] (acabado an [[1730]] por más de 50.000 trabalhadores, mas nunca usado), ne ls alredores de la cidade; l [[Panteão Nacional]] (ó Eigreja de Santa Angrácia) an Lhisboua; grandiosas modificações de l Palácio Rial; juntamente cun einúmeros Palácios Aristocráticos i alguas obras úteles mas custruídas cun çperdício, cumo l [[Alcadute de las Augas Lhivres]] ([[1720]]).
Cuntrastando cula einorme riqueza corrupta de las altas eilites, l povo vive na miséria. La cidade crece cula necidade de mano-de-obra para las cuntruções faraónicas, para 185.000, mas passado las obras nun hai amprego. São deste período las purmeiras çcrições de Lhisboua cumo ua cidade suja, degradada i nun ouropeia: solo dous seclos depuis de sob governo de ls mercadores lhiberais, tener sido coincida cumo la más prospera i cosmopolita de la Ouropa.
[[Eimagem:1755 Lhisbon earthquake.jpg|dreita|thumb|250px|terramoto de 1755]]
Tremina este período an 1 de Nobembre [[1755]], die de Todos ls Santos, an que acuntece l grande [[terramoto de 1755|terramoto de Lhisboua]]. A las nuobe horas i quarenta minutos a tierra ampeça a tembrar cun ua antensidade que provavelmente nun fui ultrapassada até hoije an to l Mundo. Passado cerca dun minuto, regressa la calma, seguida de nuobo tremor. La população acorre a las praças cun spácio junto al riu Tejo, para morríren afogadas pul einorme [[Tsunami]] que ben de l Atlântico. Depuis de l sismo, Lhisboua stá an ruínas. L grande Torreão Rial, la Casa de las Índias, l Cumbento de l Carmo, l Tribunal de la Anquisição, l Spital de Todos-los-Santos são çtruídos. De las 20.000 casas de las classes más baixas, de custrução menos sólida, 17.000 são çtruídas. Sobrevive l rico Bairro Alto, alguns eidifícios de piedra sólida i poucas outras árias. Seguem-se las pilhagens i ls grandes ancéndios. Ne l fim, de l 180.000 habitantes, más de 10.000 tiran morrido i muitos outros perdírun to la sue propiadade. Ye esta catástrofe que abala la cunfiança de l Antigo Regime, i dá spácio al Menistro, l [[Marqués de Palumbar]], de tentar por finalmente an prática an Pertual las reformas cientificas i lhiberais yá ousadas cun sucesso ne l Norte, de la nuobas teories políticas i eiquenómicas de l [[Eiluminismo]].
[[Eimaige:Palumbar portrait.jpg|dreita|frame|L Marquês de Palumbar]]
==Seclo de las Lhuzes==
L Marqués de Palumbar [[Sabastian José de Carvalho i Melo]], [[Menistro de la Guerra]] i [[Menistro de l Negócios Strangeiros|Negócios Strangeiros]] i ouriundo de la Baixa Nobreza, reagindo celebremente a las ruínas de l [[Terramoto de 1755|terramoto]], terá dezido que era neçairo ''anterrar ls muortos, cuidar de ls bibos i custruir la cidade''. Ua eideia que bai zambolber de seguida la nible de la eiquenomie i sociadade. L poder de la Eigreja ye lhemitado i la sue falange, ls [[Jesuítas]], ye spulsa de l paíç. L poder de la aristocracia territorial cunservadora ye brutalmente suprimido, nua série de cunspiraçones i cuntra-cunspirações, que acabam cula [[porcessoo de l Távora|cruel eisecução]] de la família que lhidera la reaçon, ls [[Casa de l Távora|Távora]]. Estes tenerien sido respunsables por un atentado al Rei [[José I de Pertual]] nua tentatiba de proclamar l cunserbador [[Duque de Aveiro]] Rei, i demitir Palumbar, ambora haba storiadores que defendam que esta acusaçon nun terá passado dua farsa manipulada pul própio Marqués por motivos pessonais. La [[Anquisição]] ye zaparecida i ls [[crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]], inda anton custituindo la maior parte de las [[classe média|classes médias]] eiducadas i lhiberais de la cidade i de l paíç, son lhibertados de las sues lhemitaçones lhegais i ye-les finalmente permitido l acesso als altos cargos gobernamentales, antes monopólio lhegal de la aristocracia de "[[sangre-puro]]". La [[andústria]] ye apoiada de forma algo dirigista mas vigorosa, sendo stablecidas várias fábricas reais an Lhisboua i noutras cidades, que prospírun. Passado l período Pombalino hai 20 nuobas fábricas para cada ua que eisistia antes. Finalmente ls vários ampostos i dreitos alfandegários drento de Pertual, prejudiciais al comércio, são abolidos. An todoss estes propósitos, Palumbar apoia-se nas doações i ampréstimos de ls mercadores i andustriais Lhisboetas.
[[Eimagem:TerreiroDoPaco01.JPG|dreita|thumb|Státua la [[José I de Pertual|D. José]] ne l [[Terreiro de l Paço]].]]
An Lhisboua, l Marquês, recusando ls cunselhos de alguns que pretendem mover la capital para outra cidade, ourdena la reconstrução d'acuordo cun las nuobas teories de ourganização ourbana, passado ourdenar ua abaluação de la situação rial atrabeç dun inédito anquérito a la população. Ye inda l [[Brasil colônia]] que paga quaije to la reconstrução, cun más de 20 milhões de [[Cruzado (moeda pertuesa)|cruzados]]. La cidade recibe inda ajudas de países cumo la [[Anglaterra]], la [[Spanha]] i la [[Lhiga Hanseática|Hansa]] almana, anchendo-se de staleiros de custrução. La maior parte de la nobreza i aristocracia pertuesa refugia-se nas sues quintas ne ls alredores de Lhisboua. L Rei anstala-se nun palácio amprovisado de madeira ,la Tenda Rial, anquanto l nuobo an piedra ampeçava a ser erigido an [[Santa Marie de Belém|Belém]] anton inda ua região fura de la cidade de Lhisboua. L grande belume de obras acunte, inda assi, ne l centro de la antiga cidade, cul zeinho dun nuobo porjeto para la [[Baixa de Lhisboua|Baixa]], l bairro más atingido pul terramoto. Este ye porjetado por [[Eugénio de l Santos]] i [[Carlos Mardel]] i aprovado pul Marquês, enquadrando-se ne l sprito eiluminista i pragmático de la época: las rues streitas são substituídas por anchas rues rectilíneas çpostas ortogonalmente. Estas permitiriam nun solo la devida eiluminação i ventilação de las rues (arejamento), cumo aufeririam más sigurança (patrulhamento, acesso als eidifícios an causo de ancêncio i eibitar la propagação de ancêndios trasversalmente a la rue, etc.). Ls eidifícios a custruir tamien fúrun alvo dua política cunsistente, tenendo la eiquipa porjetista definido l zeinho de las fachadas, las regras de custrução de la strutura de l eidifícios i eilaborado un cunjunto de outra regulamentação cun vista a la pordução dun cunjunto habitacional capaz de anfrentar melhor un eibentual terramoto, assi cumo redesenhar la strutura social de la cidade de Lhisboua, atribuindo-le un nuobo pendor comercial a la cidade. La strutura inovadora escolhida cunsistia nun squeleto de madeira (la gaiola pombalina), ua malha rectangular cun travamientos de las sues diagonais (an cruz de Esto. André) adonde se percurava que la flexiblidade de la madeira se adaptasse a la sobrecarga provocado pul terramoto sin que la strutura quebrasse. Esta strutura an madeira assentarie nun ambasamiento an alvenarie (que corresponderie al purmeiro piso de las habitações, çtinado la lhoijas, oufecinas i armazéns) cun arcos an bóbeda de brício, que cunfeririev peso al cunjunto. Todos ls eidifícios de la zona de la Baixa assentariam nua stacarie an pinho que permitiriev dar más resistência al tierra arenoso de la Baixa i garantir la trasferência eficaz de l peso de l eidifícios pa l tierra sin que este cedisse. Ls nuobos eidifícios éran de arrendamiento horizontal, stando hierarquizados an amportança i qualidade pula sue prossimidade a la rue (giralmente l redadeiro piso ten pie dreito más baixo, varandas quemuns, jinelas más pequeinhas, divisões menores, etc. i serie çtinado a la famílias cun menos posses). Todos ls eidifícios tenerien paredes corta-fuogos de alvenarie la separá-los uns de l outros. La standartização de las fachadas, de las jinelas, de las puortas, de ls azulejos de padrões geométricos simples ne l preça de casa, etc. permitiriev la aceleração de l porcessoo de custrução atrabeç de la pordução an série destes eilemientos fura de l lhocal de la obra. To l cunjunto ten proporções i regras de cumposição clássicas, cun recurso a la proporção áurea. L centro struturante de la nuoba cidade serie la ''[[Rue Augusta]]'' que lhigarie l lhemite Norte de la cidade, l [[Praça de D. Pedro IV|Rossio]], i l lhemite Sul, l Terreiro de l Paço, adonde ua çposição monumental de l eidifícios, l arco de la Rue Augusta, un monumiento al rei i l Tejo a ancerrar la praça, cuntribuiriam pa l zeinho daquilo que se pretendia que fusse l nuobo coração de la actividade comercial de la reconstruída cidade de Lhisboua. Ls eidifícios de l Terreiro de l Paço starien çtinados a la anstalação de l armazéns i grandes casas comerciais que se asperarie que voltassem a aparecer i a animar la praça, mas passado vários anhos de abandono acabórun por ser acupados por menistérios, tribunais, l [[Arsenal]], la [[Alfándiga]] i la [[Bolsa]], yá ne l reinado de D. Marie I.
[[Eimagem:Rue Augusta Lhisboua.JPG|dreita|thumb|250px|[[Rue Augusta]]: las nuobas rues más anchas i rectilíneas, cun prédios de cuntrução an gaiola resistentes als [[terramoto]]s.]]
Na stremidade Norte, paralela al Rossio, starie porjetado un nuobo mercado, que acaba por nunca ser custruído, tenendo quedado la praça, einicialmente coincida por Praça Nuoba ó de las Yerbas, hoije chamada ''[[Praça de la Figueira]]''.
[[Eimagem:Praca de la Figueira Lhisboua.JPG|dreita|thumb|250px|La nuoba [[Praça de la Figueira]] fui custruída cumo nuobo mercado ne l período Pombalino.]]
Al cuntrário de ls deseios i speranças de l Marquês de Palumbar i de la sue eiquipa, la reconstrução de la cidade demora mui más tiempo de l que sperado, tenendo solo treminado la sue reconstrução an [[1806]]. A esto, deve-se an grande parte la pouca capacidade financeira de la burguesia dua cidade an crise. Anque todo, i drento de la política de renovação de la eiquenomie pertuesa, ampeçam a aparecer lhentamente andícios de zambolbimento.
Moderadamente la cidade crece até als 250.000 habitantes an todas las direcções geográficas, acupando ls nuobos bairros de la [[Streilha (Lhisboua)|Streilha]], [[Rato (Lhisboua)|Rato]], anton l nuobo centro andustrial de la cidade polarizado an torno de la recente fuonte de abastecimiento de la auga trazida pul alcadute (nuobas fábricas de cerâmica), [[Alcântara (Lhisboua)|Alcântara]], [[Ajuda (Lhisboua)|Ajuda]], [[Sapadores]], i las [[Moreiras]] (adonde stában las nuobas fábricas de la Seda, cujos brugos são alimentados de las fuolhas dessa arble). L Purmeiro-Menistro tenta de to l modo stimular las classes médias, que bie cumo eissenciais al zambolbimiento de l paíç i al progresso. São formados ls purmeiros cafés propiadade de Lhuso-Eitalianos: alguns sobrevivem hoije desse tiempo, cumo l [[Martinho de la Arcada]] ne l Terreiro de l Paço; l [[Nicola]] ne l Rossio, cujo duonho Lhiberal eiluminava la fachada passado cada vitória política progressista; antre outros. Surge l hábito de las soirées sociais antre ls burgueses más ricos, cula partecipação inédita de mulhieres, an que la Nobreza cunservadora nun partecipa. Ye deste modo que surge outra beç an Lhisboua la classe média burguesa outoconsciente, cumpuosta de crestianos-nuobos i crestianos-bielhos provenientes de l Povo, la ourige de ls mobimientos políticos pul Lhiberalismo i pula República, que se manifestam ne ls nuobos [[Jornal|Jornais]] de la capital.
Palumbar benerie a ser demitido passado la muorte de Dom José, i la ascensão al trono de la mui relegiosa Dona [[Marie I de Pertual]], cuja grande cuntribuição fui la [[Basílica de la Streilha]]. Acunselhada pul [[Clero]] i puls [[Nobreza|Nobres]] cunservadores, para alhá de demitir l purmeiro-menistro percurou lhemitar i até reverter alguas de las sues reformas progressistas, nun mobimiento chamado la ''[[Viradeira]]''. Segue-se la deterioração de las cundições eiquenómicas que mui tenien melhorado ne l tiempo Pombalino, i ls porblemas ourçamentais. Para lhidar cula miséria i criminalidade outra beç crecentes, ye criada la Polícia sob lhiderança de [[Diogo Pina Manique]] an [[1780]]. Renova-se la perseguição política desta vez sob forma secular: la Polícia persegue, prende, tortura i spulsa todos ls progressistas: [[maçonarie|maçons]], [[jacobino]]s i [[lhiberalismo|lhiberais]]; ls jornais são submetidos a la [[censura]]; muitas obras de filósofos lhiberais ó Protestantes proibidas i ls cafés vigiados por polícias a la paisana. La cultura ye cuntrolada i todas las manifestações menos Católicas são eilegalizadas, ancluindo l antiquíssimo [[Antruido]]. Solo l Triato ye stimulado, cula custrução an [[1793]] de l [[Triato de São Carlos]] ne l [[Chiado]], que ben substituir la Ópera çtruída durante l terramoto. Ye, inda assi, financiado pula einiciatiba privada.
==Guerra Cebil: Lhiberais i Cunservadores==
Ne l fim de l [[Seclo XVIII]], cula [[Guerra de la Andependência de ls Stados Ounidos de la América|Revolução Amaricana]] de [[1776]], ganham peso las [[lhiberalismo|eideias lhiberais]] por to la Ouropa. Na [[Fráncia]] stala la [[Revolução Francesa|Revolução]] an [[1789]]. An Lhisboua ls lhiberais jubilam cula derrota de la [[Aristocracia]] Francesa. Debrebe se radicaliza la Revolução an Paris, caíndo nas manos de la strema-squierda, i l centrista [[Napoleão Bonaparte]] ye chamado al Poder pula Burguesia assustada, acabando por outonomear-se [[Amperador]]. La sue política na Ouropa ye l [[Bloqueio cuntinental]], ó seia la proibição de l comércio cula [[Anglaterra]]. Aliado deste paíç, Pertual recusa i Napoleão ambia [[Jean-Andoche Junot|Junot]] delantre dun grande eisército para cunquistar l paíç.
[[Eimagem:Jacques-Lhouis David 017.jpg|dreita|thumb|250px|Napoleão Bonaparte]]
Junot entra an Lhisboua ne l die [[30 de Nobembre]] de [[1807]]. La Família Rial pertuesa, alta Aristocracia i [[Clero]] habien fugido ne l die anterior. Junot ye la percípio bien recebido puls lhisboetas i stablece-se ne l [[Palácio Rial de Queluz|Palácio de Queluz]]. Las nuobas eideias lhiberais são çcutidas pula burguesia Lhisboeta cun ls oufeciales franceses ne ls cafés de la cidade, an special ne l Nicola de l Rossio, adonde se stablece l Quartel General Francês. Todos spírun la cuntinação de las reformas de l [[Sabastian José de Carvalho i Melo|Marquês de Palumbar]], mas Junot nun quier stimular eideias radicais i nada faz. Pertual ye antes cunsidrado un paíç a debedir: Lhisboua serie directamente ancorporada ne l [[Ampério Francês]], anquanto l antigo Portucale serie ressucitado ne l [[Reino de la Lhusitânia Setentrional]].
La falta de reformas i l cumportamiento violento de ls suldados franceses lheva finalmente a la Junta de l Supremo Governo a pedir l auxílio de la [[Anglaterra]]. Ye ambiado un cuorpo spedicionário lhiderado por [[Arthur Wellesley|Wellesley]] i [[William Carr Beresford|Beresford]], i ls franceses an menor númaro, são oubrigados a retirar-se an finais de [[1808]] entrando simultaneamente, seguindo un acuordo de retirada, ls Angleses na cidade adonde se stablecem an [[Arroios]]. Lhisboua sofre eiquenomicamente cula abiertura de ls portos de l Brasil a la Anglaterra. Ls Angleses recíben de [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], residente ne l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], l cuntrolo de l governo de la cidade i paíç, que admenistram cumo ua [[quelónia]]. Ls burgueses partidários de la Fráncia são eisecutados. São anton custruídas defesas ne ls acessos a la capital an [[Torres Vedras]], adonde zde l tiempo de l [[Ampério romano|Romanos]] acabava l território de Lhisboua. Ende ye vencida i fuorçada a retirar la nuoba fuorça de ambasão francesa lhiderada por [[André Masséna]], an [[1811]]. Dende partiriam ls angleses i alguns pertueses sob l General [[Wellington]] para lhibertar la [[Spanha]]. Napoleão será finalmente derrotado an [[1815]].
Cun ls burgueses de Lhisboua sob oupressão de l angleses, são ls burgueses de l [[Porto]] que tomam cuntrolo de la cidade i se rebelam cuntra l quelonialismo anglês i pul [[Lhiberalismo]] an [[1820]], seguidos puls de Lhisboua la que se juntam spulsando ls governadores angleses nun [[Golpe de Stado]]. Las [[Cortes (política)|Cortes]] são cumbocadas puls Lhiberais i ye promulgada ua [[Custituição de 1822]], ua Carta de ls Dreitos de l Home, i l fim de l privilégios de l Clero i de la [[Nobreza]]. L filho de l rei, D. [[Miguel de Pertual]] ancabeça ls Reaccionários Cunservadores [[Absolutismo|Absolutistas]], i ampeça la [[Guerras Lhiberais|Guerra Cebil]], cuntra las fuorças Revolucionárias Custitucionalistas Lhiberais de l sou armano l Amperador [[Pedro I de l Brasil]], depuis [[Pedro IV de Pertual]]. Ye Dom Pedro que vence la guerra an [[1834]], mas la Custituição promulgada ye más cunservadora que l sperado. Inda assi são feitas alguas (poucas) reformas lhiberais, cumo la stinção de las [[Orde relegiosa|Ordes Relegiosas]], i la spropriação de muitos bens de la [[Eigreja Católica]], que habie apoiado ls Miguelistas. Zeiludidos cun Dom Pedro, hai nuoba cunspiração an Lhisboua ne l anho de [[1836]], de l [[Setembristas]] (pequeinhos burgueses i lhetrados) que eisigem la Custituição de 1822; i depuis de l sentido cuntrário, dous golpes de Stado de l Absolutistas, an [[1836]] i [[1837]]. L Paíç debide-se an dous grupos radicais que recusam dialogar un cul outro. Neste ambiente de caos, las grandes potências de l norte planeiam la debison de las quelónias i probíncias de l paíç.
Ne l período de Governo Lhiberal (1820-1842) ye marcado pulas guerras i guerrilhas mas inda assi são antroduzidas diversas reformas i ampreendimentos. Ye finalmente amplantado l bielho porjeto de la eiluminação pública de la cidade, yá eisistente an muitas propiadades privadas de la burguesia, antre ls anhos de [[1823]] i de [[1837]]. Einicialmente cun [[lhamparina]]s de [[azeite]], mas más tarde cun [[ólio de peixe]], seran substituídos pulas [[bumbilha]]s de [[gáç natural|gáç]] an [[1848]]. Para alhá desso ye cuntruida ua nuoba rede de [[strada]]s; i são antroduzidos ls [[barco a oupor|barcos a oupor]] lhigando Lhisboua al Porto pul mar. São feitos prainos para lhançar ls [[Camino de fierro|caminos de fierro]], mas la guerra cun ls Cunservadores nun l permite, i l purmeiro troço, antre Lhisboua i l [[Carregado]] solo será inaugurado an [[1856]].
Este período ye marcado pula perda de algua viablidade eiquenómica de la cidade de Lhisboua. L Brasil torna-se andependiente i ls sous perdutos i ouro yá nun scoam para la Capital. Ne l período de l Cabralismo são atribuídos [[Títalo nobliárquico|títalos nobliárquicos]] a muitos grandes burgueses, pa ls cumpremeter, cun algun sucesso, cul partido cunservador. Passado la sue perda de rendimientos de l Brasil la dependência de l Stado torna-se atractiva i la classe ociosa teme la cumpetição i apoia las divisões sociais artificiais i rígidas. Ye nesta época que se multiplicam ls [[Baran|Barões]] i [[Visconde]]s çligados de propiadades territoriais, muitos [[heireditariedade|heireditários]] mas muitos outros lhemitados a la vida de l beneficiário, que recíben rendas de l Stado ó se dedicam a la política corrupta de l tiempo. La grande aristocracia territorial ganha l hábito de passar l [[Ambierno]] an Lhisboua, seguindo pa ls sous [[solar]]s solo ne l [[Berano]]. Inda assi ye l povo que más sofre cun las guerras i la perda de l Brasil: la cidade stagna i perde amportança i de quinta más populosa de la Ouropa passa para décima i cuntina la çcer. Ls ampregos tornam-se más precários i a miséria oumenta outra beç.
==Lhisboua antre la Ouropa i la África==
[[Eimagem:StacaoRossioLisboa.JPG|dreita|thumb|260px|La [[Stação de l Rossio]].]]
[[Eimagem:EilevadorStaJustaLisboa1.JPG|dreita|thumb|260px|L [[Eilevador de Santa Justa]], de 1902]]
[[Eimagem:Tram.jpg|dreita|thumb|260px|Un ''amaricano'' '''[[eiléctrico]]''' moderno]]
[[Eimagem:Plan von Lhissabon.jpg|dreita|thumb|260px|Mapa de la cidade an [[1885]].]]
Passado tremináren las guerras i cunflitos antre ls cunservadores i lhiberais, Lhisboua, tenendo perdido l [[ouro]] i [[monopólio]] de ls perdutos de l [[Brasil]], la fuonte de to la sue riqueza zde l fim de l [[seclo XVI]] ancontrava-se nua situação eiquenómica desesperada. Ne l Norte de la Ouropa, las naciones ampeçában la andustrialização, i anriqueciam cul comércio de las [[América]]s (la Anglaterra benerie a dominar l comércio brasileiro) i de la [[Ásia]]. L atraso de Pertual parecie eirreversible.
Sin cunseguir derrotar definitivamente ls Lhiberais, i assustadas cul zastre eiquenómico la que las políticas cunservadoras tenien cunduzido Pertual zde l [[seclo XVI]], an cuntraste cul sucesso lhiberal de la [[Anglaterra]], [[Fráncia]] i [[Países Baixos]], ls Cunservadores que dominában l Paíç i la capital cedírun an parte. Reformas lhemitadas serien permitidas an troca de manter l [[Catolicismo|sprito Católico]], rural i cunservador i de l poder político ser mantido nas manos de ls grandes propietários. Serien rializadas eileições mas solo por aqueilhes qualificados pula propiadade abultada. La patronagem de l Stado serie partilhada cula nuoba classe i fúrun cuncedidos títalos als grandes [[burguesia|burgueses]] i [[capitalismo|capitalistas]]. Inda assi mantibírun-se ls privilégios i subsídios de l Stado a las classes dirigentes, i la andustrialização serie lhemitada als antresses destas.
Neste período Lhisboua ye ua cidade pobre i suja quando cumparada a las cidades de l Norte de la Ouropa. Quaije to la sue amportança comercial se resume al monopólio que mantém subre ls perdutos de las [[quelónias pertuesas]], specialmente [[Angola]] i [[Moçambique]]. L própio paíç ye çcrito an [[Lhondres]], [[Paris]] i [[Berlim]] cumo ua stensão de l [[Norte de África]], ó seia, un território ancapaz de se governar la si mesmo. Ampeçam-se las purmeiras [[emigraçon|emigraçones]] yá nun para governar i dirigir outras tierras, mas antes para trabalhar a partir de la más baixa scala social: partem pa l [[Brasil]] muitos miles de pobres lhisboetas. Face a a miséria i atraso de quaije to l paíç surge an Lhisboua ua [[classe alta]] mui rica que, cumo se ciega, gasta i cumporta-se cumo se pertencisse a las eilites de l Norte de la Ouropa, anquanto governa un paíç rural i atrasado, vergado pul proteccionismo eiquenómico, falta de eiducação i cuidados de [[Salude]] providos pul Stado. Cula deminuição de amportança de a tierra cumo factor de riqueza, nobreza territorial i alta burguesia orbitam la [[Corte|Corte Rial]], vivendo lhuxuosamente de l subsídios i salários çtribuídos por esta cun ls ampostos recolhidos als pobres. Stablece-se un regime "de brandos questumes", adonde cessam las perseguições, mas tamien las reformas, i la corrupção ye rotina i quaije siempre ampune.
Antre ls governantes inertes i corruptos, eisistem alguns que melhor cumpreendem la necidade de mudanças. [[Fuontes Pereira de Melo]] ye l menistro que más lhuita pula lhiberalização de la eiquenomie i la andustrialização. Vários ampreendimientos eiquenómicos i andustriais são stimulados.
Ye cuntruída ua rede de caminos de fierro lhigando Lhisboua al Porto i cidades antervenientes, a partir de dues nuobas stações de [[camboio]]s, la [[Stação de Santa Apolónia]] i la [[Estação de l Rossio]]. La [[lhuz eiléctrica]] ye amplantada an [[1878]], substituindo la eiluminação la gáç. An tenermos ourbanísticos, são criados ls purmeiros prainos directores. Ye neçairo mudar la eimagem de la suja capital que choca ls bejitantes de la Ouropa de l Norte. Ls habitantes são anton stimulados a usar [[azulejo]]s ó pintar las fachadas de quelor-de-rosa, segundo las directrizes municipais (inda hoije dominam l centro de la cidade ls einúmeros prédios rosas cun azulejos deste período). Para alhá desso são criados ls purmeiros sistemas de ancanhamientos, [[sgoto]]s i tratamiento de auga, respundendo als ataques de [[cólera]] que matam miles. Outelizando l nuobo [[proletariado]] miserable, ye possible agora recalcetar las nuobas i bielhas vias (ancluindo l [[Rossio]]) tal cumo habie sido feito an menor scala ne l [[seclo XVI]], cula bielha técnica de la [[calçada pertuesa]]. Outras inovações amportantes são ls ''amaricanos'' ó carruagens trasportadas an carris por cabalhos, antroduzidos an [[1873]] (serien substituídos an [[1901]] puls ''amaricanos [[eiléctrico]]s'', que inda hoije eisistem); ls eilevadores eiléctricos que são anstalados an muitas de las colinas depuis de [[1880]].
L centro cultural i comercial de la cidade passa anton pa l [[Chiado]]. Cun las bielhas rues de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa]] yá acupadas, ls duonhos de nuobas [[lhoija]]s i clubes stablecem-se na colina aneixa, que debrebe se trasforma. Eiqui são fundados ls Clubes, cumo l [[Grémio Lhiterário]] famoso de las stórias de [[Eça de Queiróz]], i frequentado por [[Almeida Garrett]], [[Ramalho Ortigão]], [[Guerra Junqueiro]], [[Ouliveira Martins]] i [[Alexandre Heirculano]]. Stablecem-se inda lhoijas de roupas de las modas de Paris i outros perdutos de [[lhuxo]], grandes armazéns ne l stilo de l [[Harrods]] de [[Lhondres]] ó de las [[Galeries Lhafayette]] de [[Paris]] i nuobos cafés de Lhuso-Eitalianos, cumo ''L Tavares'' i l ''Café de l Chiado''.
Nuobas custruções i vias abrem ls nuobos bairros de l norte de Lhisboua, stimulados pula Câmara Municipal apoiada puls burgueses. An [[1878]] l Passeio Público ye demolido i substituído an [[1886]] pula nuoba [[Avenida de la Lhiberdade]], zenhada por [[Ressano Garcia]]. La Avenida tem más dun quilómetro i stende-se pulas tierras agrícolas, antecipando la spanson ourbana. Ye criado a partir deilha to l eixe ourbano central de la cidade (hoije an 2005 outra beç an spanson). Ne l cimo de la avenida ye custruída la Praça de l Marquês de Palumbar, de la qual partem las nuobas vias de la Nuoba Lhisboua. Nestas ''Avenidas Nuobas'' custroem [[palacete]]s las eilites de Lhisboua, junto a nuobos eidifícios públicos cumo l [[Lhiceu Camões]] ([[1907]]) i la [[Maternidade Alfredo de la Cuosta]] ([[1909]]). La más amportante destas ye la Avenida Fuontes Pereira de Melo, para nordeste, que tremina na nuoba Praça Duque de Saldanha. Dende parte la outra grande Avenida, hoije de la República mas einicialmente de Ressano Garcia. Nas eimediações deste eisiste l [[Campo Grande (Lhisboua)|Campo Grande]] (anton un çcampado i nun un Jardim) i la nuoba [[tourada|praça de touros]] de l [[Campo Pequeinho]], acabada an [[1892]] nun stilo neomourisco. Nuobos bairros são custruídos nas eimediações segundo prainos semelhantes als de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa Pombalina]]: l bairro de [[Campo de Ourique]] para oeste, i l de la [[Stefânia]] para lheste. Junto al bairro de la Stefânia ye cuntruída nuoba grande Avenida Dona Amélia (hoije Avenida Almirante Reis), lhigando-la al Martim Moniz. Todas estas nuobas custruções tranformam la cidade. L nuobo centro geográfico de Lhisboua ye l Marquês i la Baixa ye solo la lhocalização de las grandes lhoijas. Para lheste stablecem-se las pequeinhas classes médias i l povo, anquanto para oeste las altas classes médias i ls ricos burgueses.
Culturalmente este ye l período an que las [[tourada]]s i [[fado]] se tranformam an verdadeiros antretenimientos populares regulares. A eilhes se junta l triato popular ó [[triato de revista]] (ambentado an Paris) que, cun las bielhas i eruditas comédias i dramas, çputa ls nuobos triatos de la capital. Un antretenimiento típicamente pertuês deste tiempo ye la [[Ouratória]], an que actores corrompem la bielha arte de l [[Padre António Vieira]] an argumientos cantados, floridos i quaije siempre superficiais cun que çputam prémios. Surgem inda ls purmeiros grandes jardins públicos, eimitando l [[Hyde Park]] de Lhondres i ls jardins de las cidades alemãs: l purmeiro ye l [[Jardim de la Streilha]], adonde passeiam ls burgueses als fins-de-sumana.
Socialmente las classes altas são agora ua mistura de nobres cunservadores que são oubrigados cun relutância a aceitar alguas eideias lhiberais i burgueses titulados que adíren la muitas eideias cunservadoras. A eilhes juntam-se ls brasileiros, ls emigrantes pobres i pouco eiducados que habien anriquecido ne l Brasil i voltado para la cidade na ânsia de aceitação ne ls altos círculos sociais. Lhisboua ye l centro andustrial de l paíç (anque la sue andustrialização ser mínima cumparada a la de la [[Anglaterra]] ó [[Almanha]]). Las classes pobres de Lhisboua crecem sponencialmente, cula chegada de ls purmeiros proletários que trabalham nas nuobas fábricas. Estes vivem muitas vezes an bairros miserables i degradados, adonde grassa la [[cólera]] i outras malinas, trabalhando to l die para solo tener suficiente que comer.
Ls lhiberais de las classes médias traídas, cujos ampostos pagam ls lhuxos de las classes altas sin nada recebir an troca, renovam-se nun nuobo mobimiento lhiberal más radical, que amenaça nun solo ls antigos propietários de tierras mas tamien ls nuobos barões i viscondes capitalistas dependentes de l Stado.
De la aliança antre ls proletários más eiducados i las classes médias nace l nuobo Lhiberalismo [[radicalismo|Radical]], melhor coincido cumo [[Republicanismo]] devido a la sue ouposição a la aliança de antigos lhiberais agora dependentes de l Stado Monárquico (ls burgueses titulados) i Cunservadores (bielha aristocracia) Monárquicos: ls grandes capitalistas, propietários de tierras i dependentes de la Corte.
==La Revolução de 1910==
[[Eimagem:Flag of Pertual.svg|dreita|thumb|250px|La Bandeira de l Partido Republicano ye hoije la Bandeira de Pertual]]
Cul surgimiento de l cumpromisso antre ls Lhiberais más a la dreita i ls cunservadores más moderados, que se manifestou na Monarquia Custitucional, la falta de zambolbimiento i de reformas inda notable de l Paíç lhevou la ala más squerdista, ó [[radicalismo|radical]] de l Lhiberais,cuntituida percipalmente pulas classes médias, a reformular ls sous oubjectivos políticos. Naciu assi l Partido Republicano que defendia reformas lhiberais radicais cumo l [[sufrágio ounibersal]], l fim de l privilégios a la [[Eigreja Católica]] i de las rendas als nobres, i arriba de todo l derrube dua eilite política cada vez más zacreditada pula corrupção i ancompetência. L Paíç andivida-se i stá cada vez más dependente de l Países de l Norte. Un eipisódio catárquico fui sin dúbeda la houmilhaçon frente al [[Ultimato Anglés]], por ua nacion aliada.
Las cundiçones que possiblitórun la chubida al poder de ls Republicanos fúrun arriba de todo eiquenómicas. Ne l fim de l [[seclo XIX]], houbo ua lhenta i pouco vigorosa [[andustrialização]] an Pertual, mas eilha cuncentrou-se bastante na cidade de Lhisboua. Anque l povo de l paíç cuntinar rural i católico na sue maiorie, i apoiar l Rei i la Eigreja, nace anton ua nuoba classe popular an Lhisboua (i an menor grau ne l Porto i na Beira) que partilha eideias más progressistas: l [[proletariado]]. La grande andústria de Lhisboua ye anton l fabrico de derivados de l [[tabaco]], mas tamien eisistem fábricas de texteis, vidros, cunservas i borraixa, antre várias outras. Ne l total, ne l fim de l [[seclo XIX]] haberie muitas dezenas de miles de trabalhadores nas andústrias nua população total de más de 300.000 pessonas. Las purmeiras "zonas andustriais" de Lhisboua são ls bairros de [[Alcântara (Lhisboua)|Alcântara]], [[Buono Sucesso]] i [[Santo Amaro]]. Las cundições an que vive la nuoba classe popular de Lhisboua são miserables. Benidos an grandes númaros de l meio rural sin nada, anstalam-se an bairros de lhata stensos, ne ls alredores de la cidade, i ye frequente ls ninos trabalháren lhongas horas nas fábricas. Outros bénen an grupos grandes de la mesma aldé, i anstalam-se an terrenos abandonados, an núcleos cerrados ne l anterior de la cidade, coincidos por [[pátio]]s ó quintais (mui quemuns na [[Grácia]]). Surgem ls purmeiros bairros ouperários, cujas habitações são cuntruidas a custo mínimo por ampresários para atrair fuorça lhaboral.
Surgem anton ls purmeiros [[sindicato]]s, muitos de ls quais se afiliam cun ls [[anarquista]]s. An vez de se juntáren als nuobos partidos [[Marxismo|Marxistas]] cumo noutros países de la Ouropa, outros proletários reúnem-se a la volta de las classes médias i porfissionais (médicos i advogados) de l Partido Republicano. Cumo resultado, l Partido, mui débil ne l norte de l Paíç (cula scepção de l Porto), ganha cada vez más anfluência na capital. Anque defendíren la propiadade i l mercado lhivre, ls republicanos prometem melhoria de las cundições lhaborais i medidas sociais. Assi i todo las classes altas vivem inda nua sociadade a la parte, i nun são capazes de reagir a las nuobas eisigências fuora cula repressão. L resultado são las acções cada vez más violentas.
Alarmadas las eilites ampõem la ditadura an [[1907]] cun [[Juan Franco]], mas ye tarde de más. An [[1908]] la família rial sofre un atentato an que morrem l Rei Dom [[Carlos de Pertual]] i l Príncepe heirdeiro, nua acção provavelmente eisecutada puls anarquistas (que neste período atacam figuras públicas an to la Ouropa). An [[1909]] ls ouperários de Lhisboua ourganizam stensas [[greve]]s. An [[1910]] Lhisboua [[Proclamação de la República|revolta-se]] finalmente. La população de la cidade forma barricadas nas rues i são çtribuidas armas. Ls eisércitos ourdenados a reprimir la revolução são çmembrados pulas deserções. L resto de l paíç ye oubrigado a seguir la capital, anque cuntinar perfundamente rural, católico i cunservador. Ye proclamada la [[Purmeira República]].
São promulgadas medidas lhiberais: apoio social als trabalhadores, cun criação de l Stado Previdência, dreito a la [[greve]], fim de l privilégios de la Eigreja i nobreza, dreito al divórcio. Ls [[amposto]]s são modificados, dun modelo que se baseava nas cuntribuições de ls trabalhadores i classes médias, para outro que tributava más ls más ricos.
==República==
L período de la República ye marcado pulas çputas i violências políticas. Anque la situação ser tensa neste período por to la Ouropa, cun vários ataques terroristas i albrotes mesmo ne ls países más zamvolvidos, an [[Pertual]] la situação terá sido más crítica. Entalado antre las eilites monárquicas hostis i ls mobimientos lhaborais cada vez más stremistas, animados pulas nuobas teories de l [[anarquismo]] i [[marxismo]], que apelam a la lhuita nas rues cuntra ls "regimes burgueses", i heirdando ua [[díbeda pública]] recorde de ls redadeiros anhos de la Monarquia, la República ye un período de cumbulsões: sucedem-se las [[greve]]s gerais (agora lhegais), las manifestações i mesmo ls atentados a la bomba i bala nas rues de Lhisboua, i la classe política Republicana debide-se subre l modo de lhidar cula situação. An [[1912]] ls monárquicos aproveitam l çcontentamiento cun las lheis lhiberais de ls republicanos ne l norte de l paíç, i ende tentam l [[golpe de stado]], que falha. An [[1916]] Pertual entra de l lhado aliado na [[Purmeira Guerra Mundial]], ambiando homes i recursos mui cunsidrables nun período de crise, i la situação eiquenómica i política queda cada vez más tensa, havendo mesmo eipisódios de fame.
L resultado são más golpes de Stado cuntra la república democrática puls cunservadores i pró-católicos, muitas vezes cul apoio de l lhíderes de ls sindicatos i mobimientos de trabalhadores que pretendem criam çtúrbios que les permitam más ganhos revolucionários: an [[1915]], toma pula fuorça l poder l general [[Joaquim Pumienta de Castro]], i an [[1917]] [[Sidónio Pais]] assume l Poder de forma outoritária i anconstitucional. Ambos dissolvem l [[Parlamento]] i governam de forma ditatorial. An [[1918]] cai subre la cidade la [[gripe spanhola]], que mata muitos miles i piora la situação de l ouperários, que de seguida se revoltam várias vezes, i Sidónio Pais ye assassinado.
Neste período ye custruída grande parte de l eidifícios de habitação al lhongo de l norte de la cidade abierto pulas [[Avenidas Nuobas]]. Pintados cun las quelores tradecionais de la cidade, amarielho, quelor-de-rosa i azul claro, cun fachadas de vários andares ancabeçadas por mansardas, formam inda hoije la más visible face de la cidade. Quaije todos são arguidos por pequeinhos ampresários, na sue maiorie ouriundos de la cidade de [[Tomar]], i por esso coincidos cumo ''parros bravos''. Alguns de ls nuobos eidifícios são custruídos a la priessa i cun poucas preocupações de sigurança, que darien ourige la vários acidentes cun çmoronamientos i bítimas mortais ne ls anhos seguintes.
L fim de la I República acuntece an [[1926]], quando la dreita cunservadora antidemocrática (inda an pleno [[seclo XX]] lhargamente lhiderada puls çcendentes de la antiga Nobreza de l norte de Pertual i pula [[Eigreja Católica]]) toma finalmente l poder passado más dues tentativas an [[1925]], alegadamente de forma a por fim a la anarquia que eilha própia tenie lhargamente criado. Einicialmente melitar, lhiderado pul General [[Gomes de la Cuosta]], l nuobo gobierno debrebe adopta ua eideologia semi-fascista sob la lhiderança de [[António de Ouliveira Salazar|Salazar]]. L regime de Salazar i [[Marcello Caetano]] serie derrubado pula [[reboluçon de l crabos]] nun golpe de stado rializado an Lhisboua a 25 de Abril de [[1974]].
==Lhisboua passado l 25 de Abril de 1974==
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Stória de las cidades de Pertual]]
[[Catadorie:Lisboua]]
q9xdlra4wc1irrvo53cczqg5z153dng