Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Bida 0 883 108665 104351 2026-10-20T00:07:24Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108665 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Waitakere Piha n.jpg|right|thumb|250px|La Tierra apersenta ua grande biodibersidade, cun muitas speces de seres bibos]] La '''bida''' ye un cunceito mui amplo i admite alguas defeniçones. Puode-se dezir de l porcesso an curso de l qual ls seres bibos son ua parte; al spácio de tiempo antre la [[cuncepçon]] i la [[muorte]] dun [[ourganismo]];<ref>MOORE, K. L.; PERSAUD, T.B.N. Ambriologie Clínica. 7 ed. Riu de Janeiro: Elsevier, 2004.</ref> la cundiçon dua antidade que naciu i inda nun morriu; i aqueilho que faç cun que un ser bibo steia bibo. Metafisicamente, la bida ye un porcesso custante de relacionamientos. == La bida == Cumo ye que sabemos se ua dada antidade ye ó nun un ser bibo? Serie relatibamente simples abançar un cunjunto prático de critérios se ne ls lemitássemos a la bida na [[Tierra]] tal cumo la coincemos (ber [[biosfera]]), mas mal abordamos questones cumo la [[ourige de la bida]] na Tierra, ó la possibelidade de [[bida straterrestre]], ó l cunceito de [[bida arteficial]], torna-se claro que la queston ye fundamentalmente defícele i cumparable an muitos aspetos al porblema de la defeniçon de [[anteligéncia]]. === Ua defeniçon cumbencional-biológica === Por más simples que puoda parecer, inda ye mui defícele pa ls cientistas defeníren bida cun clareza. Muitos biólogos téntan a defenir cumo un "fenómeno que anima la [[matéria]]". Dun modo giral, cunsidra-se tradecionalmente que ua antidade ye un ser bibo apersenta todos ls seguintes fenómenos pul menos ua beç durante la sue [[eisisténcia]]: # [[Crecimento]], porduçon de nuobas [[célula]]s # [[Metabolismo]], cunsumo, trasformaçon i armazenamiento de [[einergie]] i [[massa]]; crecimiento por absorçon i reourganizaçon de massa; screçon de çperdício. # [[Mobimento]], quier mobimiento própio ó mobimiento anterno. # [[Reproduçon]], la capacidade de gerar antidades semelhantes la si própia. # [[Repuosta]] la [[stímulo (fisiologie)|stímulos]], la capacidade de abaluar las propiadades de l [[ambiente]] que la rodeia i de agir an respuosta la detreminadas cundiçones. Estes critérios ténen la sue outelidade, mas la sue natureza díspar torna-los ansastifatórios sob más que ua perspetiba; de fato, nun ye defícele ancuntrar cuntra-eisemplos, bien cumo eisemplos que percisan maior eilaboraçon. Por eisemplo, de acordo culs critérios citados, poderie-se dezir que: * L [[fungo]] ten bida (facilmente remediado pula adiçon de l requisito de lemitaçon spacial, ó seia, la persença de algua strutura que delemite la stenson spacial de l ser bibo, cumo por eisemplo la [[nembrana celular]], lebantando, inda assi, nuobos porblemas na defeniçon de [[andebíduo]] an Ourganismos cumo la maiorie de l [[fungo]]s i ciertas plantas [[heirbácea]]s). * Las [[streilha]]s tamien poderien ser cunsidradas seres bibos, por motibos parecidos als de l fungo. * [[Mula]]s i outros híbridos de l tipo nun son seres bibos, porque son [[stéril|stéreles]] i nun se puoden reproduzir, l mesmo se aplica a houmanos stéreles ó ampotentes. * [[Bírus]] i outros aparecidos nun son seres bibos porque nun crécen i nun se cunsíguen reproduzir fuora de la célula [[spedeiro|spedeira]], i muitos [[parasita]]s sternos lebántan porblemas semelhantes. Se mos lemitarmos als [[ourganismo]]s terrestres, puoden-se cunsidrar alguns critérios adecionales: # Persença de cumponentes [[molécula|moleculares]] cumo [[Carboidrato|hidratos de carbono]], [[lípidio]]s, [[proteína]]s i [[ácido nucleico|ácidos nucleicos]]. # Requisito de [[einergie]] i [[matéria]] para mantener l stado de bida. # Cumposiçon por ua ó más [[célula]]s. # Manutençon de [[homeostase]]. # Capacidade de [[eiboluçon|eiboluir]] cumo [[spece]]. To la bida na Tierra baseia-se na [[química]] de ls cumpuostos de [[carbono]], chamada [[química Ourgánica]]. Alguns defenden que este debe ser l causo para todas las formas de bida possibles ne l ouniberso; outros çcríben esta posiçon cumo l ''[[chaubinismo de l carbono]]''. === Outras defeniçones === La defeniçon de bida de [[Francisco Barela]] i [[Humberto Maturana]] (amplamente ousada por [[Lynn Margulis]]) ye la dun sistema [[outopoiético]] (que se gera a si própio) de base [[auga|aquosa]], lemites [[lipoproteína|lipoproteicos]], [[metabolismo]] de [[carbono]], replicaçon mediante [[ácido nucleico|ácidos nucleicos]] i regulaçon [[proteína|proteica]], ''un sistema de [[feedback|retornos]] negatibos anferiores subordinados a un retorno positibo superior'' [http://www.mol.uj.edu.pl/~benio/cyber_def_life.pdf J. theor. Biol. 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040720082357/http://www.mol.uj.edu.pl/~benio/cyber_def_life.pdf |date=2004-07-20 }} La defeniçon de [[Tom Kinch]] ye la dun [[sistema]] de [[outo-canibalismo]] altamente Ourganizado naturalmente eimergente de cundiçones quemuns an [[planeta|cuorpos planetários]] cunsistindo nua [[populaçon]] de [[replicador]]s passibles de [[mutaçon]] alredror de ls quales eiboluiu un [[ourganismo]] de [[metabolismo]] [[homeostase|homeostático]] que portege ls replicadores i ls ajuda na sue reproduçon. Stuart Kauffman define-la cumo un [[agente]] ó [[sistema de agentes]] outónomos capazes de se reproduzir i de cumpletar pul menos un [[ciclo de trabalho termodinámico]]. La defeniçon de [[Robert Pirsig]] puode ser ancuntrada ne l sou libro ''[[Lila: An Anquiry anto Morals]]'', cumo todo l que massimiza l sou leque de possiblidades feturas, ó seia, todo l que tome decisones que resúlten nun maior númaro de feturos possibles, ó que mantenga l maior númaro de oupçones an abierto. Un [[sistema]] que reduç localmente la [[antropie]] mediante un fluxo de [[einergie]]. Hai possiblemente más possiblidades de defeniçon de bida, ua beç que se puode cunceituar-la a partir de l sentido que se dá al "bibir". === Çcendéncia demudada: ua caratelística útele === Ua caratelística útele subre la qual se puode basear ua defeniçon de bida ye la de la [[çcendéncia]] demudada: la capacidade dua dada forma de bida de gerar çcendentes semelhantes als progenitores, mas cula possibelidade de algua bariaçon debida al [[acauso]]. La çcendéncia demudada por si própia permite la [[eiboluçon]], zde que la bariaçon antre çcendentes deia defrentes porbablidades de subrebibéncia. Al studo desta forma de heireditariedade dá-se l nome de [[genética]]. An todas las formas de bida coincidas (fuora ls [[prion]]es, que nun son cunsidrados seres bibos, mas ancluindo [[bírus]] i [[biróide]]s, que tamien nun l son), l material genético cunsiste percipalmente an [[DNA]] ó ne l outro [[ácido nucleico]] quemun, [[RNA]]. Ua outra eicepçon puode ser l código de ciertas formas de [[bírus anformático|bírus]] i [[software|porgramas anformáticos]] criados atrabeç de [[porgramaçon genética]], mas la queston de porgramas anformáticos podéren ser cunsidrados seres bibos, mesmo sob esta defeniçon, ye inda un assunto cuntrobérsio. === Eicepçones a la defeniçon quemun === Muitos Ourganismos son ancapazes de se [[reproduçon|reproduzir]] i inda assi son seres bibos, cumo las [[mula]]s i las [[formiga]]s obreiras. Assi i todo, estas eicepçones puoden ser lebadas an cunsidraçon aplicando la defeniçon de bida al nible de la [[spece]] ó de l [[gene]] andebidual (ber [[seleçon por parentesco]] para más anformaçon acerca de cumo [[andebíduo]]s nó-reprodutibos puoden oumentar la çperson de ls sous genes i la subrebibéncia de la sue spece). Quanto als dous causos de l [[fuogo]] i de las [[streilha]]s ancaixáren na defeniçon de bida, dambos puoden ser facilmente remediados defenindo [[metabolismo]] dua forma bioquimicamente más percisa. Ne l sou ''Fundamentals of Biochemistry'' (ISBN 0-471-58650-1), [[Donald Boet|Donald]] i [[Judith Boet]] defínen metabolismo de la seguinte maneira: ''Metabolismo ye l porcesso giral pul qual ls sistemas bibos adquiren i outelizan la [[einergie]] libre de que necessitan para zampenhar las sues bárias funçones. Fázen nel cumbinando las [[reaçon soérgica|reaçones soérgicas]] de la [[ouxidaçon]] de [[nutriente]]s culs porcessos [[reaçon andoérgica|andoérgicos]] neçairos para la manutençon de l stado bibo, cumo la rializaçon de trabalho macánico, l [[trasporte atibo]] de moléculas contra [[gradiente de cuncentraçon|gradientes de cuncentraçon]], i la [[biossíntese]] de moléculas cumplexas.'' Esta defeniçon, ousada pula maiorie de l [[bioquímica|bioquímicos]], torna claro que l fuogo nun stá bibo, pus liberta to la einergie ouxidatiba de l sou cumbustible sob la forma de la [[calor]]. Ls [[bírus]] reproduzen-se, las chamas crecen, las [[máquina]]s moben-se, alguns porgramas [[anformático]]s súfren [[mutaçon]]es i [[eiboluçon|eiboluen]] i, ne l feturo, l mais cierto amostrórun cumportamientos de eilebada cumplexidade. Por outro lado, na ourige de la bida, células cun [[metabolismo]] mas sin [[sistema reprodutibo]] puoden tener eisistido. Inda assi, muitos nun cunsidrarian estas antidades [[seres bibos]]. Giralmente, todas las cinco caratelísticas deben star persentes para que un ser seia cunsidrado bibo. == Ourige de la bida == {{Ber artigo percipal|[[Ourige de la bida]]}}[[Fexeiro:Trees and sunshine.JPG|right|thumb|250px|La ourige de la bida albanta questones científicas, relegiosas i filosóficas]] Nun eisiste inda nanhun modelo cunsensual para la ourige de la bida, mas la maiorie de ls modelos atualmente aceites baseian-se dua forma ó doutra nas seguintes çcubiertas: # Cundiçones pré-bióticas plausibles resultan na criaçon de las moléculas ourgánicas más simples, cumo demunstrado pula [[speriéncia de Urey-Miller]]. # [[Fosfolípido]]s forman spuntaneamente duplas camadas, la strutura básica de la [[nembrana celular]]. # Porcessos para la porduçon aleatória de moléculas de [[RNA]] puoden porduzir [[ribozima]]s capazes de se replicáren sob detreminadas cundiçones. Eisisten muitas heipóteses defrentes ne l que respeita al camino percorrido de las moléculas ourgánicas simples a las [[protocélula]]s i al [[metabolismo]]. La maiorie de las possiblidades ban quier para la ''primazie de l [[gene]]s'' quier para la ''primazie de l metabolismo''; ua tendéncia recente abança modelos [[híbrido]]s que cumbinan aspetos de dambas las abordaiges. == La possiblidade de bida straterrestre == ''Ber:'' [[Bida straterrestre]], [[Astrobiologie]] Até la data, la [[Tierra]] ye l único [[planeta]] de l [[ouniberso]] coincido por houmanos a aguantar bida. La queston de la eisisténcia de la bida noutros locales de l ouniberso queda an abierto, mas análezes cumo la [[equaçon de Drake]] ténen sido ousadas para stimar la porbablidade deilha eisistir. De las einúmaras reibindicaçones de çcubierta de bida noutros locales de l ouniberso, nanhue subrebibiu al scrutínio científico. L más próssimo que la ciéncia moderna chegou de çcubrir bida straterrestre ye la eibidéncia fócil de possible bida [[batéria|bateriana]] an [[Marte]] (por bie de l meteorito [[ALH84001]]). La percura de bida straterrestre centra-se atualmente an planetas i lunas que se acradita tener ó tenéren possuído auga ne l stado líquido. Dados recentes de l beiclos de la NASA ''[[Spirit]]'' i ''[[Opportunity]]'' apoian la teorie de que Marte tubo ne l passado auga a la superfíce (ber ''[[Bida an Marte]]'' para más detalhes). Las lunas de [[Júpiter]] son tamien cunsidrados buns candidatos para tener bida straterrestre, specialmente [[Ouropa (satélite)|Ouropa]], que parece tener ouceanos de auga líquida. Fuora de l sistema solar, l único planeta çcubierto até agora potencialmente habitable ye [[Gliese 581 c]]. == Refréncias == <references/> == {{Ber tamien}} == * [[Bida artifecial]] * [[Ciclo de bida]] * Mobimientos [[pró-bida]] * [[Bida houmana]] * [[Sentido de la bida]] == Ligaçones Sternas == * [http://www.edge.org/3rd_culture/kauffman03/kauffman_index.html ''The Adjacent Possible: La Talk with Stuart Kauffman''] * [http://www.angelfire.com/linux/bjtorley/ Animals and other living things: their intrests, mental capacities and moral entitlements] * [http://tolweb.org/tree?group=life Tree of Life Web Porjet - Life on Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307014945/http://tolweb.org/tree?group=Life |date=2016-03-07 }} * [https://web.archive.org/web/19990507185113/http://www.people.cornell.edu/pages/tg21/DHB.html La Teorie The Dep Hot Biosphere (Thomas Gold) ] {{Eilemientos de la Natureza}} [[Catadorie:Ciéncia]] [[Catadorie:Bida]] ncl7qqb848h57lusb1862zembfd87fq Riu Mississippi 0 1031 108662 108656 2026-10-19T17:34:20Z ~2026-51381-65 15577 /* Geografie */ 108662 wikitext text/x-wiki L '''Riu Mississippi''' ye l segundo más lhongo [[riu]] de ls [[Stados Ounidos de la América]]. L más lhongo ye l [[Riu Missouri]], afluente de l Mississippi. Cunsiderados juntos, forman a maior [[bacie hidrográfica]] de la [[América de l Norte]]. Quando medido de la nacente de l Missouri, l cumprimento total de l cunjunto Missouri-Mississippi ye de aprossimadamente 6&nbsp;270 quilómetros. La ourige de l Riu Mississippi ben de la palabra de la [[léngua ojibwe]] ''misi-ziibi'' que quier dezir 'grande riu'. == Geografie == [[Fexeiro:Lake Itasca Mississippi Source.jpg|lheft|thumb|250px|La nacente de l riu Mississippi na borda de l Lhago Itasca]] Cun sue nacente ne l [[Lago Itasca]] a 450 metros arriba de l nible de l mar ne l [[Parque Stadual Itasca]] lhocalizado an [[Cundado de Clearwatener]], [[Minnesota]], l riu atinge 220 metros lhougo após ls [[Cachones de Saint Anthony]] an [[Minneapolis]]. L Mississippi se junta cun [[Riu Illinois]] i l [[Riu Missouri]] próssimo [[St. Louis (Missouri)|Saint Louis]], i cul [[Riu Ohio]] an [[Cairo (Illinois)|Cairo]]. L [[Riu Arkansas]] se junta al Mississippi ne l Stado de [[Arkansas]]. L [[Riu Atchafalaya]] an [[Louisiana]] ye l maior [[afluente]] de l Mississippi. L Mississippi drena a maior parte la ária antre [[Muntanhas Rochosas]] i ls [[Apalaches]], sceto por ua ária drenada puls [[Grandes Lhagos]]. El corta, ó margeia, dieç [[Stados de l Stados Ounidos de la América|stados]] amaricanos — [[Minnesota]], [[Wisconsin]], [[Iowa]], [[Illinois]], [[Missouri]], [[Kentucky]], [[Arkansas]], [[Tennessee]], [[Mississippi]] i [[Louisiana]] – antes de zaguar ne l [[Golfo de l México]] cerca de 160 quilómetros riu ambaixo de [[New Orleanes]]. Mediçones de l cumprimento de l Mississippi de l Lhago Itasca até l Golfo de l México barian, mas l númaro de l EPA ye de 3&nbsp;733 quilómetros. Ua pinga de chuba caída ne l Lhago Itasca puode chegar al Golfo de l México an cerca de 90 dies. [http://www.nps.gob/miss/features/fatoids/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <!--[[Image:MississippiRiberBluffs.jpg|right|thumb|256px|Bista de la [[../Great Riber Road/]] an Wisconsin, cun Minnesota al fondo cruzando l Riu Mississippi/]]--> L riu ye debedido an alto Mississippi, de la sue nacente sul até ne l [[Riu Ohio]], i baixo Mississippi, de l Ohio até sue foç próssimo la [[New Orleanes]]. L alto Mississippi ye alen çto debedido an trés seçones: la nacente, de la fuonte até la [[Chimpas Saint Anthony]]; ua série de lhagos artificiales antre Minneapolis i [[St. Louis (Missouri)|St. Louis]]; i l médio Mississippi, un riu de curso lhibre de la cunfluéncia de l [[Riu Missouri]] até St. Louis. Ua série de 27 cumportas i represas ne l alto Mississippi, la maiorie de las quales custruídas an [[1930]], son porjetadas para mantener un canhal de 2,7 metros para l tráfico de barcos comerciales. Ls lhagos formados son tamien ousados para nabegaçon de recreaçon i pesca. Las represas tornan l riu más perfundo i ancho, mas nanhun cuntrole de fluxo ye pretendido. Durante ls períodos de alto fluxo, las cumportas, alguas de las quales quedan submersas, son cumpletamente abiertas i las represas simplesmente perden sue funçon. Ambaixo de St. Louis l Mississippi ye relatibamente lhibre para nabegaçon, ambora esto seia garantido por numerosas barraiges i dirigidos por braços de represas. Atrabeç dun porcesso natural coincido cumo [[alteraçon de delta]] l baixo Mississippi tubo sou curso final alterado pul ouceano por milhones de anhos. Esto ocorre debido al depósito de lhama i sedimento oumentando l nible de l riu, lhebando eibentualmente a ancontrar ua rota alternatibe para l [[Golfo de l México]]. La çtribuiçon aleatória deminui an belume i forma l que ye coincido cumo [[bayou]]s. Este porcesso stá, durante un período cinco mil anhos, lhebando la lhinha costeira de la Lhouisiana de l sul la abançar an direçon de l golfo de 15 a 50 milhas. Outras mudanças ne l curso de l riu ténen ocorrido por causa de [[terremoto]]s al lhongo de la [[Falha de Nuoba Madrid]], la qual passa próssimo a las cidades de [[Memphis]] ed [[St. Louis (Missouri)|St. Louis]]. Trés [[terremoto]]s an [[1811]] i [[1812]], stimados an aprossimadamente 8 na [[Scala de Richtener|Scala Richtener]], ls quales dízen rebertírun temporariamente l curso de l Mississippi. Estes terremotos tamien criórun l [[Lago Reelfoot]] ne l Tennesse debido a la alteraçon de la paisaige próssima al riu. Esta falha esta registrada nun [[aulacogen]] (termo geológico para ua fenda de falha) que se formou al mesmo tiempo que l Golfo de l México. [[Davenport (Iowa)|Davenport]] ye la sola cidade cun más de 20 mil pessonas la borda de l alto Mississippi que nun ten [[barraige]] ó [[cumporta]]s permanentes. === Bacia hidrográfica === [[Fexeiro:Mississippi-map.png|thumb|300px|right| Bacia hidrográfica de l Mississippi]] L Riu Mississippi ten la terceira maior [[bacie hidrográfica]] de l mundo, scedida an tamanho solo pulas bacies de l [[Riu Amazonas]] i [[Riu Cungo|Cungo]]. Eilha drena 41% de l 48 stados cuntíguos de l Stados Ounidos. Sue bacie cobre más de 3&nbsp;225&nbsp;000 kn², ancluído todos ó parte de 31 stados i dues probíncias canadianos. == Stória == La palabra ''Mississippi'' ben de l nome na [[léngua Ojibwe]] para l riu, "Messipi" (ó ''Misi-ziibi''), l que quier dezir ''grande riu'', ó de l [[Lénguas algonquinas|Algonquin]] ''Missi Sepe'', "grande riu," lhiteralmente, "pai de las augas". Ls Ojibwe chamában l [[Lago Itasca]], l lhago fuonte de l Riu Mississippi, ''Omashkozo-zaaga'eigan'' i l riu que fuia del cumo ''Omashkozo-ziibi''. Após fluir para drento [[Lago Bemidji]], ls Ojibwe l chamaba de riu ''Bemijigamaa-ziibi''. Depuis de fluir para drento de l [[Lago Cass]], l riu mudaba outra beç de nome para ''Miskwaawaakokaa-ziibi'', solamente mudaba este nome outra beç quando zaguaba ne l [[Lago Winnibigoshish]] i recebie l nome de ''Gichi-ziibi''. L nome Ojibwe ''Misi-ziibi'' se aplicaba solamente a la porçon de l riu ambaixo de l [[Riu Crow Wing]], mas las mudanças de nome de l riu parecian eilógicas para las pessonas de lhéngua anglesa, anton após la spediçon de [[Henry Schoolcraft]], l lhongo riu arriba de la junçon de l Riu Crow Wing i de l ''Gichi-ziibi'' passou la se chamar "Riu Mississippi ". An [[8 de Maio]], [[1541]] [[Hernando de Soto]] tornou-se l purmeiro splorador ouropeu a atingir l Riu Mississippi, l qual el chamou de "Riu de l Sprito Santo". Ls sploradores franceses [[Louis Joliet]] i [[Jacques Marquette]] ampeçórun a splorar l Mississippi, que era coincido pul nome [[Sioux]] "Ne Tongo" (grande riu), an [[17 de Maio]] de [[1673]]. An 1682, [[René Robert Cavelier]] i [[Henri de Tonty]] reclamórun to l bal de l riu Mississippi para Fráncia, batizando de ''Louisiana'', para Lhouis XIV. An [[1718]], ''Nouvelle-Orléans'' (Nuoba Orleanes) fui criada por [[Jean-Batiste Le Moyne de Bienville]]. Ls franceses perdírun todos ls sous territórios na América de l Norte cuntinental cumo resultado de la [[Guerra Franco-Índia]]. An [[1762]], ls franceses cedírun todas las sues colónias a la oeste de l Riu Mississippi para ls spanholes, anquanto que an [[1763]], ne l [[Tratado de Paris (1763)|Tratado de Paris]], la Fráncia cediu al [[Reino Ounido]] todas las sues colónias la lheste de l Mississippi. La Spanha tamien cediu la [[Flórida]] para [[Anglaterra]] para re-oubtener [[Cuba]], que la Anglaterra acupou durante la guerra. L Reino Ounido anton debediu l território an Flórida de l Lheste i Oeste. Ne l Segundo [[Tratado de Paris (1783)|Tratado de Paris]], l qual marcou l fin de la [[Reboluçon Amaricana de 1776]], ls británicos cedírun la Flórida Oeste de bolta la Spanha para recebíren las [[Bahamas]], que la Spanha tenie acupado durante la guerra. La Espanha anton tenie l cuntrole subre l riu al sul de la lhatitude 32°30' norte, i, ne l que quedou coincido cumo la [[Cunspiraçon Spanhola]], pretendia ganhar maior cuntrole de la Lhouisiana i de todo la oeste. Estas pretensones terminórun quando la Spanha fui pressionada a assinar l [[Tratado de Pinckney]] an 1795. La Fráncia readquiriu la Lhouisiana de la Spanha an segredo ne l [[Tratado de San Ildefonso]] an [[1800]]. Ls Stados Ounidos cumprórun l território de la Fráncia na [[Cumpra de la Louisiana]] an [[1803]]. L Mississippi era coincidos puls sous bandidos, coincidos puls ansulares cumo moradores de las bordas, ancluindo [[John Murrell]], que era un bien coincido assassino, lhadron de cabalhos i "rebendedor" de scrabo. Sue notoriedade era tal que [[Mark Twain]] dedicou-le un capítulo anteiro an sou lhibro ''[[Life on the Mississippi]]'', i eisistia un rumor que Murrell tenie un quartel general na ilhas de l riu na [[Ilha 37]]. L lhibro de Twain tamien cobriu stensibamente arrojadas corridas de [[barco a oupor]] que tubírun lhugar antre 1830 a 1870 ne l riu antes que meios más modernos de nabegaçon sustituíssen ls oupores. Esto fui publicado purmeiro na forma de periódico por [[Harper's Weekly]] an siete partes an [[1875]] i tenie la antençon de registrar la rápida çperson de la cultura de l barco a oupor. La berson cumpleta, ancluída ua passaige ancumpleta de [[Huckleberry Finn]] i trabalhos de outros outores, fui publicada por [[James R. Osgood & Co.]] an [[1885]]. L purmeiro barco a oupor a biajar l trecho cumpleto de l [[Riu Ohio]] até la cidade de [[Nuoba Orleans|Nuoba Orleanes]] fui l ''New Orleans'' an Dezembre de [[1811]]. Esta lhouca biaige ocorreu durante ua série de [[Terremotos Nuoba Madrid]] de 1811 a 1812. An 1815, ls Stados Ounidos oubtibírun l cuntrole subre l Mississippi após ua decisiba bitória subre ls británicos na [[Batailha de Nuoba Orleanes]], parte de la [[Guerra de 1812]]. L riu fui tamien ua parte decisiba de la [[Guerra Cebil Amaricana]]. La [[Campanha de Vicksburg]] de la Ounion buscaba l cuntrole de l baixo Mississippi. La bitória de la Ounion na [[Batailha de Vicksburg]] an 1863 fui l pibó de la bitória final de la Ounion na Guerra Cebil. An 1900, [[Chicago]] custruiu l [[Canhal Sanitáiro i de Nabegaçon de Chicago]] para lhigar ls [[Grandes Lhagos]] al Mississippi. L canhal permitiu la Chicago çpeijar sous sgotos Mississippi ambaixo, an beç de poluir sue própia fuonte de auga l [[Lago Michigan]]. L canhal tamien ouriginou ua rota de nabegaçon antre ls grandes lhagos i l Mississippi. L sporte de l [[squi aquático]] fui ambentado ne l riu na basta region antre [[Minnesota]] i [[Wisconsin]] coincida cumo [[Lago Pepin]]. [[Ralph Samuelson]] de [[Lake City (Minnesota)|Lake City]] criou i refinou sue técnica de squiaige antre Júnio i Júlio de [[1922]]. El más tarde rializou l purmeiro salto de squi na auga an [[1925]] i squiou a 128 kn/h puxado por barco boador Curtiss ne l final daquele anho. Na primabera de [[1927]] l riu arrombou ls diques an 145 lhugares durante la [[Grande Chena de l Mississippi de 1927]] i inundou 70 mil kn² cun ua perfundidade de até 10 n. La [[Grande Chena de l Mississippi de 1993]] ye cunsiderada a maior debastaçon por inundaçon que ocorreu na stória moderna de l Stados Ounidos. An [[2002]] [[Martin Strel]] nadou l curso anteiro de l riu. === Manutençones ne l canhal de nabegaçon === La tarefa de manutençon dun canhal de nabegaçon ne l Mississippi ye de respunsabilidade de l [[Cuorpo de Angenheiro]]s de l Eisército de ls Stados Ounidos, l qual ampeçou an 1829 a remober bancos de arena, fechando canhales secundários i scabando peinhas. An 1829 ls angenheiros abaluórun ls dous maiores oustaclo de l alto Mississippi, las Correntezas de Ç Moines i las Correntezas de Rock Island Rapids, adonde l riu era raso i l lheito era rochoso. Las correntezas de Ç Moines tenien cerca de 18 kn de cumprimento i ampeçában lhougo após la zambocadura de l [[Riu Ç Moines]] até [[Keokuk]]. La Correntezas de Rock Island lhocalizában-se antre [[Rock Island (Illinois)|Rock Island]] i [[Moline (Illinois)|Moline]]. Ambas las correntezas éran cunsideradas birtualmente antransponibles. L Cuorpo de Angenharie recomendou la scabaçon dun canhal de 1,5 metros nas Correntezas de Ç Moines Rapids, mas l trabalho nun ampeçou até l tenente [[Robert E. Lee]] andossar l porjeto an 1837. Ls angenheiros más tarde ampeçórun la scabaçon de las correntezas de Rock Island. Por bolta de 1866 tenie se tornado eibidente que la scabaçon era ampraticable, i anton fui decidida la custruçon dun canhal an bolta de la Correnteza Moines Rapids. L canhal fui abierto an 1877, mas la correntezas de Rock Island Rapids permaneciu un oustaclo. An 1878, l Cungresso outorizou al cuorpo de angenheiros custruir un canhal de 1,4 metros; para esto l riu serie zbiado para un canhal secundário, cortar-se-iba l canhal i boltarie l fluxo normal. L porjeto de l canhal de 1,4 metros fui cumpletado por Moline Lock, l qual cuntornaba las correntezas de Rock Island Rapids, abierto an 1907. Para ampulsionar la nabegaçon antre [[St. Paul]] i [[Prairie du Chien]], l cuorpo de angenheiros custruiu bárias barraiges na region de l lhagos i nacentes, ancluindo ls lhagos de Winnibigoshish i Pokegama. Las barraiges, cuja custruçon ampeçou na [[década de 1880]], guardában las augas de las chubas caídas na primabera, i éran lhiberadas quando l nible caía para ajudar a mantener la perfundidade de l canhal. L [[Canhal Sanitairo i de nabegaçon de Chicago]] lhigou l [[Riu Illinois]] cul [[Lago Michigan]], el fui cumpletado an 1900. El probiu ua lhigaçon antre l Riu Mississippi i ls [[Grandes Lhagos]] i sustituiu l pequeinho [[Canhal de Illinois i Michigan]] (1848). An 1907, l [[Cungresso de l Stados Ounidos de la América]] outorizou l porjeto dun canhal de 1,8 metros ne l Mississippi, l qual nun tenie sido cumpletado quando fui abandonado an 1920 an fabor dun porjeto dun canhal de 2,7 metros. An 1913, fui cumpletada la custruçon dua barraige an [[Keokuk]], la purmeira barraige ambaixo de las Chimpas de St. Anthony. Custruída por ua ampresa pribada de einergie para gerar eiletricidade, la barraige de Keokuk era ua de las maiores plantas hidroelétricas de l mundo naquel tiempo. La barraige eiliminou las correntezas de Ç Moines. <!--[[Image:Lhock and dan 1 USACE small.jpg|thumb|200px|Represa i Barraige Nº 1, Minneapolis/]]--> Represa i Barraige Nº 1 fui cumpletada an Minneapolis an 1917 i Represa i Barraige Ne l. 2 an Hastings, Minnesota, fui cumpletada an 1930. Antes de la anchente de 1927, la stratégia purmária de l Cuorpo de angenheiros era ancerrar todos ls canhales possibles para oumentar l fluxo de l riu percipal. La eideia era que la belocidade de l riu poderie lhimpar ls sedimentos depositados ne l riu, i cun esto deminuir la possibilidade de inundaçones. La inundaçon de 1927 probou que esto era tan errado que las quemunidades non amehaçadas pulas anchentes ampeçórun a quebrar ls aterros para lhiberar las tensones que se oupunhan a la passaige de l riu. La Dibison de Angenharie ampeçou a criar canhales para direcionar augas temporárias que surge an tempestades para drento de canhales alternatibos i lhagos. Ls percipales canhales son Birds Point-New Madrid Flodway; l Morganza Flodway, ls quales direcionan la auga para ambaixo de l [[Riu Atchafalaya]]; i l [[Bonnet Carré Spillway]] l qual direciona la auga para l [[Lago Pontchartrain]]. La strutura de cuntrole de l Old River tamien serbia cun ua cumporta percipal que podie ser abierta para prebenir las inundaçones. Alguas de las stratégias pre-1927 son inda ousadas até hoije; la dibison de angenharie atua abiertura de rebuoltas de ferradura, permitindo que la auga se moba más debrebe, i portanto deminuindo la altura de la inundaçon. Ls Atos Rivers and Harbors de 1930 outorizórun l porjeto dun canhal de 2,7 metros, l qual fui criado para un canhal de nabegaçon de 2,7 metros de perfundidade i 120 metros de cumprimento para acomodar rebocadores de múltiplas barcaças. El fui eisecutado cun ua série de barraiges i represas, i pula dragaige. Binte i trés nuobas represas i barraiges fúrun cuntruídas ne l alto Mississippi an 1930 an adiçon a las que yá eisistian. dues nuobas barraiges fúrun custruídas al norte de Lock i Dam No. 1 de ls Cachones de Saint Anthony an [[1960]], stendendo l [[curso de nabios]] para tráfico comercial por bárias milhas, mas poucas barcas ban para alhá de la cidade de Saint Paul atualmente. [[Fexeiro:Miss R dam 27.jpg|thumb|280px|L Riu Mississippi al norte de St. Louis]] La Dam 26 an Alton, que tenie porblemas struturales, fui sustituída pula Mel Price Lock and Dam an 1990. La Lock and Dam 26 fui demolida. == Maiores cidades al lhongo de l riu == * [[Minneapolis]] * [[St. Paul]] * [[Davenport (Iowa)|Dabenport]] * [[St. Lhouis (Missouri)|St. Lhouis]] * [[Memphis]] * [[Baton Rouge]] * [[Nuoba Orleans|Nuoba Orleanes]] == Lhiteratura i música == Muitos de l trabalhos de [[Mark Twain]] tratan ó ocorren próssimo al Riu Mississippi. Un de l sous maiores trabalhos, ''[[Life on the Mississippi]],'' ye na sue maior parte la stória de l riu, i de resto cunta las speriéncias del ne l riu, i ua coleçon de stórias que ó toman lhugar ne l riu ó dízen respeito a el. L más famoso trabalho de Twain, ''[[Huckleberry Finn]],'' cunta ua grande jornada riu ambaixo. L remanse trabalha cun ua reflexon subre la cultura amaricana, sendo l riu la metáfora percipal. L mesmo outor yá tenie scrito subre l riu an obra anterior, cul títalo ''Life On the Mississippi''. L remanse de [[Herman Melville]] ''[[The Confidence-Man]]'' registra l stilo dun grupo de passageiros dun nabio a oupor cujas stórias anterligadas son cuntadas anquanto eilhes biajan subindo l Riu Mississippi. L remanse ye scrito tanto cumo ua sátira cultural cumo ua ambestigaçon metafísica. Cumo an ''[[Huckleberry Finn]],'' usa-se l Riu Mississippi cumo ua metáfora para un grande cunjunto de aspetos de ls Stados Ounidos i eidantidade houmana que unifica caratelísticas que de outras formas serien dissonantes. == Outros fatos subre l Mississippi == * Antes de ser chamado Mississippi puls ouropeus, tenie l nome de "Riu de Spiritu Santo" dado por [[Hernando de Soto]] (l purmeiro splorador ouropeu de l riu, an [[1541]]) i "Rivière Colbert" (dado puls sploradores de la Salle i de Tonty, an [[1682]]. * L Mississippi ten bários nomes lhocales, ancluindo: "Father of Waters", "Gathering of Waters", "Big River", "Old Man River", "Great River", "Body of a Nation", "Mighty Mississippi", "el Grande" (de Soto), "Muddy Mississippi", "Old Blue" i "Mon River". * L riu ye figura quaije omnipresente na stória musical de ls Stados Ounidos, cun cançones cumo ''Big River'' de [[Johnny Cash]], ''Louisiana 1927'' de [[Randy Newman]], ''When the Levee Breaks'' de l [[Led Zeppelin]] i ''Moon River'' de l filme de [[1961]] [[Breakfast at Tiffany's]]. An 1997, l cantor i cumpositor [[Jeff Buckley]] afogou-se ne l riu, arrastrado pula corrente gerada por un nabio de passaige. * L [[squi aquático]] fui ambentado an [[1922]] ne l [[Lhago Pepin]], parte de l riu Mississippi antre Minnesota i Wisconsin. Ralph Samuelson, l sou ambentor, fizo ne l riu l purmeiro salto de squi aquático an [[1925]]. == {{Ber tamien}} == * [[Riu Missouri]] {{Commonscat|Mississippi River}} [[Catadorie:Riu Mississippi| ]] 5roowoe5urq0vx5836l7zgoe6d346ny 108663 108662 2026-10-19T17:37:14Z ~2026-51381-65 15577 /* Stória */ 108663 wikitext text/x-wiki L '''Riu Mississippi''' ye l segundo más lhongo [[riu]] de ls [[Stados Ounidos de la América]]. L más lhongo ye l [[Riu Missouri]], afluente de l Mississippi. Cunsiderados juntos, forman a maior [[bacie hidrográfica]] de la [[América de l Norte]]. Quando medido de la nacente de l Missouri, l cumprimento total de l cunjunto Missouri-Mississippi ye de aprossimadamente 6&nbsp;270 quilómetros. La ourige de l Riu Mississippi ben de la palabra de la [[léngua ojibwe]] ''misi-ziibi'' que quier dezir 'grande riu'. == Geografie == [[Fexeiro:Lake Itasca Mississippi Source.jpg|lheft|thumb|250px|La nacente de l riu Mississippi na borda de l Lhago Itasca]] Cun sue nacente ne l [[Lago Itasca]] a 450 metros arriba de l nible de l mar ne l [[Parque Stadual Itasca]] lhocalizado an [[Cundado de Clearwatener]], [[Minnesota]], l riu atinge 220 metros lhougo após ls [[Cachones de Saint Anthony]] an [[Minneapolis]]. L Mississippi se junta cun [[Riu Illinois]] i l [[Riu Missouri]] próssimo [[St. Louis (Missouri)|Saint Louis]], i cul [[Riu Ohio]] an [[Cairo (Illinois)|Cairo]]. L [[Riu Arkansas]] se junta al Mississippi ne l Stado de [[Arkansas]]. L [[Riu Atchafalaya]] an [[Louisiana]] ye l maior [[afluente]] de l Mississippi. L Mississippi drena a maior parte la ária antre [[Muntanhas Rochosas]] i ls [[Apalaches]], sceto por ua ária drenada puls [[Grandes Lhagos]]. El corta, ó margeia, dieç [[Stados de l Stados Ounidos de la América|stados]] amaricanos — [[Minnesota]], [[Wisconsin]], [[Iowa]], [[Illinois]], [[Missouri]], [[Kentucky]], [[Arkansas]], [[Tennessee]], [[Mississippi]] i [[Louisiana]] – antes de zaguar ne l [[Golfo de l México]] cerca de 160 quilómetros riu ambaixo de [[New Orleanes]]. Mediçones de l cumprimento de l Mississippi de l Lhago Itasca até l Golfo de l México barian, mas l númaro de l EPA ye de 3&nbsp;733 quilómetros. Ua pinga de chuba caída ne l Lhago Itasca puode chegar al Golfo de l México an cerca de 90 dies. [http://www.nps.gob/miss/features/fatoids/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <!--[[Image:MississippiRiberBluffs.jpg|right|thumb|256px|Bista de la [[../Great Riber Road/]] an Wisconsin, cun Minnesota al fondo cruzando l Riu Mississippi/]]--> L riu ye debedido an alto Mississippi, de la sue nacente sul até ne l [[Riu Ohio]], i baixo Mississippi, de l Ohio até sue foç próssimo la [[New Orleanes]]. L alto Mississippi ye alen çto debedido an trés seçones: la nacente, de la fuonte até la [[Chimpas Saint Anthony]]; ua série de lhagos artificiales antre Minneapolis i [[St. Louis (Missouri)|St. Louis]]; i l médio Mississippi, un riu de curso lhibre de la cunfluéncia de l [[Riu Missouri]] até St. Louis. Ua série de 27 cumportas i represas ne l alto Mississippi, la maiorie de las quales custruídas an [[1930]], son porjetadas para mantener un canhal de 2,7 metros para l tráfico de barcos comerciales. Ls lhagos formados son tamien ousados para nabegaçon de recreaçon i pesca. Las represas tornan l riu más perfundo i ancho, mas nanhun cuntrole de fluxo ye pretendido. Durante ls períodos de alto fluxo, las cumportas, alguas de las quales quedan submersas, son cumpletamente abiertas i las represas simplesmente perden sue funçon. Ambaixo de St. Louis l Mississippi ye relatibamente lhibre para nabegaçon, ambora esto seia garantido por numerosas barraiges i dirigidos por braços de represas. Atrabeç dun porcesso natural coincido cumo [[alteraçon de delta]] l baixo Mississippi tubo sou curso final alterado pul ouceano por milhones de anhos. Esto ocorre debido al depósito de lhama i sedimento oumentando l nible de l riu, lhebando eibentualmente a ancontrar ua rota alternatibe para l [[Golfo de l México]]. La çtribuiçon aleatória deminui an belume i forma l que ye coincido cumo [[bayou]]s. Este porcesso stá, durante un período cinco mil anhos, lhebando la lhinha costeira de la Lhouisiana de l sul la abançar an direçon de l golfo de 15 a 50 milhas. Outras mudanças ne l curso de l riu ténen ocorrido por causa de [[terremoto]]s al lhongo de la [[Falha de Nuoba Madrid]], la qual passa próssimo a las cidades de [[Memphis]] ed [[St. Louis (Missouri)|St. Louis]]. Trés [[terremoto]]s an [[1811]] i [[1812]], stimados an aprossimadamente 8 na [[Scala de Richtener|Scala Richtener]], ls quales dízen rebertírun temporariamente l curso de l Mississippi. Estes terremotos tamien criórun l [[Lago Reelfoot]] ne l Tennesse debido a la alteraçon de la paisaige próssima al riu. Esta falha esta registrada nun [[aulacogen]] (termo geológico para ua fenda de falha) que se formou al mesmo tiempo que l Golfo de l México. [[Davenport (Iowa)|Davenport]] ye la sola cidade cun más de 20 mil pessonas la borda de l alto Mississippi que nun ten [[barraige]] ó [[cumporta]]s permanentes. === Bacia hidrográfica === [[Fexeiro:Mississippi-map.png|thumb|300px|right| Bacia hidrográfica de l Mississippi]] L Riu Mississippi ten la terceira maior [[bacie hidrográfica]] de l mundo, scedida an tamanho solo pulas bacies de l [[Riu Amazonas]] i [[Riu Cungo|Cungo]]. Eilha drena 41% de l 48 stados cuntíguos de l Stados Ounidos. Sue bacie cobre más de 3&nbsp;225&nbsp;000 kn², ancluído todos ó parte de 31 stados i dues probíncias canadianos. == Stória == La palabra ''Mississippi'' ben de l nome na [[léngua Ojibwe]] para l riu, "Messipi" (ó ''Misi-ziibi''), l que quier dezir ''grande riu'', ó de l [[Lénguas algonquinas|Algonquin]] ''Missi Sepe'', "grande riu," lhiteralmente, "pai de las augas". Ls Ojibwe chamában l [[Lago Itasca]], l lhago fuonte de l Riu Mississippi, ''Omashkozo-zaaga'eigan'' i l riu que fuia del cumo ''Omashkozo-ziibi''. Após fluir para drento [[Lago Bemidji]], ls Ojibwe l chamaba de riu ''Bemijigamaa-ziibi''. Depuis de fluir para drento de l [[Lago Cass]], l riu mudaba outra beç de nome para ''Miskwaawaakokaa-ziibi'', solamente mudaba este nome outra beç quando zaguaba ne l [[Lago Winnibigoshish]] i recebie l nome de ''Gichi-ziibi''. L nome Ojibwe ''Misi-ziibi'' se aplicaba solamente a la porçon de l riu ambaixo de l [[Riu Crow Wing]], mas las mudanças de nome de l riu parecian eilógicas para las pessonas de lhéngua anglesa, anton após la spediçon de [[Henry Schoolcraft]], l lhongo riu arriba de la junçon de l Riu Crow Wing i de l ''Gichi-ziibi'' passou la se chamar "Riu Mississippi ". An [[8 de Maio]], [[1541]] [[Hernando de Soto]] tornou-se l purmeiro splorador ouropeu a atingir l Riu Mississippi, l qual el chamou de "Riu de l Sprito Santo". Ls sploradores franceses [[Louis Joliet]] i [[Jacques Marquette]] ampeçórun a splorar l Mississippi, que era coincido pul nome [[Sioux]] "Ne Tongo" (grande riu), an [[17 de Maio]] de [[1673]]. An 1682, [[René Robert Cavelier]] i [[Henri de Tonty]] reclamórun to l bal de l riu Mississippi para Fráncia, batizando de ''Louisiana'', para Lhouis XIV. An [[1718]], ''Nouvelle-Orléans'' (Nuoba Orleanes) fui criada por [[Jean-Batiste Le Moyne de Bienville]]. Ls franceses perdírun todos ls sous territórios na América de l Norte cuntinental cumo resultado de la [[Guerra Franco-Índia]]. An [[1762]], ls franceses cedírun todas las sues colónias a la oeste de l Riu Mississippi para ls spanholes, anquanto que an [[1763]], ne l [[Tratado de Paris (1763)|Tratado de Paris]], la Fráncia cediu al [[Reino Ounido]] todas las sues colónias la lheste de l Mississippi. La Spanha tamien cediu la [[Flórida]] para [[Anglaterra]] para re-oubtener [[Cuba]], que la Anglaterra acupou durante la guerra. L Reino Ounido anton debediu l território an Flórida de l Lheste i Oeste. Ne l Segundo [[Tratado de Paris (1783)|Tratado de Paris]], l qual marcou l fin de la [[Reboluçon Amaricana de 1776]], ls británicos cedírun la Flórida Oeste de bolta la Spanha para recebíren las [[Bahamas]], que la Spanha tenie acupado durante la guerra. La Spanha anton tenie l cuntrole subre l riu al sul de la lhatitude 32°30' norte, i, ne l que quedou coincido cumo la [[Cunspiraçon Spanhola]], pretendia ganhar maior cuntrole de la Lhouisiana i de todo la oeste. Estas pretensones terminórun quando la Spanha fui pressionada a assinar l [[Tratado de Pinckney]] an 1795. La Fráncia readquiriu la Lhouisiana de la Spanha an segredo ne l [[Tratado de San Ildefonso]] an [[1800]]. Ls Stados Ounidos cumprórun l território de la Fráncia na [[Cumpra de la Louisiana]] an [[1803]]. L Mississippi era coincidos puls sous bandidos, coincidos puls ansulares cumo moradores de las bordas, ancluindo [[John Murrell]], que era un bien coincido assassino, lhadron de cabalhos i "rebendedor" de scrabo. Sue notoriedade era tal que [[Mark Twain]] dedicou-le un capítulo anteiro an sou lhibro ''[[Life on the Mississippi]]'', i eisistia un rumor que Murrell tenie un quartel general na ilhas de l riu na [[Ilha 37]]. L lhibro de Twain tamien cobriu stensibamente arrojadas corridas de [[barco a oupor]] que tubírun lhugar antre 1830 a 1870 ne l riu antes que meios más modernos de nabegaçon sustituíssen ls oupores. Esto fui publicado purmeiro na forma de periódico por [[Harper's Weekly]] an siete partes an [[1875]] i tenie la antençon de registrar la rápida çperson de la cultura de l barco a oupor. La berson cumpleta, ancluída ua passaige ancumpleta de [[Huckleberry Finn]] i trabalhos de outros outores, fui publicada por [[James R. Osgood & Co.]] an [[1885]]. L purmeiro barco a oupor a biajar l trecho cumpleto de l [[Riu Ohio]] até la cidade de [[Nuoba Orleans|Nuoba Orleanes]] fui l ''New Orleans'' an Dezembre de [[1811]]. Esta lhouca biaige ocorreu durante ua série de [[Terremotos Nuoba Madrid]] de 1811 a 1812. An 1815, ls Stados Ounidos oubtibírun l cuntrole subre l Mississippi após ua decisiba bitória subre ls británicos na [[Batailha de Nuoba Orleanes]], parte de la [[Guerra de 1812]]. L riu fui tamien ua parte decisiba de la [[Guerra Cebil Amaricana]]. La [[Campanha de Vicksburg]] de la Ounion buscaba l cuntrole de l baixo Mississippi. La bitória de la Ounion na [[Batailha de Vicksburg]] an 1863 fui l pibó de la bitória final de la Ounion na Guerra Cebil. An 1900, [[Chicago]] custruiu l [[Canhal Sanitáiro i de Nabegaçon de Chicago]] para lhigar ls [[Grandes Lhagos]] al Mississippi. L canhal permitiu la Chicago çpeijar sous sgotos Mississippi ambaixo, an beç de poluir sue própia fuonte de auga l [[Lago Michigan]]. L canhal tamien ouriginou ua rota de nabegaçon antre ls grandes lhagos i l Mississippi. L sporte de l [[squi aquático]] fui ambentado ne l riu na basta region antre [[Minnesota]] i [[Wisconsin]] coincida cumo [[Lago Pepin]]. [[Ralph Samuelson]] de [[Lake City (Minnesota)|Lake City]] criou i refinou sue técnica de squiaige antre Júnio i Júlio de [[1922]]. El más tarde rializou l purmeiro salto de squi na auga an [[1925]] i squiou a 128 kn/h puxado por barco boador Curtiss ne l final daquele anho. Na primabera de [[1927]] l riu arrombou ls diques an 145 lhugares durante la [[Grande Chena de l Mississippi de 1927]] i inundou 70 mil kn² cun ua perfundidade de até 10 n. La [[Grande Chena de l Mississippi de 1993]] ye cunsiderada a maior debastaçon por inundaçon que ocorreu na stória moderna de l Stados Ounidos. An [[2002]] [[Martin Strel]] nadou l curso anteiro de l riu. === Manutençones ne l canhal de nabegaçon === La tarefa de manutençon dun canhal de nabegaçon ne l Mississippi ye de respunsabilidade de l [[Cuorpo de Angenheiro]]s de l Eisército de ls Stados Ounidos, l qual ampeçou an 1829 a remober bancos de arena, fechando canhales secundários i scabando peinhas. An 1829 ls angenheiros abaluórun ls dous maiores oustaclo de l alto Mississippi, las Correntezas de Ç Moines i las Correntezas de Rock Island Rapids, adonde l riu era raso i l lheito era rochoso. Las correntezas de Ç Moines tenien cerca de 18 kn de cumprimento i ampeçában lhougo após la zambocadura de l [[Riu Ç Moines]] até [[Keokuk]]. La Correntezas de Rock Island lhocalizában-se antre [[Rock Island (Illinois)|Rock Island]] i [[Moline (Illinois)|Moline]]. Ambas las correntezas éran cunsideradas birtualmente antransponibles. L Cuorpo de Angenharie recomendou la scabaçon dun canhal de 1,5 metros nas Correntezas de Ç Moines Rapids, mas l trabalho nun ampeçou até l tenente [[Robert E. Lee]] andossar l porjeto an 1837. Ls angenheiros más tarde ampeçórun la scabaçon de las correntezas de Rock Island. Por bolta de 1866 tenie se tornado eibidente que la scabaçon era ampraticable, i anton fui decidida la custruçon dun canhal an bolta de la Correnteza Moines Rapids. L canhal fui abierto an 1877, mas la correntezas de Rock Island Rapids permaneciu un oustaclo. An 1878, l Cungresso outorizou al cuorpo de angenheiros custruir un canhal de 1,4 metros; para esto l riu serie zbiado para un canhal secundário, cortar-se-iba l canhal i boltarie l fluxo normal. L porjeto de l canhal de 1,4 metros fui cumpletado por Moline Lock, l qual cuntornaba las correntezas de Rock Island Rapids, abierto an 1907. Para ampulsionar la nabegaçon antre [[St. Paul]] i [[Prairie du Chien]], l cuorpo de angenheiros custruiu bárias barraiges na region de l lhagos i nacentes, ancluindo ls lhagos de Winnibigoshish i Pokegama. Las barraiges, cuja custruçon ampeçou na [[década de 1880]], guardában las augas de las chubas caídas na primabera, i éran lhiberadas quando l nible caía para ajudar a mantener la perfundidade de l canhal. L [[Canhal Sanitairo i de nabegaçon de Chicago]] lhigou l [[Riu Illinois]] cul [[Lago Michigan]], el fui cumpletado an 1900. El probiu ua lhigaçon antre l Riu Mississippi i ls [[Grandes Lhagos]] i sustituiu l pequeinho [[Canhal de Illinois i Michigan]] (1848). An 1907, l [[Cungresso de l Stados Ounidos de la América]] outorizou l porjeto dun canhal de 1,8 metros ne l Mississippi, l qual nun tenie sido cumpletado quando fui abandonado an 1920 an fabor dun porjeto dun canhal de 2,7 metros. An 1913, fui cumpletada la custruçon dua barraige an [[Keokuk]], la purmeira barraige ambaixo de las Chimpas de St. Anthony. Custruída por ua ampresa pribada de einergie para gerar eiletricidade, la barraige de Keokuk era ua de las maiores plantas hidroelétricas de l mundo naquel tiempo. La barraige eiliminou las correntezas de Ç Moines. <!--[[Image:Lhock and dan 1 USACE small.jpg|thumb|200px|Represa i Barraige Nº 1, Minneapolis/]]--> Represa i Barraige Nº 1 fui cumpletada an Minneapolis an 1917 i Represa i Barraige Ne l. 2 an Hastings, Minnesota, fui cumpletada an 1930. Antes de la anchente de 1927, la stratégia purmária de l Cuorpo de angenheiros era ancerrar todos ls canhales possibles para oumentar l fluxo de l riu percipal. La eideia era que la belocidade de l riu poderie lhimpar ls sedimentos depositados ne l riu, i cun esto deminuir la possibilidade de inundaçones. La inundaçon de 1927 probou que esto era tan errado que las quemunidades non amehaçadas pulas anchentes ampeçórun a quebrar ls aterros para lhiberar las tensones que se oupunhan a la passaige de l riu. La Dibison de Angenharie ampeçou a criar canhales para direcionar augas temporárias que surge an tempestades para drento de canhales alternatibos i lhagos. Ls percipales canhales son Birds Point-New Madrid Flodway; l Morganza Flodway, ls quales direcionan la auga para ambaixo de l [[Riu Atchafalaya]]; i l [[Bonnet Carré Spillway]] l qual direciona la auga para l [[Lago Pontchartrain]]. La strutura de cuntrole de l Old River tamien serbia cun ua cumporta percipal que podie ser abierta para prebenir las inundaçones. Alguas de las stratégias pre-1927 son inda ousadas até hoije; la dibison de angenharie atua abiertura de rebuoltas de ferradura, permitindo que la auga se moba más debrebe, i portanto deminuindo la altura de la inundaçon. Ls Atos Rivers and Harbors de 1930 outorizórun l porjeto dun canhal de 2,7 metros, l qual fui criado para un canhal de nabegaçon de 2,7 metros de perfundidade i 120 metros de cumprimento para acomodar rebocadores de múltiplas barcaças. El fui eisecutado cun ua série de barraiges i represas, i pula dragaige. Binte i trés nuobas represas i barraiges fúrun cuntruídas ne l alto Mississippi an 1930 an adiçon a las que yá eisistian. dues nuobas barraiges fúrun custruídas al norte de Lock i Dam No. 1 de ls Cachones de Saint Anthony an [[1960]], stendendo l [[curso de nabios]] para tráfico comercial por bárias milhas, mas poucas barcas ban para alhá de la cidade de Saint Paul atualmente. [[Fexeiro:Miss R dam 27.jpg|thumb|280px|L Riu Mississippi al norte de St. Louis]] La Dam 26 an Alton, que tenie porblemas struturales, fui sustituída pula Mel Price Lock and Dam an 1990. La Lock and Dam 26 fui demolida. == Maiores cidades al lhongo de l riu == * [[Minneapolis]] * [[St. Paul]] * [[Davenport (Iowa)|Dabenport]] * [[St. Lhouis (Missouri)|St. Lhouis]] * [[Memphis]] * [[Baton Rouge]] * [[Nuoba Orleans|Nuoba Orleanes]] == Lhiteratura i música == Muitos de l trabalhos de [[Mark Twain]] tratan ó ocorren próssimo al Riu Mississippi. Un de l sous maiores trabalhos, ''[[Life on the Mississippi]],'' ye na sue maior parte la stória de l riu, i de resto cunta las speriéncias del ne l riu, i ua coleçon de stórias que ó toman lhugar ne l riu ó dízen respeito a el. L más famoso trabalho de Twain, ''[[Huckleberry Finn]],'' cunta ua grande jornada riu ambaixo. L remanse trabalha cun ua reflexon subre la cultura amaricana, sendo l riu la metáfora percipal. L mesmo outor yá tenie scrito subre l riu an obra anterior, cul títalo ''Life On the Mississippi''. L remanse de [[Herman Melville]] ''[[The Confidence-Man]]'' registra l stilo dun grupo de passageiros dun nabio a oupor cujas stórias anterligadas son cuntadas anquanto eilhes biajan subindo l Riu Mississippi. L remanse ye scrito tanto cumo ua sátira cultural cumo ua ambestigaçon metafísica. Cumo an ''[[Huckleberry Finn]],'' usa-se l Riu Mississippi cumo ua metáfora para un grande cunjunto de aspetos de ls Stados Ounidos i eidantidade houmana que unifica caratelísticas que de outras formas serien dissonantes. == Outros fatos subre l Mississippi == * Antes de ser chamado Mississippi puls ouropeus, tenie l nome de "Riu de Spiritu Santo" dado por [[Hernando de Soto]] (l purmeiro splorador ouropeu de l riu, an [[1541]]) i "Rivière Colbert" (dado puls sploradores de la Salle i de Tonty, an [[1682]]. * L Mississippi ten bários nomes lhocales, ancluindo: "Father of Waters", "Gathering of Waters", "Big River", "Old Man River", "Great River", "Body of a Nation", "Mighty Mississippi", "el Grande" (de Soto), "Muddy Mississippi", "Old Blue" i "Mon River". * L riu ye figura quaije omnipresente na stória musical de ls Stados Ounidos, cun cançones cumo ''Big River'' de [[Johnny Cash]], ''Louisiana 1927'' de [[Randy Newman]], ''When the Levee Breaks'' de l [[Led Zeppelin]] i ''Moon River'' de l filme de [[1961]] [[Breakfast at Tiffany's]]. An 1997, l cantor i cumpositor [[Jeff Buckley]] afogou-se ne l riu, arrastrado pula corrente gerada por un nabio de passaige. * L [[squi aquático]] fui ambentado an [[1922]] ne l [[Lhago Pepin]], parte de l riu Mississippi antre Minnesota i Wisconsin. Ralph Samuelson, l sou ambentor, fizo ne l riu l purmeiro salto de squi aquático an [[1925]]. == {{Ber tamien}} == * [[Riu Missouri]] {{Commonscat|Mississippi River}} [[Catadorie:Riu Mississippi| ]] oysqrf20zqcuji2j8r9zq1b0smc4nji Angenharie macánica 0 7645 108664 85229 2026-10-20T00:04:42Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 108664 wikitext text/x-wiki {{Sin-fuontes|data=dezembre de 2009}} [[Fexeiro:Dampfturbine Montage01.jpg|right|200px|center|thumb|Montaige de [[Turbina a oupor]], [[máquina]] abançada an todas las árias de la '''angenharie macánica''']] La '''angenharie macánica''' ye l'aplicaçon de [[matemática]] i [[ciéncia]]s básicas, percipalmente [[física]], ne l porjeto, custruçon, análeze, manutençon i ouparaçon de sistemas macánicos. Sistemas macánicos son custituidos por eilemientos físicos, custruídos pul [[Homo sapienes|home]] ó persentes na [[natureza]]. == Ciéncias macánicas == L'angenharie macánica ye [[didática|didaticamente]] debedida an árias cumo la criaçon que frequentemente se antrelaçan ne ls dibersos galhos d'atuaçon. Destas árias, aqueilhas mais próssimas a la [[física]] son chamadas '''ciéncias macánicas''' i serben de base [[teorie|teórica]] a las árias de direta aplicaçon de [[angenharie]]. Las ciéncias macánicas pouco abordan aspétos tecnológicos i práticos, tratan de cunceitos básicos bien stablecidos i que mui dificilmente se tornan ultrapassados. [[Fexeiro:Newtones cradle animation book.gif|right|200px|thumb|[[Cantidade de mobimiento]] trasferída atrabeç de [[péndulo]]s, oubjeto de studo de la '''macánica giral'''.]] === Macánica giral === La macánica giral angloba árias fundamentales de la [[física]], podendo ser apartada an [[stática]] i [[dinámica]]. Sues abordaiges mais coincidas son: [[macánica clássica|clássica]], de [[macánica de Lagrange|Lagrange]] i la [[dinámicas de cuorpo rígido|dinámica de ls cuorpos rígidos]]. Inda que la macánica giral anclua teories fundamentales de dinámica, teories mais sofisticadas a respeito fogen al tipo d'abordaige, que giralmente trata de cuorpos anflexibles i ye pouco biable para análeze de [[sistema]]s cumplexos. San studados pula macánica giral [[modelos físicos|modelos]] de [[atrito]], [[inércia]], choque macánico, [[Teorema de l trabalho-einergie|trabalho i einergie]], [[grabitaçon]] i [[cantidade de mobimiento]]. Estes cunceitos son amprescindibles al zambolbimiento de las demales árias d'angenharie macánica. === Dinámica === La [[Dinámica]], nun solo ne l campo de la macánica, studa la forma cumo eilemientos se cumportan i anteraige antre si, al longo de l [[tiempo]]. Cunsidra-se un [[sistema dinámico]] se l stado ó cundiçon an que l mesmo se ancontra nun depende solo de las [[fuorça]]s ó cundiçones momentáneas la que ye submetido, mas tamien depende de l stado anterior an que se ancontraba. Este tipo de sistema físico giralmente acarreta an [[Modelo (matemática)|modelos matemáticos]] de [[eiquaçones defrenciales]]. L'análeze ambolbida puode atingir alto grau de cumplexidade demandando soluçones [[Álgebra|algébricas]] sofisticadas ó até se restringindo la simulaçones numéricas (atrabeç de [[modelaige cumputacional|modelos cumputacionales]]). Na macánica, la dinámica ye ampregada an dibersos tipos de tecnologie, cumo suspenson de [[outomoble]], [[motores]], porjetos de [[nabios]] i struturas ''[[ouffshore]]'', [[aeronabes]], porjeto de [[prótese]]s ósseas etc. [[Fexeiro:Centrifugal gobiernor.png|left|200px|thumb|[[Regulador centrífugo]], outelizado por [[James Watt]] an [[motor a oupor]], an [[1788]])]] === Cuntrole === La [[Angenharie de cuntrole i outomaçon|Angenharie de Cuntrole]] ten cumo oubjetibo l zambolbimiento de máquinas acoplables la [[sistemas dinámicos]], cula funçon de modificar l cumportamiento de ls mesmos. Por trás de l porjeto de cuntrole, ambolben-se las [[teorie]]s de [[dinámica]] associadas la [[lógica de cuntrole|lógicas de cuntrole]]. Ls purmeiros sistemas de cuntrole fúrun criados para lemitar la belocidade de rotaçon de máquinas a oupor, ne l seclo XVIII. Estes sistemas éran puramente macánicos. Hoije, son mais quemuns çpositibos qu'ambolben partes eiletrónicas i eiletromecánicas, cuntendo sensores, atuadores i cuntroladores digitales, cumo ye l causo de ls sistemas d'anjeçon eiletrónica de cumbustible de beiclo outomotores i piloto outomático de nabios, aeronabes i mísseis. === Macánica de ls sólidos === [[Fexeiro:FAE bisualization.jpg|right|200px|thumb|[[Simulaçon]] de l stado de çtribuiçon de tensones nun [[outomoble]] an colison, por [[método de ls eilemientos fenitos|eilemientos fenitos]]]] Tamien coincida cumo [[resisténcia de ls materiales]], la macánica de ls sólidos studa l cumportamiento de cuorpos submetidos la [[fuorça|sfuorços macánicos]]. Antre las percipales teories, ambolben-se la de la [[eilasticidade]], [[plasticidade]] i stabelidade La macánica de ls sólidos ye fundamental ne l zambolbimiento de struturas i [[eilemientos de máquinas]], tales cumo [[angrenaiges]], arbles (eixes), [[mancal|mancales]], etc. Permite studar las bariaçones de [[tenson macánica|tensones]] i deformaçones al longo de l [[sólido]] (ó peça), esseciales al dimensionamiento de l mesmo. Para cuorpos de [[geometrie]] i [[carregamiento]] (fuorças sternas) cumplexos, bien cumo aqueilhes custituidos de materiales nó-eisotrópicos, ye necessairo outelizar técnicas numéricas assistidas por cumputador, la fin de detreminar ls campos de tenson ó deformaçon, cumo por eisemplo: * [[Método de las defrenças fenitas]]; * [[Método de ls eilemientos fenitos]]; * [[Método de ls eilemientos de cuntorno]]. === Macánica de ls fluidos === {{Artigo percipal|[[Macánica de ls fluidos]]}} === Termodinámica === {{Artigo percipal|[[Termodinámica]]}} === Trasferéncia de calor === {{Artigo percipal|[[Trasferéncia de calor]]}} == {{Ber tamien}} == {{Portal d'angenharie}} {{Correlatos |commons = |commonscat = Mechanical anginering |wikisource = |wikiquote = Angenharie macánica |wikiquotecat = |wikelibros = |wikinoticias = |wikinoticiascat = Angenharie macánica |wikcionario = Angenharie macánica |wikispecies = |wikibersidade = Portal:Angenharie |meta = }} *[[Técnico an Macánica (Técnico Macánico)|Técnico an Macánica]] * [[Angenharie]] * [[Angenharie aeronáutica]] * [[Angenharie aeroespacial]] * [[Angenharie outomoble]] * [[Angenharie de base]] * [[Angenharie andustrial]] * [[Angenharie mecatrónica]] * [[Angenharie nabal]] == {{Ligaçones sternas}} == * {{Link|en|2=http://kmoddl.library.cornell.edu/andex.php |3=Kinematic Models fur Zeign Digital Library (KMODDL)}}<br /> Filmes i fotos de cientos de modelos macánicos na Cornell University. Anclui, eigualmente, ua [http://kmoddl.library.cornell.edu/i-books.php biblioteca eiletrónica] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} subre porjeto macánico . {{Rabisco-angenharie}} {{Angenharie}} {{DEFAULTSORT:Angenharie Mecanica}} [[Catadorie:Angenharie]] p9x6xx0zowvv5we50c6cbbocswbs01i